Jaarverslag 2014

20 april 2015
Dit is een uitgave van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)
Vormgeving: Crossmedia, Media Centrum Defensie
Fotografie: Mediacentrum Defensie en Richard van Elferen (Mediatheek Rijksoverheid)

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Colofon

Jaarverslag

MIVD
2014

Jaarverslag

MIVD
2014

1

Inhoudsopgave

2

Voorwoord van de MInister van Defensie
Inleiding							
Missie support						
Monitoring en stabiliteit				
Weerbaar en alert					
Samenwerking						
Verantwoording						

4
8
10
20
30
44
50

3

Minister van
Defensie
“De MIVD moet zoveel mogelijk onzekerheden wegnemen. Zonder inlichtingen, geen
operatie.”

4

De ramp met de MH-17, de opkomst van ISIS en meerdere militaire missies. Dit
waren gebeurtenissen en ontwikkelingen die grote invloed hadden op Nederland en de krijgsmacht in 2014. Gebeurtenissen en ontwikkelingen die qua aard
en achtergrond ver uit elkaar liggen. We zien voorts dat dreigingen en conflicten zich niet alleen tot de grenzen van één land beperken. We hebben te maken
met organisaties en bewegingen die zich eenvoudig van A naar B verplaatsen
en in meerdere landen actief zijn. De gemene deler is de sterke behoefte aan
informatie die op betrouwbaarheid is getoetst, zodat we onderbouwde keuzes
kunnen maken. Informatie die zo snel mogelijk en op verschillende niveaus
beschikbaar moet zijn. De MIVD richt zich op het tijdig informeren van belang-

hebbenden. De MIVD levert informatie ter ondersteuning van (besluitvorming
over) missies, voor de bescherming van Nederlandse belangen en voor de
veiligheid en effectiviteit van Nederlandse militairen en coalitietroepen. We
willen immers de juiste keuzes maken en onze mensen doeltreffend inzetten.
Daarvoor is inzicht in én het begrijpen van de situatie ter plaatse van groot
belang. De MIVD moet zoveel mogelijk onzekerheden wegnemen. Zonder
inlichtingen, geen operatie.
De MIVD richt zich ook op het vroegtijdig signaleren van ontwikkelingen die
ons in de toekomst kunnen raken of om een koerswijziging vragen. Voor een
optimale inzet van de krijgsmacht is deze strategic warning essentieel om tijdig
handelingsperspectief te krijgen en de krijgsmacht flexibel in te kunnen zetten.

Dreiging of instabiliteit die in het buitenland
ontstaat en de nationale veiligheid kan
bedreigen, wil je bij de bron bestrijden.

Dreiging of instabiliteit die in het buitenland ontstaat en de nationale veiligheid kan bedreigen, wil je bij de bron bestrijden. Aan de andere kant kan
Nederlandse militaire inzet in het buitenland consequenties hebben voor onze
nationale veiligheid. De MIVD brengt die dreigingen in kaart en beschermt
daarmee de belangen en veiligheid van Nederland.
De MIVD kan echter niet alles in de gaten houden. Daar hebben we de middelen niet voor en dat willen we ook niet. Wel willen we, alvorens we militairen
ergens inzetten, precies weten hoe de situatie er uitziet en waar we ons op
moeten voorbereiden. Om dat te realiseren heb je partners nodig binnen het
inlichtingen- en veiligheidsnetwerk van Defensie, maar ook daarbuiten. De
krijgsmacht bundelt regelmatig krachten met internationale partners door deel
te nemen aan coalities of door expertise gezamenlijk in te zetten.

5

De werkwijze van de MIVD is staatsgeheim. Dat is niet uit onwil om transparant te zijn, maar om onze actuele informatiepositie, werkwijze en bronnen te
beschermen. Zo staat het ook in de wet. De MIVD hanteert zelf de spreuk “niet
geheimzinnig, maar zinnig geheim”. Inlichtingen zijn van grote waarde. Die
waarde wordt onder andere bepaald door de exclusiviteit waarmee de inlichtingen worden verkregen en verspreid. De toegevoegde waarde van een militaire
inlichtingen- en veiligheidsdienst ligt daarbij vooral in de beschikbaarheid van
informatie die uniek en niet openbaar voor anderen verkrijgbaar is. Dat geeft
beperkingen aan wat we met de buitenwereld kunnen delen. Defensie kan het
zich niet veroorloven om de eigen bronnen en informatiepositie kwijt raken.
Daarmee zouden mensenlevens in gevaar worden gebracht.

“niet geheimzinnig,
maar zinnig geheim”
In de komende jaren zie ik de behoefte aan tijdige en op betrouwbaarheid
getoetste militaire inlichtingen- en veiligheidsproducten verder toenemen.
Recente ontwikkelingen laten zien dat crises zich snel ontwikkelen en over
landsgrenzen reiken, waarbij het van belang is snel een informatiepositie op te
bouwen. Daarnaast hebben wij de ambitie om de krijgsmacht snel en flexibel
in te zetten. Met andere woorden: met informatiegestuurd optreden willen we
onze mensen en middelen zo effectief en veilig mogelijk inzetten.
Vroeger was het vergaren van inlichtingen vrij overzichtelijk. Door de informatierevolutie zijn de mogelijkheden ingrijpend veranderd. Nieuwe technologie schept nieuwe kansen, maar ook nieuwe risico’s. Over het algemeen
geldt: het verzamelen van inlichtingen wordt steeds complexer. Een duidelijk
juridisch kader, zoals de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002
is hiervoor ook een belangrijke randvoorwaarde. Deze wet, die momenteel
wordt gemoderniseerd om tegemoet te komen aan de nieuwe technologische
ontwikkelingen, is de wettelijke basis voor het optreden van de inlichtingenen veiligheidsdiensten in Nederland en het toezicht daarop.

De minister van Defensie
J.A. Hennis-Plasschaert

6

7

Inleiding

8

De MIVD levert dreigings- en inlichtingenanalyses aan de ministeries van Defensie, Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Veiligheid & Justitie. Daarnaast
zijn bondgenoten, nationale en internationale organisaties van dreigings- en
inlichtingenanalyses voorzien. De analyses kunnen op 3 niveaus worden uitgevoerd. De strategische analyses geven inzicht in de algemene veiligheidssituatie
en de stabiliteit van een regio of een land. Daarnaast stelt de MIVD militair/
operationele analyses over capaciteiten, activiteiten en intenties van opposing
military forces op voor militaire operaties, waar Nederlandse militairen bij
betrokken zijn. Deze analyses worden gemaakt voor uitgezonden eenheden
en geven specifieke en gevalideerde informatie over het inzetgebied. Tactische
analyses ondersteunen de patrouilles en operaties in het uitzendgebied met
inlichtingen.
De MIVD werkt met teams bestaande uit analisten en specialisten voor het
verzamelen van informatie. De rapportages van de dienst zijn all-source
producten op basis van OSINT, IMINT, CLASSINT, SIGINT, HUMINT, MEDINT,
GEOINT en Cyber, van informatie uit andere delen van het inlichtingen en –veiligheidsnetwerk van defensie en informatie van partnerdiensten uit binnen- en
buitenland. Bruikbare inlichtingenproducten zijn tijdig, zo beknopt mogelijk
en toegesneden op de informatiebehoefte van de gebruiker.
Naast verschillende niveaus in analyses, zitten er ook gradaties in de informatiebehoefte van afnemers. De MIVD maakt afspraken met afnemers, zoals het
ministerie van Buitenlandse Zaken en de Commandant der Strijdkrachten,
etc. over de gewenste omvang van het onderzoek. Als afnemers een groot
handelingsperspectief ambiëren, is er doorgaans behoefte aan een robuuste
inlichtingenpositie. Hierbij geldt: hoe meer bronnen, des te robuuster het
inlichtingenproduct.
In een onveiliger wereld is er een grote en toenemende behoefte aan minutieuze analyses. Niet elk onderzoek kan met dezelfde omvang worden uitgevoerd,
dus worden er prioriteiten gesteld. Soms is ook tijd een beperkende factor: om
vanuit het niets te komen tot een hoogwaardige inlichtingenpositie kost vaak
veel tijd. Maar vaker ligt de reden in de beschikbare capaciteit. De ramp met
de MH17 en de ontwikkelingen in het Midden-Oosten hebben tot een interne
herschikking van beschikbare capaciteit geleid. Dit is niet wenselijk. Daarom
heeft het kabinet besloten om de veiligheidsketen te versterken. Het budget
van de MIVD wordt structureel opgehoogd met M€ 17. Met dit geld wordt extra
personeel aangetrokken voor de verwerving, de verwerking en de analyse van

Voor een analyse worden diverse bronnen gebruikt; deze staan in
dit overzicht:
- Open Source Intelligence (OSINT): verzamelen en analyseren van
informatie uit open bronnen
- Imagery Intelligence (IMINT): analyse en rapportage van inlichtingen
aan de hand van beelden verkregen van satellieten en luchtgebonden platformen
- Classified Intelligence (CLASSINT): Gerubriceerde informatie en
inlichtingen, verkregen van (inter)nationale militaire netwerken en
partners
- Signals Intelligence (SIGINT): inlichtingen, verkregen uit onderschepping en verwerking van gegevens uit telecommunicatie en elektromagnetische uitzendingen
- Human Intelligence (HUMINT): inlichtingen op basis van informatie
uit menselijke bronnen
- Medical Intelligence (MEDINT): informatie op medisch gebied
- Geospatial Intelligence (GEOINT): een analysetechniek waarbij
verschillende soorten inlichtingen overzichtelijk op een landkaart
worden gepresenteerd.
- Cyber (Computer Network Exploitation): het verzamelen van inlichtingen uit genetwerkte computers.

aan terrorisme en extremisme gerelateerde informatie en de noodzakelijke
specialistische ondersteuning.

9

Missie support

10

Militaire operaties in 2014:
Zie voor meer informatie over huidige en
afgeronde operaties: www.defensie.nl
- MH17 repatriëringsmissie
- BMDTF (Turkije)
- EUFOR (Bosnië-Herzegovina)
- KFOR (Kosovo)
- EULEX (Kosovo)

- UNTSO (Libanon, Syrië en Israël)
- UNDOF (Israël, Syrië)
- EU BAM Rafah (Gazastrook)
- USSC (Gazastrook)

- MFO (Egypte, Sinaï)

- ATFME (Irak)
- Trainingsmissie Irak

-CMF (Bahrein)

- ISAF (Afghanistan)
- RS (Afghanistan)

- MINUSMA (Mali)
- EUTM (Mali)
- EUFOR CAR
(Centraal-Afrikaanse Republiek)

- UNMISS (Zuid Soedan)

- VPD
- Ocean Shield (Zr. Ms. Van Speijk)
- EU ATALANTA (Zr. Ms. Johan de Witt)
- EUTM (Somalië)
- ACOTA (Burundi)
- SSR (Burundi)

11

Russische Federatie en Oekraïne en MH 17
De Russische annexatie van de Krim, de betrokkenheid bij het conflict in Oost-Oekraïne en
de troepenopbouw in de directe omgeving van
NAVO-grondgebied zijn de manifestatie van een
assertief en agressief Russisch buitenland- en
veiligheidsbeleid. Zoals in het vorige jaarverslag al
is gemeld is het Russische buitenland- en veiligheidsbeleid de afgelopen jaren
verder verhard, zeker ten aanzien van ‘het Westen’ (met name de NAVO en de
Verenigde Staten). De ontwikkelingen rond Oekraïne benadrukken het belang
dat dit land in de Russische optiek heeft. De voormalige Sovjetrepublieken en
in het bijzonder Oekraïne hebben bijgevolg een essentiële rol in de Oost-Europese veiligheidssituatie. Het Russische politiek en militair optreden heeft
geleid tot een toenemende regionale instabiliteit.

Als gevolg van de MH17 ramp boven Oost-Oekraïne werd Nederland
gedwongen om een actieve rol te gaan spelen in een instabiel gebied.
De MIVD ondersteunde de repatriëringsmissie door de betrokken
eenheden en de relevante ministeries te briefen. Een andere belangrijke taak was het opstellen van dreigingsappreciaties ten aanzien van
de Nederlandse repatriëringsmissie, waarbij inschattingen werden
gemaakt op basis van de bredere veiligheidssituatie.

Met de annexatie van de Krim in maart 2014, de Russische steun aan de
pro-Russische separatisten en de grootschalige, bedreigende troepenopbouw
aan de Oekraïense grens werd de assertievere rol van de Russische Federatie
in de regio duidelijk zichtbaar. Bovendien toonde dit de ontwikkeling van het
Russische militair vermogen.

12

De ontwikkelingen in 2014 hebben getoond dat de in 2008 gestarte
krijgsmachthervorming van de Russische Federatie heeft geleid tot een
toename van het Russisch militaire vermogen.

De op 16 april 2014 door de Noord-Atlantische Raad goedgekeurde immediate
reassurance measures betroffen een militaire versterking van de oostgrens van
de NAVO als reactie op de toegenomen Russische militaire activiteiten langs de
Oekraïense grens en NAVO-grondgebied. Onderdeel hiervan is onder andere de
stationering van Nederlandse F16 gevechtsvliegtuigen in Polen, de aanwezigheid van Nederlandse marineschepen in de Baltische Zee en deelname in 2015
door Nederlandse eenheden aan de NATO Very High Readiness Joint Task Force
(‘flitsmacht’). De vraag naar inlichtingenproducten over de Russische Federatie
is hierdoor fors toegenomen.
Ook buiten Oekraïne is sprake van een toename van Russisch militair machtsvertoon en strategic messaging (het afgeven van een politieke boodschap)
met militaire middelen, hetgeen blijkt uit een toename en een toenemende
complexiteit van inzet van de Russische strategische bommenwerpervloot en
de Russische marine in de directe omgeving van NAVO-grondgebied. De MIVD
rapporteert over deze activiteit en blijft dit ook de komende jaren doen.

Essentieel in het Russische veiligheidsbeleid
is, naast het behoud van nucleair
evenwicht en een strategische balans
met de VS, een aanhoudende invloed in
de voormalig Sovjetrepublieken en een
fundamentele wijziging van de Europese
veiligheidsarchitectuur.

