10
Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Bromet en Tjeerd de
Groot tot wijziging van de Waterschapswet en de Kieswet
in verband met het volledig democratiseren van de waterschapsbesturen ( 35608 ).
De voorzitter:
Aan de orde is het voorstel van wet van de leden Bromet
en Tjeerd de Groot tot wijziging van de Waterschapswet
en de Kieswet in verband met het volledig democratiseren
van de waterschapsbesturen (35608). Ik heet de initiatiefnemers, mevrouw Bromet van GroenLinks en de heer Tjeerd
de Groot van D66, van harte welkom. Ik heb begrepen dat
mevrouw Bromet inmiddels al zes initiatiefwetsvoorstellen
op haar naam heeft en dat het voor de heer Tjeerd de Groot
het eerste initiatiefwetsvoorstel is. De ene initiatiefnemer
heeft er dus al ervaring mee en voor de andere is het een
unieke situatie. In ieder geval mijn complimenten alvast,
want een initiatiefwet is altijd ontzettend veel werk. Het is
ook heel mooi politiek werk. "Handwerk" noemen we dat
weleens. De initiatiefnemers hadden dat niet gekund zonder
de fantastische ondersteuners die nu achter hen zitten. Dat
zijn Bauke ter Borg, beleidsmedewerker bij de D66-fractie,
Levi Bakker, juridisch adviseur bij de D66-fractie, en
natuurlijk Jaap van der Heijden van de fractie van GroenLinks. Uiteraard heet ik ook de minister van Infrastructuur
en Waterstaat van harte welkom. Hij is aanwezig in vak-K
als adviseur van de Kamer.
Vandaag is de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
We plannen het andere gedeelte van de wetsbehandeling
na het meireces. Dus vandaag is alleen de eerste termijn
van de zijde van de Kamer. Verder wil ik voorstellen om de
sprekersvolgorde te wijzigen. Ik leg die wijziging even aan
de Kamer voor. De heer Minhas van de VVD heeft gevraagd
of hij als eerste mag spreken. Als het goed is — dat hoop
ik althans — heeft hij al een beetje gepolst hoe de andere
sprekers daarover denken, in ieder geval bij degenen die
hij voorbijstreeft in volgorde. Nee, dat is niet het geval. Ik
hoop dat de Kamer dit toestaat, want het is ook de maidenspeech van de heer Minhas. Ik kan me voorstellen dat het
ook voor de VVD-collega's, die in groten getale aanwezig
zijn, fijn is als de heer Minhas mag beginnen. Ik zie dat men
hiermee instemt. Zeer collegiaal!
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Minhas van de VVD.
Meneer Minhas, heel veel succes met uw maidenspeech.

De heer Minhas (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Het is bijzonder om hier te zijn. Ik
zal u proberen mee te nemen in het verhaal dat mij ook
brengt op deze mooie en bijzondere plek.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Na een lange tocht over de wereld kwam mijn vader, een
jonge Bashir, begin jaren zeventig als gastarbeider naar
Nederland. Hij was onder de indruk van de gastvrijheid van
de Nederlanders en hij was onder de indruk van de snelheid
waarmee hij in Nederland aan het werk kon. Niet veel lager
volgde mijn moeder en werd het gezin gesticht. Mijn broers,
mijn zussen en ik leerden van onze ouders dat wij in dit
land zelf verantwoordelijkheid zijn voor onze successen. Ze
vertelden ons ook dat wij in Nederland te gast zijn en dat
wij het vertrouwen van de Nederlandse samenleving, die
de Nederlandse samenleving ons heeft gegeven, niet
moesten schaden.
Toen ik een jaar of 12 was, vroeg ik aan mijn vader wat hij
nou precies bedoelde met de woorden dat wij hier "te gast"
zijn. Als geboren Rotterdammer voelde ik me namelijk
helemaal geen gast in Nederland. En niemand in Nederland
behandelde mij als gast in mijn geboorteland. Want dit is
mijn geboorteland. Hij antwoordde daarop dat hij hier kwam
als gastarbeider en hier ook heel erg gastvrij is ontvangen.
Maar hij was wel van plan om ooit nog eens terug te gaan
naar zijn geboorteland. Hij zag tegelijkertijd met lede ogen
aan hoe het andere gastarbeiders maar ook hun kinderen
niet altijd lukte om iets moois te maken van hun leven in
een land waarin de kansen voor het oprapen liggen.
Voorzitter. Wij hadden thuis dat soort gesprekken. Die
gesprekken bereikten een hoogtepunt rond het jaar 2001.
Dat was het jaar waarop ik in de eerste klas zat van het
Wolfert van Borselen in Rotterdam. Op die school gaf
Ronald Sörensen geschiedenisles. Dat is de oprichter van
Leefbaar Rotterdam. Wij hadden het thuis over de problematiek die Pim Fortuyn, de uiteindelijke lijsttrekker van
Leefbaar Rotterdam, in onze ogen terecht adresseerde.
Maar we vonden ook dat de oplossingen die hij bood, niet
altijd even goed zouden werken. Dat was het moment
waarop mijn vader tegen ons zei: "Dit land heeft ons, maar
ook jullie, heel veel goeds gebracht. Jullie mogen het niet
kapot laten maken door een groep mensen die weigert mee
te doen aan deze samenleving. Maar jullie mogen het ook
niet kapot laten maken door populisten die geen echte
oplossingen bieden. Jullie moeten iets terugdoen voor de
samenleving die zo veel goeds voor jullie heeft betekend."
Daarom sta ik hier. Ik heb ervoor gekozen om iets terug te
doen voor de samenleving en politiek actief te worden. Ik
ben de politiek ingegaan om iets terug te doen voor de
samenleving die een hele grote groep heel veel goeds heeft
gebracht, want dat wordt nog weleens vergeten in dit land.
Veel te vaak gaat het in de politiek over wat er niet kan, wat
er misgaat, welke fouten er worden gemaakt en wie daarvoor schuldig is. Zo iemand wil ik niet zijn. Ik wil oplossingen bieden en kijken welke dingen wel kunnen. Wij liberalen
zijn daar al 300 jaar goed in. Waarom zouden we er de
komende 300 jaar niet nog beter in kunnen worden? En op
het liberalisme bestaat inderdaad geen monopolie, maar
mijn waarden beginnen bij vrijheid, bij vertrouwen, bij
gelijkwaardigheid, maar ook bij verantwoordelijkheid.
Die verantwoordelijkheid brengt mij bij het belangrijke
onderwerp waarvoor we hier vanavond staan. Die verantwoordelijkheid nam graaf Willem II van Holland ruim 800
jaar geleden al, door het eerste officiële waterschap in te
stellen, het hoogheemraadschap van Rijnland. Het werd in
die tijd namelijk noodzakelijk om polders en afwatering op
een goede manier in te richten. Al snel daarna volgde de
oprichting van het hoogheemraadschap van Schieland en

21 april 2022
TK 76

76-10-1

ook nog het hoogheemraadschap van Delfland. De rest is
geschiedenis. Daarmee behoren onze waterschappen tot
de oudste instituties van ons staatsbestel. Kortom, waterschappen zijn onmisbare organisaties voor droge voeten
en schoon water. Sinds jaar en dag zorgen de waterschappen voor schoon en voldoende water, maar ook voor onze
veiligheid, door dijken aan te leggen, door kades aan te
leggen en door die te beheren. Die taak is gelukkig wettelijk
vastgelegd. Als het aan de VVD ligt, blijft dat ook zo. Vanavond behandelen we het initiatiefvoorstel over de
geborgde zetels. Laat ik duidelijk zijn: de VVD is geen
voorstander van het initiatiefvoorstel.
Voorzitter. De samenstelling van het waterschapsbestuur
is van oudsher gebaseerd op de representatie van belangrijke groepen gebruikers. Het waterschapsbestuur is ook
niet voor niets een zogeheten "functionele democratie".
Door het afschaffen van de geborgde zetels worden waterschappen een politieke arena, terwijl ze juist een heel goed
voorbeeld zijn van belangenrepresentatie. Dat past uitstekend bij de vorm van een functioneel bestuur. Door het
afschaffen van de geborgde zetels gaan waterschappen
straks ook nog op provincies en op gemeentes lijken.
Waterschappen hebben een hele duidelijke taak: zorgen
voor droge voeten en schoon water; niets meer, maar ook
niets minder.

van stakeholders in de functionele democratie werd in 2014
door de OESO als sterk punt benadrukt. Ook de Adviescommissie Water, inmiddels opgegaan in de Raad voor de
leefomgeving en infrastructuur, heeft in 2015 aangegeven
dat het kwaliteitsniveau van de geborgde zetels hoog is,
omdat ze worden verkozen op hun kwaliteiten om een bijdrage te kunnen leveren aan goed bestuur. Ik noem die
kwaliteiten maar even: efficiënt, effectief, integer, innovatief
en transparant. Mijn vraag aan de initiatiefnemers is dan
ook: wat beoogt u met dit wetsvoorstel? Wenst u dat
waterschappen nog efficiënter, nog effectiever, nog integerder, nog innovatiever en nog transparanter worden? Op
welke manier gaat verdere democratisering daaraan bijdragen?
Voorzitter. Kortom, mijn fractie is niet enthousiast over dit
voorstel. Sterker nog, ik vind dat andere landen een voorbeeld kunnen nemen aan het Nederlandse waterbeheer en
de inrichting van het Nederlands waterschapstelsel. Daarom
besluit ik mijn betoog met de woorden van de voormalige
Portugese minister van Milieu: het Nederlands waterbeheer
is als een formule 1-auto, waarvan de techniek over een
aantal jaar ook in een gewone personenauto is verwerkt.
Dank u wel, voorzitter.
(Geroffel op de bankjes)

De VVD staat voor een waterschap waarin leden zitting
nemen met deskundigheid, met kennis van de effecten van
de wet- en regelgeving die wij hier in deze Kamer maken,
maar ook met praktijkervaring. De geborgde zetels die wij
sinds jaar en dag hebben, worden ingevuld door agrariërs,
door bedrijven, maar ook door natuurterreinbeheerders.
Die bieden die zekerheid. Dat is essentieel om daadwerkelijk
tot draagvlak en tot uitvoerbare maatregelen te komen.
Voorzitter. De VVD ziet dus nog steeds de waarde van de
oeroude betekenis die we met elkaar hebben afgesproken:
belang, betaling en zeggenschap. Die geborgde categorieën
in de waterschappen hebben namelijk aantoonbaar belang
bij goed waterbeheer en leveren daar ook een substantiële
bijdrage aan. Zo onderhouden agrariërs met hun grond
watergangen en zorgen ze op heel veel plekken nog steeds
voor waterbergingen. Hiervoor is volgens de VVD onvoldoende aandacht als de zetels worden afgeschaft.
Voorzitter. De initiatiefnemers hebben het in hun voorstel
over maatschappelijke vraagstukken — die herken ik —
zoals klimaatverandering. Zijn de initiatiefnemers het met
ons eens dat ook dan nog de behoefte aan belangeninbreng
blijft?
Voorzitter. De maatschappelijke opgave, die de initiatiefnemers terecht benoemen, zal volgens ons niet leiden tot een
taakuitbreiding van de waterschappen. Volgens ons wordt
dat slechts complexer, gezien de omstandigheden. Maar
de taak van waterschappen wordt niet uitgebreid. Onderschrijven de initiatiefnemers niet dat de omstandigheden
de afgelopen 800 jaar ook verschillend zijn geweest?
Waterschappen hebben bij uitstek aangetoond daar op een
hele goede manier mee om te kunnen gaan. Waarom is het
anno 2022 dan nodig om de geborgde zetels alsnog af te
schaffen?
Voorzitter. Als klap op de vuurpijl gaan de initiatiefnemers
ook nog eens voorbij aan wat gerenommeerde deskundigen
van onze waterschapsdemocratie vinden. De participatie

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De voorzitter:
Dan wil ik u feliciteren met uw hele mooie maidenspeech.
Het was een heel mooi, persoonlijk verhaal over uw ouders.
Ik moet zeggen: u stond er alsof u het al jaren doet. Dat
vind ik knap. Heel erg welkom in de Tweede Kamer en heel
veel succes. Het is heel leuk dat er heel veel collega's aanwezig zijn, dus ik schors de vergadering voor een enkel
moment, zodat u de felicitaties in ontvangst kunt nemen.
U kunt daar gaan staan; dan kunnen de collega's naar u toe
komen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is nog steeds hetzelfde wetsvoorstel. Ik geef
het woord aan de heer Stoffer van de SGP voor zijn bijdrage.

De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Het is mij een eer dat ik de heer Minhas hier als
eerste publiek, vanaf dit gestoelte, mag feliciteren met zijn
maidenspeech. Laat ik erbij zeggen tegen hem: ik ben blij
dat uw vader niet met u teruggegaan is naar waar dan ook
en ik ben blij dat u hier in Nederland actief bent en als echte
Nederlander bijdraagt aan onze nationale politiek. Dat vond
ik hiervoor ook al, maar toen kende ik uw verhaal nog niet.
Ik zie uit naar verdere samenwerking.
Voorzitter. Dat doe ik ook graag wat betreft dit initiatiefwetsvoorstel. Maar laat ik beginnen met een winstpunt. U zult
het geloven of niet, maar ik begin met een winstpunt.
GroenLinks en D66 stemden eerder voor een motie die
aankoerste op het onderbrengen van waterschapstaken bij
provincies. Nu schrijven ze: "We hebben de waterschappen
hoog in het vaandel staan en vinden die van grote toege-

21 april 2022
TK 76

76-10-2

voegde waarde in een steeds complexer wordend watersysteem." Daar mag wat mij betreft een heel groot uitroepteken
achter.
In het verre verleden hebben boeren gezamenlijk de
schouders gezet onder goed waterbeheer in hun gebied.
Van daaruit zijn in de eeuwen daarna de waterschappen
ontstaan. Met kennis van het gebied en een aanpakmentaliteit hebben de waterschappen een internationaal
geroemde positie verworven en blijft onze waterhuishouding op orde. De participatie van onder meer boeren, nu
via geborgde zetels, heeft daar mede aan bijgedragen. Die
geborgde zetels moeten we daarom niet afschaffen. Integendeel, als ze er nog niet waren, zouden we ze direct in
moeten stellen. Ik hoop dat ik de indieners en iedereen hier
in de zaal daarvan kan overtuigen.
Voorzitter. Ik wil zeggen dat het altijd een compliment waard
is om een initiatiefwet te maken. Maar toch zal ik in mijn
betoog helaas aangeven dat ik het niet eens ben met de
argumenten dat vanuit het oogpunt van democratie en
vanwege de algemene belangen de geborgde zetels helemaal afgeschaft zouden moeten. Ik zal ook laten zien dat er
naast het ene advies om de geborgde zetels af te schaffen,
twee adviezen liggen om ze te behouden.
Voorzitter. De indieners zeggen dat ze volledige democratisering van de waterschappen willen en daarom afschaffing
van de geborgde zetels. Maar is dat niet een beperkt begrip
van wat democratie is? Die vraag stel niet alleen ik, maar
ook de Raad van State en andere juristen. Het gaat om een
functioneel, gedecentraliseerd overheidslichaam met een
gesloten huishouding en een wettelijk afgebakend takenpakket. De waterschappen gaan meer over het hoe dan over
het wat. Dat zeg ik ook van binnenuit. Ik ben een jaar of vier
à vijf algemeen bestuurslid geweest van het waterschap
Veluwe. Als waterstaatsingenieur heb ik heel wat jaren
namens de minister van Infrastructuur en Waterstaat
samengewerkt met de waterschappen. Ik heb vooral ook
veel baat gehad bij de kennis die boeren in het buitengebied
inbrachten.
Daarbij past wat mij betreft een eerlijke vertegenwoordiging
door de verschillende groepen belanghebbenden, ofwel
belangendemocratie. We moeten namelijk niet vergeten
dat boeren 60% van het grondoppervlak beheren en dus
ook direct geraakt worden door besluiten van het waterschap, terwijl ze het getalsmatig heel sterk afleggen tegen
bijvoorbeeld stedelingen maar ook dorpelingen. 14% van
de bestuurders heeft nu banden met de landbouw. Als je
voor iedere groep belanghebbenden kijkt naar een passende
democratische legitimatie, is het systeem van 1. een open
sollicitatieprocedure voor de geborgde zetels en 2. vrije
verkiezingen voor drie kwart van de resterende zetels, dus
voor vertegenwoordigers van ingezetenen, dan niet alleszins
gepast? Ik hoor daarop ook graag een reactie van de
minister.
Ik wil de indieners erop wijzen dat democratisch gekozen
Statenleden ruimte hebben om het aantal geborgde zetels
te beperken, maar in veel provincies is dat niet gebeurd.
Blijkbaar is er in de regio democratische waardering voor
de inbreng van geborgde zetels. Erkennen de indieners ten
minste dat boeren en terreinbeherende organisaties relatief
zwaar geraakt worden door besluiten van het waterschap
en dat het eerlijk is als hun belangen daarom zorgvuldig
gewogen worden?

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De indieners geven aan dat het vertegenwoordigers van
deze belangen vrij staat om mee te doen aan de verkiezingen via bestaande of nieuwe partijen. Maar die stem in het
kapittel is niet gegarandeerd en kan dus afwezig zijn. Maar
als je desondanks vindt dat sectorspecifieke belangen
oververtegenwoordigd zijn, zoals de commissie-Boelhouwer
stelt, dan kun je er ook voor kiezen het aantal geborgde
zetels te beperken. Mijn vraag is: waarom hebben de
indieners hier niet voor gekozen?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Het is heel fijn, want we hebben een ervaringsdeskundige
in de zaal. Dat betekent expertise in dit debat. Als algemeen
bestuurslid … Klopt het — dat is mijn beeld; ik heb gekeken
naar de verschillende waterschappen — dat er ook heel
veel boerenvertegenwoordiging is onder de algemene
bestuursleden? Het is er dus via de partijen en via de
volksvertegenwoordiging. Klopt het dat ook via die route
de vertegenwoordiging die de SGP zo belangrijk vindt,
gewoon tot stand komt als burgers kiezen?
De heer Stoffer (SGP):
Zeker. Ik ben niet alle waterschappen nagegaan, maar laat
ik mijn eigen partij en mijn eigen waterschap nemen. De
lijsttrekker daarvan is een boer. Dat komt onder andere
omdat ik indertijd heb gezegd: ik stop ermee. Daarom kon
hij daar in blijven zitten. Al zouden alle boeren op één boer
stemmen op de SGP-lijst — ik zou het geweldig vinden,
natuurlijk — dan nog is het maar per ongeluk. Ik heb daarstraks aangeven dat 60% van het gebied dat beheerd wordt
buitengebied is. Het is agrarisch gebied. Slechts 14% heeft
een relatie met een agrarisch bedrijf. Dat moet zeker niet
minder worden. Op het moment dat we die geborgde zetels
gaan missen, zowel voor de boeren, als voor het bedrijfsleven en de natuurorganisaties, denk ik dat we daarmee heel
veel praktische kennis gewoon weggooien. Ik zou het jammer vinden.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Er wordt hier toch een valse tegenstelling gecreëerd, alsof
je alleen via geborgde zetels die expertise en dat boerenbelang kan vertegenwoordigen. De SGP geeft het perfecte
voorbeeld, zoals het CDA ook een heel goed voorbeeld
geeft. Lokale partijen, eigen initiatieven, samenwerkingen:
partijen zien het belang daarvan in, en anders organiseren
ze dat. Er is dus sprake van een valse tegenstelling tussen
het boerenbelang alleen via geborgde zetels en het democratisch belang. Mijn vraag aan de SGP, via u, voorzitter,
is: waar bent u nou zo bang voor? Volgens mij kan het
boerenbelang ontzettend goed en misschien zelfs beter
vertegenwoordigd worden als we alle zetels democratisch
maken.
De heer Stoffer (SGP):
Mooie vraag. Waar ik bang voor ben, is het volgende. Niet
dat er geen enkele boer meer zal overblijven als je allemaal
gekozen mensen hebt. Sterker nog, als je kijkt naar het SGPbelang an sich, dan denk ik: als we hetzelfde aantal zetels
houden, zou er in heel veel waterschappen weleens een
SGP'er bij kunnen komen, of een CDA'er of iemand van
Water Natuurlijk of wat dan ook. Maar uiteindelijk ga je, als
je niet uitkijkt, dat niet meer hebben met boeren daarin. Ik
heb in de praktijk gemerkt ... Ik zal één voorbeeld noemen.

21 april 2022
TK 76

76-10-3

Als waterstaatsingenieur was ik ooit betrokken bij de kwel
bij het Twentekanaal. Als er daar niet een heemraad was
geweest die vertrouwd werd door de boeren, dan zou het
bij wijze van spreken een keiharde strijd zijn geworden.
Waarom ging het daar goed? Niet omdat ik daar kwam als
keurige waterstaatsingenieur met een stropdasje om, dat
ik inmiddels heb afgedaan, maar vooral omdat daar eerst
een meneer en later een mevrouw stond die zelf van een
agrarisch bedrijf kwam en vertrouwd werd. Er is heel veel
te doen in het buitengebied. Laten we dat alsjeblieft vasthouden. Hetzelfde geld voor het bedrijfsleven en hetzelfde
geldt zeker ook voor natuur. Mijn angst is dat wij dat
dadelijk kwijtraken en mensen dan zeggen: we haken af,
we doen niet meer mee. Of: we gooien de kont tegen de
krib.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik vind het altijd zo leuk om naar de verhalen van de heer
Stoffer te luisteren over toen hij bij Rijkswaterstaat heeft
gewerkt.
De heer Stoffer (SGP):
Dat vind ik ook, voorzitter. Mijn grote liefde.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dat dacht ik al. Die verhalen hoor ik best regelmatig, voorzitter, kan ik u zeggen. Daar gaat toch mijn vraag niet over,
ondanks dat het mij bijna prikkelt om er nog een vraag over
te stellen. Het gaat mij om de samenvatting over het verdwijnen van de kennis uit zo'n waterschap als je de
geborgde zetels opheft. Volgens mij was de heer Stoffer
aanwezig bij het rondetafelgesprek dat we hebben gehad.
Daar was een mevrouw Clevering, die heel duidelijk uitlegde
— dat vond ik heel mooi — hoeveel keer boeren, maar ook
mensen uit het bedrijfsleven, inspraak konden hebben in
al die processen van zo'n waterschap. Zij noemde uiteindelijk zeven opties. Zeven keer. Zij noemde al die stappen tot
aan de daadwerkelijke besluitvorming. Zeven keer: ik noem
het nog maar een keer. Ik ben benieuwd of de heer Stoffer
het met mij eens is dat dit eigenlijk best wel bureaucratisch
is.
De heer Stoffer (SGP):
Of het bureaucratisch is of niet, ik denk dat participatie altijd
goed is. Ik houd van directe betrokkenheid bij zo'n functioneel bestuur. Het gaat erom dat je daar mensen hebt zitten
— de heer Minhas gaf dat in zijn betoog ook aan, en dat
vond ik mooi — die echt verstand van zaken hebben. Dat
er mensen zitten die verstand hebben van alles wat er speelt
rond water en waterkwaliteit enzovoort, is mooi. Er moeten
ook mensen zitten die verstand hebben van hoe je natuurgebieden beheert en mensen die verstand hebben van hoe
je een boerenbedrijf runt en wat het echt betekent als het
peil te hoog of te laag is en ga zomaar door. Daar zit dus
mijn ding. Vind ik dat te bureaucratisch? Soms heb je een
beetje bureaucratie nodig om met elkaar tot iets te komen
wat maatschappelijk gedragen wordt.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Wauw. Die ga ik onthouden voor andere debatten waar het
over bureaucratie gaat. Dat neemt niet weg dat de SGP dus

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

eigenlijk gewoon zegt: het is niet erg om zeven keer hetzelfde verhaal te vertellen. Het is niet zo dat het de ene keer
anders is dan de andere keer. Zeven keer wordt er over een
bepaald onderwerp door een specifieke partij hetzelfde
ingebracht, elke keer weer. Er wordt bij dit initiatiefvoorstel
één laag uitgehaald. We houden er dus nog zes over, zes
verschillende lagen. Ik ben benieuwd of de heer Stoffer niet
vindt dat die zes lagen die we dan nog overhouden, in plaats
van zeven, nog steeds voldoende waarborgen bieden voor
al die belangen die de heer Stoffer zo belangrijk vindt. Die
belangen kunnen op die zes manieren nog steeds naar
voren komen.
De heer Stoffer (SGP):
Ik weet niet precies welke zes dat dan zijn. Het gaat mij er
gewoon om dat er in het representatieve bestuur, het
bestuur dat ook de begroting vaststelt, het bestuur dat ook
bepaalde besluiten bestendigt, zowel het algemeen bestuur
als het dagelijks bestuur, ook gewoon deskundigheid vanuit
verschillende groeperingen is. Participatie is mooi. Ik weet
niet precies welke laag eruit gehaald wordt als we deze
eruit halen en welke zes we precies overhouden. Ik heb ze
niet meer allemaal scherp. Eén ding: doe die andere zes
weg voor mijn part. Daar valt over te praten. Maar direct
geborgde zetels in dat bestuur vind ik echt van belang,
vanwege wat ik net heb aangegeven. Ik zal het niet herhalen.
Maar daar moet gewoon kennis van zaken in zitten.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch tot slot.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Tot slot, voorzitter. Ik heb eigenlijk geen vraag meer, maar
ik ga een aantal dingen onthouden van deze bijdrage van
de heer Stoffer, inclusief het weghalen van deze zes lagen
die volgens mij net zo essentieel zijn voor de belangen die
de heer Stoffer hier vertegenwoordigt. Het is in ieder geval
goed om te weten dat die lagen weg kunnen. Dat zou misschien ook al schelen in het democratische proces dat
bestaat.
De heer Stoffer (SGP):
Ik hoop dat we een keer een kopje koffie drinken en dat
mevrouw Van Esch mij vertelt welke zes dat waren. Ik heb
ze niet allemaal meer scherp. Dan is het, denk ik, best een
optie om er een, twee, drie of vier uit te halen. Ik weet het
niet. Laten we gewoon eens kijken wat praktisch is. Zal ik
verdergaan, voorzitter?
De voorzitter:
Graag.
De heer Stoffer (SGP):
Even kijken waar ik gebleven was. Ik constateer een inconsistentie in de redenering van de initiatiefnemers. Ze
schrijven namelijk dat waterschapstaken niet ondergebracht
moeten worden bij provincies, omdat het waterbelang dan
gaat concurreren met andere belangen. Inderdaad. Maar
als je zo'n fan bent van democratisering, is het dan zo erg
dat de kiezer meebepaalt of het waterbelang ten opzichte

21 april 2022
TK 76

76-10-4

van andere belangen meer of minder belangrijk gevonden
moet worden? Ik wil maar zeggen: je moet democratisering
niet idealiseren. Dat geldt niet alleen voor de vraag of
waterschapstaken naar de provincie overgeheveld moeten
worden, maar ook voor de vraag of de geborgde zetels
afgeschaft moeten worden. Kortom, de stelling dat vanuit
democratisch perspectief afschaffing van de geborgde zetels
nodig is, snijdt mijns inziens geen hout. Het werken met
geborgde zetels is niet minder democratisch, maar ten
minste anders democratisch en wat de SGP betreft beter
democratisch.

ongelofelijk lang, hè? Bij besluitvorming over een eeuwenoud bestuursorgaan als het waterschap moet je verder kijken dan de emotie en het advies van het moment. Twee
gezaghebbende adviescommissies kwamen eerder juist
met tegengestelde adviezen. De heer Minhas heeft daar
ook aan gerefereerd. De Commissie van advies inzake de
waterstaatswetgeving schreef in 2009: "Reservering van
zetels voor specifieke belangencategorieën in het waterschapsbestuur past naar het oordeel van de commissie bij
het functioneel karakter en de taak van het waterschap".
Voorzitter, zal ik even stoppen?

