Rapport 280001001

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

EL de Hollander | CCM Molema | JA Ferreira |
PM Engelfriet

De seniorenkeuring voor
het rijbewijs:
effecten en
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

005444

juli 2013

De seniorenkeuring voor
het rijbewijs: effecten en
alternatieven
E.L. de Hollander
C.C.M. Molema
J.A. Ferreira
P.M. Engelfriet

RIVM
Bilthoven, 2013

Colofon
E.L. de Hollander
C.C.M. Molema
J.A. Ferreira
P.M. Engelfriet

Contact:
Peter Engelfriet
Centrum Voeding, Preventie en Zorg.
Peter.Engelfriet@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
RIVM rapport 280001001
© RIVM 2013
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.

Rapport in het kort
Mensen van 70 jaar of ouder die hun rijbewijs willen verlengen, moeten daarvoor elke vijf jaar medisch
gekeurd worden; binnenkort wordt deze leeftijd verhoogd naar 75 jaar. De minister van Infrastructuur en
Milieu overweegt om deze ‘seniorenkeuring’ af te schaffen vanwege de administratieve lasten die deze met
zich meebrengt. Volgens onderzoek van het RIVM is het echter aannemelijk dat de keuring de verkeersveiligheid bevordert. Er zijn alleen onvoldoende gegevens beschikbaar om concreet aan te geven hoeveel
verkeersongevallen door de keuring worden voorkomen. Als de keuring wordt afgeschaft, is het in ieder
geval raadzaam om de negatieve gevolgen voor de verkeersveiligheid te compenseren met alternatieve
maatregelen.
In 2012 werd 0,8% (N=2435) van de gekeurde senioren afgekeurd. Daarnaast werd 36% (N=109.278) van de
gekeurden goedgekeurd met een beperking, wat bijvoorbeeld inhoudt dat de geldigheid van het rijbewijs
wordt verkort. Ook kunnen ze worden verplicht een bril te dragen, mogen ze alleen overdag rijden, of mogen
ze alleen in een auto met aanpassingen rijden, zoals een automaat.
Hooguit 1% van de mensen gaat niet naar de medische keuring en ziet er daarmee vanaf het rijbewijs te
verlengen. Ongeveer 15% van de ouderen neemt preventieve maatregelen om goedgekeurd te worden. Zij
nemen bijvoorbeeld een bril om het gezichtsvermogen te verbeteren, of ondergaan een staaroperatie
voorafgaand aan de keuring.
Veel landen kennen geen leeftijdsgebonden keuring voor het rijbewijs. Vaak bestaan er dan wel andere
regelingen waardoor mensen met een medische aandoening of beperking worden onderzocht, zoals een
meldplicht. De verschillende regelingen zijn echter divers en de effecten ervan op de verkeersveiligheid niet
duidelijk. Er kan geen aanbeveling worden gedaan voor een alternatief voor de seniorenkeuring in
Nederland op basis van regelingen in het buitenland.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 3

Abstract
In The Netherlands, individuals aged 70 years or above who want to renew their driving license have to
undergo mandatory medical screening. Soon the age limit for a mandatory medical check will be
increased to 75 years. The Minister of Infrastructure and the Environment is considering abolishing
age-related mandatory screening because of the administrative burden it entails. According to research
carried out by the National Institute for Public Health and the Environment, it seems plausible that the
mandatory medical screening for older drivers in The Netherlands increases traffic safety. However, there
are insufficient data to give a concrete estimate of the number of traffic victims that it prevents. If
medical screening of older drivers would be abolished, it is in any case advisable to introduce alternative
measures to compensate for the negative impact on traffic safety.
In 2012, 0.8% (N=2435) of elderly citizens who underwent medical screening were judged to be unfit for
driving. In addition, 36% (N=109,278) were declared fit to drive under restrictions, such as a shorter
period of validity of the license. Other examples of such restrictions are the obligation to wear glasses
while driving; only being allowed to drive during daytime or to drive a car with certain technical requirements, such as a vehicle with automatic transmission. At most 1% of the people do not undergo the
medical check, thus giving up their driving license. Approximately 15% of the people take preventive
measures in order to pass the medical check. For instance, they acquire glasses, or they undergo cataract
surgery before the medical investigation.
In many countries, there is no age-dependent mandatory medical screening. Often, however, alternative
measures are in force in such cases, meant to have people with medical conditions undergo medical
evaluation, such as a reporting requirement. However, the various regulations are very divers and their
effects on road safety unclear. It is not possible to recommend an alternative for the age-dependent
medical screening based on regulations in other countries.

4 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Inhoud
Rapport in het kort 3
Abstract 4
Samenvatting 7
1

2

Inleiding 13
1.1 De begrippen rijvaardigheid, (rij)geschiktheid en (senioren)keuring 14
1.2 Afbakening 15
1.3 Leeswijzer 15
De medische geschiktheidsbeoordeling van senioren: achtergrond 17
2.1 Wettelijke basis en procedure van de seniorenkeuring 17
2.2 Een historisch perspectief 20

Onderzoeksmethoden 25
3.1 Evaluatie van de effecten van de seniorenkeuring op basis van ongevalsrisico’s
		
samenhangend met medische aandoeningen 26
		 3.1.1 Literatuuronderzoek 26
		 3.1.2 Beschrijving van CBR gegevens over de keuringen 26
3.2 Indirecte effecten van de seniorenkeuring
26
		 3.2.1 Schatting van het aantal senioren dat het rijbewijs laat verlopen 26
		 3.2.2 Beslismoment om het rijbewijs te verlengen en het nemen van preventieve
		
maatregelen voorafgaand aan de keuring 27
3.3 Statistische analyse ongevallenstatistieken 30
		 3.3.1 Gebruikte data 30
		 3.3.2 Analyse 31
3.4 Kosten van de seniorenkeuring 31
		 3.4.1 Kosten en lasten voor de senior 31
		 3.4.2 Kosten voor het CBR 32
3

Resultaten 33
4.1 Risico’s op verkeersongevallen in relatie tot leeftijd en medische aandoeningen 33
		 4.1.1 Wat is bekend uit de literatuur? 33
		 4.1.2 Afkeuringen en beperkingen in Nederland 38
4.2 Indirecte effecten 40
		 4.2.1 Respons vragenlijsten 40
		 4.2.2 De seniorenkeuring als beslismoment voor om wel of niet door te gaan met rijden 43
		 4.2.3 Preventieve maatregelen voorafgaand aan de seniorenkeuring 46
		 4.2.4 De seniorenkeuring in de praktijk 48
		 4.2.5 Kernbevindingen uit de enquête 49
4.3 Analyse van ongevallenstatistieken 49
4

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 5

4.4 De kosten van de keuring 51
		 4.4.1 Kosten en lasten voor de senior 51
4.5 Alternatieven 53
		 4.5.1 Alternatieve systemen in het buitenland 53
		 4.5.2 Toepasbaarheid van de buitenlandse alternatieven in Nederland 57
		 4.5.3 Voorstel voor randvoorwaarden 60
5

Conclusies en bespreking van de resultaten 63
5.1 Puntsgewijze conclusies 63
5.2 Kanttekeningen 64
5.3 Resultaten in context 65
5.4 Constateringen 67
5.5 Algemene conclusie 67
Dankwoord 69

6

Referenties

71

7 Bijlagen 77
Bijlage 7.1
Leidraad en verslag focusgroepgesprekken senioren 77
Bijlage 7.2
Vragenlijsten senioren 82
Bijlage 7.3
Leidraad en verslag focusgroepgesprekken met de keuringsartsen
Bijlage 7.4
Vragenlijst keuringsartsen 119
Bijlage 7.5
Vragenlijst oogartsen 122
Bijlage 7.6
Vervoermiddelgebruik per bestemming, en per groep 126
Bijlage 7.7
Historisch overzicht uitgebreid 127
Bijlage 7.8
Beschrijving statistische analyse verkeersongevallen 130

6 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

115

Samenvatting
Achtergrond
Zodra mensen de leeftijd van 70 jaar bereiken en het rijbewijs willen verlengen, moeten zij een medische
keuring ondergaan om te laten beoordelen of zij nog geschikt zijn om een motorrijtuig te besturen. Deze
leeftijdsafhankelijke keuring, de zogenaamde ‘seniorenkeuring’, heeft als doel de verkeersveiligheid te
bevorderen. Een nadeel ervan is dat de keuring administratieve lasten en kosten met zich meebrengt
voor de rijbewijshouder. De minister van Infrastructuur en Milieu overweegt daarom de seniorenkeuring
af te schaffen en heeft een onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijke gevolgen daarvan op de
verkeersveiligheid. Daarnaast verzocht de minister om te onderzoeken of andere vormen van medische
geschiktheidsbeoordeling, zoals die in het buitenland bestaan, alternatieven bieden om de verkeersveiligheid te waarborgen.

Onderzoeksvragen
1. Wat is het effect van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid?
a) Wat is het directe effect van de keuring als gevolg van het opsporen van medische aandoeningen?
-- Wat is de samenhang tussen hogere leeftijd, medische aandoeningen en verkeersongevallen?
-- Hoeveel mensen krijgen door de keuring een beperking opgelegd en hoeveel worden er
afgekeurd?
b) Wat zijn de indirecte effecten van de seniorenkeuring?
-- Hoeveel mensen zien vrijwillig af van een verlenging van een rijbewijs en hangt dit samen met
medische aandoeningen?
-- Hoeveel senioren nemen preventieve maatregelen (zoals het ondergaan van een staaroperatie,
een health check bij de huisarts) voorafgaand aan de keuring?
c) Hoeveel verkeersdoden en ernstige verkeersgewonden worden door de keuring voorkomen?
2. Welke kosten en administratieve lasten worden de senior bespaard als de keuring zou worden
afgeschaft?
3. Welke alternatieve manieren van opsporen van medische aandoeningen worden in het buitenland
gebruikt om de verkeersveiligheid te waarborgen?
-- Welke voorbeelden uit het buitenland zouden toepasbaar zijn op de Nederlandse situatie om de
verkeersveiligheid te waarborgen en tegelijk de administratieve lasten van de burger te verlagen?

Onderzoeksmethoden
Bij de evaluatie van de mate waarin de huidige keuring de verkeersveiligheid bevordert, is overwogen dat
er naast het beoogde directe effect van de keuring ‒ het opsporen en evalueren van medische aandoeningen ‒ ook secundaire, indirecte en preventieve effecten zijn. Zulke indirecte effecten ontstaan doordat het
moeten ondergaan van een keuring het gedrag van mensen kan beïnvloeden. Het gaat bijvoorbeeld om
de beslissing wel of niet door te gaan met rijden, of om maatregelen die worden genomen of medische
interventies die worden ondergaan voorafgaand aan de keuring, om zo de kans op goedkeuring door het
CBR te verhogen. Voorbeelden hiervan zijn het aanmeten van een nieuwe bril, het bijstellen van medicatie, of het ondergaan van een staaroperatie. In het uiterste geval gaat men niet naar de seniorenkeuring
en laat men het rijbewijs verlopen, waardoor men niet meer deelneemt aan het verkeer. Het zou dan

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 7

kunnen gaan om mensen die wellicht medisch ongeschikt zijn en een verhoogd risico hebben op
verkeersongevallen, maar er kunnen ook andere motieven een rol spelen.
1) Om het belang van deze verschillende effecten te evalueren zijn enkele deelonderzoeken uitgevoerd:
a. Het verband tussen medische aandoeningen en ongevalsrisico is onderzocht.
De samenhang tussen ouder worden, medische aandoeningen en verkeersongevallen is in kaart gebracht
door een literatuurstudie. Het aantal senioren dat wordt afgekeurd of een beperking krijgt opgelegd, is
gebaseerd op de gegevens van het CBR over 2012.
b. Een onderzoek naar de indirecte effecten bestond uit drie onderdelen.
Ten eerste werd op basis van gegevens over de aantallen rijbewijshouders naar leeftijd over een aantal
kalenderjaren, het aantal senioren geschat dat het rijbewijs laat verlopen. Daarna werd nagegaan
waarom senioren het rijbewijs laten verlopen en of zij door zouden rijden als de keuring niet verplicht zou
zijn.
Vervolgens werd in kaart gebracht in hoeverre senioren preventieve maatregelen nemen om de kans op
goedkeuring te verhogen. Dit werd onderzocht met behulp van enquêtes. Daarvoor werden eerst zes
focusgroepgesprekken gevoerd met senioren in de leeftijd van 69-80 jaar. De senioren waren verdeeld
over drie groepen:
A) senioren die nog gekeurd moesten worden;
B) senioren die zich niet (nog een keer) hadden laten keuren en het rijbewijs hadden laten verlopen;
C) senioren die gekeurd waren. De uitkomsten van deze gesprekken zijn gebruikt om vragenlijsten te
ontwikkelen. Deze vragenlijsten werden door 938 senioren beantwoord.
In aanvulling hierop werden twee focusgroepgesprekken gehouden met keuringsartsen. Naar aanleiding
van deze gesprekken is een vragenlijst ontwikkeld die door 21 keuringsartsen werd beantwoord.
Daarnaast is een vragenlijst over het ondergaan van staaroperaties en de aanschaf van een (nieuwe) bril
in het kader van de keuring door 145 oogartsen beantwoord.
c. De mogelijke effecten van afschaffing van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid in termen van
aantallen verkeersdoden en ernstige verkeersslachtoffers zijn geëvalueerd door een statistische analyse
van ongevallenregistraties. Daarin is onderzocht of het verband tussen leeftijd en ongevalsrisico een
‘trendbreuk’ vertoont rond de keuringsverplichte leeftijd.
2) Ook de kosten en lasten van de keuring voor de senioren zijn in kaart gebracht. De volgende kostencomponenten zijn onderscheiden:
- Eigen Verklaring;
- consult bij de keuringsarts;
- administratieve kosten.
Daarnaast zijn de kosten van een extra rijbewijs meegerekend, ervan uitgaande dat zonder keuring de
geldigheidsduur van een rijbewijs ook na het 70ste levensjaar 10 jaar zou zijn in plaats van de huidige 5
jaar. De lasten zijn opgevat als (administratieve) handelingen die een senior moet ondernemen om zich te
laten keuren.