Het volgen van militairtechnologische ontwikkelingen is voor de MIVD
van belang om een inschatting te kunnen maken van de dreiging van
bestaande en toekomstige conventionele wapensystemen in (potentiële) risicolanden en inzetgebieden. De MIVD besteedde aandacht
aan de belangrijkste producenten van moderne wapensystemen en de
ontwikkeling van wapentechnologie.

“Tijdens de planning voor de repatriëringsmissie met MH17 moest ik de Commandant der
Strijdkrachten een briefing geven. Na afloop nam hij ter plekke een besluit op basis van onze
informatie.” - analist

13

Afghanistan
De MIVD richtte zich in 2014 primair op de nationale
strategische politieke en veiligheidsontwikkelingen, vanwege de beëindiging van de Geintegreerde
Politie-trainingsmissie. Verder was tot 1 juli 2014 de
Air Task Force (ATF) actief in Afghanistan. Deze werd
ondersteund met updates aangaande de grond-luchtdreiging. In september besloot het Kabinet tot een
Nederlandse bijdrage aan de Resolute Support-missie, die in december Fully
Operational Capable werd. De MIVD ondersteunt deze missie met inlichtingenproducten

Capaciteiten zijn de mensen en
middelen waarover de opstandelingen
beschikken. Intenties zijn de doelen die de
opstandelingen willen bereiken.
Op veiligheidsgebied keek de MIVD vooral naar de activiteiten, capaciteiten en
intenties van de insurgents (opstandelingen) in Afghanistan. Weliswaar is het
aantal gewelddadige incidenten in Afghanistan sinds 2010 afgenomen, maar
de veiligheidssituatie in Afghanistan is in het afgelopen jaar verslechterd. De
Taliban heeft in 2014 zijn invloed op het platteland verder uitgebreid en heeft
meer bewegingsvrijheid. De Afghan National Security Forces kunnen nog
onvoldoende weerstand bieden aan de insurgents.

Resolute Support
Het doel van Resolute Support is het ondersteunen van de verdere
opbouw van een professioneel veiligheidsapparaat, waaronder leger
en politie. Nederlandse militairen vervullen met bondgenoten een
adviserende rol voor het hogere kader van leger en politie. Een goed
functionerend veiligheidsapparaat is er voor de bescherming van de
Afghaanse bevolking en de handhaving van de (vooralsnog wankele)
rechtsorde in het land. De Nederlandse militairen en hun bondgenoten
zijn niet verantwoordelijk voor de veiligheid in Afghanistan, dat ligt
geheel bij de Afghanen. De MIVD voorziet het Nederlands contingent
van analyses.

“Politiek gezien stond het jaar in het teken van de presidentsverkiezingen, hun roerige nasleep
en de vorming van de regering van nationale eenheid. Het voortslepende verkiezingsproces in
Afghanistan, de daarmee gepaard gaande politieke instabiliteit en het feit dat er in 2014 geen
nieuw kabinet aantrad belemmeren de groei van de Afghaanse economie die toch al afhankelijk is
van internationale steun - analist team Afghanistan.

14

Mali
De Nederlandse regering heeft op 1 november 2013 besloten om aan de VN missie MINUSMA (Mission multidimensionelle Integrée des Nations Unies pour la Stabilisation au
Mali) in Mali deel te nemen.
De Nederlandse VN-troepen zijn vanaf januari 2014 ontplooid in de regio Gao, nabij Gao-stad, en in de hoofdstad
Bamako. De hoofdtaak van deze troepen is het verzamelen
van inlichtingen ten behoeve van de besluitvorming en operaties van MINUSMA. In eerste instantie werd de missie met de inzet van Apache gevechtshelikopters, Special Forces, JISTARC (Joint Intelligence, Surveillance, Target Acquisition & Reconnaissance Commando) Field HUMINT, analisten en
onbemande systemen uitgevoerd. In 2014 werd besloten ook Chinook transporthelikopters naar Mali te sturen. Vanwege deze Nederlandse betrokkenheid
binnen MINUSMA behoort Mali tot één van de prioriteitsgebieden van de
MIVD. Ook in 2014 heeft de dienst capaciteit vrijgemaakt voor onderzoek naar
de politieke ontwikkelingen en de fragiele veiligheidssituatie die gedurende
het afgelopen jaar in delen van Noord-Mali onder druk kwam te staan.
Een voorbeeld van de fragiele veiligheidssituatie is een omstreden bezoek van
de Malinese premier Moussa Mara aan de stad Kidal mei afgelopen jaar. Dit
leidde tot gevechten tussen de separatistische groeperingen en het Malinese leger, met als resultaat de terugtrekking van het leger uit vrijwel geheel
Noord-Mali. Deze grote tegenslag toonde aan dat het Malinese leger niet sterk
genoeg is om zelf de veiligheid in het noorden van het land te garanderen. De
terugtrekking werd opgevolgd door kleinschalige gevechten tussen rivaliserende milities die wedijveren om de winstgevende smokkelroutes die Mali met
Noord-Afrikaanse smokkelnetwerken verbindt. De start van nieuwe vredesbesprekingen in Algiers in juli tussen o.a. Bamako en een aantal groeperingen uit
het noorden van Mali waaronder de MNLA die nog altijd een onafhankelijke
Azawad nastreeft, kreeg door het verlies bij Kidal een noodzakelijke impuls
aangezien een militaire oplossing van conflict niet langer haalbaar was.

De internationale aanwezigheid in Mali heeft afgelopen jaar helaas geen einde
gebracht aan de jihadistische dreiging in Noord-Mali en de regio, ondanks
het succesvolle militaire offensief in 2013, de VN-inspanningen en de Franse
operaties Serval en Barkhane. Jihadistische strijders, verbonden door netwerken, hebben door middel van diverse aanslagen in Noord-Mali een destabiliserend effect gehad op het gebied. Zo is de veiligheidssituatie in de regio Kidal
in 2014 verder onder druk komen te staan door de verminderde aanwezigheid
van Franse troepen, de afwezigheid van Malinese autoriteiten, de toegenomen
criminaliteit en de onverminderde bewegingsvrijheid van jihadisten. Aanslagen met raketten, improvised explosive devices (IEDs) en mijnen waren gericht
tegen zowel het Malinese leger als tegen eenheden van MINUSMA en de Franse
operatie Barkhane. Vooral in het gebergte Adrar des Ifoghas kunnen de jihadisten zich makkelijk bewegen, zowel vanwege de kennis van het terrein alsook
door diepgewortelde lokale contacten. De aanloop naar een vredesakkoord
kan leiden tot een evenredig opvoeren van activiteiten door de gewapende
groeperingen.

Doel van de missie is stabiliteit en veiligheid voor de bevolking van
Mali. De Nederlandse militairen verzamelen, verwerken en analyseren
inlichtingen voor de Verenigde Naties, die hierdoor effectiever kunnen
optreden.

Dit bood in het verdere verloop van 2014 echter nog geen zicht op een duurzaam vredesakkoord waar alle in Algiers vertegenwoordigde partijen zich in
kunnen vinden. Inmiddels is begin maart door een aantal partijen een pre-akkoord geparafeerd, maar de Coördinatie voert nog overleg met de achterban.

15

Wateren rond de Hoorn van Afrika
Nederland heeft in 2014 in het kader van piraterijbestrijding, en ten behoeve van ongestoorde en vrije
scheepvaart, bijgedragen aan de antipiraterijoperaties
missie van de EU, EUNAVFOR ATALANTA, en aan de
NAVO-missie, OCEAN SHIELD, in de Golf van Aden, het
Somalisch Bassin en in de Indische Oceaan. Eveneens
droeg Nederland in 2014 bij aan de regionale maritieme capaciteitsopbouwmissie van de EU, EUCAP
NESTOR, en de Europese Trainingsmissie in Somalië.

De missies hebben als doel ongestoorde en
vrije scheepvaart te bewerkstelligen
Op zee
Atalanta en Ocean Shield bestrijden piraterij op zee. De missies hebben als doel
ongestoorde en vrije scheepvaart te bewerkstelligen. Daarnaast richt Atalanta
zich specifiek op de bescherming van humanitaire transporten van het World
Food Program. De MIVD heeft deze missies het afgelopen jaar ondersteund
met diverse (contra-) inlichtingenproducten. Daarnaast zijn door Defensie
bewapende Vessel Protection Detachments (VPD’s) aan boord van koopvaardijschepen geplaatst. Ook deze inzet is door de MIVD ondersteund.
De dalende trend van het aantal piraterijgerelateerde incidenten in 2013 is
doorgezet in 2014: van een kleine twintig in 2013 naar slechts vier incidenten
in 2014. De laatste succesvolle kaping van een koopvaardijschip dateert van
mei 2012. In totaal waren eind 2014 nog 30 mensen gegijzeld door Somalische
piraterijgroepen.
De antipiraterijoperaties op zee, alsmede de zelfbeschermingsmaatregelen
van de scheepvaartbranche en het gebruik van beveiligers (vessel protection detachments en, in het geval van buitenlandse schepen, gewapende particuliere
beveiligers), hebben het aantal incidenten sterk teruggebracht. Aan boord van
de koopvaardijschepen kunnen VPD’s worden ingezet en andere preventieve
beveiligingsmaatregelen worden genomen die er onder andere voor zorgen dat
piraten moeilijker aan boord kunnen komen. Naast de preventieve maatrege-

16

len aan boord van koopvaardijschepen draagt het monitoren en uitschakelen
van zogenaamde Pirate Action Groups (PAGs) door de patrouillerende marineschepen positief bij aan piraterijbestrijding. Piraten breken de aanval ook af
wanneer gericht vuur wordt uitgebracht.

Noord-Irak
Op land
De internationale gemeenschap tracht al jaren duurzame veranderingen in
Somalië te bewerkstelligen en stimuleert en financiert de wederopbouw van
het land. Dat moet ertoe leiden dat de politieke en veiligheidssituatie daar
stabiliseert, zodat onder meer onderliggende oorzaken van piraterij kunnen
worden aangepakt. In algemene zin kan worden gesteld dat de effecten van
deze inspanningen nog gering zijn. In een aantal gebieden zijn de lokale piratenmilities sterk vertegenwoordigd en is de invloed van de nationale of lokale
overheden gering. Daarbij ontberen deze overheden de middelen om gewapenderhand tegenwicht te bieden aan piraterij of om alternatieve bronnen van
inkomsten te bieden. Soms lijkt zelfs sprake van heimelijke samenwerking. De
MIVD constateert bij piraterijgerelateerde netwerken nog steeds de intentie om
schepen te kapen (zie ook pagina 30). De onderliggende oorzaken en randvoorwaarden voor piraterij vanaf de Somalische kust zijn nog vrijwel ongewijzigd.
In grote lijnen zijn dit uitzichtloze armoede en werkeloosheid, een overheid,
die in veel gebieden geen gezag heeft en de nabijheid van de belangrijkste
scheepvaartroutes ter wereld. Het gevaar voor incidentele aanvallen blijft
daarom in 2015 bestaan. Onvoldoende beveiligde koopvaardijschepen in de
wateren rondom de Hoorn van Afrika lopen nog steeds een risico.

De veiligheidssituatie in Irak is de laatste jaren steeds
verslechterd. Ook het jaar 2014 werd gewelddadig ingeluid
met gevechten in Falluja en Ramadi, na een offensief door
de terroristische groepering Islamitische Staat in Irak en
al-Sham (ISIS). Voor de MIVD was de situatie de eerste
helft van 2014 aanleiding om dit als een aandachtsgebied
in het kader van strategische waarschuwing te beschouwen. Met de terreinwinst van ISIS medio 2014 werd na overleg met de behoeftestellers besloten de ontwikkelingen in Noord-Irak intensiever te volgen.
ISIS maakte een snelle opmars door gebruik te maken van sluimerende onvrede onder het soennitische bevolkingsdeel. De regering in Bagdad verloor
hierdoor de controle over een groot deel van het noorden en westen van het
land. De Iraakse gelegenheidspartners van ISIS, in de vorm van nationalistische
en tribale verbanden, verleenden opportunistisch steun aan het ISIS-offensief,
in reactie
op de sektarische uitsluitingspolitiek van de toenmalige Iraakse premier
al-Maliki. Zij delen echter niet het ISIS-streven naar een kalifaat met streng-religieuze leefregels.

Strategic warning of strategische waarschuwing: onderzoek naar een
land of gebied, waarbinnen ontwikkelingen gevolgen kunnen hebben
voor Nederlandse belangen

De opmars van ISIS in Noord- en West-Irak weerspiegelde verder niet zozeer de
sterkte van ISIS, maar het slimme gebruik van propaganda en social media en
het onverwacht zwakke optreden van de Iraakse strijdkrachten. Als reactie hierop riepen Iraakse sjiitische leiders de sjiitische bevolking op zich te organiseren
en het offensief te keren. Al langer bestaande sjiitische milities groeiden in
omvang en nemen sindsdien actief deel aan de strijd tegen ISIS aan de zijde van
de Iraakse strijdkrachten. In Noord-Irak namen eenheden van de Koerdische
deelstaat op meerdere locaties, waaronder Kirkuk, de posities over van weggetrokken Iraakse eenheden en raakten in gevecht met ISIS.

17

In juni 2014 heeft ISIS een islamitisch kalifaat uitgeroepen in delen van Syrië en
Irak. Hierbij had het gewelddadig optreden van ISIS ontwrichtende gevolgen
ter plaatse en in omringende landen. ISIS en daaraan gelieerde netwerken
vormen een directe dreiging voor de veiligheidssituatie en stabiliteit van Irak,
zijn burgers en de omliggende regio, en potentieel een dreiging voor de Nederlandse veiligheid, vanwege de groei van geradicaliseerde strijders richting Syrië
en Irak en de mogelijke dreiging die uit gaat van individuen die terugkeren
naar ons land en die zich aangesproken voelen door het gedachtegoed van ISIS.
Mede daarom heeft het kabinet besloten ook een militaire bijdrage te leveren
aan de internationale coalitie die strijdt tegen ISIS in Irak. ISIS heeft in meerdere boodschappen oproepen gedaan aan jihadisten om aanslagen te plegen
tegen belangen van landen die deelnemen aan de internationale coalitie. Aanslagen in Frankrijk, Canada en Australië hebben aangetoond dat onder meer
militaire belangen voor dit soort aanslagen een potentieel interessant doelwit
vormen. De MIVD heeft in 2014 onderzoek verricht naar de dreiging die uitgaat
van ISIS richting Defensie in Nederland en richting eenheden van Defensie die
deelnemen aan de internationale coalitie in de regio.

