Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 919

Defensienota

Nr. 79

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2021
Inleiding
Op 16 april heb ik het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar
het vastgoed van Defensie, «Toekomstvast – goedbeheerd», met uw
Kamer gedeeld (Kamerstuk 34 919, nr. 77). In het IBO worden aanbevelingen gedaan om de vastgoedportefeuille toekomstvast, betaalbaar en
duurzaam op orde te krijgen. De opvolging van deze aanbevelingen vraagt
beleidsrijke besluiten, daarom is in de aanbiedingsbrief aangegeven dat
een volgend kabinet inhoudelijk zal reageren op de gedane aanbevelingen. Op 25 mei ontving ik het verzoek van het lid Belhaj om inhoudelijk
te reageren op het rapport. Zonder vooruit te willen lopen op besluitvorming van een volgend kabinet, ga ik hierbij nader in op de inhoud van
het rapport. Daarnaast zet ik uiteen hoe ik uw Kamer periodiek zal
informeren over de voortgang van het aanpakken van de ernstige
onvolkomenheid, die door de Algemene Rekenkamer (AR) is geconstateerd in het Verantwoordingsonderzoek van 2020 (Kamerstuk 35 830 X,
nr. 2). Dit conform de motie Sneller (Kamerstuk 35 830 nr. 9). Ik ga ook in
op de motie van het lid Stoffer (SGP), over het verschaffen van inzicht
over de staat van het vastgoed en de benodigde middelen voor verbetering van (het inzicht in de) staat van het vastgoed (Kamerstuk 35 830,
nr. 22).
Hoofdlijnen IBO
In het IBO is onderzocht hoe Defensie tot een doelmatige, toekomstvaste,
duurzame vastgoedportefeuille kan komen die voldoet aan wet en
regelgeving. De huidige vastgoedportefeuille kampt met een grote en
oplopende onderhoudsachterstand, waardoor een neerwaartse spiraal is
ingezet waarbij urgente reparaties, ofwel storingsonderhoud, ten koste
gaan van preventief onderhoud en noodzakelijke investeringen. De AR
geeft aan dat de verhouding tussen preventief onderhoud en storingsonderhoud tachtig procent om twintig procent zou moeten zijn. Volgens de
realisatiecijfers van 2020 die de AR tevens aanhaalt betrof het preventief

kst-34919-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 919, nr. 79

1

onderhoud toen veertig procent. In eerdere jaren was dit nog minder
(Kamerstuk 35 830 X, nr. 2). Er zijn ingrijpende maatregelen nodig om de
disbalans tussen het beschikbare budget en de staat van de huidige
vastgoedportefeuille te verhelpen. Het IBO doet drie aanbevelingen in het
rapport:
• Ten eerste, zorg voor een structurele invulling van de noodzakelijke
randvoorwaarden door de informatiehuishouding en de governance
op orde te brengen. Op dit punt kom ik terug in de paragraaf «Inzicht in
de staat van het vastgoed en sturing».
• Ten tweede, zorg dat de bestaande disbalans tussen het beschikbare
budget en de staat van de huidige vastgoedportefeuille wordt hersteld
door reductie van de portefeuille door concentratie, verduurzaming en
vernieuwing van de portefeuille.
• Ten derde, realiseer een toekomstvast en stabiel stelsel door het
vastgoed van Defensie onder te brengen in een eigen stelsel bij het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB).
Het IBO haalt aan dat met het Strategisch Vastgoedplan (SVP) uit 2019 op
hoofdlijnen een eerste stap is gezet richting verbetering, maar constateert
tevens dat dit niet genoeg zal zijn om het voorgenoemde doel te bereiken.
Hiervoor zijn aanvullende maatregelen nodig. Het IBO concludeert dat de
vastgoedportefeuille ingrijpend moet worden teruggebracht om de balans
te herstellen. Het IBO heeft berekend dat hiervoor een reductie van 35 tot
40 procent van (kosten van) de portefeuille nodig is.
Eerste stappen naar verbetering van de staat van het vastgoed
De omvang van de problematiek van de vastgoedportefeuille is niet nieuw
voor Defensie. De bestaande achterstanden zijn in de afgelopen decennia
opgebouwd. Door de genoemde disbalans tussen het beschikbare budget
en de huidige vastgoedportefeuille dreigt de situatie de komende jaren
verder te verslechteren. Zonder maatregelen om het tij te keren stijgen de
jaarlijkse exploitatielasten van ons vastgoed in de aankomende vijftien
jaar, omdat het vastgoed verder veroudert. Noodzakelijk onderhoud zal
dan ten koste gaan van budget voor personeel, materieel, munitie en IT.
Bovendien kunnen er in die situatie geen noodzakelijke stappen worden
gezet voor de verduurzaming en vervanging van de portefeuille, waardoor
gebouwen niet aan de wettelijke vereisten voldoen en mogelijk moeten
worden gesloten.
Na het ontruimen van zeven legeringsgebouwen op het Walaardt Sacré
Kamp in oktober 2018, heb ik destijds opdracht gegeven tot een inventarisatie van de staat van alle legeringsgebouwen op het gebied van
veiligheid en leefklimaat en daarvoor extra geld vrijgemaakt. Het SVP uit
2019 is vervolgens opgesteld om breed inzicht te krijgen in de staat van
het vastgoed. Om vervolgens de eerste stappen naar de verbetering en
een gezonde portefeuille te zetten is vorig jaar binnen Defensie € 700
miljoen extra vrijgemaakt ten behoeve van het vastgoed (Kamerstuk
34 919, nr. 55). Deze middelen zijn onder meer ingezet voor een deel van
het revitaliseringsprogramma. U heeft de A-brief van de revitalisering van
de Bernhardkazerne in Amersfoort vorig jaar ontvangen (Kamerstuk
34 919, nr. 70). Daarnaast zijn de middelen ingezet om reguliere investeringsachterstanden in te lopen, enkele locaties open te houden die niet
conform planning konden worden afgestoten en voor dringende
thematische problematiek, waarvoor op korte termijn moest worden
ingegrepen vanwege (voedsel)veiligheid, wet- en regelgeving en
prioriteiten ten behoeve van het personeel, zoals legering. Defensie heeft
daarvoor in 2020 en 2021 € 140 miljoen per jaar extra uitgetrokken voor
instandhouding. Daarnaast is ook geconstateerd dat hiermee nog geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 919, nr. 79