8 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

3) Ten slotte zijn alternatieve regelingen voor medische rijgeschiktheidsbeoordeling geïnventariseerd,
zoals die in het buitenland bestaan. Daarnaast is gezocht naar studies die de effecten van de verschillende systemen op de verkeersveiligheid beschrijven.

Resultaten
1 Wat is het effect van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid?
a. Samenhang leeftijd, medische aandoeningen en ongevallen, en het aantal senioren dat wordt
afgekeurd en goedgekeurd met een beperking
Het nut van het screenen op medische aandoeningen bij mensen van 70 jaar en ouder betreft voornamelijk het opsporen van degeneratieve neurologische afwijkingen en oogafwijkingen die geleidelijk
ontstaan en op die leeftijd veel voorkomen. Door de hoge prevalentie kan dit theoretisch een substantieel effect op de verkeersveiligheid hebben. Bovendien ontbreekt vaak inzicht in het hebben van deze
aandoeningen en de motivatie om zelf met rijden te stoppen.
In 2012 werden 302.147 senioren gekeurd. Hiervan werd 0,8% afgekeurd (voor het grootste deel wegens
neurologische aandoeningen zoals beroerte of dementie) en 36% werd goedgekeurd met een beperking,
zoals een kortere periode van geldigheid van het rijbewijs, de verplichting een bril te dragen, alleen overdag
te mogen rijden, of alleen in een auto met aanpassingen te mogen rijden (bijvoorbeeld een automaat).
b. Indirecte effecten
Het laten verlopen van het rijbewijs
Uit het rijbewijsregister blijkt dat over de periode van 2006-2011 minder dan 1% van de senioren van 69
jaar of ouder aan het begin van de periode (op in totaal ongeveer 1,7 miljoen rijbewijshouders) het
rijbewijs heeft laten verlopen. Gemiddeld laat jaarlijks ongeveer 0,15% van de rijbewijshouders het
rijbewijs vrijwillig verlopen.
Van de senioren die de vragenlijst hebben ingevuld en het rijbewijs hebben laten verlopen verwachtte
13% te worden afgekeurd. Het hebben van een reeds bekende medische aandoening was daarbij de
achterliggende reden. Overige motieven om het rijbewijs te laten verlopen liepen uiteen (bijvoorbeeld
gering autogebruik, of voorkeur voor overige vervoersmiddelen). Achter deze motieven zat vaak een
andere reden dan een medische aandoening.
Wat als er geen keuring zou zijn?
Van de senioren die nog gekeurd moeten worden zou 87% het rijbewijs verlengen, en van de senioren die
al gekeurd zijn zou 92% het rijbewijs verlengen als er geen keuring zou zijn.
Als we specifiek kijken naar degenen die overwegen het rijbewijs te laten verlopen, of het rijbewijs
hebben laten verlopen, zou bij afschaffing van de keuring 32% het rijbewijs toch verlengen. Van degenen
die het rijbewijs dan toch verlengen zou ruim een kwart regelmatig blijven rijden.
Het nemen van preventieve maatregelen
Van de senioren die gekeurd zijn, gaf 2% aan dat zij voorafgaand aan de keuring naar de eigen huisarts
gingen om bijvoorbeeld medicatie bij te stellen voordat de formulieren bij het CBR werden ingeleverd.
Dit is lager dan wat de keuringsartsen inschatten. Zij schatten in dat 10% voorafgaand aan de keuring
naar de huisarts gaat om de kans op goedkeuring te vergroten.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 9

Van de gekeurde senioren bezocht 8% de opticien of oogarts voorafgaand aan de keuring, en 2% kreeg
een nieuwe bril of nieuwe lenzen. Het percentage van de senioren dat een nieuwe bril aanschaft, werd
hoger geschat door de keuringsartsen (11%). Het percentage dat de opticien of oogarts bezoekt werd
door de keuringsartsen hetzelfde geschat als de senioren aangaven (8%).
De oogartsen die senioren zien met een doorverwijzing van het CBR schatten in dat 13% van hen een
staaroperatie ondergaat, voordat de formulieren voor de uiteindelijke keuring worden ingevuld. In de
specifieke groep van senioren die zich uit eigen beweging meldt bij de oogarts, wordt geschat dat 33%
een nieuwe bril aanschaft en 22% een staaroperatie ondergaat.
Alle preventieve maatregelen bij elkaar genomen, heeft 15% van de senioren die gekeurd zijn, voorafgaand aan de keuring preventieve maatregelen genomen om de kans op goedkeuring te verhogen.
c. Risico’s op verkeersongevallen in relatie tot leeftijd
De curve die op basis van de ongevallenstatistieken het verband weergeeft tussen leeftijd en ongevalsrisico vertoont een ‘trendbreuk’ rond de leeftijd van de verplichte keuring (70 jaar). Dit duidt erop dat de
seniorenkeuring een gunstig effect heeft op de aantallen verkeersslachtoffers. Het bleek echter niet
mogelijk om een betrouwbare schatting te maken van de toename in verkeersslachtoffers die zou
kunnen optreden bij afschaffing van de keuring.
2. Kosten en lasten van de keuring voor de senior
De totale kosten van de keuring voor de senior zijn gemiddeld €132. De (administratieve) lasten zijn
gemiddeld bijna 2,5 uur. Deze kosten en lasten zijn echter een onderschatting, doordat gegevens
ontbraken over verwijzingen naar specialisten en details over opgelegde beperkingen.
De senioren uit de onderzoekspopulatie konden op een schaal van 1 tot 4 aangeven of zij de keuring
belastend vonden (1 = helemaal niet belastend, 2 = niet zo belastend, 3 = enigszins belastend, 4 = behoorlijk belastend).
De senioren ervoeren de keuring op de volgende aspecten als ‘helemaal niet belastend’: lichamelijk
(83%), psychisch (81%) en administratief (71%). Het financiële aspect van de seniorenkeuring vond 62%
‘helemaal niet’ tot ‘niet zo’ belastend. Hieruit kan worden geconcludeerd dat het merendeel van de
senioren de keuring niet (zo) belastend vindt.
3. Alternatieve regelingen in het buitenland
Hoe landen omgaan met het beoordelen van de medische geschiktheid is heel divers. Buiten Nederland
is er een aantal landen waar geen leeftijdsgebonden keuring bestaat. Daarnaast zijn er landen waar een
andere leeftijdgrens wordt gehanteerd. In landen met meerdere staten, zoals de Verenigde Staten van
Amerika en Australië, zijn vaak per staat verschillende regelingen. Landen zonder leeftijdsgebonden
keuring kennen vaak wel maatregelen die tot melding van medische aandoeningen moeten leiden. De
belangrijkste varianten daarvan zijn een meldplicht voor de rijbewijshouder en een meldplicht voor de
arts. Bij een meldplicht moet de medische aandoening die de rijgeschiktheid kan beïnvloeden, gemeld
worden aan de instantie die rijbewijzen afgeeft, waarna een beoordeling plaatsvindt.
Uit de geringe aantallen vergelijkende studies die zijn uitgevoerd volgen geen sterke aanwijzingen dat
een leeftijdsgerelateerde keuring tot een lager aantal ongevallen leidt dan andere regelingen, zoals een
10 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

meldplicht. Bij zo een meldplicht wordt na melding van een medische aandoening de bestuurder
gekeurd. Het is niet mogelijk om conclusies te trekken over welk systeem in welke situatie het beste is.
Landen verschillen onderling in te veel opzichten van elkaar (zoals maximumsnelheid, verkeersdichtheid,
infrastructuur, geografie, samenstelling en karakteristieken van de bevolkingen, registratie van ongevallen, enzovoort) om aan de uitkomsten van zulke analyses harde conclusies te kunnen verbinden.
Alternatieven voor Nederland
Een meldplicht voor artsen is in de Nederlandse context waarschijnlijk geen haalbare optie vanwege het
beroepsgeheim en opvattingen over de arts-patiëntrelatie. Een meldplicht voor de bestuurder zou
wellicht helpen om de mensen met een sterk verhoogd risico te dwingen zich te laten beoordelen. Een
dergelijke regeling heeft echter ook nadelen. Het biedt geen oplossing voor ‘onontdekte’ aandoeningen
en vereist een heldere specificatie welke aandoeningen wanneer gemeld moeten worden. In het Verenigd
Koninkrijk is het systeem van meldplicht van de rijbewijshouder gekoppeld aan een plicht van de arts om
de patiënt te informeren. Een systeem waarbij de arts op basis van medische bevindingen bij de patiënt,
de gevolgen voor zijn rijgeschiktheid bespreekt, zou voor de Nederlandse situatie passend kunnen zijn.
Daarnaast zou informatie beschikbaar moeten zijn voor de patiënt, waardoor het duidelijk is wanneer de
patiënt zich zou moeten melden bij de betreffende instantie die over de rijgeschiktheid gaat.

Belangrijkste bevindingen puntsgewijs
• In 2012 was het afkeuringspercentage voor 69-plussers 0,8%. Echter, 36% van de gekeurden kreeg in
dat jaar een beperking opgelegd.
• Minder dan 1% van de rijbewijshouders liet in de periode van 2006-2011 het rijbewijs verlopen.
• Het laten verlopen van het rijbewijs lijkt niet direct samen te hangen met medische aandoeningen.
Praktische redenen (andere vervoersmogelijkheden, gering gebruik auto) spelen hierbij een grote rol.
Daarom is niet te zeggen of deze groep senioren een verhoogd risico vormt voor de verkeersveiligheid,
en of dit een indirect effect van de keuring is.
• Om de kans op goedkeuring te verhogen, neemt 15% van de gekeurden preventieve maatregelen, zoals
de aanschaf van een nieuwe bril, het ondergaan van een staaroperatie of een health check bij de
huisarts, voordat het CBR een definitief besluit neemt. De keuringsartsen schatten dit hoger in vanuit
hun praktijkervaring.
• 13% van de senioren met een doorverwijzing naar de oogarts van het CBR ondergaat een staaroperatie
voordat het uiteindelijke besluit van goed- of afkeuring wordt genomen.
• Het effect van de seniorenkeuring op het aantal verkeersongevallen is niet uit te drukken in een hard
getal door het ontbreken van de informatie die daarvoor nodig zou zijn. Er lijken echter wel aanwijzingen te zijn voor een gunstig effect op het aantal verkeersongevallen.
• Bij afschaffing van de keuring zou de oudere rijbewijshouder ten minste €132 en bijna 2,5 uur in de vijf
jaar aan lasten bespaard worden.
• Er is geen regeling in het buitenland die simpelweg onveranderd kan worden overgenomen ter vervanging van de seniorenkeuring. In dit rapport zijn randvoorwaarden geschetst waaraan een systeem van
medische geschiktheidsbeoordeling, met of zonder een seniorenkeuring, zou moeten voldoen.
• Een beter inzicht in de relatie tussen medische geschiktheidsbeoordeling en verkeersveiligheid is pas
mogelijk als de registratie van rijbewijzen, resultaten van keuringen, redenen van afkeuring en
verkeersslachtoffers is verbeterd.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 11

Conclusie
De meeste senioren in onze onderzoekspopulatie ervoeren de keuring zelf als niet belastend, hoewel
38% de kosten wel (enigszins) belastend vond.
Op basis van de bevindingen, is het aannemelijk dat de seniorenkeuring de verkeersveiligheid bevordert,
maar de mate waarin blijft onbekend. Deze conclusie is gebaseerd op de volgende overwegingen:
• In 2012 werden bijna 2500 senioren afgekeurd, waarvan mag worden aangenomen dat deze groep
gemiddeld een verhoogd ongevalsrisico zou hebben.
• Ruim 109.000 senioren kregen een beperking opgelegd, waarvan een gunstig effect op de verkeersveiligheid goed denkbaar is.
• Ten slotte neemt een deel van de gekeurden preventieve maatregelen die de rijgeschiktheid
bevorderen.
• Analyse van het verband tussen leeftijd en ongevalsrisico lijkt te bevestigen dat er een gunstig effect op
de aantallen verkeersslachtoffers van de keuring uitgaat.
Om bij een eventuele afschaffing van de seniorenkeuring geen risico’s te nemen met betrekking tot de
verkeersveiligheid moeten alternatieve maatregelen overwogen worden. Dit is echter pas mogelijk als er
een beter inzicht is in de relatie tussen medische geschiktheidsbeoordeling en verkeersveiligheid.