Voorzitter. Een ander argument van de indieners is dat
algemene belangen steeds belangrijker zijn geworden in
de taken van de waterschappen en dat daarom van de
weeromstuit alle zetels maar ingevuld moeten worden door
verkiezingen door ingezetenen. Maar dat vind ik toch wel
een enigszins kortzichtige redenering. In de memorie van
toelichting suggereren de indieners dat er sprake is van
uitbreiding en toename van de taken, verantwoordelijkheden en regelgevende bevoegdheden van waterschappen.
Maar in het verslag zijn hier kritische vragen over gesteld.
Ook door experts zijn die gesteld. Het takenpakket, zoals
vastgelegd in de Waterschapswet, is namelijk niet veranderd. Er gelden landelijke kaders en normen voor onder
meer waterveiligheid en waterkwaliteit. Dat blijft zo. Daar
zullen waterschappen linksom of rechtsom aan moeten
voldoen. In de nota naar aanleiding van het verslag krabbelen de indieners terug. Men geeft aan dat niet zozeer het
takenpakket veranderd is, maar meer de context. Maar dat
is iets anders dan verandering van takkenpakket en
bevoegdheden an sich.
Ik proef bij de indieners vooral kritiek op de mogelijkheid
voor de geborgde zetels om invloed te hebben op peilbesluiten die goed zijn voor natuur en klimaat en mogelijk
minder goed voor de landbouw. Dan wil ik erop wijzen dat
Rijk en provincies via de Omgevingswet voldoende instrumenten hebben om vanuit algemeen belang bepaalde
instructieregels of omgevingswaarden op te leggen. Wat
mij betreft zijn die algemene belangen dus meer dan voldoende geborgd. Voor opgaven rondom klimaatadaptatie
en waterkwaliteit is juist de expertise van boeren en terreinbeherende organisaties nodig om deze tot een goed einde
te brengen. De bestuurders van de geborgde zetels spreken
de taal van de betrokken grondeigenaren en kunnen hen
meenemen in de noodzakelijke gebiedsprocessen. Niet voor
niets noemt de OESO de belangenparticipatie in het
Nederlandse waterschapsbestel een heel sterk punt. Dat
pleit juist ook voor het behoud van die geborgde zetels.
Natuurlijk — daar hebben we het zojuist over gehad — kan
participatie op een andere manier, maar als je het echt
belangrijk vindt en echt wil borgen, dan kom je nog steeds
uit bij die geborgde zetels. Om niet meer te noemen:
waterschappen zijn al volop bezig met klimaatadaptatie,
biodiversiteit en de aanpak van de droogteproblematiek.
Als geborgde zetels al dwarsliggers zouden zijn, dan zijn
ze dat in positieve zin. Ze dragen de rails en zorgen ervoor
dat de trein niet ontspoort. Kortom, het argument van de
indieners dat het algemeen belang vraagt om afschaffing
van de geborgde zetels snijdt mijns inziens geen hout.
Voorzitter. Maar goed, dan zijn er misschien nog steeds
mensen die zeggen: maar er ligt toch ook een advies van
de commissie-Boelhouwer om de geborgde zetels af te
schaffen? Tegen hen zou ik het volgende willen zeggen.
Het eerste waterschap werd al in 1255 ingesteld. Wat is dat

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De voorzitter:
Misschien is het goed als u eerst uw betoog afmaakt. Volgens mij bent u ...
De heer Stoffer (SGP):
Ik ga redelijk naar het eind.
De voorzitter:
Dat is goed. Gaat uw gang.
De heer Stoffer (SGP):
De Adviescommissie Water — de heer Minhas ging daar
ook nog expliciet op in — schreef in 2015: "De commissie
staat achter het principe van borging van zetels bij het
waterschap als belangendemocratie. Daarmee wordt verzekerd dat alle belangen ook daadwerkelijk in het bestuur
vertegenwoordigd zijn en niet ondersneeuwen in de grotere
groep ingezetenen". Maar er moest een tijdelijke commissie
met oud-PvdA-Kamerlid Boelhouwer als voorzitter worden
ingevlogen om ook nog een ander advies te krijgen. Het is
overigens een advies waarin de conclusie niet automatisch
voortvloeit uit de onderliggende analyse. Ik hoor graag van
de indieners waarom zij twee van de drie adviezen naast
zich neerleggen. Ik hoor graag van de minister hoe hij de
eerste twee adviezen waardeert.
Voorzitter. Ik maak mijn betoog maar af, want ik ben echt
aan het eind. Laat ik het gewoon maar helder maken. Mijn
afdronk van de behandeling van het wetsvoorstel tot nu
toe is dat GroenLinks en D66 het niet kunnen hebben dat
geborgd is dat er boeren in het waterschapsbestuur zitten.
Het zoveelste "boertje pesten", noem ik dat. Als ze vinden
dat het boerenbelang te vaak de doorslag geeft, zeg dat
dan gewoon. Dan zijn er andere wegen om dit aan te kaarten en niet — ik citeer hoogleraar Staatsrecht de heer
Elzinga — "het sneaky uitschakelen van het boerenbelang
via de algemene verkiezingssystematiek". De SGP heeft de
grondeigenaar er in ieder geval wel graag bij. Zoals aangegeven, is dat niet zonder reden.
Voorzitter. Kortom, de SGP pleit voor behoud van de
geborgde zetels in de waterschappen en kan het wetsvoorstel daarom niet steunen.
De voorzitter:
Er zijn een paar interrupties. Allereerst de heer De Hoop,
PvdA.

21 april 2022
TK 76

76-10-5

De heer De Hoop (PvdA):
Ik maak bezwaar tegen één opmerking van de heer Stoffer,
namelijk over de commissie-Boelhouwer. Ik vind toch dat
hij met zijn opmerking de suggestie wekt alsof dat een nietonafhankelijke commissie zou zijn met een politieke agenda.
Dat vind ik vervelend. Ik zou graag zien dat hij daar een
beetje nuance in terugbrengt of dat hij in ieder geval aangeeft dat hij het misschien niet zo heeft bedoeld als ik het
heb opgevat. Dat lijkt me ook niet nodig in dit debat van
vandaag.
De heer Stoffer (SGP):
Ik heb het gezegd zoals ik het gezegd heb. Dat de commissie
niet onafhankelijk zou zijn, daar kun je enige vraagtekens
bij plaatsen. Kijk maar naar de stellingname die de heer
Boelhouwer heeft gehad in de Kamer. Stel dat ik uit deze
Kamer zou gaan en je mij voorzitter van zo'n commissie
zou maken, dan zou ik toch op z'n minst de indruk wekken
dat ik erop tegen zou zijn om ze eruit te doen. Ik zou dat
niet doen. Iemand anders mag de keuze maken zoals hij
dat wil. Als je iemand die zich nadrukkelijk heeft uitgelaten
op dit gebied voorzitter maakt van een commissie, dan kan
ik me er niet aan onttrekken dat dit enigszins het gevoel
geeft dat je in een bepaalde richting denkt.
De heer De Hoop (PvdA):
Ik houd het erbij dat ik de ironie vrij groot vind dat we hier
een debat hebben over geborgde zetels waar duidelijk
belangen bij zitten. Wat mijn partij betreft moet dat anders.
Ik vind het ironisch dat de heer Stoffer 'm op deze manier
insteekt. Daar laat ik het ook verder bij. Ik vind het jammer
dat hij dat op deze manier doet. Zo ken ik de heer Stoffer
ook niet.
De voorzitter:
Is het goed als ik de heer Sneller even het woord geef?
Volgens mij gaat het over hetzelfde punt.
De heer Sneller (D66):
Ik zou toch aan de heer Stoffer willen vragen of hij de
andere leden van deze commissie nog even kan noemen.
De heer Stoffer (SGP):
Zeker. Ik heb ze ook gesproken, maar ik ga ze niet allemaal
opnoemen. Ik heb gewoon aangegeven hoe het zat. Het
boegbeeld is op deze manier nadrukkelijk aan de orde, maar
ik ga niet een overhoring beginnen over wie die andere vier
exact waren.
De heer Sneller (D66):
Nee, maar de heer Stoffer weet heel goed dat het geen
overhoring is, maar een verzoek tot het aanbrengen van
wat nuance. Ik wil collega De Hoop hier graag in bijvallen.
De heer Stoffer (SGP):
Die nuance is volgens mij gemaakt. Ik heb aangegeven dat
ik helemaal niet per definitie zeg dat die commissie niet
helemaal onafhankelijk is geweest. Maar het valt me op dat
de inhoud heel anders is dan die van twee gezaghebbende

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

commissies daarvoor. Laat ik dat maar aangeven. Ik heb
dat ook al eerder benoemd in commissiedebatten, maar
ook toen wij destijds met de heer Boelhouwer spraken in
de rondetafel. Ik vind het op zijn minst opmerkelijk dat
iemand die een bepaalde politieke stellingname had, daarna
voorzitter van de commissie is waar iets anders uit komt
dan die twee andere gezaghebbende commissies hebben
neergezet. Tot zover mijn nuance.
De heer Madlener (PVV):
Leuk om te horen hoe een politieke partij hier de loftrompet
steekt over aangewezen beroepspolitici die op een zetel
terechtkomen. Je kan ook de andere kant op redeneren; dat
gaan we straks vast ook horen van andere partijen. Mijn
vraag is de volgende. Is de heer Stoffer ermee bekend dat
LTO en de werkgeversorganisatie VNO-NCW de belangengroepen zijn die die zetels aanwijzen en die die beroepspolitici daar kunnen neerzetten? En dat zijn weer bolwerken
van het CDA en de VVD. Heel veel boeren voelen zich
helemaal niet goed vertegenwoordigd in die partijen. Het
stikstofbeleid is daar een mooi voorbeeld van, want het zijn
diezelfde CDA en LTO die onder één hoedje spelen en al
die kleine familiebedrijven het leven zuur maken. Als je een
grote corporatie bent, dan kan je wel dure stallen neerzetten
en dan kan je wel bankleningen van miljoenen aanvragen.
Maar die kleine boeren voelen zich helemaal niet vertegenwoordigd. Ik heb vandaag de hele dag gesproken met die
mensen. Zij zeggen: die geborgde zetels zijn onze vijanden.
Wij zijn vertegenwoordigd via een lokale partij en die lokale
partijen worden buiten het bestuur gehouden omdat de
beroepspolitici, waar u zo enthousiast over bent, onder één
hoedje spelen met de coalitie CDA/VVD.
De heer Stoffer (SGP):
Ik denk dat de heer Madlener andere boeren heeft gesproken dan ik. Ik heb er heel wat gesproken in de afgelopen
periode, ook de mensen die vertegenwoordigd zijn in de
groep die het meest stevig aan de weg timmert: Farmers
Defence Force. Zij hebben allemaal gezegd: alsjeblieft, hou
ze erin. Ik denk dat de heer Madlener dan andere boeren
spreekt dan ik. Maar de boeren die ik ken, en dat zijn er heel
wat — kleine, grote, middelgrote — voelen zich beter vertegenwoordigd door die geborgde zetels dan dat dat in het
algemeen zou zijn en iemand vanuit een dorp of stad, die
geen enkel verstand heeft van hoe je een boerderij runt,
zegt hoe ze dat moeten doen.
De heer Madlener (PVV):
Het blijkt maar dat de boeren kennelijk niet allemaal op één
lijn zitten. Het gaat hier trouwens niet alleen om boeren,
maar ook om bedrijven en natuurorganisaties. Maar je ziet
toch dat de organisaties die die mensen aanwijzen en die
de beroepspolitici daar kunnen neerzetten, maar een deel
van de groep vertegenwoordigen. LTO en CDA hebben
hierin een hele zware stem. We zien allemaal hoe het CDA
en LTO met de belangen van die kleine boeren omgaan.
Het is nog nooit zo slecht geweest voor de kleine boeren.
Ik denk dat de boeren die ik spreek daar toch wel iets kritischer op zijn dan de SGP.

21 april 2022
TK 76

76-10-6

De heer Stoffer (SGP):
Ik mag andersom geen vragen stellen, maar ik ben
benieuwd of die boeren dan graag zouden zien dat er
helemaal geen vertegenwoordiging van boeren meer zou
zijn. Degenen die ik gesproken heb, en dat zijn er heel wat
geweest in de afgelopen jaren — zeker vanaf het moment
dat het speelde dat hierin verandering zou komen — geven
mij en masse aan: alsjeblieft, hou die geborgde zetels erin.
Het bedrijfsleven idem. Landschapseigenaren kijken daar
af en toe wat anders tegen aan, dat geef ik toe, maar ook
daar hebben ze het belang ervan ingezien dat het blijft zoals
het is.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik hoor dat collega Madlener de geborgde zetels voortaan
iets anders wil gaan verkiezen. Ik ben benieuwd naar zijn
bijdrage. Maar mijn vraag aan de heer Stoffer is als volgt.
Hij vond het advies van de Adviescommissie Water uit 2015
een stuk beter dan dat van de commissie-Boelhouwer. Daar
ben ik het mee eens. Maar is hij het dan ook echt eens met
de aanbeveling van de Adviescommissie Water om de
huidige verplichting, namelijk dat de geborgde zetels per
se in het dagelijks bestuur moeten plaatsnemen, af te
schaffen? Ze doen ook een suggestie voor een vaste verhouding tussen de geborgde zetels. Vindt hij het in zijn
ogen goede advies, dan ook een goed aspect van de
Adviescommissie Water die in 2015 met dit advies kwam?
De heer Stoffer (SGP):
Ik ben een nogal conservatief ingesteld persoon. Als iets
naar mijn beleving goed draait, moet je het vooral niet gaan
veranderen. Wat mij betreft hoeft dat dus niet, maar er valt
altijd best over te praten. Zelfs met iemand met een wat
conservatieve inslag zoals ik, valt over kleine verbeteringen
best te praten. Er zal best een stukje verbetering in kunnen
zitten. Het gaat mij er expliciet om dat we borgen dat specifieke kennis op het gebied van boerenbedrijven, water en
ook natuurorganisaties in het waterschap vertegenwoordigd
zijn, ook als je naar buiten toe wat moet. Dat soort adviezen
ligt nu niet voor, maar ik zou het niet verkeerd vinden om
daar nog eens over na te denken. Je moet altijd kijken naar
kleine verbeteringen in de samenleving.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Dan komt toch de aap uit de mouw. Ik was het betoog aan
het volgen en ik dacht: wat is nou het hoofdargument? Is
het de kennis? Nou, we hebben al aangetoond dat je die
kennis op andere manieren kunt borgen. Die zit bij algemene bestuursleden en die kennis gaat dus niet verloren.
De mensen die nu geselecteerd worden, gaan waarschijnlijk
ook weer dat AB in. U heeft — via u, voorzitter — zelf het
mooie voorbeeld gegeven van hoe de SGP dat doet in het
waterschap, waar de heer Stoffer algemeen bestuurslid
was. Toen was het "nee, het is toch iets anders", maar het
einde is conservatisme, want "ik wil het gewoon zo houden
als het was, want ik vind het eng dat het verandert". En dat
snap ik en daar kun je het ook oneens over zijn. Het is nu
op z'n plek gevallen, voorzitter, en dat wilde ik even delen.
Maar ik wilde ook een vraag stellen en die vraag is: kunt u
— via u, voorzitter — alsjeblieft stoppen met die valse
tegenstelling?

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer Stoffer (SGP):
Ik zou niet weten waar ik mee moet stoppen. Volgens mij
ben ik vrij om hier te zeggen wat ik wil. Dat ik conservatief
ben, dat klopt. Mijn overgrootvader was postbode. Mijn
grootvader werd fietsenmaker. Mijn ooms begonnen daarna
een garage en je zag die voortgang dus wel. Ik ben best
voor verbeteringen als je denkt: het gaat de goede kant op.
Maar hier heb ik de specifieke angst dat we op de ietwat
langere termijn echt die kennis kwijtraken in de waterschappen. Daar zit het voor mij echt. Dus natuurlijk hangt dat
samen met een stukje conservatisme, maar het meest
belangrijke en het hoofdargument voor mij is echt dat die
kennis verdwijnt. Ik ben bang dat je daardoor dadelijk in
dat buitengebied, dat zo enorm van belang is voor de
waterschapstaken, allemaal mensen krijgt die zeggen: "Ik
wil niks meer met dat waterschap te maken hebben. Ik doe
er niet meer aan mee". Nou, dan ben je de democratie en
de participatie van mensen echt kwijt.
De voorzitter:
Dank u wel. Tot slot mevrouw Maatoug.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Zeker tot slot, voorzitter. Ik denk dat dat ook een valse
tegenstelling is, want we doen nu alsof het belang van een
groep altijd hetzelfde is en alsof dat alleen expertise is. De
heer Madlener zei het heel goed: we doen niet alsof die
groep verschillende belangen heeft. Het is ook heel
belangrijk dat al die belangen vertegenwoordigd zijn en je
kunt dus niet vooraf definiëren wat het algemeen belang
is. Het algemeen belang komt tot stand doordat we een
ideeënuitwisseling hebben en je daar samen over besluit.
Dat is net zoals ik niet geborgd kan zeggen: dat is de positie,
want dat is de expertise die ik heb. Want je haalt er vier
andere beleidseconomen bij en die geven een andere
positie. Ik zou dus heel graag willen vragen om die nuance
constant aan te blijven brengen. Laten we niet doen alsof
het algemeen belang alleen door een selectieve groep
geborgd wordt. Dat krijg je alleen maar als je democratiseert.
De heer Stoffer (SGP):
Dit is helemaal geen vraag, maar een stelling. Ik denk dat
het algemeen belang in die waterschappen uitstekend
geborgd is, mede door die geborgde zetels. Ik zou zeggen:
gooi niet het kind met het badwater weg. Kijk ook eens wat
er internationaal gevonden wordt van en gezegd wordt over
onze waterschappen. Het draait al eeuwenlang goed en
natuurlijk zijn er telkens wat veranderingen geweest in hoe
je het waterschap samenstelt, maar ...
Ik blijf bij wat ik gezegd heb, voorzitter. Ik heb al tien
minuten georeerd, en misschien zelfs wel vijftien, en dit is
het dus wel ongeveer.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik zit me hier al een hele tijd kapot te ergeren en niet aan
de heer Stoffer, hoor. Ik erger me aan het de hele tijd roepen

21 april 2022
TK 76

76-10-7

van "het boerenbelang, het boerenbelang". Hier in deze
Kamer lijkt vergeten te worden dat boeren ons voedsel
maken. We hebben het over een algemeen belang. Een
algemeen belang is voedselproductie. Daar zijn boeren
voor. Ik wil eigenlijk alleen maar aan de heer Stoffer vragen
of hij dat met mij eens is.
De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter, helemaal! En het landschapsbeheer! Als we de
boeren niet zouden hebben, wat gebeurt er dan, want 60%
van het buitengebied wordt door boeren beheerd? Het
voedsel en het beheer van ons landschap: het wordt een
rotzooitje in het land als we die mensen kwijt zouden raken.
De voorzitter:
Ik dank u zeer, meneer Stoffer. Dan gaan we nu naar de
heer Sneller, D66.

De heer Sneller (D66):
Dank u wel, voorzitter. Van harte gefeliciteerd aan de collega
van de VVD. Hij had een mooie maidenspeech, maar die
begon mooier dan die eindigde, zeg ik erbij. Het is een eer
om te midden van deze watermensen dit debat te mogen
voeren.
Voorzitter. Van 2014 tot 2016 woonde ik in Myanmar en
daar mocht ik bijdragen aan de opbouw van de democratie.
Tot de staatsgreep van 1 februari vorig jaar was een van
de grootste strijdpunten van de democratische partijen daar
een bepaalde bepaling in de grondwet. Die grondwet legde
vast dat van allebei de kamers van het nationale parlement,
maar ook in alle regionale parlementen, 25% van de zetels
bij voorbaat voor de verkiezingen als een soort quotum —
of als ik het mag zeggen als een soort geborgde zetels —
voor het leger waren. Dat is nog steeds zo. Inmiddels is
sinds de staatsgreep de hele macht overgenomen, maar in
de grondwet ligt nog steeds vast dat 25% van de zetels voor
het leger is of beter gezegd voor de strijdkrachten. De
commandant der strijdkrachten daar mag namelijk bepalen
door welke legeronderdelen welke zetels precies worden
ingenomen. Dat is verder voor niemand duidelijk. Eerlijk is
eerlijk, zo zwaar liggen die geborgde zetels mij ook weer
niet op de maag. Maar u snapt wel dat ik hier toch een
aantal keren aan moest denken bij het voorbereiden van
dit debat en dat ik toch wat parallellen zag.
Voorzitter. Hans van Mierlo zei ooit: veroudering kan je niet
tegenhouden, maar vernieuwing wel. Ik vind dat toch treffend in deze context, want na bijna honderd jaar discussiëren over de democratische legitimiteit van de waterschappen staat de Kamer nu voor de keuze om de waterschappen
— het werd eerder al genoemd: de oudste openbare lichamen van Nederland — democratisch te vernieuwen. Een
positief antwoord op die keuze is relevanter dan ooit, want
het waterbelang is nu, ook meer dan ooit, geworden tot
een algemeen belang.
Ons waterbeheer heeft namelijk niet alleen gevolgen voor
de al genoemde belangengroepen — boeren, bedrijven,
natuurorganisaties — maar voor iedereen. Dat komt door
verschillende dingen. Nederland gaat steeds vaker gebukt
onder extreem weer. We zagen afgelopen augustus in

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Limburg hoe tragisch de gevolgen hiervan kunnen zijn. De
verwoestende kracht van die extreme regenval heeft daar
gelukkig niet, zoals in België en Duitsland wel het geval
was, honderden levens gekost, maar wel enorme materiële
schade aangericht, om over de immateriële schade nog
maar te zwijgen.
Voorzitter. We kampen ook steeds vaker met extreme
droogte, die niet alleen onze natuur, onze biodiversiteit,
ons drinkwater en inderdaad, zeg ik tegen collega Van der
Plas, onze voedselvoorziening en onze scheepvaart onder
druk zet, maar ook tot gigantische kosten voor huishoudens
kan leiden. Eén miljoen huizen dreigen te verzakken omdat
de funderingen wegrotten door een te laag grondwaterpeil.
De kosten daarvan kunnen per huishouden oplopen tot
€120.000. Geen klein bedrag.
Voorzitter. Naast het extreme weer staat Nederland ook
nog voor een andere watercrisis. Ook deze heeft grote
maatschappelijke impact en een grote prijskaart. Ik heb het
natuurlijk over het halen van de doelen uit de Kaderrichtlijn
Water. We weten dat slechts 1% van de Nederlandse
wateren nu in goede staat is. 1%! Het water wordt verstikt
door medicijnresten, bestrijdingsmiddelen en mest. Als we
nu niets doen om de waterkwaliteit te verbeteren, dan
zouden we zomaar in een volgende vorm van een stikstofcrisis kunnen komen. Dan gaat het land in grote gebieden
weer op slot, omdat we ons weer niet aan de wet houden.
Voorzitter. Waterschappen gaan over zaken die grote consequenties hebben voor de maatschappij als geheel, het
algemeen belang. De keuzes daar moeten dan ook op
democratische wijze gemaakt en gecontroleerd worden.
Daar past wat mij betreft het stelsel van geborgde zetels
slecht bij. Ik steun daarom ook deze initiatiefwet van harte.
Bovendien kiezen we dan ook voor duidelijkheid voor de
waterschapsbestuurders zelf, zoals de commissie-Boelhouwer adviseerde. Een commissie waar overigens ook
mevrouw Adema van de VVD en de heer Van Zwol van het
CDA lid van waren. Dat had ik graag gehoord ter nuancering. Dat zijn geen mensen die heel makkelijk zeggen: daar
is een oud-PvdA-Kamerlid, die loop ik in polonaise achterna.
Voorzitter. Die commissie schrijft dat het onderscheid tussen
de fracties uit de geborgde zetels en de politieke fracties in
hoge mate diffuus is geworden en dat leidt ertoe dat deze
discussie zal blijven voortbestaan. Het vraagt er ook om,
die keuze hier een keer te maken en te zorgen dat het niet
telkens weer ter discussie wordt gesteld en boven hun
hoofd blijft hangen.
Voorzitter. Wat deze wetswijziging volgens mij níét betekent,
terwijl dat vaak wel wordt aangedragen, ook net weer, is
dat de kennis en kunde van onze waterschapsbestuurders
verloren gaat of dat daar überhaupt een achteruitgang in
zou zijn. Ook dat schreef de heer Boelhouwer in zijn positionpaper mooi aan de Kamer voor een rondetafelgesprek.
"Omdat de noodzakelijke kennis maximaal aanwezig is bij
de waterschappen die zich hebben ontwikkeld tot ware
kennisinstituten, kunnen we met redelijke zekerheid ervan
uitgaan dat daar door de agrariër, werkgever of natuurbeheerder als lid van algemeen bestuur en dagelijks bestuur,
niets extra's aan wordt toegevoegd." Ik citeer het alleen
maar.
Voorzitter. Het betekent dus niet dat die kennis en kunde
verloren gaat, niet alleen maar vanwege het hoogwaardige

21 april 2022
TK 76

76-10-8

ambtenarenapparaat dat er zit en de kennis die daar
geborgd is, maar ook omdat ze zich uiteraard gewoon verkiesbaar kunnen stellen om tot dat algemeen bestuur toe
te treden. Het betekent ook niet — maar dat werd net in het
interruptiedebat eigenlijk al mooi gewisseld — dat de
belangen van de geborgde zetels niet gehoord zullen worden. Want naast het verkiesbaar stellen zijn er natuurlijk
allerlei inspraakprocedures om dat te doen, die jullie allemaal veel beter kennen dan ik, net als bij alle andere typen
van bestuur die we in Nederland hebben: lokaal bestuur,
provinciaal bestuur en natuurlijk ook hier in de Tweede
Kamer. Er zijn al die manieren voor de belangenorganisaties
om zich te laten horen, zodat wij het hier zorgvuldig kunnen
wegen, zoals de heer Stoffer zei.

den verdragen met de democratische inrichting van welk
bestuur dan ook. Toch wijst de Raad van State op een rapport op Europees niveau geschreven — dat moet hem als
D66'er aanspreken — waarin wordt gesteld dat het niet per
definitie ondemocratisch zou zijn, omdat er heel veel varianten zijn van groepen of belangen die via een vaste plek
vertegenwoordigd worden vanuit de overweging dat ze
anders zouden ondersneeuwen. Zou de heer Sneller nog
bij dat advies van de Raad van State stil kunnen staan?

