Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 511

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 september 2023
In overleg met de Museumvereniging en de rijksgesubsidieerde musea in
de Erfgoedwet (hierna: de Rijksmusea) heb ik besloten om per 1 januari
2024 het huisvestingsstelsel voor Rijksmusea voort te zetten. In dit stelsel
hebben de Rijksmusea volledig zeggenschap over het beheer en
onderhoud van hun panden en dragen zij ook de verantwoordelijkheid
over de risico’s die daaraan verbonden zijn. Daarvoor ontvangen zij van
het Rijk een adequate vergoeding. Daarnaast krijgen de Rijksmusea
structureel middelen voor de verduurzaming van hun gebouwen, zoals
aangekondigd in mijn brief «De kracht van creativiteit».1
Huisvestingsbeleid
In 2013 kondigde mijn ambtsvoorganger in de museumbrief «Samen
werken, samen sterker» aan de verantwoordelijkheid over het beheer en
behoud van de gebouwen in eigendom van de Staat aan de musea over te
dragen.2 In een vervolgbrief uit 2013 is dat beleid verder uitgewerkt.3 Met
de invoering van de Erfgoedwet in 2016 is de financiering van het
huisvestingsbeleid vastgelegd en de uitvoering ervan vormgegeven in
een pilot (2017 – 2023). Middels deze brief, waarin ik evaluatiepunten uit
de pilot meeneem, rond ik dit beleidsvoornemen af.4
Het huisvestingsstelsel betekent een verdere stap in de verzelfstandiging
van Rijksmusea. Met de Wet verzelfstandiging Rijksmuseale diensten uit
1993 heeft de Staat het bestuur van de museale instellingen onderge-

1

Meerjarenbrief 2023 – 2025 «De kracht van creativiteit», 4 november 2022, p.10, Kamerstuk
32 820, nr. 482
2
Museumbrief, «Samen werken, samen sterker», Kamerstuk 32 820, nr. 77.
3
Kamerstuk 32 820, nr. 98, d.d. 13 december 2013.
4
De huisvesting van de regionale historische centra (RHC) is geen onderdeel van deze brief. Aan
de verdere taakvolwassenwording van deze instellingen wordt momenteel ook gewerkt.
Hierover informeer ik de Tweede Kamer op een later moment.

kst-32820-511
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 820, nr. 511

1

bracht bij zelfstandige stichtingen. De Rijksmusea zijn sindsdien verantwoordelijk voor het beheer van de Rijkscollectie via beheersovereenkomsten. Met de introductie van de Erfgoedwet in 2016 is behoud en
beheer van de Rijkscollectie een wettelijke taak geworden. Ook kregen de
musea vanaf 2017 huisvestingssubsidie via de Erfgoedwet voor het
behoud en beheer van hun panden.
In totaal zijn er 29 Rijksmusea, waarvan er 26 huisvestingssubsidie
ontvangen. 21 van deze Rijksmusea hebben hun pand ter beschikking
gesteld gekregen en huren deze panden van de Staat (het Rijksvastgoedbedrijf, hierna: RVB) – zoals Paleis het Loo, het Nederlands Openluchtmuseum en Huis Doorn. Vijf musea hebben een pand in eigendom (zoals
het Teylers Museum en EYE Filmmuseum). Drie musea huren hun pand
van een andere partij dan de Rijksoverheid en krijgen geen vergoeding
voor beheer en onderhoud van hun huisvesting.
Huisvesting is een belangrijke voorwaarde voor musea bij het vervullen
van hun kerntaak: het behouden, beheren en toegankelijk maken van de
Rijkscollectie. In financiële zin is het een omvangrijk deel van het museale
beleid.
Pilot huisvesting
Zoals eerder gemeld liep er een pilot van 2017 tot en met 2023. De pilot
had betrekking op de 21 Rijksmusea die hun panden huren van de Staat.
Het eigendom van de gebouwen bleef bij de Staat (het RVB) en er zijn
twee situaties met elkaar vergeleken: een deel van de musea deed het
beheer en onderhoud van het vastgoed zelf, een ander deel sloot hiervoor
een dienstverleningsovereenkomst af met het RVB. Op deze manier is
onderzocht of de musea die het beheer en onderhoud zelf doen goed
huisvaderschap uitoefenen en cultureel ondernemender zijn.5 Dit zou de
Rijksmusea nog beter in staat stellen om hun taak als wettelijk beheerder
van de Rijkscollectie te vervullen. Bij de start van de pilot heeft mijn
ministerie het toezicht op het vastgoedhandelen van de musea formeel
overgenomen van het RVB.
De pilot is in 2020 en 2021 geëvalueerd door het onafhankelijke adviesbureau Brink6 Advies Groep. Tijdens de pilot hebben de Rijksmusea laten
zien inderdaad goed huisvader te zijn voor de gebouwen en cultureel
ondernemend te werk te gaan in het vervullen van hun nieuwe taak.
Hiervoor wil ik de musea complimenteren. De Rijksmusea hebben in deze
pilotperiode gecompliceerde huisvestingsopgaven in eigen beheer
uitgevoerd. Ik denk hierbij onder meer aan de grootschalige verbouwingen met een prachtig resultaat van Paleis het Loo en Naturalis
Biodiversity Center. Het Rijksmuseum heeft samen met Paleis het Loo, de
RCE en het Nederlands Openluchtmuseum het Collectie Centrum
Nederland laten bouwen: een depot voor de Rijkscollectie dat aan alle
moderne maatstaven voldoet.
Tegelijkertijd heeft de evaluatie een aantal aandachtspunten naar voren
gebracht. Zo kan de rol- en risicoverdeling tussen het RVB, OCW en de
musea beter uitgewerkt worden en kan de toezichtsrol van OCW duidelijker omschreven en ingericht worden.