12 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

1
Inleiding
Zodra mensen de leeftijd van 70 jaar bereiken, moeten zij bij verlenging van hun rijbewijs een medische
keuring ondergaan om te laten beoordelen of zij nog medisch geschikt zijn om een auto te besturen. Al
sinds de invoering van een medische geschiktheidsbeoordeling voor het rijbewijs in de eerste helft van de
vorige eeuw is er discussie geweest over de optimale invulling van een dergelijk systeem, dat primair ten
doel heeft de verkeersveiligheid te bevorderen. Een leeftijdsafhankelijke keuring, een zogenaamde
‘seniorenkeuring’, is er sinds 1951 (zie het historische overzicht in hoofdstuk 2).
Een nadeel van de seniorenkeuring is dat deze administratieve lasten en kosten met zich meebrengt voor
de rijbewijshouder. In een aantal landen, waaronder onze buurlanden, bestaat geen leeftijdsafhankelijke
medische beoordeling. Mede vanwege ervaren nadelen van de seniorenkeuring hebben recentelijk de
discussies over de seniorenkeuring geleid tot Kamervragen. Naar aanleiding daarvan is in 2011 een
onderzoek uitgevoerd door de Stichting Wetenschappelijke Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) naar
de vraag wat het effect op de verkeersveiligheid zou zijn als de keuringsleeftijd van 70 naar 75 jaar wordt
verhoogd (Vlakveld en Davidse 2011). Voorts heeft de minister onderzoeksbureau AEF opdracht gegeven
om het systeem van rijvaardigheid en -geschiktheidsbeoordeling door te lichten en te zoeken naar
verbeteringen (Andersson Elffers Felix 2012). In een brief van 22 mei 2012 waarin zij de kamer informeert
over de resultaten van dat onderzoek (Kamerstuk 29 398, nr. 325) schrijft de minister:
‘Gezien de administratieve lasten heb ik een voorkeur om de seniorenkeuring te laten vervallen.
Om de vraag te beantwoorden of de verkeersveiligheid hiermee niet in het gedrang komt zal
nader onderzoek moeten worden gedaan. Hierbij is het onder andere van belang te onderzoeken
hoeveel mensen door de keuringen een beperking krijgen opgelegd en hoeveel mensen vrijwillig
afzien van een verlenging van een rijbewijs. Ook wil ik weten welke andere middelen er zijn om
de verkeersveiligheid te borgen bij een eventuele afschaffing van de seniorenkeuring. Een
beslissing hierover verdient een zorgvuldige afweging tussen vermindering van de lasten voor de
burgers en de effecten op verkeersveiligheid. In het voorjaar van 2013 wil ik de resultaten van het
onderzoek naar een mogelijke afschaffing van de seniorenkeuring aan uw Kamer doen
toekomen.’
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 13

Een begin met de beoogde lastenverlichting is gemaakt met het verhogen van de keuringsleeftijd van 70
naar 75 jaar. Een ontwerpbesluit van de daarvoor benodigde algemene maatregel van bestuur is naar de
Tweede Kamer gestuurd, en vervolgens ter advisering voorgelegd aan de Raad van State (Kamerstuk 33
348, nr. 8).
In de hierboven geciteerde woorden van de minister wordt aangegeven dat eventuele afschaffing van de
seniorenkeuring niet ten koste mag gaan van de verkeersveiligheid. Om de mogelijke gevolgen van
afschaffing van de seniorenkeuring voor de verkeersveiligheid nader in kaart te brengen, heeft het
ministerie van IenM (afdeling Verkeersveiligheid van de directie Wegen en verkeersveiligheid van het
Directoraat-Generaal Bereikbaarheid) daarom de opdracht gegeven aan het RIVM om hiernaar onderzoek te doen. Daarnaast is het RIVM gevraagd om te onderzoeken wat mogelijke alternatieven zouden
zijn voor het huidige systeem aan de hand van voorbeelden uit het buitenland. Hoewel de
EU-regelgeving wel richtlijnen kent voor medische rijgeschiktheidsbeoordeling, laat zij landen vrij om al
dan niet een leeftijdsgebonden verplichte medische keuring te hebben.
Het ministerie van IenM wil een onderzoek dat bovengenoemde kamertoezegging concreet invult.
Daartoe zijn de volgende vragen geformuleerd:
1. Wat is het effect van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid?
a. Wat is het directe effect van opsporing van de medische aandoeningen waar de seniorenkeuring op
screent op de verkeersveiligheid?
Wat is de samenhang tussen het ouder worden, medische aandoeningen en verkeersongevallen?
Hoeveel mensen krijgen door de keuring een beperking opgelegd en hoeveel worden er afgekeurd?
b. Wat zijn de indirecte effecten van de seniorenkeuring?
• Hoeveel mensen zien vrijwillig af van een verlenging van hun rijbewijs en hangt dit samen met
medische aandoeningen?
• Hoeveel senioren nemen preventieve maatregelen (zoals het ondergaan van een staaroperatie,
een health check bij huisarts) voorafgaand aan de keuring?
c. Hoeveel verkeersdoden en ernstige verkeersgewonden worden voorkomen door de keuring?
2. Welke kosten en administratieve lasten worden de senior bespaard na afschaffing van de keuring?
3. Welke alternatieve regelingen zijn er in het buitenland om de verkeersveiligheid te waarborgen?
a. Zijn er alternatieven die toepasbaar zijn op de Nederlandse situatie om de verkeersveiligheid te
waarborgen en tegelijk de administratieve lasten van de burger te verlagen?

1.1 De begrippen rijvaardigheid, (rij)geschiktheid en (senioren)keuring
In de wetgeving (zie hoofdstuk 2) worden twee termen gebruikt die verwijzen naar het vermogen van
mensen om zich veilig in het verkeer te gedragen. Omdat het begrip (rij)geschiktheid een cruciale rol
speelt in dit onderzoek, is het nuttig om hier duidelijk te definiëren hoe de termen in de juridische
context van de rijbewijsverlening gebruikt worden.
Het begrip rijvaardigheid, bijvoorbeeld, heeft in de wet een nauwere betekenis dan in het dagelijkse
taalgebruik. Rijvaardigheid in de zin van de wet slaat op de kennis van de verkeersregels, het vermogen
ze toe te passen, en de vaardigheid om de handelingen te verrichten die voor het besturen van een
14 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

voertuig nodig zijn. De rijvaardigheid wordt getoetst met het rijexamen.
Een voorwaarde om rijvaardig te kunnen zijn, is dat de lichamelijke en mentale vermogens die daarvoor
nodig zijn aanwezig zijn. In de wet (Regeling 2000, hoofdstuk 2) staat dit beschreven als geschiktheid:
‘Geschiktheid heeft betrekking op de lichamelijke en geestelijke kwaliteiten op grond waarvan
een persoon wel of niet, of voor een beperkte tijdsduur, geschikt is voor het besturen van een
motorrijtuig.’
Hierna wordt dit in dit rapport rijgeschiktheid genoemd. Daarnaast wordt nog de term medische
geschiktheid gebruikt. Dit houdt er verband mee dat een rijbewijs pas wordt afgegeven als er een
medische verklaring van geschiktheid is afgegeven door het CBR. De term heeft dus duidelijk betrekking
op het proces van de medische beoordeling van de rijgeschiktheid. In feite is deze term eigenlijk te nauw
en dekt de lading niet. Immers, een medische aandoening zoals gespecificeerd in de wet (Regeling 2000;
zie hoofdstuk 2) is weliswaar een noodzakelijke voorwaarde om een medische verklaring van rijgeschiktheid te weigeren (ongeschikt te verklaren), maar het is nog geenszins een voldoende voorwaarde. In
sommige gevallen is het uiteindelijk een ‘op de maat gesneden’ rijtest die de doorslag geeft of aan het
verkeer kan worden deelgenomen met een medische aandoening. Het lijkt dan ook nauwkeuriger om de
term medische geschiktheid te vermijden. Hierna wordt alleen gesproken over rijgeschiktheid.
De term seniorenkeuring, ten slotte, wordt gebruikt voor de verplichte medische geschiktheidsbeoordeling vanaf het 70ste levensjaar. De procedure voor deze beoordeling wordt nader beschreven in hoofdstuk
2. Hoewel het geen medische keuring in de gebruikelijke zin is – het CBR bepaalt uiteindelijk of iemand
rijgeschikt wordt bevonden na informatie-inwinning bij artsen – wordt hierna naar deze keuring
verwezen als ‘seniorenkeuring’ om een lange omschrijving te voorkomen.

1.2 Afbakening
Het onderzoek heeft uitsluitend betrekking op rijbewijzen van groep 1 (personenauto’s en motorrijwielen). Daarnaast zijn alleen de effecten op de aantallen doden en ernstige verkeersgewonden meegewogen en zijn andere effecten op de verkeersveiligheid, zoals lichtgewonden en materiële schade, buiten
beschouwing gelaten, omdat daar te weinig gegevens over zijn. Ook is er geen rekening gehouden met
het effect van een seniorenkeuring op de mobiliteit van ouderen en de mogelijke gevolgen van het
overgaan naar onveiligere vormen van vervoer in geval van afkeuring, of het laten verlopen van het
rijbewijs. Ook hiervoor ontbreken relevante gegevens.

1.3 Leeswijzer
Het uitgevoerde onderzoek bestond uit een aantal elementen.
In hoofdstuk 2 wordt benodigde achtergrondinformatie gegeven. Hoofdstuk 3 beschrijft de gebruikte
onderzoeksmethodes. In hoofdstuk 4 worden de onderzoeksvragen beantwoord met behulp van de
uitgevoerde onderzoeken. Na een beknopt overzicht van wat er in de wetenschappelijke literatuur
bekend is over de relatie tussen leeftijd, medische aandoeningen en verkeersveiligheid, worden de
resultaten gepresenteerd van een statistische analyse van Nederlandse ongevallenstatistieken. Verder
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 15

rapporteert hoofdstuk 4 de uitkomsten van het onderzoek onder de senioren met een rijbewijs en
senioren die het rijbewijs hebben laten verlopen, en het onderzoek onder de keuringsartsen en oogartsen. Ook worden in dat hoofdstuk de verschillende systemen in andere landen gepresenteerd en
besproken met betrekking tot de Nederlandse context. Ten slotte worden in dat hoofdstuk de kosten
beschreven die de seniorenkeuring met zich meebrengt. In hoofdstuk 5 worden de belangrijkste
resultaten samengevat en besproken.

16 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

2
De medische
geschiktheidsbeoordeling
van senioren: achtergrond
Voor een juist begrip van de probleemstelling van het huidige onderzoek en de gevolgde aanpak is het
nodig om de feitelijke achtergrond goed voor ogen te hebben. In dit hoofdstuk wordt achtereenvolgens
ingegaan op de wettelijke basis van de keuring en de stappen van het keuringsproces. Tot besluit volgt
een kort historisch overzicht van de belangrijkste beslissingen en ontwikkelingen die de medische
rijgeschiktheidsbeoordeling in Nederland hebben bepaald.