Voorzitter. Wij steunen deze wetswijziging dan ook, maar
ik heb nog wel een aantal vragen. Ten eerste de opkomst
bij waterschapsverkiezingen: die is gestegen sinds ze
tegelijk worden gehouden, maar blijft laag. Wat is nou de
visie van de initiatiefnemers, maar ook van de minister, om
die opkomst bij de waterschapsverkiezingen te verhogen?

De heer Sneller (D66):
In algemene zin kunnen er natuurlijk in uitzonderlijke situaties redenen zijn om bepaalde zetels opzij te zetten. Ik zie
die hier alleen niet. Ik denk ook dat ze minder worden. Dat
is wat ik heb geschetst. Naarmate het minder een functioneel bestuur is en meer een algemeen bestuur, wordt die
reden ook minder. Ik heb niet de indruk, ook op basis van
de onderzoeken die er zijn gedaan door de commissieBoelhouwer, dat die belangen anders te zeer zouden
ondersneeuwen.

Voorzitter. Toch ook tegen de achtergrond van de onderzoeksmotie uit 2012 die werd aangehaald: waarom hebben
de initiatiefnemers er niet voor gekozen om meteen een
aantal van de andere voorgestelde wijzigingen in de structuur van het waterschapsbestuur mee te nemen? Ik noem
bijvoorbeeld een verdere dualisering, de provincie de
mogelijkheid ontnemen om zonder objectieve maatstaf de
omvang van het waterschapsbestuur vast te stellen, de
kroonbenoeming — ik kan het niet nalaten om die hier
noemen; ik geloof niet dat die geadviseerd werd — en
misschien ook wel verdergaande aanpassingen. Omdat ik
ook hecht aan een gedegen proces richting de volgende
waterschapsverkiezingen, wil ik graag duidelijkheid voor
alle betrokkenen. Welk pad zien zij voor zich?

De heer Van der Molen (CDA):
Maar dan zou ik de heer Sneller toch willen vragen om te
onderbouwen waarom die belangen minder worden, alsof
er minder belang zou zijn voor agrariërs bij de instandhouding van het landschap of van de natuur, of omdat agrariërs
blijkbaar geen interesse zouden hebben in de kwaliteit van
het water dat in hun eigen weiland vloeit, om het maar zo
te zeggen. Het blijft gewoon een functioneel bestuur. Het
wordt geen algemene democratie die over een heel breed
aantal gebieden zou kunnen besluiten. Ik vraag de heer
Sneller dus iets te concreter te zijn in waarom het belang
van bijvoorbeeld boeren de komende jaren minder zou
worden in de keuzes die het waterschap maakt.

Voorzitter, afsluitend. Waar politiek is, daar spelen belangen,
maar het hebben van een belang is op zichzelf volgens mij
geen argument om die zetels te borgen. Dat doen we in
geen enkele andere bestuurslaag. We vertrouwen er immers
op dat gekozen volksvertegenwoordigers die belangen
kunnen vertegenwoordigen en uiteindelijk een afweging
kunnen maken. Dat vertrouwen heb ik ook in de gekozen
vertegenwoordigers in de waterschapsbesturen en in de
kiezers. Ik hoop dat de andere fracties dat hier delen.
De voorzitter:
Dank u wel. Een interruptie van de heer Van der Molen,
CDA.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik moet bekennen dat het een klein beetje een heimweedebat is voor de heer Sneller en ondergetekende, want wij
waren in de vorige periode woordvoerder Binnenlandse
Zaken, dus we hebben dit soort debatten heel lang en heel
veel gedaan. Het is gewoon leuk om elkaar hier nu weer te
treffen vanuit een andere invalshoek. Uit die periode ken
ik de heer Sneller als iemand die van de hoed en de rand
weet, zeker als het om democratie gaat, maar die ook heel
veel waarde hecht aan wat bijvoorbeeld de Raad van State
adviseert over de zorgvuldigheid van de wet.
Voorzitter. Ik wil toch een punt uit het betoog van de heer
Sneller oppakken. Dat is dat geborgde zetels zich niet zou-

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer Sneller (D66):
De heer Van der Molen maakt het nu wat zwart-wit. Het is
een verschuiving van het aspect van functionele democratie
naar het algemeen bestuur. Daarvan zeg ik: de algemene
belangen ten opzichte van de specifieke belangen die nu
vertegenwoordigd zijn in die geborgde zetels, zijn wel
degelijk aan het verschuiven. Ik denk ook niet dat veel
mensen dat tot nu toe hebben betwist, want er moet meer
voor worden gezorgd dat er dingen gebeuren in het regelen
van de droogte. Dat heeft niet alleen gevolgen voor de
boeren; die dingen raken iedereen.
De voorzitter:
De heer Van der Molen, tot slot.
De heer Van der Molen (CDA):
Dan vraag ik de heer Sneller voor mijn eigen begrip daar
toch iets specifieker in te zijn, want de stelling die de heer
Sneller hier nu inneemt, is dat het algemeen belang groeit
en het bedrijfsbelang of het agrarisch belang dan blijkbaar
kleiner wordt. Ik probeer dat gewoon even te vatten. We
leven immers allemaal in dezelfde wereld. We hebben nog
steeds agrariërs die geraakt worden door de besluiten van
het waterschap. Dat de problemen groter worden, staat als
een paal boven water, maar dat wil nog niet zeggen dat we
geen behoefte hebben aan de kennis vanuit die sector. Dat

21 april 2022
TK 76

76-10-9

wil toch nog niet zeggen dat ze niet onevenredig geraakt
zouden kunnen worden door besluiten en dus juist recht
zouden hebben op een plek aan die bestuurstafel? Op welk
gebied wordt dat algemeen belang dus zo veel groter dat
we niet meer een plek aan de tafel hoeven te hebben voor
bijvoorbeeld de boeren?
De heer Sneller (D66):
Nu haalt de heer Van der Molen twee dingen door elkaar.
Hij doet nu hetzelfde als wat de heer Stoffer deed. Hij haalt
enerzijds de expertise en anderzijds de mate waarin mensen
worden getroffen door de gevolgen en de mate waarin
anderen worden beïnvloed door de besluiten die door het
bestuur worden genomen, door elkaar. Mijn stelling is de
volgende. Ik heb volgens mij geantwoord op het punt van
de inbreng van de kennis en de expertise. Wat betreft het
gevolg voor het algemeen belang hebben we het volgens
mij over de klimaatadaptie en de gevolgen van droogte
voor iedereen. Huishoudens worden daardoor geraakt. Dat
gaat veel breder dan alleen maar de specifieke belangen,
zoals de heer Van der Molen die heeft benoemd.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik ben toch een beetje geïntrigeerd door de stellingnames
die ik hier hoor. Er wordt nu gesuggereerd dat wij minder
last van droogte gaan krijgen als wij de geborgde waterschappen gaan weghalen. Zou u mij eens willen meenemen
in uw gedachtegang?
De heer Sneller (D66):
Het gaat erom dat de gevolgen voor specifieke belanghebbenden op een andere manier in het totaal worden meegewogen als er geen geborgde zetels zijn versus de gevolgen
voor iedereen, en dat iedereen daarin dus ook gelijkelijk
stemrecht heeft en invloed op de samenstelling van het
bestuur.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik vind het een beetje lastig om dit te volgen, want binnen
die geborgde zetels is er een decennialange opbouw van
kennis over het gebied. Ik heb maandelijks contact met
stakeholders — neem LTO en dergelijke — die echt bezig
zijn met waterberging om de droogte tegen te gaan. Die
kennis en knowhow gaat u onderuit schoffelen. Die gaat
dus alleen maar minder worden. Kunt u daar even op
reflecteren?
De heer Sneller (D66):
Daar heb ik volgens mij op gereflecteerd, onder andere
door het citaat van de commissie zelf. Die kennis en
expertise zit grotendeels ook in het ambtelijk apparaat, waar
ook door algemene waterschapsbestuurders op kan worden
geboogd. Anderzijds kunnen ze zich natuurlijk nog steeds
kandidaat stellen zoals ze zich nu ook kandidaat kunnen
stellen. Ze kunnen dus ook worden verkozen.
De voorzitter:
De heer Goudzwaard tot slot.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer Goudzwaard (JA21):
Dat is dan echt een verschil van mening. Ik kan mij niet
voorstellen dat u hier met droge ogen kunt beweren dat
ambtenaren de rol van mensen die decennialang een land
bewerken en daar kennis van hebben, stukken beter of
gelijkwaardig kunnen invullen. Dat is gewoon een gedachtegang die voor mij niet te volgen is.
De heer Sneller (D66):
Ik vind het jammer dat de afgevaardigde van JA21 hier niet
de democratiseringsgedachte die JA21 zo vaak uit, consequent doortrekt. Ik denk dat de persoon die hier wordt
genoemd, die hier 40 jaar lang mee bezig is, een uitstekende
lijsttrekker zou zijn, zoals net ook door de heer Stoffer is
geschetst. Niks ontslaat diegene van het recht of de plicht,
als diegene zo goed is, om zich kandidaat te stellen en
gekozen te worden.
De voorzitter:
Dat was een beetje uitlokking. Ik zie dat de heer Goudzwaard
niet meer wil reageren. Dan ga ik naar de heer Grinwis,
ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Mijn vraag is de volgende. We bespreken nu de democratisering, in de woorden van D66 en GroenLinks, van het
bestuur van de waterschappen. Wat is nou eigenlijk de
toekomstvisie op de waterschappen van de D66-fractie?
De heer Sneller (D66):
Je moet altijd uitkijken met de waterexpert Grinwis. Laat ik
me daar niet aan wagen en dat gewoon aan onze woordvoerder overlaten. Ik behandel vandaag dit wetsvoorstel
en hij heeft mij gevraagd om niet al te veel over de territoriale congruentie van provinciale grenzen en stroomgebieden te zeggen, maar ik ben daar in het verleden wel bij
betrokken geweest.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik kan dit antwoord op twee manieren uitleggen. Een: het
is positief dat de heer Sneller hier geen motie uit 2012 van
zijn voorganger Schouw aanhaalt, waarin nog wordt voorgesteld de waterschappen af te schaffen. Sterker, dit voorstel ziet er eigenlijk op om de waterschappen in stand te
houden, maar wel min of meer in de vorm van een algemeen bestuur. Mijn vraag is: als je min of meer een algemeen bestuur creëert in het waterschap, ziet de heer Sneller
dan niet risico's in de verhouding tot een algemeen bestuur,
een algemene democratie als de gemeente, waarmee op
dit moment wordt samengewerkt? De gemeente is daarbij
heel duidelijk bevoegd om bijvoorbeeld een bestemmingsplan met een waterberging vast te stellen, terwijl het
waterschap slechts adviseert.
De heer Sneller (D66):
Daar ben ik denk ik niet zo bang voor. Ook in de Omgevingswet wordt er voor waterschappen een redelijk afgebakende
taak, maar toch een iets algemenere taak, ingebracht.
Gemeenten moeten ook samenwerken met andere

21 april 2022
TK 76

76-10-10

gemeenten en ook met waterschappen in het maken van
hun beleid. Dat is niet echt heel nieuw, denk ik.

De voorzitter:
De heer Stoffer, tot slot.

De voorzitter:
De heer Grinwis, tot slot.

De heer Stoffer (SGP):
Die boer is, denk ik, inmiddels al afgehaakt bij D66.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Het antwoord op mijn vraag in de eerste termijn was wel
slim, in de zin van afwijkend. Toch daag ik de heer Sneller
uit, als hij niet nu een antwoord wil geven op welke plaats
dit voorstel heeft met betrekking tot de toekomst en het
zelfstandig voortbestaan van de waterschappen, of hij daar
in de tweede termijn dan uitgebreider op kan terugkomen.

De heer Sneller (D66):
Ehm … Nee!

De heer Sneller (D66):
Ik aarzel om dat te veel toe te zeggen, maar ik denk dat dit
ze in ieder geval toekomstbestendiger zal maken.
De heer Stoffer (SGP):
De heer Sneller vroeg mij net in een interruptie of ik alle
namen op wilde noemen van de commissie-Boelhouwer.
Ik heb toen volgens mij wel toegegeven, en anders doe ik
het nu, dat ik niet al die namen uit mijn hoofd kende. Ik ben
ze allemaal wel een keer langsgelopen en ik weet ook waar
ze vandaan kwamen, maar ik wist wel dat het er vijf waren.
Stel nu eens dat het voorstel van D66 en GroenLinks het
dadelijk haalt. Dan wordt in ieder geval door veel partijen
aangegeven dat die boeren vanzelf op allerlei kieslijsten
terechtkomen. Voor zover ik op de hoogte ben, is D66 participant in Water Natuurlijk. Mijn vraag is dus: hoeveel
boeren staan er nu op de lijsten van Water Natuurlijk die
ook daadwerkelijk actief zijn in het waterschap? Ik hoef geen
namen te weten, maar gewoon aantallen, net als ik van die
commissies die vijf wel wist.
De heer Sneller (D66):
Ik zou het antwoord schuldig moeten blijven aan de heer
Stoffer.
De heer Stoffer (SGP):
Als die vraag andersom werd gesteld — hoeveel bij de SGP?
— zou ik het ook niet precies weten. Ik weet zeker dat het
er een is, maar het zijn er niet zo gek veel en ik schat in dat
dat bij Water Natuurlijk ook niet zo is en bij vele andere ook
niet. Ofwel: is de heer Sneller het met mij eens dat, als dit
zo doorgaat, je dadelijk hele grote kans hebt dat er heel
veel minder kennis vanuit de boerenstand — en wellicht
ook vanuit het bedrijfsleven — aan de bovenkant op die
waterschapslijsten komen, zodat ze ook daadwerkelijk in
dat waterschapsbestuur zitten?
De heer Sneller (D66):
Dat hangt ook af van de reactie van partijen op het
afschaffen van de geborgde zetels met betrekking tot de
mensen die voorheen op die zetels zaten. Ik kan me heel
goed voorstellen dat dat ook aantrekkelijke kandidaten zijn
voor verschillende partijen. Ook voor D66 heeft in het verleden in deze Kamer een boer gezeten.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer Stoffer (SGP):
Nee, maar dat was ook niet mijn vraag. Laatste vraag. Stel
dat dit dadelijk doorgaat. Wil meneer Sneller mij dan
garanderen dat op z'n minst 10% van de boeren die nu uit
de geborgde zetels vliegen, bij Water Natuurlijk op verkiesbare plaatsen komt? Dan wil ik er nog eens over nadenken.
De heer Sneller (D66):
Dat is een mooie opening. Ik ben blij dat de heer Stoffer
ook een aantal openingen heeft geboden. Ik zie ook zijn
voorstellen tot het verkleinen van het aantal geborgde zetels
tegemoet. Ik denk dat de garantie is dat hun belangen zullen
worden gehoord door Water Natuurlijk. Dat is wat ik de
heer Stoffer kan toezeggen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Sneller. Dan gaan we naar de heer
Grinwis, ChristenUnie.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Allereerst van harte, meneer Minhas.
Niet alleen de waterschappen gaan als een formule 1-auto,
u ook. Proficiat.
Voorzitter. Dank aan de indieners voor hun initiatief. Prijzenswaardig. Niet alleen vanwege de wetgevende inspanning, maar zeker ook omdat we de hele avond mogen
debatteren over de waterschappen, misschien wel het
mooiste bestuursorgaan en openbare lichaam van ons land,
in ieder geval met de langste historie. Ze zijn een functionele
democratie waar ze niet alleen praten, maar waar ze met
een uitvoeringsapparaat met medewerkers die écht wat
kunnen, ook écht wat doen.
Voorzitter. Dat de waterschappen al eeuwenlang bestaan
en goed functioneren en Nederland er waterveilig bij ligt,
mag natuurlijk geen reden zijn om bestaande organisatieen bestuursstructuren niet kritisch tegen het licht te houden.
Het is geen excuus om niet te onderzoeken wat er beter kan
en hoe de waterschappen als functionele democratieën hun
taken nog beter kunnen vervullen. Want dat de waterschappen ook de komende 100 jaar en verder in deze tijd van
veranderend klimaat een kritische rol hebben te vervullen,
staat wat mij betreft als een paal boven water. Sterker, hun
taak om zorg te dragen voor het watersysteem en het zuiveren van afvalwater — artikel 1, lid 2, van de Waterschapswet, die op zichzelf niet verandert — wordt relevanter dan
ooit.

21 april 2022
TK 76

76-10-11

Voorzitter. Is dit dan het voorstel dat ons verder gaat brengen: het afschaffen van de zetels in het waterschapsbestuur
die worden bezet door minderheden met een groter belang
bij en een grotere bijdrage aan de werkzaamheden van de
waterschappen? Past wat de leden Bromet en De Groot
"volledige democratisering" plegen te noemen, wel bij het
functionele karakter van het waterschap? Ik heb daar gerede
twijfel over. De ChristenUniefractie ziet namelijk fundamentele verschillen tussen een functioneel lichaam als het
waterschap en territoriaal gedecentraliseerde lichamen als
gemeenten en provincies, tussen de waarborgdemocratie
van het waterschap, met een grote nadruk op deskundigheid
en uitvoering, en de ontwikkelingsdemocratie van
gemeenten en provincies, met de nadruk op beleidsontwikkeling en debat. Denk ook eens aan de specifiek wettelijke
taak van een waterschap, aan de gesloten huishouding en
de financiële zelfvoorzienendheid. Graag hoor ik in de eerste
termijn van de indieners een grondige reflectie op de fundamentele verschillen tussen waterschappen enerzijds en
gemeenten en provincies anderzijds en wat dit betekent
voor de vertegenwoordiging van minderheidsbelangen.
Kunnen zij daarbij nader toelichten waarom zij er in dit
wetsvoorstel voor kiezen om alleen de samenstelling van
het bestuur van het waterschap aan te pakken? Trekken ze
dan niet rücksichtslos aan één bouwsteentje uit het ragfijne
bouwwerk van de waterschappen? Immers, het is een stelsel
van communicerende vaten, waarbij de wettelijke taak van
het waterschap, de wijze van belangenrepresentatie, de
institutionele ordening en de belastingheffing niet los verkrijgbaar zijn. Nergens in de memorie van toelichting dan
wel in de nota naar aanleiding van het verslag lees ik iets
van dit besef terug.
Voorzitter. Een van de argumenten die de indieners naar
voren brengen voor het afschaffen van de geborgde zetels,
is dat waterschappen een nieuwe rol krijgen op het terrein
van klimaatadaptatie. Zij stellen dat vanwege het algemene
belang van klimaatadaptatie burgers sterker vertegenwoordigd moeten worden dan nu het geval is. Maar dat de
waterstaatkundige verzorging van een gebied — artikel 1,
lid 1, van de Waterschapswet — relevanter is geworden in
tijden van snelle klimaatverandering, wil nog niet zeggen
dat de scope van het takenpakket is uitgebreid, is verbreed.
Zowel de indieners als de heer Boelhouwer, in zijn advies,
lijken ervan uit te gaan dat de ruimtelijke component van
de benodigde aanpassing in het waterbeheer een van de
hoofdtaken van het waterschap is geworden. Oké, de
ruimtelijke consequenties in tijden van snelle klimaatverandering zijn groter, maar de taakverdeling tussen waterschappen en bijvoorbeeld gemeenten is daarmee niet veranderd.
Bergingsgebieden moeten straks gewoon als zodanig in
een bestemmingsplan dan wel omgevingsplan worden
aangewezen. Juist het gemeentebestuur moet de algemene
belangenafweging maken en alle ruimtelijke belangen die
een rol spelen tegen elkaar afwegen. Het waterschap heeft
die bevoegdheid niet, gelet op zijn functionele, beperkte
taak, en behoort die afweging niet te maken.
Het is overigens wel verstandig dat zo'n gemeente goed
naar het waterschap luistert, maar dat is wat anders. Sterker
nog, indien naast gemeente- en provinciebesturen ook de
waterschapsbesturen verantwoordelijk worden voor ruimtelijke keuzes, zoals collega's Bromet en De Groot lijken te
suggereren, dan wordt het systeem van politieke verantwoordelijkheid in de ogen van bijvoorbeeld juridische
experts als Landman, Groothuijse en Van Rijswick alleen
maar diffuser, complexer en minder transparant. Ook de
komst van de Omgevingswet, die de indieners als argument

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

hanteren, verandert daar volgens hen niks aan. Water is
altijd al een van de ordenende principes van onze ruimte,
en gelukkig hebben we dat in het coalitieakkoord nog eens
extra onderstreept.
Kunnen de indieners verduidelijken wat zij exact bedoelen
met de stelling dat de verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de waterschappen zijn toegenomen? Hoe komen
zij van daaruit tot het afschaffen van geborgde zetels?
Kunnen zij daarbij ingaan op de door mij zojuist verwoorde
tegenargumenten?
Voorzitter. Dan door naar de stelling van de indieners dat
zij het waterschap volledig willen democratiseren, "zodat
de gevestigde belangen van de agrarische sector en het
bedrijfsleven op een eerlijke wijze tegen nieuw ontstane
belangen rondom waterbeheer worden afgewogen". Met
andere woorden: de indieners stellen dat het "one man,
one vote"-principe in alle gevallen eerlijker is dan een systeem waarin specifieke minderheidsbelangen worden
geborgd. Sterker nog, in de memorie van toelichting noemen de indieners de geborgde zetels ondemocratisch. Dat
stuitte terecht tegen de borst van de Raad van State, die
stelt dat de indieners "een te beperkte opvatting van het
begrip 'democratie' hanteren". Ik verwachtte een uitgebreide
reflectie, maar de indieners pakken er de definitie van
"democratie" uit de Dikke Van Dale bij. Daarom wil ik de
indieners uitdagen met enkele vragen. Geen kwaad woord
over onze Dikke Van Dale, maar kom op, zeg! Is het "one
man, one vote"-principe altijd eerlijker, democratischer en
daarmee te prefereren boven andere systemen? Een voorbeeld: de Sociaal-Economische Raad, ook een functioneel
gedecentraliseerd lichaam. Zouden we daar de samenstelling ook steeds van moeten aanpassen, dus veel meer
werknemers en slechts een of twee werkgevers? Er zijn
tenslotte veel meer werknemers dan werkgevers.
De indieners erkennen in hun reactie op het advies van de
Raad van State ook wel dat de bescherming van specifieke
belangen een rol zou kunnen krijgen, maar maken een
opvallend onderscheid tussen een nationaal specifiek
belang en een economisch specifiek belang, waarbij het
borgen van het laatstgenoemde niet terecht zou zijn. Kunnen de indieners ingaan op dit onderscheid? Wat verstaan
zij onder een "nationaal specifiek belang" en een "economisch specifiek belang"? Is dat religie, geslacht, beroepsgroep? Mogen alle grootgrondeigenaren met Friese roots
wel een geborgde zetel hebben volgens dit onderscheid
van de indieners? Graag ontvang ik een verduidelijking.
De voorzitter:
Dank u wel. Voordat u verdergaat: de heer Sneller wilde
eigenlijk op een vorig punt nog interrumperen, maar u was
zó snel ...
De heer Sneller (D66):
De heer Grinwis is een ervaren politicus, die weet: gewoon
naar beneden kijken en doorpraten.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ja, zo is het!

21 april 2022
TK 76

76-10-12

De heer Sneller (D66):
Doen alsof je niks doorhebt.
Mijn vraag ging nog even over "de scope wordt niet breder,
maar de impact wordt wel groter". Ik zou van de heer
Grinwis toch iets meer een beschouwing willen op de vraag
die volgens mij ook voorligt: of de impact er toch niet ook
gewoon voor zorgt dat het karakter van de besluiten van
die waterschappen toch anders wordt.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik zei dat de taak niet groter wordt, niet breder, maar wel
relevanter. Met dat het klimaat sneller verandert en dat dat
meer gevolgen in ons lage landje aan de zee krijgt met
grillige rivieren en afvoeren, wordt dat relevanter. Of het
daarmee meer impact heeft, daar moet ik nog eens even
over nadenken. Het feit is dat als waterschappen meer
ruimte nodig hebben, meer ruimtelijke reservering, zij naar
de gemeente moeten om dat in een bestemmingsplan
verankerd te krijgen. En de gemeenteraad en het college
van burgemeester en wethouders daar besluiten daarover.
Dus ook al wordt het relevanter, de verhouding tussen de
taak van de waterschappen en de taak van gemeenten en
provincies en het Rijk verandert hierdoor niet. Dus nee, ik
vind dat geen argument, en daarin ben ik het dus niet eens
met die redeneerlijn van zowel de indieners als van de
commissie-Boelhouwer, dat dit rechtvaardigt dat geborgde
zetels zouden moeten worden afgeschaft.
De heer Sneller (D66):
Dat is het ruimtelijke aspect van alleen maar de berging die
er nodig is. Maar er zijn natuurlijk andere besluiten, die
waterschappen ook nemen, met — zoals wij in andere
debatten wel hebben gewisseld — negatieve externaliteiten,
met allerlei effecten op anderen die eerder in mindere mate
relevant waren, en daarmee dus ook een impact hebben
op die bredere groep die volgens mij, met andere woorden,
dichter tegen het algemeen belang aan komt.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Nou, ten eerste: dat ruimtelijke voorbeeld gebruikte ik niet
voor niks, want dat komt ook terug in, volgens mij, de
memorie van toelichting dan wel de nota naar aanleiding
van het verslag. Dus het is een voorbeeld van de redeneerlijn van de indieners zelf, dat ook terugkomt in het advies
van de commissie-Boelhouwer; dus daarom gebruikte ik
het. Maar oké, daar ben ik het dus niet op voorhand mee
eens. Tegelijkertijd — zo gaf ik ook wel aan in mijn interruptie op de heer Stoffer — ben ik wel bereid om opnieuw te
kijken of we dat stelsel met geborgde zetels en ingezetenen
goed geregeld hebben. De Adviescommissie Water adviseerde in 2015, in een wat mij betreft heel goed advies, niet
voor niks om die verplichting om die geborgde zetels per
definitie in het dagelijks bestuur te hebben, te schrappen.
Daar ben ik vóór. Dus ik ben bereid om opnieuw te kijken
naar die verhouding tussen die minderheidsbelangen, die
nog altijd meer bijdragen en die een heel grote impact
ondervinden van besluiten van het dagelijks bestuur en van
het algemeen bestuur van het waterschap. Maar dat is wat
anders dan ze afschaffen.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De voorzitter:
Dank u wel. De heer Sneller tot slot.
De heer Sneller (D66):
Dat is inderdaad wat anders, en toch koester ik de veranderingsgezindheid van de ChristenUnie op dit punt. Alleen de
vraag was, toch meer ten principale: komt het niet toch
dichter tegen dat algemeen belang aan? En het feit dat de
heer Grinwis hier toch in een boog omheen loopt in zijn
antwoord, doet mij vermoeden dat hij toch wel ziet dat er
een aantal dingen zijn die waterschappen nu besluiten, die
toch bredere consequenties hebben voor bredere groepen,
waar dat pak 'm beet 50 jaar geleden niet het geval was.
En dat er dus bewijskracht is voor dit wetsvoorstel.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat ben ik niet met collega Sneller eens. Het bewijst dat de
taak van het waterschap in een snel veranderend klimaat
relevanter wordt. Het bewijst dat het o zo belangrijk is dat
we deze functionele democratieën met een beperkte functionele taak — heel treffend omschreven in artikel 1, lid 1 en
2 van de Waterschapswet — moeten koesteren. Dat is ook
de winst van dit debat. Toen ik de heer Sneller zojuist
interrumpeerde, durfde hij de stelling niet aan dat die
waterschappen inderdaad weg moeten, zoals collega
Schouw hier per motie voorstelde. Nee, die waterschappen
zijn buitengewoon belangrijk in een tijd van een snel veranderend klimaat, maar dat doet niks af aan die functionele
taak en de functionele democratie van het waterschap.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik wil eigenlijk aanhaken op een stukje verder in het betoog
van de heer Grinwis, waarbij het ging over belangen. Daar
hebben we het vanavond natuurlijk al vaker over gehad. Ik
wil eigenlijk het nieuws van deze week even erbij pakken
over het feit dat deze minister heeft aangegeven dat we de
Kaderrichtlijn Water in 2027 niet gaan halen. Dat is eigenlijk
geen nieuws en toch is het nog steeds heftig, omdat het
echt als een feit werd gepresenteerd. Als we terugblikken
op de afgelopen twintig jaar, dan hebben de belangen en
de gevestigde belangen in die waterschappen en die
waterschapszetels in ieder geval niet bijgedragen aan het
halen van de Kaderrichtlijn Water. Ik ben benieuwd of de
heer Grinwis dat met ons eens is.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat ben ik niet met collega Van Esch eens. Dat ben ik niet
met haar eens. De functionele democratie van de waterschappen kan er niks aan doen dat wij medicijnen slikken
en dat die vervolgens in een riolering en een waterzuivering
terechtkomen. Waterschappen hebben dat water te zuiveren. Tegenwoordig kunnen zij met sensoren et cetera tot
bijna bij u en mij in de wc meten welke medicijnen u en ik
al of niet slikken. Hetzelfde geldt voor meststoffen, voor
bestrijdingsmiddelengebruik, voor gewasbeschermingsmiddelen. Dat zijn regels die we in Europa dan wel als Rijk hier
stellen. Het waterschap heeft als taak om het water schoon
te maken en schoon te houden, maar gaat niet over welke
stoffen we wel of niet mogen gebruiken.

