Topperregeling in de praktijk
E valuatie en leerervaringen van de Topperregeling
bedrijventerreinen

Marianne van den Anker, Coen Geerdes en Mark Steverink
Den Haag, maart 2009

Nicis Institute
Laan van N.O. Indië 300
2593 CE Den Haag
Postbus 90750
2509 LT Den Haag
telefoon +31(0)70 344 09 66
fax +31(0)70 344 09 67
email info@nicis.nl
www.nicis.nl

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Nicis Institute. Het
gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in
artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt
vermeld. Publicatie en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede
opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke
toestemming.

Nicis Institute aanvaardt geen

drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

aansprakelijkheid voor

Inhoudsopgave

Samenvatting

6

1

Inleiding

14

1.1

De Topperregeling

15

1.2

Doelstelling en vraagstelling

17

1.3

Onderzoeksaanpak

19

1.4

Beperkingen aan het onderzoek

19

1.5

Opbouw van het rapport

20

2

Beleidscontext Topperregeling

22

2.1

Beleidscontext rond Actieplan Bedrijventerreinen

23
25

2.2

Actieplan Bedrijventerreinen

2.3

Beleidsontwikkelingen na het Actieplan Bedrijventerreinen

29

2.4

Adviezen en evaluaties

30

3

Evaluatie Topperregeling

34

3.1

3.500 hectare terrein geherstructureerd in 2012?

34

3.2

Doorlooptijd deelprojecten 6 ½ jaar

36

3.3

Elk terrein een plan van aanpak

39

3.4

Beheer, onderhoud en parkmanagement op orde

39

4

Andere effecten en ervaringen

41

4.1

Impulsgeld en vliegwieleffect

41

4.2

Welke neveneffecten zijn opgetreden?

45

4.3

Ervaringen bij de uitvoering

52

5

Conclusies en aanbevelingen

57

5.1

Doelstelling van de Topperregeling

57

5.2
5.3

Leerervaringen, neveneffecten, positieve en negatieve aspecten van de
Topperregeling

60

Aanbevelingen in het licht van nieuw bedrijventerreinenbeleid

63

Bijlage 1 Lijst van Topprojecten

68

Bijlage 2 Overzicht van afgegeven beschikkingen

71

Bijlage 3 Vragenlijst voor projectleiders in de gemeenten

76

Deel I

76

Facts & figures

Deel II De beschikkingen

79

Deel IV Betrokken actoren

84

Deel V

86

Algemene reflecties op de Topperregeling

4

Bijlage 4 Samenstelling begeleidingscommissie

88

Bijlage 5 Respons en deelnemers expertmeeting

89

Bijlage 6 Resultaten vragenlijst projectleiders

91

5

Samenvatting

Opdracht en onderzoek
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft Nicis
Institute een evaluatie uitgevoerd naar de effecten en leerervaringen
van de Topperregeling. Deze evaluatie is toegezegd in de brief van de
staatssecretaris van Economische Zaken over de voortgang van het Actieplan Bedrijventerreinen van 19 december 2006.1
Deze evaluatie heeft plaatsgevonden van november 2008 tot en met
maart 2009. Er is gebruik gemaakt van deskresearch, het bevragen van
projectleiders (86% respons) en een expertmeeting. Het onderzoek is
begeleid door een commissie bestaande uit relevante sleutelpersonen uit
de praktijk en wetenschap.

Doel onderzoek
Het doel van deze evaluatie is tweeledig. Allereerst geeft dit onderzoek
beleidsmakers, politici, uitvoerders, adviseurs, etc. uit de verschillende
bestuurlijke lagen en daarbuiten een beeld van de resultaten die werden
beoogd en zijn geboekt met de Topperregeling. In de tweede plaats
geeft dit onderzoek aan welke aspecten, onderdelen, uitgangspunten en
toepassingsmogelijkheden van de Topperregeling meegenomen zouden
kunnen worden in toekomstig beleid.

Onderzoeksvragen
•

Welke (kwantitatieve) doelen zijn bereikt?

•

Welke masterplannen en deelplannen lagen er al en wat heeft
de Topperregeling in dit kader opgeleverd?

•

Heeft de Topperregeling een vliegwiel (multipliereffect) teweeg
gebracht?

•

Hoe is de regeling ervaren?

•

Welke leerpunten zijn er, vooral met het oog op de toekomst,
voor gesprekken met gemeenten en de inzet van gemeenten
zelf?

•

Wat zijn de neveneffecten van de Topperregeling?

•

Wat was er goed en wat was er minder goed aan de Topperregeling?

1

Kamerstukken II, 2006-2007, 30800 XIII nr. 35.

6

Beperkingen
Hoewel op basis van dit onderzoek een groot aantal relevante bevindingen en aanbevelingen kan worden gedaan, kleven er ook beperkingen
aan de reikwijdte en intensiteit waarmee een aantal conclusies kan worden getrokken. De effecten van de Topperregeling kunnen niet geïsoleerd worden. De Topperregeling komt bovenop bestaand geld en bestaand beleid. En gezien de doorlooptijd (6 ½ jaar) en het feit dat in
2008 en 2009 nog gemeenten zijn gestart, komt de evaluatie te vroeg.
Ook de weloverwogen keuze om projectleiders te bevragen die met de
Topperregeling hebben gewerkt, heeft consequenties voor de wijze
waarop de onderzoeksresultaten kunnen worden geïnterpreteerd. Niettemin bieden de resultaten van dit onderzoek voldoende aanknopingspunten om terug te blikken en vooruit te kijken, mede omdat de ervaringen van de mensen die in de praktijk met de Topperregeling hebben
gewerkt, gebundeld zijn.

Nieuw tijdsgewricht
Vlak voor en tijdens dit onderzoek heeft de Taskforce (her)ontwikkeling
bedrijventerreinen (de commissie Noordanus) een advies uitgebracht
dat het kabinet in hoofdlijnen heeft omarmd. De kern van de beleidswijziging is dat gemeenten niet langer rechtsreeks door het rijk worden gesubsidieerd voor een project. De provincie en regio’s voeren in de toekomst op basis van programmasturing de regie. Het Rijk stelt hiervoor
een budget van 400 miljoen euro (2009-2013) voor beschikbaar. De opdrachtgever heeft nadrukkelijk meegegeven dat dit onderzoek niet bedoeld is om te reflecteren op het nieuwe beleid dan wel om het draagvlak hiervoor te peilen. Doen alsof er geen advies lag van de commissie
Noordanus en de maatschappelijke en politieke steun hiervoor buiten
beschouwing laten, paste evenmin. Vandaar dat de aanbevelingen zijn
geformuleerd vanuit de gedachte dat de kabinetsreactie stand houdt.

De Topperregeling
De Topperregeling is een specifieke bedrijventerreinensubsidie van het
ministerie van Economische Zaken. Met deze regeling vindt ondersteuning vanuit het Rijk plaats door het concentreren van menskracht en
middelen op de bedrijventerreinen die een maximale meerwaarde hebben voor de economie. Het gaat hierbij om terreinen waarmee belangrijke ‘kansen kunnen worden verzilverd’ voor de economie: de Topprojecten. In de periode 2004-2008 is aan 28 verschillende terreinen in

de

vorm van 39 beschikkingen een bedrag van € 86.184.943 aan subsidie
verstrekt. De Topperregeling was nadrukkelijk bedoeld voor herstructurering (niet voor transformatie of facelifts). Bij uitzondering zijn bedrijventerreinen gesubsidieerd die een combinatie van herstructurering en
het aanleggen van nieuw terrein tot doel hadden. Het aantal hectare dat
met de Topperregeling is gesubsidieerd kan op grond van de aard van
de beschikkingen moeilijk vastgesteld worden. Daarvoor moet dus een
vertaalslag

gemaakt

worden.

Er

is

geld

voor

specifieke

activitei-

7

ten/deelprojecten verstrekt die niet per definitie zijn te ‘vangen’ in termen van hectare. Naast een aantal specifieke doelstellingen die met de
Topperregeling werden beoogd en die zijn vastgelegd in het Actieplan
Bedrijventerreinen, zijn verwachtingen (beleidsveronderstellingen) gewekt. Deze neveneffecten die zich ‘naar aanleiding van de Topperregeling’ hebben voorgedaan, worden eveneens beschreven.

Doelstellingen Topperregeling gebaseerd op Actieplan Bedrijventerreinen

Doelstelling 1. 3.500 hectare bedrijventerrein geherstructureerd in
2012
De Topperregelingen verschillen in hun ‘opdracht’. Er kunnen grofweg
drie soorten deelprojecten worden onderscheiden: het verwerven van
verloederde panden (slopen en opnieuw beschikbaar komen), bedrijfsverplaatsingen, structurele verbeteringen van de infrastructuur en combinaties hiervan.
De kwantitatieve doelstelling aangaande het aantal hectare is weliswaar
nog niet gehaald, maar uit de onderstaande gegevens blijkt dat de realisering wel goed op koers ligt. Dat laat onverlet dat een aantal projecten nog loopt of net begonnen is.
Kijken we naar herstructurering op de Topproject terreinen dan kunnen
we het volgende beeld geven. We houden dan niet alleen rekening met
de resultaten van de Topperregeling zelf maar ook met de deelprojecten
in GSB-verband, die op Topproject-terreinen gerealiseerd zijn. Tot 2008
is 814 hectare met GSB-projecten gerealiseerd. Daarvan zijn er 613,6
hectare op Topproject terreinen gerealiseerd. Samen met de 1935,5 gerealiseerde hectaren uit projecten op grond van de Topperregeling zelf
levert dat 2567,1 hectare per 1 januari 2008 op in het totale gebied van
de topprojecten. Dit is 73% procent van de doelstelling van 3500 hectare geherstructureerd terrein in 2012.
Bovengenoemde gegevens komen voort uit de Monitor bedrijventerreinen. Kijken we naar de door het ministerie van Economische Zaken afgegeven Topperbeschikkingen voor de deelprojecten, dan zien we dat
de doelstellingen daarvan vaak niet corresponderen met of uit te drukken zijn in de eenheid hectare. In dit laatste geval kan dus niet rechtstreeks worden bepaald of de doelstelling voor wat betreft het aantal
hectare is behaald en dient een vertaalslag naar hectares gemaakt te
worden.

Doelstelling 2. De (deel)projecten hebben een maximale doorlooptijd van 6 ½ jaar
Van de deelprojecten loopt een groot aantal vertraging op. De werkelijkheid blijkt weerbarstiger dan vooraf werd verondersteld. De door-

8

looptijd van maximaal 6 ½ jaar zal in een aantal gevallen niet gehaald
worden. Het ministerie van EZ dient de komende tijd rekening te houden met verzoeken tot uitstel. De moeizame uitvoering zit in de aard
van de herstructurering zelf en in de tijd die opgaat met afstemming,
samenwerking, bureaucratie, beperkte capaciteit en het voldoen aan regelgeving (wijzigingen van het bestemmingsplan zijn bijvoorbeeld tijdrovend). De algemene indruk onder de projectleiders is dat het nu en in
de toekomst weinig realistisch is om kortere doorlooptijden te verwachten. Het beeld is gekleurd, maar overwegend positief over het op termijn behalen van de doelstellingen.

Doelstelling 3. 90% van de terreinen heeft een plan van aanpak in
het jaar 2006
Deze doelstelling is voor wat betreft de geïnventariseerde bedrijventerreinen behaald. Een deel van de gemeenten had al een masterplan bij
aanvang van de Topperregeling. Een deel van de gemeenten heeft master- en deelplannen ontwikkeld in het kader van de Topperregeling.

Doelstelling 4. Parkmanagement, beheer en onderhoud op orde
Een derde van de onderzochte terreinen heeft geen beheerorganisatie,
de resterende tweederde heeft dat wel. Het beheer en onderhoud is volgens de respondenten (redelijk) op orde. De Topperregeling heeft er in
een aantal gevallen toe bijgedragen dat dit resultaat is geboekt. De invulling van de begrippen onderhoud, beheer, beveiliging en parkmanagement verschilt van terrein tot terrein. De respondenten geven aan dat
de continuïteit en financiering voor de lange termijn aandacht verdient.

Goede elementen, leerervaringen en neveneffecten van de
Topperregeling
Het masterplan is een goed instrument
Om voor de Topperregeling in aanmerking te komen moesten masterplannen worden ontwikkeld. Zowel het proces van het maken ervan
(hoewel dit hier en daar als belastend is ervaren) als het resultaat
(minder ad hoc en meer gestructureerd beleid) is positief ervaren. Respondenten zien het masterplan als een meerwaarde die visie en focus
aanbrengt op de aard van het probleem en waar men heen wil met het
bedrijventerreinen.
Eind-van-de-rit regeling en dekking van onrendabele projecten.
Bijna alle projectleiders geven aan dat de subsidiebereidheid van het
ministerie van EZ, in de vorm van een eind-van-de-rit-regeling, het project de ‘swing’ heeft gegeven die nodig was. Zonder de Topperregeling
waren veel zaken niet van de grond gekomen.

9

De Topperregeling is een impulssubsidie. Er is een redelijk sterk vliegwieleffect opgetreden
Het vliegwieleffect dat met de Topperregeling werd beoogd is redelijk
sterk gebleken. Niet alleen zijn meer partijen financieel over de brug
gekomen, maar ook heeft de Topperregeling een psychologisch effect te
weeg gebracht: het gezamenlijk optrekken van bedrijven en overheid
zorgt voor een extra drive en voor vertrouwen. Het vliegwieleffect
treedt op doordat er sprake is van een substantiële financiële bijdrage.

Minder goede elementen, leerervaringen en neveneffecten
van de Topperregeling
Rol ministerie van EZ blijft beperkt tot financiële bijdrage
Van de meerwaarde van ondersteuning van het ministerie van EZ (inzet
van expertise, projectbemiddeling en interventies) is nauwelijks gebruik
gemaakt. Kennelijk is hiervoor in het veld geen behoefte. Naar het ministerie van EZ wordt vooral gekeken voor een bijdrage door middel van
financiering.
Subsidies werven is verheven tot een beroep
Het beeld dat uit de Topperregeling naar voren is gekomen, sluit aan op
het beeld dat de Rekenkamer heeft geschetst: subsidies verwerven is
een vak apart geworden. Veel projectleiders beschouwen het verzamelen van geld uit diverse potjes als één van hun belangrijkste activiteiten. De financiering komt uit diverse posten van de gemeentelijke begroting, verschillende provinciale regelingen, regelingen van het Rijk en
Europese subsidiemogelijkheden. Hier gaat veel tijd en energie in op.
Dit is overigens een verschijnsel dat niet alleen op de Topperregeling
van toepassing is.
Voorts lijkt het er op dat regelmatig subsidieaanvragen strategisch worden ingevuld. Vaak blijkt achteraf dat aan subsidievoorwaarden weliswaar op papier is voldaan (draagvlak, voldoende partners, etc.), maar
dat het hier in de praktijk toch aan schort.
Afhandeling subsidieaanvraag kan sneller. Nog steeds veel administratieve lasten
In het proces van aanvragen zijn nog behoorlijke efficiency stappen te
maken. Het stroef lopen ervan hangt nauw samen met de selectiecriteria van de Toppersubsidie en de strikte eisen die worden gesteld aan cofinanciering. Er is in het veld behoefte aan uitvoeringsruimte.
Impulseffect Topperregeling beweegt bedrijven nog niet tot voldoende
betrokkenheid
Ondanks het vliegwieleffect blijft het de vraag hoe ondernemers kunnen
worden overgehaald om samen met de overheid te investeren in bedrijventerreinen. De veronderstelling dat bedrijven niet of nauwelijks be-

10

trokken zijn, moet op basis van dit onderzoek in positieve zin worden
bijgesteld.

Aanbevelingen in het licht van nieuw bedrijventerreinenbeleid voor Rijk, provincies en gemeenten
Daar het op basis van het in ontwikkeling zijnde nieuwe bedrijventerreinenbeleid voor de hand ligt dat de rechtstreekse projectsubsidie aan individuele gemeenten/projecten komt te vervallen, zijn in dit onderzoek
alleen aanbevelingen gedaan die bruikbaar zijn bij programmafinanciering onder regie van de provincie/regio.

Aanbeveling 1. Werk met plannen
Ook bij een provinciale programmafinanciering zal er met plannen gewerkt moeten worden. Plannen definiëren de agenda, geven sturing,
bieden houvast en bieden een eerste kader voor de uitvoering. De bestaande gemeentelijke masterplannen vormen een goede basis (input
voor het programma en voorbeeld) en dienen niet verloren te gaan, ook
niet in de ambitie die er in ligt besloten. Bij de uitwerking van het nieuwe beleid doen de projectleiders een dringend beroep op de provincies
en regio’s om de masterplannen die in het kader van de Topperregeling
zijn gemaakt te gebruiken om voldoende inhoud op terreinniveau te behouden.
Aanbeveling 2. Zorg voor substantiële bijdragen met een voldoende
flexibele inzetbaarheid
Het verdient aanbeveling in toekomstige subsidieregelingen te zoeken
naar voldoende flexibiliteit om er voor te zorgen dat:
–

er maatregelen worden genomen die bijdragen aan de verbetering
van het ondernemingsklimaat en het investeringsklimaat op een bedrijventerrein, ook als de inzichten over hoe dat het beste kan worden bereikt gedurende de looptijd van een project wijzigen;

–

voortgang wordt geboekt, ondanks dat de uitvoering minder snel
loopt dan beoogd;

–

de rijkssubsidie een significante aanvulling is op de bijdragen van
één of meer andere partijen, waaronder de subsidieaanvrager, ongeacht hoe de verdeling over andere partijen precies is.

Naar verwachting zal dit het vliegwieleffect versterken, strategisch aanvraaggedrag tegengaan en de administratieve lasten beperken.

Aanbeveling 3. Terug naar de basis: maatschappelijk effect centraal
en werk met eenduidige definities
De Topperregeling werkt met de indicator hectares als maatstaf voor
succes. Deze indicator verbergt echter de achterliggende doelstellingen
van herstructurering. De uitdaging zal zijn om de begrippen die er echt

11

toe doen (‘ondernemersklimaat’, ‘vestigingsklimaat’, ‘veroudering, ‘kwalitatief hoogwaardig terrein’) te operationaliseren. Wat de ondernemers
zelf vinden van de kwaliteit van ‘hun’ terrein mag meer aandacht krijgen. Hiertoe kan aansluiting gezocht worden bij de inspanningen die op
dit moment in de praktijk worden gepleegd.
De maatschappelijke problemen (rommelig, achterstallig onderhoud,
onveilig, niet aantrekkelijk voor ondernemers, beperkte economische
groei, etc.) die de aanleiding vormden voor de invoering van de Topperregeling, en overigens uitputtend zijn beschreven in diverse beleidsdocumenten en adviezen, dienen (weer) centraal te komen staan. Het doel
zelf is niet herstructureren, maar om met herstructurering bepaalde
maatschappelijke effecten te realiseren.

Aanbeveling 4. Beheer en onderhoud met oog op de toekomst
Parkmanagement en criminaliteitspreventie maken deel uit van de Topperregeling. Het (opnieuw) structureel inbedden (organisatorisch en financieel) van beheer en onderhoud voor bedrijventerreinen wordt aanbevolen om te voorkomen dat over een aantal jaren opnieuw achterstallig onderhoud moet worden gedaan.

Aanbeveling 5. Samenwerking en vertrouwen onzichtbare, maar wezenlijke factoren voor succes
Samenwerking en vertrouwen (high trust en high power) zijn niet afdwingbaar, maar wel voelbaar, te bevorderen en enigszins meetbaar,
maar bovenal van wezenlijk belang voor succes. De inzet van betrokkenen en de resultaten die in de toekomst zijn te behalen zullen medebepaald worden door de wijze waarop de provincie weet te inspireren en
wezenlijk weet te binden. Het stimuleren van provincies om te komen
tot high trust en high power constructies wordt aanbevolen.

Aanbeveling 6. Verzakelijken met aandacht voor aantrekkelijke business case
De Topperregeling wilde er toe bijdragen dat derden (ondernemingen)
ook zouden investeren in bedrijventerreinen. Dit is deels gelukt. Eén
van de door de commissie Noordanus voorgestelde en door het Kabinet
overgenomen doelen van verzakelijking is dat de markt voor bedrijvenvastgoed aantrekkelijker wordt voor institutionele beleggers met lange
termijn doelstellingen. In de te creëren en de te verwachten waardestijging van vastgoed lijkt een deel van de business case te zitten. Vanuit
Brussel zal men kritisch opletten in hoeverre er sprake is van staatssteun. Niettemin wordt aanbevolen dat rijk en provincies nagaan of er in
het nieuwe instrumentarium modaliteiten kunnen worden ingebouwd om
samen met private partijen aantrekkelijke business cases te kunnen uitvoeren.

12

Recent heeft een groep institutionele vastgoedbeleggers een pamflet
overhandigd aan de minister van VROM waarin (onder condities) de bereidheid tot investeren in bedrijventerreinen wordt getoond.
Aanbeveling 7. Heb aandacht voor de obstakels waar de uitvoering
tegenaan loopt
Uit de leerervaringen van de projectleiders die in de praktijk hebben
gewerkt met de Topperregeling vloeit de aanbeveling voort dat, vooral
bij beleidsmakers en verantwoordelijke bestuurders, meer aandacht
dient te komen voor de lokale praktijk. Het diepgaander inventariseren
van de knelpunten in de uitvoering van lokale projecten verdient dan
ook aanbeveling om te voorkómen dat uitvoering van rijks- en provinciaal beleid op lokaal niveau strandt. In het kader van de door de commissie Noordanus aanbevolen, regionale/provinciale planning en programmering dient te worden beoordeeld of en in hoeverre de knelpunten in de lokale praktijk worden opgelost danwel of extra maatregelen
nodig zijn.

13

1

Inleiding

Nicis Institute heeft in opdracht van het ministerie van Economische

Nieuw Rijksbedrijventerrei-

Zaken (EZ) een evaluatie uitgevoerd naar de effecten en leerervaringen

nenbeleid zal gebaseerd

van de Topperregeling. Enerzijds is bepaald naar in hoeverre de doel-

zijn op het brede, en stevi-

stellingen van de Topperregeling zijn behaald en anderzijds is gekeken

ge advies van de Taskforce

naar ervaringen en bruikbare elementen voor nieuw bedrijventerreinen-

(her)ontwikkeling bedrij-

beleid. Deze evaluatie heeft plaatsgevonden van november 2008 tot en

venterreinen(THB)

met maart 2009.
Deze evaluatie is toegezegd in de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken over de voortgang van het Actieplan Bedrijventerreinen
van 19 december 2006.2
Het kabinet heeft recent in een reactie3 laten weten dat het nieuwe
Rijksbedrijventerreinenbeleid, inclusief de financiële aspecten en beleidsinstrumenten daarvan gebaseerd zal zijn op het brede en stevige
advies van de Taskforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen(THB), ook
bekend als de commissie Noordanus. 4
“Het kabinet zet samen met de provincies, gemeenten en bedrijfsleven
en in lijn met het advies van de THB in op een herstructureringsopgave
van 6500 ha tot 2013. Voor deze herstructurering heeft het kabinet tot
en met 2013 €400 miljoen beschikbaar. De uiteindelijke bijdrage van
het kabinet is afhankelijk van de bijdragen van de andere partijen. Het
kabinet wil over de behoefteraming en herstructurering van bedrijventerreinen een convenant tekenen met provincies en gemeenten in juni
2009.” 5
Centraal in de nieuwe aanpak die door de Taskforce is voorgesteld staat

Verschuiving van project-

de verschuiving van project- naar programmafinanciering onder regie

naar programmafinancie-

van de provincie/regio.

ring onder regie van de
provincie/regio

Er is uitdrukkelijk afgesproken dat bij de ontwikkeling van dit nieuwe
bedrijventerreinenbeleid de resultaten van de evaluatie van de nu gel-

Resultaten evaluatie Top-

dende Topperregeling zullen worden meegenomen. Een belangrijke fo-

per worden meegenomen in

cus van dit onderzoek is dan ook welke elementen en leerervaringen

nieuw beleid

van vier jaar Topperregeling gebruikt kunnen worden voor toekomstig

2

Kamerstukken II, 2006-2007, 30800 XIII nr. 35.

3

Kabinetsreactie Tasforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen, Kamerstukken II 20082009, 31 253 nr. 8.

4

Het ministerie van EZ streeft ernaar de visie en het beleid in het voorjaar van 2009 te
kunnen presenteren.

5

Kamerstukken II 2008-2009, 31 253 nr. 8, p. 1.

14

beleid. Deze leerervaringen worden in deze evaluatie benoemd. Daarnaast geeft deze evaluatie inzicht in wat de Toppersubsidie tot dusver
voor de herstructurering van bedrijventerreinen heeft betekend en welke resultaten zijn behaald.

1.1 De Topperregeling
Zowel het Rijk als gemeenten beschouwen het onderhoud en de ontwik-

Bedrijventerreinen worden

keling van bedrijventerreinen al geruime tijd als een belangrijke voor-

beschouwd als belangrijke

waarde voor duurzame economische groei. Begrijpelijk, want ongeveer

voorwaarde voor duurzame

eenderde van de werkgelegenheid en 50% van de bedrijven in Neder-

economische groei

land bevindt zich op bedrijventerreinen.6 In dit licht heeft het toenmalige kabinet in het Actieplan Bedrijventerreinen voor de jaren 2004 tot en

Actieplan Bedrijventerrei-

met 2008 acties geformuleerd om voldoende ruimte om te werken op

nen formuleert ambities

bedrijventerreinen te (blijven) garanderen.7 Het betreft niet alleen het

bedrijventerreinenbeleid

herstructureren van verouderde terreinen, maar ook het aanleggen van
nieuwe terreinen.
In het Actieplan staan verschillende generieke beleidsinstrumenten op-

Actieplan met generieke

gesomd om voor algemene knelpunten oplossingen te vinden (onder

beleidsinstrumenten en een

andere om knelpunten voortvloeiend uit de Vogel- en Habitatrichtlijn,

specifiek beleidsinstru-

parkmanagement, criminaliteit, bereikbaarheid, zonering en kennisver-

ment: de Topperregeling

spreiding). Nieuw is de expliciete keuze van het ministerie van EZ om
een specifiek beleidsinstrument in te zetten: de Topperregeling. Met deze regeling vindt, kort gezegd, ondersteuning vanuit het Rijk plaats
door het concentreren van menskracht en middelen op de bedrijventerreinen die een maximale meerwaarde hebben voor de economie. Het
gaat hierbij om terreinen waarmee belangrijke 'kansen kunnen worden

Met Topprojecten kunnen

verzilverd’ voor de economie: de Topprojecten. Het Rijk zet daarmee

kansen voor de economie

vanuit een nationaal perspectief selectief in op kansen daar waar het

verzilverd worden

nationaal economisch rendement het grootst is.

8

6

Zie over de werkgelegenheid en werkgelegenheidsgroei op bedrijventerreinen: Planbureau voor de Leefomgeving (2008). ‘Werkgelegenheidsgroei op bedrijventerreinen’.

7

Ministerie van Economische Zaken (2004). ‘Actieplan Bedrijventerreinen 2004-2008:
Samenwerken aan uitvoering’.

8

Ibidem., p. 5.