2.1 Wettelijke basis en procedure van de seniorenkeuring
In artikel 111 van de Wegenverkeerswet (WVW) is vastgelegd dat een rijbewijs slechts wordt afgegeven
aan iemand die ‘over een voldoende mate van rijvaardigheid en geschiktheid’ beschikt. Hoe die
rijvaardigheid en geschiktheid moeten worden vastgesteld, is nader uitgewerkt in het Reglement
rijbewijzen (RR). De beoordeling hiervan is door de wetgever overgelaten aan het CBR (WVW artikel 4aa).
De Eigen Verklaring en de geschiktheidsbeoordeling
De procedure voor de geschiktheidsbeoordeling voor het besturen van voertuigen begint met het
invullen van de Eigen Verklaring, een formulier verkrijgbaar bij het gemeentehuis of via internet te
downloaden. De procedure, evenals de keuringsmethodiek en de bevoegdheden, worden beschreven in
het Reglement rijbewijzen, artikelen 97-104. De Eigen Verklaring moet worden ingevuld bij de eerste
aanvraag van een rijbewijs, bij een verlenging na het bereiken van de 70ste verjaardag, en tussentijds bij
‘medische indicatie’. Het is een lijst met elf vragen over de medische voorgeschiedenis en medische
gesteldheid van de aanvrager. De vragen zijn zo geformuleerd dat een ontkennend antwoord (‘Nee’) op
alle vragen betekent dat de aanvrager wordt geacht rijgeschikt te zijn. In dat geval, en als de aanvrager
jonger is dan 70 jaar, gaat het CBR over tot het afgeven van een Verklaring van Geschiktheid. Met de
Verklaring van Geschiktheid kan dan binnen een periode van zes maanden een rijbewijs afgehaald
worden.
Indien echter op één of meer vragen op de Eigen Verklaring met ‘ja’ is geantwoord, moet (op eigen
kosten) een arts bezocht worden die een aantekening plaatst waaruit ‘de aard en de ernst van de
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 17

aandoening blijken’ (RR artikel 100 lid 2). Indien de medische beoordelaars van het CBR daartoe
aanleiding zien, kan de aanvrager verzocht worden zich (op eigen kosten) te wenden tot een medisch
specialist voor een nadere beoordeling (RR 101). Ten slotte kan ook worden besloten dat een op het
individuele geval aangepaste rijtest uitsluitsel moet bieden over de rijgeschiktheid (RR 103).
De geschiktheidsbeoordeling kan tot drie resultaten leiden:
1) goedkeuring en afgifte van een Verklaring van Geschiktheid;
2) weigering van een Verklaring van Geschiktheid (afkeuring);
3) afgifte van een Verklaring met één of meerdere beperkingen. Deze beperkingen kunnen de duur van de
geldigheid betreffen, bepaalde technische eisen aan de te besturen auto (bijvoorbeeld alleen een
automaat), het gebruik van kunst- of hulpmiddelen, of beperkingen in het gebruik (alleen overdag of
binnen een geografisch beperkt gebied).
Na de indiening van de Eigen Verklaring bij eerste aanvraag van een rijbewijs is er in principe tot het
bereiken van de 70ste verjaardag geen moment meer waarop een beoordeling van de geschiktheid
plaatsvindt. Daarop zijn twee uitzonderingen. Ten eerste kan op initiatief van de politie een medische
beoordeling verlangd worden, de zogenaamde vorderingsprocedure (WVW artikelen 130-3). Dit gebeurt
wanneer iemand opvalt door afwijkend rijgedrag. Het CBR moet dan een rijvaardigheids- of een
rijgeschiktheidsonderzoek instellen. Ook kan een vorderingsprocedure in gang worden gezet na melding
bij het CBR door een behandelend arts, of een betrouwbare derde. Als de melding wordt gedaan door
een behandelend arts is dat in principe in strijd met het medische beroepsgeheim. De richtlijnen die
daarvoor zijn opgesteld door de KNMG erkennen echter dat er gevallen bestaan waarin het
beroepsgeheim een lagere prioriteit heeft dan het algemeen maatschappelijk belang. Het is echter een
delicate vraag in hoeverre meldingen aan het CBR door deze uitzonderingsmogelijkheden gedekt
worden. In ieder geval vinden er jaarlijks via deze weg tientallen meldingen plaats (Bredewoud 2004).
De vrijwillige melding
Een tweede manier waarop een medische geschiktheidsbeoordeling kan plaatsvinden, is via de
zogenaamde vrijwillige melding, op medische indicatie. Dat kan gebeuren door een rijbewijshouder van
wie de lichamelijke of geestelijke toestand is gewijzigd op een manier die consequenties zou kunnen
hebben voor de rijgeschiktheid, bijvoorbeeld na een beroerte of een epileptische aanval. Al dan niet in
overleg of op aanraden van de behandelend arts kan de gewijzigde toestand aan het CBR worden
meegedeeld door het invullen en opsturen van een Eigen Verklaring. Hiermee wordt een
geschiktheidsbeoordelingsprocedure in gang gezet. Het CBR zal dan, indien dat nodig wordt geacht,
medisch advies vragen en eventueel een beoordeling door een onafhankelijke specialist, en soms een
rijtest laten afnemen. In sommige andere landen, zoals hierna nog zal worden beschreven, is een
dergelijke melding verplicht.
De seniorenkeuring
De wettelijke basis voor de leeftijdsafhankelijke keuring – de seniorenkeuring – is te vinden in RR artikel
100 lid 3, waarin wordt gesteld dat bij verlenging van het rijbewijs vanaf de dag van de 70ste verjaardag
naast de Eigen Verklaring een ‘geneeskundig verslag volgens door het CBR vastgesteld model’ dient te
worden overlegd. Dat geneeskundige verslag dient te worden opgemaakt door een arts. Volgens de
richtlijnen van de KNMG dient dat een arts te zijn die niet de behandelaar van de betrokkene is. Dit
verslag moet in ieder geval antwoord geven op de vraag of er bij anamnese en lichamelijk onderzoek
18 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

‘verschijnselen gevonden of vermoedens gerezen’ zijn ‘die zouden wijzen op ongeschiktheid tot het
besturen van motorrijtuigen’. Het gaat in feite om een screenende keuring.
Zowel de antwoorden op de eigen verklaring als het geneeskundig verslag mogen dan voor het CBR
reden zijn om een specialistisch onderzoek en/of een rijtest te verlangen. De rijtest wordt afgenomen
door een deskundige van het CBR volgens een op de vermoede aandoening aangepast protocol.
Wat de principes moeten zijn waarop de geschiktheidsbeoordeling is gebaseerd, is niet expliciet in de wet
geregeld. In RR artikel 103 lid 1 wordt slechts gesteld dat de aanvrager naar het oordeel van het CBR
voldoet ‘aan de ministeriële regeling vastgestelde eisen ten aanzien van de lichamelijke en geestelijke
geschiktheid’. Deze ministeriële regeling is vastgelegd in de Regeling eisen geschiktheid 2000 (Regeling
2000), die op zijn beurt weer is gebaseerd op Europese regelgeving, in het bijzonder de 3de Europese
richtlijn (2006/126/EG, Annex III). Daarin wordt aangegeven bij welke medische aandoeningen een
nadere medische evaluatie dient plaats te vinden. De lijst is geformuleerd als een opsomming van
minimumeisen. Dat wil zeggen dat lidstaten vrij zijn om strengere normen te formuleren, maar niet
minder streng. Daarnaast zijn er medische aandoeningen die de regeling niet noemt, maar waarbij sinds
het formuleren van de regeling behoefte aan advies wat betreft rijgeschiktheid is ontstaan. In Nederland
(en elders) is in de loop der tijd nadere invulling gegeven aan deze ‘leegtes’ ( met onder andere richtlijnen
slaapapneu, chronische nierinsufficiëntie, cognitieve stoornissen, bioptic driving, epilepsie, en ICD, die elk ook
weer aan bijstelling onderhevig kunnen zijn).
De Europese richtlijn noemt slechts dat er geen leeftijdsafhankelijke medische beoordeling mag zijn op
een leeftijd jonger dan 50 jaar. Het is aan de lidstaten zelf overgelaten om vanaf die leeftijd wel of geen
verplichte leeftijdsafhankelijke keuring te hebben.
Ten slotte is het voor een goed begrip van sommige aspecten van dit onderzoek van belang te wijzen op
de variatie die bestaat in de leeftijd waarop mensen gekeurd worden. Deze variatie die een periode van 5
jaar bestrijkt, is het gevolg van de regeling met betrekking tot de verlenging van het rijbewijs. Tot de
leeftijd van 60 jaar is een rijbewijs telkens 10 jaar geldig. Van 60 tot 65 wordt een rijbewijs afgegeven dat
geldig is tot de 70ste verjaardag. Vanaf 65 jaar tot en met 69 jaar wordt een rijbewijs afgegeven met een
geldigheid van 5 jaar. Als iemands rijbewijs dus verloopt op de leeftijd van 64 jaar, krijgt men een rijbewijs
tot het 70ste. Dan moet er een keuring plaatsvinden op 69-jarige leeftijd. Verloopt echter het rijbewijs op
69-jarige leeftijd (omdat de laatste verlenging op 59-jarige leeftijd plaatsvond), dan krijgt men een
rijbewijs tot 74 jaar. De keuring vindt dan pas op 74-jarige leeftijd plaats. Iemand die op 19-jarige leeftijd
slaagt voor het rijexamen hoeft pas op 74-jarige leeftijd gekeurd te worden; iemand die op 20-jarige
leeftijd slaagt, moet al op 69-jarige leeftijd gekeurd worden.
In Figuur 1 is het proces van medische beoordeling vanaf het behalen van het rijbewijs weergegeven. De
plaats van de seniorenkeuring daarin is gemarkeerd met een gekleurde achtergrond.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 19

Figuur 1: De (medische) geschiktheidsbeoordeling

Rijexamen

Eigen Verklaring
( EV )

Verklaring
geschiktheid
(G)

Afkeuring
(A)

Ziekte
(Reg2000
aandoening)

Beperkingen
(B)

Follow
-up
door
CBR

Vrijwillige
melding
dmv EV

Gezond
G

Vanaf 70 jaar

B

EV + Keuring

G
Vanaf 75 jaar

A

A

B

EV + Keuring

2.2 Een historisch perspectief
Een seniorenkeuring heeft in Nederland niet altijd bestaan. Nadat in 1927 het CBR werd opgericht (toen
nog CBBR) en onder andere de taak kreeg aanvragers van rijbewijzen op medische geschiktheid te
beoordelen, moest de aanvrager aanvankelijk bij iedere verlenging van het rijbewijs gekeurd worden. Bij
de invoering van de Wegenverkeerswet in 1951 werden deze medische keuringen vervangen door het
systeem van de eigen verklaringen. Medische beoordelingen waren alleen nodig bij bevestigende
20 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Figuur 2: Ontwikkeling van de aantallen rijbewijshouders over de periode 1987-2007 naar leeftijdscategorie.

rijbewijshouders (miljoenen)

6

4
Leeftijdsgroep
75+
65-74

2

60-64
50-59
0

40-49
1990

1995

2000

2005

jaar
Bron: CBS

antwoorden op de eigen verklaring, die bij elke afgifte van een nieuw rijbewijs ingevuld moest worden,
en bij verlengingen vanaf de leeftijd van 60 jaar. In 1986 werd de leeftijd van verplichte keuring verhoogd
naar 70 jaar. Ieder voorstel tot verandering van de keuringsleeftijd heeft geleid tot vragen naar de
gevolgen van de verandering van de keuringsleeftijd voor de verkeersveiligheid, en naar de effectiviteit
van de leeftijdsafhankelijke keuring. Daar zijn in de loop der tijd verschillende rapporten aan gewijd (zie
Tabel 1 en Bijlage 7.7).
Ondertussen is in de loop der jaren het verkeer door een samenspel van factoren steeds veiliger
geworden. Na een piek van ruim 3000 verkeersdoden in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw, is
het jaarlijkse aantal doden gezakt naar 650 in 2012. Deze sterke daling vond plaats ondanks een gestage
stijging van de aantallen rijbewijshouders, een stijging die zich in alle leeftijdsklassen voordeed (zie
Figuur 2).
Een andere ontwikkeling die heeft plaatsgevonden is een steeds meer gedetailleerde invulling van de
medische aandoeningen waarvan gevonden wordt dat die de rijgeschiktheid beïnvloeden (zie Bijlage 7.7).
In sommige gevallen, zoals voor dragers van een inwendige defibrillator (ICD), heeft dat geleid tot
gedetailleerde voorschriften. Ook zijn de mogelijkheden van ‘fine-tuning’ van de medische beoordeling
bevorderd door invoering van verschillende mogelijkheden tot het opleggen van beperkingen, zowel in
geldigheidsduur, als wat betreft aanpassingen aan de auto.
In Tabel 1 is in de vorm van een tijdbalk een overzicht gegeven van de belangrijkste ontwikkelingen, met
inbegrip van vermelding van de verschenen rapporten. Een uitvoerig overzicht is gegeven in Bijlage 7.7.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 21

Tabel 1: Historisch overzicht*
Jaar
Gebeurtenis
Invoering landelijk rijbewijs. Geen keuring nodig.
1906
1927
1951

