Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

33 009

Innovatiebeleid

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 121

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 juni 2023
In het coalitieakkoord 2021–2025 (bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) is
afgesproken om de mainportstatus van Brainport-Eindhoven door te
ontwikkelen. Met deze brief geef ik invulling aan de toezeggingen die ik
tijdens het Commissiedebat Bedrijfslevenbeleid op 19 oktober 2022
(Kamerstuk 32 637, nr. 512) en tijdens het debat Vestigingsklimaat op
16 februari 2023 (Handelingen II 2022/23, nr. 54, item 10) heb gedaan aan
het lid Amhaouch, om de Kamer over de doorontwikkeling van de
Brainportregio te informeren. Hiervoor kies ik graag een bredere
benadering als invalshoek: mijn visie op de hightech maakindustrie
waarin de Brainportregio een belangrijk brandpunt is.
Belang van de hightech maakindustrie
De Nederlandse hightech maakindustrie draagt bij aan de ontwikkeling
van onze brede welvaart. Multinationals, MKB, startups en scale-ups die
samen de hightech maakindustrie vormen, bieden oplossingen voor alle
grote maatschappelijke uitdagingen. De innovatiekracht van de sector
heeft een brede uitwerking in ons dagelijks leven, in de manier waarop we
werken, communiceren, energie gebruiken en ziekten behandelen. Zo
bouwen we in Nederland de meest nauwkeurige elektronenmicroscopen
waarmee bijvoorbeeld op atomair niveau het COVID-virus is ontleed. Of
neem de Iron Fuel Boiler die huishoudens van CO2 neutrale warmte kan
voorzien door de omzetting tussen roest en ijzerpoeder. Of de
ECG-pleister waardoor patiënten met hartritmestoornissen niet meer naar
het ziekenhuis hoeven en thuis kunnen worden gemonitord.
De bijdrage van de hightech maakindustrie aan ons handels- en investeringssysteem is groot. Samen zijn deze bedrijven goed voor € 93 miljard

kst-33009-121
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

1

aan toegevoegde waarde1. De positieve effecten van de sector op de
Nederlandse economie zijn echter groter dan alleen voor de eigen
productie en export. De sector creëert banen op alle onderwijsniveaus.
Kennisinstellingen, het onderwijs en bijvoorbeeld logistieke dienstverleners spelen eveneens een belangrijke rol in de ondersteuning van
internationale waardenketens.
Regionale succesfactoren
Nederland heeft vier regio’s met een sterk geconcentreerde en goed
georganiseerde hightech maakindustrie. Brainport-Eindhoven is hierin
onmiskenbaar het brandpunt. Maar ook Twente, het gebied rond
Arnhem/Nijmegen en in Zuid-Holland vooral rond Delft hebben een eigen
regionale kracht ontwikkeld. De ambitie van Almere om zich in de
toekomst als hightech regio te kunnen ontwikkelen juich ik toe.
Overeenkomst tussen de vier regio’s is dat ze beschikken over goed
georganiseerde kennis- en innovatie ecosystemen en sterke internationale
verbindingen. Nabijheid is hierbij een bepalende succesfactor. Hierin
werken hightechbedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen, regionale
ontwikkelingsmaatschappijen en de overheid hecht samen. Dat levert veel
op: innovatieprojecten en onderzoek, het vermarkten van innovaties door
wereldspelers, een veerkrachtig MKB in de toeleverende ketens en tevens
een gunstig startup- en scale-up klimaat. Hierdoor heeft hightech zich in
deze regio’s als belangrijke groeimotor van de Nederlandse economie
kunnen ontwikkelen. Als maat voor de innovatiekracht is dat ook terug te
vinden in het aantal patenten dat door Nederland wordt ingediend.