15

Het uitgangspunt is dat gemeenten, provincies, bedrijfsleven en het ministerie van EZ een gezamenlijk belang hebben bij spoedige realisering
van de Topprojecten. Het ministerie van EZ heeft op basis van eigen inzichten en externe consultaties een lijst met deze Topprojecten opgesteld. Bijlage 1 presenteert een overzicht van alle Topprojecten. Deze

Om in aanmerking te ko-

lijst is gebaseerd op de volgende criteria. Het bedrijventerrein:

men voor een Toppersubsi-

–

Heeft een bovenregionaal karakter;

die gelden selectiecriteria

–

is een ruimtelijk aaneengesloten terrein met een omvang van min-

voor het bedrijventerrein

stens 150 bruto hectare;
–

biedt voldoende ruimte voor vestiging van bedrijven in milieucategorie 4 of hoger;

–

ligt binnen de economische kerngebieden van de Nota Ruimte (geldt
alleen voor een nieuw terrein);

–

ligt in een gebied waar nieuwe bedrijventerreinen relatief schaars
zijn;

–

ligt in een regio met een grote herstructureringsopgave.9

Om de spoedige realisatie van de projecten een impuls te geven, zijn

Deelprojecten worden ge-

door het ministerie van EZ in de periode 2004-2008 financiële beschik-

subsidieerd door het afge-

kingen opgesteld voor verschillende herstructureringsprojecten. Momen-

ven van beschikkingen

teel zijn 39 beschikkingen afgegeven voor 28 terreinen.
De aard van de herstructurering verschilt sterk per beschikking. In ver-

De aard van de herstructu-

schillende gevallen gaat het om verwerven en slopen van verloederde

rering verschilt sterk per

panden, waarna – al dan niet na het uitvoeren van bodemsanering – de

beschikking

vrijgekomen grond opnieuw uitgegeven kan worden. Vaak worden er
ook ingrepen verricht in de interne en externe ontsluiting. Het betreft
hier ingrepen in de fysieke infrastructuur. Daarnaast worden niet zelden
objecten of activiteiten verplaatst die voor een verdere ontwikkeling van
het terrein een belemmering vormen. Te denken valt aan volledige bedrijfsverplaatsingen, het aanbrengen van ondergrondse kabels en bedradingen of verplaatsing van bijvoorbeeld woonboten ten behoeve van
de industrie. Een volledig overzicht van de herstructureringsopgave per
beschikking is opgenomen in bijlage 2.10
Voor alle herstructureringen geldt dat ze voortvloeien uit een master-

Voor alle herstructurerin-

plan. Gemeenten hebben voorafgaand aan de beschikking een master-

gen geldt dat ze voort-

plan moeten ontwikkelen voor herstructurering, waarin de kern van de

vloeien uit een masterplan

problematiek uit een wordt gezet en de visie op de toekomst van het
terrein.

9

Ibidem., p. 44.

10

In die bijlage zijn ook de doelstellingen van beschikkingen van de niet-geënquêteerde
projecten opgenomen (in verband met non-respons, zie bijlage 5).

16

Aflopen Topperregeling
De Topperregeling loopt formeel eind 2008 af. In 2009 zal een aantal

De Topperregeling loopt

Topperaanvragen uit 2008 nog verder afgehandeld worden. Op dit mo-

formeel eind 2008 af. In

ment liggen er nog 11 openstaande aanvragen bij het ministerie van EZ.

2009 zal een aantal Toppe-

Het ligt in de lijn der verwachting dat een groot aantal van deze aan-

raanvragen uit 2008 nog

vragen zal worden gehonoreerd. Het budget van 2009 wordt gebruikt

verder afgehandeld worden

om de subsidies te bekostigen.

1.2 Doelstelling en vraagstelling
De doelstelling van dit onderzoek en de rapportage daarvan is tweele-

Het onderzoek zal enerzijds

dig. In de eerste plaats wordt antwoord gegeven op de vraag of en in

bezien in welke mate de

welke mate de doelstellingen van de Topperregeling zijn behaald

doelstellingen van de Top-

(hoofdstuk 3). Deze vragen komen op het volgende neer:

perregeling zijn behaald

–

Welke (kwantitatieve) doelen zijn bereikt?

–

Welke masterplannen en deelplannen lagen er al en wat heeft de
Topperregeling in dit kader opgeleverd?

Naast een reflectie op wat er met de Topperregeling is bereikt, is het

Anderzijds worden leerer-

ministerie van EZ ook geïnteresseerd in de vraag: “Welke aspecten, on-

varingen benoemd

derdelen, uitgangspunten en toepassingsmogelijkheden van de Topperregeling zouden kunnen worden overgenomen en welke niet?” Daarom
wordt in deze rapportage ook in kaart gebracht wat de leermomenten
en leerervaringen zijn bij de Topperregeling (hoofdstuk 4). De volgende
vragen komen hierbij aan de orde:
–

Heeft de Topperregeling een vliegwiel (multipliereffect) teweeg gebracht?

–

Hoe is de regeling ervaren?

–

Welke leerpunten zijn er, vooral met het oog op de toekomst, voor
gesprekken met gemeenten en de inzet van gemeenten zelf?

–

Wat zijn de neveneffecten van de Topperregeling?

–

Wat was er goed en wat was er minder goed aan de Topperregeling?

Tezamen zullen beide doelstellingen de nodige ingrediënten bevatten
om nieuw bedrijventerreinenbeleid aan kwaliteit te laten winnen. Dit in
het licht van het nieuwe tijdsgewricht, waarbij er in de toekomst sprake
zal zijn van programmasturing door de provincie/regio.

17

Onderzoeksafbakening
De Topperregeling is niet alleen gericht op kwaliteitsverbetering van be-

Bestudeerd zijn 39 be-

staande bedrijventerreinen, maar ook op de aanleg van nieuwe en ken-

schikkingen met bijbeho-

nisintensieve terreinen (bijlage 1). Nieuwe bedrijventerreinen en ken-

rende projecten die her-

nisintensieve terreinen vallen buiten het bereik van dit onderzoek, om-

structurering of een combi-

dat dit onderzoek zich concentreert op herstructureringsopgaven. Be-

natie van herstructurering

studeerd zijn daarom de 39 beschikkingen met bijbehorende projecten

en nieuwe aanleg als doel-

die herstructurering of een combinatie van herstructurering en nieuwe

stelling hebben

aanleg als doelstelling hebben. Voor deze projecten is tot 15 december

(tezamen € 86.184.943

2008 een bedrag van € 86.184.943 aan subsidie verstrekt.

subsidie)

Bedrijventerreinen die niet in aanmerking zijn gekomen voor de Topperregeling worden dus buiten beschouwing gelaten.11 Bedrijventerreinen
die slechts gerevitaliseerd hoefden te worden (bijvoorbeeld het opknappen groen), vallen ook buiten de definitie van herstructurering. Deze
terreinen kwamen evenmin in aanmerking voor de Topperregeling.12
De omvang van deze evaluatie laat zich met de onderstaande figuur
samenvatten.

Figuur 1.1 Bedrijventerreinenbeleid en de Topperregeling

A

B

C
C

A = Bedrijventerreinenbeleid ministerie van EZ (specifiek en generiek).
B = Topperterreinen (herstructurering, nieuw, combinatie herstructureren en nieuw).
C= Object van evaluatie: Topperterreinen met herstructureringsopgave of een combinatieopgave van herstructureren en nieuw.
–

€ 86.184.943 Rijkssubsidie

–

28 terreinen + Masterplannen

–

39 beschikkingen + bijbehorende Topperfinanciering. In de beschikking zijn verschillende projectmatige doelstellingen opgenomen (zie bijlage 2)

11

Wel zijn enkele Topprojecten bestudeerd waarbij nog geen beschikking is afgegeven.
Dit om ook de leerervaringen hiervan te benutten.

12

Ondanks dat terreinen met een revitaliseringsopgave niet in aanmerking kwamen
voor de Topperregeling is in bijlage 2 te zien dat op verschillende bedrijventerreinen –
in ieder geval voor een gedeelte – wel revitalisering plaatsvindt.

18

1.3 Onderzoeksaanpak
Ter beantwoording van de bovengenoemde vragen is gebruik gemaakt

Onderzoeksmethoden: desk

van drie methoden van onderzoek. In de eerste plaats heeft er deskre-

research, vragenlijst voor

search plaatsgevonden. Door het deskresearch is de beleidscontext in

projectleiders en een ex-

kaart gebracht. Hierbij is onderzocht wat het Rijk met de Topperregeling

pertmeeting

heeft willen bereiken, hoe het instrument zich verhoudt tot ander beleid
en wat de beleidshypothesen achter de regeling zijn (op welke aannames is de Topperregeling gebaseerd?). Van het deskresearch wordt verslag gedaan in hoofdstuk twee.
Op basis van de resultaten uit het deskresearch en gesprekken met enkele relevante sleutelpersonen uit de praktijk en wetenschap, is een
vragenlijst opgesteld (bijlage 3). De vragenlijst is besproken met de begeleidingscommissie. 13 Via een online module is de vragenlijst vervolgens voorgelegd aan de verschillende projectleiders van de Topprojecten waar de beschikkingen voor gelden. Voor inzicht in de respons
wordt verwezen naar bijlage 5.
Tot slot heeft er eind januari 2009 een expertmeeting plaatsgevonden.
Hierbij hebben de onderzoekers, wetenschappers, projectleiders vanuit
de gemeenten en betrokken medewerkers/projectleiders van het ministerie van EZ met elkaar over de voorlopige resultaten van gedachte gewisseld. 14 Tijdens deze goedbezochte expertmeeting zijn eveneens de
laatste relevante onderzoeksgegevens verzameld en zijn de voorlopige
uitkomsten van het veldwerk verder uitgediept. Dit proces heeft ook de
aanbevelingen aangescherpt.

1.4 Beperkingen aan het onderzoek
In het Actieplan wordt de verwachting uitgesproken dat met de Toppro-

Het is moeilijk te beoorde-

jecten en beschikbare middelen 3.500 hectare bedrijventerrein kan

len wanneer een hectare

worden geherstructureerd.15 Of deze doelstelling behaald is, zal gezien

naar tevredenheid geher-

de gehanteerde onderzoeksmethode hoogstens een goed beredeneerde

structureerd is

schatting zijn. Het is al lange tijd onderwerp van discussie wanneer een
hectare daadwerkelijk geherstructureerd ('af') is en wat de definitie van
‘verouderd’ is. In dit onderzoek wordt hier evenmin een standaard voor
ontwikkeld. Hetzelfde geldt voor uitspraken over of een geheel Topper-

13

De samenstelling van de begeleidingscommissie is opgenomen in bijlage 4. De begeleidingscommissie is na de eerste bijeenkomst ter bespreking van de vragenlijst nog
twee maal bijeengekomen. Bij de tweede bijeenkomst zijn de eerste resultaten van de
uitgezette vragenlijst doorgenomen. Bij de derde bijeenkomst is de concepteindrapportage besproken.

14

In bijlage 5 is de deelnemerslijst van de expertmeeting opgenomen.

15

Ministerie van Economische Zaken 2004, p. 5.

19

gebied als oud aan te merken is of dat het alleen gaat over oude delen
ervan. Wel kunnen hiervoor suggesties worden gedaan.
In hoofdstuk twee wordt duidelijk dat de doelstellingen van de Topper-

Veel relevante variabelen

regeling ook regelmatig een kwalitatief karakter hebben (ontsluiting,

zijn niet te kwantificeren

vestigingsklimaat, multipliereffecten). Dergelijke doelstellingen en achterliggende variabelen zijn vaak lastig te kwantificeren. Ook verschillen
de doelstellingen in de individuele beschikkingen sterk. Zo kan voor een
beschikking gelden dat een herstructurering van de infrastructuur gericht is op betere interne en externe ontsluiting. Dit is lastiger (kwantitatief) meetbaar dan bijvoorbeeld het verplaatsen van 31 woonboten
ten gunste voor de ruimte voor industrie en de inrichting van havens.
Daarom zal slechts van kwantitatieve gegevens gebruik worden gemaakt wanneer deze indicatoren duidelijk toegevoegde waarde hebben
en waarbij helder is van welke doelstelling ze een indicator zijn.
Voorts geldt dat de Topperregeling niet in een ‘vacuüm’ zit. De regeling

De Topperregeling staat als

staat als beleidsinstrument niet op zichzelf en is (nog) niet af te bake-

beleidsinstrument niet op

nen in tijd. Een en ander komt er op neer dat het (maatschappelijk) ef-

zichzelf en is vooralsnog

fect van de Topperregeling momenteel moeilijk is te isoleren. Veel her-

niet af te bakenen in tijd

structureringen bevinden zich pas in een beginnend stadium. De eerste
beschikkingen en subsidies zijn verstrekt in 2004 en de (formele) einddatum is 31 december 2008. In de tussentijd: 2005, 2006 en 2007 zijn
er verschillende beschikkingen afgegeven voor bedrijventerreinen die
‘nieuw’ in de regeling kwamen. De (door)looptijd verschilt dan ook sterk
en het is vaak (nog) niet mogelijk resultaten aan de Topperregeling toe
te kennen. Daarnaast worden er ook andere publieke en private investeringen in een gebied gedaan en is het vrijwel onmogelijk de Topperbijdrage hiervan te isoleren.
Daarnaast komt de Topperregeling bovenop bestaande intenties en be-

De Topperregeling komt

staand beleid. De meeste gemeenten en regio’s waren al bezig met het

bovenop bestaande inten-

versterken en verbeteren van ‘hun’ bedrijventerreinen. De meeste be-

ties en bestaand beleid

drijventerreinen die in aanmerking zijn gekomen voor de Topperregeling
hadden daarmee al een periode van besluitvorming en beleidsintenties
achter de rug over welke herstructurering noodzakelijk is. De Topperregeling is in dit verband een impuls/stimulans om de doelen te realiseren. Als gevolg hiervan hebben veel indicatoren om het succes van de
impuls te bepalen, een overwegend kwalitatief karakter (meer vertrouwen, versnelling, snellere besluitvorming, netwerken verknopen etc.).

1.5 Opbouw van het rapport
Hoofdstuk twee schetst de beleidscontext en verschaft inzicht in welke
doelstellingen met de Topperregeling werden beoogd. In hoofdstuk drie
wordt beoordeeld in hoeverre deze doelstellingen zijn behaald en op
welke manier hier invulling aan is gegeven. Hoofdstuk vier geeft een

20

overzicht van de leerervaringen met de regeling. In hoofdstuk vijf volgen de conclusies en aanbevelingen.

21

2

Beleidscontext Topperregeling

Het herstructureren van bedrijventerreinen heeft sinds lange tijd de

De Topperregeling is één

aandacht van beleidsmakers, politici en het veld. Betrokkenen zijn het

van de beleidsinstrumenten

er in grote lijnen over eens dat het scheppen en behouden van voldoen-

voor de herstructurering

de kwalitatief hoogwaardige ruimte om te werken een wezenlijk element

van bedrijventerreinen

is voor duurzame economische groei. In de voorgaande jaren zijn er
meerderde analyses gemaakt van de bestaande problemen die uiteen
vallen in een meer fysieke kant: verpaupering, verrommeling, versnippering, stagnatie, vervuiling, niet veilig genoeg en onvoldoende leefkwaliteit, etc. en een economische kant: verliezen van economische
waarde van terreinen. Deze problemen zijn voorzien van een aantal
(denkrichtingen voor) oplossingen en beleidsinstrumenten. De Topperregeling is één van deze beleidsinstrumenten, waarbij het Rijk door
middel van subsidieverstrekking investeert in kansrijke herstructureringen.
In de navolgende paragrafen wordt de beleidscontext van de Topperre-

Onderscheid tussen expli-

geling geschetst.16 Steeds wordt daarbij de relevantie van beleid aange-

ciete doelstellingen van de

geven die voor de Topperregeling gelden (zie tekstboxen). Een onder-

Topperregeling en wat re-

scheid wordt gemaakt tussen expliciete doelstellingen van de regeling

delijkerwijs verwacht mag

en resultaten die gezien de beleidscontext redelijkerwijs verwacht mo-

worden

gen worden. Zowel de doelstellingen als verwachtingen dienen als
bouwstenen voor de vragenlijst. De uiteindelijke vragenlijst is terug te
vinden in bijlage 3.

16

Bij het opstellen van deze paragrafen is teruggevallen op de bewerking van verschillende beleidsdocumenten in: Nypels, M.J.A. (2008). ‘Monitor Bedrijventerreinen:
Voortgang bedrijventerreinenbeleid over de jaren 2006 en 2007’, p 2-19.

22

2.1

Beleidscontext rond Actieplan Bedrijventerreinen

De Topperregelingen en de herstructurering van oude bedrijventerrei-

Aandacht voor het her-

nen staat niet op zichzelf en de aandacht voor het herstructureren van

structureren van oude be-

oude bedrijventerreinen is niet nieuw. Al gedurende twee decennia

drijventerreinen is niet

wordt er van overheidswege ruim aandacht besteed aan kwaliteitsverbe-

nieuw

tering van bedrijventerreinen. Een goed voorbeeld van de ambities voor
bedrijventerreinen staat bijvoorbeeld al verwoord in de Vijfde Nota over
de Ruimtelijke Ordening: "De inrichting van specifieke werkmilieus kan
veel efficiënter worden, door effectief en meervoudig ruimtegebruik:
functiecombinaties, stapelen en gemiddeld minder grondoppervlak per
werknemer. Voorzieningen en gebouwen kunnen gezamenlijk worden
aangelegd en gebruikt. Niet elk bedrijf behoeft zijn eigen gebouw of
parkeerplaats te hebben. Deze brede aanpak van een intensiever gebruik van ruimte voor werken is gericht op een aanzienlijke kwaliteitsverbetering van bedrijfsterreinen en gebouwen. Een dergelijk ambitieus
kwaliteitsbeleid betekent wel dat er een einde moet komen aan de concurrentie tussen gemeenten met grondprijzen en andere ‘voordelen’ zoals ruime parkeerfaciliteiten." 17 Uit het citaat volgt onder meer duidelijk
dat intensiveren van het ruimtegebruik samen moet gaan met een aanzienlijke verbetering van de kwaliteit van bedrijventerreinen.

Box 2.1
Verwachtingen in relatie tot Topperregeling:
–
Door
meervoudig
ruimtegebruik
verhoogt
de
Topperregeling
de
ruimteproductiviteit;
–
Door de Topperregeling zal intensivering van het ruimtegebruik plaatsvinden;
–
De doelstellingen in de Topperregeling zijn een resultaat van een denkproces over
het optimaal gebruik van de schaarse beschikbare ruimte;
–
Zonder de Topperregeling zal de kwaliteit van de herstructurering lager geweest
zijn;
–
Door de Topperregeling is het ambitieniveau voor de herstructurering omhoog
bijgesteld.

17

Ministerie VROM (2000). ‘Vijfde Nota over de Ruimtelijk’, p. 161.

23

Pieken in de Delta
Het economische beleidskader voor bedrijventerreinen is in 2004 door

Pieken in de Delta schetst

het ministerie van EZ verwoord in de beleidsnotitie “Pieken in de Del-

economisch beleidskader

ta”.18 Hierin worden specifieke doelstellingen genoemd ten aanzien van

voor bedrijventerreinen

bedrijventerreinen voor de periode 2005-2012.

met specifieke doelstellingen voor de periode 2005-

De beleidsnotitie heeft als uitgangspunt dat de Nederlandse economie

2012

met andere landen moet kunnen blijven concurreren. Doelstellingen die
hierbij geformuleerd zijn, zijn het herstel van het groeivermogen van de
Nederlandse economie, verbetering van de Nederlandse concurrentiepositie, stimuleren van economische groei in alle regio’s door het benutten
van kansen van nationaal belang. In de notitie wordt gesteld dat de
doelstellingen kunnen worden behaald indien de basiskwaliteit van de
Delta op orde is door onder meer het benutten van kansen in de regio,
uitbreidingsruimte voor mainports, goede verbindingen tussen stedelijke
netwerken en het buitenland, voldoende hoogwaardige fysieke ruimte
voor bedrijventerrein, investeringen in stedelijke economie en het werken aan sterke innovatieregio’s.

Box 2.2
Verwachtingen in relatie tot Topperregeling:
–
De Topperregeling zal herstructureringen tot stand brengen die grote waarde
hebben voor Nederland als geheel;
–
Door de Topperregeling zijn herstructureringsopgaven opgepakt die van groot
belang zijn voor de herstructurering van het gehele terrein en daarbuiten;
–
In vergelijking met overige rijksregelingen is de toegevoegde waarde van de
Topperregeling aan de herstructurering hoog;
–
De Topperregeling zal minimaal moeten leiden tot het economisch behoud van het
bovenregionale karakter van het bedrijventerrein.

18

Ministerie van Economische Zaken (2004). ‘Pieken in de Delta: Gebiedsgerichte Economische Perspectieven’.

24

Het Grotestedenbeleid (GSB)
In de GSBIII-nota “Samenwerken aan de krachtige stad” 19 worden ver-

Bedrijventerreinen zijn ook

schillende outcome doelstellingen voor de G31 steden benoemd. Deze

onderdeel van het GSB

hebben onder andere betrekking op veiligheid, wonen, werken en recreeren, maar ook de economische kracht van de stad. In het Dossier Economie wordt de economische outcome doelstelling vertaald in een herstructureringsopgave voor oude bedrijventerreinen. Binnen de grenzen
van de G31 steden ligt bijna 70% van de Topprojecten. De inzet van

Binnen de grenzen van de

GSB-middelen richt zich bij Topprojecten op een bepaald deel van de

G31 steden ligt bijna 70%

deelprojecten of deelfase binnen de verschillende masterplannen (te re-

van de Topprojecten

aliseren tussen 2005 en eind 2009). Deze ambities worden per stad in
een convenant geformuleerd, uitgedrukt in het aantal te herstructureren
hectaren.
In het Actieplan Bedrijventerreinen staat vermeld dat het totale budget

Afstemming GSB-middelen

voor het beleidsonderdeel Economie in de GSB-convenantperiode 2005-

en Toppersubsidie vindt

2009 ongeveer €160 miljoen bedraagt. Ook wordt gesteld dat een deel

plaats, maar de Topperre-

hiervan door de steden 'naar verwachting' zal worden besteed aan de

geling is een zelfstandig

herstructurering van bedrijventerreinen. De Topperregeling is wel een

instrument

zelfstandig instrument en wordt dan ook door het ministerie van EZ als
aanvullend instrument op GSB-projecten ingezet. Met het oog op een
goede afstemming van de geldstromen van het Rijk kondigt het ministerie van EZ aan de Topperregeling beleidsmatig en procedureel daar
waar mogelijk te koppelen aan het GSB.20

Box 2.3
Verwachting in relatie tot Topperregeling:
–
De stroomlijning van de Topperregeling met overige rijksregelingen is goed.

2.2 Actieplan Bedrijventerreinen
De aanpak van de in de beleidsnotitie Pieken in de Delta beschreven

In het Actieplan geeft het

kwalitatieve en kwantitatieve knelpunten wordt beschreven in het Actie-

kabinet aan wat hun plan-

plan Bedrijventerreinen 2004-2008. In het Actieplan geeft het kabinet

nen zijn ten aanzien van

aan wat hun plannen zijn ten aanzien van bedrijventerreinen over de

bedrijventerreinen over de

periode 2004 tot en met 2008. Ook de ambities met de Topperregeling

periode 2004 tot en met

worden in het Actieplan uitgewerkt.

2008

19

Ministerie van Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties (2004). ‘Samenwerken aan
de krachtige stad’ (GSBIII).

20

Ministerie van Economische Zaken 2004, p. 4-5.

25

Het Actieplan benoemt een herstructurerings- en een vernieuwingsop-

Het Actieplan benoemt een

gave voor bedrijventerreinen. In het Actieplan wordt op het moment

herstructurerings- en een

van schrijven geschat dat ruim 20% van de bedrijventerreinen is verou-

vernieuwingsopgave voor

derd.21 Wat betreft de nieuwe bedrijventerreinen wordt gesteld dat van-

bedrijventerreinen

af 2004 nog ruim 23.000 hectare bruto nieuw bedrijventerrein nodig is.
Speciale aandacht gaat uit naar bedrijventerreinen met een sectorsamenstelling in een hoge milieucategorie.
Een algemeen speerpunt is de inzet op de kwaliteit van bedrijventerrei-

Algemeen speerpunt is de

nen. Het ministerie benadrukt dat dit maatwerk is en niet kan worden

inzet op de kwaliteit van

vastgelegd in algemene landelijke kwaliteitsnormen. Een uitzondering

bedrijventerreinen

hierop vormt het beheer van een bedrijventerrein. Om snelle veroudering te voorkomen, wordt de ambitie uitgesproken om bij elk nieuw én

En het voorkomen van ver-

geherstructureerd bedrijventerrein parkmanagement adequaat te rege-

val: beheer, onderhoud en

len. Dit is een expliciete doelstelling. De omschrijving/definitie van wat

adequaat parkmanagement

wel en niet onder parkmanagement valt en waar parkmanagement minimaal aan moet voldoen, is niet voorhanden.

Box 2.4
Doelstelling in relatie tot Topperregeling:
–
Op de Topperterreinen is het beheer, onderhoud en parkmanagement op orde.

Doelstellingen Topperregeling in het Actieplan Bedrijventerreinen
In het Actieplan worden enkele doelstellingen van het ministerie van EZ

In het Actieplan worden

bij de Topprojecten herstructurering expliciet genoemd:

expliciete doelstellingen

–

90% heeft een plan van aanpak in het jaar 2006;

voor de Topperregeling be-

–

Er is 3.500 hectare bedrijventerrein geherstructureerd in het jaar

noemd

2012;
–

(Deel)projecten hebben een gemiddelde doorlooptijd van 8 jaar.

21

Deze inschatting is door de Taskforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen inmiddels
opgehoogd tot 30%.

26

Box 2.5
Doelstelling:
–
De Topperterreinen hebben een plan van aanpak opgesteld;
–
De doelstelling met betrekking tot het aantal te herstructureren hectaren ligt op
koers;
–
De deelprojecten blijven binnen de gestelde doorlooptijd.

Het ministerie kiest er, zoals gezegd, expliciet voor om – naast generiek

Toppersubsidies zet in op

beleid – in te zetten op het concentreren van menskracht en middelen

maximaal nationaal rende-

op bedrijventerreinen die een maximale meerwaarde hebben voor de

ment

(Nederlandse) economie. Met andere woorden, middelen en menskracht
behoren te worden ingezet bij de bedrijventerreinprojecten waar de
‘maatschappelijke euro’ het meest waard is. Het ministerie stelt in dit
verband dan ook dat “het effect van deze bedrijventerreinen niet alleen
op regionale maar ook op nationale schaal voelbaar is. Realisatie van
deze terreinen levert een belangrijke bijdrage aan de versterking van de
Nederlandse economie en dus werkgelegenheid.”22 Hiertoe worden per
Topproject afzonderlijke beschikkingen opgesteld.

Box 2.6
Verwachtingen in relatie tot Topperregeling:
–
De Topperregeling brengt herstructureringen tot stand die grote waarde hebben
voor Nederland als geheel;
–
De Topperregeling leidt tot minder ad hoc beleid en meer structureel beleid;
–
De toevoegde waarde aan de Nederlandse economie blijkt uit verschillende
indicatoren zoals toemane aantal arbeidsplaatsen, afname leegstand, toename
milieuruimte én verschillende locatie- en vestigingsplaatsfactoren als een
verbeterd vestigingsplaatsklimaat, visuele vooruitgang, minder braakliggende
kavels en een verbeterde interne en externe ontsluiting.

Voorts geeft het ministerie van EZ aan dat ze niet intensief betrokken

Topprojecten die goed lo-

zal zijn bij alle projecten. Topprojecten die goed lopen zal ze slechts

pen zal het ministerie van

monitoren. Uitgangspunt is dat gemeenten, provincies, bedrijfsleven en

EZ slechts monitoren

het ministerie een gezamenlijk belang hebben bij spoedige realisatie
van de Topprojecten. De Toppersubsidie is hiertoe een impuls. Enerzijds

De Topperregeling is be-

om er voor te zorgen dat de (lokale) overheid de urgentie van de her-

doeld als een impulssubsi-

structurering beter erkent, anderzijds om meer middelen los te krijgen

die: meer urgentie en meer

bij andere partijen. Het ministerie houdt hieromtrent een slag om de

middelen vrijmaken

arm door op te schrijven dat de daadwerkelijke realisatie van Topprojecten afhangt van de financiële draagkracht van de andere partijen.