Nederland neemt deel aan de strijd tegen
ISIS. Jachtvliegtuigen worden ingezet in
Irak en Nederlandse militairen trainen
en adviseren Iraakse en Koerdische
strijdkrachten. Het doel van de missie is
de militaire kracht en opmars van ISIS en
daaraan gelieerde organisaties te breken.

Het autoritaire optreden van premier al-Maliki had de cohesie van het
Iraakse bestuur de laatste jaren zodanig ondermijnd, dat zijn positie
in september 2014 onhoudbaar werd. Zijn opvolger al-Abadi heeft
een hoopvolle start gemaakt door succesvol een meer inclusieve
ministersploeg te vormen, waarbinnen soennitische belangen ook
vertegenwoordigd zijn, te werken aan een akkoord over de Koerdische
autonome regio over olie en achterstallige betalingen en hervormingen door te voeren in de militaire topstructuur.
De Iraakse strijdkrachten hebben vanaf augustus met militaire steun
van onder meer de VS, Rusland en Iran hun verdediging tegen ISIS
beter weten te organiseren en te versterken. Inmiddels hebben zij
ook offensieve operaties uitgevoerd, onder meer in coördinatie met
de Koerdische strijdkrachten. Het luchtoptreden van de coalitie, in
samenhang met het grondoptreden van de Iraakse en Koerdische
strijdkrachten, heeft ervoor gezorgd dat de opmars van ISIS in Irak
gedeeltelijk is gestopt en ISIS op verschillende plaatsen in de verdediging is gedrongen. In Noord-Irak ligt het initiatief intussen grotendeels
bij de Koerdische strijdkrachten.

‘Je moet je een onderwerp in korte tijd eigen kunnen maken en je daar ook helemaal in vastbijten.
Aan de andere kant moet je ook flexibel kunnen zijn als de situatie daar om vraagt. Een crisis laat
zich niet sturen.’ - analist

18

Libanon / Syrië
De aanhoudende strijd in Syrië en de negatieve
effecten hiervan op Libanon zijn aanhoudend onderwerp van onderzoek bij het gezamenlijke projectteam van de AIVD en de MIVD. Het onderzoek
behelst bijkans alle aspecten die verband houden
met de politiek-militaire situatie in deze landen.
De strijd in Syrië die sinds het najaar van 2011 een
almaar groeiend militair karakter heeft gekregen,
woedt met verschillende intensiteit in vrijwel geheel in het land. Zowel het bewind als de enorme schakering aan strijdgroepen
maken gebruik van alle hun ter beschikking staande militaire middelen. Beide
kampen kunnen hierbij rekenen op met name materiële steun van landen in
de regio. De opmars van Islamitische Staat in Irak en al-Sham (ISIS) in Syrië en
Irak heeft nog meer urgentie gegeven aan het onderzoek. Een zorgpunt vormt
het feit dat Syrië een populaire reisbestemming is gaan vormen voor internationale, waaronder Nederlandse, jihadisten.

plaats al-Qusair in juni 2013 is de veiligheidssituatie in het land sterk verslechterd. Uit wraak voor het optreden van het sjiitische Hezbollah in Syrië plegen
salafi-jihadistische groeperingen geregeld bomaanslagen in sjiitische wijken
van Beiroet. Daarnaast lopen bestaande spanningen tussen bevolkingsgroepen met tegengestelde meningen over de situatie in Syrië steeds vaker uit op
gewelddadigheden, zoals in de stad Tripoli. De nationale politiek bevindt zich
al maandenlang in een impasse. Het kabinet is sinds maart 2013 demissionair.
Een meerderheid van de politieke partijen boycot het parlement vanwege de
eisen die een aantal partijen stelt in de kabinetsformatie.
Dit alles resulteerde in 2014 in veel politiek-militaire inlichtingenrapportages
over Syrië en Libanon. Vooral de ontwikkelingen in Syrië vormden een speerpunt, maar ook de consequenties hiervan voor Libanon zijn intensief in kaart
gebracht. Gelet op de waarschijnlijk aanhoudende strijd in Syrië, de verwevenheid van dit slagveld met de strijd in Irak en de slechte veiligheidssituatie in
Libanon, zullen de AIVD en de MIVD hun onderzoek naar de ontwikkelingen
aldaar voorzetten.

De voortdurende crisis in Syrië heeft negatieve gevolgen voor de politieke en
veiligheidssituatie in Libanon. Zeker sinds de significante militaire bijdrage
van Hezbollah aan de overwinning van het bewind van Assad in de strijd om de
Syrische

Nederland neemt deel aan de VN-missie United Nations Truce Supervision Organization (UNTSO). Deze VN-missie observeert vooral
de grensgebieden tussen Israël, Syrië en Libanon. De Nederlandse
inspanningen zijn eind 2012 verhoogd met de stationering van een Nederlandse Patriot-eenheid in Turkije die tot begin 2015 aanwezig was.
Het doel van de Patriotmissie was de bescherming van de stad Adana
tegen aanvallen met raketten. Op 26 januari 2015 loste een Spaanse
Patriot eenheid de Nederlanders af. In het kader van beide missies is
ook in 2014 onderzoek gedaan naar mogelijke dreigingen vanuit extremistische groeperingen tegen deze missies.

19

Monitoring en
stabiliteit

20

Nederlandse militairen nemen ook deel aan kleine missies. Deze missies
hebben de verbetering van de stabiliteit binnen landen of handhaving van de
status quo tot doel. De MIVD ondersteunt ook deze missies, ten behoeve van
de veiligheid van de uitgezonden defensie medewerkers. De MIVD doet ook
onderzoek naar landen waarvan een verandering van de veiligheidssituatie van
grote invloed is op de lopende militaire operaties waarbij Nederlandse militairen betrokken zijn.

Egypte/MFO
In mei werd Abdel Fatah al-Sisi tot president verkozen. Al-Sisi staat voor de taak om de Egyptische
economische en veiligheidssituatie in Egypte te
verbeteren. Zijn beleid was in 2014 met name gericht op de veiligheid. Daarin vormt de bestrijding
van radicale, salafi-jihadistische groeperingen en
de Moslimbroederschap het speerpunt.
In het kader van het veiligheidsbeleid heeft het
leger na de toegenomen terroristische dreiging het aantal militaire operaties
in de Sinaï uitgebreid. De grens met de Gazastrook is grotendeels afgesloten
en het merendeel van de smokkeltunnels is vernietigd. Naast het bestrijden
van smokkelactiviteiten, richt het leger zich in de Sinaï op de bestrijding van
radicale, jihadistische organisaties. Op sommige momenten hinderden de
terroristische dreiging en de Egyptische maatregelen de Multinational Forces &
Observers (MFO) missie in hun bewegingsvrijheid.
In 2014 verliep de samenwerking tussen Israël en Egypte in het kader van de
MFO-missie constructief. De Nederlandse personele deelname aan de MFO is
in februari 2015 beëindigd. De financiële bijdrage van Nederland loopt nog wel
door.

Doel van de Multinational Force Observers
is toezien op de vrede tussen Israël en
Egypte.

21

Palestijnse Gebieden/EUBAM-Rafah
De vredesbesprekingen tussen Israël en de Palestijnse Autoriteiten zijn eind april 2014 vastgelopen. De Palestijnse partijen
Fatah en Hamas komen in dezelfde periode tot een Palestijnse
eenheidsregering. Naast het besturen van de Westelijke Jordaanoever én Gaza heeft de Palestijnse eenheidsregering de taak
om Palestijnse verkiezingen in 2015 voor te bereiden. Hoewel
formeel hiermee een einde komt aan een periode van politieke en
territoriale scheiding tussen beide partijen die zeven jaar duurde,
slaagt de PA er niet in daadwerkelijk het bestuur in Gaza over te
nemen.
Verdere uitwerking van het verzoeningsakkoord werd gecompliceerd
door de vijftig dagen durende oorlog tussen Israël en Hamas, in de zomer
van 2014. Deze leidde tot grote verwoestingen en een groot aantal slachtoffers in Gaza. Hamas, de partij die de facto de macht in Gaza in handen heeft,
werd een grote slag toegebracht. Op 26 augustus 2014 bereikten de strijdende
partijen een overeenkomst over een staakt-het-vuren voor onbepaalde tijd.
Als gevolg van de strijd steeg de populariteit van Hamas onder de Palestijnse
bevolking aanzienlijk.

Doel van de EU Border Assistance Mission
te RAFAH (EUBAM/Rafah) is assistentie
verlenen bij de grensovergang Gazastrook –
Egypte bij Rafah
Ondanks het gezamenlijk optreden van Hamas en Fatah tijdens deze staakthet-vuren onderhandelingen, zijn de partijen nog steeds erg verdeeld. Door
het gebrek aan onderling vertrouwen liepen de spanningen op. Ook de relatie
tussen de Palestijnse Autoriteiten en Israël verslechtert na het staakt-het-vuren.
Op de Westelijke Jordaanoever en in Jeruzalem lopen de spanningen op en de
wederopbouw van Gaza verloopt traag. Eind december bereikte de relatie een
dieptepunt toen de Palestijnse Autoriteiten de toetredingspapieren ondertekenden van het Internationaal Strafhof (International Criminal Court; ICC).

22

Nederland draagt met defensiepersoneel bij aan de USSC-missie. Ten behoeve
van de EU Border Assistance Mission-Rafah (EUBAM) staat er defensiepersoneel
op stand by. De ondersteuning van deze missies is voor de MIVD het primaire
aandachtspunt in onderzoek naar de Palestijnse Gebieden.

Doel USSC missie (United States Security Co-ordinator) is ondersteuning
van de Palestijnse Autoriteit om de veiligheidssector te hervormen en te
professionaliseren

Iran en de Perzische Golf

Afrika

Het militaire en strategische veiligheidsbeleid van
Iran ten aanzien de regio Midden-Oosten was voor
de MIVD reden voor verdere beoordelingen. In zijn
defensieve opstelling hanteert Iran onverminderd het
concept van strategische afschrikking (en vergelding)
en de potentiële dreigingsaspecten hiervan vergen
de aandacht. Het betreft vooral de veiligheid van de
Perzische Golf en in relatie hiermee met name de redelijk gespannen politiek-militaire verhoudingen met Saoedi-Arabië. De MIVD
evalueert de verhouding in de Perzische Golf-regio vanwege het geostrategische belang voor het Westen. Daarnaast werd gerapporteerd over de opbouw
en activiteiten van de Iraanse krijgsmacht en zijn betrokkenheid bij de strijd in
Syrië.

In West-Afrika gaat in enkele landen sterke economische
ontwikkeling hand in hand met gewapende overvallen op
schepen in de Golf van Guinee en groeiend fundamentalisme dat zich in deze regio uitbreidt. Zo wordt Kameroen
steeds vaker geconfronteerd met aanvallen van Boko
Haram dat nu ook meer en meer activiteiten ontplooit
buiten Nigeria. Ook de Westelijke Sahel en de aangrenzende landen in Noord-Afrika vormen in toenemende
mate een instabiele zone, niet in de laatste plaats door de zorgelijke situatie
in Libië dat door een gebrek aan staatsgezag de regionale stabiliteit inmiddels
ernstig bedreigt.
Behalve een gebrek aan veiligheid heeft het uitblijven van goed bestuur in
grote delen van Afrika een remmende werking op stabiliteit. Ook in 2014 werd
geconstateerd dat in zowel West- als Oost-Afrika de opbouw van goed bestuur
uitbleef.

EU Trainingsmissie in Mali heeft als doel de Malinese strijdkrachten op te leiden en te
hervormen. EUTM Somalië doet hetzelfde voor de Somalische strijdkrachten.
23

Naast het vergaren van (contra-)inlichtingen ten behoeve van strategische
onderzoeksvragen over Noord-Afrika, de Westelijke Sahel en grote delen van
Oost-Afrika (met name de Hoorn van Afrika, het Grote Merengebied, Zuid-Sudan en Sudan), speelde de MIVD in 2014 een belangrijke ondersteunende rol
bij militaire operaties in Afrika. De MIVD leverde inlichtingeninspanningen

ACOTA missies hebben als doel de
strijdkrachten van Afrikaanse landen voor
te bereiden op cisisbeheersingsoperaties
op het Afrikaanse continent. Kleine
aantallen Nederlandse militairen zijn bij de
voorbereiding en training betrokken.

in het kader van operaties in Mali, naast MINUSMA, de EUTM Mali (Europese trainingsmissie te Mali) en ACOTA (African Contingency Operations and
Training Assistance) in buurland Burkina Faso. Ook leverde de MIVD inlichtingeninspanningen ten behoeve van de Europese trainingsmissie in Mogadishu,
Somalië (EUTM SOMALIË) en de ACOTA-trainingsmissies in Uganda en Burundi.
Daarnaast ondersteunde de MIVD in 2014 de besluitvorming rond de Nederlandse inzet van het Joint Support Ship (JSS) Karel Doorman van de Koninklijke
Marine ter ondersteuning van hulp bij de bestrijding van de Ebola Virus Disease
(EVD) epidemie in Guinee, Sierra Leone en Liberia. Ook werd capaciteit vrijgemaakt voor het opstellen van dreigingsappreciaties en inlichtingenrapporten
voor de deelname van Nederlandse militairen aan onder meer internationale
oefeningen in de regio, zoals de oefeningen Central Accord 2014, Obangame
Express 2014 en Saharan Express 2014.