2

structurele oplossing is gevonden voor de problematiek. Daarom is in
2020–2021 het IBO Vastgoed Defensie uitgevoerd.
Bij de aanbieding van het IBO aan uw Kamer heb ik gemeld dat Defensie
een interne verkenning uitvoert naar de aanbevelingen van het IBO. De
verkenning wordt langs de lijnen van concentreren, verduurzamen en
vernieuwen vormgegeven. Daarnaast zal in de komende kabinetsperiode
de aanbeveling om het Defensievastgoed onder te brengen in een eigen
stelsel verder worden uitgewerkt. Met de verkenning wordt in afwachting
van een nieuw kabinet alvast alles in gereedheid gebracht voor besluitvorming. Dit is van belang omdat de situatie vanwege de oplopende
exploitatiekosten dermate urgent is, dat niet ingrijpen geen optie meer is.
In de verkenning wordt gekeken naar zowel de macro-herbelegging van
eenheden en het verlaten van objecten, als naar nieuwe normering voor
functionaliteiten zoals legeringsgebouwen, werkplaatsen en kantoren. De
operationele gereedstelling en inzet vormt een belangrijk uitgangspunt bij
de verkenning.
Het SVP is destijds uitgegaan van de vastgoedbehoefte gebaseerd op het
huidige personeels- en materieelbestand en de huidige bedrijfsvoering.
Bij de huidige verkenning wordt ook de koppeling gezocht met de
toekomstige krijgsmacht zoals uiteengezet in de Defensievisie (Kamerstuk
34 919, nr. 71) en de HR-transitie (Kamerstuk 35 570 X, nr. 91). Daarnaast is
er oog voor de koppeling met andere maatschappelijke, ruimtelijke
opgaven in Nederland. Door het concentreren, verduurzamen en
vernieuwen van haar vastgoedportefeuille kan Defensie met haar
grondposities ruimte bieden voor ander maatschappelijk ruimtegebruik,
bijvoorbeeld woningbouw, energieopwekking, of natuurontwikkeling. Bij
de inventarisatie hiervan trekt Defensie op met het Ministerie van
Binnenlandse Zaken, zodat in samenwerking met provincies en
gemeenten een integrale uitwerking per regio met de andere maatschappelijke opgaven mogelijk is. Uitwerking van financieringsopties is tevens
onderdeel van de verkenning, aangezien besparingen op de lange termijn
moeten opwegen tegen de extra investeringen aan de voorkant. Het is nu
nog te vroeg om een schatting van deze investeringen te geven, maar het
betreft een ingrijpende opgave, die verder gaat dan de uitgangspunten
van het SVP. Besluitvorming hierover is aan een volgend kabinet en moet
in samenhang met alle aanbevelingen van het IBO worden gezien, het IBO
geeft namelijk aan dat op alle aanbevelingen samenhangend actie nodig
is.
Inzicht in de staat van het vastgoed en sturing
De fysieke veranderopgave waar Defensie met haar vastgoed voor staat,
gaat hand in hand met het verkrijgen van meer inzicht in de staat van het
vastgoed en verbetering van de sturing. Sinds het Verantwoordingsonderzoek van 2018 beoordeelt de AR het gebrek aan inzicht en overzicht in
de totale vastgoedportefeuille in combinatie met de tekortkomingen in het
vastgoedmanagement als een onvolkomenheid (Kamerstuk 35 830 X,
nr. 2). Sindsdien zijn er stappen gezet op deze twee punten. Voor wat
betreft het inzicht en overzicht in de totale vastgoedportefeuille is het RVB
bezig met de aanschaf en implementatie van een onderhoudsmanagementsysteem (OMS), waarmee near-realtime inzicht kan worden gegeven
in de staat van het vastgoed van Defensie. Momenteel bevindt dit project
zich in de aanbestedingsfase. Implementatie van de applicatie is vanaf het
eerste kwartaal van 2022 voorzien. De volledige implementatie neemt
vervolgens nog meerdere jaren in beslag zoals ik u eerder heb gemeld
(Kamerstuk 34 919, nr. 55 en Kamerstuk 35 830 X, nr. 8). Zolang dit
systeem nog niet gereed en geïmplementeerd is, zal het gebrek aan
inzicht en overzicht deels blijven bestaan. In afwachting van het OMS zijn
onder andere aanpassingen verricht op de keuringsapplicatie, zodat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 919, nr. 79