1966
1981

1986
1990
2000
2001

2004

Oprichting CBBR (later CBR). Tevens invoering van een medische keuring: iedereen diende bij
aanvraag en verlenging van een rijbewijs gekeurd te worden.
Invoering van de Wegenverkeerswet (uit 1935) en het Wegenverkeersreglement. De
verantwoordelijkheid voor de geschiktheidsbeoordelingen kwam bij het CBR (de Geneeskundige
CBR) te liggen. Ook werd de Eigen Verklaring ingevoerd; daardoor hoefde niet iedereen meer
gekeurd te worden. Bij iedere verlenging na 5 jaar moest een EV worden ingediend. Vanaf de
leeftijd van 60 jaar is wel een medische keuring vereist.
Gezondheidsraad geeft voor het eerst medische richtlijnen voor het keuren en stelt een lijst op
met medische aandoeningen die de rijgeschiktheid kunnen beïnvloeden.
Rapport SWOV, getiteld ‘Verlenging van de geldigheidsduur van rijbewijzen’, geschreven naar
aanleiding van een wetsontwerp Verlenging Geldigheid Rijbewijzen (1980), dat onder andere
inhield dat een eigen verklaring niet meer nodig was bij verlenging tot het 60ste jaar. In het
rapport werd ingegaan op het effect op de verkeersveiligheid. Er werd geen goed te kwantificeren
effect gevonden; wel werd een verhoogde ongevalskans vanaf de leeftijd van 65 geconstateerd.
Op 1 oktober trad wijziging van het Wegenverkeersreglement Verlenging Geldigheid Rijbewijzen
in werking. De leeftijd van verplichte keuring werd nu vanaf 70 jaar.
SWOV pleit voor meldplicht voor burgers (ten behoeve van Commissie Scherpenhuizen).
Regeling eisen geschiktheid 2000, waarin een lijst met medische aandoeningen die de
rijgeschiktheid kunnen beïnvloeden, ter vervanging van eerdere richtlijnen en normen.
Gezondheidsraad adviseert (naar aanleiding van advies voor mensen met tumoren) de
keuringsleeftijd te verlagen naar 60 jaar en een meldplicht in te stellen voor burgers, met een
adviesrol voor artsen (uitdrukkelijk tegen melding door artsen).
Rapport van Methorst (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat). Advies over
verlaging van keuringsleeftijd voor het rijbewijs. 17 juni 2004, naar aanleiding van het
Gezondheidsraadadvies om de keuringsleeftijd voor het rijbewijs te verlagen van 70 naar 60 jaar.
Conclusies waren dat verlagen van de leeftijd niet zinvol is. Ook werd getwijfeld aan de
effectiviteit van de keuring. De volgende alternatieven voor een keuring werden voorgesteld:
meldingsplicht voor medische aandoeningen gekoppeld aan de Vorderingsprocedure;
gebruikmaken van signalen over vermoede rijongeschiktheid door politie, familie of huisarts.

2010
2011

Minister Peijs kondigt in een brief aan de Tweede Kamer een aantal maatregelen aan, waaronder
een voorgenomen invoering van een meldplicht voor burgers in 2007 (zie verder overzicht in
Bijlage 7.7).
Ombudsman adviseert een meldplicht voor burgers op te nemen in de wet.
Kamer pleit in Algemeen Overleg voor verhoging van de keuringsleeftijd. De minister zegt een
onderzoek toe.
SWOV pleit in een rapport voor meldplicht behandelend arts bij verhoging van de keuringsleeftijd
naar 75 jaar. Minister zegt een AO-onderzoek toe naar bureaucratie rond medische keuringen.
(mei) Minister kondigt in een brief aan de keuringsleeftijd te zullen verhogen naar 75 jaar.

22 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Vervolg tabel 1
Bekendmaking onderzoek AEF.
2012
Aanbevelingen in dit rapport zijn onder andere om te onderzoeken of de leeftijdskeuring niet
beter afgeschaft kan worden en of er niet een meldplicht moet komen voor mensen met een
medische aandoening en het verplicht stellen van een Eigen Verklaring bij verlenging.
(augustus) De minister dient wetsvoorstel (en toelichting) in om de keuringsleeftijd te verhogen
naar 75 jaar.
2013

Minister biedt aan de Tweede Kamer concept-Algemene Maatregel van Bestuur om de
keuringsleeftijd te verhogen naar 75 jaar ter inzage aan. Het concept is naar de Raad van State
voor advies.
(mei) Officier van justitie pleit bij de rechtbank Breda voor invoering van een meldplicht voor
burgers in een rechtszaak over een dodelijk ongeval bij epilepsie

* Referenties naar oorspronkelijke stukken worden gegeven in het uitgebreide overzicht in Bijlage 7.7.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 23

24 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

3
Onderzoeksmethoden
In dit hoofdstuk wordt nader beschreven welke methoden gebruikt zijn om de onderzoeksvragen te
beantwoorden. Twee vragen staan in dit onderzoek centraal. De eerste vraag betreft de mogelijke
gevolgen voor de verkeersveiligheid bij afschaffing van de seniorenkeuring. Deze vraag is beantwoord
met behulp van een aantal deelstudies die hier worden toegelicht. De tweede vraag, betreffende de
mogelijke alternatieven voor de seniorenkeuring in Nederland, is aan de hand van een literatuurstudie
benaderd.
Effectiviteit van de keuring: primaire en secundaire effecten
De gevolgen voor de verkeersveiligheid van een afschaffing van de keuring hangen grotendeels van de
volgende factoren af:
1. het aantal mensen dat ongeschikt wordt verklaard onder het huidige systeem, de redenen voor
afkeuring, en de ongevalsrisico’s die samenhangen met de medische aandoeningen die de reden voor
afkeuring vormen. In het bijzonder gaat het om de mate waarin het risico verhoogd is bij de
betreffende aandoeningen ten opzichte van mensen die worden goedgekeurd (de relatieve risico’s);
2. het aantal mensen dat beperkingen krijgt opgelegd, de aard van de beperkingen en de mate waarin die
beperkingen het ongevalsrisico verminderen.
Deze punten zijn wat de beoogde effectiviteit van de keuring genoemd zou kunnen worden: de bedoelde
bijdrage aan de verkeersveiligheid. Hoe deze primaire preventieve effecten zijn onderzocht wordt nader
beschreven in paragraaf 3.1.
Daarnaast heeft een keuring mogelijk nog andere werkingen die niet zijn te herleiden uit de statistieken.
Gedacht kan worden aan de volgende indirecte effecten:
1. Een preventief ‘psychologisch’ effect van de keuring, dat mensen met een wellicht verhoogd risico
ertoe brengt hun rijbewijs niet te verlengen.
2. Een preventief ‘medisch’ effect waarbij mensen maatregelen nemen die de verkeersveiligheid
bevorderen, zoals de aanschaf van een nieuwe bril of het ondergaan van een staaroperatie. Op zichzelf
moet dit tot de beoogde effecten van de keuring gerekend worden, aangezien de keuring immers
minimumeisen stelt aan, bijvoorbeeld, het gezichtsvermogen. Als zulke maatregelen echter genomen
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 25

worden nog voordat het CBR het dossier beoordeelt, is daarvan in de keuringsstatistieken niets terug
te vinden. Het is dan onbekend hoe vaak dit voorkomt en dus wat de potentiële bijdrage daarvan aan
de verkeersveiligheid is.
Naar deze indirecte en gedeeltelijk niet primair beoogde effecten was nog vrijwel geen onderzoek
gedaan. Bij de opzet van dit project was daarom een belangrijke doelstelling om hier meer licht op te
werpen. De opzet van dit onderzoek wordt besproken in paragraaf 3.2 en 3.3.
Ten slotte is geprobeerd om met een statistische analyse van de ongevallenstatistieken in Nederland het
totale effect van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid te evalueren. De gebruikte methode van
analyse wordt beschreven in paragraaf 3.4.

3.1 Evaluatie van de effecten van de seniorenkeuring op basis van
ongevalsrisico’s samenhangend met medische aandoeningen
Dit deel van het onderzoek bestond uit een literatuuronderzoek, aangevuld met een inventarisatie van de
keuringsgegevens van het CBR.

3.1.1 Literatuuronderzoek
Er is een literatuurstudie uitgevoerd met als doel studies te vinden die inzicht geven in het verband tussen
leeftijd en ongevalsrisico, en de relatie met medische aandoeningen. Als bron voor onderzoek is
gebruikgemaakt van bestaande rapporten, via internet beschikbaar, aangevuld met artikelen gevonden
met zoekacties op PubMed met termen als ‘(medical) fitness AND driving’, ‘driving fitness’, ‘older
driver(s)’, ‘medical examination AND driving’, ‘age AND driving’, ‘Alzheimer AND driving’, enzovoort.

3.1.2 Beschrijving van CBR gegevens over de keuringen
Het CBR heeft gegevens beschikbaar gesteld over de medische beoordelingen verricht in het jaar 2012.
Hiervan wordt een overzicht gegeven. Deze gegevens bieden inzicht in het aantal keuringen dat is
verricht, de percentages afgekeurden en goedkeuringen met beperkingen. Ook verwijzingen naar
verschillende typen specialisten worden gepresenteerd om zo inzicht te krijgen in de aandoeningen
waarvoor mensen worden verwezen.

3.2 Indirecte effecten van de seniorenkeuring
De indirecte effecten, zoals het laten verlopen van het rijbewijs en het nemen van preventieve maatregelen voordat de keuring plaatsvindt, werden door middel van verschillende methoden in kaart gebracht.

3.2.1 Schatting van het aantal senioren dat het rijbewijs laat verlopen
Hoeveel senioren zich niet laten keuren en het rijbewijs laten verlopen, werd geschat met behulp van
gegevens over de aantallen rijbewijshouders naar leeftijd over de kalender jaren 2006-2011 (Bron: RDW).
26 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Hierbij moest rekening gehouden worden met sterfte, omdat het databestand van rijbewijshouders ook
sterftegevallen bevat.
Met gegevens over een periode van zes jaar (2006-2011) was het mogelijk om rijbewijsbezitters een
aantal jaren in de tijd te vervolgen: 69-jarigen in 2006, 70-jarigen in 2007, enzovoort. Het verloop in
rijbewijsbezit is zo bepaald over een vijfjaars periode, overeenkomend met de geldigheidsduur van het
rijbewijs vanaf het 70ste jaar en de keuringscyclus (69 tot 74 jaar; 74 tot 79 jaar, enzovoort). Daarbij zijn
de volgende aannames gemaakt:
1) Het aantal mensen dat na het 69ste levensjaar nog rijexamen doet en voor het eerst een rijbewijs haalt,
is verwaarloosbaar klein.
2) De sterfte onder rijbewijshouders verschilt niet van de sterfte onder de algemene bevolking.
3) De afkeuringspercentages voor de leeftijdsgroepen 70-74, 75-79, 80-89, en ≥90 jaar waren gelijk aan
die voor 2012, zoals gepresenteerd in Tabel 4 (hoofdstuk 4). Om de verwachte sterfte te berekenen,
werden de leeftijdsspecifieke sterftecijfers voor die jaren van het CBS gebruikt (CBS statline).
4) Rijbewijshouders in de periode 2006-2011 die overleden zijn blijven vermeld in de registratie (met
verlopen rijbewijs na de datum van overlijden).
Met deze aannames is telkens voor een 5-jaarscohort, na aftrek van de geschatte sterfte en het aantal
afgekeurden, het verschil berekend in het aantal rijbewijshouders tussen opeenvolgende leeftijden n en
n+1.

3.2.2 Beslismoment om het rijbewijs te verlengen en het nemen van preventieve
		 maatregelen voorafgaand aan de keuring
De rol van de mogelijke indirecte effecten van de keuring werd onderzocht door middel van enquêtes
onder senioren, keuringsartsen en oogartsen.
Bij de senioren kwamen beide soorten effecten aan bod: de keuring als beslismoment en de factoren die
daar een rol bij spelen, en de preventieve maatregelen. Bij de keuringsartsen en oogartsen ging het
voornamelijk om de preventieve maatregelen. Hieronder worden de gebruikte methodes per doelgroep
beschreven.
3.2.2.1 Senioren
De verschillende motieven en welke factoren een rol spelen bij de beslissing om wel of niet aan de
seniorenkeuring deel te nemen, en of er preventieve maatregelen werden genomen voorafgaand aan de
seniorenkeuring, is nagegaan in een gestructureerd focusgroepgesprek (met een beperkt aantal
deelnemers). De informatie die uit deze gesprekken voortkwam, werd vervolgens gebruikt om
vragenlijsten te ontwikkelen die onder een grotere groep deelnemers werden verspreid.
Dit onderzoek werd uitbesteed aan onderzoeksbureau TNS NIPO. Het bureau heeft een grote database
met respondenten (N= 218.382) die representatief is voor de Nederlandse bevolking (volgens het
Nederlands OnderzoeksPanels VergelijkingsOnderzoek 2006). De verwachting was dat uit deze database
voldoende respondenten geworven konden worden uit elke groep om statistische analyses te kunnen
doen.
TNS NIPO heeft de focusgroepgesprekken gehouden en de vragenlijsten ontwikkeld in nauwe
samenwerking met het RIVM, waarbij het RIVM de uiteindelijke goedkeuring gaf. De resultaten van de
vragenlijsten werden geanalyseerd door het RIVM.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 27

Tabel 2: Formatie focusgroepen senioren
Focusgroep
Ngroep A (m/v)
1
2
3
4
5
6‡

Ngroep B (m/v)

3 (2/1)
4 (2/2)
3 (2/1)
2 (1/1)

Ngroep C† (m/v)

Leeftijdsrange

1 (0/1)

69-73
69-71
70-74
76-79
70-74
75-82

2 (1/1)
5 (3/2)
5 (2/3)

†In groep C zaten alleen maar goedgekeurde respondenten.
‡In focusgroep 6 werd afgeweken van het leeftijdscriterium, om voldoende deelnemers te kunnen recruteren.