24

Libië
De grootste bedreiging voor de stabiliteit in Noord-Afrika
en de Westelijke Sahel is het gebrek aan staatsgezag en de
verontrustende veiligheidssituatie in Libië. Dit land verkeert sinds vorig jaar in een versnelde neerwaartse spiraal.
Vooral rondom de twee voornaamste steden Tripoli en
Benghazi is er afgelopen jaar een heftige strijd ontstaan
tussen milities. Internationale en regionale inspanningen om de partijen tot
een politieke dialoog te bewegen hebben tot dusver niet tot een akkoord geleid. Tevens heeft Libië een centrale ligging ten opzichte van andere conflicten
in Afrika en het Midden-Oosten. Sinds de val van Ghaddafi in 2011 zijn enorme
hoeveelheden wapens en munitie vrij beschikbaar geworden. In combinatie
met het gebrek aan staatsgezag heeft dit Libië tot een centraal knooppunt
gemaakt voor jihadistische groeperingen, mensenhandelaren, en smokkelaars
van wapens en drugs. Het geweld tussen de diverse gewapende milities in Libië
en de groei van criminele en terroristische netwerken vormt een bedreiging
voor de veiligheid en stabiliteit voor alle landen in de regio. De destabilisatie
vormt ook een groot risico voor de EU, in het bijzonder voor de zuidelijke
lidstaten die zich geconfronteerd zien met een toestroom van vluchteli ngen
uit het door aanhoudend geweld geteisterde land. Het afgelopen jaar heeft de
MIVD zijn inspanningen op dit dossier versterkt en zal in 2015 de risico’s nauwgezet in kaart blijven brengen.

Golf van Guinee

Ebola in West Afrika

Gewapende overvallen in de Golf van Guinee namen eind
2014, na een afname van incidenten gedurende de zomermaanden, wederom toe. Hoewel dit fenomeen zich vooral
binnen en net buiten de territoriale wateren van Nigeria
voordoet, zijn ook activiteiten van vooral Nigeriaanse
piraten aan de kusten van andere West-Afrikaanse landen
waargenomen. Dit valt samen met de uitbreiding van de
olie-industrie in de regio, waardoor deze wateren nu aantrekkelijke doelwitten
voor piraterij zijn. Mede gezien de nationale economische- en veiligheidsbelangen in de regio zal de MIVD de veiligheidssituatie in de Golf van Guinee ook
in 2015 nauwgezet blijven volgen.

Sinds maart 2014 is West-Afrika getroffen door een uitbraak van het dodelijke Ebola virus. De uitbraak heeft in
2014 ruim achtduizend mensen het leven heeft gekost.
Naast de menselijke tragedie heeft de epidemie aanzienlijke economische, politieke en sociale consequenties in
Liberia, Sierra Leone, Guinee en ver daarbuiten. Het is
waarschijnlijk dat de Ebola-uitbraak en de daaraan gerelateerde voedselschaarste en stijgende voedselprijzen het risico op politieke en
sociale onrust aanzienlijk zal verhogen. Voedselschaarste en verslechterende
sociaaleconomische omstandigheden zijn een voedingsbodem voor georganiseerde criminaliteit en terrorisme die in deze regio toch al sterk vertegenwoordigd zijn. Vanuit de MIVD is de ontwikkeling rond Ebola gevolgd, in samenwerking met nationale en buitenlandse partners, om goede analyses over de
risico’s voor de gezondheid van in West Afrika ingezette Nederlandse militairen
te kunnen maken.

De regeringen van de Economische Gemeenschap van West-Aftikaanse Staten
(ECOWAS) en het United States Africa Command (AFRICOM) kennen aan de bestrijding van maritieme criminaliteit in de Golf van Guinee een hoge mate van
prioriteit toe. In het kader van het African Partnership Station (APS) oefen- en
opwerkprogramma werd afgelopen jaar door diverse teams van de Koninklijke
Marine en het Korps Mariniers deelgenomen aan het opwerktraject van West
Afrikaanse zeestrijdkrachten. In West-Afrikaanse landen aan de Golf van Guinee
kregen Afrikaanse militairen antipiraterij trainingen. Ook nam de Koninklijke
Marine deel aan de maritieme oefening Obangame express 2014 voor de kusten
van Nigeria en Kameroen. Deze inspanningen werden ondersteund door de
MIVD.

25

Hoorn van Afrika/EUTM Somalië
In 2014 heeft de MIVD onderzoek gedaan naar de
verschillende landen in de Hoorn van Afrika, waarbij
ook aandacht is besteed aan de onderlinge dynamiek in deze regio. De staatsgrenzen in de Hoorn
van Afrika snijden door omvangrijke politiek-etnische gemeenschappen heen, wat op verschillende
plaatsen instabiliteit en conflictpotentieel met zich
meebrengt. Het belangrijkste veiligheidsprobleem
in de regio betreft nog altijd de instabiliteit in Somalië. De buurlanden Ethiopië, Kenia en Djibouti hebben politieke, sociale en economische belangen in
Somalië en zijn met troepen actief op Somalisch grondgebied (African Union
Mission in Somalia; AMISOM). In Kenia is in 2014 met opluchting gereageerd
op het staken van het proces van het International Criminal Court (ICC) tegen
president Kenyatta. Het proces tegen vice-president Ruto loopt echter nog
altijd. Kenia heeft in 2014 te kampen gehad met verschillende zeer gewelddadige aanslagen in het grensgebied met Somalië die zijn geclaimd door al-Shabaab. Deze aanslagen hebben de regering Kenyatta in ernstige verlegenheid
gebracht. Na de aanslag op winkelcentrum Westgate laat AS opnieuw zien dat
het bij herhaling in staat is om acties uit te voeren op Keniaans grondgebied,
ondanks een gealarmeerd overheidsapparaat. Voor het imago van Kenia in het
buitenland, vormt dit een nieuwe tegenslag. Voor Ethiopië is 2014 daarentegen een rustig jaar geweest, zonder grote veranderingen in de binnenlandse
politiek of het buitenlandse beleid. Het land maakt zich op voor de algemene
verkiezingen van 2015 die naar verwachting gewonnen zullen worden door
de regerende coalitie. Dit betekent dat de huidige president Hailemariam
Desalegn waarschijnlijk ook na de verkiezingen president blijft. De ontwikkelingen op het gebied van politiek en veiligheid in deze buurlanden hebben
een uitstralingseffect op Somalië en vice versa en blijven daarom ook in 2015
onderwerp van onderzoek door de MIVD.
Ook in 2014 waren de activiteiten van al-Shabaab in de Hoorn van Afrika onderwerp van onderzoek voor de MIVD. Het afgelopen jaar heeft al-Shabaab diverse
keren bijna alle AMISOM troepenleveranciers (Uganda, Burundi, Kenia, Ethiopië en Djibouti) publiekelijk bedreigd met aanslagen. In Kenia werden het
afgelopen jaar diverse aanslagen uitgevoerd. Al-Shabaab is bij diverse van deze
aanslagen betrokken geweest. Deze aanslagen vinden ook in steden plaats, die
door schepen van de Koninklijke Marine worden aangedaan tijdens havenbe-

26

zoeken. Zo werd in mei 2014 een dubbele zelfmoordaanslag uitgevoerd in een
restaurant in de havenstad Djibouti. Al-Shabaab heeft deze aanslag geclaimd
en gewaarschuwd nog een aanslag in Djibouti te gaan plegen zolang de lokale
bevolking de Djiboutiaanse regering niet onder druk zet om alle NAVO-militairen uit Djibouti te sturen.
De terroristische dreiging in deze landen blijft ook in 2015 onderwerp van
onderzoek door de MIVD. In het noordoosten van Kenia en de kuststrook waaronder de havenstad Mombasa, alsmede in de kuststrook van Tanzania lijkt de
radicalisering onder moslimjongeren onverkort door te gaan en steeds vaker
gepaard te gaan met geweld. Al-Shabaab zal hier waarschijnlijk in 2015 steeds
meer gebruik van proberen te maken. Mogelijk leidt dit ook tot een verder
toenemende terroristische dreiging voor de havenbezoeken van de Koninklijke
Marine in de regio.

Zuid-Sudan/UNMISS

De Grote Meren/SSD Burundi

Medio december 2013 braken in de Zuid-Sudanese hoofdstad Juba gewelddadigheden uit, die
volgden op de politieke spanningen binnen een
verdeelde Sudan People’s Liberation Movement
(SPLM). Het in toenemende mate autocratische beleid van de voorzitter van de SPLM,
tevens Zuid-Sudanese president, Salva Kiir
Mayardit stuitte gedurende 2013 op steeds meer
weerstand binnen zijn partij. De voormalige
vice-president Riek Machar Teny (Nuer), de belangrijkste dissident binnen de
partij staakte na een poging van de regering om hem te arresteren zijn politieke
verzet en ontketende een rebellie. De gevechten tussen anti-Kiir elementen en
regeringstroepen van de Sudan People’s Liberation Army (SPLA) breidde zich
snel uit en de veiligheidssituatie verslechterde navenant. Om deze reden werd
onder meer besloten tot de evacuatie van Nederlandse staatsburgers. Bij deze
succesvolle operatie had de MIVD een ondersteunende rol.

De MIVD heeft veelvuldig onderzoek gedaan naar de veiligheidssituatie in de landen rondom de Grote Meren:
Burundi, de Democratische Republiek Congo, Rwanda,
Uganda maar ook de Centraal Afrikaanse Republiek en
Kenia. De crisis in de Centraal Afrikaanse Republiek en
de mogelijke inzet van troepen van de Europese Unie
kregen in het begin van 2014 de aandacht. Daarna lag
de nadruk in 2014 op de veiligheidssituatie in Burundi
vanwege de verkiezingen die in 2015 plaats zullen hebben. In Burundi steunt Nederland het Security Sector Development programma en heeft zich met een Memorandum of Understanding hier tot 2017 aan
gecommitteerd. Daarnaast oefent personeel van het CLAS twee maal per jaar in
Burundi en voert personeel van het CLAS in het kader van het African Contingency Operations and Training Assistance programma trainingen uit voor
eenheden van de Burundese en Ugandese krijgsmacht. Deze eenheden worden
na afloop van de training ingezet voor vredesoperaties in Somalië. Troepen uit
Burundi, de Democratische Republiek Congo, Kenia, Rwanda en Uganda worden daarnaast in het kader van multinationale vredesoperaties ingezet in onder
andere de Centraal Afrikaanse Republiek en Zuid-Sudan. In de komende twee
jaar moet overigens het merendeel van deze landen naar de stembus voor nieuwe verkiezingen. De verwachte inzet van veiligheidsdiensten, waaronder de
krijgsmachten, om deze regimes in het zadel te houden of om de veiligheid in
eigen land te waarborgen kan de komende jaren mogelijk een effect hebben op
de multilaterale vredesmissies die thans worden uitgevoerd. Het is voorstelbaar
dat er daardoor minder troepen beschikbaar zijn voor regionale vredesmissies.

Het regeringsleger wist in januari 2014, met behulp van een Ugandese interventiemacht de rebellen te weren uit de hoofdstad en terug te dringen naar de
noordelijke deelstaten Jonglei, Unity en Upper Nile (de Nijl-regio). De rebellen
domineren op dit moment het platteland van deze deelstaten, terwijl de overheid de controle heeft over de belangrijkste bevolkingscentra en de olievelden,
die onder druk van de gevechten sterk verminderd operationeel zijn. Riek
Machar tracht zijn rebellie uit te breiden buiten de Nijl-regio. Hoewel zijn aanhang groeit, heeft dit vooralsnog geringe invloed op de veiligheidssituatie.
Op 23 januari 2014 tekenden president Salva Kiir en de voormalige vice-president Riek Machar, na bemiddeling van de Intergovernmental Authority
on Development (IGAD), een cessation of hostillities (CoH). De CoH is het
afgelopen jaar bij voortduren geschonden ondanks diverse (her)bevestigingen.
De huidige praktijk is dat geen van de partijen zich eraan conformeert en dat
verdere onderhandelingen zijn gestagneerd, omdat er geen overeenkomst kan
worden bereikt over een bepaalde mate van machtsdeling tussen de strijdende
partijen. Het is voorlopig onwaarschijnlijk dat het tot een houdbare politieke
oplossing komt en de wederom ingezette verregaande polarisatie onder de
bevolking zal waarschijnlijk nog jaren aanhouden.

27

China
In het kader van zijn strategische inlichtingentaak heeft
de MIVD ook in 2014 onderzoek gedaan naar het Chinese buitenland-, veiligheid- en defensiebeleid. China is
gestaag bezig de militaire capaciteiten te ontwikkelen.
De komende decennia zal China in toenemende mate
het NAVO-bondgenootschap en het Nederlandse buitenland- en veiligheidsbeleid beïnvloeden.
De situatie in China’s maritieme periferie vertoonde in 2014 een wisselend
beeld. In de Oost-Chinese Zee, waar China en Japan een territoriaal geschil
hebben over de Senkaku/Diaoyu eilanden, was het in 2014 aanzienlijk rustiger
dan in voorgaande jaren. Deze kalmte leidde zelfs tot een allereerste ontmoeting tussen de Chinese president en Japanse premier in het najaar van 2014, in
Beijing. Spanningen liepen echter op tussen China en Vietnam nadat China
in het voorjaar van 2014 een drijvend boorplatform stationeerde in een door
beide landen betwist deel van de Zuid-Chinese Zee. Met de terugtrekking van
het platform in juli keerde ook de rust in het gebied terug. Chinese activiteiten
gericht op het uitbreiden van faciliteiten op een zestal eilanden en riffen in de
Spratly-archipel gingen echter geheel 2014 onverminderd door.
Na de allereerste patrouille met een nucleaire aanvalsonderzeeboot in de
Indische Oceaan, begin 2014, heeft China deze in de tweede helft van 2014
opgevolgd door een patrouille met een conventionele onderzeeboot. Sinds
eind 2014 is er weer een nucleaire aanvalsonderzeeboot actief in de Indische
Oceaan. Eind 2014 arriveerde ook de 19e Chinese anti-piraterijtaakgroep in de
Golf van Aden om de Chinese inspanningen op dit gebied voort te zetten. De
Chinese militaire aanwezigheid in de Golf van Aden heeft hiermee een regulier
karakter gekregen en past binnen het Chinese beleid om de People’s Liberation
Army Navy (PLAN) een belangrijke rol te laten spelen in het beschermen van
Chinese overzeese belangen.
Het Chinese streven als een verantwoordelijke grootmacht gezien te worden,
zijn energie- en grondstoffenvoorziening veilig te stellen en het creëren van
afzetmarkten voor Chinese producten en diensten, leiden tot een groeiend politiek, economisch en militair profiel van China in Afrika en het Midden-Oosten. Daarom verrichtte de MIVD ook in 2014 onderzoek naar de (gevolgen van
de) toenemende Chinese activiteiten in deze regio’s en een mogelijke rol voor
de PLA in het veiligstellen hiervan. Het onderzoek van de MIVD richt zich voor-

28

namelijk op die terreinen waar de Chinese militaire aanwezigheid of wapensystemen van Chinese makelij, de Nederlandse belangen raakt.
Ondanks de opkomst van China als grote mogendheid op het wereldtoneel, zal
het land – ook op de langere termijn – formeel blijven vasthouden aan de uitgangspunten van respect voor de soevereiniteit en het principe van non-interventie in de binnenlandse aangelegenheden van derde landen. Het zal echter
in toenemende mate een flexibele en opportunistische interpretatie van het
non-interventieprincipe hanteren.