3

commandanten periodiek en op verzoek tussentijds een overzicht kunnen
krijgen van hun kazerne met betrekking tot het voldoen aan de keuringseisen. Defensie werkt ook op andere manieren aan het verkrijgen van
inzicht. Zo wordt het inzicht in het gebruik van het vastgoed de komende
twee jaar door Defensie geactualiseerd en vastgelegd door fysiek alle
10.000 gebouwen te inventariseren en is er een inspectieplan met het RVB
opgezet voor het actualiseren van de technische staat van het vastgoed.
Voor wat betreft de tekortkomingen in het vastgoedmanagement zijn ook
stappen gezet. Het opdrachtgeversconvenant tussen het RVB en Defensie
is geëvalueerd, de resultaten zijn in mei 2020 met de Kamer gedeeld
(Kamerstuk 34 919, nr. 55). Naar aanleiding hiervan zijn wijzigingen
aangebracht in de overlegstructuur tussen het RVB en Defensie, er wordt
meer op uitvoerend niveau over de inhoud overlegd om zo een betere
regie te krijgen op de programma’s. Daarnaast heeft het RVB interne
organisatorische wijzigingen doorgevoerd om beter aan de vraag van
Defensie te kunnen voldoen. De capaciteit van objectmanagers is
bijvoorbeeld verdubbeld. Ook heeft Defensie de vastgoedketen intern
doorgelicht om de keten te versterken en is de governance opnieuw
ingericht om meer doelgericht te kunnen sturen. De bevindingen van de
doorlichting zijn meegenomen in de reorganisatie van de topstructuur van
Defensie die inmiddels definitief is geworden. Daarbij is de personele
capaciteit op het gebied van vastgoed meer gebundeld in de organisatie,
is er op beleidsniveau meer capaciteit gekomen voor vergunningen en is
het tactische en strategische niveau beter op elkaar aangesloten met een
regieoverleg op directeursniveau. Hiermee is niet alles opgelost, maar
worden wel stappen gezet.
De AR stelt vast dat in 2019 en 2020 maatregelen zijn getroffen ter
verbetering, maar geeft aan dat deze acties in 2020 nog niet tot
aantoonbare verbeteringen hebben geleid. Daarom heeft de AR dit met
een ernstige onvolkomenheid beoordeeld in het Verantwoordingsonderzoek van 2020 (Kamerstuk 35 830 X, nr. 2). Los van de ernstige
onvolkomenheid pleit de AR ervoor te zorgen dat de vastgoedportefeuille
structureel betaalbaar wordt en dit met prioriteit wordt opgepakt. Met de
verkenning en de maatregelen om de sturing en de inzicht in het vastgoed
te verbeteren wordt in afwachting van een nieuw kabinet alvast gevolg
gegeven aan deze aanbeveling en alles in gereedheid gebracht voor
besluitvorming door het nieuwe kabinet.
Reactie op de moties
Het gebrek aan aantoonbare resultaten komt deels omdat het tijd kost
voordat de resultaten van de wijzigingen in sturing en inzicht zichtbaar
worden, maar ook omdat deze resultaten niet direct meetbaar zijn.
Defensie wil daarom in samenwerking met het RVB en na overleg met de
AR komen tot ijkpunten voor resultaten, zodat hierover halfjaarlijks aan
uw Kamer gerapporteerd kan worden in de vorm van een stand van
zakenbrief, overeenkomstig de eerder aangehaalde motie van het lid
Sneller (Kamerstuk 35 830, nr. 9). Deze halfjaarlijkse stand van zaken brief
gaat over de reeds gezette stappen om het inzicht te vergroten in de staat
van het Defensievastgoed en over de versterking van het vastgoedmanagement door betere informatie-uitwisseling tussen het RVB en
Defensie.
Met deze rapportage wil ik tevens opvolging geven aan de aangenomen
motie van het lid Stoffer (SGP), waarin wordt verzocht om inzicht te
verschaffen in de stand van de reeds ondernomen acties en inzicht te
verschaffen in de additionele middelen die nodig zijn voor de verbetering
van (het inzicht in) de staat en het onderhoud van het vastgoed bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 919, nr. 79

4

Defensie (Kamerstuk 35 830, nr. 22). Voor de halfjaarlijkse stand van zaken
brief zal worden aangesloten bij de reguliere rapportagemomenten aan
uw Kamer. Ik start hiermee aankomende september voor Prinsjesdag en
in 2022 ten tijde van publicatie van het jaarverslag 2021.
De Staatssecretaris van Defensie,
B. Visser

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 919, nr. 79

5