22

Ministerie van Economische Zaken 2004, p. 25.

27

Een hogere ambitie voor het herstructureren van bedrijventerreinen is
alleen mogelijk als een (substantieel) hoger budget ter beschikking
komt bij de overheid én private partijen.

Box 2.7
Verwachtingen in relatie tot Topperregeling:
–
De Topperregeling levert een impuls op. Meer partijen gaan investeren na de
toekenning van de subsidie;
–
De Topperregeling zorgt ervoor dat de lokale overheid de urgentie van
herstructurering beter erkent;
–
De Topperregeling heeft geleid tot een versnelde afronding van de
herstructureringsopgave.

De bijdrage van het ministerie kan afhankelijk van de aard van het pro-

Inzet ministerie van EZ va-

ject en de fase waarin het verkeert verschillende vormen en intensiteit

rieert per project

aannemen. Bij sommige projecten geeft het ministerie aan geen toegevoegde waarde te hebben, bij andere projecten werkt zij intensief met

Daar waar nodig is toege-

de andere partijen aan oplossingen. Daar waar nodig neemt het minis-

voegde waarde mogelijk

terie haar verantwoordelijkheid en zal naast financiële ondersteuning

door projectbemiddeling,

ook hulp bieden in de vorm van projectbemiddeling, noodzakelijke in-

interventies en het aanbie-

terventies en het aanbieden van expertise.

den van expertise

Box 2.8
Verwachting in relatie tot Topperregeling:
–
Het ministerie van EZ heeft wanneer nodig toegevoegde waarde door de inbreng
van expertise, interventies en projectbemiddeling.

Daarnaast wordt in het Actieplan ten doel gesteld dat er bij de financie-

Administratieve lasten

ring van Topprojecten geleerd moet worden van de klachten over de

moeten beperkt zijn

administratieve last en de complexiteit van eerdere regelgeving, bijvoorbeeld StiREA, DBT en TIPP.23 Een veelgehoorde klacht is dat er gebrek was aan stroomlijning tussen diverse rijksregelingen. Ook constateert het ministerie van EZ dat er eerder veel gelden versnipperd terecht zijn gekomen en overwegend zijn ingezet op meer lokale en kleine
terreinen.
23

Stimuleringsregeling Ruimte voor Economische Activiteit (StiREA), Programma Duurzame Bedrijventerreinen (DBT), Tender Investeringsprogramma’s Provincies (TIPP).
Zie voor de evaluatie van deze regelingen de rapportage van bureau Berenschot
(2004): 'Evaluatie van de beleidsinstrumenten voor bedrijventerreinen: STIREA, TIPP
EN DBT'.

28

Box 2.9
Verwachtingen in relatie tot Topperregeling:
–
De middelen uit de Topperregeling komen niet versnipperd terecht;
–
De stroomlijning van de Topperregeling met overige rijksregelingen is goed;
–
zonder andere middelen naast de Topperbijdrage had de herstructurering niet
gedekt kunnen worden;
–
De administratieve lasten van de Topperregeling zijn in verhouding tot de baten
redelijk.

2.3 Beleidsontwikkelingen na het Actieplan
Bedrijventerreinen

Agenda 2008-2009 herijking aanpak bedrijventerreinen
In december 2007 hebben de ministeries EZ en VROM een brief ge-

Agenda 2008-2009 herij-

schreven aan de Tweede Kamer waarin melding wordt gemaakt van de

king aanpak bedrijventer-

Agenda 2008-2009 herijking aanpak bedrijventerreinen. 24 Belangrijke

reinen

speerpunten van de agenda zijn:
–

Een goede regionale planning van bedrijventerreinen. De provincies
onderstrepen dat ze met het Rijk een gedeeld belang hebben bij een
zorgvuldige wijze van behoefteraming en planning van bedrijventerreinen;

–

Scenariokeuze voor planning (behoefte aan) bedrijventerreinen:
Transatlantic Market-scenario.25 De keuze voor het Transatlantic
Market-scenario om de totale behoefte op te baseren dient als extra
prikkel en uitgangspunt om op decentraal niveau zuinig met de
schaarse ruimte om te springen;

–

Intensiever overleg en meer afspraken met het IPO en de provincies
op basis van de landelijke behoefteraming;

24

De herijking is gebaseerd op drie onderzoeken die zijn aangekondigd in de kabinetsreactie op het VROM-raad advies ‘Werklandschappen, een regionale strategie voor bedrijventerreinen’ (Stogo (2007) 'Beleid voor bedrijventerreinen in Vlaanderen, Duitsland, Verenigd Koninkrijk en Frankrijk'; DHV (2007) 'Betrokkenheid marktpartijen bij
herstructurering bedrijventerreinen' en Royal Haskoning (2007) 'Regionaal bedrijventerreinenbeleid’). DHV is in hun onderzoeksrapportage kritisch over een financieel instrument als de Topperregeling omdat “de voorwaarden voor het toekennen van de
Toppersubsidie primair zijn gericht op het behoud van de economische functie (werkgelegenheidsfunctie) van een bedrijventerrein” en dat dit “vanuit het oogpunt van financiële rendementen deze focus beperkend werkt” (p.14).

25

Janssen, L.H.J.M., V.R. Okker & J. Schuur (2006). Welvaart en leefomgeving, een
scenariostudie voor Nederland in 2040. Den Haag: CPB/MNP/RPB.

29

–

Verbeterde regionale afstemming over de planning en programmering van het aanbod van bedrijventerreinen;

–

Het doorbreken van negatieve effecten van gemeentelijke concurrentie;

–

Consequente toepassing SER-ladder;

–

Versnelling herstructurering;

–

Betrokkenheid marktpartijen vergroten;

–

De mogelijkheden voor functiemenging benutten;

–

Meer aandacht voor kwaliteit bedrijventerreinen.

In dezelfde Kamerbrief wordt de oprichting van de toekomstige Taskfor-

Oprichting Taskforce

ce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen aangekondigd. Deze Taskforce

(her)ontwikkeling bedrij-

heeft in het recente rapport “Kansen voor kwaliteit” een advies gegeven

venterreinen

over de totale (her)ontwikkeling tot 2020 (zie 2.4).

2.4 Adviezen en evaluaties
Werklandschappen
In het VROM-raad advies ‘Werklandschappen’ komt de raad met een

VROM-raad advies ‘Werk-

nieuw perspectief op bedrijventerreinen.26 Het advies geeft een regiona-

landschappen’ is een regio-

le strategie voor bedrijventerreinen met als basis een meer integrale en

nale strategie voor bedrij-

vraaggerichte manier van denken over werklocaties welke een onder-

venterreinen

deel vormen van het stedelijke landschap. Daarmee kan een hogere
kwaliteit en meer economisch voordeel van bedrijventerreinen bereikt
worden.
De raad analyseert dat concurrentie tussen gemeenten bij het aantrek-

Analyse: concurrentie leidt

ken van bedrijvigheid leidt tot nieuwe hectaren ver boven de uitbrei-

tot nieuwe hectaren boven

dingsbehoefte. De lage grondprijzen en de weinig gestelde eisen leiden

uitbreidingsbehoefte

tot goedkope huisvesting, waarbij het verkopen van kavels toch winstgevend is. Dit geeft aantasting aan het ‘groen’ en is conflicterend met
het overheidsbeleid van het Rijk en de provincie.

Kansen voor kwaliteit: Een ontwikkelingsstrategie voor bedrijventerreinen (Cie. Noordanus)
De Taskforce is in april 2008 ingesteld om de ministers van EZ en VROM
van advies te voorzien over het toekomstige bedrijventerreinenbeleid.

27

Daarbij gaat het om zowel herstructurering van bestaande terreinen als

Cie. Noordanus: Advies
over toekomstig bedrijventerreinenbeleid

26

VROM-raad (2006, advies 053) ‘Werklandschappen, een regionale strategie voor
bedrijventerreinen’.

27

Taskforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen (2008). ‘Kansen voor kwaliteit: Een
ontwikkelingsstrategie voor bedrijventerreinen’.

30

ontwikkeling van nieuwe terreinen. Het advies is gegeven in de vorm
van tien aanbevelingen met betrekking tot de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen.
De kern van deze beleidsopgave ligt volgens de Taskforce in het schep-

Probleem: snelle veroude-

pen van voorwaarden om tot een oplossing te komen voor de volgende

ring, onvoldoende vraagge-

problemen:

stuurd, matige ruimtelijke

–
–

Te snelle veroudering van bedrijventerreinen met alle sociale, ruim-

kwaliteit, zwakke regionale

telijke en economische gevolgen van dien;

regie, financiering

Onvoldoende vraaggestuurd en dus gedifferentieerd terreinaanbod
met als gevolg een suboptimaal vestigingsklimaat, die op haar beurt
weer bijdraagt aan de snelle veroudering van bedrijventerreinen;

–

Een vaak matige ruimtelijke kwaliteit en landschappelijke inpassing.

De oplossingen dienen zich volgens de Taskforce vervolgens te richten
op:
–

De structuur van de bedrijventerreinenmarkt en de positie van gemeenten daarop;

–
–

De zwakke ruimtelijke regie op regionaal niveau;
De financiële voorvaarden om de ontstane situatie ongedaan te maken.

De kern van de Taskforce aanbevelingen aan het Rijk is dat bij de her-

Aanbevelingen: tot 2020

structurering de bedrijventerreinen langs drie strategische lijnen moet

inhaalslag, verzakelijking,

worden gewerkt. Deze zijn:

regionaal

–

Tot 2020 een inhaalslag maken met een economische stadsvernieuwingsaanpak, waarbij de focus moet liggen op (zware) revitalisering
en herontwikkeling;

–

Het verzakelijken van de bedrijventerreinenmarkt;

–

Een regionale aanpak.

Een en ander heeft gevolgen voor de toekomst van de Topperregeling.

Topperregeling past slecht

Het bovenbestaande houdt immers een systeemwijziging in waardoor

in nieuw beleid

projectsubsidiëring op rijksniveau à la de Topperregeling vrijwel tot het
verleden moet gaan behoren.

31

Kabinetsreactie op de Taskforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen
Het kabinet volgt voorgestelde lijn van de Taskforce. In de kabinetsre-

Het kabinet volgt voorge-

actie op het advies stelt het kabinet, kort gezegd, het volgende voor:28

stelde lijn van de Taskforce

–

Het is de inzet van het kabinet om samen met provincies en gemeenten en private partijen tot en met 2013 6500 ha bedrijventerrein te herstructureren. Dit sluit aan bij de ambitie om jaarlijks
1000 à 1500 ha bedrijventerrein te herstructureren en de ambitie
van de Taskforce om 15 800 ha aan te pakken voor 2020. Hiervoor
is tot en met 2013 € 400 mln beschikbaar gesteld;

–

De uiteindelijke bijdrage van het kabinet is afhankelijk van de bijdragen van de andere partijen. Voor de financiële inzet van het Rijk
na 2013 zullen een evaluatie van de voortgang van de inhaalslag en
de effectiviteit van de instrumenten van provincies en gemeenten
de basis vormen;

–

Een werkwijze van provincies en gemeenten conform de nog op te
stellen uitvoeringsstrategie en herstructureringsprogramma’s is een
harde voorwaarde voor het ontvangen van rijksgelden;

–

Rijk, IPO en VNG maken afspraken over een uitvoeringsstrategie
herstructurering;

–

Provincies stellen voor de periode 2010–2020, in goed overleg met
de betrokken gemeenten, herstructureringsprogramma’s op met een
concrete uitwerking van een niet-vrijblijvende regionale aanpak;

–

Het kabinet zal vóór eind 2009 met decentrale overheden en ondernemers een aanpak ontwikkelen om de verzakelijking van de bedrijventerreinenmarkt en de structurele verankering van parkmanagement te stimuleren.

Rekenkamerrapport ‘Herstructurering van bedrijventerreinen’
De Rekenkamer is eind 2008 kritisch op het bedrijventerreinenbeleid

Rekenkamer is kritisch op

van de overheid.29 De Rekenkamer stelt dat het probleem van verouder-

bedrijventerreinenbeleid

de en verloederde bedrijventerreinen toeneemt, ondanks de verschillen-

van het Rijk: problemen

de herstructureringsplannen. Ook blijkt dat gemeentebesturen vaak

bedrijventerreinen nemen

twijfelen of ze een bedrijventerrein gaan opknappen, ombouwen of zelfs

toe

een geheel nieuwe functie geven. De steun aan gemeenten voor een
goede diagnose en probleemaanpak blijft ondanks toezeggingen achterwege. In het bijzonder baart het de Rekenkamer zorgen dat het huidige
herstructureringstempo te laag ligt. Het Rijk zou volgens de rapportage

Onvoldoende Rijksfinancie-

gemeenten

ring voor de totale her-

meer

kunnen

steunen,

óók

bij

de

financiering

van

(deel)projecten. De analyse wijst uit dat er vooralsnog onvoldoende

structureringsopgave

geld beschikbaar is voor zowel herstructurering van de Topperterreinen
als de volledige herstructureringsopgave.

28

Kabinetsreactie Tasforce
2008-2009, 31 253 nr. 8.

29

(her)ontwikkeling

bedrijventerreinen,

Kamerstukken

II

Kamerstukken II, 2008-2009, 31 760 nr. 1.

32

Expliciet wordt gesteld dat evaluatie van de Topperregeling gewenst is.

Selectie van terreinen twij-

Bij voorbaat worden er al vraagtekens gezet bij de opzet van de manier

felachtig

waarop terreinen geselecteerd worden voor subsidieverstrekking. De
Rekenkamer is kritisch op de selectiecriteria (Topperlijst) waardoor
minder kansrijke en kleinere bedrijventerreinen het zonder Toppersubsidie moeten stellen, omdat de Topprojecten gericht zijn op de kansrijkere en grote bedrijventerreinen. Ook is er een kritiek dat het aantal
gesubsidieerde hectaren in schril contrast staat met de totale herstructureringsopgave van 21 000 hectare.
De Rekenkamer stelt ook dat fondsenwerving een vak op zichzelf is ge-

Fondsenwerving is vak

worden. Zo komt het voor dat gemeenten al bezig zijn met een project,

apart geworden

zonder ervan op de hoogte te zijn dat ze in aanmerking komt voor de
Toppersubsidie. Daarnaast wordt melding gedaan van hindernissen die
gemeenten ervaren bij de subsidieaanvraag en dat het veel tijd en capaciteit vergt om de subsidieaanvraag goed in te dienen.

33

3

Evaluatie Topperregeling

In hoofdstuk twee is het beleidskader geschetst. In dit hoofdstuk wordt

Dit hoofdstuk bekijkt in

aangegeven in hoeverre de expliciete doelstellingen van de Topperrege-

hoeverre de expliciete

ling, zoals weergegeven in het Actieplan Bedrijventerreinen, zijn be-

doelstellingen van de Top-

haald. Zoals aangegeven in het vorige hoofdstuk zijn dit:

perregeling zijn behaald

–

3.500 hectare bedrijventerrein geherstructureerd in het jaar 2012;

–

de (deel)projecten hebben een maximale doorlooptijd van 6 ½
jaar;

–

90% van de terreinen heeft een plan van aanpak in het jaar 2006;

–

parkmanagement, beheer en onderhoud op orde.

De resultaten van het onderzoek onder de projectleiders van de Topperregeling (vragenlijst) zijn voor de volgende paragrafen als input gebruikt. Voor de ruwe resultaten wordt verwezen naar bijlage 6.

3.1 3.500 hectare terrein
reerd in 2012?

geherstructu-

Het algemene beeld is dat de praktijk weerbarstiger is dan werd veron-

Het is niet goed mogelijk

dersteld waardoor het tempo van herstructurering achterblijft bij de

gebleken te beoordelen in

planning. Het onderzoek heeft niet kunnen blootleggen of en in hoever-

hoeverre gemeenten hun

re de gemeenten in termen van hectaren zijn opgeschoten met hun

‘hectare doelstelling’ heb-

‘hectare’ doelstellingen. Een belangrijke doelstelling van de regeling is

ben behaald

dus op basis van de door het ministerie van Economische Zaken afgegeven subsidiebeschikkingen lastig te meten. Daartoe is een vertaalslag
nodig.
Hier staat tegenover dat uit de monitor bedrijventerreinen (eind 2008

De totale herstructure-

verschenen) kan worden opgemaakt dat een deel van de resultaten, ook

ringsoperatie van de Top-

gemeten in projecthectaren wel is gehaald. In de monitor wordt ver-

projecten loopt op schema

meld: “Op 1 januari 2007 hadden de Topprojecten 6% gerealiseerd in

mede dankzij bijdrage

28% van de totale periode. Hiermee leek de totale operatie achter op

dankzij de GSB-regeling

schema te lopen. De meeste projecten zitten echter nog in de startfase
van de totale projectcyclus. Het is gebruikelijk dat in de meeste projecten de opleveringen vaak in de laatste jaren van de beleidscyclus zullen
plaatsvinden. Op 1 januari 2008 hadden de Topprojecten 14% van de
opgegeven projecthectares gerealiseerd in 43% van de totale periode.
Hiermee lijkt de totale operatie echt achter op schema te zijn. De meeste projecten zouden inmiddels de startfase van de totale projectcyclus
voorbij kunnen zijn.” 30

30

Monitor bedrijventerreinen 2008, p. 13

34

De Monitor bedrijventerreinen verschaft inzicht in de voortgang van de
herstructurering op de Topproject terreinen waarbij óók gekeken wordt
naar uitgevoerde projecten die niet direct verband houden met de Topperregeling.

Een

belangrijke

bijdrage

komt

daarbij

van

de

GSB-

projecten. Dit levert het volgende beeld op:

Tabel 3.1

Gerealiseerde hectaren op het totale gebied van de Topprojecten

Herstructurering gereali-

Herstructurering gereali-

seerd per 1 januari 2007

seerd per 1 januari 2008

GSB-totaal

701,5

814

Waarvan GDB op Toppro-

569,7

631,6

Topperregeling

1102

1935,5

Totaal op Topprojecten

1671,7

2567,1

Totaal opgave Topprojec-

3500

3500

47%

73%

jecten

ten 2012
Percentage gerealiseerd

Bron: Monitor bedrijventerreinen

De tabel laat zien dat in de GSB periode tot 2007 701,5 hectare is gerealiseerd. Daarvan zijn er 569,7 hectare op Topproject terreinen gerealiseerd. Samen met de 1102 hectare uit de overige projecten levert dat
1671, 7 gerealiseerde hectare per 1 januari 2007 op in het totale gebied
van de Topprojecten. In de GSB periode tot 2008 is 814 hectare gerealiseerd. Daarvan zijn er 613,6 hectare op Topproject terreinen gerealiseerd. Samen met de 1935,5 gerealiseerde hectaren uit overige projecten levert dat 2567,1 hectare per 1 januari 2008 op in het totale gebied
van de Topprojecten. Dit is 73% procent van de doelstelling tot 2012.

De data verkregen uit de vragenlijst biedt weinig bruikbare aanvullende
informatie over het aantal geherstructureerde hectaren. Helaas heeft
een vrij groot deel van de respondenten geen uitspraken gedaan over
de bruto of netto hectaren van het terrein, voor en/of na het uitvoeren
van de Topperregeling. Verder heeft een aantal respondenten een
schatting gedaan van het aantal hectaren, in plaats van een exacte opgave. Dit alles maakt het moeilijk om met voldoende zekerheid te zeggen dat het aantal te herstructureren hectaren op koers ligt.
Vier projectleiders rapporteerden een geringe groei van het aantal bruto
hectaren, van 1 tot 6 hectare. Twee respondenten noemen zelfs een te-

35

ruggang, van 1 en van 30 hectare. Voor de netto hectaren geldt dat in
14 gevallen een schatting is te maken van de groei. In 5 gevallen wordt
geen groei gemeld, in 5 gevallen een groei van 2 tot 10 hectaren. In 3
gevallen wordt een geringe afname genoemd.
Goed beschouwd is het niet vreemd dat er een diffuus beeld ontstaat
met betrekking tot de eenheid hectare. Gemeenten hebben immers een
beschikking gekregen voor het uitvoeren van specifieke doelstellingen/deelprojecten. Deze zijn niet eenvoudig in de oppervlaktemaat hectare uit te drukken, maar hebben hoofdzakelijk betrekking op infra,
verwerving van panden, bedrijfsverplaatsingen e.d. In hoeverre deze
specifieke doelstellingen/deelprojecten inmiddels zijn behaald dan wel
afgerond, wordt besproken in de volgende paragraaf.

3.2 Doorlooptijd deelprojecten 6 ½ jaar
Met het bevragen van de projectleiders hebben we de vinger kunnen
leggen op 58 doelstellingen.31

De vraag naar de verwezenlijking van

deze doelstellingen (op dit moment) levert het volgende beeld op.
Tabel 3.2

De verwezenlijkte doelstellingen uit de beschikkingen

doelstellingen

Percentage (aantal)

Niet verwezenlijkt

14% (8)

Nauwelijks verwezenlijkt

24% (14)

Gedeeltelijk verwezenlijkt

33% (19)

Grotendeels verwezenlijkt

19% (11)

Helemaal verwezenlijkt

10% (6)

Totaal

100% (58)

Bron: Vragenlijst projectleiders

Een meerderheid van de doelstellingen in de beschikkingen is nog niet

De meerderheid van de

behaald. Dat veel doelstellingen nog niet zijn behaald heeft veel te ma-

doelstellingen in de be-

ken met de doorlooptijd van de projecten. De doorlooptijd kent voor

schikkingen zijn nog niet

verschillende projecten een verschillend moment van aanvang. In dit

behaald

verband is het dus van belang de toetreding van de bedrijventerreinen
tot de Topperregeling in ogenschouw te nemen. Uit de tabel blijkt dat
de toetreding vanaf 2004 geleidelijk is verlopen. Uit de tabel ‘jaar van
deelname’ (3.3) volgt dat de verwachtingen ten aanzien van de resultaten verder in de tijd zullen vallen.

31

Deze doelstellingen zijn in bijlage 2 per terrein omschreven.

36

Tabel 3.3

Jaar van deelname aan Topperregeling

Jaar van deelname

Percentage (aantal)

2004

27% (8)

2005

27% (8)

2006

27% (8)

2007

10% (3)

2008

7%

Totaal

100% (30)

(2)

Bron: Vragenlijst projectleiders

Verwachting van resultaten
Uit de termijn waarop de respondenten verwachten de gestelde doelen

Hoewel achter op planning,

te behalen, blijkt of sprake is van ‘op koers liggen’ of ‘uit de planning

is men positief over het

lopen’. Uit tabel 3.4 blijkt dat de verwachting is dat de meeste doelen

uiteindelijk behalen van

pas na 2010 gerealiseerd zullen worden. Afgezet tegen de start van de

doelstellingen uit de be-

werkzaamheden is het beeld gerechtvaardigd dat de uitvoering achter-

schikkingen

blijft bij de afspraken die daarover in de beschikking zijn vastgelegd.
Het ministerie van EZ dient er terdege rekening mee te houden dat de
komende tijd verzoeken binnen zullen druppelen waarin gemeenten
vragen om meer tijd voor het realiseren van de doelen.
Tabel 3.4 Verwachtingen over realiseringstermijn

Realiseringstermijn
Gerealiseerd voor 2010

26% (11)

Gerealiseerd in 2010-2020

72% (31)

Waarschijnlijk niet gerealiseerd

2%

Totaal

100% (43)

(1)

Bron: Vragenlijst projectleiders

Gemeenten doen er langer over dan men voor ogen, gehoopt en ge-

Uitvoeringspraktijk blijkt

wenst had. Ondanks alle inschattingen vooraf, wijkt de feitelijke werke-

weerbarstiger dan vooraf

lijkheid af van de papieren werkelijkheid. De praktijk blijkt weerbarsti-

aangenomen

ger dan werd verondersteld en waar vooraf rekening mee is gehouden.
In de uitvoering wijzen de respondenten de volgende oorzaken aan voor
de vertraging en de stroeve(re) uitvoering (zie box 3.1)

37

Er zijn financiële, proceduBox 3.1

rele, personele en omge-

Financiële verklaringen

ving gerelateerde verkla-

–

Tegenvallende kosten ten opzichte van eerdere prognoses;

–

Voorschotnota is nog niet overgemaakt. Pas na enkele maanden (ca.

ringen voor vertraging

4 maanden) kreeg de gemeente te horen dat het voorschot niet correct is aangevraagd;
–

Een derde partij dient een deel van de financiering nog te voldoen;

–

Meer investeringen nodig dan geraamd (2).

Procedurele en besliskundige verklaringen
–

Vertraging door planologische procedures (3);

–

De besluitvorming rond de nieuwe locatie is moeilijk rond te krijgen
door politieke, procedurele en milieutechnische oorzaken. Dit levert
vertraging op;

–

De verwerving van gronden van derden heeft langer geduurd dan
verwacht (2);

–

Aard van de werkzaamheden vraagt om tijd (2);

–

Onderhandelingen nemen veel tijd in beslag;

–

Wet- en regelgeving, vertaald in de vele subsidievoorwaarden, is
een last.

Personele verklaringen
–

Late intern ambtelijke bewustwording, waardoor te lang ondermaatse kwantitatieve inzet;

–

Projectleider die de aanvraag heeft verzorgd is met pensioen;

–

Onderbezetting.

Omgevingsverklaringen
–

Doorlooptijden zijn fors omdat eerst draagvlak bij ondernemers
dient te ontstaan;

–

Risicomijdend gedrag van de plaatselijke ondernemers.

Ten aanzien van deze lijst van ‘oorzaken voor vertragingen’ is de enige
relevante vraag die gesteld kan worden of men redelijkerwijs wel/geen
rekening had moeten/ kunnen houden met deze variabelen. Nicis Insitute is niet aan zet om deze vraag te beantwoorden. Wij wijzen er wel op
dat alle partijen die zich bezig gaan houden met het vormgeven van het
nieuwe beleid hun voordeel kunnen doen met deze kennis over (hoe het
er in) de praktijk (aan toe kan gaan). De uitvoeringspraktijk is in ieder
geval weerbarstig. Uit bovenstaande box blijkt te meer dat er uit de
praktijk signalen komen dat het naast geld vaak nog meer gaat om interne samenwerking binnen gemeente en tussen gemeente en ondernemers. De verkokering waar ook in het verleden op is gewezen, is en
blijft een issue.

38

3.3 Elk terrein een plan van aanpak
Deze doelstelling is behaald. Sterker nog, er liggen inmiddels master-

Voor alle Topperterreinen

plannen voor alle Topperterreinen. Op de vraag welke masterplannen en

zijn masterplannen opge-

deelplannen er al lagen en wat de Topperregeling in dit kader heeft op-

steld en is een gewaar-

geleverd, kan geconcludeerd worden dat de Topperregeling er zeer ze-

deerd instrument gebleken

ker toe heeft bijgedragen dat focus ontstond en visie werd ontwikkeld.
Zeer nadrukkelijk geven projectleiders aan dat door de Topperregeling
minder ad hoc beleid is gemaakt en meer gestructureerd is gekeken
naar wat er op de bewuste bedrijventerreinen moest (gaan) gebeuren.
Het maken van een masterplan moest in de meeste gemeenten plaatsvinden als onderdeel van de aanvraag voor de Topperregeling. Hieraan
kan niet de conclusie worden verbonden dat er tot dat moment geen
(master)plannen waren, wel dat het masterplan sinds de invoering van
de Topperregeling een aanvullend en gewaardeerd instrument is (geworden) ter ondersteuning en onderbouwing van de toekomst van bedrijventerreinen. Een masterplan is een geschikt instrument om samenhang in het bedrijventerreinenbeleid te krijgen.