Er werden 3 groepen senioren in de leeftijdsgroep 69-80 jaar geworven:
A) mensen die nog niet zijn opgeroepen voor de eerste keuring;
B*) mensen die wel zijn opgeroepen, maar niet gekeurd zijn en het rijbewijs hebben laten verlopen;
C*) mensen die zijn gekeurd (af- of goedgekeurd).
* In groep B en C kan het ook de tweede keuring betreffen. In groep B, bijvoorbeeld, was iemand bij de
eerste keuring goedgekeurd, maar heeft bij de tweede oproep besloten het rijbewijs te laten verlopen.
Het enige exclusiecriterium was het ooit gekeurd zijn vanwege een medische aandoening. Mensen in die
categorie zijn al bekend bij het CBR en worden niet ‘opgespoord’ met de seniorenkeuring.
Focusgroepgesprekken
Er werden 6 focusgroepgesprekken gehouden met deelnemers uit de 3 hierboven gedefinieerde groepen.
In Tabel 2 is de samenstelling van de 6 focusgroepen beschreven.
Het gesprek werd bij elke groep ingeleid met introducerende vragen over het rijbewijs en deelname aan
het verkeer in het algemeen. Daarna werden de volgende onderwerpen besproken: verlenging van het
rijbewijs vanaf 70 jaar en factoren die daarbij een rol spelen, de inhoud van de seniorenkeuring en de
meningen daarover, en opvattingen over alternatieven voor de seniorenkeuring, zoals eventuele
afschaffing en regelingen die in het buitenland bestaan.
De leidraad en het verslag van de focusgroepgesprekken met de senioren zijn bijgevoegd in Bijlage 7.1.
Vragenlijsten
De vragenlijsten werden ontwikkeld op basis van de resultaten van de focusgroepgesprekken en hadden
als doel om de factoren te identificeren die van belang zijn bij de beslissing om het rijbewijs wel of niet te
verlengen. Om deze factoren te identificeren werd een onderscheid gemaakt in ‘belangrijkste motief’ en
‘overige motieven’. Daarnaast was het doel van de vragenlijsten om na te gaan of mensen preventieve
maatregelen (zullen) nemen voor de keuringen om de kans op goedkeuring te vergroten, en of men door
zou rijden als er geen verplichte keuring zou zijn. De exacte vragenlijst is weergegeven in Bijlage 7.2.
Het beoogde aantal geïncludeerde respondenten bedroeg ongeveer 1000 mensen in totaal met een
gelijke verdeling over de 3 groepen. Er werden 2 wervingsmethoden gebruikt: via het online panel en
telefonisch om personen zonder internet te includeren.

28 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Uit het online panel werden eerst personen gescreend op grond van de inclusiecriteria door middel van
korte vragen. Na de online screening bleek dat er maar een kleine groep te vinden was die voldeed aan de
criteria van groep B (het rijbewijs zelf laten verlopen). Uiteindelijk werden van de gescreende personen er
581 voor groep A (nog niet gekeurd), 197 voor groep B (het rijbewijs laten verlopen) en 580 voor groep C
(gekeurd) uitgenodigd om de vragenlijsten in te vullen.
Om de representativiteit van de steekproef te verhogen werden ook personen zonder internet
geïncludeerd. Bij deze personen werden face-to-face-interviews gehouden waarin de vragen uit de
vragenlijsten mondeling werden gesteld. Hiervoor werden 598 telefoonnummers gebeld om te screenen
of men voldeed aan de voorwaarden om deel te nemen aan het onderzoek. Uit de screening voor de
telefoonwerving vielen 216 personen buiten de doelgroep, en werden 382 personen uitgenodigd om deel
te nemen aan het onderzoek.
3.2.2.2 Keuringsartsen
De keuringsartsen werden voor de focusgroepgesprekken geworven via Regelzorg en voor de
vragenlijsten via Regelzorg en Rijbewijskeuringsarts.nl.
Focusgroepgesprekken
De focusgroepgesprekken met de keuringsarts werden ingeleid met de achtergrond van het onderzoek
en een voorstelronde. De keuringsartsen werd gevraagd hoe het consult met de senior eruitziet, wat voor
onderzoeken er worden gedaan, en in hoeverre ze vinden dat de keuring gestandaardiseerd is. Er werd
ingegaan op de patiënt, waarbij werd gevraagd welke medische aandoeningen men veel tegenkomt, en
of de patiënt wel eens maatregelen neemt om de kans op goedkeuring te verhogen voorafgaand aan het
consult. Vervolgens ging het gesprek nader in op de mogelijke preventieve werking van het consult zelf,
waarin werd besproken welke adviezen werden gegeven en of de keuringsartsen de keurling aanraden
eerst naar een opticien of oogarts te gaan of helemaal afraden het keuringstraject te vervolgen.
Daarnaast werd ingegaan op welke rol de familie speelt in het hele proces. Ten slotte werd gevraagd wat
men vond van de effectiviteit van de keuring en van eventuele alternatieven voor de huidige
seniorenkeuring.
In Bijlage 7.3 zijn de leidraad en het verslag van de focusgroepgesprekken met de keuringsartsen
weergegeven.
Vragenlijsten
Aan de hand van de informatie van de focusgroepgesprekken werd een vragenlijst ontwikkeld, waarin
vooral werd gevraagd om schattingen te geven van hoe vaak het nemen de preventieve maatregelen
voorkomt (zie Bijlage 7.4). Deze vragenlijst werd onder een grotere groep keuringsartsen verspreid.
3.2.2.3 Oogartsen
Onder de oogartsen is een vragenlijst verspreid waarin voornamelijk gevraagd werd om een schatting te
geven van het aantal staaroperaties dat wordt uitgevoerd voorafgaand of tijdens het keuringsproces,
voordat het CBR tot een uiteindelijk oordeel komt (zie Bijlage 7.5). Dit is een van de preventieve maatregelen die naar verwachting veel voorkomen in de praktijk, maar niet worden geregistreerd door het CBR.
De vragenlijst werd landelijk verspreid onder 604 oogartsen door TNS NIPO.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 29

3.3 Statistische analyse ongevallenstatistieken
De variatie van vijf jaar in de leeftijd waarop mensen gekeurd worden, biedt in principe een ‘natuurlijk
experiment’. Door de aantallen ongevallen te vergelijken tussen mensen van dezelfde leeftijd die al wel
gekeurd zijn met een groep mensen die nog niet gekeurd is, kan zo inzicht worden verkregen in het effect
van de keuring. Hiervoor is het echter nodig een registratie van ongevallen (anoniem) te koppelen aan
het rijbewijzenregister. Dit bleek binnen de beperkte onderzoekstermijn niet mogelijk. Als alternatief is
een analyse gemaakt van de beschikbare ongevallenstatistieken.
Uitgangspunt bij deze analyse van Nederlandse ongevallenstatistieken is dat als de seniorenkeuring een
effect heeft op de verkeersveiligheid, zo een effect een ‘meetbaar signaal’ zou moeten geven in de
ongevallenstatistieken. Dat signaal zou zichtbaar moeten worden bij nadere analyse van het verband
tussen leeftijd en ongevalskans, veronderstellend dat daar een bepaald patroon in is te ontdekken. Als de
kans op een ongeval bijvoorbeeld stijgt met de leeftijd, kan dat verband worden weergegeven met een
regelmatig stijgende lijn tot 70 jaar. Als er geen keuring zou zijn, zou dan verwacht worden dat die lijn
doorgetrokken kan worden als een vloeiende lijn naar hogere leeftijden. Het signaal van het effect van de
keuring zou eruit kunnen bestaan dat de punten die het aantal ongevallen weergeven vanaf 70 jaar
grotendeels onder de doorgetrokken lijn liggen. Als door die punten vervolgens weer een lijn getrokken
wordt, zal die lijn onder de eerste lijn liggen.

3.3.1 Gebruikte data
Om een verband te leggen tussen ongevalsrisico en leeftijd zijn voor dit onderzoek de volgende data
gebruikt:
1) Voor de aantallen verkeersslachtoffers is het BRON-bestand (Bestand geRegistreerde Ongevallen in
Nederland) gebruikt. Bron: Ministerie van Infrastructuur en Milieu (SWOV); (Reurings 2009). Omdat
gegevens over de aantallen rijbewijshouders (zie hieronder) niet beschikbaar waren voor jaren vóór 2006,
zijn van het BRON-bestand alleen de jaren vanaf 2006 gebruikt. Aan dit bestand zijn ontleend, per jaar en
per leeftijd (1-jaars groepen), de aantallen bestuurders betrokken bij een ernstig ongeval, gedefinieerd als
een ongeval waarbij minstens één betrokkene is overleden, of opgenomen is geweest in een ziekenhuis.
Dus een ongeval tussen een auto A en een auto B, waarbij minstens een van de betrokken overleden of
opgenomen is geweest, en waarbij een van de bestuurders bijvoorbeeld 71 jaar was, verhoogt de bij
71-jarigen geregistreerde aantallen met één.
2) Gegevens over de aantallen rijbewijshouders zijn ontleend aan de bestanden van de RDW. De RDW
heeft gegevens geleverd van de aantallen rijbewijshouders naar leeftijd en kalenderjaar die in de periode
2006-2012 in hun bestanden stonden geregistreerd als bezitters van een geldig rijbewijs B of B-E, of A
(motor).
Het verband tussen ongevalsrisico en leeftijd is geschat met ongevalsrisico uitgedrukt als aantallen
slachtoffers per aantallen rijbewijshouders, voor iedere leeftijdsklasse apart. Hierbij moest een keuze
gemaakt worden uit enkele alternatieven. Een veelgebruikte maat voor ongevalsrisico is het aantal
ongevallen per gereden kilometer, waarvoor een schatting gemaakt moet worden van de gemiddelde
aantallen jaarlijks gereden kilometers in de verschillende leeftijdsgroepen. De belangrijkste redenen om
te kiezen voor aantallen rijbewijshouders is dat die aantallen vrij nauwkeurig bekend zijn en dat de
seniorenkeuring direct betrekking heeft op de geldigheid van een rijbewijs. Hier is echter wel de
30 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

opmerking gepast dat er zeker in de betreffende leeftijdsgroep ook velen zijn die sporadisch rijden, en
dus op grond daarvan weinig risico ‘accumuleren’.

3.3.2 Analyse
De analyse is gebaseerd op een schatting van het gemiddelde jaarlijkse aantal slachtoffers per 10.000
rijbewijshouders als een functie van leeftijd, gebruikmakend van gegevens over aantallen
rijbewijshouders en verkeersslachtoffers over de jaren 2006, 2007, en 2008. Een uitvoerige beschrijving
en motivatie van de gevolgde methode is gegeven in Bijlage 7.8.
Kort gezegd komt het neer op het volgende. Er is van uitgegaan dat het verband tussen leeftijd en
ongevalsrisico kan worden weergegeven door een stuksgewijs continue functie. De grenzen van de
‘stukken’ van de functie worden bepaald door enkele breekpunten. Het belangrijkste breekpunt ligt rond
70 jaar, waar volgens de hypothese een discontinuïteit verwacht zou worden als gevolg van de verplichte
keuring. Verder is overwogen dat rond de leeftijd van 65 jaar een verandering in trend zou kunnen
plaatsvinden samenhangend met de pensionering. Er is van uitgegaan, nader gemotiveerd in Bijlage 7.8,
dat aantallen ongevallen op een bepaalde leeftijd verdeeld zijn volgens een Poissonverdeling. Voor elk
beschikbaar kalenderjaar is het model gezocht dat het beste bij de geobserveerde data paste (het model
met de beste fit), uitgaande van de hiervóór genoemde beperkingen: breekpunten en vormen van de
stukken van de functie. Het bestpassende model werd zo bepaald door de plaats van de breekpunten, de
vorm van de functies, en de parameters van de functie met de bestpassende vorm.