21 april 2022
TK 76

76-10-13

Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik ben wel benieuwd of de heer Grinwis het dan zou steunen
als we hier gewoon met elkaar zouden onderzoeken hoe
de belangen en de bedrijfsbelangen de afgelopen twintig
jaar een rol hebben gespeeld, zeker ook in die geborgde
zetels. De heer Grinwis is er zeer van overtuigd dat het niet
zo is.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Nee, dat zei ik niet.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik zou dan wel graag het volgende willen vragen. Als wij
een motie indienen om echt te onderzoeken welke belangen
de afgelopen twintig jaar hebben meegespeeld in dat we
de Kaderrichtlijn Water de aankomende zeven jaar nog
steeds niet gaan halen, dan ben ik benieuwd of de ChristenUnie die steunt. Ik ben benieuwd of het antwoord dan hetzelfde zal blijven.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Even een nuance. Ik heb niet gesteld dat de belangen geen
rol zouden spelen in hoe het waterschap her en der
bestuurd wordt. Dat heb ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat
ik niet zomaar meega met de stelling dat hoe het de afgelopen twintig jaar is gegaan in de waterschappen, een reden
zou zijn dat wij in 2027 de doelen van de Kaderrichtlijn
Water niet gaan halen. Dat is één.
Twee. Dat er in sommige waterschappen inderdaad
geborgde zetels en sommige lijsten met gekozenen heel
snel bij elkaar gaan zitten en het bestuur vormen, en dat
sommige gekozenen zich daardoor opzij gezet voelen worden, is inderdaad een geluid dat ik van een aantal waterschappers uit de ChristenUnie-achterban gehoord heb. Dat
is geen generiek beeld. Dat is in sommige waterschappen
het geval en in andere waterschappen niet. Daarom zouden
we wat de ChristenUnie betreft bijvoorbeeld de verplichting
dat een geborgde per se in zo'n dagelijks bestuur zou
moeten zitten, prima kunnen schrappen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch, tot slot.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Tot slot. Ik wil de nuance aanbrengen dat ik ook niet denk
dat het alleen maar aan de waterschapsbesturen heeft
gelegen dat we nu de Kaderrichtlijn Water niet gaan halen.
Als het zo simpel zou zijn, dan hadden we misschien al actie
kunnen ondernemen. Dus dat is absoluut niet het geval. Ik
denk dat dat voor een groot deel gewoon aan het landelijk
bestuur hier is en de coalitie die nog steeds gevormd wordt,
waarin water nog steeds veel te mager afgespiegeld wordt.
Maar voor een deel maakt het wel degelijk uit. Ik blijf erbij:
ik ben nog steeds benieuwd of we in ieder geval kunnen
gaan onderzoeken waarom we die Kaderrichtlijn Water in
de afgelopen twintig jaar niet gehaald hebben — we weten
nu al dat we het niet gaan halen — en waarom we al twintig
jaar bezig zijn om die doelen te halen en nu 1% van het
water goed is. Volgens mij zouden we daarbij toch op z'n

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

minst in de spiegel moeten kijken en ook moeten kijken hoe
die waterschapsbesturen geregeld zijn.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Wat mij te binnen schiet als een van de meest voor de hand
liggende politieke discussies waarin belangen een rol kunnen spelen, is de discussie rondom "functie volgt peil" of
"peil volgt functie". Maar welke stoffen exact in dat water
zitten, wordt vooral op een ander niveau bepaald. Dat is
dus echt wel een onderscheid bij de Kaderrichtlijn Water.
Denk bijvoorbeeld aan het veenweidegebied, bij die discussie over "functie volgt peil" of "peil volgt functie". Ik denk
overigens dat wij landelijk daarover strategische knopen
moeten doorhakken. Maar daarbij zou je nog kunnen zeggen
dat er bepaalde belangen spelen, met recht en rede overigens. Maar bij de Kaderrichtlijn Water vind ik het echt te
kort door de bocht om nu even te stellen: doordat we
geborgde zetels hebben, halen we de Kaderrichtlijn Water
niet — dat zegt u zo meteen vast ook niet — of in ieder geval
grotendeels niet.
De heer De Hoop (PvdA):
Laat ik via u ook gewoon even positief zijn richting de heer
Grinwis, voorzitter. Ik vind het echt positief dat de ChristenUnie een opening biedt omtrent die verplichte geborgde
zetel in het dagelijks bestuur, om daar anders naar te kijken.
Maar ik vind het wel interessant om nog een wat uitgebreidere toelichting te krijgen op dat u over die geborgde zetel
in het dagelijks bestuur anders denkt dan in het algemeen
bestuur. Zou u nog wat meer willen toelichten waar voor
u dat grote onderscheid zit qua belang?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Wij spreken hier in een algemene democratie, met dualisme
tussen Kamer en kabinet, met oppositie en coalitie, en wij
genieten van het debat. Een waterschap is een functionele
democratie, monistisch georganiseerd, waarbij, als het een
beetje goed functioneert, alle leden van het algemeen
bestuur invloed hebben op de uitvoering van de functionele
taken. Dat hebben wij hier als oppositie en coalitie natuurlijk
ook, maar hier is het toch iets anders. Er zijn dus ook voorbeelden van waterschappen waarin er zogezegd een
bestuursbreed akkoord is, waaraan alle algemene leden
meedoen. Daarmee is in die zin de inbreng van de algemene
leden in het dagelijks bestuur, en daarmee in het beleid of
in de uitvoering van de taken door het waterschap, geborgd.
Ik vind het dus inderdaad heel belangrijk dat minderheidsbelangen, die door de omvang van de grond en door de
mate waarin ze geraakt worden door beslissingen van het
waterschap ... Denk aan de natuurterreinen en boeren. Maar
ik noem ook de bijdrage via de belastingen: een gemiddeld
agrarisch bedrijf betaalt nog steeds tien keer zoveel belasting als een meerpersoonshuishouden. Zolang dit soort
verhoudingen er zijn, vind ik het heel belangrijk dat deze
minderheidsbelangen via een geborgde zetel geborgd zijn.
Dan doel ik dus met name op natuur en agrariërs. Over
bedrijven zegt de adviescommissie: doe het wel. Boelhouwer zegt in z'n terugvaloptie: doe het niet. Maar ik vind het
heel belangrijk dat die geborgd zijn.

21 april 2022
TK 76

76-10-14

De heer De Hoop (PvdA):
Ik vind het wel interessant om te zien dat juist bestuursleden
met geborgde zetels elkaar ook veel meer opzoeken en
samen fracties vormen. Je zou dus bijna zeggen dat ze zelf
al een soort democratiseringsproces doormaken. Maakt
dat niet dat zij juist op die manier het belang ook goed
kunnen dienen? Kunt u niet die opening ook richting het
algemeen bestuur daarin zien, omdat men zelf ook al een
beetje die richting op beweegt?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik zie dat toch echt anders. Hoe het in de praktijk eraan
toegaat, met fractievorming, het vormen van een dagelijks
bestuur et cetera, is in wezen niet bepalend voor hoe de
fractie van de ChristenUnie tegenover dit vraagstuk staat.
Wij vinden het gezien de functionele taak — democratie —
de beperkte taak van het waterschap zoals omschreven in
de Waterschapswet en de specifieke belangen die hierbij
spelen, volstrekt gerechtvaardigd dat we dat organiseren
met geborgde zetels. Tegelijkertijd is de fractie van de
ChristenUnie bereid om bepaalde zaken die misschien al
heel lang zo zijn geregeld, opnieuw tegen het licht te houden. Ik heb als voorbeeld die verplichting in het dagelijks
bestuur genoemd.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter. Even kijken waar ik was gebleven. De indieners
stellen ook dat de trits belangen, betalen en zeggenschap
niet meer opgaat, want de ingezetenen betalen inmiddels
80% van de watersysteemheffing. Maar dit antwoord is
toch een argument om in een waterschap de geborgde
zetels te behouden? Ik noem als voorbeeld het Hoogheemraadschap Delfland met zijn 30 zetels, waarvan 6 geborgde
zetels. Boeren betalen immers nog altijd tien keer zo veel
belasting als een meerpersoonshuishouden. In 2020
betaalde een meerpersoonshuishouden €333 en een agrarisch bedrijf €3.385. Of willen de indieners met dit voorstel
ook de tarieven gelijktrekken?
Ik snap dat in sommige waterschappen sommige fracties
zich gegijzeld voelen door de ongezonde symbiose die er
kan zijn tussen enkele geborgden en enkele politieke lijsten.
Dat zei ik net ook al een beetje. De heer Madlener had het
er ook al over. Dat is echt een serieus punt. Maar dat kunnen
we tackelen. Daar kom ik zo meteen nog even nader op
terug. Maar met "one man, one vote" sneeuwen specifieke
belangen zomaar onder. Daar is niets eerlijkers aan. Nota
bene zelfs het rapport van de commissie-Boelhouwer vindt
voldoende grond om geborgde zetels voor in ieder geval
boeren en natuur te behouden.
Voorzitter. Wat dan wel? Door klimaatverandering wordt
de taak van het waterschap inderdaad relevanter. Vraagt
dat niet juist om een bestuur waarin alle bij de taken
betrokken belangen zijn vertegenwoordigd? Deze problematiek raakt namelijk naast het algemeen belang ook aan
die specifieke belangen. Aanhoudende droogte of regen is
bijvoorbeeld van grote invloed op de werkzaamheden van
boeren en in natuurgebieden.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Ik heb al laten doorschemeren dat de zorgen van de indieners niet helemaal aan dovenmansoren zijn gericht. Ook
de ChristenUnie herkent de bezwaren uit de praktijk, zoals
die ongezonde blokvorming. Wat mijn fractie betreft,
schrappen we dus de verplichting dat een van de leden van
het dagelijks bestuur uit de geborgde zetels moet komen.
Die verplichting is niet nodig om het geborgde belang goed
te laten horen in het waterschapsbestuur. En ook het aantal
geborgden en de verdeling daarvan kunnen we aanpassen,
ofwel in lijn met de AcW ofwel in lijn met de terugvaloptie
van Boelhouwer. Ik overweeg daarom met amendementen
in deze richting te komen. Maar eerst ben ik natuurlijk heel
benieuwd naar de reactie van de indieners op de vragen
van mijn fractie.
Voorzitter, tot zover.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik naar de heer Van der Molen van het
CDA.

De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. De Kamer praat al jaren over de geborgde zetels.
Wellicht hebben de indieners gewoon gedacht: als je er
maar lang genoeg over praat, dan wordt het vanzelf een
goed idee. Het CDA is echter van mening dat iets wat krom
is, niet per definitie recht gepraat kan worden. Maar laat ik
naar de beste traditie van dit huis de indieners allereerst
danken voor het steken van hun tijd en energie in het maken
van een initiatiefwet. Misschien wel de zoveelste op rij. Ik
weet dat dat een hele klus is.
Voorzitter. Waterschappen zijn van levensbelang. Ons land
ligt voor een groot deel onder de zeespiegel. En toch vinden
we het vanzelfsprekend dat we droge voeten hebben. Onze
manier van leven leidt tot vervuiling. En toch vinden we
het vanzelfsprekend dat er schoon drinkwater uit de kraan
komt. Misschien is die vanzelfsprekendheid wel de beste
reclame voor het goed functioneren van de waterschappen
in Nederland. Delen deze initiatiefnemers die waarneming?
De CDA-fractie is het eens met de initiatiefnemers dat het
geen goed idee is om de waterschappen af te schaffen en
de watertaken over te dragen aan de provincies. De waterschappen zijn niet voor niets ingedeeld op basis van
stroomgebieden. Het waterbelang is daarom ook niet voor
niets afzonderlijk georganiseerd. Waterschappen vormen
een functioneel bestuur met een afgebakende taak en provincies hebben een veel breder takenpakket. Kunnen de
initiatiefnemers uitleggen waarom het waterschapsbestuur
dan op dezelfde manier samengesteld zou moeten worden
als het provinciebestuur? De Raad van State wijst de
indieners er namelijk fijntjes op dat er niets ondemocratisch
is aan de geborgde zetels.
Ook de bescherming van minderheden of specifieke
belangen kan een rol krijgen in de samenstelling van het
bestuur. Dat gebeurt op meer plaatsen. De waterschappen
zijn dus helemaal geen vreemde eend in de bijt. Ik schets
de indieners een voorbeeld. Een waterschap bestaat uit een
stad van 100 inwoners en het omliggende platteland. Op
dat platteland woont één boer. Is het dan eerlijker om
besluiten te nemen met de helft plus één of is het eerlijker

21 april 2022
TK 76

76-10-15

om ervoor te zorgen dat de boer, wiens bedrijf rechtstreeks
getroffen kan worden door de besluiten van het waterschap,
in ieder geval aan tafel zit bij dat waterschapsbestuur? Of
is het "laat 100 mensen vrij en de boer vallen"?
Voorzitter. Waterschappen zijn samenwerkingsschappen.
De taak van de waterschappen is voor een belangrijk deel
uitvoerend. De partijen met de geborgde zetels zijn daar
nauw bij betrokken. 60% van het watersysteem wordt fysiek
onderhouden door boeren en andere terreinbeheerders.
De helft van de boeren neemt bovenwettelijke maatregelen
om de waterkwaliteit te verbeteren. Het goed functioneren
van de waterschappen is mede te danken aan de betrokkenheid van de geborgde partijen. De scheiding tussen uitvoering en politiek die nu wordt voorgesteld, leidt volgens de
CDA-fractie niet tot oplossingen. Hoe zien de initiatiefnemers dat?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Is het CDA van mening dat alleen zieke mensen mogen
stemmen over de zorg?
De heer Van der Molen (CDA):
Nee, omdat mensen die gezond zijn misschien op een later
moment van diezelfde zorg gebruik zouden willen maken.
Ik zou dus niet weten waarom daar dan een uitzondering
op gevormd moet worden.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Mogen alleen natuurkundigen en scheikundigen stemmen
over en inspraak hebben in hoe we omgaan met chemicaliën?
De heer Van der Molen (CDA):
Daar zou hetzelfde antwoord op van toepassing zijn, maar
dan natuurlijk met een andere omstandigheid. Nee, dit soort
vraagstukken hebben natuurlijk een bredere afweging. In
een algemene democratie, zoals we die hier hebben, is het
prima dat mensen daarover spreken.
De voorzitter:
Mevrouw Maatoug, tot slot.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Precies over die bredere afweging gaat het debat. Mijn
vraag is: zou het CDA in de argumentatie kunnen meegeven
waarom de bredere afweging niet net zo goed tot stand kan
komen via algemene leden, met algemene stemmen? Of
— dat zou mijn hypothese zijn — vertrouwt het CDA de
kiezer niet?
De heer Van der Molen (CDA):
Uw stelling is dat het er hier om gaat dat er geen reden is
om bepaalde groepen representatie te geven. Gezien de
functionele aard van het waterschap en de verwevenheid
in de uitvoering, maar ook in de impact die besluiten van
het waterschap hebben op bijvoorbeeld de agrarische
groep, vind ik het heel logisch dat die representativiteit op
deze manier vorm is gegeven in dat bestuur. Maar u doet
het voorkomen alsof de geborgde zetels bij waterschappen

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

ongeveer alles bepalen. Dat is natuurlijk niet zo. Als de
situatie zou zijn dat er een overmacht van geborgde zetels
in de waterschappen was, waardoor hele specifieke belangen alles zouden bepalen, dan had u een punt van kritiek
gehad. Maar de situatie is heel anders. Er is een bescheiden
aantal geborgde zetels bij een waterschap. Dat betekent
dat wij én representativiteit garanderen én kunnen profiteren van de specifieke kennis van deze groepen, en tegelijkertijd prima een algemene afweging maken. Het belang
van een boer staat namelijk niet per definitie tegenover het
belang van een burger.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik hoor de heer Van der Molen zeggen: ja, maar het waterschap heeft heel veel invloed op het boerenland en op de
manier waarop boeren kunnen boeren. Ik heb het vermoeden dat we — dat is even op zijn zachtst uitgedrukt — ook
vanuit de Tweede Kamer best wel veel invloed hebben,
bijvoorbeeld op stikstof. Als de heer Van der Molen het met
mij eens is dat het zo belangrijk is dat die boer vertegenwoordigd moet worden in het waterschap, is het CDA dan
ook van mening dat die boer ook hier in de Tweede Kamer
op die manier vertegenwoordigd moet worden? We hebben
het hier namelijk ook over de boerenbelangen, over onze
voedselveiligheid en over stikstofproblematiek. Als het voor
het waterschap geldt, waarom zou het dan niet hier voor
de Tweede Kamer gelden?
De heer Van der Molen (CDA):
In het antwoord van zowel collega Grinwis als collega
Stoffer is naar voren gebracht — daar sluit ik me bij aan —
dat het prima te verdedigen is dat je voor deze twee overheden, een functionele overheid en een algemene overheid,
een andere inrichting kiest. Ik denk dat het goede van dit
systeem is dat de geborgde zetels waarborgen dat partijen
die betrokken zijn bij zowel de uitvoering als de afweging
en de impact van de afweging op hun directe belang, in
ieder geval een plek aan tafel hebben; dat is goed geregeld.
Tegelijkertijd zien we dat waterschappen in alle vrijheid ook
afwegingen kunnen maken die misschien niet in het directe
verlengde van dat belang liggen. Ik maak me dus helemaal
geen zorgen over dat democratisch belang. Ik maak mij er
wel zorgen over dat partijen die nodig zijn voor de uitvoering en partijen die een gerechtvaardigd belang hebben om
gepresenteerd te zijn, door dit wetsvoorstel uit het bestuur
worden gehaald. Daar ben ik niet voor; daar is het CDA niet
voor.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dat is op zich geen antwoord op de vraag die ik stel. Volgens mij hoor ik de heer Van der Molen zeggen: het is heel
belangrijk dat we boeren in het dagelijks bestuur of in het
algemeen bestuur van het waterschap houden, omdat het
over hen en hun belangen gaat. Ik hoor een voorbeeld van
100 inwoners ten opzichte van één boer, waarbij het dan
gaat om het belang van die ene boer. Als het CDA dat vindt,
dan zou het CDA toch ook moeten vinden dat we dat hier
moeten doen, als het gaat over de stikstofcrisis, of dat we
dat in de Europese Unie moeten doen, als het gaat over …
Wat is het verschil? Als het zo belangrijk is om het boerenbelang op die manier te vertegenwoordigen … Ik hoor nog
steeds niet wat het verschil is en waarom dat van het CDA
dan niet in de Tweede Kamer zou moeten.

21 april 2022
TK 76

76-10-16

De heer Van der Molen (CDA):
Die vraag blijft bij herhaling komen, maar daar zit de veronderstelling achter dat ik betoog dat het waterschap in zijn
geheel zou moeten bestaan uit boeren, omdat alle afwegingen die het waterschap moet maken, over dijkversterking,
het waterpeil of het schoonhouden van het water, alleen
maar het boerenbelang zouden moeten dienen. Dat is mijn
punt niet. Het punt van het CDA is dat er een gerechtvaardigd belang is en dat er een gerechtvaardigde positie is om
in ieder geval deze groep via een geborgde zetel aan de
tafel van de besluitvorming te krijgen. Dat is gewoon naar
onze mening de taak en opvatting van het waterschap. Dat
heeft zich, en daarbij sluit ik mij aan bij andere sprekers, in
het verleden bewezen. Hebben ze daarmee een doorslaggevende stem? Nee, dat hebben ze niet. Zijn we het hun gezien
de impact van de besluiten die het waterschap neemt, verplicht dat ze in ieder geval in directe zin kunnen deelnemen
aan het gesprek? Zeker. Daarom pleit ik ervoor om de
geborgde zetels te behouden.
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
De heer Van der Molen (CDA):
De commissie-Boelhouwer stelt dat het binnen de afgebakende taakomschrijving van de waterschappen mogelijk is
om aan te geven welke specifieke belangen bij de uitvoering
van de taak een rol spelen. De vertegenwoordigers van die
belangen zouden een plek in het bestuur kunnen krijgen.
Zo is dat van oudsher gegaan. Het kan een positieve invloed
hebben op de uitvoering van het werk van het waterschap,
de keuzes die daarvoor gemaakt moeten worden en het
draagvlak dat daarvoor nodig is. Onderschrijven de initiatiefnemers die analyse van de commissie-Boelhouwer? De
commissie-Boelhouwer vindt dat er een goede onderbouwing te geven is voor de categorie ongebouwd — dat zijn
agrarische ondernemers — en de categorie natuurterrein.
Zo zijn boeren voor het functioneren sterk afhankelijk van
goed waterbeheer. Ze leveren met gronden ook een
belangrijke bijdrage aan het huidige en toekomstige
waterbeheer. Hetzelfde geldt voor beheerders van natuurterreinen. Delen de initiatiefnemers die beoordeling van de
commissie? Waarom stellen ze dan toch voor de geborgde
zetels ook voor deze categorieën te schrappen? Gooien we
dan niet het kind met het badwater weg?
Voorzitter. Met mooie woorden als "democratisering" en
"modernisering" verhullen de initiatiefnemers dat hun
voorstel zeer radicaal is. Hebben zij alternatieven overwogen? Hebben zij de beperking van de belangencategorieën
overwogen? Hebben ze aanpassing van het aantal geborgde
zetels overwogen? Hoe beoordelen zij de aanbeveling van
de commissie-Boelhouwer aan de waterschappen om de
directe democratische invloed van groepen met directe
belangen in te ruilen voor participatievormen, zoals klantenpanels, adviesraden en zetels in adviescommissies of
klankbordgroepen bij specifieke projecten? Is het inruilen
van directe democratie voor praatclubs niet te zot voor
woorden?
Voorzitter. De initiatiefnemers streven ernaar dat hun
voorstel nog voor de waterschapsverkiezingen van 2023 in
werking treedt. De CDA-fractie vraagt zich af of daarbij
rekening is gehouden met de trajecten voor werving en

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

selectie van kandidaat-waterschapsbestuurders. Realiseren
de initiatiefnemers zich dat de eerste gesprekken met vertrouwenscommissies al zijn gepland? Getuigt het volgens
de indieners van behoorlijk bestuur om de spelregels tijdens
de wedstrijd nog te veranderen?
Voorzitter. Een waterschap is een functionele democratie
en dat zal het ook blijven. In een tijd waarin het erop begint
te lijken dat boeren en natuurorganisaties de overheden
alleen nog maar voor de rechter of op het Malieveld ontmoeten, ligt het wat het CDA betreft niet voor de hand om
de plek te ontmantelen waar boeren en burgers samen
besluiten nemen met kennis, kunde en draagvlak.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ik dank u wel. Ik zag meneer De Hoop. U wilde niet interrumperen? Nee? Dan de heer Sneller, D66.
De heer Sneller (D66):
Ik had nog een vraag over een motie van het CDA, de motieGeurts, die ik een paar keer tegenkwam in de schriftelijke
voorbereiding van dit debat. Die motie zegt eigenlijk: de
taken van waterschappen, met name als het gaat om het
tegengaan van wateroverlast, zijn zo urgent geworden door
het extreme weer dat we een beroep moeten kunnen doen
op de algemene middelen om die te dekken, want wat de
waterschappen zelf ophalen, is niet voldoende. Wat zegt
die motie nou volgens de afgevaardigde van het CDA over
het meer algemeen worden van het bestuur van de waterschappen?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zie niet dat er een algehele verandering is van de aard
van het bestuur van de waterschappen op het moment dat
er een discussie wordt gevoerd over hoe we de financiering
zouden doen. Dat het waterschap zelf in staat is zijn eigen
financiering te regelen door middel van heffingen, is
natuurlijk één punt. Ik denk dat het punt van collega Geurts
is dat de urgentie dusdanig groot is, net als het tempo
waarmee we moeten ingrijpen, dat we wel meer onorthodoxe manieren zouden kunnen zoeken om het financiële
probleem en het gat daarvan te vullen. Ik denk dat een van
de overwegingen is geweest dat het misschien wel tot
ongewenste situaties zou kunnen leiden op het moment
dat waterschappen dat alleen maar zouden moeten financieren door de heffingen te verhogen. Maar of daarmee
meteen de aard van het waterschap dusdanig verandert
dat de geborgde zetels moeten verdwijnen, denk ik niet.
De heer Sneller (D66):
Het was ook niet mijn vraag niet om meteen zo ver te gaan.
Maar het geeft wel aan dat de taken van het waterschap
gezien de veranderde omstandigheden soms ook verder
gaan dan wat de waterschappen kunnen doen — in dit geval
is dat geld ophalen — en dat het CDA toch redenen ziet om
een beroep te doen op de algemene middelen, omdat het
ook het algemeen belang raakt.