5

Ondernemerschap in relatie tot vastgoed, met het uiteindelijke doel om de impact te vergroten,
wat mogelijk is als gevolg van de vrijheid die (al dan niet) wordt ervaren door de verantwoordelijkheid voor het vastgoedproces (Brink Advies Groep).
6
Zie bijlage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 820, nr. 511

2

De afgelopen periode heb ik samen met het RVB, de Museumvereniging
en de Rijksmusea gewerkt aan de aanbevelingen uit het rapport van Brink
Advies Groep. We gaan verder in de situatie waarbij de musea de
verantwoordelijkheid voor het behoud en beheer hebben. De uitkomsten
van de evaluatie hebben mij gesterkt in mijn overtuiging dat de musea
taakvolwassen genoeg zijn om deze verantwoordelijkheid te dragen. Ik zie
de voorzetting van het huisvestingsstelsel per 1 januari 2024 daarom met
veel vertrouwen tegemoet. Hieronder licht ik het een en ander verder toe.
Huisvestingsstelsel vanaf 2024
De uitgangspunten uit de pilot worden gecontinueerd: zo blijven de
betreffende 21 musea hun panden huren van de Staat en krijgen ze, net
als nu, op grond van de Erfgoedwet subsidie voor het beheer en
onderhoud van deze panden. Ook blijven de musea verantwoordelijk voor
het onderhoud en beheer van de panden en blijft het toezicht op het
vastgoedhandelen bij mijn ministerie belegd.
Een aantal zaken verandert vanaf 2024: alle musea die huren van de Staat
zetten een volgende stap in hun verdere taakvolwassenwording als
beheerder van de museumgebouwen. Hiermee dragen zij alle risico’s die
aan het behoud en beheer verbonden zijn. Enkel risico’s ten gevolge van
overmacht (zoals natuurgeweld en terrorisme) blijven bij de Staat. Om de
musea in staat te stellen de risico’s te dragen, krijgen zij via hun erfgoedwetsubsidie een opslag per vierkante meter bruto vloeroppervlak van het
gehuurde. Ook ontvangen alle Rijksmusea een extra opslag om adequaat
invulling te kunnen geven aan de verdere taakvolwassenwording.
Uiteraard blijven musea zich verzekeren, net als in de pilot. Ik realiseer me
dat er ondanks alle voorzorgs- en beheermaatregelen zich toch calamiteiten in het vastgoed kunnen voordoen die de bedrijfsvoering (en het
beheer van de Rijkscollectie en het rijksvastgoed) in gevaar kunnen
brengen. Om de financiële continuïteit van de Rijksmusea te borgen heb ik
daarom besloten dat musea voor maximaal 25% van de herbouwwaarde
(prijspeil 2023) een aansprakelijkheid jegens de staat hebben. Deze
grotere mate van zelfstandigheid voor de musea zorgt voor een duidelijke
rolverdeling tussen de musea, het RVB en OCW.
Het RVB heeft een beperkte rol bij de Rijksmuseale gebouwen: het treedt
vanaf 2024 alleen nog op als verhuurder van de panden.
Toezicht en evaluatie
Als Staatssecretaris ben ik verantwoordelijk voor de Rijkscollectie.
Daarnaast heeft het RVB het toezicht op de huisvesting van de Rijksmuseale panden in 2016 aan mij overgedragen. Essentieel voor het behoud
van de Rijkscollectie is goede huisvesting. Om scherp toezicht te houden
op de staat van de panden en de besteding van de huisvestingssubsidie
heb ik daarom het bestaande toezichtskader verhelderd. Dit gaat vanaf
2024 gelden. Via onder andere de jaarverantwoordingen, onafhankelijke
bouwkundige inspecties en de monitor van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed zal ik toezicht houden of de musea inderdaad als goed
huisvader voor de panden blijven zorgen. Ook zal ik na vijf jaar in een
evaluatie bezien of het huisvestingstelsel nog steeds naar ieders tevredenheid functioneert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 820, nr. 511

3

Verduurzaming
Verduurzaming is een van onze grote opgaves. In mijn brief «De kracht
van creativiteit»7 kondigde ik aan het huisvestingsbudget per 2024 met
jaarlijks € 5 miljoen te verhogen voor verduurzaming. Deze middelen
verstrek ik vanaf 2024 via de Erfgoedwetsubsidie aan die Rijksmusea die
huren van de Staat of die een pand in eigendom hebben. Voor de
verdeling van deze middelen maak ik gebruik van de rapporten van
onderzoeksbureau Royal HaskoningDHV, die in opdracht van de Museumvereniging in samenwerking met de Rijksmusea de verduurzamingsopgave van de Rijksmusea in kaart heeft gebracht.
Ik ben blij dat de musea met deze middelen in staat worden gesteld om
hun panden te gaan verduurzamen en zo een voorbeeldrol te vervullen
voor de culturele en creatieve sector.
Tot besluit
Ik heb alle vertrouwen in het huisvestingsstelsel, dat tot stand is gekomen
in samenwerking met de Museumvereniging, de Rijksmusea en het RVB.
De Rijksmusea hebben zich de afgelopen jaren bewezen. Als goed
huisvader en beheerder van de Rijkscollectie bereiken ze een steeds groter
en breder publiek en maken ze schitterende tentoonstellingen die ons
verwonderen, uitdagen en overdonderen. Het is dus tijd om deze
volgende stap in hun zelfstandigheid definitief te maken.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
G. Uslu

7

Meerjarenbrief 2023 – 2025 «De kracht van creativiteit», 4 november 2022, p.10, Kamerstuk
32 820, nr. 482

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 820, nr. 511

4