3.4 Beheer, onderhoud
ment op orde

en

parkmanage-

De doelstelling dat het beheer, onderhoud en parkmanagement op orde

Eenderde van de onder-

moet zijn, geeft een wisselend beeld. Eenderde van de onderzochte ter-

zochte terreinen heeft geen

reinen heeft geen beheerorganisatie, de resterende tweederde heeft dat

beheerorganisatie

wel. In een aantal gevallen ontbreekt de beheerorganisatie nog, omdat
het terrein nog niet ‘up-and-running’ is.
Uit dit onderzoek is gebleken dat de taken van de beheerorganisatie di-

Taken van beheer zijn di-

vers zijn. Beveiliging, controle en onderhoud worden vaak genoemd. In

vers, inhoud verschilt

een enkel geval gaat het om signalering van onvolkomenheden, of ICTdienstverlening. Een meerderheid van de respondenten is van mening
dat het beheer op orde is.32 Een enkeling merkt op: ‘het terrein is terecht aangemerkt als verouderd’, of ‘we zijn er nog niet, de openbare
ruimte is nog steeds ondermaats’.
Een aantal projectleiders, vooral die uit de grote(re) gemeenten, geeft

Beheer en onderhoud dekt

aan dat een masterplan suggereert dat we met elkaar een bedrijventer-

slechts een korte tijdspan-

rein zo willen aanpassen, veranderen, ontwikkelen en herstructureren

ne

dat het de komende 20 jaar ‘mee’ kan. Volgens deze projectleiders is
met de huidige inspanningen, inclusief de extra mogelijkheden die de
Topperregeling heeft geboden, een kortere tijdspanne gedekt. Het ter-

32

Daarbij dient wel aangetekend te worden dat slechts 11 van de 22 respondenten die
iets over de aanwezigheid van een beheersorganisatie hebben gezegd deze vraag
heeft beantwoord.

39

rein mag dan straks geherstructureerd zijn, maar dat is dan ook precies
wat we hebben bereikt: het is geherstructureerd, het is opgeruimd. Het
is dus niet duurzaam op de langere termijn, het is niet aangepast aan
de laatste stand der techniek, aan de nieuwste inzichten op het terrein
van milieuhygiëne, voldoet op langere termijn niet aan de verwachtingen die er zijn op het terrein van bereikbaarheid, etc.
Het baart projectleiders aldus zorgen dat op het moment terreinen ge-

De vrees bestaat dat het

herstructureerd zijn, de behaalde kwaliteit ook gegarandeerd blijft voor

beheer en onderhoud niet

de toekomst. Er lijkt een grotere impuls nodig te zijn om goed voorbe-

toekomstbestendig is

reid te zijn op de lange(re) termijn. De grote vrees die bij de projectleiders bestaat is dat “deze inhaalslag, die met het aanwijzen van de Topprojecten en de Topperregeling mogelijk is gemaakt, over vijf á tien
jaar weer moet plaatsvinden”.
Drie terreinen hadden, voor ze aan Topper gingen deelnemen, geen beheerorganisatie, maar hebben dat nu wel. In alle drie gevallen gaat het
om een publiek-private vorm van beheer.

40

4

Andere effecten en ervaringen

De Topperregeling staat als beleidsinstrument niet volledig op zichzelf.

Naast

Uit hoofdstuk 2 over de beleidscontext blijkt dat er naast expliciete

lingen kleven er ook be-

expliciete

doelstel-

doelstellingen ook bepaalde verwachtingen kleven aan de Topperrege-

paalde verwachtingen aan

ling.

de Topperregeling

Het ministerie van EZ is in dit verband geïnteresseerd in de vraag:
“Welke aspecten, onderdelen, uitgangspunten en toepassingsmogelijkheden van de Topperregeling zouden kunnen worden overgenomen en
welke niet?” Daarom wordt in dit hoofdstuk ook uitgebreid verslag gedaan van leermomenten en -ervaringen bij de Topperregeling. Als input
voor de navolgende paragrafen heeft het onderzoek onder de projectleiders gediend (bijlage 6). Deze resultaten zijn aangevuld met bevindingen vanuit de expertmeeting.

4.1 Impulsgeld en vliegwieleffect
De Topperregeling heeft in positieve zin de beoogde impuls opgeleverd.

Topperregeling heeft een

Door projectleiders wordt gesproken over de “belangrijk aanjaagfunctie

vliegwieleffect teweeg ge-

voor andere financiële middelen”, “de positieve werking van de extra

bracht

aandacht- en kwaliteitimpuls" en men spreekt van “een krachtige financiële impuls, waardoor zaken ook écht aangepakt kunnen worden”. Ook
wordt gesproken van een psychologisch effect bij de herstructureringsopgave “omdat de overheid blijk geeft oude bedrijventerreinen belangrijk te vinden.”
Een kleine meerderheid heeft ervaren dat meer partijen zijn gaan inves-

Meer partijen zijn gaan in-

teren in de Topperterreinen als gevolg van toekenning van de subsidie.

vesteren

De invloed van de Topperregeling op de lokale overheden wordt wel
heel duidelijk gevoeld; het grootste deel van de projectleiders geeft aan
dat zij de urgentie van herstructurering nu beter erkennen. En het toe-

De urgentie van de her-

kennen van de subsidie heeft in de meeste gevallen geleid tot een ver-

structurering wordt meer

snelde afronding van het besluitvormingsproces aangaande de herstruc-

erkend

turering, meldt het merendeel van de respondenten. Bedrijventerreinen
staan nu hoger op de politieke agenda dan hiervoor, mede door de besluiten die in de diverse gemeenteraden genomen zijn, aangejaagd door
landelijke politieke aandacht voor het thema bedrijventerreinen.

41

Ook de herstructureringopgave zelf, zo reageren de respondenten, is

Versnelling van de her-

door de Topperregeling versneld. Gecombineerd met een zekere stellig-

structurering

heid van respondenten dat de financiering op een andere manier waarschijnlijk niet gerealiseerd had kunnen worden, geeft aan dat de Topperregeling in die zin voldoet aan de verwachtingen en essentieel wordt

Onrendabele maar noodza-

gevonden voor de financiering van de herstructurering. Zo wordt waar-

kelijke projecten kunnen

dering uitgesproken over de “subsidiemogelijkheid voor onrendabele

toch met Toppersubsidie

saneringen en onrendabele verwervingen” en wordt de Topperregeling

uitgevoerd worden

als een “breed inzetbaar subsidiereglement met uitzondering van de
vaste eindtermijn” getypeerd.
Hoewel met de Toppersubsidie de financiering van de volledige her-

De Toppersubsidie wordt

structurering vaak nog niet geheel sluitend is, wordt de omvang van de

gezien als een substantiële

subsidie wel positief gewaardeerd. De projectleiders spreken onder

bijdrage

meer van “een hoog bedrag” en een “forse financiële bijdrage”. Let wel,
dit wil niet zeggen dat de financiering voor de gehele herstructureringsopgave daarmee voor de terreinen rond is.

De Topperregeling naast andere subsidies
Een deel van het vliegwieleffect bestaat uit het feit dat andere partijen
mee willen financieren. Hieronder staat een overzicht van het aantal
subsidies/regelingen waar gemeenten gebruik van maken. In dit onderzoek is de omvang van deze geldstromen niet meegenomen. Uitgaande
van de totale kosten van de investeringen die door gemeenten worden
gedaan voor het opknappen en herstructureren van bedrijventerreinen
weten we dat dit een substantieel bedrag is ten opzichte van wat de
Topperregeling extra ‘opleverde’.

42

Tabel 4.1

Gebruik van subsidiestromen

Maakt

gebruik

subsidie
(aantal)

Subsidiestroom

Respondenten

Europese subsidie

26

31% (8)

Rijkssubsidie

26

54% (14)

Provinciale subsidie

26

88% (23)

subsi- 26

54% (14)

Gemeentelijke

van

Percentage

die
Anders, namelijk…

26

12% (3)

Fonds bovenwijks, industrieschap
Bron: Vragenlijst projectleiders

De meeste gemeenten maken gebruik van meerdere subsidieregelingen

Meer partijen bereid ge-

en geven aan dat de Topperregeling positief heeft gewerkt op de be-

vonden om mee te finan-

reidheid van andere partijen om mee te financieren. Vier projectleiders

cieren

rapporteerden helemaal geen gebruik van andere subsidiemogelijkheden
te maken.

Betrokken actoren
Een andere, niet financiële, impuls kan zijn dat meerdere actoren door

Vliegwiel door betrokken-

de stimuleringsregeling bij de herstructurering betrokken raken. Tabel

heid andere actoren

4.2 geeft een overzicht.

43

Tabel 4.2

Betrokken partijen en hun manier van betrokkenheid

Partij

Initiator

Trekker

Finan-

Anders, namelijk

cier
Gemeente

73%

91%

77%

(22)

(16)

(20)

(17)

uitvoerder, betrokkene.

Bedrijven

33%

10%

19%

adviseur, belanghebbende, betrokkene, erva-

(21)

(7)

(2)

(4)

ringsdeskundige, ondersteuner, grondverkoper,
samenwerkingspartner, meedenker, informant.

Bedrijven-

39%

17%

-

adviseur, informant, ondersteuner voor draag-

vereniging

(7)

(3)

Projectont-

17%

33%

33%

wikkelaar

(1)

(2)

(2)

9%

-

vlak, meedenker.

(18)
afnemer van bouwrijpe gronden, ondersteuner.

(6)
Kamer

van -

Koophandel

adviseur,

(1)

betrokkene,

ondersteuner

voor

draagvlak, meedenker, ondersteuner, partner

(11)

is

totstandkoming

van

herstructureringspro-

gramma.
Regionale

25%

38%

50%

adviseur,

ontwikke-

(2)

(3)

(4)

co-trekker, opsteller projectplan.

procesondersteuner,

ondersteuner,

Provincie

11%

22%

42%

adviseur, ondersteuner voor draagvlak, onder-

(19)

(2)

(4)

(8)

steuner, co-trekker, partner in opstellen her-

lingsmaatschappij
(8)

structureringsprogramma.
Bron: Vragenlijst projectleiders

In

bedrijfsle-

Bedrijven raken betrokken

ven/bedrijvenverenigingen doorgaans weinig zichtbaar is als het gaat

de

praktijk

blijkt

dat

de

inzet

van

maar nog niet volledig naar

om herstructurering van bedrijventerreinen. Uit dit onderzoek blijkt dat

tevredenheid

beeld in positieve zin – hoewel men niet onverdeeld positief is – moet
worden bijgesteld.

Zo worden bedrijven in zeven gevallen als initiator

van de herstructurering aangemerkt, in twee gevallen als trekker en
hebben zij op vier bedrijventerreinen meegefinancierd.
Meerdere malen wordt er op gewezen dat de Topperregeling de onder-

Topperregeling kan impuls

nemers en bedrijven tot een toegankelijker gesprekspartner gemaakt

zijn om ondernemers en

heeft. Een financiële bijdrage als de Toppersubsidie kan hiertoe een im-

bedrijven tot een toegan-

puls zijn. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het volgende citaat: “een groot

kelijker gesprekspartner te

spraakmakend project als de havens kan een sneeuwbaleffect teweeg

maken

brengen, bijdragen vanuit gemeenten en Rijk dragen bij aan meer vertrouwen bij zittende bedrijven; de lijntjes met de bedrijven van de ha-

44

ven zijn nu korter.” Het blijkt vaak eenvoudiger dan gedacht om het bedrijfsleven bij de herstructurering te betrekken: “goede communicatie
en overleg met bedrijfsleven, wordt vaak onderschat. Doelstellingen zijn
vaker gelijk dan je soms denkt.” Er lijkt daarmee sprake van een impuls-/vliegwieleffect, niet alleen op het gebied van het vrijkomen van
middelen, maar ook een psychologisch effect: “het gezamenlijk optrekken van bedrijven en overheid zorgt voor extra drive.”
Uit gesprekken met projectleiders blijkt echter dat men in het algemeen

Ondernemers verwachten

toch nog niet tevreden is met de betrokkenheid van ondernemers bij

vaak veel van de gemeen-

herstructureringen. Ondernemers verwachten vaak veel van de gemeen-

te, terwijl ze zelf terughou-

te, terwijl ze zelf terughoudend met eigen bijdragen blijven. Projectlei-

dend met eigen bijdragen

ders zitten met de vraag hoe ondernemers nauwer kunnen (verplichten

blijven

te) betrekken bij herstructureringsprojecten. Het blijft de vraag hoe
gemeenten zaken kunnen oppakken en ondernemers bewegen als ze 'de
zak met geld (de Topperregeling)' niet zouden hebben.
De rol van projectontwikkelaars is zeer beperkt. Op één terrein was een

Beperkte rol voor project-

projectontwikkelaar initiator, in twee gevallen trekker en in twee geval-

ontwikkelaars

len financier. De andere rollen die projectontwikkelaars hebben, is dat
zij een deel van de uitvoering voor hun rekening nemen op basis van
aanbesteding.
De Kamer van Koophandel is in 11 gevallen betrokken, maar bovenal als
overlegpartner en adviseur.
De provincie is als trekker en financier een relatief betrokken partij. De

Ook provincie en regio zijn

Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM) zijn op dit moment al be-

betrokken

trokken op 8 bedrijventerreinen als het gaat om de herstructurering: in
2 gevallen als initiator, 3 keer als trekker en 4 keer als financier.

4.2 Welke neveneffecten zijn opgetreden?
Uit het in hoofdstuk 2 geschetste beleidskader kan worden afgeleid dat
een aantal neveneffecten beoogd werd, niet zozeer als effect van de
Topperregeling alleen, maar als resultaat van het geheel aan inspanningen.

De masterplannen helpen de herstructurering vooruit
Een zeer belangrijk neveneffect van de Topperregeling dat regelmatig

Een masterplan biedt ka-

genoemd wordt, is het inzien van het nut van werken met een master-

ders en geeft houvast. Een

plan. Het plan biedt kaders en houvast. Een plan definieert de agenda,

plan definieert de agenda,

geeft sturing en biedt een eerste kader voor de uitvoering. Omdat het

geeft sturing en helpt bij

masterplan met verschillende partijen wordt opgesteld is er draagvlak.

de uitvoering

Alle deelnemers committeren zich aan een idee. Voorts kunnen de masterplannen na de herstructureringsinspanningen als ijkpunt en analyseen evaluatie-instrument dienen. Niet in de laatste plaats leidt een mas-

45

terplan ertoe dat door planvorming bij de herstructureringsopgave vertrokken wordt vanuit een grondiger probleemanalyse.
Al met al is er meer visie en structureel beleid gekomen. Herstructure-

Herstructurering is door de

ring op de Topperterreinen is door te werken met masterplannen minder

masterplannen minder ad

ad hoc. Een projectleider: “Juist door de voorwaarde van het master-

hoc

plan zijn wij veel steviger gaan nadenken over wat we nu echt wilden
met het bedrijventerrein.”

Herstructureringskwaliteit en meervoudig ruimtegebruik
Als neveneffect wordt genoemd dat het denkproces over ruimtegebruik

Het denkproces over ruim-

positief is beïnvloed door de Topperregeling. De Topperregeling is de

tegebruik is positief beïn-

motor geweest achter deze verandering in het denkproces. Toch is maar

vloed door de Topperrege-

een minderheid van de projectleiders van mening dat de Topperregeling

ling

hierin ook ‘al tot in de praktijk zichtbare en meetbare effecten heeft geleid’. Het meervoudige ruimtegebruik is niet toegenomen, net als de intensivering van het ruimtegebruik. Deze vaststelling in het voorjaar van
2009 kan nog veranderen, maar is teleurstellend omdat deze doelstelling ook is opgenomen in de beleidsdocumenten die ten grondslag liggen aan de Topperregeling.
De toegankelijkheid, bereikbaarheid (de ontsluiting) is wel licht verbeterd, hetgeen projectleiders baseren op eigen bevindingen en evenmin
met objectieve cijfers is te staven.

Verbeteren vestigingsklimaat
Het vestigingsklimaat is in dit onderzoek geconcretiseerd als de aan-

Wisselend beeld over ver-

trekkelijkheid van het terrein voor nieuwkomende bedrijven en de be-

betering vestigingsklimaat

reidheid van al aanwezige bedrijven om ook te blijven. De enquêteresultaten geven hierover geen eenduidig beeld. Zeven projectleiders geven
aan dat bedrijven als gevolg van de Topperregeling toch zijn gebleven.
Tegelijkertijd speelt het omgekeerde op vier bedrijventerreinen waar
bedrijven (alsnog) zijn verhuisd. Op negen terreinen is het vestigingsklimaat gestegen. Daar staat weer tegenover dat één op vijf projectleiders het oneens is met de stelling dat “meer bedrijven zich als gevolg
van de Topperregeling willen vestigen op het bewuste bedrijventer-

46

rein”. 33 Voor wat betreft verhuisbewegingen is uit aanvullende interviews en de expertmeeting gebleken dat bedrijven door de bank genomen:
–

niet vaak verhuizen en;

–

als men al verhuist, graag in de buurt (gemeente/regio) blijft.

De visuele aantrekkelijkheid van de bedrijventerreinen is volgens de
respondenten in het algemeen verbeterd. Ditzelfde geldt voor de interne
en externe bereikbaarheid. Ook zijn op sommige terreinen de prijzen
van grond en onroerend goed gestegen.34 In de onderstaande tabel
staat de respons op enkele vestigingsklimaatvariabelen.

33

Deze resultaten kunnen het best door de desbetreffende gemeenten worden geduid
of en wat dit betekent voor de (effectiviteit) van het gevoerde en te voeren beleid.
Voor beleidskeuzes maakt het verschil om welke redenen een bedrijf vertrekt, welke
elementen van het overheidsbeleid er voor zorgen dat bedrijven zich juist willen vestigen. Deze verdieping kan meer licht werpen op een wezenlijke vraag die niet in dit
onderzoek aan de orde is gesteld, namelijk de onder/overschatting van de overheid op
het kunnen beïnvloeden van individuele keuzes van bedrijven om zich ergens te vestigen danwel om wel of niet te verhuizen.

47

Tabel 4.3 Vestigingsplaatsfactoren en de Topperregeling
Helemaal
mee
oneens

Oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal
mee eens

Als gevolg van de Topperregeling zijn bedrijven,
die van plan waren te verhuizen, toch gebleven.

4%

13%

52%

22%

9%

(1)

(3)

(12)

(5)

(2)

(23)

Als gevolg van de Topperregeling willen meer
bedrijven zich hier vestigen;

-

22%

39%

34%

4%

100%

(5)

(9)

(8)

(1)

(23)

Het bedrijventerrein is visueel aantrekkelijker
geworden;

-

13%

30%

48%

9%

100%

(3)

(7)

(11)

(2)

(23)

De interne bereikbaarheid van het terrein is
verbeterd;

4%

9%

30%

43%

13%

100%

(1)

(2)

(7)

(10)

(3)

(23)

De externe bereikbaarheid van het terrein is
verbeterd;

5%

5%

36%

45%

9%

100%

(1)

(1)

(8)

(10)

(2)

(22)

Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard
geworden, blijkend uit de waarde van onroerend
goed;
Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard
geworden, blijkend uit de grondprijs;

4%

-

57%

34%

4%

100%

(13)

(8)

(1)

(23)

5%

50%

36%

5%

100%

(1)
5%

Totaal

100%

(1)

(1)

(11)

(8)

(1)

(22)

Op het bedrijventerrein is minder sprake van
braakliggende kavels;

-

13%

13%

30%

9%

100%

Op het bedrijventerrein is minder sprake van
leegstand;

-

(3)

(3)

(7)

(2)

(23)

-

59%

41%

-

100%

(13)

(9)

(22)

Bron: Vragenlijst projectleiders

Sectorsamenstelling
Een onderliggend idee van de Topperregeling was om de herstructure-

Sectorsamenstelling is be-

ring mede aan te grijpen om de sectorsamenstelling op de bedrijventer-

perkt in beweging gekomen

reinen te veranderen. We beschikken over gegevens over de sectorsamenstelling voor en na de herstructurering van 26 terreinen. In 21 ge-

34

Of de investeringen die de overheid heeft gedaan met deze stijging van grondprijzen
en het onroerend goed rendabel zijn, is de vraag. Gemeenten en regio's zullen afzonderlijk moeten beslissen over hoe men hier mee om wil gaan. Op een continuüm kan
dit variëren van: dat er veel meer belastinggeld dan ooit terugverdiend kan worden,
investeren omwille van het maatschappelijk economisch belang tot elk dubbeltje geïnvesteerd belastinggeld moet binnen een redelijke termijn terugverdiend kunnen worden. De respondenten geven aan dat dit los van een principiële lokale politiekbestuurlijke keuze ook sterk regioafhankelijk is. In Nederland lopen de grondprijzen
tussen gemeenten (en regio's) uiteen. In sommige delen van het land zijn de investeringen van de overheid terug te verdienen met een hogere grondprijs. In andere delen
van het land is de grondprijs, naar het oordeel van de respondenten, al 'aan de top',
waarbij deze prijzen nog steeds niet te vergelijken zijn met grondprijzen voor andere
sectoren (hoger voor woningmarkt, winkelcentra, etc.). Ook lijkt Nederland hierin een
andere verhouding te kennen dan (vergelijkbare) landen om ons heen (Universiteit
van Nijmegen, dr. E van der Krabben bestudeert dit thema momenteel in een samenwerkingsverband met Nicis Institute). Het terugverdienmodel kan in Nederland bijna
uitsluitend verlopen via de grondprijzen. Het onroerend goed op bedrijventerreinen is
doorgaans in eigendom van bedrijven. Het financiële voordeel van hogere onroerend
goed prijzen valt uit in het voordeel van private partijen. Hierin kan een prikkel worden gevonden voor een hogere (financiële) betrokkenheid van bedrijven bij herstructurering.

48

vallen is de sectorsamenstelling ongewijzigd gebleven. In de resterende
vijf gevallen is de sectorsamenstelling gewijzigd als gevolg van de herstructurering. Aan de in de praktijk ervaren behoefte om meer plek te
creëren voor bedrijven met een hogere milieucategorie lijkt nog niet
voldaan.

Afgewezen subsidieonderdelen
Ten slotte is in retrospectief relevant of en in hoeverre de ‘afgewezen

Afgewezen projecten van

onderdelen’ van de oorspronkelijke subsidieaanvraag inmiddels gereali-

de subsidieaanvraag wor-

seerd zijn. Voor 6 bedrijventerreinen geldt dat er onderdelen van de

den of door de gemeente

subsidieaanvraag zijn afgewezen. Concreet gaat het om waterhuishou-

bekostigd of er volgt uitstel

ding en rioleringswerkzaamheden (2 gemeenten), bodemsaneringskosten, het opknappen van een weggedeelte en de communicatie en prijsindexering. Soms hebben gemeenten het bedrag zelf voor hun rekening
genomen (opknappen weggedeelte en riolering). In de overige vier gevallen leidt het tot uitstel en moet later uitgezocht worden wie het gaat
betalen. In de praktijk blijft en blijkt het lastig om te bepalen of en door
wie dergelijke zaken betaald moeten worden en of het achterstallig of
regulier onderhoud betreft.

Economische meerwaarde
Aan de basis van de Topperregeling ligt ook de veronderstelling dat met

Meerwaarde voor nationale

de inzet van de Topperregeling juist in combinatie met andere inspan-

economie niet overduidelijk

ningen, een meerwaarde voor de nationale economie kan worden gecreeerd. Uit dit onderzoek blijkt dat deze positieve invloed van de Topperregeling op de waarde van Nederland als geheel door bijna de helft van
het veld wordt gedeeld. Harde cijfers zijn hierover niet, we baseren de
onderstaande paragrafen op meningen van projectleiders.
Voor de effecten die de Topperregeling op de economische meerwaarde

Meerwaarde voor het ter-

van het terrein zelf en voor de regio heeft, is het beeld gunstiger. Een

rein zelf is evident

iets groter deel van de respondenten geeft aan dat de Topperregeling
hieraan heeft bijgedragen. De regeling steekt hierin gunstig af ten opzichte van andere (eerdere) rijksregelingen, vindt de overgrote meerderheid van de projectleiders.
Aan de bevindingen over de economische meerwaarde moeten niet te

Onduidelijkheid over

zware conclusies worden verbonden. Het is bijzonder lastig om vast te

meerwaarde van Topperre-

stellen of en in welke mate een economische meerwaarde is behaald en

geling voor nationale eco-

of dat komt door de inspanningen van de overheid of dat de bedrijven

nomie

dat ook voor elkaar hadden gekregen zonder de overheid. Steeds meer
gemeenten en regio’s proberen hun zicht op en kennis over deze parameter te verbeteren. De expliciete vraag of en in hoeverre de Topperregeling heeft gezorgd voor meer arbeidsplaatsen is lastig te beantwoorden. Slechts veertien respondenten hebben deze vraag beantwoord of
kunnen beantwoorden. Het beeld dat daaruit naar voren komt is niettemin positief. Het bedrijventerrein met de grootste stijging van het aan-

49

tal arbeidsplaatsen geeft daarbij wel aan dat de stijging niet expliciet
kan worden toegeschreven aan de Topperregeling.

Stroomlijning financieringsstromen
Het merendeel van de Topprojecten ligt in een gemeente die deel uit-

Men is redelijk tevreden

maakt van het Grotestedenbeleid (GSB). Het gebruik maken van zowel

over afstemmen van de

budget uit het GSB-beleid als gelden uit de Topperregeling om bedrij-

Topperregeling met andere

venterreinen beter te laten functioneren, vraagt om een stroomlijning

regelingen

en afstemming tussen rijksregelingen. De respondenten zijn hierover
redelijk tevreden.

Specifiek naast generiek
De expliciete rijkskeuze, genoemd in het Actieplan Bedrijventerreinen,

Projectleiders waarderen

is het kiezen voor een specifieke naast een generieke ondersteunings-

specifieke ondersteunings-

maatregel. Dit is positief gewaardeerd. Een grote meerderheid van de

impuls naast generiek be-

projectleiders vindt dat de ondersteuning maatwerk moet zijn, in plaats

leid

van algemeen geldende landelijke richtlijnen. In het algemeen kan
daarom gesteld worden dat de projectleiders aansluiten bij de keuze
van het ministerie van EZ om ook gebruik te maken van een specifiek
beleidsinstrument.35

Administratieve lasten
Verschillende malen is aangegeven dat de administratieve lasten van de

De administratieve lasten

Topperregeling relatief meevallen. Men spreekt van “een financiële bij-

van de Topperregeling val-

drage zonder al te veel administratieve lasten”, “acceptabele admini-

len relatief mee

stratieve lasten.” Dit wordt overigens door andere projectleiders tegengesproken. Zij wijzen er op dat de administratieve lasten en de regeldruk vooral problematisch is in de aanvraagfase. De projectleiders rapporteren dat de “toekenning in de aanvraagfase bureaucratisch is”, “de

Vertraging met name in de

subsidieaanvraag al met al een zeer moeizaam proces is” en er wordt

aanvraagfase

melding gedaan van een “te lang traject tussen aanvraag en subsidietoekenning”. Het is vooral het ministerie van EZ dat zich deze kritiek
moet aantrekken. Te meer omdat ook na de subsidieverstrekking negatieve ervaringen in de ‘samenwerking’ worden gemeld: “ook tussenrapportages blijven te lang – ondanks herhaaldelijke navraag – onbeantwoord liggen bij het ministerie van EZ.”
Sommige subsidieaanvragers lopen tegen hobbels aan; de “stringente

Subsidievoorwaarden kun-

subsidievoorwaarden”, “de beperkte flexibiliteit” en worden de “te ge-

nen als beperkend worden

specificeerde doelen die gehaald moeten worden” als lastig ervaren. In

ervaren

35

Enige nuancering is hier op zijn plaats. Projectleiders die een Toppersubsidie hebben
ontvangen, zullen als ‘specifiek gelukkige’ niet snel pleiten voor generieke ondersteuning.