21 april 2022
TK 76

76-10-17

De heer Van der Molen (CDA):
Ik zie niet het directe verband dat een verhoging van de
algemene middelen meteen een vergroting van het algemeen belang is. U probeert daartussen een relatie te zien
die er wat mij betreft niet is. Ik sluit aan bij de opmerking
die de heer Grinwis naar aanleiding van eenzelfde type
vraag heeft gemaakt, namelijk dat met name de functie van
het waterschap urgenter is geworden. Dit betekent dat er
zich nieuwe uitdagingen voordoen binnen de taken die ze
hebben, die eigenlijk op dezelfde manier aangepakt moeten
worden. Waterberging is daar natuurlijk het perfecte voorbeeld van. Waterschappen zijn daar al jaren mee bezig en
zij zien nu dus een ontwikkeling dat ze veel meer structuren
moeten creëren, waarbij ze in korte tijd grote hoeveelheden
water moeten bergen. Binnen wat ze altijd al doen, moeten
ze nu andere keuzes maken. Ik vind dat die andere keuzes
gemaakt moeten worden door het algemeen bestuur van
het waterschap. Ik vind het dan zeker gerechtvaardigd dat
daar partijen aan tafel zitten die een gerechtvaardigd belang
hebben en dus per definitie gehoord moeten worden via
geborgde zetels.
De voorzitter:
De heer Sneller, ten slotte.
De heer Sneller (D66):
De heer Grinwis zei volgens mij "relevanter", de heer Van
der Molen zegt "urgenter". Waar het in dit geval om gaat,
is dat er wordt gezegd: Die waterschappen hebben taken
waarbij we eigenlijk niet meer kunnen vertrouwen op alleen
maar het innen van belastingen door de waterschappen
zelf. Daar moeten we een subsidiëring vanuit de algemene
middelen, die veel breder worden opgehaald, aan toevoegen. Dat zou toch ook de heer Van der Molen te denken
moeten geven.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik wil over alles nadenken, maar ik ken niet de exacte context van het bredere debat op basis waarvan deze motie is
ingediend. Stel dat er een urgentie is en er bijvoorbeeld
een versnelling moet zijn in taken. Als je dan niet wilt dat
de heffingen zodanig oplopen dat je de belastingbetaler
verder zou duperen, zie ik niet in dat dan, in zo'n situatie,
ook de algemene middelen worden aangesproken. Maar
dat zal bij uitzondering het geval zijn. Inderdaad, de taak
van het waterschap wordt urgenter en daarmee relevanter.
Daarom zullen ze andere afwegingen moeten maken in de
keuzes die ze hebben te maken als het gaat om hoogwater
en dijkversterking. Al die zaken spelen mee, maar daarmee
gaat de aard van het waterschap echt niet veranderen. Dit
is de kans voor een instituut dat al honderden jaren bestaat
om opnieuw te laten zien dat dit niet de normaalste zaak
van de wereld is, maar eigenlijk gewoon de kurk waar wij
met elkaar op drijven.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Maatoug,
GroenLinks.

Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Dank u, voorzitter. Het laatste debat voor het reces. Een
bijzonder debat. Allereerst mijn felicitaties aan collega
Minhas, die al meteen druk bezig is met stukken delen, zoals
hij dat gewend is. Het is ook een bijzonder debat omdat we
spreken over een initiatiefwet. Dat is altijd een bijzonder
moment en ik wil ook felicitaties overbrengen aan de collega's in vak-K en hen succes wensen. Er zijn een paar hele
moeilijke vragen gesteld en ik ben heel benieuwd naar de
beantwoording. Vanaf hier in ieder geval alvast complimenten voor het feit dat we hier staan en voor het werk tot nu
toe.
We spreken niet dagelijks over de waterschappen — ik al
helemaal niet als invaller vandaag — terwijl ze wel de
oudste democratische bestuurslaag van ons land zijn. Meer
collega's verwezen er al naar. Ter voorbereiding op dit debat
heb ik mij nog eens verdiept in de rijke geschiedenis van
de waterschappen. Daarbij kwam ik tegen dat in het jaar
1255 — er is al eerder naar verwezen, in de maidenspeech
van een collega bijvoorbeeld — het eerste waterschap
officieel werd opgericht door graaf Willem II van Holland.
Dit betrof het Hoogheemraadschap van Rijnland, een
waterschap dat nog steeds bestaat. Het toeval wil dat ikzelf
inwoner ben van dit waterschap. Ik raad iedereen aan om
in Leiden langs het hoofdkantoor te rijden: prachtige
architectuur, die er nog steeds staat. Het is heel mooi. Er
wordt geknikt. Erg mooi hè? Ja.
In de loop van de eeuwen hebben de waterschappen als
bestuurslaag een prominente rol in ons bestel gekregen.
In de beroemde Grondwet van 1848 kregen zij voor het
eerst een plek in onze constitutie. Eerst had bijna ieder
gebiedje een eigen waterschap, maar in de loop van de tijd
zijn het er, net als bij de gemeenten, steeds minder geworden. Dus toch die verandering, waar we het vandaag ook
weer over gehad hebben. Op dit moment zijn er nog 21
waterschappen.
Deze 21 waterschappen voeren belangrijke taken uit op het
gebied van waterbeheer en waterkwaliteit. Zonder het werk
van waterschappen zouden veel mensen geen droge voeten
kunnen houden bij forse regenval en zouden boeren en
natuur onvoldoende water hebben bij perioden van droogte.
Zonder het werk van de waterschappen zou ons water niet
van voldoende kwaliteit zijn. Zonder het werk van de
waterschappen zou het afvalwater niet gezuiverd worden.
Kortom, deze bestuurslaag waar we het vanavond over
hebben, doet veel belangrijk werk. Toch zien we dit niet
altijd even goed. Dit komt misschien ook wel omdat zij hun
werk vaak gewoon goed doen. We gaan pas merken hoe
belangrijk het werk is als het werk niet goed gedaan zou
worden. De bestuurders van de waterschappen, waar het
wetsvoorstel waar we vandaag over spreken over gaat,
komen vaak pas in beeld als er problemen zijn met te veel
of te weinig water. We herinneren ons allemaal nog de
verschrikkelijke beelden van de overstromingen vorige
zomer in Limburg. Toen zagen we de bestuurders in de
media en werd ook voor een groter publiek weer duidelijk
hoe belangrijk het werk is van de waterschappen.
Voorzitter. Het wetsvoorstel waar we vandaag over spreken,
gaat dus over de besturen van die waterschappen, de
besturen die de volksvertegenwoordiging vormen van de
inwoners van de waterschappen, wij allemaal. Die besturen

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

21 april 2022
TK 76

76-10-18

zijn, anders dan die van provincies en gemeenten, qua
samenstelling nog een beetje in vervlogen tijden blijven
hangen, is de mening van mijn fractie: in tijden waarin niet
de kiezer bepaalde wie er in de volksvertegenwoordiging
kwam te zitten, maar waarin personen die betalen, bepalen
hoe de volksvertegenwoordiging wordt samengesteld. Dit
wetsvoorstel wil daarin verandering brengen. Daar zijn wij
als GroenLinks-fractie heel blij mee, want GroenLinks vertrouwt de kiezer.
Op dit moment bestaan de algemene besturen van de
waterschappen uit gekozen en geborgde zetels. De verkozen
zetels worden bemenst met kandidaten die in algemene
verkiezingen worden gekozen. De geborgde zetels worden
bemenst met vertegenwoordigers van de landbouworganisaties, de bedrijven en de natuurorganisaties. In de dagelijkse besturen die na de verkiezingen gevormd worden,
moet ten minste een van de geborgde zetels plaatsnemen.
Hierdoor heeft de minderheid van de geborgde zetels dus
altijd een plek in de coalitie. Ook dat is een vreemd figuur.
Ik ben heel blij met de beweging die de ChristenUnie-fractie
vandaag heeft laten zien op dit punt.
Er zijn ook collega's die zeggen dat dit allemaal logisch en
historisch verklaarbaar. Tegen de heer Minhas, die ik net
feliciteerde, zou ik willen zeggen: kijk uit dat het liberalisme
niet opeens conservatisme wordt, want die beweging zien
we mensen soms opeens snel maken. We zien anno 2022
nog steeds een bestuurslaag waar volksvertegenwoordigers
zitten die niet volledig democratisch worden gekozen. Hoe
zouden we het vinden als er hier in de Tweede Kamer een
vast aantal zetels gereserveerd zouden worden voor
bedrijven als Shell of Unilever? Hup, plats, wat zetels voor
hen of voor een andere categorie organisaties, van tevoren
besloten. Als iemand dat zou voorstellen, zou iedereen zich
afvragen of we niet in een Speldbericht beland zijn.
Ik ben nog niet zo ervaren, dus ik ga niet doorlezen als ik
mensen naar de interruptiemicrofoon zie lopen.
De voorzitter:
Heel goed. De heer Minhas, VVD.
De heer Minhas (VVD):
Mevrouw Maatoug triggert mij. Ik had mijn maidenspeech,
dus ik had me voorgenomen om niet te veel op te staan. U
heeft mij gerespecteerd en niet geïnterrumpeerd, dus ik
was ook van plan om niet te veel mensen te interrumperen.
Maar u triggert mij, dus ik ben hier toch maar gaan staan.
Het verschil tussen waterschappen enerzijds en de Kamer,
gemeentes en provincies anderzijds is natuurlijk dat
waterschappen een functionele democratie zijn. Ik hoor
vanavond weer heel veel partijen praten over boeren en
agrariërs, maar die categorieën die geborgd worden vertegenwoordigd zijn natuurlijk veel breder. Dat zijn niet alleen
agrariërs. Dat gaat ook over bedrijven en natuurterreinbeheerders. Die hebben een heel groot belang. Die natuurterreinbeheerders kunnen niet zelf gaan stemmen. Boeren
hebben een heel groot areaal. Die zijn in kleinere aantallen,
dus die kunnen zich niet zomaar laten vertegenwoordigen.
Wat is uw antwoord richting die boeren en die bedrijven
die niet zelf kunnen gaan stemmen met voeten, maar die
er wel een heel groot belang bij hebben dat die wateropgave op een goede manier wordt beheerst, zoals we dat al
800 jaar doen in een functionele democratie?

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Ik heb daar drie antwoorden op. Het eerste antwoord is dat
al die mensen wel kunnen stemmen, want zij zijn ook burgers in dit land. Dat is antwoord één. Voor het tweede antwoord verwijs ik naar het AcW-rapport, waarin wordt aangegeven dat de onderbouwing van de geborgde zetels voor
bijvoorbeeld bedrijven in 2015 al niet meer goed te vinden
was. Dat is volgens mij een van de redenen waarom we
het over die categorieën wat minder hebben in het debat.
De derde reden was precies mijn punt in het interruptiedebat eerder met de heer Stoffer over de belangen van boeren.
Die vind ik ook belangrijk, net als de bredere belangen van
bijvoorbeeld het voedsel, zoals mijn collega van BBB in het
interruptiedebat aangaf. Ik verdedig hier het algemeen
belang. De weging van het gesprek en die functionele
bestuurslaag worden beter als je verbreedt. Waarom? Dat
betekent dat je alle belangen kunt wegen. Een algemeen
belang is niet een van tevoren vastgesteld belang. Ik denk
dat argumenten dusdanig goed zijn, zoals in Limburg, dat
mensen heel goed in de gaten hebben wat er aan de hand
is. Die kun je mensen vertellen. GroenLinks vertrouwt de
burger. Je kunt dit onderdeel maken van die verkiezingen.
Ik denk dus dat de uitkomst zal zijn: goede keuzes in de
waterschappen, met allemaal direct verkozen mensen.
De heer Minhas (VVD):
Is GroenLinks dan ook van mening dat boeren en bedrijven
eenzelfde financiële bijdrage moeten leveren aan waterschappen als alle andere ingezetenen?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
We doen dat vaker in debatten. Wat ik zo mooi vind, is dat
we verschillende bestuurslagen hebben. Dat is interessant.
Ik heb me heel kort, of wat langer, in dit debat verdiept. Het
belastingstelsel van de waterschappen is een ontzettend
interessant debat. Ik heb hier twee antwoorden op. De eerste is een doorverwijzende vraag aan de minister. Ik ben
heel benieuwd hoe het eigenlijk met de discussie over dat
belastingstelsel staat. Ik begreep dat u daarmee bezig bent
en de Kamer daarover gaat informeren.
Het antwoord aan de collega is als volgt. Volgens mij gaat
dit onderwerp over hoe wij willen dat beslissingen over
waterschappen worden gemaakt. Daar gaat dit debat over.
Ik heb eigenlijk geen stellingname over het belastingstel
van waterschappen en ook niet over de financiële basis. Ik
ben heel benieuwd naar de informatie die de minister aan
de Kamer en aan deze commissie gaat sturen. Misschien
vind ik het wel zo leuk dat ik mijn collega ga vragen of ik
haar vaker mag vervangen in deze gezellige commissie
over water.
De voorzitter:
We gaan het zien. De heer Minhas, tot slot.
De heer Minhas (VVD):
Ik vind dat toch even iets te makkelijk. Mevrouw Maatoug,
ik stel u een vraag en u passt hem door naar de minister.
U hebt een mening over het wetsvoorstel. U bent er een
voorstander van. U zegt: laten we het volledig democratiseren. Dat snap ik. Ik heb daar heel veel bewondering voor.
Alleen vind ik wel dat u moet nadenken over de consequen-

21 april 2022
TK 76

76-10-19

ties. Als je zegt dat die boeren ook moeten kunnen stemmen, dan zijn de consequenties onder andere ... Die boeren
hebben een groot belang. Daar betalen ze ook naar en daar
hebben ze zeggenschap voor. Dat zijn de geborgde zetels.
Mijn vraag aan u is: vindt u dan dat we ook een andere
financiële bijdrage moeten hebben voor die boeren? Daar
heb ik nog geen antwoord op gehoord.
Ik heb de volgende vervolgvraag aan u. Als u zegt dat dit
iets betekent voor de financiële huishouding, dan zeg ik:
wat is uw antwoord op de vraag hoe we die financiële
huishouding volgens GroenLinks gaan organiseren? Mijn
vraag aan u is daarop gericht.
De voorzitter:
En dat allemaal via de voorzitter, denk ik. Toch? Ja.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Ik ben wel heel blij dat de heer Minhas is opgestaan voor
interrupties. Het debat wordt zo veel leuker. Ik denk nu twee
antwoorden. Het eerste antwoord is: dit wetsvoorstel gaat
niet over de financiering. Dit wetsvoorstel gaat over hoe je
besluiten neemt. Ik ben nu midden in mijn inbreng daarover.
Ik stel de vraag aan de minister, omdat er nog een onderzoek plaatsvindt. We worden als Kamer geïnformeerd over
die andere discussie over de financiering en de belasting
van waterschappen.
Het tweede stukje is heel interessant; ik vind het ook wel
leuk. Ik wou dat ik in de wereld leefde van de heer Minhas,
namelijk dat mijn fractie meer dan acht zetels had. En dat
als ik een mening en een positie inneem, dat de mening is
van het land. Dat is precies het debat wat we vandaag
hebben. Daar ga ik namelijk niet over. Daar gaat dat
waterschap over. Het waterschap gaat over de posities. U
vraagt aan GroenLinks wat de gevolgen gaan zijn van dit
wetsvoorstel. Om heel eerlijk te zijn, hoop ik: een goed
democratisch debat en een goede en betere opkomst. Ik
heb zo ook nog een vraag aan de minister. Uiteindelijk gaat
het er van waterschap tot waterschap — dat is een andere
democratische laag — om wat zij daar stemmen. Dat zijn
de uitkomsten, en niet wat ik vind. Wat ik wel vind, is dat
wij met z'n allen moeten kiezen en dat je op die manier het
algemeen belang het beste borgt.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
De opkomst bij de waterschapsverkiezingen wordt nu
bepaald door de Eerste Kamer, zou je kunnen zeggen. Maar
dat terzijde. Mijn vraag is een andere. Mevrouw Maatoug
maakte een vergelijking tussen Shell en boeren. Ik vind die
vergelijking om heel veel redenen mank gaan. Ik heb er wat
moeite mee om olie te vergelijken met voedsel en landschap. Maar oké, soit, laat ik eens meegaan met die vergelijking. Hoeveel belasting betaalde Shell in de afgelopen
jaren?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
De heer Grinwis doet dat dan toch weer aardig. Eigenlijk
had ik als voorbeeld moeten geven — dat was misschien
ook wel een heel mooie wereld geweest — dat we deze zaal
dan hadden moeten vullen met geborgde zetels van arbeiders, want de staatskas wordt inderdaad vooral gevuld door

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

de inkomstenbelasting. Ik wou dat dit de uitkomst was. U
zet me nu wel aan het twijfelen. Wat was de Kamer mooi
geweest als het grootste gedeelte bestond uit hardwerkende
Nederlanders en arbeiders. Dan was die linkerflank misschien toch wat rijker gevuld!
Het punt van het voorbeeld gaat erom dat je een specifiek
belang een vaste zetel geeft. Ik pakte het Speldbericht, dus
ik vergrootte het. Het maakt me niet uit welk belang dat is.
Het punt is dat alle belangen belangrijk zijn. Ook het boerenbelang, heb ik aangegeven. In een interruptiedebat met
de heer Stoffer heb ik ook aangegeven dat ik hoop dat
kennis van zaken geborgd is, dat die op lijsten komt te staan,
dat partijen die willen hebben en dat mensen zich blijven
aanbieden, vooral in algemene zin. Dat zorgt ervoor dat er
hoge kwaliteit is in de algemene beraadslaging van alle
verkozen leden van de waterschappen.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dank voor dit mooie antwoord, maar de vergelijking gaat
toch een beetje mank. Een gemiddeld agrarisch bedrijf
draagt tien keer zo veel belasting af aan het waterschap als
een meerpersoonshuishouden. Als je dat vergelijkt met
Shell, is dat natuurlijk een enorm verschil. Als je daarbij
dan betrekt dat de agrariërs en de natuur gemiddeld zo'n
60% van het terrein beslaan en dat een fysiek besluit, want
waterbeheer gaat over de fysieke leefomgeving, hen onevenredig raakt of hen heel erg in hun belang kan raken, dan
hebben wij echt een verschil van mening over de reden
waarom geborgde zetels wel of niet een plaats moeten
hebben in het algemeen bestuur. Dat wil ik toch wel even
meegeven, juist omdat de ChristenUniefractie waterschappen in de toekomst echt als zelfstandige functionele
democratieën ziet. Bij GroenLinks lees ik in het verkiezingsprogramma: laten we die waterschappen maar omvormen
tot klimaatschappen. Dit voorstel is toch in de lijn van een
andere toekomstvisie op de waterschappen en kan daarvan
toch niet helemaal los worden gezien?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Over waterschappen zijn heel veel debatten te voeren. Er
is ook verwezen naar eerdere voorstellen in andere debatten. Ik begin ook steeds vaker te denken: ik ga collega Bromet vaker vervangen in deze leuke commissie. Het antwoord is dat wij niet bang zijn voor de kiezer. De stellingname, ook hier in het spreekgestoelte, was: als we dat gaan
doen, wordt dat belang niet meer vertegenwoordigd, want
we zijn bang dat de kiezer het belang van de boer niet gaat
inzien. Zo zien we dat niet. De heer Stoffer was het goede
voorbeeld. Ik denk helemaal niet dat de heer Stoffer elke
keer bij het waterschap gaat kijken of de notulen van de
vergadering openbaar zijn, of hij die op kan vragen en zegt:
laten we die belastingen verhogen. Zo gaat dat niet. Wij
denken dat als je democratiseert, je een betere algemene
belangenafweging krijgt, het democratischer is — en dat
vinden we beter — en dat je dus ook de belangen van de
boeren, die u zo belangrijk vindt, goed kunt blijven wegen.
De heer Stoffer (SGP):
Ik denk dat als je de notulen waar dan ook nakijkt, de heer
Stoffer vaker heeft opgeroepen om de belastingen te verlagen dan te verhogen. U weet dus waar ik sta. Maar dat is
niet mijn vraag. Er was ooit een tijd dat GroenLinks de

21 april 2022
TK 76

76-10-20

waterschapstaken wilde onderbrengen bij de provincie. Het
is een compliment waard — dat heb ik daarstraks ook
gezegd — dat men daar nu anders tegen aankijkt. Mijn vraag
aan mevrouw Maatoug is: waarom is die zienswijze veranderd?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Dank voor deze vraag. Dat was voortschrijdend inzicht. Een
van die inzichten is dat de waterschappen alleen maar
belangrijker worden. We zien dat ook met de Omgevingswet
die er aankomt en de functionaliteit die uitbreidt. Het is
belangrijk om die laag te behouden, maar dan wel met de
aanpassing dat die democratischer is. U heeft helemaal
gelijk: we hadden een ander inzicht en dat is veranderd. Zo
doen wij dat.
De heer Stoffer (SGP):
Dan is mijn vraag: wat is ervoor nodig om ook dat laatste
restje inzicht nog te krijgen om die geborgde zetels toch in
dat waterschap vast te houden?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
En ik maar hopen dat de heer Stoffer na dit vlammende
betoog dacht: ik verander van mening. Om heel eerlijk te
zijn, heb ik me de afgelopen twee weken in dit wetsvoorstel
verdiept, maar de collega's in vak-K die het indienden, zijn
er natuurlijk al langer mee bezig. Ik heb de argumenten heel
goed gewogen, en mijn fractie ook. Ik heb net in het interruptiedebat ook al aan u gevraagd wat de weging is van
die verschillende argumenten. Hoe langer ik in het debat
zit, hoe meer ik — en dat is voor mij wel echt de takeaway
— hoor: vertrouw je de inschatting van de kiezer en vertrouw je de keuzes die gemaakt worden? Want óf het is zo
dat, als we dit gaan doen, het hele waterschap gaat veranderen of dat er hele andere keuzes komen. Dat zou betekenen dat nu een selecte groep te veel belang heeft en het
algemeen belang niet goed wordt gewogen. Óf het is
eigenlijk niet zo dramatisch en we gaan gewoon zien dat
we een democratischer orgaan krijgen waar externaliteiten
beter gewogen worden, waar beter gekeken wordt, waaraan
een grote groep mensen deelneemt en waar we eigenlijk
alleen maar betere beslissingen krijgen, zonder de dramatische gevolgen die worden voorgespiegeld.
De voorzitter:
De heer Stoffer, tot slot.
De heer Stoffer (SGP):
Ik heb net aangegeven waar mijn angst ongeveer ligt. Ik
ken mevrouw Maatoug als iemand die altijd zegt: onrecht
moet je bestrijden. Ik heb het net nog eens zitten wegen,
maar waar ik bang voor ben, is dat boeren straks letterlijk
onder water komen te staan, omdat er niet meer wordt
gekeken naar hun belang van hoe het precies met het peil
moet, met de landbouw en het voedsel. Maar ook figuurlijk,
want wat gaat er gebeuren? Uiteindelijk gaan ook de lasten
voor die agrarische groep, die hele grote stukken land bezit,
omhoog. U kijkt er misschien anders tegen aan, maar ik
ben bang dat dat onrecht dadelijk plaats gaat vinden. En
hoe gaan we dan zorgen dat die boeren niet gewoon helemaal tot wanhoop worden gedreven?

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Die stelling deel ik dus echt niet. Waar wij echt van mening
over verschillen, is over de vraag of je het wenselijk vindt
dat het democratisch is of niet. U deed het net ook en ik
vroeg u daarom toen al: maak toch geen valse tegenstelling,
alsof de kiezer dit belang niet inziet, alsof mensen dit belang
niet kunnen wegen, alsof de mensen die daar als algemeen
bestuurslid zitten dit niet ook wegen. Het idee dat het gevolg
van het opgeven van geborgde zetels is dat iedereen onder
water gaat en dat we dus helemaal niet meer gaan kijken
naar dat waterpeil en naar de belangen van bijvoorbeeld
boeren of bedrijven, vind ik een stelling waar ik niet onder
ga staan. Punt.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. Het is een heel mooi debat, maar
met het oog op de tijd, wil ik de mensen die interrumperen
en de mensen die antwoorden, vragen om het wat compacter te doen. Hoe mooi het ook is, zeg ik erbij. Mevrouw
Maatoug.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
We willen gewoon niet naar het reces, voorzitter! We willen
die agenda ... Nee, we willen gewoon heel lang over
waterschappen praten. Ik ga door, voorzitter, en ik ga kijken
of ik korter kan zijn, want veel punten die ik wilde maken,
heb ik net al genoemd.
Niet alleen de initiatiefnemers en een aantal partijen hier
in de Kamer vinden dat het waterschapbestuur democratischer moet worden. Dat vond ook de commissie-Boelhouwer, die in haar rapport Geborgd gewogen uitgebreid
gekeken heeft naar de werking van de waterschapsbestuursstructuur. Haar conclusie was ook dat het logisch is om de
geborgde zetels af te schaffen en de besturen volledig
rechtstreeks democratisch te kiezen.
Waterschappen voeren taken op het gebied van waterbeheer uit. Zij zorgen, zoals gezegd, voor waterbeheer. Ze zijn
verantwoordelijk voor de waterkwaliteit en voor de zuivering
van water. Nou ja, dit hebben we volgens mij al gezegd.
Want waar kijken ze naar? Hoe hoog moet de waterschapsbelasting zijn? Hoe hoog moet het waterpeil zijn? Hoe wordt
omgegaan met andere gebieden? Hoe wordt omgegaan
met bodemdaling en verzakking? Op welke wijze wordt de
waterkwaliteit gewaarborgd? Waar moet het overtollige
regenwater worden opgevangen? Dit zijn allemaal politieke
keuzes die de waterschapbestuurders maken voor en
namens de inwoners van het waterschap. Als we naar de
verschillende waterschappen kijken, zien we ook dat er
verschillende keuzes worden gemaakt. Het maakt dus uit
wie er in het bestuur zit.
O, er wordt een hele sprong gemaakt in mijn tijd! Heel goed.
Ik ga dit allemaal overslaan. Ik skip het laatste stuk en ik ga
naar mijn vragen aan de indieners.
Als dit wetsvoorstel wordt aangenomen, blijft het minimumaantal zetels gelijk. En als ik het goed begrijp, zou dit er bij
enkele waterschappen toe kunnen leiden dat ze minder dan
achttien zetels overhouden. Klopt dit, zo vraag ik de initiatiefnemers.