Latijns-Amerika en de Caraïbische regio
In een gezamenlijk team vergaren AIVD en MIVD
inlichtingen en achtergrondinformatie over de regio Latijns-Amerika en het Caraïbisch gebied ten behoeve van
de Nederlandse overheid. De Nederlandse krijgsmacht is
permanent aanwezig in de Caraïbische delen van het Koninkrijk. Dit is voor de MIVD reden om ontwikkelingen
in het gebied, daar waar deze van invloed kunnen zijn op
de Nederlandse militaire aanwezigheid, op hoofdlijnen
te volgen. De eilanden Sint Eustatius, Saba en Bonaire
zijn bijzondere Nederlandse gemeenten. Daarmee reiken
de landsgrenzen van Nederland tot in Latijns-Amerika.
Datzelfde geldt voor de veiligheidstaken van de AIVD en
de MIVD.
Venezuela is het grootste buurland van het Koninkrijk der Nederlanden.
Ontwikkelingen in dit land kunnen daarom van invloed zijn op Nederlandse
belangen. De afgelopen jaren is de economische situatie in Venezuela verslechterd en is de polarisatie tussen de regerende partij, de PSUV, en de Venezolaanse oppositie toegenomen. De democratische instituties in Venezuela worden
steeds verder uitgehold. Verder zet het land de modernisering en opbouw van
de nationale strijdkrachten onverminderd voort. Vanwege mogelijke effecten
in de regio door een minder stabiele situatie in Venezuela, blijft het noodzakelijk voor de AIVD en MIVD om ontwikkelingen daar te blijven volgen. De verwachting is dat de situatie in Venezuela in 2015 waarschijnlijk eerder slechter
dan beter zal worden.

29

Weerbaar
en alert

30

Onderzoek naar proliferatie

Activiteiten en resultaten

Om de bedreiging die uitgaat van proliferatie het hoofd te bieden zijn internationale verdragen in het leven geroepen, waarbij Nederland is aangesloten. De
AIVD en de MIVD doen onderzoek naar landen die ervan worden verdacht dat
zij, in strijd met deze internationale verdragen, werken aan het ontwikkelen
van massavernietigingswapens of hier al over beschikken. Deze landen worden
‘landen van zorg’ genoemd.

In 2014 zijn verschillende zendingen van proliferatiegevoelige goederen (bijvoorbeeld wapens of grondstoffen voor massavernietigingswapens) gestopt.
De UCP werkte daarbij nauw samen met onder andere het ministerie van
Buitenlandse Zaken, de Douane en met buitenlandse collega-diensten. In 2014
zijn 32 ambtsberichten uitgebracht aan het ministerie van Buitenlandse Zaken
ter ondersteuning van het Nederlandse export controlebeleid. Voorts bezochten medewerkers van de UCP instellingen en bedrijven, die grondstoffen of
halfproducten leveren die ook voor massavernietigingswapens kunnen worden
gebruikt om deze voor te lichten over en te wijzen op mogelijke proliferatierisico’s.

Verspreiding (proliferatie) van
massavernietigingswapens wordt wereldwijd
beschouwd als een reële bedreiging van de
internationale veiligheid.
Dit contraproliferatieonderzoek wordt uitgevoerd door de gezamenlijke
Unit Contraproliferatie (UCP) van de AIVD en de MIVD. De UCP informeert
de regering op basis van een zelfstandige inlichtingenpositie over relevante
ontwikkelingen op dit gebied. Daarnaast richt de UCP zich op het verhinderen
van activiteiten door landen van zorg die verwerving van proliferatiegevoelige
goederen of kennis tot doel hebben.

Als gevolg van de ontmanteling van het Syrische chemische wapenprogramma in 2014 is de dreiging van grootschalige inzet van operationele chemische
wapens door het regime niet meer aanwezig. Het blijft evenwel mogelijk dat op
kleine schaal chemische strijd- en aanslagmiddelen, zoals chloorgas, worden ingezet. Een herstart van een chemisch of biologisch wapenprogramma
behoort ook tot de mogelijkheden. UCP heeft de ontwikkelingen rond het
nucleaire programma van Iran ook in 2014 gevolgd.

31

Industrieveiligheid
In het kader van de industrieveiligheid richt de MIVD zich op de beveiliging
van materieel en gegevens bij de zogenoemde defensieorderbedrijven. Dit zijn
civiele bedrijven die zijn belast met de uitvoering van gerubriceerde of vitale
defensieopdrachten voor Defensie of buitenlandse opdrachtgevers. De MIVD
verstrekt adviezen over de implementatie van de voorgeschreven beveiligingseisen en controleerde de naleving van het beveiligingsbeleid.
In 2014 zijn vanwege nieuwe gerubriceerde opdrachten circa 190 bedrijven
bezocht en gecontroleerd, een toename van 40 tov 2013. In 27 gevallen vond
dit plaats (mede) op verzoek van buitenlandse overheden. Het aantal gerubriceerde orders en offertes dat hieraan ten grondslag ligt, vertoont een stijgende
trend. Met name het project DBBS (Defensie Beveiligings- en Bewakingssysteem) heeft in dezen voor aanzienlijke toename van de werklast gezorgd.
De MIVD heeft 115 meldingen van incidenten bij de industrie in behandeling
genomen. Daarbij is onderzocht of sprake is van Contra Inlichtingen-aspecten
(komt het incident mogelijk voort uit een poging tot spionage?) en zijn maatregelen genomen om herhaling te voorkomen.
Steeds meer defensieorderbedrijven ontplooien activiteiten in het buitenland
en steeds meer buitenlandse partijen willen belangen verwerven in Nederlandse bedrijven. Dit uitte zich onder andere in een toenemend aantal verzoeken
om mensen met een niet-Nederlandse nationaliteit voor gerubriceerde defensie-opdrachten in te zetten. In 2014 werden 91 van dergelijke verzoeken behandeld. Een en ander heeft mogelijk een toename van buitenlandse invloed op de
defensie-industrie tot gevolg.
De MIVD draagt actief bij aan de totstandkoming van 14 algemene, bilaterale
verdragen op het gebied van informatiebeveiliging (zogenoemde General
Security Agreements), voornamelijk met lidstaten van de EU. Daarbij is vooral

Eind 2014 moesten 544 defensie-orderbedrijven in Nederland voldoen aan de Algemene
Beveiligingseisen voor Defensieopdrachten (ABDO).

32

aandacht besteed aan de industrieveiligheidsparagraaf die het wederzijds
plaatsen van gerubriceerde opdrachten, zowel in de militaire als in de civiele
sfeer moet faciliteren. Voordat de onderhandelingen met de 14 landen kunnen
worden hervat is een wijziging in het Nederlandse informatiebeveiligingsbeleid
noodzakelijk. De Interdepartementale werkgroep Bilaterale Beveiligingsverdragen onder voorzitterschap van de AIVD heeft hierin het voortouw.
Over mogelijke bezwaren tegen export van sensor-, wapen-, communicatie- en
radarsystemen evenals de daaraan gerelateerde technologie heeft de MIVD
overleg gevoerd met de Defensie Materieel Organisatie (DMO).
De MIVD heeft veiligheidsbriefings verzorgd voor zowel commerciële bedrijven
als voor Defensie. Deze briefings hadden onder meer tot doel de bedrijven te
informeren over de veiligheidsrisico’s verbonden aan het doen van zaken met
buitenlandse afnemers en aan het maken van buitenlandse dienstreizen. Daarnaast besteedde de MIVD, in samenwerking met het Joint Intelligence, Surveillance, Target Acquisition & Reconnaissance Commando (JISTARC),
aandacht aan de training van beveiligingsfunctionarissen van de defensieorderbedrijven.
In 2013 is gestart met de herziening van de ABDO, waarbij nauw wordt samengewerkt met de Beveiligingsautoriteit, de defensie-industrie, de Algemene
Rekenkamer en andere departementen, zoals Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Veiligheid en Justitie.
De MIVD behandelt ook Requests for Visit (RfV). Deze zijn bedoeld voor
Nederlandse defensiemedewerkers die een dienstreis naar het buitenland
maken of voor mensen uit andere landen die een Nederlandse defensielocatie
willen bezoeken. In 2014 zijn circa 2250 uitgaande en 350 inkomende verzoeken verwerkt voor circa 11.250 reizigers vanuit en 1750 bezoekers aan Defensie.
Dat is een stijging ten opzichte van voorgaande jaren. De AIVD behandelt de
RfV voor buitenlandse bezoekers aan, en voor reizigers vanuit de Nederlandse
defensie-industrie.

In 2014 zijn circa 2250 uitgaande en 350 inkomende verzoeken verwerkt voor circa 11.250 reizigers
vanuit het buitenland en 1750 bezoekers aan Defensie.

33

Meldingen bijzondere voorvallen
Nederland en het Koninkrijk
De MIVD heeft in 2014 ruim 1500 meldingen bijzondere voorvallen ontvangen.
Dit zijn voornamelijk voorvallen die door de Defensieorganisatie aan de MIVD
worden gemeld en meldingen van partnerorganisaties, maar de MIVD ontvangt
ook e-mails, brieven en telefonische meldingen van burgers. Een deel van deze
meldingen hield een mogelijke bedreiging voor de veiligheid van de krijgsmacht in.
Alle meldingen worden door de MIVD geregistreerd en geanalyseerd. In geval
van een (mogelijk) zorgwekkende situatie doet de MIVD verder onderzoek naar
de dreiging. Indien noodzakelijk kan de MIVD een derde partij over de (mogelijke) dreiging informeren zodat passende maatregelen kunnen worden genomen. Belangrijke partners binnen de defensieorganisatie zijn bijvoorbeeld de
Beveiligingsautoriteit Defensie (BA) en de KMar. Buiten de defensieorganisatie
zijn de Nationale Politie en de AIVD partners waar op regelmatige basis mee
wordt samengewerkt.

Meldingen bijzondere voorvallen
missiegebieden
Met de planning en ontplooiing van nieuwe missies in Afghanistan en in Irak,
is het aantal meldingen van bijzondere voorvallen ten opzichte van vorig jaar
toegenomen. In 2014 heeft de MIVD tientallen meldingen bijzondere voorvallen ontvangen die betrekking hadden op missiegebieden. Voor deze meldingen
geldt dat het van groot belang is voor de veiligheid van de krijgsmacht dat deze
allemaal worden geregistreerd en geanalyseerd, teneinde de mogelijk hieruit
voortkomende dreiging te kunnen duiden.

34

Veiligheidsbevordering (Nederland)
De MIVD heeft bijgedragen aan de nationale veiligheidsoperatie ten behoeve
van de Nuclear Security Summit (NSS) in maart 2014. Tijdens de NSS heeft de
krijgsmacht belangrijke militaire ondersteuning geleverd aan de civiele autoriteiten. De MIVD heeft in nauwe samenwerking met de AIVD in de aanloop naar
en ten tijde van de NSS onderzoek gedaan naar mogelijke dreigingen en deze
informatie gedeeld met de Commandant der Strijdkrachten, de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de Nationale Politie.
De MIVD participeerde ook in 2014 ten behoeve van een ordelijk verloop van
nationale evenementen (zoals Prinsjesdag, de Nationale Veteranendag en de
Nationale Dodenherdenking) in afstemmingsoverleggen die voorafgaand aan
ieder evenement onder coördinatie van de NCTV plaatshebben.
Tevens participeert de MIVD in de stuurgroep dreigingsmanagement onder
coördinatie van de NCTV. Deze stuurgroep geeft richting aan de activiteiten
die in Nederland worden ondernomen om de (mogelijke) dreiging te kunnen
beheersen die gerelateerd is aan potentieel gewelddadige eenlingen.

Extremisme
De MIVD heeft het onderzoek voortgezet naar activiteiten van organisaties en
personen die vanuit een linksextreem gedachtegoed het functioneren van de
Defensieorganisatie, de defensie-industrie of van militaire bondgenoten op
Nederlands grondgebied kunnen schaden. Antimilitaristen en vredesactivisten
blijven geïnspireerd door de thema’s kernwapens en wapenhandel. Anders dan
in de ons omringende landen, zijn hun acties in Nederland niet radicaal of gewelddadig van aard. Ze hadden een demonstratief karakter en leverden slechts
in een enkel geval hinder op. Zo was in 2014 o.a. protest uit links-activistische
hoek tijdens de NSS en vond in augustus een blokkade voor de ingang van het
ministerie van Defensie plaats. De dienst blijft de ontwikkelingen zowel in
Nederland als in de ons omringende landen volgen.
Rechts-extremisme binnen de Defensieorganisatie kan de interne veiligheid
van de krijgsmacht in gevaar brengen. Ondanks dat de dreiging in Nederland
vanuit rechts-extremisme net als voorgaande jaren gering is, blijft het voor de
MIVD van belang personen of groepen binnen de Defensieorganisatie die het
rechts-extremistische gedachtegoed aanhangen, dan wel (actief ) steun verlenen aan rechts-extremistische partijen en organisaties, tijdig te onderkennen.
Om deze reden onderzoekt de MIVD alle ontvangen meldingen die te relateren
zijn aan (mogelijk) rechts- extremisme nader en neemt indien nodig actie.