50

dit verband wordt er voor gepleit dat “in herstructureringsprocessen
enige vrije bewegingsruimte moet zijn bij de aanpak van zaken."
Het proces van beoordelen kost tijd. Vaak wordt er om nadere informatie en toelichting gevraagd. De richtlijnen en afspraken over tijd en het
op tijd afgeven van beschikkingen worden dan ook vaak niet gehaald.
Correspondentie over het aanvraagproces hebben wij voor dit onderzoek
niet ingezien, maar uit zowel de enquête als de interviews blijkt dat in
dit proces veel tijd is verspild. Veel ambtelijke capaciteit lijkt dus op te
gaan aan het beoordelen en aanvragen van kleine, afzonderlijke activiteiten en deelaspecten van het masterplan. Er worden andere eisen gesteld, er zijn andere formulieren, er wordt andere informatie gevraagd
en doorlooptijden van het honoreren van de aanvraag verschillen (als ze
al worden gehaald).
Ondanks een soms trage en moeizame communicatie over en weer
wordt wel gesteld dat “in goed overleg met EZ veel haalbaar is”. Specifieke aandacht gaat daarbij uit naar het op elkaar afstemmen van de
administraties. Dit verloopt nog wel eens moeizaam. Administratieve afstemming met het ministerie van EZ wordt volgens een projectleider
verder bemoeilijkt omdat “de Toppersubsidie voor het hele project is
toegekend en niet voor de onderdelen gescheiden. Dit maakt het lastig
bij de verantwoording.”

Subsidie aanvragen is verheven tot beroep
Subsidies aanvragen, ook bij de Topperregeling is geen eenvoudige op-

Subsidies aanvragen is

gave. Het invullen van subsidieaanvragen vereist kennis van zaken en

geen eenvoudige klus

verschillende competenties van de aanvrager.
Het ministerie van EZ heeft specifiek – voor het in aanmerking komen
van een Toppersubsidie – de eis gesteld dat gemeenten moeten aantonen dat men de bestaande mogelijkheden heeft benut. Hoewel het niet
aan de Topperregeling te wijten is, wordt het in het veld als lastig ervaren dat er verschillende potjes zijn waarlangs projectleiders (of anderen) ‘subsidies shoppen’. Hier gaat veel tijd en energie in op.
Voorts lijkt het er op dat sommige subsidieaanvragers de aanvragen

Het lijkt er op dat subsidie-

strategisch invullen. Opvallend is bijvoorbeeld dat een aantal van de

aanvragen strategisch wor-

oorzaken die het veld voor de vertragingen in de uitvoering noemt, pre-

de ingevuld

cies de voorwaarden betreft die het ministerie had gesteld voor het toekennen van de subsidie. Dat wil zeggen, de ‘ex-ante’ voorwaarden die
EZ (zichzelf en het veld) heeft gesteld voor het in aanmerking komen
van een subsidie én voor het daadwerkelijk toekennen van de subsidie
in de praktijk minder aanwezig zijn dan werd gedacht en door EZ mocht
worden verondersteld. Draagvlak is hiervan een voorbeeld. Dat er voldoende draagvlak aanwezig moest zijn, was één van de overwegingen
waarop het ministerie van EZ de aanvragen heeft beoordeeld en ge-

51

toetst. Een ander voorbeeld van strategisch aanvragen is dat de definitie van een ‘verouderd’ terrein rekbaar is: “Als er ergens geld te halen
valt, is een terrein al snel verouderd is”, stellen meerdere projectleiders. Het feit dat gemeenten zelf mogen en kunnen aangeven dat een
terrein verouderd is (en dat zelf ook als zodanig in IBIS registreren) en
dat een algemene omschrijving van het begrip ‘veroudering’ ontbreekt,
speelt het strategisch aanvraaggedrag in de kaart.

4.3 Ervaringen bij de uitvoering
Voorwaarden voor het welslagen van de Topperregeling kennen meerdere facetten. In de tabel 4.4 staat, welke facetten naar de mening van
projectleiders het meeste en het minste hebben bijgedragen aan het
welslagen van de Topperregeling.
Tabel 4.4

Facetten van belang voor het welslagen van de Topperregeling

Van belang voor het welslagen
van Topperregeling

Gemiddelde score

Financiering van EZ

2,6

Samenwerking tussen betrokken 4
partijen
Mijn eigen inzet

4,2

Inbreng van de gemeente(n)

4,4

Inzet van de bedrijven

4,9

Overleg tussen betrokken partijen

5,5

Inbreng van de provincie

6,1

Expertise van EZ

6,5

Interventie van EZ

6,8

Bron: Vragenlijst projectleiders. Hoe lager er wordt gescoord, des te belangrijker
acht de praktijk het facet. Respondenten zijn gevraagd om een volgorde
aan te brengen, waarbij geldt 1 = van groot belang, tot 9 = niet van belang.

Logischerwijs, van groot belang is het budget dat middels de Topperre-

Meerwaarde van het minis-

geling ter beschikking werd gesteld. Opvallend is dat de meerwaarde

terie is – anders dan door

van het ministerie – anders dan door middel van financiering – nauwe-

middel van financiering –

lijks van belang is geweest voor het welslagen van de Topperregeling.

nauwelijks van belang geweest voor het welslagen

De inbreng van de gemeente zelf en de inzet van bedrijven scoren on-

van de Topperregeling

der projectleiders hoog als voorwaarden voor het welslagen van de Topperregeling. Ook zien we dat samenwerking en overleg van groot belang

Vertouwen en (willen) sa-

wordt geacht voor het boeken van resultaten. Projectleiders geven aan

menwerken grote succes-

dat op het terrein van vertouwen en (willen) samenwerken de grote

factoren

52

succes- en faalfactoren liggen. In het algemeen geldt dat high trust en
high power samenwerkingsverbanden beter presteren dan low trust en
low power constructies. Dit beginsel over de positieve invloed van vertrouwen zien we ook terug bij de herstructurering van bedrijventerreinen. Met beleid en geld alleen is de herstructurering van bedrijventerreinen niet geregeld, noch qua ambities, noch binnen de daarvoor gereserveerde tijd.
Ook is bij projectleiders gevraagd naar de belangrijkste leerervaringen

Topperregeling prikkel tot

met de Topperregeling. Het valt op dat deze ervaringen vrijwel allemaal

samenwerken

met samenwerking te maken hebben. De algemene opvatting is dat
(nog) meer samenwerking vruchtbaar is gebleken en dat de Topperregeling hieraan bijdraagt omdat “externe regelingen of prikkelingen vaak
helpen in de ontwikkeling van zowel politiek als financieel moeilijke gebieden en onderwerpen”. Ook wordt opgemerkt dat “het creëren van
draagvlak bij ondernemers en bestuur/politiek een zeer belangrijke
randvoorwaarde is.”
De inbreng van de provincies scoort niet hoog, met andere woorden, de

Inbreng provincie scoort

meeste projectleiders vinden dat de betrokkenheid, inbreng en bemoei-

niet hoog voor welslagen

enis van de provincie pas in de laatste plaats heeft bijgedragen aan het

Topperregeling

welslagen van de Topperregeling. Met het oog op toekomstige koerswijzigingen in beleid, dient hiermee rekening gehouden te worden. De provincie heeft in de ogen van de projectleiders een beperkte expertise
rond dit thema. Dit beeld dient genuanceerd te worden. In de aanvraagfase van de subsidie en het vormen van het Masterplan zijn de meeste
provincies betrokken geweest. De projectleiders die voor dit onderzoek
zijn benaderd, zijn niet altijd degenen geweest die de aanvraag hebben
gedaan, hetgeen deels verklaart dat in hun ogen de rol van provincies
en regio’s beperkt is.
Het Rijk wordt vooral aangekeken voor financiering. Zoals is gebleken

Bijdrage van het Rijk zit

zijn projectleiders positief gestemd over de Toppersubsidie, maar wor-

vooral in financiering

den opmerkingen en kanttekeningen geplaatst bij de huidige omvang en
de manier van subsidieverstrekking in brede zin. Er lijkt behoefte te zijn
aan een betere afstemming van beleid en subsidies in het complexe
proces van gebiedsontwikkeling. Dit komt onder andere tot uitdrukking
in de vraag naar ruimere mogelijkheden om financiële bijdragen te sta-

Behoefte aan stapelen fi-

pelen. Daarnaast is er een roep om meer flexibiliteit voor wat betreft de

nanciële bijdragen en flexi-

eindtermijnen van de subsidie en het op voorhand kunnen inschatten

belere inzet

van deze termijnen.
De projectleiders vragen ook steun en inzet van het Rijk om de betrokkenheid van ondernemers en beleggers te vergroten: op welke manier
kan het Rijk stimuleren dat grote eigenaren en vastgoedbeleggers meer
worden aangesloten op herstructureringstrajecten en gestimuleerd worden tot aanpak. Een suggestie die de projectleiders hiervoor doen is een
fiscale beloning in geval dat private patijen investeren in bedrijfsvast-

53

goed en een voorstel om leegstand – onder bepaalde voorwaarden – fiscaal te belasten.
Meer vragen waar projectleiders mee worstelen zijn opgenomen in box
4.1.

Box 4.1

Met welke vragen zitten de projectleiders van de Topperregeling? Een
selectie van vragen:
–

“Hoe kunnen we de herstructurering van bedrijventerreinen echt op
de rit krijgen? Een nadere uitwerking van Commissie Noordanus
rapport 'Ontwikkelingstrategie voor bedrijventerreinen' is hiertoe
noodzakelijk. Hoe zit het met de extra financiële middelen?”

–

“Hoe om te gaan met toenemende regeldruk vanuit Europa tot en
met de lokale overheid? Dit maakt het met name voor de zwaardere
categorie bedrijven, ook de distributiebedrijven, moeilijk om zich in
bepaalde regio's te handhaven.”

–

“Hoe moeten we zaken oppakken en ondernemers bewegen als we
die zak met geld (de Topperregeling) niet hebben?”

–

“Wat zijn de mogelijkheden tot onteigening indien niet wordt meegewerkt?”

–

“Waarom wordt er meteen geroepen dat er sprake is van staatssteun? Wat is de inzetbaarheid van financieringsconstructies die het
mogelijk maken onrendabel te investeren om daarmee onrendabele
toppen weg te subsidiëren zonder dat er sprake is van staatssteun?"

–

“In welke mate leidt spoorontwikkeling tot een beter investeringsklimaat?”

–

“De financiering wordt steeds moeilijker, hoe kan aan de financiering van de herstructurering optimaal vorm worden gegeven? Wat is
de wijze waarop dit op (boven)regionaal niveau kan worden georganiseerd? Wat is een strategische aanpak?”

–

“Wat zijn de mogelijkheden om leegstand van private panden aan te
pakken? Als leegstandstax geen optie is, wat dan wel?”

–

“Hoe houd je een geherstructureerd terrein, zonder inmenging van
gemeente, up-to-date?”

–
–

“Wat is de terugverdientijd van revitaliseringsmaatregelen?”
“Bedrijven die wegtrekken (en een leegstaand pand achterlaten)
moeten op één of andere manier gestimuleerd of verplicht worden
om een nieuwe vestigingskandidaat voor te dragen óf het terrein te
herontwikkelen.”

Ook worden nog enkele hete hangijzers in het herstructureringsdomein
genoemd:
–

“Regionale samenwerking is noodzakelijk om de lusten en lasten
van herstructurering te verdelen. De regisseurs van dit proces (Rijk,

54

provincie regio en gemeenten) moeten op elkaar afgestemde instrumenten en middelen krijgen om deze klus te klaren.”
–
–

“Iedere partij gaat in principe voor zich zelf.”
“Herstructureren betekent ook investeren door de ondernemer, zij
verwachten nu teveel van de gemeente. Het moet van beide kanten
komen."

–
–

“Verplichte deelname van het bedrijfsleven.”
“Herstructureren kost geld, dit moet men zich realiseren, maar je
krijgt er ook veel voor terug.”

–

“Gezamenlijke doelen omschrijven en samen tot uitvoering brengen.
Niet steeds eigen belangen vooropstellen."

Extra middelen
Ook de urgentie van extra middelen wordt benadrukt. Gewezen wordt

Projectleiders benadrukken

op het gevaar van extra bezuinigingen nu de internationale concurren-

urgentie van extra midde-

tiedruk merkbaar stijgt. Ook wordt gesteld dat continuïteit van financie-

len

ring voor de hand ligt omdat er momenteel overal masterplannen liggen
om uitgevoerd te worden.

Zelf zoeken naar andere parameters dan hectaren
Projectleiders stellen regelmatig dat ze meer dan voorheen zelf onder-

Projectleiders zoeken naar

zoek doen naar andere parameters dan alleen hectaren om de kwaliteit

andere parameters dan

van terreinen te bepalen en blijvend te kunnen monitoren. Uit de ver-

hectaren

dieping op de onderzoeksresultaten kwam naar voren dat gemeenten
daar eigen en verschillende instrumenten voor inzetten (bevragen van
ondernemers, zelf meten van toe- of afgenomen aantal inbraken, zelf
monitoren van de kwaliteit van de buitenruimte, etc.). Er is (nog) geen
set variabelen beschikbaar waarmee in de praktijk wordt gewerkt om de

55

maatschappelijke uitdagingen en de economische (meer)waarde te bepalen.36
Over het verzamelen van informatie over meer aspecten dan nu het ge-

Definiëring van de begrip-

val is, lijkt het denken op gang te zijn gekomen. De begrippen (verbete-

pen vestigingsklimaat en

ren van) het vestigingsklimaat en ondernemersklimaat kunnen en moe-

ondernemersklimaat ge-

ten verder uitgewerkt worden.

wenst

36

Er staan lange files, er is leegstand, er is geen plaats voor bedrijven die een hoge
milieueis hebben, er wordt ingebroken, er is achterstallig onderhoud (graffiti, bermen
en perkjes, etc.), er is onvoldoende parkeerruimte, er zitten bedrijven in gebouwen
die geen gebruik maken van de mogelijkheden die het gebouw biedt (administratiekantoor in gebouw met vloeistofdichte vloer) en andersom (bedrijf dat wel een vloeistofdichte vloer nodig heeft, mag niet zo dicht bij een woonwijk zijn activiteiten uit
voeren), er is uitbreiding van het bedrijventerreinen nodig omdat de markt dat vraagt,
er is geen organisatie van bedrijven waar de overheid afspraken mee kan maken (wie
is waarvoor verantwoordelijk en wie doet en betaalt wat: parkmanagement) etc. Hoewel het juist déze problemen zijn die opgelost moeten worden en het ook déze problemen zijn die worden benoemd in beleidsstukken, zijn het hectaren die verderop in
het beleidsproces domineren. Hierdoor lijken de betrokken partijen langzaam afgedreven te zijn van waar het nu werkelijk om draait: het verhelpen van de geconstateerde
problemen. Met andere woorden, beleid uitvoeren om maatschappelijk rendement te
behalen. Een uitspraak van één van de projectleiders geeft aan hoe deze werkwijze in
de praktijk uitwerkt. “Als wij de helft van het budget hebben uitgegeven, dan hebben
wij de helft van het aantal hectaren geherstructureerd. Als EZ het zo wil, dan kunnen
ze het krijgen, maar het slaat natuurlijk nergens op”. In de praktijk worden:
–

de problemen gekoppeld aan een stuk land (bedrijventerrein in gemeente a, b, c
of een combinatie hiervan);

–

aan wat er moet gebeuren op dat stuk land wordt een label gehangen (herstructurering, revitalisering etc);

–

aan dat label wordt een prijs gekoppeld;

–

het bedrag (subsidies en begroting) komt overeen met het aantal hectaren waarover verantwoording wordt afgelegd.

56

5

Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk worden de conclusies getrokken en aanbevelingen ge-

De onderzoeksvragen her-

daan. De conclusies zijn gebaseerd op de onderzoeksvragen die het mi-

haald

nisterie van EZ heeft meegegeven. We herhalen deze nogmaals:
–

Welke (kwantitatieve) doelen zijn bereikt?

–

Welke masterplannen en deelplannen lagen er al en wat heeft de
Topperregeling in dit kader opgeleverd?

–

Heeft de Topperregeling een vliegwiel (multipliereffect) teweeg gebracht?

–
–

Hoe is de regeling ervaren?
Welke leerpunten zijn er, vooral met het oog op de toekomst, voor
gesprekken met gemeenten en de inzet van gemeenten zelf?

–

Wat zijn de neveneffecten van de Topperregeling?

–

Wat was er goed en wat was er minder goed aan de Topperregeling?

De antwoorden op de vragen zullen in drie paragrafen beantwoord wor-

Opbouw hoofdstuk conclu-

den. In de eerste plaats wordt beoordeeld of de doelstellingen van de

sies en aanbevelingen

Topperregeling zijn (worden) behaald (5.1). In de tweede plaats wordt
bekeken wat de leerervaringen, neveneffecten en positieve en negatieve
aspecten van de Topperregeling zijn (5.2).
Voorts volgt een paragraaf met aanbevelingen voor toekomstig beleid.
Hierbij wordt rekening gehouden met de accentverschuiving van projectfinanciering naar een provinciale programmafinanciering. In paragraaf 5.3 wordt aldus bekeken of de Topperregeling elementen bevat
waardoor de programmafinanciering aan kwaliteit wint.

5.1 Doelstelling van de Topperregeling
Beperkingen aan het onderzoek
In de inleiding (hoofdstuk 1) is aangegeven dat er beperkingen kleven

Het onderzoek heeft zijn

aan de mate waarin uitspraken gedaan kunnen worden over de behaal-

beperkingen

de resultaten. Tijdens dit onderzoek zijn deze beperkingen bevestigd.
De conclusies moeten dan ook bekeken worden in het licht van de volgende beperkingen:
–

Het aantal hectare geherstructureerd terrein zegt niet alles, er zijn
ook kwalitatieve resultaten behaald en te behalen. Over de definitie
van ‘geherstructureerde hectare’ bestaan verschillende opvattingen;

57

–

weinig (deel)projecten zijn op moment van evaluatie afgerond. Een
deel van de projecten loopt nog en enkele projecten staan in de
startblokken;

–

de effecten van de Topperregeling kunnen niet ‘geïsoleerd’ worden
(Topperregeling komt boven op bestaand beleid en bestaande financieringsvormen);

–

de financiële bijdrage van de Topperregeling is maar een klein percentage van de totale kosten van herstructurering.37

Ook de weloverwogen keuze om projectleiders te bevragen die met de

De focus van het bevragen

Topperregeling hebben gewerkt, heeft consequenties voor de wijze

van projectleiders heeft

waarop de onderzoeksresultaten kunnen worden geïnterpreteerd. Bij het

consequenties voor de in-

lezen van de navolgende paragrafen is het daarom verstandig in het

terpretatie van de onder-

achterhoofd te houden:

zoeksresultaten

–

dat de Topperregeling één van de, maar niet het enige beleidsinstrument voor herstructurering is;

–

dat het succes, falen of stagneren van het opknappen van bedrijventerreinen niet alleen verklaard kan worden vanuit de Topperregeling. Een complexe set variabelen is daarop van invloed;

–

dat de uitvoerders, het veld, de praktijk oftewel de projectleiders de
respondenten zijn.

Doelstelling: 3.500 hectare bedrijventerrein geherstructureerd
in het jaar 2012
De beschikkingen van de Topperregeling verschillen in hun ‘opdracht’.

Verschillende beschikkin-

Er kunnen grofweg drie soorten ‘opdrachten’ worden onderscheiden: het

gen en ‘opdrachten’ zijn

verwerven van verloederde panden (slopen en opnieuw beschikbaar

lastig te vertalen in hecta-

komen), bedrijfsverplaatsingen en structurele verbeteringen van de in-

ren

frastructuur. Vaak zijn het ook combinaties van deze opdrachten. Het is
lastig om deze kernopgaven te vertalen in hectaren. Toch is dat wel de
standaard maat die in dit beleidsveld wordt gehanteerd. Feitelijk gaat
het echter om het verbeteren van het vestigingsklimaat, het ondernemersklimaat en het economisch functioneren van een terrein. Deze begrippen laten zich niet eenvoudig beschrijven.
De doelstelling aangaande het aantal hectare is weliswaar nog niet ge-

De doelstelling over het

haald, maar de totale operatie loopt wel op schema, mede dank zij de

aantal hectares is nog niet

GSB-deelprojecten op Topprojecten bedrijventerreinen. Veel deelprojec-

behaald, maar ligt wel op

ten zitten echter nog in de startfase van de totale projectcyclus. Data

schema

uit de monitor bedrijventerreinen (december 2008) leert dat per 1 januari 2008 de Topprojecten 14% van de opgegeven projecthectares gerealiseerd hebben in 43% van de totale periode.

37

Voor een indicatie van kosten die met herstructurering zijn gemoeid, wordt verwezen
naar het advies van de Tasforce (her)ontwikkeling bedrijventerreinen, p. 60.

58

Uit het onderzoek onder projectleiders blijkt dat 29 % van de geïnven-

Ruime meerderheid van de

tariseerde deelprojecten inmiddels grotendeels of geheel verwezenlijkt

geïnventariseerde deelpro-

is. 71% van de geïnventariseerde deelprojecten is nog niet, nauwelijks

jecten is nog niet voltooid

of slechts gedeeltelijk voltooid.
Kijken we naar herstructurering op de Topprojectterreinen waarbij óók
rekening wordt met uitgevoerde projecten die niet direct verband houden met de Topperregeling (GSB-projecten), dan geldt het volgende
beeld. Tot 2008 is 814 hectare met GSB-projecten gerealiseerd. Daarvan zijn er 613,6 hectare op Topprojectterreinen gerealiseerd. Samen
met de 1935,5 gerealiseerde hectaren uit overige projecten levert dat
2567,1 hectare per 1 januari 2008 op in het totale gebied van de Topprojecten. Dit is 73% van de doelstelling van 3500 geherstructureerd
terrein in 2012.

Doelstelling: de (deel)projecten hebben een maximale doorlooptijd van 6 ½ jaar
De uitvoering van de (deel)projecten verloopt moeizaam. Een deel van

De uitvoering van de

de verklaring zit in de aard van de opdracht. De terugval in het tempo

(deel)projecten verloopt

wordt, naar zeggen van de projectleiders, veroorzaakt door regelgeving

moeizaam

en bureaucratie, lage politieke prioriteit en de complexiteit van de problemen. Hierbij wordt in de eerste plaats naar de interne gemeentelijke
organisatie gekeken. Het duurt lang voordat een bestemmingsplan gewijzigd is, het aankopen en opknappen van panden gaat niet vanzelf,
wethouders zijn moeilijk te overtuigen van de noodzaak (herstructureren is duur en men kan er niet politiek mee ‘scoren’). Het overleg en
het komen tot (politieke) afstemming en actie blijkt een sluipmoordenaar voor de voortgang. Gaandeweg de rit blijken er in de uitvoering
problemen te ontstaan, de samenwerking loopt niet zo gesmeerd als
werd verondersteld, draagvlak ontbreekt en de capaciteit van verschillende afdelingen is niet tijdig geïnventariseerd en ingezet. De algemene
indruk onder de projectleiders is dat het weinig realistisch is om kortere
doorlooptijden te verwachten.
Het valt niet met zekerheid te zeggen of over een aantal jaar de resul-

Nog niet met zekerheid te

taten zoals afgesproken in de individuele beschikkingen daadwerkelijk

zeggen of de doelstellingen

zijn behaald. De doorlooptijd van een individuele Toppersubsidie is

in de beschikkingen zijn

maximaal 6 ½ jaar. De eerste subsidies zijn in 2004 toegekend en zelfs

behaald, maar projectlei-

in 2009 worden er nog subsidies onder de vlag van de Topperregeling

ders zijn hierover overwe-

verstrekt. Deze evaluatie komt wat dit betreft te vroeg. Uit wat het on-

gend positief

derzoek heeft opgeleverd blijkt niettemin dat er al voorzichtig uitspraken gedaan kunnen worden over de termijn waarop projectleiders denken dat de resultaten behaald zullen zijn en of ze überhaupt gehaald
gaan worden. Dit levert een gekleurd, maar overwegend positief, beeld
op. Het valt op dat een substantieel aantal projecten achterloopt op de
planning, maar uiteindelijk de eindstreep wel zal halen. Slechts van één

59

deelproject wordt gezegd dat dit ook in de toekomst waarschijnlijk niet
voltooid wordt.
Het ministerie van EZ dient de komende tijd rekening te houden met
verzoeken tot uitstel.

Doelstelling: 90% van de terreinen heeft een plan van aanpak in
het jaar 2006
Uitgaande van de respondenten die voor deze evaluatie zijn benaderd,

De doelstelling over het

dat wil zeggen de projectleiders van Topperterreinen met een (gedeelte-

opstellen van plannen van

lijke) herstructureringsopgave, is deze doelstelling behaald.

aanpak is behaald

Doelstelling: Parkmanagement, beheer en onderhoud op orde
Eenderde van de onderzochte terreinen heeft geen beheerorganisatie,

Voor nu lijkt beheer en on-

de resterende tweederde heeft dat wel. In het algemeen geldt dat het

derhoud redelijk op orde,

beheer en onderhoud voor nu redelijk op orde lijkt. ‘Beveiliging’ of

de invulling verschilt

‘parkmanagement’ zijn verplichte elementen in het masterplan, maar de
invulling daarvan wordt door projectleiders als (te) vrij ervaren. Bovendien heeft het onderzoek uitgewezen dat de invulling van de begrippen
onderhoud, beheer, beveiliging en parkmanagement van terrein tot terrein kan verschillen.
De respondenten geven aan dat de continuïteit en financiering voor de

Angst voor toekomstbe-

lange termijn aandacht verdient. Hoewel dit niet uit de cijfers blijkt, be-

stendigheid van het beheer

staat bij verschillende respondenten de vrees dat dit voor de toekomst

en onderhoud

niet gegarandeerd is.

5.2 Leerervaringen, neveneffecten, positieve en negatieve aspecten van de
Topperregeling
In deze paragraaf maken we een onderscheid tussen wat goede elementen en minder goede elementen van de Topperregeling zijn.

Goede elementen, leerervaringen en neveneffecten van de Topperregeling
1. Het masterplan is een goed instrument.
Om voor de Topperregeling in aanmerking te komen zijn masterplannen

De ervaringen met de mas-

ontwikkeld. Dat de herstructurering moest passen in een bredere visie,

terplannen zijn positief;

een totaalplan, een masterplan was door het ministerie van EZ vooraf

herstructureren gebeurt

nadrukkelijk bepaald. Dit wordt in de praktijk in algemene zin als (zeer)

minder ad hoc

positief beoordeeld. Door Topper worden gemeenten gedwongen een vi-

60

sie te ontwikkelen en naar de staat van de terreinen te kijken. Er kan
altijd wat op worden afgedongen, maar dat is niet de overheersende
toon. EZ wilde gemeenten aansporen, aanzetten en stimuleren om ‘inspanningen op lange termijn te borgen’. Dat is gelukt; herstructureren
is door het werken met masterplannen minder ad hoc.
Hoewel een aantal respondenten aangeeft, dat vanwege deze voorwaarde van het compleet maken van de aanvraag, de doorlooptijd veel is
opgelopen, is het algemene beeld dat de voorwaarde van een masterplan een positief aspect is van de Topperregeling.
2. Eind-van-de-rit regeling en dekking van onrendabele projecten.
Een positieve uitkomst van dit onderzoek is dat bijna alle projectleiders

Projecten die niet uit een

aangeven dat de subsidiebereidheid van het ministerie EZ, in de vorm

‘potje’ gefinancierd kunnen

van een eind-van-de-rit-regeling, het project de ‘swing’ heeft gegeven

worden, kunnen met Top-

die nodig was. Op het moment dat geen enkel ander ‘potje’ een toch

pergeld toch uitgevoerd

noodzakelijke activiteit dekt, komt de Topperregeling om de hoek kij-

worden

ken. Zonder de Topperregeling waren veel zaken niet van de grond gekomen.
3. De Topperregeling is een impulssubsidie. Er is een redelijk sterk
vliegwieleffect opgetreden.
De Topperregeling heeft meerwaarde gehad door het vliegwieleffect. De

De Topperregeling heeft

overheid laat aan partijen zien dat ze investeert. Bij de Topperregeling

een vliegwieleffect teweeg

ging het om substantiële bijdragen. Partijen zijn dan eerder bereid te

gebracht

volgen. Bij het opstellen van de plannen ontstaat een moment dat partijen met elkaar om de tafel komen te zitten. Er lijkt daarmee sprake
van een impuls- en vliegwieleffect, niet alleen op het gebied van het
vrijkomen van middelen, maar ook een psychologisch effect: het gezamenlijk optrekken van bedrijven en overheid zorgt voor extra drive en
voor vertrouwen. Samenwerking en vertrouwen zijn (naast financiering)
belangrijke succesfactoren.