21 april 2022
TK 76

76-10-21

Mijn tweede vraag, voorzitter. Kunnen de initiatiefnemers
aangeven hoe de functie van waterschappen veranderd is
en hoe de functie-uitbreiding heeft plaatsgevonden? En
kunnen de indieners ook aangeven wat de Omgevingswet
betekent voor de waterschappen?
Mijn slotvraag aan de indieners. Waarom heeft u er niet
voor gekozen de omvang van het bestuur van de waterschappen, zoals aangegeven door de commissie-Boelhouwer, in de wet op te nemen?
En aan de minister. Ik onderstreep heel erg de vraag van
de heer Sneller over hoe we de opkomstpercentages bij de
waterschapsverkiezingen kunnen vergroten. Het was mijn
eerste verkiezing in 2008. Ik kan het me nog goed herinneren. Ik heb ergens in een laatje nog de folders en de flyers!
Ik heb het er met al mijn vrienden over gehad en niemand
vond het boeiend. En dat vond ik heel erg jammer, want
dit verdient meer aandacht.
De voorzitter:
Dank u wel. Een kort vraag van de heer Grinwis.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
De laatste woorden van mevrouw Maatoug nodigen
natuurlijk uit om überhaupt een discussie over het lijstenstelsel te beginnen. Dat zal ik niet doen, want mijn vraag
gaat over een van de praktische vragen die mevrouw
Maatoug stelde. Zij vroeg of er een overgangsbepaling
nodig is, zo vertaal ik het althans maar, om te voorkomen
dat waterschappen onder het wettelijk minimumaantal van
achttien zetels duiken. Mevrouw Maatoug stelt de vraag
aan de indieners, maar wat is haar idee om het op te lossen?
Heeft ze een amendement in de pen zitten, want er is
overgangsrecht nodig?
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Ik heb gekeken naar mijn ervaren collega Grinwis en die
zei: ik kijk eerst even naar de beantwoording en dan kijk ik
hoe ik verderga in de parlementaire activiteit.
De voorzitter:
Ik dank u zeer. Dan ga ik naar mevrouw Van Esch, Partij
voor de Dieren.

Mevrouw Van Esch (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik ga eerst de heer Minhas, die ik al
in meerdere debatten in commissieverband heb gezien,
feliciteren. Ik kan nu dus echt voor het eerst een debat met
hem hebben in de plenaire zaal. Gefeliciteerd met het eerste
debat hier!
Voorzitter. Ik wil om te beginnen lof en dank uitspreken
richting de initiatiefnemers die hier vanavond zitten en hun
ondersteuning achter hen. Ik ben hun dankbaar voor het
moment dat we hier met elkaar samen staan. Er wordt vaak
gesproken over het landsbestuur, maar we spreken maar
zelden over het waterschapsbestuur, terwijl goed waterbeheer zeker in ons land van levensbelang is.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Goed waterbeheer raakt de directe veiligheid van mensen
en biedt bescherming tegen te veel water vanuit de zee, de
rivier of de lucht. Maar goed waterbeheer raakt ook de
indirecte veiligheid van mensen. Blijft mijn huis wel waterpas of zakt mijn fundering straks langzaam weg? Is er bij
droogte ook in de toekomst nog voldoende drinkwater?
Laten we ook niet vergeten hoe het waterbeheer de dieren
en de natuur raakt. Kan de zalm de rivier nog wel
opzwemmen of hebben we te veel ondoordringbare blokkades aangebracht? Weet de paling onze wateren nog wel
te bereiken? Hoe stoppen we de verdroging van onze zo
belangrijke natuurgebieden? Het zijn politieke problemen
waar het waterschap de oplossing voor moet hebben.
Vandaag de dag is wat ons betreft een nieuwe bladzijde in
de discussie over hoe we die waterschappen moeten
samenstellen. Wat de Partij voor de Dieren betreft gaan we
over op een volledig democratische vorm voor waterschappen. Geborgde zetels zijn oneerlijk en onnodig. We laten
voortaan de kiezer bepalen hoe het land en ook hoe het
water bestuurd moet worden. Ik weet het: de vergelijking
is hier vanavond al een paar keer gemaakt, en toch doe ik
het nogmaals. Want hoe gek zou het zijn als we hier in de
Kamer Natuurmonumenten zouden hebben, of als we een
aantal zetels zouden geven aan VNO-NCW of aan de LTO,
of als we de LTO of VNO-NCW zelfs een aantal ministers
zouden laten leveren, die dan ook aanschuiven in de
ministerraad?
Wat ons betreft vragen de politieke keuzes in een waterschap ook om een volledig democratisch gekozen waterschap. Wat de Partij voor de Dieren betreft krijgen bedrijven
of boeren daarbij dus geen voorkeursbehandeling meer.
Als ze gekozen willen worden, dan kunnen zij zich ook
daarvoor zelf verkiesbaar stellen. Naast dit principiële
standpunt hebben wij nog andere belangrijke redenen om
die volledige democratisering te ondersteunen. Allereerst
vanuit de analyse van het huidige bestuur op dit moment.
Naar de mening van mijn fractie wegen daarbij de macht
van de bedrijfsbelangen te veel en te zwaar mee. Ik wil dat
vanavond met een aantal voorbeelden illustreren.
De minister van Infrastructuur en Waterstaat gaf deze week
aan dat het behalen van de doelen van de Kaderrichtlijn
Water in 2027 eigenlijk al niet meer gaat lukken. Het zou
ons aan het denken moeten zetten waarom we zelfs een
breed gedeeld doel als schoon en gezond water 27 jaar
nadat de Kaderrichtlijn Water is bedacht, niet zullen halen.
Hij is nu 20 jaar oud en over 7 jaar zullen we hem niet halen.
Je kan je dan ook afvragen of het helpt dat die belangen zo
sterk vertegenwoordigd zijn, niet alleen in het waterschap,
maar zeker ook daar.
Het volgende voorbeeld wil ik daar ook nog aan wijden. In
Nederland worden bijvoorbeeld langs de Maas regelmatig
cleanups georganiseerd. Duizenden vrijwilligers gaan dan
de oevers van de Maas af om plastic afval op te ruimen.
Dat is echt een hartstikke mooi voorbeeld van maatschappelijke betrokkenheid van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties die dat samen doen. Maar tegelijkertijd
geeft het Waterschap Limburg een vergunning af aan Chemelot om 14.000 kilogram microplastics in diezelfde rivier
te lozen, een rivier waarvan nota bene drinkwater wordt
gemaakt waar miljoenen mensen in Nederland van drinken.
Ik kan dat niet anders uitleggen dan dat hier disproportioneel veel waarde wordt gehecht aan het belang van dat

21 april 2022
TK 76

76-10-22

bedrijf, en dat gaat direct ten koste van burgers en de
natuur.
Laat ik eerlijk zijn: het is niet gezegd dat dat met het
afschaffen van de geborgde zetels automatisch beter wordt.
Hier in de Tweede Kamer worden ook regelmatig besluiten
genomen die slecht zijn voor onze natuur en slecht voor
ons milieu, maar als we de geborgde zetels afschaffen,
gebeurt het in ieder geval wel democratisch en zonder
oneerlijke stemverhoudingen. De tweede reden die ik ook
nog wil geven, is vanavond al vaker genoemd: klimaatverandering. De waterschappen hebben er wat ons betreft wel
degelijk een taak bij gekregen. Naast hun verantwoordelijkheid voor de waterveiligheid en de waterkwaliteit worden
zij ook steeds belangrijker voor de klimaatadaptatie.
De vraag voor de komende decennia is hoe wij ons gaan
aanpassen aan de effecten van de klimaatverandering. Die
vraag wordt ook steeds urgenter en raakt iedereen. De
bejaarde in het verpleegtehuis die misschien wel komt te
overlijden door de steeds grotere vormen van hittegolven
die we in Nederland zien. De bewoners van het Geuldal tijdens een overstroming. Ook dat hebben we gezien. Maar
ook die vis, zoals de beekprik, die vastzit in dat opgedroogde
beekje. Hoe we ons met water omgaan, is cruciaal om de
effecten op mens en dier te dempen. Alle inwoners, vertegenwoordigd door zelf gekozen volksvertegenwoordigers,
zullen die nieuwe uitdagingen samen aan moeten gaan en
daarbij alle belangen moeten wegen. Het zou oneerlijk zijn
wanneer gevestigde belangen het bestuur naar hun hand
kunnen blijven zetten.
Voorzitter. Wat ons betreft is het eigenlijk duidelijk. De
commissie-Boelhouwer was dat ook. Ik citeer uit het rapport:
"De commissie adviseert het systeem van geborgde zetels
binnen het waterschapsbestuur af te schaffen." De enige
vragen die we als Partij voor de Dieren nog voor de indieners hebben, zijn dan ook de volgende. Kunnen zij schetsen
wat ongeveer de uiterste datum is waarop dit wetsvoorstel
in de Eerste Kamer behandeld moet zijn om nog van toepassing te kunnen zijn op de waterschapsverkiezingen in
2023? En is bij deze initiatiefnemers bekend of er mensen
zijn die op een geborgde zetel zitten, maar tegelijkertijd ook
verbonden zijn aan een politieke partij? Ik ben benieuwd
wat de indieners van zo'n soort constructie vinden.
Tot slot. We zagen de afgelopen tijd de belastingdruk voor
burgers al flink toenemen door de gestegen WOZ-waardes,
maar het meest recente getal dat we kennen, komt op dit
moment uit 2018. Weten de initiatiefnemers wat het effect
is geweest van de explosieve waardestijging op de
woningmarkt van de afgelopen jaren? Want het lijkt daarmee namelijk waarschijnlijk dat burgers veel meer waterschapsbelasting zijn gaan betalen in de afgelopen jaren,
maar dat zij misschien wel minder, of in ieder geval evenredig gezien minder, inspraak hebben gekregen. Ik ben
benieuwd of deze initiatiefnemers mij daar meer over kunnen vertellen.
Dan rond ik bij dezen af, voorzitter. Dank u wel.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik heb nog even een vraag over een vraag die mevrouw
Van Esch aan de initiatiefnemers stelde. Dat was of het niet
gek was dat iemand die op een geborgde zetel onderdeel
uitmaakt van het bestuur van een waterschap, ook lid zou

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

zijn van een politieke partij. Vindt u dat onverenigbaar? Mag
iemand die lid is van welke politieke partij dan ook niet een
geborgde zetel innemen?
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik vind het zeer onwenselijk dat op het moment dat iemand
— die voorbeelden zijn er — de plek inneemt van een
geborgde zetel, die zich dan ook nog tijdens verkiezingen,
bijvoorbeeld met verkiezingsborden in tuinen, openlijk voor
een bepaalde partij presenteert. Dat vind ik in onze democratie niet wenselijk.
De heer Van der Molen (CDA):
U vindt dat in een democratie niet de vrijheid van iemand
die op titel van de voordracht van een organisatie een
geborgde zetel heeft? Die zou daarbuiten van al zijn of haar
democratische rechten moeten afzien, zoals lid zijn van een
partij? Maakt partijkleur bekennen iemand ongeschikt voor
een geborgde zetel?
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik vind het wenselijk dat je je, als je een geborgde zetel
inneemt vanuit je positie, op dat moment niet ook nog gaat
uiten vanuit een specifieke kleur van een partij. Ik probeer
het nu heel cryptisch vorm te geven, want het gaat natuurlijk
om een specifieke partij waar de heer Van der Molen volgens mij hier ook voor opstaat. Ik vind dat niet wenselijk.
Het mag. Ik zou ook geen amendementen of moties gaan
indienen om het te veranderen. Ik zeg alleen dat ik dit soort
constructies, waarin je via een geborgde zetel in een
waterschap zit en je daarna ook nog eens actief gaat uiten
voor een specifieke partij, niet wenselijk vind. Dat vind ik,
nogmaals, een extra reden om te zeggen: laten we stoppen
met de geborgde zetels.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we naar de heer De Hoop, PvdA.

De heer De Hoop (PvdA):
Dank, voorzitter. Laat ik beginnen met felicitaties aan collega
Minhas. We hebben nu meer dan een jaar al op verschillende onderdelen de degens gekruist. Ik heb u al behoorlijk
leren kennen als Kamerlid, maar zo'n maidenspeech geeft
ook meer van uw geschiedenis weer. Ik vond het een
prachtig verhaal. Ik wens u in de komende tijd nog ontzettend veel succes. Dank voor het delen van uw geschiedenis.
Voorzitter. Het gaat niet goed met Nederland wat betreft
het water. De kwaliteit van de wateren is dramatisch. Het
kabinet erkent dat nu ook. We gaan niet voldoen aan de
doelen in de Kaderrichtlijn Water per 2027. Er moet daarnaast nog veel gebeuren om Nederland klaar te maken voor
klimaatverandering. In de komende jaren moeten we een
antwoord formuleren op de onvermijdelijke zeespiegelstijging, lange periodes van droogte en het toenemende risico
op hoogwater. De antwoorden op die vragen en de rol van
de waterschappen daarin zijn gestoeld op beleid en dus
ook op politieke keuzes. Denk aan de hoogte van het
waterpeil, de aanleg van natuurvriendelijke oevers of de
aanpak van vervuilend gedrag. Die politieke keuzes vragen

21 april 2022
TK 76

76-10-23

dus ook om een democratisch fundament waarin geen
bedrijfsbelangen worden geborgd, maar het maatschappelijk belang. Van partijgenoten bij waterschappen hoor ik
hoe bestuursleden met een geborgde zetel elkaar al
decennia vasthouden, soms zelfs fracties vormen en
meestal samen optrekken met politieke partijen die ook
vurig de belangen van boeren en bedrijven verdedigen.
Ik hoor ook veel ergernis over de verplichte geborgde zetel
in het dagelijks bestuur. Er is sprake van een ongekozen
bestuurder die beleidswijzigingen kan vetoën. Ik ben in
ieder geval blij dat dat vandaag ook een punt is dat aan de
orde is gekomen. Ook ben ik blij dat bijvoorbeeld de ChristenUnie daarin aan het bewegen is. Het huidige systeem
van geborgde zetels is een restant uit het verleden dat wat
de Partij van de Arbeid betreft simpelweg niet thuishoort
in een moderne democratie, zeker niet als die geborgde
zetels noodzakelijke vernieuwingen in de weg kunnen staan.
Het zijn ondemocratische, scheve verhoudingen die het
mogelijk maken dat op sommige plekken bijvoorbeeld het
grondwaterpeil veel te laag wordt gehouden, waardoor
landbouw ten koste gaat van natuur en er sprake is van
veenoxidatie en huizenverzakking. Natuurlijk is het goed
om gebruik te maken van de kennis van boeren en bedrijven, maar dat kan alleen maar zuiver gebeuren als dat, net
als in de Tweede Kamer, via een gekozen volksvertegenwoordiging verloopt. Ik denk, en ik ben ervan overtuigd,
dat belangenorganisaties hun weg naar het bestuur van
waterschappen wel weten te vinden. Maar indien die
geborgde zetels afgeschaft worden, zou het goed zijn als
waterschappen door het Rijk of door de provincie worden
geholpen bij het opzetten van adviesraden, klankbordgroepen of andere participatievormen. Dit zijn ook wezenlijke
mogelijkheden om bij te dragen aan het democratisch
bestel.
Voorzitter. Ik wil de initiatiefnemers bedanken voor het
indienen van dit voorstel, dat een belangrijke stap is in het
vergroten van de democratische legitimiteit van de waterschappen. Belangengroepen vervullen een maatschappelijke
rol door bestuurders en politici te informeren, maar horen
wat de Partij van de Arbeid betreft niet zelf aan de knoppen
te zitten. Ik hoop op een spoedige behandeling van deze
wet, zodat de aankomende waterschapsverkiezingen in
2023 de eerste echte democratische waterschapsverkiezingen zullen zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is een interruptie van mevrouw Van der Plas,
BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik snap iets niet. Volgens mij hoorde ik ook al bij de vorige
spreekster dat er een koppeling wordt gelegd met geborgde
zetels en het laaghouden van het waterpeil of een slechte
waterkwaliteit. Klopt dat? Als dat niet zo is, dan hoor ik het
graag. Ik hoorde net dat er gezegd werd dat we door die
geborgde zetels bepaalde dingen zien, zoals het laaghouden
van het waterpeil en een slechte waterkwaliteit. Maar wat
gebeurt er dan als er geen geborgde zetels meer zijn? Wat
gebeurt er dan? Gaat de waterkwaliteit dan ineens omhoog?
Komt dat dan echt door de geborgde zetels? Dat verband
snap ik niet helemaal.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer De Hoop (PvdA):
Het is natuurlijk zo dat boeren een groot belang hebben bij
het waterpeil. Ik vind dat door die geborgde zetels het
belang van de boeren daarin in een onevenredige verhouding staat tot het maatschappelijke belang. Mijn fractie ziet
dat daardoor veranderingen die ik belangrijk vind, worden
tegengehouden, omdat de belangen van medeboeren
daardoor een onevenredig groot aandeel hebben in
beleidskeuzes die gemaakt worden. Dus ja, ik zie dat daardoor bijvoorbeeld op de ontwikkeling van het waterpeil dat
soort zaken minder snel doorgezet wordt en dat baart mij
zorgen. Maar het is natuurlijk ook zo dat als er een volledig
democratisch gekozen waterschap is, er een beleidskeuze
gaat komen die alsnog hetzelfde in stand houdt. Maar mijn
inschatting is dat juist die geborgde zetels het belang van
boeren hierin onevenredig groot maken.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Vooropgesteld: het waterschap is natuurlijk wel gewoon
democratisch, want er zijn wel geborgde zetels maar er zijn
geen geborgde mensen. Er worden gewoon mensen op
een lijst gezet en die worden gewoon democratisch gekozen. Nu ga ik er dus van uit dat, zodra die geborgde zetels
zijn afgeschaft, het ineens helemaal goed gaat. Kan de heer
De Hoop mij die garantie geven dat dan alles helemaal oké
wordt, omdat er geen boeren meer in zitten? Want dat proef
ik een beetje uit meerdere inbrengen hier: dat het eigenlijk
helemaal niet zo gaat om die geborgen zetels, maar ze willen die boeren er gewoon niet in hebben, want die hebben
veel te veel macht. Die willen ze eigenlijk niet.
De heer De Hoop (PvdA):
Nou, laat ik vooropstellen dat ik een trotse boerenzoon ben
van een melkveehouder, van een man die schapen heeft,
van een man die vogelgereiin het weiland heeft voor de
grutto's, dus ik zie heel goed dat heel veel boeren hart
hebben voor de zaak en ook voor het klimaat. Dat is één. Ik
wil allesbehalve de suggestie wekken dat ik tegen boeren
ben, want ik ben een trotse, fiere boerenzoon. Dat even
gezegd hebbende, via de voorzitter, tegen mevrouw Van
der Plas. Dan heb ik die zorg in ieder geval weggenomen.
Ik vind het democratisch beter gestalte hebben als elke zetel
in het waterschap democratisch verkozen wordt, en niet
geborgd. Ik denk dat de belangen van boeren dan ook nog
naar voren kunnen komen. Elke boer kan zich kandidaat
stellen en zou ik vooral ook aanmoedigen om dat te doen.
Maar mijn beeld is dat de belangen van boeren daarin op
dit moment gewoon onevenredig naar voren komen door
die geborgde zetels. Op het moment dat de kiezer wel stemt
voor diegene die bijvoorbeeld op het waterpeil net even
dat aspect naar voren brengt, dan kan ik daar heel goed
mee leven. Want dan is het volledig democratisch door de
burger zo besloten, maar ik zou dat veel meer open willen
gooien en dat lijkt mij ook het beste.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, tot slot.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ben op de hoogte van de achtergrond van meneer De
Hoop en ik vind het ook hartstikke mooi dat hij een boerenzoon is en zelfs ook nog uit Friesland komt: de melkveepro-

21 april 2022
TK 76

76-10-24

vincie bij uitstek. Maar goed, ik ben gewoon een beetje in
verwarring. Stel nou dat die geborgde zetels dus weg zijn
en stel nou even hypothetisch dat in zo'n waterschapsbestuur allemaal boeren zich kandidaat gaan stellen en dus
ook allemaal in een waterschapsbestuur komen; dan is het
dus goed? Dan is het goed, want dan is het democratisch.
Ik weet niet of ofwel de Partij van de Arbeid, of D66 of
GroenLinks dat dan wel wenselijk vinden. Theoretisch zou
het kunnen, hè?
De heer De Hoop (PvdA):
Ja, en dat is dan ook prima, want dat bepaalt de kiezer dan.
Alleen, wat ik zie, is dat eigendomsverhoudingen en veranderingen daarin wat mij betreft veel beter tot stand kunnen
komen op het moment dat je dat openbreekt en je die verhoudingen nog democratischer maakt dan dat ze nu zijn.
Als de kiezer dan de keuze maakt om wel op de boer te
stemmen die al jaren zijn goede werk heeft gedaan in de
waterschappen, dan wens ik hem daar ontzettend veel
succes bij. Dan is dat zo. Daar moeten ook die beleidskeuzes
gemaakt worden. Dus dan is dat prima. Maar ik denk dat
door die verhouding in de geborgde zetels de verschillende
belangen niet evenredig vertegenwoordigd worden.
De voorzitter:
Ik dank u zeer. Dan geef ik het woord aan de heer Madlener,
PVV.

De heer Madlener (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil ook beginnen met de heer
Minhas te feliciteren. Hij heeft een persoonlijk verhaal
gehouden over hoe hij op school zat en les kreeg van
Ronald Sörensen in de tijd van de oprichting van Leefbaar
Rotterdam. Ik was toen zelf daarbij betrokken. Ik stond te
flyeren met Pim Fortuyn toen meneer Minhas aan de eettafel zat en van zijn vader te horen kreeg: wij hebben een taak
om onze bijdrage te leveren aan dit land, dat ons zo gastvrij
heeft ontvangen. Ik vond dat mooi. Ik merkte ook dat Pim
Fortuyn daar dus wel indruk heeft gemaakt. Alleen, ik vind
het wel weer heel teleurstellend dat hij hier als populist
wordt weggezet. Pim Fortuyn heeft inderdaad een discussie
geopend, die heel hard nodig was, over: wie halen wij naar
dit land, wie laten wij hier komen? De heer Minhas is een
heel goed voorbeeld van iemand die eigen verantwoordelijkheid neemt en westers is geworden, maar die discussie
was natuurlijk hard nodig gezien de immigratie. Die is nu
nog steeds hard nodig. Ik vind het jammer dat de heer
Minhas Pim Fortuyn zo als een populist wegzet, maar ik
vind het wel mooi dat hij zo goed functioneert in ons land.
Dat zouden meer allochtonen moeten doen, zou ik zeggen.
De voorzitter:
Nou, nou, nou, nou, nou. Nou, dat …
De heer Madlener (PVV):
Waarom niet, voorzitter? Dat was toch ook de oproep van
de heer Minhas? Hij is daar trots op. Ik kan me dat voorstellen. Als je het goed doet in een land en een westerse leefstijl
uitdraagt, dan mag je daar ook trots op zijn.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer De Hoop (PvdA):
Ik maak hier echt bezwaar tegen. Er wordt hier een debat
over waterschappen gebruikt om allochtonen weg te zetten.
Doe alsjeblieft even normaal, beperk je tot de inhoud en
laat dit gewoon. Dit is nergens voor nodig, meneer Madlener. We gaan lekker spreken over de waterschappen. Dat
is een hartstikke interessant onderwerp. Ik vraag u toch echt
om deze woorden terug te nemen. Ik verwacht niet dat u
dit doet, maar ik wil in ieder geval gezegd hebben dat ik
hier ernstig bezwaar tegen maak.
De voorzitter:
De heer Van der Molen. Daarna geef ik u het woord, meneer
Madlener.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik sluit me aan bij de bezwaren van meneer De Hoop. Het
bezwaar zit 'm er niet zozeer in dat het in een waterschapsdebat valt. Dat is misschien de verkeerde plek, maar het is
denk ik ook de verkeerde toon. De heer Minhas heeft uitgebreid gezegd dat zijn wieg in dit land staat, dat hij zich hier
niet meer te gast voelt en wil bijdragen aan onze samenleving. Het houdt een keer op om iemand als allochtoon weg
te zetten. Sorry hoor, maar de toon vind ik gewoon heel
ongepast. Dan is het gewoon de verkeerde opmerking, die
daarbij nog op het verkeerde moment wordt gemaakt.
De heer Madlener (PVV):
Ja, ik haal de heer Minhas zijn eigen woorden aan. Hij
noemt Pim Fortuyn een populist. Dat vind ik jammer, want
ik vind de heer Minhas nou een uitstekend voorbeeld van
een geslaagde integratie, van assimilatie misschien zelfs.
Ik wist niet het dat woord "allochtoon" en scheldwoord was,
voorzitter, maar kennelijk wordt dat hier als scheldwoord
gezien. Zo heb ik dat niet bedoeld.
De voorzitter:
Dank u wel. We gaan weer over naar het onderwerp.
De heer Madlener (PVV):
Het ging mij om de afkomst en het persoonlijke verhaal,
dat mooi samenkomt met mijn nieuwe collega, de heer
Minhas. Ik wil hem daarvoor juist prijzen. Dus het was
positief bedoeld.
Terug naar het onderwerp, voorzitter. De PVV is altijd kritisch geweest op de waterschappen. Wij hebben al heel
lang in ons programma staan dat wij die liever willen
afschaffen en dat wij hun taak willen onderbrengen bij de
provincie. Nederland heeft veel te veel besturen en te weinig
democratie. In dat opzicht spreekt ons dit wetsvoorstel dan
ook wel aan. Een heleboel van die bestuurlijke lagen en
bestuurlijke organisaties zijn toch ook gewoon politieke
bolwerken. Zelfs de pensioenfondsen zijn inmiddels allemaal met politieke benoemingen bezet door het baantjescircus van de beroepspolitici uit de partijen. En ja, als je
dus een steen in dat bestuurlijke bolwerk gooit, dan wordt
het toch heel druk. Ik ben vandaag wel 50 keer gebeld, denk
ik. Nou, dat is overdreven. Ik ben nog nooit zo belobbyd
over een toch heel klein wetsvoorstel zoals dit als in de
laatste tijd. Hier ook.