Internationaal terrorisme
Mede vanwege de deelname aan internationale militaire missies vormt Nederland een potentieel doelwit voor terroristische aanslagen. De MIVD-onderzoeken op het gebied van contraterrorisme dragen bij aan de bescherming van
defensiebelangen in Nederland en daarbuiten. De terroristische dreiging tegen
Defensie lijkt vooral te worden gevoed door de mate waarin Nederland wordt
verbonden aan de strijd tegen het internationaal terrorisme.
De MIVD heeft in 2014 activiteiten ontplooid om de terroristische dreiging
tegen Defensie tijdig te signaleren en te neutraliseren. Zo wordt onder meer
islamitische radicalisering binnen de krijgsmacht onderzocht.
Naar aanleiding van beoordelingen van de MIVD over de Defensie gerelateerde
terroristische dreiging in Nederland heeft Defensie voorzorgsmaatregelen ge-

troffen om het personeel van Defensie te beschermen. Een voorbeeld hiervan
is het niet reizen in uniform tijdens woon- werkverkeer.
Het grensoverschrijdende karakter van terroristische netwerken, de uitwisseling van modi operandi, doelwitkeuzes en de hiermee samenhangende
dreiging tegen de krijgsmacht maken een integrale aanpak noodzakelijk. De
MIVD voert trend- en fenomeenanalyses uit op het gebied van internationaal
terrorisme, alsook specifiek onderzoek naar de verschijningsvormen hiervan in
de voor de Nederlandse krijgsmacht belangrijke regio’s. De MIVD heeft onder
meer onderzoek verricht naar samenwerking tussen al-Qa’ida en gelieerde organisaties in onder andere Afghanistan, Syrië, Irak, Noord-Afrika, de Westelijke
Sahel en de Hoorn van Afrika.

35

Gegevensveiligheid
Op het gebied van (digitale) gegevensveiligheid draagt de MIVD bij door het
uitvoeren van digitale onderzoeken en elektronische veiligheidsonderzoeken.
Deze onderzoeken zijn zowel actief als reactief van aard.

De elektronische veiligheidsonderzoeken richten zich vooral op het controleren van de technische veiligheid van gespreksruimten en voertuigen, beter bekend als sweeps. In vergelijking met vorig jaar is het aantal aan een onderzoek
onderworpen ruimten en voertuigen licht gestegen. Dit wordt mede veroorzaakt door de toegenomen deelname van Defensie aan internationale missies.

Een Digitaal Onderzoek is een technisch
Een Elektronische Veiligheidsonderzoek is een technisch Contra-Inlichtingen onderzoek gericht op de veiligheid van ruimtes als gespreksContra-Inlichtingen onderzoek gericht op
ruimte / verwerkingsruimte voor het bespreken / verwerken van Stg.
Geheim of hoger gerubriceerde informatie. Daarbij wordt gekeken
digitale verwerkingssystemen en de daarnaar de aanwezigheid van opname- en afluisterapparatuur, observabij in gebruik zijnde informatiedragers. Het
tieapparatuur, de aanwezige telecommunicatie-infrastructuur en ICT,
stralingsaspecten van apparatuur, inkijk mogelijkheden en de geluidsbetreft hier forensisch onderzoek naar comdemping in/van de ruimte. Dit soort onderzoek is veelal proactief van
aard; daarvoor in aanmerking komende ruimtes worden periodiek
puters, laptops, tablets, smartphones, naonderworpen aan een technische audit.
vigatiesystemen, etc. en hun opslagmedia:
harde schijven, SSD’s, USB sticks, memory
plaats gevonden. Defensie heeft minder defensielocaties, dus de beschikbare
cards, diskettes, etc. Dit soort onderzoek is ruimtes worden intensiever en voor meer doeleinden gebruikt. Daarnaast is
het nieuwe werken toegenomen en zijn er ontwikkelingen als ‘bring your own
veelal reactief van aard; een onderzoek vindt device’. Hierdoor wordt het moeilijker om een compartiment in stand te houwaarbinnen gerubriceerde informatie veilig kan worden verwerkt dan wel
plaats naar aanleiding van een incident of den
besproken. De kans op veiligheidsincidenten door het openbaar worden van
als onderdeel van een groter CI-onderzoek. gevoelige informatie neemt toe en de bijbehorende risico’s zijn een permanenMet digitale onderzoeken gaat de MIVD na of staatsgeheimen zijn gecompromitteerd of daar risico op lopen. Tevens worden digitale onderzoeken benut
om inlichtingen te vergaren uit verkregen digitale middelen. Het afgelopen
jaar hebben er meer, grootschaligere en complexere digitale onderzoeken

36

te zorg van de MIVD. Het digitaal forensische onderzoek en het elektronisch
veiligheidsonderzoek moeten continue aan de laatste technische ontwikkelingen voldoen.
Veiligheidsbewustzijn blijft een kernelement in het (proactief ) tegengaan van
incidenten op het gebied van gegevensveiligheid. De MIVD draagt hieraan bij
door het verzorgen van briefings.

Spionage
De activiteiten van buitenlandse inlichtingendiensten in Nederland waren
vorig jaar nadrukkelijk gericht op het vergaren van economische, politieke
en technologische informatie. Zij richten zich daarbij ook op Defensie en de
defensie-industrie.
Buitenlandse inlichtingenofficieren maakten herhaaldelijk gebruik van de
open grenzen en de goede verbindingen van Nederland met de ons omringende landen.

De dreiging van spionage tegen Defensie was in 2014 onveranderd
hoog en actueel. Dit bleek onder andere bij de inzet van Defensie voor
de repatriëringsmissie na de MH-17 ramp. Voor de MIVD betreft deze
spionagedreiging de ongeoorloofde vergaring van informatie of ongewenste beïnvloeding door statelijke dan wel niet-statelijke actoren die
een bedreiging kunnen vormen voor het optreden van de krijgsmacht,
voor de Nederlandse defensie-industrie of voor bondgenootschappelijke organisaties als de NAVO. Deze dreiging doet zich overigens niet
alleen voor in Nederland, maar ook in de Caraïbische delen van het
Koninkrijk en in missiegebieden.

Cyber
De dreiging van digitale spionage tegen Defensie, defensietoeleveranciers en
bondgenootschappelijke netwerken is significant, groeiend en steeds vaker
geavanceerd en agressief van aard. Sommige tegenstanders vallen op door de
grootschaligheid waarmee zij bedrijfsgegevens of gevoelige overheidsinformatie proberen te stelen terwijl andere bij hun activiteiten veel meer gebruik
maken van geavanceerde, technische middelen. De Nederlandse krijgsmacht,
defensietoeleveranciers en bondgenootschappelijke netwerken zijn in dat kader een gewild doelwit van digitale spionage gebleken. In 2014 is uit onderzoek
gebleken dat netwerken van het ministerie van Defensie doelwit waren van
grootschalige spionage-aanvallen. De MIVD verricht daarbij attributieonderzoek en heeft een aantal van deze aanvallen kunnen koppelen aan digitale

Phishing heeft als doel mensen gegevens te ontfutselen. Spear
Phishing betreft digitale activiteiten die zich richten op één persoon
of een zeer beperkte groep personen in bijvoorbeeld een organisatie,
die worden uitgekozen op basis van hun toegangspositie. Naar dit
geselecteerde gezelschap van potentiële slachtoffers wordt uitgebreid
onderzoek gedaan via sociale media. Met behulp van de informatie die
op die manier wordt verkregen, proberen de aanvallers een bericht op
te stellen dat zeer relevant lijkt voor het doelwit. Door deze werkwijze
is het veel waarschijnlijker dat het doelwit daadwerkelijk slachtoffer
wordt van de aanval na te zijn overgehaald bijlagen of hyperlinks te
openen.
Watering holes (letterlijk: drinkplaatsen) zijn digitale hinderlagen, vaak
gericht tegen een organisatie of een specifieke sector. De aanvaller
brengt websites in kaart die door het doelwit regelmatig worden
bezocht. Een of meer websites worden vervolgens van kwaadaardige
software voorzien om de computers te infecteren waarmee de website
wordt bezocht.

37

Phishing heeft als doel mensen gegevens te ontfutselen. Spear
Phishing betreft digitale activiteiten die zich richten op één persoon
of een zeer beperkte groep personen in bijvoorbeeld een organisatie,
die worden uitgekozen op basis van hun toegangspositie. Naar dit
geselecteerde gezelschap van potentiële slachtoffers wordt uitgebreid
onderzoek gedaan via sociale media. Met behulp van de informatie die
op die manier wordt verkregen, proberen de aanvallers een bericht op
te stellen dat zeer relevant lijkt voor het doelwit. Door deze werkwijze
is het veel waarschijnlijker dat het doelwit daadwerkelijk slachtoffer
wordt van de aanval na te zijn overgehaald bijlagen of hyperlinks te
openen.

spionagecampagnes van specifieke statelijke actoren. De meest gebruikte aanvalsmiddelen zijn spear phishing en watering holes. Deze digitale aanvallen op
defensienetwerken onderstrepen het belang om aandacht te blijven besteden
aan de bevordering van het beveiligingsbewustzijn van de defensiemedewerkers en de accreditatie van de defensienetwerken. Overigens zijn voor zover
bekend geen van deze aanvallen succesvol geweest.
Naast digitale spionage onderzoekt de MIVD ook andersoortige digitale
dreigingen zoals verkenningen in het digitale domein door statelijke en state
sponsored actoren. De MIVD analyseert voorts offensieve cybervermogens van
vreemde mogendheden. Daarbij gaat de aandacht uit naar de vermogens van
strijdkrachten en inlichtingendiensten om in het digitale domein systemen te
beïnvloeden of te verstoren.
De MIVD heeft binnen de kaders van de Defensie Cyber Strategie in 2014 zijn
cyberinlichtingenvermogen verder versterkt. Een effectieve verdediging vereist
inzicht in zowel de technische dreiging als de mogelijkheden en intenties van
(potentiële) tegenstanders en aanvallers. De MIVD beschikt daarom over inlichtingencapaciteiten om deze informatie te verwerven, te analyseren en daarover
tijdig te rapporteren.
Een onderdeel van deze versterking betreft de bundeling van technische kennis
en deskundigheid op het gebied van sigint en cyber in de gezamenlijke Joint
Sigint Cyber Unit (JSCU) met de AIVD. De JSCU is in de zomer van 2014 operationeel geworden. De MIVD heeft geïnvesteerd in zowel personeel als materieel

38

Watering holes (letterlijk: drinkplaatsen) zijn digitale hinderlagen, vaak
gericht tegen een organisatie of een specifieke sector. De aanvaller
brengt websites in kaart die door het doelwit regelmatig worden
bezocht. Een of meer websites worden vervolgens van kwaadaardige
software voorzien om de computers te infecteren waarmee de website
wordt bezocht.

om het cyberinlichtingenvermogen uit te bouwen. Gezien de toegenomen
dreiging in het digitale domein en de groeiende vraag naar inlichtingenproducten blijft dit ook de komende jaren een belangrijk punt van aandacht voor
Defensie.
Hoewel technologisch geavanceerde cyber defence oplossingen het een
tegenstander moeilijk kunnen maken, constateert de MIVD dat uitstekend
beschermde netwerken of systemen desondanks ten prooi kunnen vallen aan
spionage-aanvallen. Internationaal zijn er voorbeelden bekend waarbij er
sprake was van een soms jarenlange, ongewenste en onopgemerkte presentie
in een netwerk. Het is daarom van steeds groter belang dat –naast het nemen
van beveiligingsmaatregelen – onderzoek wordt gedaan naar de aanwezigheid
van vreemde actoren op netwerken.
De hoeveelheid gevoelige informatie die van de netwerken van overheden,
bedrijven of kennisinstellingen verdwijnt door middel van gerichte aanvallen
met behulp van digitale spionage, groeit. De netwerken van de Nederlandse
defensie-industrie, het ministerie van Defensie of bondgenoten, worden op

Veiligheidsonderzoeken Defensie
De MIVD is bij de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo 1996) belast met de uitvoering van veiligheidsonderzoeken naar (aspirant-)vertrouwensfunctionarissen
bij het ministerie van Defensie en een deel van de defensieorderbedrijven.
Voor aanstelling op een vertrouwensfunctie is een Verklaring van geen bezwaar
(VGB) noodzakelijk.
Alle militaire en de meeste burgerfuncties bij het ministerie van Defensie zijn
aangemerkt als vertrouwensfunctie. Een VGB wordt conform de Wvo afgegeven
als op basis van een veiligheidsonderzoek blijkt dat sprake is van “voldoende
waarborgen dat de (aspirant-)vertrouwensfunctionaris onder alle omstandigheden de uit de vertrouwensfunctie voortvloeiende plichten getrouwelijk zal
volbrengen.” Het beoordelingskader bij veiligheidsonderzoeken, dat voortvloeit uit de Wvo, is neergelegd in de Beleidsregel veiligheidsonderzoeken
Defensie. welke per 1 november 2013 in werking is getreden. Naast initiële
onderzoeken naar sollicitanten en personeel dat in aanmerking komt voor een
hoger veiligheidsmachtigingsniveau, voert de MIVD periodiek hernieuwde onderzoeken uit: elke 5 jaar voor het veiligheidsmachtigingsniveau A, elke 10 jaar
voor de machtigingsniveaus B en C. Incidenteel worden daarbuiten hernieuwde onderzoeken ingesteld, bijvoorbeeld vanwege een melding van een incident
waarbij een medewerker van Defensie is betrokken.
dagelijkse basis gescand en aangevallen. Voor een effectieve verdediging zijn
voortdurende investeringen in digitale veiligheid en het veiligheidsbewustzijn
van het personeel nodig.
De MIVD investeert samen met nationale en internationale partners voortdurend in het verbeteren van de digitale veiligheid van de krijgsmacht, de
industrieveiligheid en de veiligheid van bondgenootschappelijke netwerken.
De MIVD verhoogt bovendien zijn inspanningen om kwaadaardig verkeer dat
gebruik maakt van Nederlandse infrastructuur tegen te gaan. Samenwerking
met nationale en internationale partners is daarbij een randvoorwaarde.

39

Afhankelijk van het veiligheidsmachtigingsniveau dient betrokkene voor een
periode van acht tot tien jaar inzichtelijk te zijn. Voor partners geldt een periode van vijf jaar. Een VGB wordt afgegeven als, over de te beoordelen periode,
voldoende gegevens beschikbaar zijn en er voldoende waarborgen zijndat
betrokkene zijn of haar vertrouwensfunctie naar behoren zal vervullen. Als
betrokkene en/of partner langer dan drie maanden in een land heeft verbleven

waar geen naslag mogelijk is, kan niet worden beoordeeld of er voldoende
waarborgen zijn. Er is dan sprake van onvoldoende gegevens. Dit is de reden
voor het weigeren en/of intrekken van een VGB. Het beleid met betrekking tot
langdurig verblijf in het buitenland is in 2013 op punten gewijzigd. Er wordt
thans in een aantal gevallen maatwerk geleverd.