Minder goede elementen, leerervaringen en neveneffecten van
de Topperregeling
1. Ministerie van EZ levert vooral een bijdrage door middel van financie-

Beperkte meerwaarde van

ring.

het ministerie van EZ naast
financiering

Van de meerwaarde van ondersteuning van het ministerie van EZ (inzet
van expertise, projectbemiddeling en interventies) is nauwelijks gebruik
gemaakt. Kennelijk is er in het veld geen behoefte aan deze ondersteuning. Er kan dan ook niet gesteld worden dat de expertise en de interventiemogelijkheden van het ministerie hebben bijgedragen aan het
welslagen van de Topperregeling. De meerwaarde van het ministerie
van EZ lijkt enkel in de financiering te liggen.

61

Ook de betrokkenheid van de provincies wordt door de praktijk niet ge-

Provincie geen belangrijke

kwalificeerd als een belangrijk aspect voor het welslagen van de Top-

speler voor welslagen Top-

perregeling.

perregeling

2. Subsidies werven is verheven tot een beroep.
Het beeld dat uit de Topperregeling naar voren is gekomen sluit aan op

Subsidies verwerven een

het beeld dat de Rekenkamer heeft geschetst: dat subsidies verwerven

vak apart is geworden

een vak apart is geworden. Veel projectleiders beschouwen het verzamelen van geld uit diverse potjes als één van hun belangrijkste activiteiten (binnen de gemeente, bij andere programma’s, bij de provincie of
op Europees niveau). Sommigen zijn daarin succesvoller dan anderen.
De ‘schuld’ ligt hier niet zozeer bij de Topperregeling, maar het ‘subsidies shoppen’ wordt door het veld als lastig ervaren. Hier gaat veel tijd
en energie in op.
Doordat subsidies aanvragen een vak apart is geworden, lijkt het er ook
op dat subsidie-aanvragen strategisch worden ingevuld. Vaak blijkt achteraf dat aan subsidievoorwaarden weliswaar op papier is voldaan
(draagvlak, voldoende partners, etc.), maar dat het hier in de praktijk
toch aan schort.
3. Afhandeling subsidieaanvraag kan sneller. Nog steeds veel administratieve lasten.
In het proces van aanvragen zijn nog behoorlijke efficiency stappen te

Administratieve lasten blij-

maken. Het stroef lopen ervan hangt wel nauw samen met de selectie-

ven, met name in de aan-

criteria van de Toppersubsidie. Vertragingen en lasten zijn er dan ook

vraagfase, bestaan

met name in de aanvraagfase.
De administratieve lasten zijn nog steeds aan de hoge kant, alhoewel de
Topper op dit gebied niet ‘uitblinkt’. Financiering blijft papierwerk. Alle
subsidies en financieringsmogelijkheden hebben binnen overheidslagen,
maar bovenal tussen overheidslagen, andere regimes. Die energie, capaciteit en dat geld kan beter worden benut.
Kritiek is er ook op de strenge voorwaarden van co-financiering. Het geluid klinkt dat hier pragmatischer mee om moet worden gegaan. Soms
is het geld er maar wordt niet aan de cofinancieringeis van een juiste
verdeling over partijen voldaan. Er is vraag naar het minder ´strak
vastleggen´ van de projecten.” Er is in het veld behoefte aan uitvoeringsruimte.
4. Impulseffect Topperregeling beweegt bedrijven nog niet tot voldoende betrokkenheid.

62

Ondanks het vliegwieleffect is de betrokkenheid van ondernemers bij de

Het blijft lastig bedrijven te

Topperregeling nog niet volledig naar tevredenheid geweest. Het blijft

bewegen voor investerin-

de vraag hoe ondernemers kunnen worden overgehaald om samen met

gen

de overheid te investeren in bedrijventerreinen. De veronderstelling dat
bedrijven niet of nauwelijks betrokken zijn, moet op basis van dit onderzoek overigens in positieve zin worden bijgesteld.

5.3 Aanbevelingen in het licht van nieuw
bedrijventerreinenbeleid
Zoals eerder is aangeven vindt deze evaluatie plaats in een bijzonder
tijdsgewricht, niet in de laatste plaats omdat de uiteindelijke effecten
nog niet zichtbaar zijn. Een deel van de bedrijventerreinen is nog volop
bezig met het uitvoeren van de herstructureringsplannen. In een ‘normale’ beleidscyclus worden beleidsinstrumenten eerst geëvalueerd alvorens er nieuw beleid tot stand komt. Voor de Topperregeling geldt dit
niet.
De grote herstructureringsopgave heeft geleid tot een breed, indringend
en stevig advies van de commissie Noordanus. Het kabinet heeft in een
kabinetsreactie het advies omarmd.
Centraal in de nieuwe aanpak staat de verschuiving van project naar
programmafinanciering onder regie van de provincie/regio. Dit betekent
dat gemeenten niet langer rijkssubsidies kunnen ontvangen voor projecten, maar dat de provincies en regio’s de regie hierover hebben en dat
de financiële bijdragen gekoppeld en gebaseerd zijn op een (totaal)programma. Deze systeemwijziging heeft consequenties voor het
bestaan(srecht) van een subsidieregeling á la Topper. Slechts díe aanbevelingen zijn uitgewerkt die ook bruikbaar zijn bij programmafinanciering onder regie van de provincie/regio.
Op basis van dit onderzoek komen we tot de volgende aanbevelingen:

Aanbeveling 1. Werk met plannen
Ook bij een provinciale programmafinanciering zal er met plannen ge-

Ook bij een provinciale

werkt moeten worden. Plannen definiëren de agenda, geven sturing,

programmafinanciering zal

bieden houvast en bieden een eerste kader voor de uitvoering. Na de

er met plannen gewerkt

herstructureringsinspanningen dienen de plannen als ijkpunt en analy-

moeten worden

se- en evaluatie-instrument. Een stellige aanbeveling is dan ook dat om
in aanmerking te komen voor subsidies en andere vormen van stimulering, een gedegen plan moet worden overlegd (duurzaam, toekomstvast, lange termijn, integraal, etc.). In het verlengde van deze aanbeveling moet worden voorkomen dat er niets meer gebeurt met de masterplannen die er nu liggen. Als de Toppersubsidie opdroogt, is het proces van prioriteitsbepaling en schatting van de opgave in de plannen

63

voor niets geweest. Er liggen plannen die uitgevoerd kunnen worden.
Op het moment dat overgestapt wordt naar programmafinanciering
moeten deze plannen daarin een plek krijgen. Bij de uitwerking van het
nieuwe beleid doen de projectleiders een dringend beroep op de provincies en regio’s om de masterplannen die in het kader van de Topperregeling zijn gemaakt te gebruiken om voldoende inhoud op terreinniveau
te behouden.
Om vertraging te voorkomen moeten er tijdig plannen worden opgesteld
die voorzien zijn van een uitvoeringsparagraaf met bijbehorende prioriteitstelling.

Aanbeveling 2. Zorg voor substantiële bijdragen met een voldoende flexibele inzetbaarheid
Bij de herstructurering van bedrijventerreinen is vaak sprake van aan-

Projectimpuls vraagt om

zienlijke tekorten. Voor de dekking van een totaal pakket van maatre-

substantiële bijdragen

gelen is een totaal pakket aan financiering nodig. Om werkelijk een impuls te kunnen geven aan een project is een substantiële bijdrage noodzakelijk. Naast het oplossen van een financieel gat dat anders onoverbrugbaar blijft, leidt dit tot snellere besluitvorming, betere samenwerking en meer vertrouwen in het project.
Subsidieverstrekkers willen de zekerheid dat hun geld goed besteed

Toekomstige subsidierege-

wordt en koppelen dit aan zo exact mogelijk geformuleerde indicatoren,

lingen moeten zoeken naar

relatief beperkte termijnen waarop de besteding van het geld moet zijn

voldoende flexibiliteit

verantwoord en strikte eisen aan co-financiering. Waar het uiteindelijk
om draait is dat:
–

er maatregelen worden genomen die bijdragen aan de verbetering
van het ondernemingsklimaat en het investeringsklimaat op een bedrijventerrein, ook als de inzichten over hoe dat het beste kan worden bereikt gedurende de looptijd van een project wijzigen;

–

voortgang wordt geboekt, ondanks dat de uitvoering minder snel
loopt dan beoogd;

–

de rijkssubsidie een significante aanvulling is op de bijdragen van
één of meer andere partijen, waaronder de subsidieaanvrager, ongeacht hoe de verdeling over andere partijen precies is.

Het verdient daarom aanbeveling in toekomstige subsidieregelingen te
zoeken naar voldoende flexibiliteit op deze drie punten. Naar verwachting zal dit het vliegwieleffect versterken, strategisch aanvraaggedrag
tegengaan en de administratieve lasten beperken.

Aanbeveling 3. Terug naar de basis: maatschappelijk effect centraal en werk met eenduidige definities
De Topper-regeling meet het te behalen resultaat aan de hand van ge-

Maatschappelijke proble-

herstructureerde hectares. Dat criterium verbergt de achterliggende

men zijn niet uit te druk-

problemen op bedrijventerreinen.

ken in een hectare

64

De maatschappelijke problemen (rommelig, achterstallig onderhoud,
onveilig, niet aantrekkelijk voor ondernemers, beperkte economische
groei, etc.) die de aanleiding vormden voor de invoering van de Topperregeling, en overigens uitputtend zijn beschreven in diverse beleidsdocumenten en adviezen, dienen (weer) centraal te komen te staan. Het
doel zelf is niet herstructureren. Herstructurering is een paraplubegrip,
een route, een strategie, een manier, een instrument dat is gekozen om
als overheid aan de geconstateerde maatschappelijke problemen het
hoofd te bieden en economische kansen te verzilveren. De Taskforce
(her)ontwikkeling bedrijventerreinen heeft aanbevolen om de begrippen
revitalisering, herprofilering en transformatie te gebruiken als subcategorieën van herstructurering (paraplubegrip) om op strategisch beleidsniveau te kunnen duiden welke soort herstructurering het betreft.
Deze aanbeveling is relevant, waarmee níet gezegd is dat die begrippen
ook een bruikbare basis voor financieringsafspraken leveren.
Door de dominerende meeteenheid hectare (vooraf: wat is het geschat-

Met hectaren wordt niet

te aantal hectaren dat moet worden geherstructureerd EN achteraf:

gemeten wat werkelijk ge-

hoeveel hectaren zijn geherstructureerd) wordt niet geraamd, gemeten

meten moet worden: de

en geweten wat werkelijk geraamd, gemeten en geweten zou moeten

maatschappelijke effecten

worden. Het wordt aanbevolen om langs de lijn van te behalen maat-

van beleid

schappelijke effecten beleid te maken. De uitdaging zal zijn om de begrippen die er echt toe doen (‘ondernemersklimaat’ en ‘vestigingsklimaat’) te operationaliseren voor beleid en monitoring. Het gaat dan om
zaken als economische ontwikkeling, arbeidsplaatsen (meer/minder en
soort arbeidsplaatsen), bereikbaarheid, veiligheid, beheer, visuele aantrekkelijkheid, aanwezigheid van ondernemersverenigingen, etc.
Er is behoefte aan een grondige discussie over wat gezien wordt als de

Discussie over wat wordt

kwaliteit van een terrein. Vooralsnog is niet (van te voren) bepaald

gezien als de kwaliteit van

wanneer de overheid tevreden is met de kwaliteit van een terrein. Wan-

een terrein

neer wordt gesproken van een verouderd terrein, van een kwalitatief
hoogwaardig terrein en wat vinden de ondernemers van de kwaliteit van
‘hun’ terrein?
Op het moment dat hier maatstaven en methodieken voor ontwikkeld

Ontwikkelen en aansluiten

worden, wordt duidelijker wat het nut en de effectiviteit van verschil-

bij methodieken

lende herstructureringsopgaven en -projecten is. Aansluiting kan gezocht worden bij de inspanningen die op dit moment in de praktijk worden gepleegd.

Aanbeveling 4. Beheer en onderhoud met oog op de toekomst
Het beheer, onderhoud en parkmanagement blijft een ondergeschoven

Inzet voor toekomstig be-

kindje. Het feit dat er beheers- en onderhoudsorganisaties zijn, bete-

heer en onderhoud noodza-

kent nog niet dat het beheer en onderhoud ook gegarandeerd is. Zeker

kelijk

niet voor de toekomst. Er zullen minimumvereisten van beheer en on-

65

derhoud van terreinen moeten komen om toekomstig verval te voorkomen.
Met de huidige investeringen is veel achterstallig onderhoud ingelopen

Structureel inbedden van

en is er nu veelal sprake van een acceptabel onderhoudsniveau. Maar

beheer en onderhoud voor

op het moment dat dit niveau niet vastgehouden wordt, zullen over en-

bedrijventerreinen

kele jaren nieuwe onderhoudsinvesteringen nodig zijn. De kans dat kapitaalvernietiging plaatsvindt, moet beperkt worden. Het (opnieuw)
structureel inbedden (organisatorisch en financieel) van beheer en onderhoud voor bedrijventerreinen wordt aanbevolen.

Aanbeveling 5. Samenwerking en vertrouwen onzichtbare, maar
wezenlijke factoren voor succes
Op een aantal momenten is in dit onderzoek geconstateerd dat vertrou-

Vertrouwen en samenwer-

wen en samenwerking van cruciale betekenis zijn voor het behalen van

king zijn van cruciale bete-

doelen. Hoewel het een zinloze aanbeveling is om aan te bevelen dat de

kenis voor het behalen van

mate van vertrouwen en de wil en bereidheid tot samenwerking ‘op or-

projectdoelen

de’ zou moeten zijn omdat dit de suggestie wekt dat dit maakbaar en
meetbaar is en vooraf kan worden getoetst, zijn deze factoren van wezenlijk belang. Samenwerking en vertrouwen zijn niet afdwingbaar,
maar wel voelbaar, te bevorderen en enigszins meetbaar. De voorbeelden in de praktijk waarvan projectleiders aangeven: ‘hier loopt het, hier
klopt het, hier maken we meters’ kenmerken zich door een combinatie
van high trust en high power setting. De vitale coalitie,

een andere

term voor ongeveer hetzelfde, wijst ook op samenwerking en vertrouwen als versnellers voor het boeken van resultaten in de uitvoering. De
inzet van betrokkenen en de resultaten die in de toekomst zijn te behalen zullen medebepaald worden door de wijze waarop de provincie weet
te inspireren en wezenlijk weet te binden.

Aanbeveling 6. Verzakelijken met aandacht voor aantrekkelijke
business case
De Topperregeling wilde er toe bijdragen dat derden (ondernemingen)

Het verleiden, verlokken,

ook zouden investeren in bedrijventerreinen. Dit is deels gelukt en een

stimuleren, enthousiasme-

eerste stap richting verzakelijking is gezet. Eén van de door de commis-

ren van private partijen

sie Noordanus voorgestelde en door het Kabinet overgenomen doelen

gaat niet vanzelf en ver-

van verzakelijking is dat de markt voor bedrijvenvastgoed aantrekkelij-

dient aandacht. Oplossing

ker wordt voor institutionele beleggers met lange termijn doelstellingen.

ligt in waardestijging en

Als deze partijen brood zien in het opknappen en herontwikkelen van

aantrekkelijker vastgoed

bijvoorbeeld bestaand industrieel vastgoed, dan ontstaat een multipliereffect van ingezette publieke gelden. Voor deze denklijn, die ook in de
Topperregeling is gehanteerd, is veel draagvlak, maar in de praktijk is
de business case vooralsnog niet aantrekkelijk genoeg gebleken. De
uitdaging die projectleiders als leerpunt meegeven voor de toekomst
wijzen eveneens in deze richting. Het verleiden, verlokken, stimuleren
en enthousiasmeren van private partijen gaat niet vanzelf en verdient
aandacht. In de te creëren en de te verwachten waardestijging van

66

vastgoed lijkt een deel van de business case te zitten. Recent heeft een
groep institutionele vastgoedbeleggers een pamflet overhandigd aan de
minister van VROM waarin (onder condities) de bereidheid tot investeren in bedrijventerreinen wordt getoond.
Er wordt aanbevolen dat rijk en provincies nagaan of er in het nieuwe
instrumentarium modaliteiten kunnen worden ingebouwd om samen met
private partijen aantrekkelijke business cases te kunnen uitvoeren.

Aanbeveling 7. Heb aandacht voor de obstakels waar de uitvoering tegenaan loopt
Uit de leerervaringen van de projectleiders die in de praktijk hebben
gewerkt met de Topperregeling vloeit de aanbeveling voort dat, vooral
bij beleidsmakers en verantwoordelijke bestuurders, meer aandacht
dient te komen voor de lokale praktijk.
Deze praktijk is weerbarstiger dan vooraf werd verondersteld en waar in
planningen veelal rekening mee is gehouden. Nog los van de vraag of
de langere doorlooptijden beter te voorzien waren geweest en deels
verklaard kunnen worden uit strategisch aanvraaggedrag (op papier
voldoen aan de voorwaarden van EZ, terwijl de feitelijke werkelijkheid
hiervan afwijkt), blijven er in de uitvoering knelpunten die aandacht
vragen en behoeven. Het venijn van herstructurering lijkt in de staart te
zitten, de staart die uitvoering heet.
De problemen (uitdagingen!) die projectleiders hebben, de ondersteuning waar men behoefte aan heeft en de economische kansen die er liggen, worden niet als vanzelf opgelost, geboden of verzilverd wanneer de
koers van de commissie Noordanus wordt gevolgd en dus bijvoorbeeld
de provinciale regie wordt versterkt en extra gemeenschapsgeld wordt
ingezet. Aandacht hebben voor de obstakels waar de uitvoering tegenaan loopt (zie box 3.1, en box 4.1) betekent ook dat beleidsmakers en
bestuurders die meer op afstand staan, oog hebben voor en de bereidheid tonen om de frontlijn te (onder)steunen. Het diepgaander inventariseren van de lokale knelpunten in de uitvoering verdient dan ook aanbeveling om te voorkómen dat uitvoering van rijks- en provinciaal beleid op lokaal niveau strandt. In het kader van de door de commissie
Noordanus aanbevolen regionale/provinciale planning en programmering
dient te worden beoordeeld of en in hoeverre de knelpunten in de lokale
praktijk worden opgelost dan wel of extra maatregelen nodig zijn.

67

Bijlage 1 Lijst van Topprojecten

Topperterreinen, herstructurering, nieuw en gecombineerd

Provincie

Flevoland

Gemeente(n)

Bedrijventerrein

H/N

Emmen

Bargermeer

H

Almere

A6-A27

N

Arnhem-Duitse

KAN A12-zone, bedrijf-

Gelderland

grens

schap A12

N

Gelderland

Ede-Veenendaal

A12-A30

N

Gelderland

Nijmegen/Wijchen

A73-zone:

H

Westkanaaldijk/Noord-en
Oost
Kanaalhaven/Wijchen-Oost
KAN A73-zone (BeuningGelderland

Nijmegen-West

scheveld)

N

Gelderland

Overbetuwe,

KAN A15-zone

N

Valburg/Elst
Gelderland

Zutphen

De Mars

H

Groningen

Delfzijl

Oosterhorn

H

Groningen

Groningen

Westpoort

N

Meerstad met ZuidoostGroningen

Groningen

Groningen

H + N

Limburg

Beek

Luchthaven Oost

H + N

Limburg

Maastricht

Beatrixhaven/Zinkwit

H

Limburg

Sittard/Geleen

Chemelot Noord/

H

Kampstraat/Kerensheide
Logistiek terrein Tradeport
Limburg

Venlo

Noord/

N

Logistiek terrein Tradeport
Oost
(greenport)
Limburg

Venlo

Venlo Tradeport

H

Breda

Krogten/Emer/ Hintelaken

H

NoordBrabant
Noord-

De Hurk/Ekkersrijt/De Ka-

Brabant

Eindhoven

de

H

Noord-

Etten-Leur

Vosdonk

H

68

Provincie

Gemeente(n)

Bedrijventerrein

H/N

Helmond

Hoogeind

H

Moerdijk

Moerdijkse Hoek

N

Roosendaal

Borchwerf

H + N

Roosendaal

Majoppeveld

H

‘s Hertogenbosch

Kloosterstraat

N

Brabant
NoordBrabant
NoordBrabant
NoordBrabant
NoordBrabant
NoordBrabant
NoordBrabant

Rietvelden/De Vut‘s Hertogenbosch

NoordBrabant

ter/Ertveld

H

Loven/Kanaalzone/
Tilburg

Kraaiven

H

Waalwijk

Haven Waalwijk

H

Amsterdam

Westrandzone

N

Amsterdam

Havengebied:

H

NoordBrabant
NoordHolland
NoordHolland

Coen-en Vlothaven
NoordHolland

Beverwijk, Velsen

H

Zoekgebied Haarlemmer-

NoordHolland

IJmond-Noord

Haarlemmermeer

meer

N

Haarlem

Waarderpolder

H

Holland

Zaanstad

Kanaaloeverzone

H + N

Noord-

Zaanstad, Bever-

Holland

wijk

Wijkermeerpolder

N

Overijssel

Almelo

Regionaal Bedrijventerrein

N

NoordHolland
Noord-

Twente
Overijssel

Enschede

Havengebied Enschede

H

Overijssel

Hengelo

Twentekanaal

H

Overijssel

Kampen

Haatland 1-6

H

Utrecht

Utrecht

Lage Weide

H

Zeeland

Vlissingen, Ter-

Kanaalzone, Sloehaven

H + N

69

Provincie

Gemeente(n)

Bedrijventerrein

H/N

Binnenmaas

Hoeksche Waard

N

Holland

Dordrecht

Zeehaven Dordrecht

H

Zuid-

Leiden, Alphen

Holland

a/d Rijn

Oude Rijnzone

H

Rotterdam

Tweede Maasvlakte

N

neuzen
ZuidHolland
Zuid-

ZuidHolland
Zuid-

Bestaand Rotterdams GeRotterdam

bied

H

Rotterdam

Spaanse Polder

H

Holland

Rotterdam

Stadshavens Rotterdam

H

Zuid-

Rotterdam, Zoe-

Holland

termeer, Gouda

Zuidplas (A12 en A20)

N

Zuid-

Schiedam, Vlaar-

Holland

dingen

Rechter Maasoever

H

Holland
ZuidHolland
Zuid-

Bron: Actieplan Bedrijventerreinen 2004-2008, H= Herstructurering; N= Nieuw
terrein

70

Bijlage 2 Overzicht van afgegeven beschikkingen

Project en deelproject

Jaar van be-

Kern van de beschikking met EZ

schikking
1.

Subsidiebedrag (euro’s)

Twentekanaal Hengelo
1. deelproject verplaatsen Twente

2004

Recycling
2. deelproject middengebied

Herontwikkeling van het deelgebied en omgeving van TRM (puinbreekbe-

2.500.000

drijf); nieuwe uitgeefbare vestigingslocaties voor bedrijven.
2007

(Private) herontwikkeling van de terreinen van AKZO Nobel en aanpassing

2.500.000

van de publieke infrastructuur.
2.

Havengebied Enschede
1. deelproject Twekkeler Es

2005

Herstructurering van 35 hectare, intensivering van 5 hectare en 3 hectare

2.500.000

nieuw bedrijventerrein; verbetering van de openbare infrastructuur.
2. deelproject haven

2007

Het intensiveren, herstructureren en moderniseren van het gebied (Haven

1.897.450

en Westerval spoorzone) door investeringen in vastgoed, openbare ruimte
en infrastructuur. Beoogde verbetering van het vestigingsklimaat en versterking (boven)regionale economische structuur.
3.

Haatlanden Kampen
1. deelproject herontwikkeling

2006

bedrijventerrein, fase 1

Verwerven van meest verpauperde bedrijven, sloop en opnieuw uitgeven.

2.500.000

Bedrijven verplaatsen, afstemming met woonomgeving door het aanpassen van entree van het terrein.

2. deelprojecten de Haatlanden

2007

In aansluiting op fase 1 wordt de oostzijde verworven en heringericht;

2.500.000

nieuw riool.
4.

Wijchen/Nijmegen, A73 zone
1. deelproject Mercuriuspark

2006

West
2. deelproject de ontbrekende

Intensievere benutting, verbetering van infrastructurele ontsluiting en be-

2.500.000

reikbaarheid.
2007

Realisatie van een ontsluitingsweg tussen een aantal wegen/kruispunten.

schakel

71

2.500.000

5.

2.151.044

Zutphen, De Mars
1. deelproject herstructurering

2007

industriehaven

Bedrijfsverplaatsingen ten behoeve van zonering bedrijventerrein; heruitgifte voor industrie; reconstructie van openbare ruimte; verbeteren kwaliteit bedrijfsruimte.

6.

Sittard-Geleen, Chemelot
Noord
1. deelproject noordelijke rand-

2004

zone Chemelot
2. project research business

Aanleg van hoofdontsluitingsweg voor de openbare railterminal om het

2.500.000

terrein te openen voor andere gebruikers dan SABIC en DSM.
2006

Project research business campus.

2.500.000

1. deelproject Ekkersrijt

2006

Aanpassing van de interne infrastructuur aangezien de externe ontsluiting

1.511.500

2. deelproject Hastelweg, Bea-

2007

campus
7.

Eindhoven, De
Hurk/Ekkersrijt/
De Kade
van het bedrijventerrein wijzigt.
Revitalisering van de Hastelweg en opwaardering van het Beatrixkanaal.

1.845.500

Verbetering van de ruimtelijke structuur waardoor meer parkeer- en op-

1.451.189

trixhaven
8.

Helmond, Hoogeind
1. deelproject Induma Oost

2006

stelruimte ontstaat; vastgoedhandelaren goede aanknopingspunten bieden
om tot vernieuwing van hun onroerend goed te komen.

9.

Maastricht Beatrixhaven
1. deelproject 1
2. deelproject 2

10.

2007

2.500.000

drijf uit de Paarse Pit. Realiseren nieuwe ontsluiting vanaf A-2.

2.500.000

2008

In aanvulling op deelproject 1.

2007

Goede ontsluiting in verband met veel doodlopende wegen; revitalise-

Beek, airport Maastricht
1. deelproject bedrijvenpark
Maastricht

11.

Intensiever gebruik onbenutte achterterreinen. Verplaatsen van een be-

2.500.000

ringskosten.

Venlo Tradeport West
1. deelproject 1

2008

Ontwikkeling van een 'glas en energie campus'. Betreft de eerste fase van
de campusontwikkeling, waarbij bedrijven e.a. worden verbonden d.m.v

72

2.500.000

het thema glas en energie.
12.

Roosendaal, Majoppeveld
1. deelproject Schotbossenstraat

2004

e.o.
2. deelproject deelgebied 2
13.