Evident is dat ecosystemen in deze hightech regio’s alleen kunnen
floreren als ook de functies voor wonen en een goede bereikbaarheid op
orde zijn, er voldoende talent beschikbaar is en er voldoende fysieke
ruimte voor bedrijven is om zich te vestigen en uit te breiden.
Belang Brainportregio
De Brainportregio staat model voor technologisch leiderschap. De regio
staat op de zevende plaats van de 201 meest veelbelovende wereldwijde
hightech ecosystemen2. In de regio is een groot aantal innovatieve
wereldspelers gevestigd, die samen met het MKB in de toeleverende
ketens bijdragen aan een sterk kennis-, handels- en investeringssysteem
voor de Nederlandse economie. De regio is eveneens wereldberoemd
door de technologie en fabricage van machines waarmee chips kunnen
worden geproduceerd. Op andere vlakken wordt gewerkt aan nieuwe
sleuteltechnologieën zoals fotonica, batterijtechnologie en chipdesign.

1
2

CBS Bedrijfsleven arbeids- en financiële gegevens.
The Next Generation of Tech Ecosystems Report, 1 december 2022: Brainportregio in wereldtop
van tech-ecosystemen (tue.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

2

Deze technologieën moeten we inzetten om bedrijven te laten groeien op
concurrerende en veranderende markten.
Op het gebied van onderzoek, innovatie en ontwikkeling, evenals
geavanceerde productie, is de private investeringsbereidheid in de
Brainportregio uniek:
– De private R&D-uitgaven liggen rond de € 3 miljard per jaar, een hoger
bedrag dan de totale R&D-uitgaven in Amsterdam, Rotterdam en
Utrecht bij elkaar.
– Er wordt bijgedragen aan een toekomstbestendige economie door het
benutten van bestaande publieke financieringsinstrumenten zoals het
Nationaal Groeifonds, het Deeptechfonds bij Invest-NL, het Regionaal
Investeringsfonds MBO en de investeringen door de Brabantse
Ontwikkelingsmaatschappij (BOM).
– De maakindustrie in de Brainportregio is goed voor 11,3% van de
Nederlandse industriële bruto toegevoegde waarde en levert daarmee
de hoogste industriële toegevoegde waarde op van alle regio’s in
Nederland.
– De regio trekt ook veel talent aan op alle werk- en denkniveaus, bijna
20% van het Nederlandse R&D-talent werkt in de Brainportregio.
– Voor de Nederlandse export levert dat alles veel op, 36% van de
landelijke hightech export komt uit de Brainportregio.
– Door breed vertakte netwerken en toeleverende ketens heeft de
Brainporteconomie ook positieve effecten op andere kennis- en
innovatieregio’s. Met partners in onder meer Twente en in ZuidHolland rond Delft wordt vaak samengewerkt, zoals in de ketens rond
fotonica, batterijen, chipdesign en quantumtechnologie. De gecombineerde kennis- en innovaties versterken de internationale concurrentiepositie.

Versterken competitiviteit
Voor de bedrijven in de hightech ecosystemen zijn er echter ook
knelpunten om te kunnen investeren, ontwikkelen en groeien. De fysieke
omgeving beperkt bedrijven omdat er onvoldoende betaalbare woningen
zijn en de bereikbaarheid niet altijd op orde is. Talent is schaars, terwijl
netcongestie en stikstof zorgen voor beperkingen om te kunnen vestigen
of uitbreiden. In Brainport-Eindhoven en Zuid-Holland neemt door de
verdichting van de omgeving ook de beschikbaarheid van fysieke ruimte
voor innovatieve bedrijven af. We willen deze bedrijven in Nederland
behouden, zij versterken onze hightech ecosystemen. We moeten daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