21 april 2022
TK 76

76-10-25

Nou ja, we hoorden al van de vorige spreker dat zelfs het
milieubeleid er heel anders uit gaat zien. Dat maakt mij
ongerust, want dat is nou net niet de bedoeling. Wij willen
meer democratie in een bestuurlijk ingewikkeld en vol land.
In dat opzicht voldoet dit wetsvoorstel. Het is een net
wetsvoorstel. Het advies van de Raad van State was
behoorlijk positief. Ik heb veel kritischer commentaren
gezien. Het zit technisch goed in elkaar en het wordt
democratischer. Wat kan er nou op tegen zijn, zou je zeggen.
Maar ja, dan zie ik toch dat een paar linkse partijen hier
denken: als het nou democratischer wordt, dan wordt het
ook milieuvriendelijker, dan komt er meer klimaatbeleid en
dan wordt het dus slechter voor de boeren. Ja, die tegenstelling … Ik hoop niet dat dat gaat gebeuren. Ik denk het
ook niet, want ik heb juist contact met boeren die zeggen:
wij zitten in de Waterschapspartij in het waterschap Hollandse Delta en wij worden constant buiten het bestuur
gehouden omdat die lui van al die geborgde zetels ons eruit
houden; die gaan met hun vriendjes van CDA en VVD lekker
besturen. Die boeren — dat zijn ook boeren, voorzitter —
voelen zich eigenlijk aan de kant staan. Nou ja, het zijn
natuurlijk de boeren van LTO, de beroeps, de grote corporaties.
Dat zien we ook bij het CDA terug. Het CDA meende vroeger
een boerenpartij te zijn en de boerenbelangen te behartigen,
maar het tegendeel is waar. De boer heeft het nog nooit zo
slecht gehad als nu. En dat komt allemaal door het stikstofbeleid van het CDA. Daardoor worden boeren nu zelfs onteigend en daardoor gaan we miljarden uitgeven om de
boeren weg te jagen. Het is werkelijk te zot voor woorden.
Dat komt door het milieubeleid, de Natura 2000-wet, vanuit
Europa. We weten allemaal hoe het is gekomen. Daar weigert men iets aan te doen. Nu zitten we met een gigantische
schadepost en worden de boeren weggejaagd. Er zijn heel
veel boeren die zich helemaal niet vertegenwoordigd voelen
door het CDA. Die stappen over naar de BBB. Ik snap dat
heel goed.
Mijn vraag aan de indieners van de wet is eigenlijk: hoe
gaan we de boeren geruststellen die bang zijn dat hun
belangen hierdoor ondergesneeuwd raken? Ik ken boeren
die daar niet bang voor zijn. Die zeggen: mijn belang wordt
juist ondergesneeuwd door het CDA en die beroepsboeren.
Ik wil daar graag antwoord op hebben.
De voorzitter:
Ik zit even te kijken. Voordat u verdergaat: er zijn best heel
veel mensen die heel graag iets aan u willen vragen. We
beginnen weer met de heer Minhas van de VVD. Als het
kan, korte interrupties graag.
De heer Minhas (VVD):
Voorzitter. Hoe langer u wacht, hoe meer vragen er zijn en
hoe meer behoefte ik heb aan het plegen van een interruptie. Ik begin gewoon met de interruptie waar ik mee wilde
beginnen. De heer Madlener had het erover dat de PVV in
haar programma heeft staan dat de waterschappen ondergebracht moeten worden bij de provincies. Maar hoe ziet
de heer Madlener dat eigenlijk voor zich? Want die watergangen, die waterschappen, zijn toch juist provincie-overschrijdend? Dat ligt dus helemaal niet voor. Waarom zouden
we dan, omdat u die waterschappen bij de provincies wil
onderbrengen, de gedachte van belang, betaling en zeggen-

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

schap helemaal overboord gooien en die waterschappen
volledig democratiseren, terwijl het functionele democratieën zijn?
De heer Madlener (PVV):
Nou, omdat de heer Minhas net de vraag stelde aan een
andere spreker: wat is uw visie op de toekomst van de
waterschappen? Ik dacht: ik doe u een plezier en ga onze
visie geven, namelijk dat die waterschapstaken wat ons
betreft beter in de provincie thuishoren. Die provincie heeft
een wat duidelijker democratisch mandaat — laat ik het zo
zeggen — ook als ik kijk naar de opkomst van de verkiezingen. Daarbij denk ik dat er misschien een kostenbesparing
kan gebeuren. De kennis is in huis bij de provincies. Het is
eigenlijk heel natuurlijk om dat bij een provincie neer te
leggen. Maar wij zullen er geen slapeloze nachten van
hebben als dat niet gebeurt. Dus in die zin kunt u mij ook
conservatief noemen. Het is niet een zeer urgent probleem
in Nederland dat we hiermee oplossen.
De voorzitter:
Dan gaan we naar de heer Grinwis.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Het voorbeeld dat de heer Madlener noemde, namelijk over
het waterschap Hollandse Delta, en dat de Algemene
Waterschapspartij daar eigenlijk buiten het dagelijks bestuur
wordt gehouden, kunnen we natuurlijk perfect oplossen
met het voorstel dat ik deed, namelijk om de verplichting
dat geborgden in het dagelijks bestuur moeten zitten, te
schrappen. Vindt de heer Madlener dat niet een charmante
oplossing voor dit probleem?
De heer Madlener (PVV):
Dat zou inderdaad een oplossing kunnen zijn. Het is een
beetje een soort compromis tussen echte democratie en
een geborgde zetel. Kijk, het is beter dan het nu is, zou ik
zeggen, maar is het beter dan het wetsvoorstel? Dat is de
vraag. Het charmante van het wetsvoorstel ... Kijk, geborgde
zetels kennen we eigenlijk niet. Wij hebben hier ook geen
geborgde zetels. Rijke mensen betalen meer belasting dan
arme mensen, maar we hebben hier geen geborgde zetels
voor rijke mensen, en toch gaat het — nou ja, we betalen
wel te veel belasting in dit land, maar toch — nog relatief
goed met de rijke mensen in Nederland. Dus die geborgde
zetel voelt voor ons, tja, een beetje Noord-Koreaans aan.
En ik ben dus niet overtuigd van de noodzaak van die
geborgde zetels, zeker gezien er waterschappen en boeren
zijn die zeggen: wij hebben last van die geborgde zetels,
want het is altijd weer diezelfde kliek, met van die bestuurlijke bolwerken die daar die baantjes verdelen en de gelederen sluiten.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Nou ja, het voorstel dat ik net deed, komt natuurlijk wel
tegemoet, doet iets, werpt een dam op tegen de angsten
voor progressieve en linkse besluiten bij de heer Madlener.
Hij zei net dat hij toch een tikkie conservatief is. En ik ken
de PVV ook als vrij standvastig. In 2013 stemde de PVV,
waar de heer Madlener toen ook voor in de Kamer zat, tegen
het amendement van Schouw van D66 om de geborgde

21 april 2022
TK 76

76-10-26

zetels af te schaffen. Dus waarom zou een ooit ingeslagen
weg moeten worden veranderd? Waarom zou de PVV gaan
draaien?
De heer Madlener (PVV):
Ja ... Kijk, wij willen eigenlijk die waterschappen afschaffen;
dat is eigenlijk wat we willen. Nu ligt er een wetsvoorstel
voor dat democratiseert. De vraag is nu: is dat nu beter dan
het nu is? Ik heb dus mijn oor te luisteren gelegd, ook bij
boeren. Ik heb veel met boeren gesproken. Ik snap de
emotie, de angst voor het belang dat ze zeggen te verliezen.
Maar er zijn andere boeren die het daar juist niet mee eens
zijn. Dus wij zitten daar een beetje neutraal in; laat ik het zo
zeggen. En ja, als je goed nadenkt over een geborgde zetel
... Dat past helemaal niet in ons bestel. Kijk, je hebt óf
democratie, óf niet. Dit is toch een heel rare constructie,
dat je zegt: we houden verkiezingen, maar een aantal zetels
zijn standaard voor een aantal partijen. En dan zie ik ook
nog dat die partijen die recht hebben op die geborgde
zetels, de werkgevers, de landbouw en de natuurbeheerders, daar natuurlijk hun vriendjes in zetten; die zijn weer
van diezelfde partijen. Dus het is een beetje een kliek, en
Nederland heeft al te veel van die kliekjes. Dus wij neigen
naar steun voor het wetsvoorstel.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, BBB. En dan mevrouw Van Esch.
En dan de heer Goudzwaard. En dan mevrouw Maatoug.

Nederland 90 koeien heeft. Er zijn misschien een paar
bedrijven die groter zijn, met een paar honderd koeien. Het
is gewoon echt onzin om dat te veronderstellen, en ook dat
er poppetjes en vriendjes worden neergezet. Het is echt
verdraaid moeilijk om überhaupt mensen in een bestuur te
krijgen. Vaak zijn dat mensen die de hele dag op hun erf
aan het werk zijn en 's avonds bij LTO Salland nog een paar
vergaderingen hebben. Ik ken die mensen persoonlijk. Dat
zijn hele gewone, normale boeren. Die hebben geen grote
Mercedessen en grote karren. Dat is gewoon echt volstrekt
niet waar. De heer Madlener heeft echt een totaal verkeerd
beeld. Ik ben zo benieuwd wie hem dat beeld heeft ingepraat.
De heer Madlener (PVV):
Ik wil ook niet alle LTO-boeren over één kam scheren,
helemaal niet. U heeft dus gelijk: natuurlijk hebben heel
veel LTO-georganiseerde boeren gewoon normale boerenbedrijven. Die zitten ook niet te wachten op al dit CDA- en
VVD-beleid. Maar het is wel gebeurd. De weerstand kwam
ook niet van LTO. Die kwam van Farmers Defence Force en
van de boeren die nu op uw partij stemmen. Dat zijn de
boeren die er vooral last van hebben. Maar ik zie toch juist
vanuit die boerenclubs zoals het CDA allemaal beleid komen
met "Natura 2000", "Europees", "pest de boer maar weg"
en "we gaan 60 miljard uitgeven om klimaat- en stikstofbeleid uit te voeren". Dat is de realiteit. Dat wordt gedaan
terwijl die boerenclubs in het bestuur zitten. Die zitten
gewoon in de coalitie. Hoe kan dat nu?

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ben toch echt hartstikke benieuwd wat de heer Madlener
nou bedoelt met die "LTO-boeren" en die "beroepsboeren".
Wie zijn dat dan? In mijn beleving zijn LTO-leden gewoon
kleine boeren, natuurboeren, melkveehouders, varkenshouders, oud, jong, van alles en nog wat. Maar er wordt hier
een beeld geschetst alsof het een soort van grote boerencowboys zijn die alles maar bepalen bij LTO. Ik heb echt
het idee dat de heer Madlener gewoon totaal geen idee
heeft hoe de LTO-leden eruitzien en wie dat zijn.

De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, heel kort en afrondend.

De heer Madlener (PVV):
Het is misschien beter om over "CDA-boeren" te spreken;
niet dat alle CDA-boeren nou zo groot of weet ik het wat
zijn, maar je ziet dat dit soort organisaties … Bij LTO staat
ook een CDA'er aan het hoofd. Dat is logisch, want dat zijn
vervlochten organisaties. De boeren waar ik over spreek …
Zoals u weet, dragen wij de boeren een warm hart toe, maar
we zien hier dat bij uitstek de boerenpartij CDA met stikstofbeleid is gekomen. Dat is enorm schadelijk voor onze boerenstand. Daar hebben vooral de kleine boeren last van. De
grote minder, want die hebben het geld om te investeren
in allerlei dure stalsystemen, adviseurs, advocaten en noem
maar op. Dus de kleine familiebedrijven delven toch wel
een beetje het onderspit als je kijkt naar hoe het nu geregeld
is in Nederland. Ik denk dat LTO en vooral het CDA, de oude
clubs, over het algemeen toch voor de grote boeren zijn.

De voorzitter:
U bent het niet met elkaar eens.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is gewoon echt volstrekte onzin, echt volstrekte onzin,
wat de heer Madlener zegt. Ten eerste, als je naar melkveehouderijen kijkt, dan zie je dat de gemiddelde boer in

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, kort en afrondend. De vorige LTO-voorzitter was overigens een PvdA-man, dus het is niet een heel CDA-bolwerk.
Dat hele stikstofbeleid komt hier in de Kamer tot stand. Dat
is niet door het CDA bedacht. Het is ook zeker niet zo dat
die kleine boeren daar de dupe van zijn …

Mevrouw Van der Plas (BBB):
… en dat de grote boeren het wel kunnen betalen. U heeft
volgens mij geen idee van wat er speelt en leeft in boerend
Nederland. U heeft echt geen idee.
Ik sluit af. Stel dat de heer Madlener zegt: moet u luisteren:
ik vind het gewoon een topvoorstel, want dit is voor ons
de ultieme democratie en daarom stemmen wij voor. Dan
zou ik nog kunnen denken: daar ben ik het niet mee eens,
maar het is in ieder geval een standpunt. Ik hoop niet dat
u het doet, want het gaat heel slecht zijn voor ons land en
het gaat heel slecht zijn voor de voedselproductie en het
landschapsbeheer. Maar ik heb het idee dat hij op een soort
jacht is om het CDA en LTO te straffen. Ik wil hem toch
meegeven dat dat volgens mij geen goede overweging is
om voor een wet te stemmen.

21 april 2022
TK 76

76-10-27

De heer Madlener (PVV):
Ik zie toch dat juist de partij die al zo lang in het bestuur zit,
die medeverantwoordelijk is voor het stikstofbeleid en het
boerenbeleid, heeft gezorgd voor de situatie waarin we nu
zitten. Dat is namelijk de situatie waarin úw partij in
opkomst is, omdat de boerenpartij, het CDA, het helemaal
links heeft laten liggen. Dat is wat er aan de hand is. We
hebben allemaal de grote protesten gezien. We weten
allemaal dat het stikstofbeleid een ramp is, niet alleen voor
de boeren maar voor alle Nederlanders, want het kost
handenvol geld en Nederland zit helemaal op slot. De partijen die daarvoor verantwoordelijk zijn, zijn de partijen die
nu in de regering zitten. Dat zijn de partijen die ook in de
waterschappen vertegenwoordigd zijn. Dat zijn ook heel
veel LTO'ers. Ik zeg niet "alle LTO'ers", want er zijn heel
veel goede LTO-boeren, maar LTO is verdacht stil geweest
over het hele stikstofbeleid.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Dat is juist de reden waarom andere partijen in dat gat zijn
gesprongen, waaronder uw partij.
De voorzitter:
Maar we gaan nu naar mevrouw Van Esch van de Partij
voor de Dieren.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik wil de heer Madlener alleen even geruststellen over de
zorgen die hij net uitte over het feit dat er van alles gaat
veranderen. Want ondanks dat ik en mijn partij dat wel
graag zouden willen, heb ik in mijn bijdrage juist aangegeven dat het niet hebben van die geborgde zetels er niet
automatisch voor zorgt dat er iets verandert. Dat versterkt
juist het democratische stelsel. Mijn pleidooi was nou juist
dat ik het wel zou willen, maar dát doet het niet. Het zorgt
er alleen voor dat we democratisch kunnen kiezen. Dat is
hier in de Tweede Kamer hetzelfde. Ik vind het slecht dat
we hier zo veel natuur- en milieuplannen afwijzen, maar
het gebeurt. Dat zou daarin dus net zo goed zo kunnen zijn.
In dat opzicht wil ik dus alleen maar aangeven dat ik denk
dat ...
De voorzitter:
U heeft het gezegd, mevrouw Van Esch.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik denk dat die zorgen minder groot hoeven te zijn dan u
ze nu heeft.
De heer Madlener (PVV):
Dat zijn zorgen die ik niet deel. Daarom zeg ik ook dat het
democratisch gezien een grote verbetering is. Het gaat wel
over een klein onderwerp, want ik denk niet dat veel
Nederlanders slapeloze nachten hebben van hoe het bestuur
in het waterschap wordt gekozen, als ze überhaupt al weten
wat het waterschap allemaal doet. Maar goed, het is in dit

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

bestuurlijke bolwerk een grote verandering. Mijn telefoon
gaat ook de hele dag. Dat gaat van bezorgde boeren tot
CDA'ers en VVD'ers en noem maar op. Zij smeken mij bijna:
steun dit niet, want dan verliezen we invloed. Ik wil dus
alleen maar zeggen dat wij de democratische vooruitgang
van harte steunen. Maar hier wordt door een aantal partijen,
waaronder de Partij voor de Dieren, toch een beetje de
suggestie gewekt — de heer De Hoop deed dat ook — dat
het iets zou veranderen aan het milieubeleid. Ik vraag aan
de indieners hoe zij dat zien. Ik zie het zelf niet zo. Ik wijs
op de boeren die ik spreek, die ook liever die geborgde
zetels zouden afschaffen, omdat ze er alleen maar last van
hebben. Maar goed, dat gaat om één waterschap. Ik heb
niet alle waterschappen in Nederland gesproken. Ik vraag
de indieners van deze wet dus hoe zij daartegen aankijken.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Goudzwaard van JA21 heeft nog een
vraag.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik hoor hier echt een herhaling van standpunten over en
weer. Het waterschap is gewoon een functioneel bestuur
en heeft niks uit te staan met bijvoorbeeld een gemeente
of een provincie. Ik heb nog een concrete vraag aan de heer
Madlener. Zouden wij hier ook staan en zouden de initiatiefnemers hier ook zitten als al die geborgde zetels natuurzetels zouden zijn?
De heer Madlener (PVV):
Dat is niet zozeer een vraag aan mij, denk ik. Vanuit de
democratie gesproken is het natuurlijk niet logisch dat je
geborgde zetels hebt. Dat past gewoon niet in een democratisch systeem. En of het dan een functionele democratie
is of een ander soort democratie, het is een democratie. En
in een democratie kies je je vertegenwoordiging. Zo hoort
het te zijn. Dat is hier niet zo. Hier zijn een aantal zetels
geborgd. Dat is gewoon een vreemde constructie. Dat leidt
in een aantal waterschappen zelfs tot slechtere situaties
voor boeren die op een partij stemmen. Wij kennen het hele
systeem niet. Hier zijn de boerenbelangen ook vertegenwoordigd door verschillende partijen. Wat je er ook van
vindt! Dus ik ben daar helemaal niet zo bang voor. Maar
door een aantal sprekers hier is geopperd dat dat wel iets
zou veranderen. Ik vraag de indieners hoe dat zit.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik had eigenlijk gewoon een hele simpele vraag aan de heer
Madlener. En volgens mij weet hij het zelf ook wel. Ik denk
dat deze mensen hier niet in vak-K hadden gezeten als die
geborgde zetels natuurzetels zouden zijn. De reden waarom
u zo vaak bent gebeld, is dat u de sleutelrol heeft. Daarom
bent u zo vaak gebeld. En wat u gaat doen, is het volgende.
U zet de deur open voor de groene agenda. U maakt als
PVV zijnde een kapitale fout door hier overheen te stappen.
De heer Madlener (PVV):
Ik zie dat zo niet. Ik denk dat alle belangen in prima handen
zijn bij de kiezer. Dus in die zin vertrouw ik de Nederlander.
Heel veel Nederlanders houden van onze boeren, houden
van onze voedselvoorziening en zien al die belangen. Dus

21 april 2022
TK 76

76-10-28

ik ben daar helemaal niet bang voor. Ik zie ook een waterschapspartij waar heel veel boeren op stemmen. Dat is in
agrarisch gebied. Dat zijn echte agrariërs, en die hebben
last van die geborgde zetels. Dus ik zie ook een andere kant
daarvan. Dus of dat zo zwart-wit is als hier gesteld wordt,
ik geloof er niet in. Ik denk dat er helemaal niet zo veel gaat
veranderen, maar dat het wel ietsje democratischer wordt.
Maar ik vraag wel aan de indieners hoe zij ernaar kijken,
want het is toch een beetje een verdachtmaking vanuit de
achtergrond. Laat ik het zo maar noemen. Ja, ik begrijp dat
wel. Ik snap de verdachtmaking. Maar of het zo is? Ik zie
toch meer de democratisering van de waterschappen.
De voorzitter:
Mevrouw Maatoug van GroenLinks heeft een interruptie.
We doen interrupties even in tweeën en niet meer in drieën.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Veel mensen zijn bang voor de kiezer vanavond. Mijn vraag
is heel simpel. Vertrouwt collega Madlener de kiezer?
De heer Madlener (PVV):
Ja. Ik heb net ook al gezegd: je kunt heel goed verdedigen
dat een dictatuur een heel goede staatsvorm is, die heel
goed werkt. Dat zou kunnen. Maar ik ben toch een democraat, omdat ik in een democratie geloof. Ik geloof ook dat
alle belangen in een democratie goed gewogen worden. Ik
vind Nederlanders hele redelijke mensen, die ook denken
aan het boerenbelang. Het is natuurlijk ook eigenbelang,
want je wil je eten betaalbaar hebben en van goede kwaliteit.
Ja, ik vertrouw de kiezer. Mijn partij vertrouwt de kiezer
ook. Wij zijn een echte democratische partij, hoewel sommigen dat altijd in twijfel trekken. Maar we zijn echt een
democratische partij. We geloven in de democratie. We
doen mee aan de democratie. We gebruiken democratische
middelen om ons doel te bereiken. We zien hier een stukje
democratisering van een bestuurslaag die wetten uitvaardigt, die belasting heft. Daar past een geborgde zetel dus
in principe niet in, wat ons betreft. Maar ik snap de zorgen
van een aantal mensen, van een aantal boeren in dit geval.
Ik ben er zelf niet bang voor. Wij zullen uiteindelijk als partij
die afweging maken. Maar ik vraag de indieners om daar
toch uitgebreid op in te gaan.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Madlener. Dan gaan we naar mevrouw
Van der Plas, BBB.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Voorzitter en burgers van Nederland. We
bespreken hier de initiatiefwet van GroenLinks en D66 over
democratisering van de waterschappen. Hoewel ik het niet
met het wetsvoorstel eens ben — dat zal u begrijpen — wil
ik de dame, de heer en de medewerkers in kwestie wel
feliciteren met dit mooie democratische initiatief. Ik vind
het niet zo mooi, maar daar kom ik op terug. Maar het initiatief is wel goed.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Democratisering van de waterschappen. Daar kun je toch
niet tegen zijn? Wie wil dat nou niet? Maar als ik het initiatiefvoorstel lees, dan bekruipt mij het gevoel dat de initiatiefnemers niet zozeer begaan zijn met democratisering als
wel met het afnemen van rechten. De initiatiefnemers willen
namelijk dat geborgde zetels verdwijnen. Dit zijn zetels voor
landbouw, natuur en bedrijfsleven. Democratie is ook het
beschermen van minderheden of specifieke belangen, zoals
de Raad van State ook heeft ingebracht. Daar is hier sprake
van.
Voorzitter. Laat ik ermee beginnen dat een waterschap een
bijzondere vorm van bestuur is. Het is een zogenaamde
functionele organisatie, een technocratische bestuurslaag.
Dat onderscheidt het waterschap wezenlijk van andere
bestuurslagen. Functioneert het waterschap slecht? Nee.
Is het waterschap niet ingericht op zijn taken? Nee. Is het
waterschap niet democratisch? Nee, ook niet. Er zitten
gewoon gekozen mensen in de waterschapsbesturen. Er
zijn echter een paar zetels geborgd, en niet voor niets. Dat
is vanwege hun bijzondere belang. Een bijzonder belang,
omdat de geborgde partijen afhankelijk zijn van de waterschappen en goed waterbeheer, en een grote rol kunnen
spelen bij de taken van het waterschap.
Dan het volgende argument van de initiatiefnemers, dat als
een tang op een varken slaat: het klimaat. Volgens de initiatiefnemers is de aanleiding van het wetsvoorstel dat het
sectorspecifiek belang verschuift naar het algemeen belang.
Hoezo? Er zijn namelijk helemaal geen nieuwe belangen.
Het lijkt erop dat de initiatiefnemers nu pas merken waar
het waterschap voor is. Klimaat viel namelijk altijd al onder
de waterschapsbelangen. Onder het mom van de klimaatopgave geven de initiatiefnemers nu ineens aan dat de
taken van het waterschap zijn veranderd. Dat is helemaal
niet het geval. Het waterschap heeft altijd al de taak gehad
om te anticiperen op wijzigingen in het klimaat. Droge
voeten, waterberging, schoon water: het zijn allemaal doelen voor de waterschappen. Het zou kunnen dat de waterschappen daar wellicht meer geld voor nodig gaan hebben,
omdat de taak zwaarder wordt. Maar de taakstelling is niet
veranderd. Dat is echt grote onzin.
Voorzitter. De geborgde zetels zijn er met een reden. Landbouw, natuur en industrie zijn afhankelijk van de waterschappen. De boeren zijn er zelfs voor hun broodwinning afhankelijk van. De oogsten zijn er afhankelijk van. Boeren zitten
dus niet in de waterschapsbesturen voor de macht, zoals
de antiboerlobby zo graag doet voorkomen. Boeren verrichten ook werkzaamheden voor de waterschappen en werken
intensief samen met waterschappen. Er zijn bijna 200 projecten in Nederland die boeren samen met de waterschappen uitvoeren. Ik noem er een paar: het schonen van de
sloten, het vasthouden of juist versneld afvoeren van water,
het verlagen van de snelheid van bodemdaling, het verbeteren van de bodemstructuur, het creëren van een robuuster
watersysteem, het verminderen van wateroverlast, het bijdragen aan de verbetering van de zoetwatervoorziening,
het verbeteren van de waterkwaliteit, het ontwikkelen van
meer kennis en kunde op het gebied van kavelhydrologie.
De boeren spelen bij water in Nederland een wezenlijke rol.
Ze leveren kennis en mogelijkheden aan. De initiatiefnemers
denken dat die kennis wel ingekocht kan worden, via dure
bureaus, die vooral vanachter de tekentafel plannen verzinnen.