2.500.000

wing; parkmanagement en criminaliteitspreventie.
2008

Herstructurering van het voormalige V&D complex.

1.289.224

2005

Bodemsanering van Vosdonk Noord. Sanering is nodig voordat de her-

2.500.000

Etten Leur, Vosdonk
1. herstructurering Vosdonk
Noord

14.

Eerste fase van een totaalplan. Revitalisering van een deel van de bebou-

structurering kan worden gestart.

Breda, De Krogten, EmerHintelaken

2006

De ontsluitingsweg is verouderd; reconstructie van het Hazepad.

1.145.750

2004

Reconstructie Bornholmstraat vanwege veroudering; aanpassen interne

2.169.500

1. deelproject Hazepad
15.

Groningen, Meerstad
1. deelproject revitalisering
Eemskanaal en Winschoterdiep
2. deelproject oude Winschoter-

infrastructuur en herinrichting van het aanpalende deelgebied (havens).
2006

Verbeteren bereikbaarheid (Gideonterrein).

2.500.000

2005

Reconstructie kruising Hondsrugweg/Rondweg; opwaardering interne

2.500.000

diep
16.

Emmen, Bargermeer
1. Bahco fase 2

hoofdroute.
17.

Schiedam, Spaanse polder
1. deelproject woonboten

2004

Voorzien in het bieden van ruimte door verplaatsing en verwerving van 31

2.500.000

woonboten gelegen aan de oostelijke zijde van de Spaanse polder.
2. deelproject verwerving flatted

2006

factories
18.

Verwerving van verbouwing die niet passend is in de plan van aanpak om-

2.106.190

schreven cluster 'flatted factories'.

Schiedam/Vlaardingen, Rechter Maasoever
1. deelproject OBR terrein (NAM)

19.

2004

Herstructureren; verbeteren woonmilieu; complex schuifproces.

2.500.000

Oplossen knelpunten m.b.t. ruimte voor maritieme spelers, binnenvaart,

1.413.082

Rotterdam, Stadshavens
1. deelproject Heijsehaven

2005

en kleinschalige bedrijvigheid in de Heijsehavens.

73

20.

Oude Rijnzone
1. deelproject herontwikkeling

2006

kavels Hoogewaard
21.

1.456.353

Zeehaven Dordrecht
1. deelproject reconstructie mijl-

2007

weg
22.

Aankoop en herontwikkeling van twee bedrijfskavels in Hoogewaard. Deze
zijn momenteel eigendom van bedrijven.
De Mijlweg is de interne hoofdweg en heeft een knelpunt bij de aansluiting

2.300.000

met de hoofdwegenstructuur van Dordrecht (Glazenplein)

Utrecht, Lage Weide
1. deelproject impuls voor havens

2005

lage weide

Verruiming van de havenmond; aanbrengen van nieuwe en zwaardere be-

2.500.000

schoeiingen; vervangen van de openbare loswal; aanleg van wachtplaatsen.

23.

Haarlem, Waarderpolder
1. deelproject Waarderpolder

2007

Oostweg
24.

De hoofdroute Oostweg wordt verbeterd om de aantrekkelijkheid van het

2.500.000

gehele bedrijventerrein te vergroten.

Velsen/Beverwijk, Ijmond
Noord
1. deelproject herontwikkeling

2007

bedrijvenpark De Grote Hout
Delfzijl, Oosterhorn

1.293.158

ren van de leefbaarheid in de bestaande woonwijk.

2. deelproject Beverwijk, De Pijp
25.

Voormalige NAM-terrein. Duurzame ontwikkeling van het terrein; verbeteNog geen beschikking tot stand gekomen

Geen

Realisatie van verbeterde ontsluiting bedrijventerrein Oosterhorn.

1.277.487

Bijdrage aan de herontwikkeling van de vijf aaneengesloten bedrijfsterrei-

4.000.000

2008

1. deelproject verbetering ontsluiting bedrijventerrein
26.

27.

Kanaalzone Zaanstad

2005

1. deelproject Zuidelijke randweg

nen. Aanleg van de ZRW en de verdubbeling van de Den Uylbrug die daar-

(ZRW)

van deel uitmaakt.

Vlissingen/Terneuzen, Kanaalzone Sloehaven
1. deelproject herstructurering

2005

voormalig Hoechstterrein

Verplaatsen van kabels en leidingen, hekwerk, opwaarderen van de Ach-

1.966.652

terduinweg, lokale bodemsanering, onderzoek verplaatsing contractorspark.

2. deelproject herstructurering

2007

Verbeteren capaciteit van de wachtsteigers en de autoafzetplaatsen

74

2.500.000

binnenvaart
28.

Havengebied Almelo

(geen

Topproject)
1. deelproject: herontwikkeling

2007

havengebied fase 1

Stimulering gevelverbeteringen, infrastructurele werken, verbeteren en

1.910.864

uitbreiding verlichting, nieuwe ontsluitingen, herontwikkeling openbaar
groen.

29.

Amsterdam, havengebied Co-

Geen

Nog geen beschikking tot stand gekomen.

Geen

Geen

Nog geen beschikking tot stand gekomen.

Geen

Geen

Nog geen beschikking tot stand gekomen.

Geen

Geen

Nog geen beschikking tot stand gekomen.

Geen

Geen

Nog geen beschikking tot stand gekomen.

en- en Vlothaven
30.

Tilburg, Loven/Kanaalzone/Kraaiven

31.

’s-Hertogenbosch, RietveldenDe Vutter/Ertveld

32.

Rotterdam, Bestaand Rotterdams Gebied

33.

Waalwijk, haven Waalwijk
TOTAAL

Geen
€ 86.184.943

75

Bijlage 3 Vragenlijst voor projectleiders in de
gemeenten

NB. De projectleiders hebben een online module van deze vragenlijst ontvangen.

Deel I

Facts & figures

1. Aan welk bedrijventerrein bent u verbonden?
2. Wat is uw functie bij het bedrijventerrein?
o
Projectleider
o
Anders, namelijk
o
3. Hoe lang bent u in uw huidige functie werkzaam voor het bedrijventerrein?
4. Volgt u een projectleider op die reeds met de Topperregeling aan de
slag is gegaan?
o
Ja
o
Nee
5. Wanneer is ‘uw’ bedrijventerrein gaan deelnemen aan de Topperregeling?
o
o
o
o
o

2004
2005
2006
2007
2008

6. Hoe bent u of uw voorganger op de hoogte gebracht van het bestaan
van de Topperregeling?
o
eigen onderzoek naar subsidiemogelijkheden
o
geattendeerd door EZ
o
anders, namelijk
7. Wanneer heeft de uitgifte van het terrein plaatsgevonden (jaartal,
eventueel schatting)?
8. Vul de onderstaande gegevens in en geef aan of u zich daarbij baseert
op feiten of op een schatting. ‘Mijn’ bedrijventerrein telde vóór de Topperregeling:
…….. hectare bruto oppervlak

Dit is een wel een / geen schatting

…….. hectare netto oppervlak

Dit is een wel een / geen schatting

…….. arbeidsplaatsen (fte)

Dit is een wel een / geen schatting

76

…….. procent leegstand
(% vloeroppervlak)

Dit is een wel een / geen schatting

9. Vul de onderstaande gegevens in en geef aan of u zich daarbij baseert
op feiten of op een schatting. ‘Mijn’ bedrijventerrein telt op dit moment:
…….. hectare bruto oppervlak

Dit is een wel een / geen schatting

…….. hectare netto oppervlak

Dit is een wel een / geen schatting

…….. arbeidsplaatsen (fte)

Dit is een wel een / geen schatting

…….. procent leegstand
(% vloeroppervlak)

Dit is een wel een / geen schatting

10. Geef een ruwe raming van het ‘type’ banen (opleidingsniveau, inkomens) op ‘uw’ bedrijventerrein (telt op tot honderd procent):
…procent van de banen zit aan de onderkant van de arbeidsmarkt;
…procent van de banen zit in het middenniveau van de arbeidsmarkt;
…procent van de banen zit aan de bovenkant van de arbeidsmarkt.
11. Heeft het bedrijventerrein een ‘publieksfunctie’; is er een toestroom
van publiek?
o
Ja
o
Enigszins
o
Nee
12a. Wat is de sectorsamenstelling van ‘uw’ bedrijventerrein voor herstructurering:
o
zwaar industrieterrein: terrein voor zwaar milieuhinderlijke industrie (minimaal bedrijvigheid in hindercategorie vijf is toegestaan);
o
gemengd bedrijventerrein: terrein voor reguliere bedrijvigheid,
niet zijnde hoogwaardig bedrijvenpark of distributiepark (bedrijvigheid in hindercategorie 1, 2, 3 of 4 is toegestaan);
o
hoogwaardig bedrijvenpark: terrein specifiek bestemd voor bedrijven met hoogwaardige activiteiten;
o
zeehaventerrein: terrein met laad-/loskade langs diep vaarwater
toegankelijk voor grote zeeschepen;
o
distributiepark: terrein specifiek bestemd voor transport-, distributie- en groothandelsbedrijven.
12b. Wat is de sectorsamenstelling van ‘uw’ bedrijventerrein na herstructurering:
o
zwaar industrieterrein: terrein voor zwaar milieuhinderlijke industrie (minimaal bedrijvigheid in hindercategorie vijf is toegestaan);
o
gemengd bedrijventerrein: terrein voor reguliere bedrijvigheid,
niet zijnde hoogwaardig bedrijvenpark of distributiepark (bedrijvigheid in hindercategorie 1, 2, 3 of 4 is toegestaan);
o
hoogwaardig bedrijvenpark: terrein specifiek bestemd voor bedrijven met hoogwaardige activiteiten;
o
zeehaventerrein: terrein met laad-/loskade langs diep vaarwater
toegankelijk voor grote zeeschepen;
o
distributiepark: terrein specifiek bestemd voor transport-, distributie- en groothandelsbedrijven.

77

13. Wordt en/of is ‘uw’ bedrijventerrein gebruik gemaakt van andere subsidieregelingen. Zo ja, welke regelingen, van welke instantie en wat is de
omvang van de subsidie (euro’s)?
1

………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

2

………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

3

………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

4

………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

14. Wat en hoeveel investering heeft de gemeente zelf gedaan? Uit welke
‘pot’ komen de investeringen van de gemeente (bijvoorbeeld onderhoud
en beheer, infra, algemene middelen, EZ, etc.)?

78

Deel II

De beschikkingen

15. Wat waren de belangrijkste doelstellingen zoals geformuleerd in ‘uw’
beschikking voor de Topperregeling?
1

Deze worden voor zover mogelijk al ingevuld door Nicis Institute

2

………………………………………………………………………………………………………

3

………………………………………………………………………………………………………

4

………………………………………………………………………………………………………

5

………………………………………………………………………………………………………

16. Geef voor ieder van de hierboven genoemde doelstellingen aan in
hoeverre deze is verwezenlijkt:
Niet verwe-

Nauwelijks

Grotendeels

Helemaal

zenlijkt

verwezenlijkt

verwezenlijkt

verwezenlijkt

1
2
3
4
5
17. Als u voor één of meer van deze doestellingen heeft aangegeven dat
deze niet of nauwelijks is verwezenlijkt, geef dan aan of u verwacht dat
deze doelstelling in de (nabije) toekomst zal worden gerealiseerd.
Wordt waar-

Wordt binnenkort

Wordt op lange-

schijnlijk niet

verwezenlijkt

re termijn ver-

verwezenlijkt

(voor 2010)

wezenlijkt
(2010-2020)

1
2
3
4
5

18. Geef hieronder aan, voor de doelstellingen die niet of nog niet zijn
verwezenlijkt,

wat

de

belangrijkste

reden

hiervoor

is

(discus-

sie/onduidelijkheid over de doelstellingen, ontbreken geld, middelen, ontbreken uitvoeringskracht c.q. zwakke organisatie en niet bereid risico’s te
dragen, tijd, belemmeringen in wetgeving, stroeve besluitvorming, etc.).
1

………………………………………………………………………………………………………

2

………………………………………………………………………………………………………

3

………………………………………………………………………………………………………

79

4

………………………………………………………………………………………………………

5

………………………………………………………………………………………………………

19. Indien de doelstellingen van de Topperreling (nog) niet behaald zijn,
wat is de belangrijkste factor die de vertraging heeft veroorzaakt (meerdere antwoorden mogelijk)?
o
Competentiestrijd binnen de gemeente
o
Te kort aan uitvoerders/uitvoeringskracht
o
Stroperige besluitvorming
o
Te kort aan financiële middelen
o
Anders, namelijk
20. Heeft u in de aanvraag van uw beschikking te maken gehad met afwijzing van een onderdeel van de subsidieaanvraag (bijvoorbeeld riolering, verlichting, brandblusvoorziening, schilderwerkzaamheden, etc.)?
o
Ja
o
Nee
Zo ja, wat is precies afgewezen en geef aan in hoeverre dit nu is verwezenlijkt en wie dit heeft gefinancierd:

80

Deel III

Stellingen

21. Geef aan in hoeverre u het eens bent met de volgende stellingen:
1= helemaal mee oneens > 2=oneens > 3=neutraal > 4= mee eens >
5= helemaal mee eens.
Doelstellingen
–

De Topperregeling heeft geleid tot een versnelde afronding van de
herstructureringsopgave;

–

Zonder de Topperregeling was de herstructurering op een andere manier gefinancierd;

–

De Topperregeling heeft geleid tot een versterking van het bovenlokale karakter van het bedrijventerrein;

–

Zonder de Topperregeling had de herstructurering waar de Topperregeling op ziet nu nog niet van de grond gekomen;

–

Door de Topperregeling is een herstructureringsopgave opgepakt die
van groot belang is voor de herstructurering van het gehele terrein;

–

Zonder de Topperregeling was de kwaliteit van de herstructurering
lager geweest;

–

Door de Topperregeling is het ambitieniveau voor de herstructurering
omhoog bijgesteld;

–

De Topperregeling heeft geleid tot minder ad hoc beleid en meer
structureel beleid;

–

Het terrein biedt nu meer ruimte voor bedrijven in een hoge milieuklasse (milieucategorie);

–

Het terrein biedt nu minder ruimte voor bedrijven in een hoge milieuklasse (milieucategorie);

–

De milieuzonering is als gevolg van de Topperregeling duidelijker geworden;

–

De Topperregeling heeft herstructureringen tot stand gebracht die
grote waarde heeft voor Nederland als geheel;

–

In vergelijking met overige rijksregelingen is de toegevoegde waarde
van de Topperregeling aan de herstructurering hoog.

Locatiefactoren
–

Als gevolg van de Topperregeling zijn bedrijven die van plan waren te
verhuizen, gebleven;

–

Als gevolg van de Topperregeling willen meer bedrijven zich op het
terrein vestigen;

–

Het aantal arbeidsplaatsen op het bedrijventerrein is toegenomen / de
werkgelegenheid op het bedrijventerrein is toegenomen;

–

Het bedrijventerrein is visueel aantrekkelijker geworden;

–

Op het bedrijventerrein is sprake van minder braakliggende kavels;

–

Op het bedrijventerrein is sprake van minder leegstand;

–

De ruimte op het bedrijventerrein wordt naar aanleiding van de Topperregeling efficiënter benut;

–

De interne bereikbaarheid van het terrein is verbeterd;

81

–

De externe bereikbaarheid van het terrein is verbeterd;

–

Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard geworden, blijkend uit de
waarde van onroerend goed.

Betrokkenheid ministerie van Economische Zaken (EZ)
–

De financiering van het ministerie van EZ is een belangrijke factor
geweest in het welslagen van het project waar de Topperregeling voor
geldt;

–

De projectbemiddeling van het ministerie van EZ is een belangrijke
factor geweest in het welslagen van het Topperregeling;

–

De interventie van het ministerie van EZ bij andere departementen is
een belangrijke factor geweest in het welslagen van de Topperregeling;

–

De expertise van het ministerie van EZ is een belangrijke factor geweest in het welslagen van de Topperregeling;

–

Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard geworden, blijkend uit de
grondprijs.

‘Vliegwieleffect’
–

De Topperregeling heeft ervoor gezorgd dat de lokale overheid de urgentie van herstructurering beter erkent;

–

De Topperregeling heeft gewerkt als impulsgeld. Meer partijen zijn
gaan investeren na de toekenning van de subsidie.

Financiering
–

Specifiek financieel ondersteuningsbeleid vanuit EZ (Topperregeling)
is te prefereren boven generiek ondersteuningsbeleid;

–

De middelen uit de Topperregeling zijn niet versnipperd terecht gekomen;

–

De stroomlijning van de Topperregeling met overige rijksregelingen is
goed;

–

Zonder andere middelen naast de Topperbijdrage had de herstructurering niet gedekt kunnen worden;

–

De administratieve lasten van de Topperregeling zijn vergeleken met
andere financiële regelingen hoog;

–

De administratieve lasten van de Topperregeling zijn in verhouding
tot de baten hoog.

SER-Ladder
–

De doelstellingen in de Topperregeling zijn een resultaat van een
denkproces over het optimaal gebruik van de schaarse beschikbare
ruimte;

–

De Topperregeling heeft door meervoudig ruimtegebruik de ruimteproductiviteit verhoogd (bv, parkeren op het dak in plaats van naast
bedrijven, etc.);

–

Door de Topperregeling heeft intensivering van het ruimtegebruik
plaatsgevonden.

82

Overig
–

Er is voldoende uitvoeringskracht (geweest) (mankracht, middelen)
om de Topperregeling uit te voeren;

–

Het betrekken van bedrijven bij herstructurering (van inspraak tot
uitvoering) is een noodzakelijke voorwaarde voor het slagen van de
herstructurering;

–

Aan de wensen van de bedrijven op ´mijn´ terrein wordt volledig voldaan;

–

Er zit voldoende kennis en expertise bij gemeenten om de doelstellingen van de Topperregeling te realiseren.

83

Deel IV

Betrokken actoren

22. Geef hieronder aan, door in de betreffende rij EN kolom een kruisje te
plaatsen, wat de rol van de verschillende partijen is geweest. U mag per
rij en per kolom meerdere kruisjes zetten.
Initiator

Trekker

Financier

Anders, namelijk

Gemeente
Bedrijven
Bedrijvenverenigingen
Projectontwikkelaar
Kamer van Koophandel
Regionale ontwikkelingsmaatschappij
Provincie
Overig, te weten
23. Welke partij had volgens u bij de Topperregeling meer betrokken
moeten zijn en waarom?
24. Hieronder worden negen facetten genoemd die een rol gespeeld (kunnen) hebben in het welslagen van de Topperregeling. We willen u vragen
deze facetten te sorteren van belangrijkst naar minst belangrijk. U kunt
dit doen door een 1 te zetten voor het facet dat naar uw mening het belangrijkst is, een 2 voor het een-na belangrijkste facet etc.
…

Financiering van EZ

…

Expertise van EZ

…

Interventie van EZ

…

Mijn eigen inzet

…

Inzet van de bedrijven

…

Bemoeienis van de provincie

…

Bemoeienis van de gemeente(n)

…

Overleg tussen betrokken partijen

…

Samenwerking tussen betrokken partijen

25. Heeft ‘uw’ terrein een beheersorganisatie?
o
Nee
o
Ja, publiek
o
Ja, privaat,
o
Ja, publiek-privaat

84

25a.

Zo ja, wat zijn de belangrijkste beheerstaken?

1

………………………………………………………………………………………………………

2

………………………………………………………………………………………………………

3

………………………………………………………………………………………………………

25b. Bent u van mening dat het beheer en onderhoud van ‘uw’ terrein op
orde is?
o
Ja
o
Nee
Indien uw antwoord bij ‘Nee’ is, licht toe:
26. Is er voldoende budget voor het beheer en onderhoud van het terrein?
o
o

Ja
Nee

Indien uw antwoord bij ‘Nee’ is, licht toe:
27. Wordt ‘uw’ terrein collectief beveiligd en/of heeft ‘uw’ terrein een
Keurmerk Veilig ondernemen?
o
Ja
o
Nee

85

Deel V

Algemene reflecties op de Topperregeling

De algemene doelstelling van het ministerie van EZ is het verbeteren van
het ‘vestigingsklimaat’ op de bedrijventerreinen. De Topperregeling levert
hier idealiter (in)direct een bijdrage aan. Over de invulling van het containerbegrip vestigingsklimaat bestaat veel onduidelijkheid. Het is in ieder
geval een samengesteld begrip, waar veel variabelen onder geschaard
kunnen worden. Hoe oordeelt u over de onderstaande ‘vestigingsklimaatvariabelen’? Is het vestigingsklimaat op ‘uw’ bedrijventerrein verbeterd
naar aanleiding van de Topperregeling?
o

Het vestigingsklimaat is door de Topperregeling niet verbeterd.

o

Ja, het vestigingsklimaat is verbeterd, dit blijkt uit (meerdere
antwoorden mogelijk):

o

Toename aantal arbeidsplaatsen

o

Meer milieuruimte

o

toename bereikbaarheid naar het terrein

o

toename geschikte bedrijfslocaties

o

beter onderhoud

o

beter beheer

o

toename veiligheid

o

visuele aantrekkelijkheid toegenomen

o

afname regeldruk

o

verbetering relatie vergunningverleners

o

anders,namelijk

28. Waarin onderscheidt de Topperregeling zich in positieve zin zich van
andere subsidieregelingen?
1.

……………………………………………………………………………………………………………

2.

……………………………………………………………………………………………………………

3.

……………………………………………………………………………………………………………

29. Waarin onderscheidt de Topperregeling zich in negatieve zin zich van
andere subsidieregelingen?
1.

……………………………………………………………………………………………………………

2.

……………………………………………………………………………………………………………

3.

……………………………………………………………………………………………………………

30. Wat is de belangrijkste leerervaring geweest met betrekking tot de
Topperregeling?

86

31. Wat zijn naar uw mening goede onderzoeken die zijn verricht en wat
zijn inspirerende maatregelen die zijn genomen die de aanpak van bedrijventerreinen ten goede komen?
32. Met welke vragen over herstructurering van bedrijventerreinen zit u?
Met andere woorden, welke vragen rond herstructurering moeten de komende jaren beantwoord worden? Waar moet onderzoek naar worden gedaan?
33. Los van de Topperregeling, wat moet volgens u de rol van de provincie bij de herstructurering van bedrijventerreinen zijn?
34. Los van de Topperregeling, wat moet volgens u de rol van de regio bij
de herstructurering van bedrijventerreinen zijn?
35. Wat zijn volgens u de ‘heilige huisjes’ in het herstructuringsdomein?
Welke knopen wil men niet doorhakken?
36. Tot slot, wat zou u aan het Rijk willen vragen? Welke beleid moet
worden gevoerd c.q. welke activiteiten moeten worden ontplooid?
- EINDE

87

Bijlage
missie

–

4

Samenstelling

begeleidingscom-

mr. J. Berends
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

–

drs. O. Bitter
Ministerie van EZ

–

drs. S. Brijder
Ministerie van VROM

–

ir. A.W.M van der Ham
Oicon / Taskfoce(her)ontwikkeling bedrijventerreinen

–

ing. A.G.G.Heeren
Interprovinciaal Overleg (IPO)

–

G.P. Isabella
Nicis Institute

–

dr. E. van der Krabben
Radboud Universiteit Nijmegen

–

drs. M.J.A. Nypels MBA
Eye Locus/Monitor bedrijventerreinen

–

dr. C.J. Pen
Nicis Institute

–

ir. M.H.L. Schepman
Vereniging

van

Nederlandse

Projectontwikkeling

Maatschappijen

(NEPROM)
–

drs. F. Timmermans
Ministerie van VROM

88

Bijlage 5 Respons en deelnemers expertmeeting

Respons vragenlijst
Alle projectleiders die een Topperterrein in ‘hun beheer’ hebben, zijn
voor het onderzoek benaderd. De uitgebreide vragenlijst (bijlage 3) is
naar vijfendertig projectleiders gestuurd. Van hen hebben achtentwintig
de vragenlijst digitaal ingevuld. Twee respondenten hebben de vragenlijst op papier aangeleverd. Deze papieren enquêtes zijn door Nicis Institute gedigitaliseerd. Het responspercentage is 86% (dertig geretourneerde enquêtes) wat voor dergelijk onderzoek zeer hoog is.
De meeste vragenlijsten zijn compleet ingevuld. Sommige projectleiders, konden mede gezien de fase waarin de herstructurering verkeert,
geen uitspraken doen over stellingen over de Topperregeling in het algemeen, de locatiefactoren, de rol van EZ, de vliegwieleffecten en de
financiering. Acht projectleiders hebben dit gedeelte van de vragenlijst
niet ingevuld. Mede als gevolg hiervan kunnen geen vergaande statistische conclusies worden getrokken en blijft de analyse beperkt tot een
beschrijving van de respons.
Van de respondenten die de vragenlijsten hebben ingevuld, was 63%
projectleider. De overige 37% van de respondenten heeft een andere
functie, te weten: beleidsadviseur, beleidsmedewerker, senior beleidsmedewerker, coördinator, planeconoom, projectmanager, programmahouder of projectdirecteur. Met de term projectleider wordt in dit onderzoeksverslag verwezen naar alle respondenten. De meeste respondenten zijn al langer betrokken bij het beleidsveld: 22% langer dan vier
jaar en 15% korter dan een jaar. De groep functionarissen die tussen
de één en twee jaar met de herstructurering van bedrijventerreinen betrokken zijn, is relatief groot (33%). De verdeling tussen ‘iemand opvolgen’ of ‘niet’ is ongeveer gelijk.

89

Deelnemers expertmeeting
–

Jurjen van Ameijde

Gemeente Etten-Leur

–

Marianne van den Anker

Nicis Institute

–

Otto Bitter

Ministerie van EZ

–

Coen Geerdes

Nicis Insitute

–

Peter Heeren

Gemeente Zutphen

–

Ralph Hendriks

Gemeente Beek

–

Gilbert Isabella

Nicis Institute

–

Inge Janssen

Gemeente Helmond

–

Nadine Kaim

Gemeente Vlaardingen

–

Erwin van der Krabben

Radboud Universiteit Nijmegen

–

Cees Jan Pen

Nicis Institute

–

Huub Ploegmakers

Radboud Universiteit Nijmegen

–

Astrid Renne

Gemeente Utrecht

–

Arjan Rook

Gemeente Breda

–

Leo Sedee

Gemeente ’s-Hertogenbosch

–

Mark Steverink

Nicis Institute

–

Hans Slotema

Ministerie van EZ

–

Henk Uitslag

Gemeente Kampen

–

Edward Wezenberg

Gemeente Helmond

90

Bijlage 6 Resultaten vragenlijst projectleiders

Deel I

Facts & Figures

1. Aan welk bedrijventerrein bent u verbonden?
Inleidende vraag. Voor een overzicht van de bij deze evaluatie betrokken bedrijventerreinen wordt verwezen naar bijlage 2.
2. Wat is uw functie bij het bedrijventerrein?
Functie

Percentage (aantal)

Projectleider

63% (19)

Anders, namelijk

37% (11)
Beleidsadviseur, beleidsmedewerker (3), senior beleidsmedewerker, coördinator, planeconoom,

projectmanager,

programmahouder,

projectdirecteur.
Totaal

100% (30)

Tabel 1. Functie van respondenten bij bedrijventerreinen.
3. Hoe lang bent u in uw huidige functie werkzaam voor het bedrijventerrein?
Periode

Percentage (aantal)

1 jaar of korter

15% (4)

1-2 jaar

33% (9)

2-3 jaar

7%

3-4 jaar

22% (6)

(2)

Langer dan 4 jaar

22% (6)

Totaal

100%38 (27)

Tabel 2. Aantal jaren dat projectleiders voor het bedrijventerrein werkzaam zijn.
4. Volgt u een projectleider op die reeds met de Topperregeling aan de
slag is gegaan?
Opvolger

Percentage (aantal)

Ja

45% (13)

Nee

55% (16)

Totaal

100% (29)

Tabel 3. Opvolging van projectleiders.
38

Percentages worden per antwoordcategorie afgerond. Het kan daarom voorkomen dat
de verschillende antwoordcategorieën niet optellen tot 100%.