3

de beschikbare ruimte voor economie goed benutten en zorgen voor
voldoende uitbreidings- en ontwikkelingsmogelijkheden. Daarnaast zetten
we met het actieplan groene en digitale banen in op technisch talent en
vakmanschap3. In het derde kwartaal van 2023 kom ik met een
programma Ruimte voor economie. Doel van dit programma is het
borgen van voldoende ruimte voor bedrijven in kwantitatief en kwalitatief
opzicht. In de zoektocht naar ruimte voor nieuwe of uitbreidende
bedrijven zie ik ook toegevoegde waarde in de samenwerking tussen
regio’s. Daarom onderzoek ik met betrokken partijen welke ruimtelijke
mogelijkheden regio’s als Twente en Almere hebben om samen met de
Brainportregio en Zuid-Holland de Nederlandse internationale competitiviteit te verhogen.
Verschuivende geopolitieke verhoudingen
We moeten de positie van de Nederlandse hightech maakindustrie bezien
in het licht van een nieuwe economische wereldorde. Het behoud van de
sterke positie die we nu hebben wereldwijd is geen vanzelfsprekendheid.
Verschuivende geopolitieke verhoudingen zetten het wereldwijde open
multilaterale handelssysteem onder druk. Grootmachten als China en de
Verenigde Staten proberen steeds meer los van elkaar te komen. Ze
investeren beide stevig in digitale sleuteltechnologieën en versterken
daarmee hun potentie om wereldwijd standaarden te zetten en strategische technologische afhankelijkheden te creëren. Ook in de Europese
Unie wordt de roep om strategische autonomie en protectionisme steeds
groter. Verschillende plannen worden gepresenteerd om de positie van
Europa te versterken, bijvoorbeeld middels de Europese Chips Act4 en de
Critical Raw Materials Act5.
Nederland zal als handelsland een goede balans moeten vinden voor
open grenzen voor de internationale handel6. We blijven voor belangrijke
supply chains afhankelijk van andere landen. Het gaat erom dat Nederland
en Europa op essentiële onderdelen in de ketens een sterke positie
behouden of verkrijgen. Bedrijven die lithografiemachines en chips maken
zijn hierbij cruciale spelers. De Nederlandse bijdrage aan de open
strategische autonomie van Europa is gericht op de bescherming van
kwetsbare technologie en de beschikbaarheid van technologische
producten. En daarmee ook op de belangen voor onze nationale
veiligheid.
Juist dat kan kansen bieden voor de Nederlandse hightech maakindustrie
en een toekomstbestendige economische groei. Daarvoor is het wel nodig
dat bedrijven in Nederland kunnen blijven investeren, ontwikkelen en
groeien. Voor de Brainportregio vraagt dit om specifieke aandacht.
Bestuurlijk Overleg Brainport
Om ambities waar te maken en knelpunten op te lossen heb ik in juni 2022
het Bestuurlijk Overleg Brainport ingesteld (BO-Brainport). Hieraan nemen
deel: de bewindspersonen van OCW, IenW en VRO en namens de regio de
gedeputeerde economie van de provincie Noord-Brabant, de burgemeester en de wethouder economie van de gemeente Eindhoven (in hun
bestuurlijke vertegenwoordiging van de regio Zuidoost Brabant) en de
directeur van Brainport Development. Samen met hen voer ik twee keer
per jaar in het BO-Brainport de beleidsdialoog over de opgaven voor de
regio die tot en met 2030 nodig zijn.
3

Kamerstuk 29 544, nr. 1173.
European Chips Act: Factsheet | Shaping Europe’s digital future (europa.eu).
5
Factsheet on European Critical Raw Materials Act (europa.eu).
6
Kamerstukken 30 821 en 21 501–02, nr. 181.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