3.4 Kosten van de seniorenkeuring
3.4.1 Kosten en lasten voor de senior
Om de kosten voor de senior in kaart te brengen, hebben we een berekening gemaakt van de kosten die
bespaard worden als de keuring zou worden afgeschaft. Voor deze berekening zijn de volgende
componenten meegenomen: de Eigen Verklaring, de keuringsarts en de specialist, de opgelegde
beperking en de rijbewijsverlenging. Schattingen van de kosten voor deze componenten zijn gebaseerd
op de tarieven van 2013.
Het CBR heeft de aantallen goed- en afgekeurden onder de senioren aangeleverd voor het jaar 2012.
Deze aantallen zijn verder opgesplitst naar goedkeuring zonder en met beperking, en naar verwijzing
naar een specialist. Voorbeelden van een beperking zijn een beperking van de geldigheidstermijn van het
rijbewijs, de verplichting om een bril te dragen bij het rijden, of alleen te mogen rijden met een
aanpassing aan de auto (bijvoorbeeld een automaat).
De kosten die de senior moet maken zijn hieronder weergegeven:
• De kosten voor de Eigen Verklaring bedragen in 2013 €23,80.
• De kosten voor het consult met de keuringsarts verschillen naar tijdsduur. Voor een consult onder de 15
minuten betaalt men €46,63 (inclusief btw van 21%) en voor een consult langer dan 15 minuten €93,50
(inclusief btw) (Bron: Zorgautoriteit). Omdat niet bekend is hoelang een consult gewoonlijk duurt, is
een schatting gemaakt op basis van wat de senioren en de keuringsartsen in de vragenlijsten (zie
paragraaf 4.2.3) hebben aangegeven. 59% van de senioren en 76% van de keuringsartsen schatten de
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 31

duur van het consult ≤15 minuten in. Als er een gelijke weging wordt gegeven aan de schatting van de
senioren en keuringartsen betekent dit dat 68% van de keuringen 15 minuten of minder duurde. De
gemiddelde kosten van een consult komt dan uit op €61,61 (= 0,68 * 46,63 + 0,32 * 93,50).
• De kosten voor de doorverwijzingen naar specialisten konden niet goed berekend worden. Ten eerste
zijn de kosten per specialist niet exact bekend: de NZa stelt slechts maximale tarieven vast (psychiater
€205,15 (exclusief btw) en overige medisch specialisten €234,80 (exclusief btw)). Ten tweede waren de
aantallen doorverwijzingen naar specialisten niet precies te bepalen op grond van de beschikbare
gegevens. De aantallen geregistreerde doorverwijzingen zijn inclusief de personen die al voorafgaand
aan de seniorenkeuring bekend waren bij het CBR vanwege een medische aandoening. Deze meetellen
zou leiden tot een overschatting. Daar staat tegenover dat het aantal verwijzingen naar oogartsen niet
is geregistreerd, omdat de procedure voor het verwijzen naar oogartsen op een andere manier
geregeld is. Het buiten beschouwing laten van deze verwijzingen leidt juist tot een onderschatting van
de kosten. Verder zal een deel van de kosten die gemaakt worden in het kader van de oogheelkundige
verwijzing gedekt worden door de zorgverzekering, zoals het ondergaan van een staaroperatie.
Aangezien de ontbrekende informatie zowel tot een onderschatting als tot een overschatting van de
kosten kan leiden, is er ook geen ondergrens of bovengrens van deze kostencomponent te geven.
• De extra kosten die een opgelegde beperking met zich meebrengt, konden ook niet berekend worden,
omdat onvoldoende bekend was om welke beperkingen het precies gaat, en hoe de verdeling over
deze beperkingen was. Zo zouden de kosten voor een senior die goedgekeurd is met een beperkte
geldigheidsduur van het rijbewijs bijvoorbeeld verdubbelen bij een geldigheidsduur van 2,5 jaar, in
plaats van de onbeperkte 5 jaar. Of wanneer men alleen in een automaat mag rijden en er nog geen
heeft, zouden er kosten verbonden zijn aan het inruilen van een gewone auto voor een automaat.
• De kosten van de aanschaf van een extra rijbewijs zijn meegerekend, omdat wanneer de
seniorenkeuring zou worden afgeschaft het rijbewijs waarschijnlijk 10 jaar geldig zou zijn in plaats van 5
jaar.
• De lasten voor de senior zijn door het Ministerie van IenM in kaart gebracht in de bijlage van de
aanbiedingsbrief van het ‹Ontwerpbesluit tot wijziging van het Reglement rijbewijzen in verband met
de verhoging van de keuringsleeftijd voor oudere rijbewijshouders› (nota van toelichting wetontwerp
verhoging keuringsleeftijd, 2013). Deze lasten zullen in paragraaf 4.3 worden gepresenteerd.

3.4.2 Kosten voor het CBR
Het uitvoeren van de seniorenkeuring door het CBR (administratiekosten, medische beoordelingen,
personeelskosten, rijtesten enzovoort) wordt helemaal gefinancierd uit de betaling van Eigen
Verklaringen en andere inkomstenbronnen van het CBR (inclusief beroepschauffeurs, startende
bestuurders enzovoort) (Bron: CBR).

32 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

4
Resultaten
4.1 Risico’s op verkeersongevallen in relatie tot leeftijd en
medische aandoeningen
4.1.1 Wat is bekend uit de literatuur?
Inleiding
Het is op basis van de beschikbare informatie niet aan te tonen dat het ene systeem van medische
keuringen beter of effectiever is dan het andere. De enige manier waarop dat bewezen zou kunnen
worden, is door het uitvoeren van een experiment waarbij een groep die wel gekeurd wordt, vergeleken
wordt met een groep die niet gekeurd wordt. Dit is in de praktijk moeilijk uitvoerbaar. Ook aan het
onderling vergelijken van landen of regio’s met verschillende systemen zitten veel haken en ogen.
Daarvoor zijn de verschillen tussen landen in overige factoren die de verkeersveiligheid beïnvloeden, van
verkeersregels tot bevolkingskarakteristieken, te groot. Het is dan ook begrijpelijk dat sommigen vinden
dat een seniorenkeuring niet evidence based is (O’Neill 2012).
Een manier om toch inzicht te krijgen in de mogelijke effectiviteit van medische
geschiktheidsbeoordelingen is door stil te staan bij de relatie tussen de medische aandoeningen waarop
gescreend wordt en ongevalsrisico. Bij de vraag naar de zin van een seniorenkeuring, is daarbij het
verband van die aandoeningen met leeftijd nog essentieel.
Om de effectiviteit van de seniorenkeuring te bepalen, zouden de volgende gegevens geregistreerd of
bekend moeten zijn.
• de mate waarin het risico (in dit geval de medische aandoening) voorkomt bij ouderen (de prevalentie);
• de mate waarin de aanwezigheid van de risicofactor het risico op de ongewenste uitkomst (ongevallen)
verhoogt (het relatieve risico);
• de kwaliteiten van de opsporingsmethode.
De eerste twee factoren bepalen het effect van de risicofactor op de verkeers(on)veiligheid: een
aandoening met hoog relatief risico zal toch slechts een gering effect hebben als de aandoening zeer
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 33

zeldzaam is, bijvoorbeeld een bijzondere erfelijke neurologische ziekte, waarmee slechts een klein aantal
mensen risico loopt. Omgekeerd kan een aandoening met een slechts licht verhoogd risico veel effect
hebben als de aandoening veel voorkomt, zoals diabetes op oudere leeftijd, zodat veel mensen een licht
verhoogd ongevalsrisico hebben. De kwaliteiten van de opsporingsmethode, in het bijzonder de
sensitiviteit en de specificiteit, bepalen hoeveel mensen ten onrechte niet opgespoord worden (de
‘fout-negatieven’: in dit geval de mensen die onterecht goedgekeurd worden), of die juist ten onrechte
wel ongeschikt worden bevonden (‘fout-positieven’).
Hierna wordt een beknopt overzicht gegeven van wat er op grond van de wetenschappelijke literatuur
gezegd kan worden over deze factoren. Slechts de belangrijkste resultaten worden genoemd. Voor het
overige wordt verwezen naar bestaande literatuuroverzichten. Een recent en relevant overzicht is
bijvoorbeeld te vinden in het SWOV-rapport van Vlakveld en Davidse (Vlakveld en Davidse 2011).
Leeftijd en ongevalsrisico
Een eerste vraag bij bepalen van de zin van een leeftijdsgebonden keuring is wat het verband is tussen
leeftijd en de kans betrokken te raken bij een ongeval. Voor de veronderstelling dat het risico betrokken
te raken bij een ongeval toeneemt ongeveer vanaf de leeftijd van 70 jaar is veel bewijs (Vlakveld en
Davidse 2011; SWOV 2012). Daarbij moet wel opgemerkt worden dat dat risico ook sterk verhoogd is bij
de jongste leeftijdsgroep met een rijbewijs (19- tot 24-jarigen).
Bij het interpreteren van de ongevallenstatistieken zijn echter een aantal valkuilen (Davidse 2007).
Ouderen zijn ‘oververtegenwoordigd’ in statistieken van dodelijke ongevallen. Dat is deels te wijten aan
de grotere kwetsbaarheid van ouderen. Bij een ongeval van gelijke geweldsimpuls zal een oudere eerder
overlijden. Het hogere risico van ouderen wordt nog eens geaccentueerd wanneer het risico wordt
uitgedrukt per gereden afstand (kilometers enzovoort). Dit wordt ‘low mileage bias’ genoemd. Ouderen
rijden relatief weinig (zie bijvoorbeeld de statistieken op de website van het CBS over het rijgedrag van
ouderen; zie ook studies uit het buitenland (Hu 2000)). Mensen die weinig rijden hebben gemiddeld al
een hoger ongevalsrisico per gereden kilometer, mogelijk door gebrek aan ‘vlieguren’ (Langford,
Methorst et al. 2006), en de kilometers die ze rijden worden relatief minder vaak op (relatief veilige)
snelwegen gereden.(Janke 1991; Methorst 2004; Hakamies-Blomqvist, Wiklund et al. 2005; Langford,
Methorst et al. 2006).
Echter, ook wanneer rekening gehouden wordt met deze kanttekeningen hebben ouderen een duidelijk
verhoogd risico. Zo blijkt uit analyse van Nederlandse data dat het risico van mensen van 75 jaar of ouder
ongeveer drie keer groter is om bij een ongeval betrokken te raken waarbij minstens één iemand ernstig
gewond raakt, dan bij mensen van middelbare leeftijd. Overigens hebben ze daarbij bijna twee keer zo
veel kans dat ze zelf ernstig gewond raken dan dat de andere ‘partij’ gewond raakt (Davidse 2007);
vergelijk ook (Evans 2000; Braver en Trempel 2004; Langford, Bohensky et al. 2008; Dulisse 1997;
Dellinger, Kresnow et al. 2004).
Medische aandoeningen en ongevalsrisico
De volgende vraag die zich voordoet, is in hoeverre het verhoogde ongevalsrisico bij ouderen verband
houdt met medische aandoeningen. Alleen als dat het geval is, kan een keuring op medische
aandoeningen immers pas effect hebben. Dus in hoeverre leiden medische aandoeningen tot
functiebeperkingen die de rijgeschiktheid beïnvloeden, en waarom is dat bij ouderen anders dan bij
jongeren? In extreme situaties (blindheid, het krijgen van een hartaanval achter het stuur) is er een
duidelijk verband tussen de aanwezigheid van een medische aandoening en ongevalsrisico. Er is echter
34 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