91

5. Wanneer is ‘uw’ bedrijventerrein gaan deelnemen aan de Topperregeling?
Jaar van deelname

Percentage (aantal)

2004

27% (8)

2005

27% (8)

2006

27% (8)

2007

10% (3)

2008

7%

Totaal

100% (30)

(2)

Tabel 4. Jaar van deelname aan Topperregeling.
6. Hoe bent u of uw voorganger op de hoogte gebracht van het bestaan
van de Topperregeling?
Methode
Eigen

onderzoek

Percentage (aantal)
naar

33% (10)

subsidiemogelijkheden
Attendering door minis-

30% (9)

terie van EZ
Anders, namelijk

37% (11)
Naar aanleiding van Actieplan bedrijventerreinen, bekendheid met eerdere subsidieregelingen, deelname aan businessplan van herstructureringsmaatschappij,

directe

betrok-

kenheid bij bedrijfsomgevingsbeleid, betrokkenheid bij eerdere Toppersubsidie, via private partij, via subsidiebureau van de gemeente.
Tabel 5. Hoe men op de hoogte is gebracht van de Topperregeling.
7. Wanneer heeft de uitgifte van het terrein plaatsgevonden (jaartal,
eventueel schatting)?
Onvoldoende bruikbare respons.
8. ‘Mijn’ bedrijventerrein telde vóór de Topperregeling: ... hectare bruto
oppervlak, ... hectare netto oppervlak, … procent leegstand (% vloeroppervlak), ... arbeidsplaatsen (fte).
9. ‘Mijn’ bedrijventerrein telt op dit moment de Topperregeling: ... hectare bruto oppervlak, ... hectare netto oppervlak, … procent leegstand
(% vloeroppervlak), ... arbeidsplaatsen (fte). 39

39

Veel respondenten hebben deze vraag 8 en 9 onbeantwoord gelaten. De resultaten
zijn dan ook geen representatieve weergave van alle Topperregeling bedrijventerreinen. Hectaren zijn in enkele gevallen geschat.

92

Aantal terreinen

Ontwikkeling hectaren
Bruto hectaren

1

-30

1

-1

11

0

1

1

1

+2,5

1

+5

1

+6

Bruto toename/afname

- 16,5
Netto hectaren

1

-30

1

-1

6

0

2

2

1

5

2

10

Netto toename/afname

- 2

Tabel 6. Ontwikkeling in bruto en netto hectaren.
Voor een weergave van ontwikkeling in het percentage leegstand is onvoldoende bruikbare respons.
Aantal terreinen

Ontwikkeling arbeidsplaatsen (fte)

1

-100

6

0

1

250

1

300

3

400

2

1.000

Toename/afname

3.650

Tabel 7. Ontwikkeling aantalarbeidsplaatsen.
10. Geef een ruwe raming van het ‘type’ banen (opleidingsniveau, inkomens) op ‘uw’ bedrijventerrein (telt op tot honderd procent)
Onvoldoende bruikbare respons.
11. Heeft het bedrijventerrein een ‘publieksfunctie’; is er een toestroom
van publiek?
Publieksfunctie

Percentage (aantal)

Ja

17% (5)

Enigszins

41% (12)

Nee

41% (12)

Totaal

100% (29)

Tabel 8. De publieksfunctie van de bedrijventerreinen.

93

12 (a+b). Wat is de sectorsamenstelling van ‘uw’ bedrijventerrein vóór
en na de herstructurering?
Sectorsamenstelling

Vóór herstructurering

Na herstructurering

Percentage (aantal)

Percentage (aantal)

Zwaar industrieterrein

37% (10)

32% (9)

Gemengd bedrijventer-

52% (14)

39% (11)

-

14% (4)

11% (3)

14% (4)

-

-

100% (27)

100% (28)

rein
Hoogwaardig bedrijvenpark
Zeehaventerrein
Distributiepark
Totaal

Tabel 9. Sectorsamenstelling bedrijventerreinen.
13. Wordt en/of is er op ‘uw’ bedrijventerrein gebruik gemaakt van andere subsidieregelingen. Zo ja, welke regelingen, van welke instantie en
wat is de omvang van de subsidie (euro’s)?
Subsidiestroom

Respondenten

Maakt gebruik van
subsidie
Percentage (aantal)

Europese subsidie

26

31% (8)

Rijkssubsidie

26

54% (14)

Provinciale subsidie

26

88% (23)

Gemeentelijke subsidie

26

54% (14)

26

12% (3)

Anders, namelijk

Bovenwijks fonds, industrieschap
Tabel 10. Gebruik van subsidiestromen.
Over de omvang van de subsidies is onvoldoende bruikbare respons
binnengekomen.

94

14. Wat en hoeveel investering heeft de gemeente zelf gedaan? Uit welke ‘pot’ komen de investeringen van de gemeente (bijvoorbeeld onderhoud en beheer, infra, algemene middelen, Economische Zaken etc.)?
Investering gemeente

Respondenten

Geeft aan dat inves-

vanuit gemeentelijke

tering wordt gedaan

post:

vanuit post.
Percentage (aantal)

Infrastructuur

14

50% (7)

Economische Zaken

14

50% (7)

Onderhoud en beheer

14

57% (8)

Algemene middelen

14

57% (8)

Overig

Fonds

bovenwijks,

bijdrage

bouwgrondexploitatie,

reserve

industrieschap,
grondbedrijf,

planexploitatie, GSB regeling bedrijventerreinen (2).
Tabel 11. Investeringen van de gemeente.

95

Deel II

De beschikkingen

15. Wat waren de belangrijkste doelstellingen zoals geformuleerd in ‘uw’
beschikking voor de Topperregeling?
Zie bijlage 2 voor een beknopt overzicht van de doelstellingen per beschikking.
16. Geef voor ieder van de hierboven genoemde doelstellingen aan in
hoeverre deze is verwezenlijkt.
58

geïnventariseerde

doelstellingen,

Percentage (aantal)

waar-

van:
Niet verwezenlijkt

14% (8)

Nauwelijks verwezenlijkt

24% (14)

Gedeeltelijk verwezenlijkt

33% (19)

Grotendeels verwezenlijkt

19% (11)

Helemaal verwezenlijkt
Totaal

10% (6)
100% (58)

Tabel 12. De verwezenlijkte doelstellingen uit de beschikkingen.
17. Als u voor één of meer van deze doestellingen hebt aangegeven dat
deze niet of nauwelijks of gedeeltelijk is verwezenlijkt, geef dan aan of
u verwacht dat deze doelstelling in de (nabije) toekomst zal worden gerealiseerd.
Realiseringstermijn
Gerealiseerd voor 2010

26% (11)

Gerealiseerd in 2010-2020

72% (31)

Waarschijnlijk niet gerea-

2%

(1)

liseerd
100% (43)40

Totaal

Tabel 13. Verwachtingen over realiseringstermijn.
18. Geef hieronder aan, voor de doelstellingen die niet of nog niet zijn
verwezenlijkt,

wat

de

belangrijkste

reden

hiervoor

is

(discus-

sie/onduidelijkheid over de doelstellingen, ontbreken geld, middelen,
uitvoeringskracht/c.q. zwakke organisatie en niet bereid risico’s te dragen, tijd, belemmeringen in wetgeving, stroeve besluitvorming etc.).
–

40

Risicomijdend gedrag van de plaatselijke ondernemers;

Er is een projectleider geweest die de vraag niet volledig juist begrepen heeft waardoor het aantal antwoorden (43), niet geheel overeenkomt met de optelling van de categorieën niet verwezenlijkt (8), nauwelijks verwezenlijkt (14) en gedeeltelijk verwezenlijkt (19) van vraag 16 (opgeteld 41).

96

–
–
–
–

–
–
–
–

–
–
–
–
–
–

Tegenvallende kosten ten opzichte van eerdere prognoses;
Late intern ambtelijke bewustwording, waardoor te lang ondermaatse kwantitatieve inzet;
Vertraging door planologische procedures (3);
Voorschotnota is nog niet overgemaakt. Pas na enkele maanden (ca.
4 maanden) kreeg de gemeente te horen dat het voorschot niet correct is aangevraagd;
Projectleider die de aanvraag heeft verzorgd is met pensioen;
Een derde partij dient een deel van de financiering nog te voldoen;
Aard van de werkzaamheden vraagt om tijd (2);
De besluitvorming rond de nieuwe locatie is moeilijk rond te krijgen
door politieke, procedurele en milieutechnische oorzaken. Dit levert
vertraging op;
De verwerving van gronden van derden heeft langer geduurd dan
verwacht (2).
Onderhandelingen nemen veel tijd in beslag;
Onderbezetting;
Doorlooptijden zijn fors omdat eerst draagvlak bij ondernemers
dient te ontstaan;
Wet- en regelgeving, vertaald in de vele subsidievoorwaarden, is
een last;
Meer investeringen nodig dan geraamd (2).

19. Indien de doelstellingen van de Topperreling (nog) niet behaald zijn,
wat is de belangrijkste factor die de vertraging heeft veroorzaakt
(meerdere antwoorden mogelijk)?
Verwezen wordt naar vraag 18 (dubbeling)
20. Hebt u in de aanvraag van uw beschikking te maken gehad met afwijzing van een onderdeel van de subsidieaanvraag (bijvoorbeeld riolering, verlichting, brandblusvoorziening, schilderwerkzaamheden etc.)?
Afwijzing van subsidieonderdeel
Ja

29% (6)

Nee

71% (15)

Totaal

100% (21)

Tabel 14. De afwijzing van onderdelen van subsidieaanvragen.
Zo ja, wat is precies afgewezen en geef aan in hoeverre dit nu is verwezenlijkt en wie heeft dit gefinancierd:
–

–

–
–
–

–

Waterhuishouding/rioleerstelsel is niet gesubsidieerd. Financiering
door het in de begroting opgenomen positieve saldo hiertoe in te
zetten;
Rioleringswerkzaamheden, vanwege discussie wel of geen achterstallig onderhoud. Dit betekent wellicht uitstel van werkzaamheden
of extra gemeentelijke investeringen;
Subsidiebeschikking stelde voorwaarde aan volgorde van handelen
alvorens te subsidiëren (verdiepen van de haven);
Bodemsaneringskosten. Deze zijn nog niet van toepassing;
Opknappen van een weggedeelte van het bedrijvenpark. Het wordt
nu zelf gefinancierd in combinatie met andere werken zoals het verleggen van een fietspad;
Communicatie en prijsindexering.

97

Deel III

Stellingen

Neutraal

Mee eens

Helemaal
mee
eens

Totaal

4%

26%

52%

17%

100%

(1)

(6)

(12)

(4)

(23)

13%

39%

30%

13%

4%

100%

(3)

(9)

(7)

(3)

(1)

(23)

4%
(1)

17%
(4)

34%
(8)

39%
(9)

4%
(1)

100%
(23)

-

17%
(4)

22%
(5)

48%
(11)

13%
(3)

100%
(23)

4%
(1)

52%
(12)

43%
(10)

100%
(23)

Helemaal
mee
oneens

Doelstellingen
Stellingen

Oneens

21. Geef aan in hoeverre u het eens bent met de volgende stellingen:

De Topperregeling heeft geleid tot een
versnelde afronding van de
herstructureringsopgave;
Zonder de Topperregeling was de
herstructurering op een andere manier
gefinancierd;
De Topperregeling heeft geleid tot een
versterking van het bovenregionale karakter
van het bedrijventerrein;
Zonder de Topperregeling had de
herstructurering waar de Topperregeling op
ziet nu nog 'on hold' gestaan;
Door de Topperregeling is een
herstructureringsopgave opgepakt die van
groot belang is voor de herstructurering van
het gehele terrein;
Zonder de Topperregeling was de kwaliteit van
de herstructurering lager geweest;

-

Door de Topperregeling is het ambitieniveau
voor de herstructurering omhoog bijgesteld;

-

-

9%

18%

55%

18%

100%

(2)

(4)

(12)

(4)

(22)

-

13%

17%

52%

17%

100%

De milieuzonering is als gevolg van de
Topperregeling duidelijker geworden;

-

(3)
27%

(4)
55%

(12)
18%

(4)
-

(23)
100%

(6)

(12)

(4)

De Topperregeling heeft herstructureringen tot
stand gebracht die grote waarde hebben voor
Nederland als geheel;
De Topperregeling heeft geleid tot minder ad
hoc beleid en meer structureel beleid;

-

14%

43%

43%

(3)

(9)

(9)

-

17%

39%

43%

Het terrein biedt nu meer ruimte voor
bedrijven in een hoge milieuklasse
(milieucategorie);
Het terrein biedt nu minder ruimte voor
bedrijven in een hoge milieuklasse
(milieucategorie);
In vergelijking met overige rijksregelingen is
de toegevoegde waarde van de Topperregeling
aan de herstructurering hoog.

5%

(4)
45%

(9)
32%

(10)
18%

(1)

(10)

(7)

(4)

18%

32%

27%

23%

(4)

(7)

(6)

(5)

9%

39%

43%

9%

100%

(2)

(9)

(10)

(2)

(23)

-

(22)
-

100%
(21)

-

100%

-

(23)
100%
(22)

-

100%
(22)

Tabel 15. Stellingen over doelstellingen van de Topperregeling.

98

Helemaal
mee
oneens

Oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal
mee
eens

Totaal

Locatiefactoren
Stellingen

Als gevolg van de Topperregeling zijn
bedrijven, die van plan waren te verhuizen,
toch gebleven.
Als gevolg van de Topperregeling willen meer
bedrijven zich hier vestigen;

4%

13%

52%

22%

9%

100%

(1)

(3)

(12)

(5)

(2)

(23)

-

22%

39%

34%

4%

100%

Het bedrijventerrein is visueel aantrekkelijker
geworden;

-

De interne bereikbaarheid van het terrein is
verbeterd;

4%

(5)

(9)

(8)

(1)

(23)

13%

30%

48%

9%

100%

(3)

(7)

(11)

(2)

(23)

9%

30%

43%

13%

100%

(1)

(2)

(7)

(10)

(3)

(23)

De externe bereikbaarheid van het terrein is
verbeterd;

5%

5%

36%

45%

9%

100%

(1)

(1)

(8)

(10)

(2)

(22)

Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard
geworden, blijkend uit de waarde van
onroerend goed;
Het bedrijventerrein is letterlijk meer waard
geworden, blijkend uit de grondprijs;

4%

-

57%

34%

4%

100%

(13)

(8)

(1)

(23)
100%

(1)
5%

5%

50%

36%

5%

(1)

(1)

(11)

(8)

(1)

(22)

Op het bedrijventerrein is minder sprake van
braakliggende kavels;

-

13%

13%

30%

9%

100%

(3)

(3)

(7)

(2)

(23)

Op het bedrijventerrein is minder sprake van
leegstand;

-

-

59%

41%

-

(13)

(9)

Het aantal arbeidsplaatsen op het terrein is
toegenomen;

-

De werkgelegenheid op het terrein is
toegenomen.

-

100%
(22)

9%

50%

36%

5%

100%

(2)

(11)

(8)

(1)

(22)

5%

50%

41%

5%

100%

(1)

(11)

(9)

(1)

(22)

-

-

-

Mee eens

Helemaal
mee
eens

Totaal

-

Neutraal

De financiering van het Ministerie van EZ is
een belangrijke factor geweest in het
welslagen van het project waar de
Topperregeling voor geldt;
De projectbemiddeling van het Ministerie van
EZ is een belangrijke factor geweest in het
welslagen van het project waar de
Topperregeling voor geldt;
De interventie van het Ministerie van EZ is een
belangrijke factor geweest in het welslagen
van het project waar de Topperregeling voor
geldt;
De expertise van het Ministerie van EZ is een
belangrijke factor geweest in het welslagen
van het project waar de Topperregeling voor
geldt.

Oneens

Betrokkenheid ministerie van EZ
Stellingen

Helemaal
mee
oneens

Tabel 16. Stellingen over de Topperregeling en locatiefactoren.

4%

4%

52%

39%

100%

(1)

(1)

(12)

(9)

(23)

4%

57%

17%

22%

100%

(1)

(13)

(4)

(5)

(23)

9%

73%

9%

9%

100%

(2)

(16)

(2)

(2)

(22)

13%

57%

22%

9%

100%

(3)

(13)

(5)

(2)

(23)

Helemaal
mee
eens

Totaal

-

Mee eens

-

Neutraal

De Topperregeling heeft ervoor gezorgd dat de
lokale overheid de urgentie van
herstructurering beter erkent;
De Topperregeling heeft gewerkt als
impulsgeld; meer partijen zijn gaan investeren
na de toekenning van de subsidie.

Oneens

Vliegwieleffect
Stellingen

Helemaal
mee
oneens

Tabel 17. Stellingen over de betrokkenheid van het ministerie van EZ.

13%

17%

52%

17%

100%

(3)

(4)

(12)

(4)

(23)

5%

38%

33%

24%

100%

(1)

(8)

(7)

(5)

(21)

Tabel 18. Stellingen over het vliegwieleffect.

99

Zonder andere middelen naast de
Topperbijdrage had de herstructurering niet
gedekt kunnen worden;
De administratieve lasten van de
Topperregeling zijn vergeleken met andere
financiële regelingen hoog;
De administratieve lasten van de
Topperregeling zijn, in verhouding tot de
baten, hoog.

-

Totaal

-

Helemaal
mee
eens

De stroomlijning van de Topperregeling met
overige rijksregelingen is goed;

-

Mee eens

-

Neutraal

Specifiek financieel ondersteuningsbeleid
vanuit EZ (Topperregeling) is te prefereren
boven generiek ondersteuningsbeleid;
De middelen uit de Topperregeling zijn niet
versnipperd terechtgekomen;

Oneens

Helemaal
mee
oneens

Financiering
Stellingen

13%

22%

48%

17%

100%

(3)

(5)

(11)

(4)

(23)

4%

17%

61%

17%

100%

(1)

(4)

(4)

(4)

(23)

9%

48%

43%

-

(2)

(11)

(10)

4%

65%

30%

100%

(1)

(15)

(7)

(23)

19%

62%

14%

4%

100%

(4)

(13)

(3)

(1)

(21)

9%

39%

39%

13%

-

(2)

(9)

(9)

(3)

-

-

100%
(23)

100%
(23)

-

-

Mee eens

Helemaal
mee
eens

Totaal

-

Neutraal

De doelstellingen in de Topperregeling zijn een
resultaat van een denkproces over het
optimaal gebruik van de schaarse beschikbare
ruimte;
De Topperregeling heeft door meervoudig
ruimtegebruik de ruimteproductiviteit
verhoogd;
Door de Topperregeling heeft intensivering
van het ruimtegebruik plaatsgevonden.

Oneens

SER Ladder
Stellingen

Helemaal
mee
oneens

Tabel 19. Stellingen over financiering.

4%

30%

61%

4%

100%

(1)

(7)

(14)

(1)

(23)

9%

65%

22%

4%

100%

(2)

(15)

(5)

(1)

(23)

4%

48%

48%

-

(1)

(11)

(11)

100%
(23)

Er zit voldoende kennis en expertise bij
gemeenten om de doelstellingen van de
Topperregeling te realiseren.

-

Totaal

-

Helemaal
mee
eens

-

Mee eens

-

Neutraal

Er is voldoende uitvoeringskracht (geweest)
(mankracht, middelen) om de Topperregeling
uit te voeren;
Het betrekken van bedrijven bij
herstructurering (van inspraak tot uitvoering)
is een noodzakelijke voorwaarde voor het
slagen van de herstructurering;
Aan de wensen van de bedrijven op 'mijn'
terrein wordt volledig voldaan;

Oneens

Overige stellingen
Stellingen

Helemaal
mee
oneens

Tabel 20. Stellingen over de SER Ladder.

22%

34%

34%

9%

100%

(5)

(8)

(8)

(2)

(23)

-

-

52%

48%

100%

(12)

(11)

(23)
100%

9%

48%

30%

13%

(2)

(11)

(7)

(3)

(23)

-

22%

65%

13%

100%

(5)

(15)

(3)

(23)

Tabel 21. Overige stellingen.

100

Deel IV

Betrokken actoren

22. Geef aan wat de rol van verschillende partijen is geweest.
Partij

Initi-

Trek

Fi-

ator

ker

nan-

Anders, namelijk

cier
Gemeente (22)
Bedrijven (21)

73%

91%

77%

(16)

(20)

(17)

uitvoerder, betrokkene.

33%

10%

19%

adviseur, belanghebbende, betrokke-

(7)

(2)

(4)

ne, ervaringsdeskundige, ondersteuner, grondverkoper, samenwerkingspartner, meedenker, informant.

Bedrijvenvereniging (18)
Projectontwikkelaar (6)
Kamer van Koophandel

39%

17%

(7)

(3)

-

adviseur, informant, ondersteuner
voor draagvlak, meedenker.

17%

33%

33%

afnemer van bouwrijpe gronden, on-

(1)

(2)

(2)

dersteuner.

-

9%

-

(11)

(1)

adviseur, betrokkene, ondersteuner
voor draagvlak, meedenker, ondersteuner, partner is totstandkoming
van herstructureringsprogramma.

Regionale ontwikkelings-

25%

38%

50%

adviseur, procesondersteuner, onder-

maatschappij (8)

(2)

(3)

(4)

steuner, co-trekker, opsteller projectplan.

Provincie (19)

11%

22%

42%

adviseur, ondersteuner voor draag-

(2)

(4)

(8)

vlak, ondersteuner, co-trekker, partner in opstellen herstructureringsprogramma.

Tabel 22. Betrokken partijen en hun manier van betrokkenheid.
23. Welke partij had volgens u bij de Topperregeling meer betrokken
moeten zijn, en waarom?
•

•
•
•
•

Afdeling wegenbouw van provincie omdat zij een deel van de
maatregelen moeten uitvoeren. Voor hen volgt dit verhaal nu later waarop zij snel moesten inspringen;
Beter beheer in de (financiële) voortgang door bijvoorbeeld de
provincie of Senter Novem;
De individuele bedrijven hadden meer mogen doen. Nu leek het
te vaak trekken aan een (bijna) dood paard;
Kamer van Koophandel; de Kamer vertegenwoordigt en heeft
kennis van het plaatselijke bedrijfsleven;
De provincie. Deze dacht naderhand weinig mee bij de voorbereiding/behandeling subsidieaanvraag.

24. Hieronder worden negen facetten genoemd die een rol gespeeld
(kunnen) hebben in het welslagen van de Topperregeling. We willen u
vragen deze facetten te sorteren van belangrijkst naar minst belangrijk.
U kunt dit doen door een 1 te zetten voor het facet dat naar uw mening

101

het belangrijkst is, een 2 voor het facet dat u het één-na-belangrijkst
vindt, etc.
Van belang voor het

Gemiddelde score

welslagen van Topperregeling:
Financiering van EZ

2,6

Samenwerking tussen be-

4

trokken partijen
Mijn eigen inzet

4,2

Bemoeienis van de ge-

4,4

meente(n)
Inzet van de bedrijven

4,9

Overleg tussen betrokken

5,5

partijen
Bemoeienis van de pro-

6,1

vincie
Expertise van EZ

6,5

Interventie van EZ

6,8

Tabel 23. Facetten van belang voor het welslagen van de Topperregeling. Een lage score duidt op meer van belang, een hoge score duidt op
minder van belang (N=21).
25. Heeft ‘uw’ terrein een beheersorganisatie?
Beheersorganisatie

Percentage (aantal)

Nee

36% (8)

Ja, publiek

32% (7)

Ja, privaat

14% (3)

Ja, publiek-privaat

18% (4)

Totaal

100% (22)

Tabel 24. Beheersorganisaties op de bedrijventerreinen.
25a. Zo ja, wat zijn de belangrijkste beheerstaken?
•
•
•

•
•
•
•
•
•
•

Beveiliging en zorg, ICT;
Beheer en onderhoud openbare ruimte, Riolering/waterberging;
Beheer en onderhoud openbare infrastructuur, Beheer en onderhoud openbaar groen, ontwikkeling en exploitatie van bedrijventerreinen;
Alle gebruikelijke beheerstaken;
Beheer, onderhoud, accountmanagement, toezicht;
Na uitgifte wordt een bedrijvenvereniging met parkmanagementtaken opgericht;
Onderhoud grijs, groen, openbare verlichting, voor het terrein
relevante projecten initiëren, zoals facility center;
Onderhoud, veiligheid, handhaving, meedenken in de planvorming;
Parkmanagement, collectieve beveiliging, collectieve inkoop,
vraagbundeling breedband;
Parkmanagement, collectieve beveiliging, beheer o.a. bewegwijzering, aanspreekpunt private partijen en overheid;

102

•
•
•
•

Parkmanagement;
Signaleren ongeregeldheden, onveiligheden op openbaar en privaat gebied en oplossen van deze zaken;
Verhogen kwaliteit van openbaar en privaat gebied;
Verlenen van diensten, opzetten en het beveiligen van bedrijven
en terreinen.

25b. Bent u van mening dat het beheer en onderhoud op 'uw' terrein op
orde is?
Beheer en onderhoud

Percentage (aantal)

op orde
Ja

100% (11)

Nee

-

Totaal

100% (11)

Tabel 25. Het al dan niet op orde zijn van het beheer en onderhoud op
het bedrijventerrein.
26. Is er voldoende budget voor het beheer en onderhoud van het terrein?
Budget voor beheer en

Percentage (aantal)

onderhoud
Ja

100% (10)

Nee

-

Totaal

100% (10)

Tabel 26. Budget voor beheer en onderhoud.
27. Wordt uw terrein collectief beveiligd en heeft ‘uw’ terrein een Keurmerk Veilig Ondernemen?
Collectieve beveiliging

Percentage (aantal)

Ja

62% (13)

Nee

38% (8)

Totaal

100% (21)

Tabel 27. Collectieve beveiliging.
Keurmerk Veilig On-

Percentage (aantal)

dernemen
Ja

41% (9)

Nee

59% (13)

Totaal

100% (22)

Tabel 28. Keurmerk Veilig Ondernemen.

103

Deel V

Algemene reflecties op de Topperregeling

De algemene doelstelling van het ministerie van EZ is het verbeteren
van het ‘vestigingsklimaat’ op de bedrijventerreinen. De Topperregeling
levert hier idealiter (in)direct een bijdrage aan. Over de invulling van
het containerbegrip vestigingsklimaat bestaat veel onduidelijkheid. Het
is in ieder geval een samengesteld begrip, waar veel variabelen onder
geschaard kunnen worden. Hoe oordeelt u over de onderstaande ‘vestigingsklimaatvariabelen’? Is het vestigingsklimaat op ‘uw’ bedrijventerrein verbeterd naar aanleiding van de Topperregeling?
‘Vestigingsklimaatvariabele’

Aantal keren genoemd

Visuele aantrekkelijkheid toe-

15

genomen
Toename bereikbaarheid naar

13

het terrein
Toename geschikte bedrijfslo-

13

caties
Toename veiligheid

10

Toename aantal arbeidsplaat-

9

sen
Beter onderhoud

8

Beter beheer

6

Meer milieuruimte

2

Verbetering

relatie

vergun-

2

ningverleners
Afname regeldruk

-

Anders, namelijk

Meer onderling overleg en binding tussen de bedrijven, samenwerking met
externen,

initiatieven

voor

uitbrei-

dingsplannen.
Tabel 29. De bijdrage van de Topperregeling aan het verbeteren van het
vestigingsklimaat (N=22).

De antwoorden op de vragen 28 tot en met 36 zijn verwerkt in hoofdstuk 4.

104