21 april 2022
TK 76

76-10-29

In het wetsvoorstel staat: wegens de toegenomen complexiteit van ons waterbeheer is het niet meer vanzelfsprekend
dat de belangen van de agrarische sectoren en het
bedrijfsleven de boventoon voeren. De belangen van de
agrarische sectoren; het is niet te geloven, maar het staat
er echt: de belangen van de agrarische sectoren. De initiatiefnemers lijken te vergeten dat die agrarische sectoren
boeren, tuinders en telers zijn en dat deze boeren, tuinders
en telers voedsel maken. Er ís geen agrarisch belang; er is
een algemeen belang. Voedselproductie is een algemeen
belang. Voedsel behoort, naast water en zuurstof, tot onze
eerste levensbehoeften. Hoe algemeen wil je het belang
hebben?
Voorzitter. In het initiatiefvoorstel wordt voedselproductie
niet één keer genoemd. Niet één keer! Als het niet om te
huilen was, zou je erom kunnen lachen. Ook hier in de
Kamer werden mensen pas wakker toen ik boeren net
noemde in relatie tot voedsel. En dan roepen dat er geen
kennis verdwijnt met het verdwijnen van de geborgde
zetels. Nou, ik houd mijn hart vast als ik hier al merk dat
mensen niet eens weten of zich niet eens realiseren dat
boeren juist het algemeen belang dienen: gezond, veilig,
duurzaam, betaalbaar en altijd beschikbaar voedsel voor
iedereen, bij droogte en bij regen, bij kou en bij hitte.
Voorzitter. Ik kan u voorspellen wat er gebeurt als dit voorstel doorgaat. De waterschappen worden dan ingenomen
door mensen die alleen maar oog hebben voor de klimaatagenda. De wezenlijke en belangrijke rol van boeren en het
bedrijfsleven zal dan uitgespeeld zijn. De milieu- en klimaatlobby zal de zetels gaan innemen en de activistische agenda
zal worden uitgerold in de waterschappen. Daarom verbaas
ik mij ook zo over het standpunt van de PVV in dezen. Vorige
week nog zette PVV-Kamerlid Martin Bosma hier feilloos
uiteen hoe links-activistisch Nederland zich overal innestelt
en met een kleine groep inmiddels bepaalt hoe Nederland
moet leven. Nou, daar komen straks de waterschappen bij
als de PVV voor dit voorstel gaat stemmen.
Bij de waterschappen heeft Nederland tenminste nog een
paar geborgde zetels aan gezond verstand, kennis en kunde
in de besturen. Die zullen mogelijk worden ingeruild voor
mensen met eigen politieke agenda's. Dit afschaffen zal de
geschiedenis ingaan als een grote fout, net zoals het
afschaffen van de productschappen in 2010. Decennia aan
kennis, kunde en gezond verstand is daar toen ook bij
weggevloeid. De gevolgen daarvan ondervinden we nu aan
den lijve. Dit gaat een grote fout worden, let op mijn
woorden.
Voorzitter. De verhouding tussen de boeren met hun grond
en waterloop en het waterschap zal veranderen. Van naast
elkaar zullen zij tegenover elkaar komen te staan. Bedrijven
zijn niet meer betrokken, hetgeen ten koste gaat van de
broodnodige innovaties. Uiteindelijk gaan de waterschappen over in de provincies. Als het waterschap een politiek
instituut wordt, is het belang van dit orgaan verloren gegaan
en is opgaan in de provincie een logische oplossing. Maar
dat is echt geen goede zaak voor een meer functionele
organisatie als het waterschap. Dat is gebaat bij zakelijkheid
en deskundigheid en niet bij politieke spelletjes. Als de
geborgde zetels verdwijnen, is de politisering van het
waterschap compleet. Dat leidt tot een beleidsoverkill. De
kerntaak van het waterschap, namelijk goed waterbeheer
tegen zo laag mogelijke kosten, komt zo in het gedrang.
Waterschappen zijn een functionele democratie. Het gaat

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

om één belang, en dat is water. Dat is niet uitwisselbaar
met andere belangen, zoals straks in een provincie zou
kunnen gebeuren.
Voorzitter. De waterschappen bestaan bijna 800 jaar. In
1255 werd het eerste officiële waterschap opgericht,
namelijk het hoogheemraadschap van Rijnland, ingesteld
door graaf Willem II, hier al eerder genoemd. Al eeuwen
gaat het goed en werkt het systeem, en nu moet het allemaal anders. Het argument dat de zogenaamde boerenbelangen ook vertegenwoordigd worden in de vele waterschapspartijen, is onzin. De BoerBurgerBeweging is juist
opgericht omdat het geluid van het platteland niet vertegenwoordigd was in de politiek. Als dit initiatiefwetsvoorstel
doorgaat, zullen wij, ik en mijn partij, ons genoodzaakt zien
om ook in de waterschappen met BBB mee te doen. De
mensen die nu de geborgde zetels hebben, zijn van harte
welkom om op de lijst te komen. Gezien de peilingen voor
BBB op dit moment, krijgen de initiatiefnemers dan misschien wel heel veel spijt van dit voorstel.
De voorzitter:
Dank u wel.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel.
De heer De Hoop (PvdA):
Mevrouw Van der Plas zit nu een jaar in de Kamer. Ze is
veel in het nieuws geweest en ze is geliefd bij de boeren.
Hoe vindt mevrouw Van der Plas eigenlijk dat zij de boeren
hier in de Kamer heeft vertegenwoordigd het afgelopen
jaar? Vond zij het goed gaan?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, ik vind eigenlijk dat het best wel goed gaat, ja.
De heer De Hoop (PvdA):
Dat vind ik eigenlijk ook wel.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, bedankt.
De heer De Hoop (PvdA):
Ik zie eigenlijk niet in waarom dat bij de waterschappen niet
goed zou kunnen gaan. Ik denk dat u dat uitstekend zou
kunnen, dat uw achterban dat ontzettend fijn vindt en dat
u dat op die manier ook zou kunnen doen. Ziet u dus dat
dit alternatief prima gevormd kan worden in een waterschap
en dat het boerenbelang dan prima verdedigd kan worden,
zoals u dat het afgelopen jaar vol vuur heeft gedaan, waar
wij allemaal deelgenoot van mochten zijn?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik verwijs weer even naar voorgaande sprekers, ook die
van het CDA en de VVD. Dit is een functioneel bestuur, een
functionele democratie. Ik vind dat het gerechtvaardigd is
dat mensen die er belang bij hebben — dat klinkt als "ze
wil eraan verdienen", maar ik doel op het belang voor hun

21 april 2022
TK 76

76-10-30

toekomst en hun oogst, bijvoorbeeld in het geval van boeren — daar een geborgde zetel in hebben, juist om te
voorkomen dat het een politieke agenda wordt. Ik zei het
net ook al: de enige opdracht van een waterschap is water.
Als dat een politiek instituut wordt, heb je best kans dat het
binnen een paar jaar naar de provincie gaat. Dat zou kunnen. Dan wordt het helemaal een politiek spel, want dan
wordt water uitwisselbaar met openbaar vervoer of met
jeugdzorg; dan ga je dat krijgen. Ik vind die geborgde zetels
dus wel degelijk van belang, niet alleen voor de kennis en
kunde. Dat hebben we gezien bij de productschappen: we
hebben echt een gigantische, kapitale fout gemaakt door
de productschappen af te schaffen. Dat gaat ook met de
waterschappen gebeuren en daar ben ik bang voor.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Heel kort, afrondend,
meneer De Hoop.
De heer De Hoop (PvdA):
Ja, afrondend. Ik denk dat een prachtig onderdeel van de
politiek volksvertegenwoordiging is. Ik denk dat misschien
wel de beste volksvertegenwoordiger in dit parlement op
dit moment achter het spreekgestoelte staat en dat zij dit
voor de boeren doet. Dat kunt u ontzettend goed. Daardoor
staat u in al die rijtjes ook ontzettend hoog elke keer. Volgens mij zou u dat ook supergoed kunnen in de waterschappen. Ik zie niet in waarom dat niet zou kunnen. Ik zou haar
bijna ertoe aanmoedigen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik begrijp dat de heer De Hoop mij weg wil hebben uit de
Kamer en graag naar het waterschap wil hebben. Dat gaat
niet gebeuren, meneer De Hoop.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Dan gaan we naar de
heer Goudzwaard, JA21.

De heer Goudzwaard (JA21):
Voorzitter, dank u wel. Allereerst feliciteer ik de heer Minhas
met zijn maidenspeech. Een mooi verhaal was dat.
Ik spreek eerst waardering uit voor dit initiatiefwetsvoorstel,
een voorstel dat de oudste bestuurslaag van ons land op
de korrel neemt. Een bestuur dat is verweven met een
waterschapsbestel dat internationaal als voorbeeld wordt
beschouwd en zelfs tot norm wordt gesteld. De indieners
hebben de moeite genomen om dit voorstel voor te bereiden en aan het parlement voor te leggen. Van mijn kant
probeer ik vanuit de visie van JA21 een afgewogen oordeel
over de waardering van het kiesstelsel van de waterschappen te geven.
Ons land kent een eeuwenoude traditie van bestuurslagen,
waarin de belangen van degenen die worden bestuurd
evenwichtig worden geborgd. Hun stem is vertegenwoordigd in onze volksvertegenwoordigingen. De discussie over
het referendum laat zien hoe wezenlijk het is om een
bestuurlijk ecosysteem altijd in zijn samenhang te bekijken.

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

Elk kiesstelsel, elke vorm van vertegenwoordiging, heeft
een eigen achtergrond. In dit licht is de Raad van State van
oordeel dat de initiatiefnemers een te beperkte opvatting
van het begrip "democratie" hanteren. Mijn fractie kan zich
hier goed in vinden. Ik citeer ook even uit dit advies. "Het
begrip democratie kan echter ook breder worden gezien,
waarbij bescherming van minderheden of specifieke
belangen ook een rol kan krijgen. Dat is niet ongebruikelijk
en wordt ook op andere plekken toegepast." Dat is voor ons
de kern. Ook voor de waterschappen is voor mijn fractie de
context waarin dit bestuur opereert wezenlijk. We kennen
grote waarde toe aan een zorgvuldige balans tussen het
borgen van posities en belangen en het rechtdoen aan de
stem van de mensen en groepen van wie de belangen
worden behartigd. Deskundig en evenwichtig borgen van
belangen is de fundering van de waterschappen. Wie deze
fundering ondergraaft, ondermijnt de waterschappen als
zodanig.
De heer Sneller (D66):
De heer Goudzwaard en ik hebben elkaar nog nooit getroffen in een debat, maar hij spreekt toch namens JA21?
De voorzitter:
Die vraag kan ik beantwoorden: ja.
De heer Sneller (D66):
Dan hoeft het niet van mijn twee interrupties af te gaan. Ik
ben zeer verbaasd door dit betoog, niet alleen om wat de
heer Eerdmans 8 juli vorig jaar over dit wetsvoorstel heeft
gezegd: als bedrijven of boeren in het waterschap willen,
moeten ze gewoon met een eigen lijst aan de verkiezingen
meedoen. De heer Goudzwaard weet dit, dus hij zal er
ongetwijfeld zelf op terugkomen. En nu dit verhaal. Dat
vraagt toch om enige uitleg.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ja, natuurlijk. Daar heeft u helemaal gelijk in. Dank u wel
voor deze vraag. Als jonge partij hebben wij in al die drukte
daarvoor dat besluit genomen. De afgelopen tijd hebben
wij ons beraden op dit hele dossier. Wij zijn als partij nu tot
een ander oordeel gekomen. Dan ben ik blij om dit hier zo
toe te lichten. Dat kan gebeuren. Is het u compleet onbekend
dat zoiets kan gebeuren?
De heer Sneller (D66):
Nadenken kan zeker gebeuren, maar de heer Eerdmans
heeft al eerder in deze Kamer gezeten en het vorige standpunt was veel consistenter met het verkiezingsprogramma
van JA21. Dat verkiezingsprogramma gaat allemaal over
de daadwerkelijke invloed en betrokkenheid van ons volk
bij de staat. Dat gaat over de volkssoevereiniteit die in de
basis moet worden versterkt. Het zegt niet heel veel, maar
het is toch een van mijn favoriete hoofdstukken van het
JA21-programma. We zijn samen voor die gekozen burgemeester, samen voor referenda. Dit hele pleidooi staat daar
toch haaks op? Het verhaal van de heer Madlener is toch
wat JA21 hier had moeten vertellen?

21 april 2022
TK 76

76-10-31

De heer Goudzwaard (JA21):
Ik ben blij om te horen dat u zo vurig ons partijprogramma
heeft gelezen. Dat is goed nieuws. U maakt een totaal verkeerde afslag. Dat deed u trouwens ook toen u hier uw
betoog hield. We hebben het over het waterschap. Dat heeft
totaal niks met een gemeente of een provincie te maken.
Dit waterschap is een puur functionele bestuurslaag. Ik heb
geen idee waarom u deze prima functionerende bestuurslaag, de waterschappen, om zeep wilt helpen. Er zit dus
echt een enorm verschil in.
De heer Sneller (D66):
We willen het juist versterken. De heer Goudzwaard is niet
consistent met alles wat hij zegt in dat programma. Het
woord "waterschap" komt er verder niet in voor, maar er
staat: "Wat de invloed van het volk op het bestuur betreft,
valt te constateren dat Nederland in wezen nog altijd een
land is van regenten." Het gaat over de "kliek dit" en de
"kliek dat". Niks daarvan is terug te herkennen in dit pleidooi. Dat is toch jammer, omdat ik vaak op dit punt juist
kan optrekken met JA21.
De heer Goudzwaard (JA21):
Het is jammer dat wij zo veel tijd hier kwijt zijn geraakt aan
dit hele gebeuren. Er zijn interrupties over en weer geweest.
Ik zeg en blijf dat herhalen: de waterschappen functioneren
prima. Daarin zitten partijen die een belang hebben, die
daarvoor betalen en die dan ook iets mogen zeggen. Dat is
een heel normaal iets. Om even daarop door te gaan: het
is niet zo dat boerenbedrijven oververtegenwoordigd zijn.
Die vormen helemaal geen oververtegenwoordiging. De
burger heeft daar ook nog steeds stemrecht in. Er is helemaal niks aan de hand. Er is ook helemaal niks inconsistent
aan het verhaal dat ik hier afsteek.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Goudzwaard (JA21):
Even kijken. Mijn betoog.
De voorzitter:
U heeft op dit laatste punt een nieuwe vraag? Ja? Mevrouw
Maatoug.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Het waren zulke mooie woorden van de heer Eerdmans. Ik
sta toch wel een beetje te klepperen, ook van dit interruptiedebatje. Sinds wanneer is JA21 bang voor de kiezer?
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik ben hier niet om raadspelletjes te doen. Ik heb geen idee
waar u nu precies heen wilt.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Ik was aan het luisteren naar uw betoog en wat ik hoorde,
was: het wordt allemaal verschrikkelijk, want de paar zetels
die nu geborgd zijn, worden nu democratisch verkozen. Wij

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

hebben het volk heel hoog zitten. Dat weet heel goed welk
belang ze vertegenwoordigd willen zien. Ik heb net van de
BBB gehoord dat wij een nog betere vertegenwoordiging
gaan krijgen, want zij gaan ook meedoen aan de waterschappen. Dat is toch alleen maar een winst voor de democratie?
Waarom is JA21 bang voor de kiezer in de waterschappen?
De heer Goudzwaard (JA21):
JA21 is helemaal niet bang voor de kiezer. Absoluut niet.
Maar we hebben het hier over een functionele bestuurslaag,
maar klaarblijkelijk komt die boodschap niet helemaal bij
u over. Die is niet te vergelijken met de gemeente of de
provincie.
De voorzitter:
Nee, mevrouw Maatoug, interrupties zijn in tweeën. U gaat
weer verder, meneer Goudzwaard.
De heer Goudzwaard (JA21):
Het waterschap heeft een unieke plaats in ons staatsbestel.
Het is een functionele bestuurslaag. Stroomgebieden en
afwateringsgebieden bepalen de begrenzing. Een pleidooi
voor het samenvoegen van waterschappen met provincies
laat zien hoe snel en hoe licht over het hoofd wordt gezien
dat een waterschap een geheel eigen karakter heeft. Hoewel
de discussie over het afschaffen van de waterschappen nu
niet speelt, geef ik toch dit signaal af. Mijn fractie maakt
zich namelijk niet de illusie dat het bij de manier van
samenstellen van het bestuur blijft. Het is net als met een
verbouwing: als je met de kamer begint, pak je de keuken
aan en voor je het weet sta je in de hal te bikken. De zorg
voor ons watersysteem is in het belang van iedereen. "Gooi
het kiesstelsel over de kop en de democratie wordt versterkt." Maar we kunnen er ook anders tegen aankijken. Dat
doet mijn fractie ook. Het heeft een reden dat pas sinds drie
decennia burgers onder de naam van ingezetenen toegang
hebben tot de waterschapsbesturen. Dat is een terechte
erkenning van het belang dat ook zij hebben bij de keuzes
die worden gemaakt. Tegelijk spreekt uit de inrichting van
het kiesstelsel het besef dat er groepen zijn en blijven ten
aanzien waarvan de taken van het waterschap rechtstreeks
en onmiddellijk raken aan de kern van hun activiteiten. Het
gaat niet om willekeurig geborgde zetels.
Vasthouden aan geborgde zetels kan de suggestie wekken
van het vastklampen aan verworven rechten. Maar het is
meer dan halen, hebben en houden. Het is ook geven in
financiële zin, want de afdrachten die geborgde zetels
opbrengen, zijn enorm. Maar er is meer dan geld. Zo is de
ervaring en de deskundigheid van bijvoorbeeld boeren in
de loop der generaties opgebouwd en doorgegeven. Het
gaat om het borgen van de betrokkenheid van degenen die
met de laarzen in de klei staan, van degenen die met één
oogopslag zien wat het waterbeheer met een gebied doet.
Dit zijn mensen voor wie biodiversiteit levende werkelijkheid
is in plaats van modellen en berekeningen. Met het vereiste
respect voor de politici die partijen op de lijsten plaatsen,
maar die scherpe, professionele blik van direct betrokkenen
blijven we nodig houden. Kennis is macht. Het argument
dat besturen geen vakkennis vereist en dat kennis bij ambtenaren kan worden gehaald, heeft als dwingende consequentie een onvermijdelijke verambtelijking van waterschappen, want de machtsbalans verschuift naar de ambtenaren.

21 april 2022
TK 76

76-10-32

Voorzitter. Laten we ook de belangen benoemen die achter
dit wetsvoorstel schuilgaan. Behalve een verambtelijking,
maakt dit wetsvoorstel een verdere politisering van de
waterschappen onontkoombaar. Het ontmantelen van
geborgde belangen moet de drempel voor andere keuzes
verlagen. Dat zijn met name keuzes die samenhangen met
klimaatbeleid, alsof die nu onvoldoende aan bod zouden
komen. Dat waterbeheer breder wordt en dat de keuzes
voorliggen, is een feit. Dat ze onder ogen dienen te worden
gezien, is ook een gegeven. Naarmate de watertaken breder
worden opgevat, ligt het voor de hand dat politieke keuzes
meer gewicht zullen krijgen. In deze dynamiek zorgen
geborgde zetels voor het bewaken van een stuk rust en
continuïteit in een functioneel bestuur.
Ik ga afronden. Voor JA21 is een kiesstelsel niet voor eens
en altijd in beton gegoten. De samenstelling van vertegenwoordigende organen en de wijze van besluitvorming dienen aan de vragen van onze tijd te beantwoorden. De discussie naar aanleiding van het advies Geborgd gewogen
toont ook voor mijn fractie aan dat een verdere doordenking
altijd geboden is. Maar dat maakt een meer afgewogen
doordenking nodig dan onder de vlag van volledige
democratisering de fundering van het waterschap te
ondergraven. Dit is een fundering waarop de bescherming
tegen hoogwater en de zorg voor een juist waterpeil en
goede waterkwaliteit is gegrondvest, met kennis van het
gebied, kennis van water en kennis van vakinhoudelijke
vraagstukken.
Voorzitter. Tot slot nog een paar zinnen. Zorgen voor continuïteit en stabiliteit voor lange termijn is niet gebaat bij
verambtelijking van kennis en politisering van verhoudingen. Een stelsel van zorgvuldig gebalanceerde besluitvorming dat zich in de loop van de eeuwen heeft bewezen, is
ons te veel waard om zomaar aan de dijk te zetten.

eens goed voor ons krijgen. Ik kan zo nog wel een aantal
voorbeelden geven.
De voorzitter:
De heer Sneller, tot slot.
De heer Sneller (D66):
Ik had toch verwacht dat er aan het einde van dit betoog
iets zou komen als: grapje, ik bedoelde het allemaal heel
anders. Ik snap het gewoon echt niet, ook dit antwoord niet.
Verambtelijking is meestal juist het tegenovergestelde van
politisering. Je levert de macht over aan de ambtenaren
omdat er minder politieke sturing is. Op de een of andere
manier is er een ander doel, waardoor het allemaal verenigbaar wordt voor de heer Goudzwaard, zonder dat hij het
aan mij kan uitleggen.
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik zie dat toch echt anders. Wij zien het als dat wij de
geborgde kennis volledig op de tocht gaan zetten en dat
die wordt vervangen door ambtenaren. Zij gaan daar de
dienst uitmaken. Dat zien wij als een enorm gevaar.
De heer De Hoop (PvdA):
Ik was ook een beetje verbaasd over de lenigheid van JA21
in het switchen van de mening over dit voorstel. Maar
misschien biedt het ook hoop dat het bij een onderwerp als
asiel ook nog mag komen, zeg ik dan maar heel naïef.
De heer Goudzwaard (JA21):
Als u gelooft in opvang in de regio, dan …

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn nog een paar korte vragen. Allereerst
de heer Sneller, dan de heer De Hoop en dan mevrouw Van
Esch.
De heer Sneller (D66):
Ik zei al: in de commissie Binnenlandse Zaken ben ik het
vaak eens met JA21. In de commissie J&V ben ik het vaak
oneens. Maar wat ze gemeenschappelijk hebben, is dat het
een soort consistent verhaal is. Hier is het verwijt: dit
wetsvoorstel verambtelijkt het waterschap, en dit wetsvoorstel verpolitiseert het waterschap. Wat is het nou?
De heer Goudzwaard (JA21):
Ik zie niet in waarom die twee niet hand in hand kunnen
gaan. Dit wetsvoorstel gaat sowieso een enorm gevaar met
zich meebrengen. Het is een prima functionerende, functionele bestuurslaag, waarvan u klaarblijkelijk op de een of
andere manier denkt dat het overeenkomt met een
gemeente- of een provincielaag. Dat is het niet. Het gaat er
alleen nog maar voor zorgen dat er alleen nog maar meer
ambtenaren terechtkomen. We hebben gezien wat voor
ellende dat kan opleveren. De lijst met de 100 meest uitstotende stikstofbedrijven kunnen we tot twee keer toe niet

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

De heer De Hoop (PvdA):
Los daarvan proefde ik twee verschillende dingen in het
betoog van de heer Goudzwaard. Kennis is macht, maar
ook een beetje: geld is macht. Dit omdat de boeren ook
meer betalen aan het waterschap. Maar erkent de heer
Goudzwaard dat het waterschap ook wel degelijk meer
investeert in boeren in buitengebieden dan bijvoorbeeld in
stedelijke gebieden? En dat daar ook de verklaring in zit
voor het feit dat boeren ook meer bijdragen? Vindt hij ook
niet dat er enige logica zit in de hogere kosten die boeren
bijdragen aan de waterschappen?
De heer Goudzwaard (JA21):
Als u dat zo zegt. Ik weet niet precies wat de verhoudingen
zijn. Als u beschikt over de meest actuele cijfers of als u
daar een infographic van heeft, dan is het gesprek misschien
wat makkelijker te voeren. Maar ik kan uw gedachtegang
daarin volgen. Ik weet ook dat boeren procentueel gezien
veel afdragen richting de waterschappen. Het is daarom
ook helemaal niet een rare gedachte dat zij in deze prima
functionerende functionele bestuurslaag zitten.
De voorzitter:
De heer De Hoop, tot slot.

21 april 2022
TK 76

76-10-33

De heer De Hoop (PvdA):
Ik vind dat in die zin vanzelfsprekend omdat waterschappen
wel degelijk ook veel meer investeren in de buitengebieden
dan bijvoorbeeld in de stad. Daar zit wel enige logica in.
Dat wilde ik wel even gezegd hebben, omdat het in het
debat heel vaak naar voren kwam.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik heb het gevoel dat ik de heer Goudzwaard hoor zeggen:
als je betaalt, dan is het oké om een geborgde zetel te krijgen. Ik vind dat wel echt een fascinerende zin, die ik even
ga onthouden. Op het moment dat je ergens voor betaalt,
dan … En als je niet betaalt, dan krijg je geen geborgde
zetel. Ik hoor het u meerdere keren zeggen, ook in uw eigen
bijdrage. Ik vind het wel fascinerend als dat het geval zou
zijn.
De heer Goudzwaard (JA21):
Het systeem van geborgde zetels is natuurlijk al decennia
oud. De boerenbedrijven, het mkb en de natuur zijn vertegenwoordigd in de geborgde zetels. En ja, degene die
belang heeft bij de grond en die betaalt voor de grond, heeft
in enige mate ook zeggenschap over de grond. Ik snap niet
wat u daar zo moeilijk aan vindt om te volgen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch, tot slot.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik vind het helemaal niet moeilijk te volgen. Ik vind het
pleidooi van de heer Goudzwaard op zich heel helder.
Alleen, dat betekent wel dat de conclusie is dat op het
moment dat iemand meer betaalt, hij meer zeggenschap
krijgt. Dat betekent ook wat voor de zo belangrijke functionele democratie, of elke democratie waarover we het met
elkaar hebben, want het betekent dan wel degelijk dat
degene die betaalt, ook bepaalt.

goed is dat meer partijen meedoen aan de waterschapsverkiezingen.
De heer Goudzwaard (JA21):
Wij zijn niet bang voor de kiezer, maar ik heb al tegen de
heer Madlener gezegd wat wij denken dat er gaat gebeuren.
Wij hadden hier niet gestaan als die geborgde zetels allemaal natuurzetels waren geweest. Waar ik echt bang voor
ben, is dat de grote groene agenda ook in deze bestuurslaag
de macht gaat overnemen. Dus daar ligt mijn zorg.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Goudzwaard.
Daarmee zij we gekomen aan het einde van deze beraadslaging.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik zal in overleg met de initiatiefnemers een datum bepalen
voor het vervolg van de behandeling van dit wetsvoorstel.
Ik ga ervan uit dat dat vrij snel na het meireces zal zijn.
Ik dank nogmaals de initiatiefnemers, hun staf en ondersteuning, de minister en de woordvoerders. En de mensen op
de publieke tribune. Zij volgen daar al heel lang het debat.
Heel mooi dat u vanavond bij ons was! Tot slot bedank ik
alle mensen die op een andere manier het debat hebben
gevolgd.
Ik wens iedereen verder een fijn meireces toe. Het ga u
goed.

De heer Goudzwaard (JA21):
Dat is een gedachtegang die je zou kunnen volgen, maar
we hebben het hier niet over een provincie of een
gemeentelijke bestuurslaag. Het gaat ook niet om hoeveel
geld ze betalen. Het gaat om het feit dat op deze gronden
de natuurorganisaties — waar ik bijna niemand over hoor,
maar die zitten er ook echt — het mkb en de boeren vertegenwoordigd zijn in de geborgde zetels. Zij hebben een
bepaald belang bij de grond. Zij hebben kennis en knowhow
van die grond. Het is belangrijk dat dat gedeeld wordt in
die functionele bestuurslaag.
Mevrouw Maatoug (GroenLinks):
Ik dacht dat het aan het einde van dit functioneledemocratiedebat heel gepast zou zijn om de heer Eerdmans nog
een keer te quoten. Ik ben het namelijk niet vaak met hem
eens. Ik moet zeggen dat het de heer Eerdmans van een
jaar geleden is: "Als bedrijven of boeren in het waterschap
willen, moeten ze gewoon met een eigen lijst aan verkiezingen meedoen." En zo is het. Dat is beter voor onze democratie. Ik vind het echt heel jammer dat JA21 vandaag bang
is geworden van de kiezer. Wij denken dat het alleen maar

Tweede Kamer

Het volledig democratiseren van de
waterschapsbesturen

21 april 2022
TK 76

76-10-34