4

Het BO-Brainport is erop gericht dat het internationale concurrentievermogen van de regio wordt versterkt en hiermee wordt bijdragen aan de
strategische autonomie van Europa. Dit is een nationaal belang. Belangrijkste factoren waarover de dialoog in het BO-Brainport is gevoerd zijn,
dat:
– Er extra wordt geïnvesteerd in woningen en bereikbaarheid;
– Er een aanpak komt voor de beschikbaarheid van talent.
– Voor de groei en het behoud van innovatieve bedrijven en sterke
veerkrachtige toeleverende ketens wordt gekeken naar de ruimtelijke
en technologische samenwerking tussen de genoemde hightech
regio’s.
– Bestaande publieke financieringsinstrumenten – als genoemd –
worden benut voor het opwerken van internationale waardeketens
rond nieuwe technologieën en groeimarkten. Er ook kansen zijn om
nieuwe instrumenten te benutten zoals IPCEI7 en vanuit de EU
ChipsAct.
Daarnaast is afgesproken dat we in het BO-Brainport kijken naar oplossingen voor voldoende capaciteit op het elektriciteitsnet en stikstofruimte.
Het economisch belang om de regio een ruimtelijke schaalsprong te laten
maken is uitvoerig in het BO-Brainport besproken. Dit is zonder meer de
belangrijkste voorwaarde om de groei van de hightech maakindustrie te
kunnen accommoderen. Essentieel is de verstedelijkingsopgave van
62.000 woningen, waarvan ruim 50.000 woningen voor 2030 (conform
Verstedelijkingsakkoord). Hierdoor kon tijdens het Bestuurlijk Overleg
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (BO-MIRT) van
9 november 2022 bijna € 1,6 miljard aan de regio worden toegezegd8. De
investeringen maken de verwachte reizigersgroei in het openbare vervoer
mogelijk en de ontwikkeling van een nieuw, hoogstedelijke woon- en
werkomgeving in het hart van de Brainportregio.
Ook onderschrijf ik samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap dat er een grote behoefte is aan talent en goed opgeleide
kenniswerkers om aan de arbeidsmarktvraag in de Brainportregio te
voldoen. Voor de maakindustrie in de regio zijn in 2030, 72.000 nieuwe
werkplekken nodig, waarvan 60% op mbo-niveau. Hier ligt een opgave
voor de gehele waaier van sectoren voor het vervolgonderwijs: mbo, hbo
en wo. Ook dit is een vraagstuk dat op nationaal niveau moet worden
bezien. In het BO-Brainport is afgesproken dat de regio voor haar
behoeftestelling een gedragen aanpak uitwerkt. Publieke en private
partners in de regio werken hier samen aan, veelal in samenspraak met
nationale partnerorganisaties: de komende periode zullen we samen met
de regio bezien wat en in welke fasering haalbaar is. De kaders van de
Minister van OCW die worden ontwikkeld in de toekomstverkenningen
mbo, hoger onderwijs en wetenschap, het Leven Lang Ontwikkelen en de
ontwikkeling van internationale studentenstromen zijn hierin leidend9.
Tot slot wil ik benoemen dat de samenwerking in het BO-Brainport niet
alleen vraagt om integraliteit aan de kant van het Rijk. Ook de regio zal
haar bestuurlijke realisatiekracht binnen alle 21 gemeenten van de
Brainportregio goed moeten verbinden, bijvoorbeeld op het gebied van
de realisatie van de woningbouwopgave.
Conclusie
We hebben in Nederland een sterke hightech maakindustrie en dat
moeten we koesteren en versterken. Vestigingsklimaat is de belangrijkste
7

Important Project of Common European Interest (IPCEI) (rvo.nl).
Kamerstuk 36 200 A, nr. 9.
9
Kamerstuk 22 452, nr. 85.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

5

troef om de maakindustrie schokbestendig te maken en Nederland ook in
de nabije toekomst internationaal competitief te houden. Daardoor
kunnen we onze productiviteit verbeteren, doorbraken bereiken voor onze
digitale- en groene transitie en hiervan de vruchten plukken voor ons
welvaartsniveau. Dat betekent dat de departementen en de regio’s er bij
het maken van gebiedsgerichte agenda’s voor moeten zorgen dat de
hightech maakindustrie en hun toeleverende ketens in Nederland kunnen
blijven investeren, ontwikkelen en groeien. Daar zet ik me vanuit mijn
verantwoordelijkheid vol ambitie voor in.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 009, nr. 121

6