In onze mailbox
De MIVD krijgt jaarlijks ongeveer 300 vragen over het veiligheidsonderzoek via het algemene mailadres. Hierbij een voorbeeld van een veel
gestelde vraag en antwoord.

Beste G.
We begrijpen je vraag. Het is alleen niet mogelijk om vooraf garanties te
geven over de uitkomst van een veiligheidsonderzoek. Net zo goed als dat
je van tevoren geen zekerheid krijgt over het halen van de psychologische
keuring. Het veiligheidsonderzoek wordt aangevraagd als je alle selectiegesprekken en keuringen met goed gevolg hebt afgerond.
Ieder veiligheidsonderzoek is maatwerk en bestaat uit meerdere onderdelen. In het veiligheidsonderzoek wordt gekeken naar justitiële gegevens, persoonlijk gedrag en omstandigheden van jou en je partner.

------------------------------------------------------------------Beste MIVD,
Ik ben op een voorlichting voor de Koninklijke Landmacht geweest en
daar hebben we ook informatie gekregen over het veiligheidsonderzoek.
Nu ben ik ooit in aanraking gekomen met justitie voor winkeldiefstal.
Heeft het voor mij zin om te solliciteren?
Groeten,
G.
-------------------------------------------------------------------

Bij justitiële gegevens, zoals een veroordeling of schikking, kijkt de MIVD
naar het strafbare feit, de opgelegde straf en je leeftijd destijds. Een HALT
straf is geen aanleiding om een verklaring van geen bezwaar te weigeren.
Veroordelingen voor drugs-, geweld- en zedenmisdrijven zijn dat wel. Een
veroordeling tot 20 dagen of meer gevangenisstraf, tot 40 uur of meer
taakstraf en/of tot een geldboete van 1.000 euro of meer voor misdrijven
waar 3 jaar of meer gevangenisstraf op staat (zoals oplichting, afpersing,
etc.) zijn ook aanleiding om een verklaring van geen bezwaar te weigeren.
Meer informatie over het veiligheidsonderzoek kun je teruglezen in de
voorlichtingsbrochure op defensie.nl.
Met vriendelijke groeten,
Bureau communicatie MIVD

40

Aantallen veiligheidsonderzoeken

Geweigerde en ingetrokken VGB’s

80
17000
14000

11

18500

15000

24

64

48
45

32
2011

2012

2013

2014

9
13

16

10

0

VGB 2014 GeweigerdV

GB 2014 Ingetrokken

Op grond van persoonlijke gedragingen en omstandigheden
Op grond van onvoldoende gegevens
Op grond van justitiële antecedenten

Op 31 december 2014 was 95% van de in 2014 aangevraagde veiligheidsonderzoeken binnen de wettelijke termijn van acht weken afgerond. Voor de
veiligheidsonderzoeken ten behoeve van de werving was dit 97%. In 2014 zijn
80 VGB’s geweigerd en 32 VGB’s ingetrokken.

41

Naar aanleiding van de besluiten veiligheidsonderzoeken hebben verschillende
mensen bezwaar aangetekend en/of zijn in hoger beroep gegaan. Onderstaand
in de tabel een overzicht van de afhandeling van bezwaar- en (hoger)beroepsprocedures naar aanleiding van besluiten veiligheidsonderzoeken

r- en (hoger)beroepsprocedures naar aanleiding van besluiten veiligheidsonderzoeken

80
2
2

11
64

9

21

19

48

4
11
32

42

40

16

30
1
5

0

Ingediend 2014

Bezwaren

42

Afgedaan 2014

Ongegrond

Beroepen

6

3
2

1
3
2

2

Gegrond

Niet-ontvankelijk

Ingetrokken

Afgewezen

Hoger beroep

Voorlopige voorziening

Samenwerking

44

Nationale samenwerking
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
De samenwerking met de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
is goed. Het uitgangspunt is samenwerken, tenzij. MIVD en AIVD beschikken
over enkele gemeenschappelijke (project)teams en er loopt een onderzoek
naar de inrichting van een gezamenlijke eenheid voor veiligheidsonderzoeken.
De ministers van Defensie en Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties hebben besloten tot een onderzoek naar de gezamenlijke huisvesting van beide
diensten. In 2015 worden de uitkomsten van het onderzoek gepresenteerd en
volgt een besluit.

Gemeenschappelijke teams MIVD – AIVD
Unit Contraproliferatie
Team Caraïbisch gebied
Projectteam Syrië/Libanon
Joint SIGINT-Cyber Unit

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV)
De MIVD levert de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
(NCTV) informatie over netwerken, personen, objecten en diensten met militaire relevantie, waar dreiging vanuit gaat en waarmee een nationaal belang is
gemoeid. De NCTV kan mede op basis van deze informatie beveiligingsmaatregelen nemen. De MIVD, de AIVD en de Landelijke Eenheid van de Nationale
Politie, participeren onder leiding van de NCTV in het Afstemmingsoverleg Bewaken en Beveiligen (ABB) over de diverse dreiginginschattingen en – analyses,
bijvoorbeeld van grote evenementen als de Nationale Dodenherdenking en
Prinsjesdag. Naast het ABB neemt de MIVD ook deel aan het Afstemmingsoverleg Bewaking Beveiliging en Alertering (ABBA) en aan de Stuurgroep Dreigingsmanagement.
De MIVD werkt samen met het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) om
door uitwisseling van informatie effectiever antwoord te kunnen geven op
bedreigingen in het digitale domein.

Contra Terrorisme Infobox
Door de toegenomen dreiging uit jihadistische hoek is de bijdrage van de
MIVD aan de taken van de Contra Terrorisme (CT) Infobox in 2014 geïntensiveerd. De CT Infobox verzamelt en analyseert informatie over netwerken en
personen die betrokken zijn bij terrorisme en daaraan te relateren radicalisering. De CT Infobox adviseert binnen het samenwerkingsverband of aan derden
over de wenselijkheid van de verstrekking van gegevens en over de mogelijkheden om strafrechtelijk, vreemdelingrechtelijk, bestuurlijk of inlichtingenmatige maatregelen te nemen. De maatregelen kunnen preventief, repressief of
verstorend zijn.

De CT Infobox is een samenwerkingsverband van
• MIVD
• AIVD
• Landelijke Eenheid van de Nationale Politie
• Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND)
• Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD)
• Financial Intelligence Unit (FIU)
• Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
• Koninklijke Marechaussee (KMar)
• het Openbaar Ministerie (OM)

45

Defensie Inlichtingen en Veiligheidsnetwerk
Een van de speerpunten van de Commandant der Strijdkrachten is informatiegestuurd optreden. Dit betekent dat voorafgaand aan een militaire inzet
veel informatie over het inzetgebied bekend moet zijn. Deze informatie
bepaalt mede de wijze van inzet. Om aan deze voorwaarde kunnen voldoen, is
samenwerking op inlichtingen en veiligheid binnen Defensie een vereiste. Het
netwerk, waar alle partijen binnen Defensie die inlichtingen en/of veiligheid
in hun pakket hebben aan deelnemen, is het platform waar de inrichting en
intensivering van de samenwerking wordt gerealiseerd.

autoriteiten zoals OM, opsporingsdiensten en MIVD en AIVD.

Defensie Computer Emergency Response Team (DefCERT)
De MIVD werkt nauw samen met DefCERT ter bevordering van de veiligheid van
defensienetwerken. MIVD en DefCERT onderzoeken samen cyberincidenten en
treffen voorzorgsmaatregelen tegen digitale aanvallen, gericht tegen Defensie
netwerken. DefCERT ondersteunt de MIVD bij attributieonderzoek naar digitale
dreiging door statelijke actoren.

CAT-5
De samenwerking tussen de MIVD, de AIVD, de NCTV, de Politie en het OM op
het gebied van cybersecurity is verder versterkt met het samenstellen van een
gezamenlijk Cyber Analyse Team-5, genaamd CAT-5. Deze bestaat uit medewerkers van de genoemde partijen, behalve het OM. Het CAT-5 is in Zoetermeer
gevestigd en verricht zijn werkzaamheden gedurende 2 dagen in de week. Met
het oog op het borgen van de nationale veiligheid wordt in het CAT-5 een pilot
uitgevoerd waarin wordt gewerkt aan de gezamenlijke analyse van botnets.

Platform 13
Platform 13 is een overleg tussen telecommunicatiediensten en overheidspartijen. Artikel 13 van de Telecommunicatiewet regelt het tappen van data- en
communicatieverkeer. Indien de MIVD een behoefte heeft om taps aan te
sluiten, dient het een verzoek in bij de Landelijke Eenheid van de Nationale
Politie, indien het verzoek van de Koninklijke Marechaussee afkomstig is en bij
de AIVD indien het verzoek afkomstig is van de MIVD.

Een botnet is een softwarerobot, die een computer kan overnemen.
Botnets worden vooral gebruikt voor DDOS-aanvallen. Er wordt een
grote hoeveelheid besmette computers in gezet om een site plat te
gooien door grote hoeveelheden “verzoeken” naar de website te
sturen, waardoor die overbelast raakt.

Platform Interceptie Decryptie en Signaalanalyse (PIDS)
Het Platform Interceptie Decryptie en Signaalanalyse is een interdepartementaal platform voor onderzoek en advies, uitwisseling van expertise en het
uitvoeren van projecten. Het platform dient tevens als intermediair tussen aanbieders van telecommunicatiediensten en -netwerken en de behoeftestellende

46

DCC
Om operationele cybercapaciteiten bij Defensie te kunnen opbouwen is in 2014
het Defensie Cyber Commando (DCC) opgericht. Het DCC zorgt voor de coördinatie tussen de verschillende defensieonderdelen en hun digitale capaciteiten.
Dit waarborgt de optimale benutting van cybermiddelen ten behoeve van de
ondersteuning van militaire operaties en voorkomt doublures binnen de defensieorganisatie. De samenwerking zal in 2015 verder worden onderzocht en
uitgebreid. De samenhang en samenwerking is een prominent onderdeel van
de vernieuwde Defensie Cyber Strategie.

Internationale samenwerking
De MIVD heeft niet de mogelijkheid om (geheel) met eigen middelen informatie te verzamelen en te verwerken over alle relevante ontwikkelingen in
de wereld. Dit geldt ook voor het overgrote deel van de inlichtingendiensten
wereldwijd.
Een goede samenwerkingsrelatie met buitenlandse diensten is daarom van zeer
groot belang. Dat geldt ook voor goede aansluiting binnen bondgenootschappelijke verbanden en gelegenheidsverbanden waarin de krijgsmacht operaties
uitvoert. Dit past in het defensiebrede thema ‘bundeling van krachten’. Samenwerking van de MIVD met gelijkgestemde partners leidt daarbij tot een betere
informatiepositie en tot het behalen van schaalvoordelen.

Het inlichtingenwerk kent wel beperkingen bij een verregaande internationale
samenwerking. Inlichtingen zijn een basiscapaciteit waarover de Nederlandse
krijgsmacht, ook als onderdeel van grotere (internationale) samenwerkingsverbanden, op eigen kracht moet kunnen beschikken ter ondersteuning van
missies. De Commissie Evaluatie Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Commissie Dessens) heeft in 2013 het belang van zelfstandig ingewonnen
inlichtingen nogmaals benadrukt. Eerder kwam ook de Commissie van Onderzoek Besluitvorming Irak (Commissie Davids) tot deze slotsom. Daarnaast
is de alledaagse realiteit dat inlichtingen niet zomaar breed gedeeld worden.
De aloude afspraak tussen inlichtingendiensten luidt Quid pro quo (voor wat

hoort wat) en daarin staat de betrouwbaarheid van een samenwerkingspartner
centraal. Het vermogen om (zelfstandig) kwalitatief hoogwaardige inlichtingen
te genereren bepaalt mede de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van een
partner binnen coalitieverband. Bij het delen van informatie met partners is
voor de MIVD de Nederlandse wetgeving leidend.
Bilaterale samenwerking
De MIVD werkt samen met buitenlandse partnerdiensten, maar ook met internationale organisaties, instituten en instellingen. Het partnerveld van de MIVD
is voortdurend in beweging. Van nieuwe partners wordt verwacht dat zij een
bijdrage kunnen leveren aan het versterken van de informatiepositie. Tegelijkertijd wordt de samenwerking met partners die niet meer bijdragen aan de
informatiepositie (bijvoorbeeld door een gewijzigde taakstelling) afgebouwd.
De aandachtsgebieden van de MIVD zijn leidend in het aangaan van relaties en
verschuiven in de loop van de tijd.
De MIVD gebruikt het Strategisch Relatiemanagement (SRM) als instrument
om sturing te geven aan internationale en nationale samenwerking. Het SRM
maakt het belang van de geïdentificeerde partners inzichtelijk en geeft richting
aan de uitvoering van partnergerelateerde activiteiten. SRM vormt een onderdeel van het integrale besturingsmodel van de MIVD (wegen en prioriteren).
Per partner wordt een wegingnotitie geschreven die ingaat op alle relevante informatie betreffende de relatie tussen de MIVD en die partner. De wegingnotitie vormt ook de basis voor de verantwoording over de omgang met de partner.
De wegingsnotitie gaat daarom in op de mensenrechtensituatie in het land en
de democratische inbedding, de taken en bevoegdheden van de partnerdienst.
In 2014 is een aanvang gemaakt met het opstellen van de wegingnotities voor
de bestaande strategische partners.
De verbetering en intensivering van de nationale en internationale samenwerking is in 2014 ondergebracht als speerpunt voor de komende jaren. Naast het
verder verfijnen van de toepassing van het SRM wordt de samenwerking met
de AIVD op dit terrein verder geïntensiveerd. Ook vindt er een inventarisatie
plaats van kansrijke strategische relaties binnen en buiten de overheid die in
potentie kunnen bijdragen aan de taakuitvoering van de MIVD. Hierbij wordt
ook gekeken naar kansen op het gebied van kennis, techniek, innovatie en
opleiding en training.

47

Multilaterale samenwerking
De multilaterale samenwerking op inlichtingengebied speelt zich vooral af
binnen de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) en de Europese Unie
(EU). De MIVD draagt bij aan de beantwoording van de inlichtingenbehoefte
van beide organisaties door mee te schrijven aan strategische inlichtingenproducten en door incidentele vragen te beantwoorden. Daarnaast neemt de
MIVD namens Nederland deel aan diverse beleidsmatige werkverbanden op het
gebied van inlichtingen, zoals voor doctrine vorming en standaardisatie. Bij de
ondersteuning van NAVO en EU speelt de zogenaamde third party rule een belangrijke rol. Deze vuistregel betekent dat inlichtingendiensten informatie van
partners slechts aan derden mogen verstrekken, wanneer de partner van wie de
informatie afkomstig is, daarvoor toestemming heeft verleend.
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO)
De MIVD draagt bij aan diverse strategische en operationele NAVO-inlichtingenproducten. Hiermee biedt de dienst ondersteuning aan de planning en
uitvoering van NAVO-missies. Daarnaast wordt binnen de NAVO op beleidsmatig terrein samengewerkt. Het Military Intelligence Committee (MIC), dat twee
keer per jaar bijeenkomt, is het hoogste NAVO-orgaan op inlichtingenterrein
en wordt gevormd door de militaire inlichtingendiensten van de NAVO-landen. De directeur MIVD is lid van het MIC. Het MIC neemt beslissingen op het
gebied van inlichtingen en veiligheid en adviseert het Militair Comité van de
NAVO over te nemen besluiten op dit vlak.
In september 2014 namen de regeringsleiders van de NAVO lidstaten deel aan
de Wales Summit. Zij spraken onder meer over de toekomst van de NAVO en
over een antwoord op de dreigingen en ontwikkelingen in bijvoorbeeld Oekraïne en Midden-Oosten. De regeringsleiders verklaarden dat de NAVO moet
veranderen om op nieuwe dreigingen snel een antwoord te hebben. Tijdens de
top is besloten tot uitbreiding resp oprichting van de Joint Expeditionary Force
(JEF) en de Very High Readiness Joint Task Force. Nederland neemt aan beide
deel. Ten behoeve van snelle inzet van eenheden versterkt de NAVO zijn inlichtingenpositie en het strategisch bewustzijn. Meer samenwerking is daarvan een
deel. De MIVD draagt daar actief aan bij en zal dat in de komende jaren blijven
doen.
Een van de elementen van de voorgenomen hervormingen is het stroomlijnen
van het NAVO-inlichtingenproces. De MIVD is betrokken bij de ontwikkeling
van Joint Intelligence, Surveillance and Reconnaissance (JISR) waarbij de

48

noodzaak tot delen (need to share) een uitgangspunt wordt, in plaats van te
beperken tot een eenzijdige beoordeling van de informatie die men mag weten
(need to know). Dat betekent overigens niet dat de bondgenoten automatisch
alles delen. De NAVO wil procedures en technologie faciliteren om het delen
van inlichtingen te bevorderen, waarbij de beveiliging van data en netwerken

gewaarborgd wordt. Op die manier hebben bondgenoten een totaalbeeld
wanneer zich een crisis voordoet en kunnen NAVO-beleidsmakers goed onderbouwde en tijdige besluiten nemen.
Binnen de NAVO worden inlichtingen uitgewisseld via het gerubriceerde
computernetwerk Battlefield Information Collection and Exploitation Systems
(BICES). BICES speelt in toenemende mate een belangrijke rol in de internationale, in coalitie verband georganiseerde strijd tegen ISIS omdat het de deelnemende landen de mogelijkheid biedt om veilig met elkaar te kunnen communiceren zonder dat er een grote inspanning hoeft te worden geleverd met het
opzetten van een volledig nieuw netwerk. Het belang van BICES, oorspronkelijk een inlichtingennetwerk is hiermee voor de inzet van de Nederlandse
krijgsmacht fors toegenomen. Als gevolg hiervan is meer aandacht besteed aan
het moderniseren en rond de klok kunnen beheren van BICES.

Multinational Industrial Security Working Group (MISWG)
De MIVD participeert in de Multinational Industrial Security Working Group
(MISWG). Dit informele samenwerkingsverband van NAVO lidstaten, aangevuld met enkele Europese landen heeft als doel procedures en werkwijzen van
de deelnemende landen op het gebied van industrieveiligheid op elkaar af te
stemmen. De MIVD heeft in 2014 met de AIVD de algemene MISWG bijeenkomst in Boekarest bijgewoond en geparticipeerd in ad-hoc-werkgroepen die
zich buigen over diverse thema’s. Cybersecurity in de defensie-industrie staat
hoog op de agenda.

Europese Unie (EU)
De EU heeft in de loop der jaren haar eigen buitenlands- en veiligheidsbeleid
ontwikkeld. Zo wil de EU haar bijdrage leveren aan een veiliger wereld met
EU vredesmissies. Voor de inlichtingenondersteuning van EU-missies worden
militaire inlichtingen uitgewisseld met het inlichtingendirectoraat van de EU
Militaire Staf. Daarnaast werkt de MIVD samen met het EU Situatiecentrum,
met het EU Satellietcentrum en met het EU Defensieagentschap. Door de toename van het aantal EU-missies en door de uitrol van de EU ambassades overal
ter wereld groeit de vraag naar MIVD inlichtingenproducten.

49

Verantwoording

50

Inzet bijzondere bevoegdheden
De inzet van bijzondere bevoegdheden door de MIVD om informatie
te verwerven is in de wet vastgelegd. De MIVD maakt steeds een zorgvuldige afweging over noodzaak, proportionaliteit (weegt het middel
op tegen het te bereiken doel) en subsidiariteit (wordt voor het lichtst
mogelijke middel gekozen) van de in te zetten bijzondere bevoegdheid. Daarnaast is het belangrijk dat de MIVD op belangrijke dossiers
over een (grotendeels) onafhankelijke inlichtingenpositie beschikt.
Waarbij de MIVD niet afhankelijk is van informatie van anderen, waarvan de juistheid niet kan worden vastgesteld.

Nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
In 2013 heeft de Commissie Evaluatie Wiv 2002, beter bekend als de Commissie
Dessens, de Wiv 2002 geëvalueerd. In het rapport komt naar voren dat de wet
aan herziening toe is, waarbij gezocht moet worden naar een nieuwe balans
tussen veiligheid en privacy. Op 11 maart 2014 heeft het kabinet een reactie op
het rapport gegeven. Het kabinet onderschrijft daarin in algemene zin de conclusie dat de Wiv 2002 op een aantal punten toe is aan modernisering en dat
een aantal aanpassingen gewenst is in de procedures van de inlichtingen- en

veiligheidsdiensten. Het kabinet volgt de commissie daarom in het merendeel
van haar aanbevelingen. Op 21 november 2014 is het kabinetsstandpunt over
de herziening van het interceptiestelsel uitgebracht waarin de contouren van
het beoogde stelsel en de extra waarborgen zijn geschetst.]
Om een zorgvuldige afweging van belangen te waarborgen, is er een uitgebreid
stelsel van procedures en intern en extern toezicht. Al deze maatregelen en
toezicht waarborgen dat de MIVD op integere wijze invulling geeft aan zijn
wettelijke taken.

RIV
De Raad voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (RIV) is een onderraad
van de Ministerraad waar de volgende bewindslieden in zitten:
• de minister-president
• de viceminister-president
• de minister van Defensie
• de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
• de minister van Buitenlandse Zaken
de minister van Veiligheid & Justitie
De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), de directeur-generaal AIVD en de directeur MIVD zijn aanwezig bij de vergaderingen
van de RIV.
CVIN
Het Comité Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN) is het ambtelijk
voorportaal voor de Raad voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (RIV).
Het CVIN staat onder leiding van de coördinator voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, tevens secretaris-generaal van het ministerie van Algemene
Zaken. De directeur MIVD en de directeur-generaal AIVD zijn, met de Nationale
Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en de Directeur-generaal Politieke Zaken van het ministerie van Buitenlandse Zaken lid van het CVIN.
VCD en CIVD
De minister van Defensie draagt de politieke verantwoordelijkheid voor het
functioneren van de MIVD en legt daarover, zoveel als mogelijk in de openbaarheid verantwoording af in het parlement. Openbare informatie wordt gedeeld
met de Vaste Commissie Defensie (VCD). Niet-openbare informatie deelt de minister met de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD),

51

voegdheden wordt onderzocht of de persoon in kwestie daarover kan worden
geïnformeerd. In 2014 heeft notificatieonderzoek twee keer geleid tot het
uitbrengen van een notificatieverslag. De CTIVD wordt over de uitvoering van
de notificatieverplichting geïnformeerd
Inzageverzoeken
Op basis van de Wiv 2002 heeft iedereen de mogelijkheid om een aanvraag te
doen naar eventueel bij de MIVD vastgelegde gegevens. Als deze gegevens niet
langer actueel zijn voor de taakuitvoering van de MIVD en in deze gegevens
geen bronnen of werkwijzen van de dienst worden onthuld, kunnen deze in
aanmerking komen voor openbaarmaking. Tegen weigering tot openbaarmaking is het mogelijk bezwaar en beroep aan te tekenen. De bezwaren worden
door een onafhankelijke commissie behandeld.

bestaande uit de fractievoorzitters van de Tweede kamer. Bij vergaderingen
tussen CIVD en de minister is ook de directeur MIVD aanwezig.
CTIVD
De Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) is een onafhankelijke commissie die toeziet op een rechtmatige
toepassing van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv
2002) en de Wet op de veiligheidsonderzoeken (Wvo) door de MIVD en AIVD.
De CTIVD is daarnaast onafhankelijk adviseur bij de behandeling en beoordeling van klachten over het optreden van de MIVD. www.ctivd.nl
In 2014 heeft de CTIVD over de MIVD één toezichtsrapport vastgesteld. Het
betreft een rapport naar de gegevensverwerking van AIVD en MIVD op het
gebied van telecommunicatie. In 2014 onderzocht de CTIVD verder de rechtmatigheid van de samenwerking van de MIVD met buitenlandse inlichtingen- en
veiligheidsdiensten en een tweetal signals intelligence (sigint)operaties van de
MIVD. De toezichtsrapporten over deze onderzoeken zullen naar verwachting
in 2015 verschijnen.
Notificatie
In de Wiv 2002 is een notificatieverplichting opgenomen. Deze verplichting
houdt in dat vijf jaar na de beëindiging van enkele specifieke bijzondere be-

52

Inzageverzoeken per soort aanvraag

Bezwaar- en beroepsprocedures ten aanzien van afgehandelde inzageverzoeken

150

40
1
34

120

32
3
18

90

24

9
60

16
105

32
30

8

5

18

4
13

2

18

6

18
0

6
Ingediend

AfgehandeldG

Gegevens over bestuurlijke aangelegenheden
Gegevens over overleden familielid
Gegevens over eigen persoon

ehonoreerd

0

7
1
1

Ingediend

Afgedaan

Ongegrond

Gegrond

Niet ontvankelijk

Ingetrokken

Hoger beroepen
Beroepen
Bezwaren

53

Klachten
Klachten over het optreden van de MIVD kan men indienen bij de minister
van Defensie. De CTIVD adviseert bij de behandeling van de klacht. Indien een
klachtindiener zich niet in de afhandeling van de klacht kan vinden, kan hij
zich wenden tot de Nationale Ombudsman.

Aantal ingediende en behandelde klachten

1

1

Ongegrond
(Deels) gegrond
Niet in behandeling genomen

1

Auditdienst Rijk/ Algemene Rekenkamer
De controle op de uitgaven uit de open begroting wordt uitgevoerd door de
Auditdienst Rijk. De controle van het Niet Beleidsartikel Geheime Uitgaven is
conform de Comptabiliteitswet toebedeeld aan de President van de Algemene
Rekenkamer. Deze heeft de controle gedelegeerd aan de Auditdienst Rijk.

Media
De MIVD heeft geen actief mediabeleid. Dit betekent dat de MIVD zelden journalisten benadert voor artikelen of interviews. Pers- en publieksvragen worden
zo snel en volledig mogelijk beantwoord, zonder geheime informatie vrij te
geven.
In 2014 ontving de MIVD voornamelijk persvragen over veiligheidsonderzoeken, het jaarverslag 2013, beveiligingsmaatregelen bij Defensie, de Joint Sigint
Cyber Unit, bezuinigingen bij de MIVD, cyber incidenten en individuele rechtszaken over de verklaring van geen bezwaar.
Deze publieksvragen hebben betrekking op (veiligheids)meldingen, veiligheidsonderzoeken, industrieveiligheid, inzageverzoeken en vacatures.
Spanningsveld
Er zit een spanningsveld tussen publieke rapportage en het werk van een inlichtingen- en veiligheidsdienst. Tussen niets zeggen en alles prijsgeven zit een

In 2014 ontving de MIVD 1275 publieksvragen en meldingen via het algemene e-mailadres.

54

wereld van verschil, maar het actuele kennisniveau, de bronnen en de werkwijze mogen niet openbaar worden gemaakt. Dat legt grote beperkingen op
aan de mate van openbaarheid. Bescherming van Defensiemedewerkers in het
veld, werkwijze en informatiepositie van de MIVD dient een groter belang dan
openbaarheid. De MIVD gaat bijvoorbeeld nooit in op individuele zaken die bij
de rechter liggen, personeelsvertrouwelijk zijn of de privacy van de betrokkene kunnen schaden. Bij overige vragen maakt de MIVD altijd een afweging of
beantwoording van de persvraag de werkwijze of het actueel kennisniveau van
de MIVD kan prijsgeven, niet in strijd is met de wettelijk bepaalde bronbescherming of militaire operaties in gevaar kan brengen.

55

56

Jaarverslag 2014

20 april 2015
Dit is een uitgave van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)
Vormgeving: Crossmedia, Media Centrum Defensie
Fotografie: Mediacentrum Defensie en Richard van Elferen (Mediatheek Rijksoverheid)

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Colofon

Jaarverslag

MIVD
2014