een groot aantal medische aandoeningen waarbij het weliswaar aannemelijk is dat de rijgeschiktheid
beïnvloed wordt, maar waarbij de mate waarin dat het geval is moeilijk te bepalen is. Richtlijnen, zoals de
Reg2000, proberen daarin duidelijkheid te verschaffen. In de Reg2000 wordt echter gewaarschuwd dat er
‘betrekkelijk weinig epidemiologische gegevens zijn over de relatie tussen de gezondheidstoestand van
verkeersdeelnemers en het veroorzaken van verkeersongevallen.’ (Regeling 2000)
De stand van kennis wat betreft het verband tussen specifieke medische aandoeningen en
verkeersveiligheid is samengebracht in een aantal grote literatuurstudies waar groepen onderzoekers aan
hebben meegewerkt. Twee van zulke studies dienen hier genoemd te worden. De meest recente is een
studie die is uitgevoerd aan Monash University in Australië (Charlton et al. 2010). In dat rapport worden
acht aandoeningen genoemd waarvan geconstateerd wordt dat het risico op ongelukken ten minste
matig verhoogd is ten opzichte van mensen zonder die aandoeningen: alcoholmisbruik, epilepsie,
dementie, multipele sclerose, schizofrenie, (andere) psychiatrische aandoeningen (als een groep
beschouwd), slaapapneu en staar. Matig verhoogd is hier gedefinieerd als een relatief risico van minstens
twee: een twee keer zo groot risico als iemand zonder de aandoening.
Deze bevindingen zijn echter vrijwel allemaal gebaseerd op kleine casecontrolstudies. Slechts in een
enkel geval ging het om een prospectieve studie. Bovendien komen sommige aandoeningen relatief zo
weinig voor dat de geobserveerde aantallen te klein waren om statistische conclusies te kunnen trekken.
Ook is het basisrisico op ernstige ongevallen erg klein. Een verhoogd relatief risico betekent vaak nog
altijd een laag risico. Er zijn dan grote aantallen observaties nodig om statistische verschillen te kunnen
vaststellen. Verder zijn in het Australische rapport de resultaten overwegend weergegeven voor groepen
aandoeningen, zoals de categorie neurologische aandoeningen. Meer gedetailleerde gegevens, waarbij
bijvoorbeeld ook binnen een bepaalde aandoening rekening wordt gehouden met de ernst van de
aandoening, zijn niet voor handen. Ook is slechts bij uitzondering specifiek naar oudere rijders gekeken.
Dezelfde opmerkingen gelden voor de tweede studie, het door de EU gefinancierde IMMORTAL-project
(IMMORTAL 2005).
Ouderdomsaandoeningen, rijgeschiktheid en opsporingsmogelijkheden
Als het om een seniorenkeuring gaat, is het verhelderend om het onderscheid te maken tussen drie
groepen medische aandoeningen. Ten eerste zijn er de medische aandoeningen die niet sterk
leeftijdgebonden zijn, zoals epilepsie. Indien de rijgeschiktheid in het geding is, dan is dat min of meer
het geval vanaf het moment dat de eerste verschijnselen zich voordoen. Vooruitlopend op het begrip
‘meldplicht’ (zie hoofdstuk 5) zouden zulke aandoeningen bij een meldplicht gemeld moeten worden,
zodat de instantie die rijbewijzen afgeeft (het CBR in Nederland) zich een oordeel kan vormen over het
risico. Een seniorenkeuring komt voor deze categorie aandoening te laat. Ten tweede zijn er
aandoeningen die veel vaker voorkomen bij ouderen, zoals hartfalen of een doorgemaakte beroerte. Ook
zonder seniorenkeuring zouden zulke aandoeningen gemeld moeten worden. Een seniorenkeuring kan
voor deze aandoeningen zin hebben, omdat een deel van de gevallen toch niet gemeld wordt, en omdat
door het vele voorkomen ervan in potentie een groot aantal mensen met een verhoogd risico wordt
opgespoord. Een derde groep aandoeningen bestaat uit een aantal sterk aan ouderdom gerelateerde
aandoeningen die veelal geleidelijk ontstaan. Door het geleidelijke ontstaan, blijven degeneratieve
oogziektes en neurologische afwijkingen, zoals dementie vaak onontdekt en zijn ook de betrokkenen zich
er niet of onvoldoende van bewust. Een meldplicht zou hierbij geen oplossing bieden, en een
seniorenkeuring zou dan een middel van screening zijn waarmee deze aandoeningen opgespoord kunnen
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 35

worden.
Het is echter de vraag wat het risico voor de verkeersveiligheid is van deze sluipenderwijs ontstane
ouderdomsaandoeningen. Voor de meeste van deze aandoeningen geldt dat er weinig aanwijzingen zijn
dat het relatieve risico zeer sterk verhoogd is (Vlakveld en Davidse 2011). Door de hoge prevalentie, extra
van belang gezien de demografische ontwikkelingen, kan het effect op de verkeersveiligheid in principe
echter toch groot zijn. Gezien het bijzondere belang van degeneratieve oogaandoeningen en dementie in
de context van de seniorenkeuring wordt hier kort ingegaan op het verband tussen deze aandoeningen
en rijgeschiktheid.
Dementie
In de hiervóór genoemde literatuuroverzichten werd dementie geassocieerd met slechts een geringe
verhoging van het risico. Daaraan kan nog een recent overzicht toegevoegd worden met vergelijkbare
conclusies (Carr en Ott 2010; Eby en Molnar 2010; Brown en Ott 2004). Volgens cijfers van het RIVM was
de prevalentie in 2007 bij mannen in de leeftijdsgroepen 75-79 1,6%, 80-84 3,2%, en 85+ 5,5%. Voor
vrouwen zijn de corresponderende getallen 2,2%, 4,4% en 7,3%. De consensus onder experts is dat er
altijd sprake is van rijongeschiktheid bij matige tot ernstige dementie (Brouwer en Davidse 2002). Dit is
alleen in overeenstemming te brengen met de conclusie van hooguit een gering verhoogd risico als wordt
aangenomen dat de meeste mensen met dementie uit zichzelf, of op aandrang van anderen, stoppen
met rijden. Tot december 2009, toen de richtlijnen werden gewijzigd, werd men in Nederland, bij een
diagnose dementie altijd rijongeschikt verklaard. Overigens zijn er genoeg anekdotische voorbeelden
waarbij het door het ontbreken van ziekte-inzicht of karakterveranderingen, moeilijk was om iemand af
te laten zien van autorijden. De hiervóór genoemde studie van Carr et al. bevat dan ook een lijst van
aanbevelingen om mensen te laten stoppen met autorijden, zoals het verstoppen van de autosleutels.
Dementie (van de Alzheimer-vorm) ontstaat meestal geleidelijk. In een vroeg stadium is er slechts sprake
van ‘minimale cognitieve disfunctie’. In dat stadium is het vaak nog onduidelijk of er werkelijk sprake is
van beginnende dementie. Er zijn aanwijzingen dat ook in dit stadium de rijgeschiktheid is verminderd,
maar daar is nog weinig over bekend (Frittelli, Borghetti et al. 2009; Wadley, Okonkwo et al. 2009; Ott,
Heindel et al. 2008; Duchek, Carr et al. 2003). Internationaal wordt gebruikgemaakt van clinimetrische
schalen om de ernst van de cognitieve disfunctie te bepalen. Veel gebruikt wordt de Mini Mental State
Examination. Daarnaast wordt de Clinical Dementia Rating (CDR) gebruikt, met als mogelijke uitkomsten
geen dementie, milde, matige of ernstige dementie. De CDR wordt ook gebruikt voor de
rijgeschiktheidsbeoordeling bij dementie in Nederland. Is er slechts sprake van minimale cognitieve
stoornissen (een score van 0,5 tot 1 op de CDR, oftewel (zeer) lichte dementie) dan moet een rijtest
uitmaken of iemand nog rijgeschikt is. Bij rijgeschiktheid is de duur van de geldigheid wel beperkt,
variërend van 1 tot maximaal 3 jaar. Een geldigheid van 3 jaar wordt alleen afgegeven bij een positieve
uitslag op een neuropsychologische test (Stcrt. 2007, 72).
Als hulpmiddel bij het opsporen van beginnende dementie, en om onderscheid te maken tussen de mate
van ernst van de dementie, is in Nederland de OPS-lijst ontwikkeld, die nu deel uitmaakt van de
medische keuring (Brouwer 2008).
Wat betreft opsporingsmogelijkheden bij beginnende dementie zijn meningen echter verdeeld. Een
recente Cochrane-review kwam tot een vrij negatieve conclusie (Martin, Marottoli et al. 2009).
Op dit moment wordt in Nederland grootschalig onderzoek verricht ‒ het FitCI-onderzoek ‒ naar de
36 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

rijgeschiktheid van bestuurders met dementie en naar methoden om de rijgeschiktheid bij cognitieve
stoornissen op betrouwbare en valide wijze te testen (Zie referentie ‘FitCI project’).
Oogaandoeningen
Niet zozeer door het hoge relatieve risico, maar vanwege de hoge prevalentie onder ouderen is screening
op oogaandoeningen in veel landen ‒ soms het enige ‒ onderdeel van een seniorenkeuring. Wat betreft
prevalentie zijn de volgende aandoeningen de belangrijkste: staar, ‘natte’ leeftijdsgebonden
maculadegeneratie, diabetische retinopathie en glaucoom. In 2007 waren er in Nederland naar schatting
490.000 mensen met staar, 55.000 met maculadegeneratie, 740.000 met diabetische retinopathie en
108.200 met glaucoom. Met een model ontwikkeld aan de Radboud Universiteit is voorspeld dat de
prevalentie van deze oogaandoeningen zal stijgen met 200-300% tussen 2010 en 2020 (Keunen 2011).
Vooral staar is door een eenvoudige operatie zeer goed te behandelen. Recentelijk zijn ook met de
behandeling van natte maculadegeneratie grote vorderingen geboekt.
De effectiviteit van de opsporing van oogaandoeningen lijkt te wensen over te laten. Zo bleek in het
Europese project GLARE (2005) dat ondanks screening bij een aanzienlijk deel van de oudere bestuurders
oogafwijkingen voorkomen (GLARE 2005). Bovendien was de gevonden prevalentie in landen met een
leeftijdsgebonden keuring, zoals in Nederland, niet lager dan in landen zonder leeftijdsgebonden keuring.
Een recente kleinschalige studie in België, een land zonder seniorenkeuring, liet echter zien dat bijna 10%
van bestuurders van 60 jaar of ouder een gezichtsscherpte had onder de norm van 0,5 (Levecq, De Potter et
al. 2013). Dit betrof echter een niet geheel representatieve steekproef onder bezoekers van een ziekenhuis.
Bij medische geschiktheidsbeoordelingen wordt hoofdzakelijk gekeken naar gezichtsscherpte en
gezichtsvelden. Andere aspecten van het gezichtsvermogen die van invloed kunnen zijn op het
ongevalsrisico, zoals contrastgevoeligheid, gevoeligheid voor verblinding (strooilicht) en ‘useful field of
vision’ worden niet mee beoordeeld.
Er is een aantal buitenlandse studies te noemen waarin onderzocht is wat het effect zou kunnen zijn van
vroeger opsporen en behandelen van oogaandoeningen, zowel in kosten als in aantallen voorkomen
ongevallen (Owsley, McGwin et al. 2002; Mennemeyer, Owsley et al. 2013; Deloitte 2012). De conclusies
van deze studies waren dat screening op oogafwijkingen onder oudere rijders (60 of 65 jaar of ouder) een
kosteneffectieve interventie zou zijn vanwege de aantallen voorkomen ongevallen en de daarmee
samenhangende kosten.
Het ‘zelfregulerende vermogen’
Gezonde mensen neigen hun rijvaardigheid te overschatten. Een bekend voorbeeld is een onderzoek
waarbij bleek dat 80% van de ondervraagden zichzelf een betere rijder dan gemiddeld vond (Van der Colk
en Wesemann 1981). Echter, ook mensen met verminderde rijgeschiktheid blijken vaak slecht in staat hun
rijvaardigheid in te schatten (Wood, Lacherez et al. 2013). Aan de andere kant is ook gebleken dat mensen
hun rijgedrag aanpassen aan hun veranderende lichamelijke en geestelijke capaciteiten (SWOV 2010;
SWOV 2012). Dit ‘compensatiegedrag’ houdt bijvoorbeeld in dat mensen bepaalde wegen, tijden van de
dag of weersomstandigheden mijden, of dat ze hun rijgedrag aanpassen (meer afstand houden en
dergelijke).
Er is een aantal kleine onderzoeken gedaan naar wat mensen ertoe beweegt te stoppen met rijden
(DaCoTa 2012). De auto en de daarmee samenhangende mobiliteit en onafhankelijkheid wordt door
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 37

velen als zeer belangrijk ervaren en opgeven daarvan als een offer. Ook is van belang welke alternatieve
vormen van transport er zijn en hoe veilig die zijn.
Samenvattend
Ouderdom gaat gepaard met een verhoogd ongevalsrisico. In hoeverre dit het gevolg is van het meer
voorkomen van specifieke medische aandoeningen onder ouderen is niet in getal en maat uit te drukken.
Ondanks de inspanningen van groepen onderzoekers om alle kennis van het verband tussen medische
aandoeningen en ongevalsrisico bij elkaar te brengen, is de beschikbare informatie onvoldoende
gedetailleerd om op grond van relatieve risico’s en prevalenties van medische aandoeningen onder
ouderen te kunnen evalueren wat het effect daarvan op de verkeersveiligheid is. Vanwege de hoge
prevalentie onder de ‘oudere ouderen’ kunnen degeneratieve oogafwijkingen en dementie een negatief
effect op de verkeersveiligheid hebben dat door een screening zoals de seniorenkeuring gedeeltelijk
voorkomen kan worden.

4.1.2 Afkeuringen en beperkingen in Nederland
De aantallen seniorenkeuringen die het CBR in 2012 verrichtte en de resultaten daarvan zijn weergegeven
in Tabel 3. Ook een overzicht van de verwijzingen voor specialistische beoordelingen is in tabelvorm
weergegeven (Tabel 4). Daarbij ontbreken de oogheelkundige verwijzingen, omdat daarvoor een andere
procedure geldt.
Samenvattend, zijn er in 2012 ruim 300.000 seniorenkeuringen (exclusief 69-jarigen) verricht, waarvan
63% resulteerde in goedkeuring, 36% in goedkeuring met beperkingen, en in minder dan 1% van de
gevallen volgde afkeuring.
De tabel met specialistische verwijzingen geeft een onvolledig beeld. Ten eerste, zoals hiervóór genoemd,
ontbreken de oogheelkundige verwijzingen, die een belangrijk deel uitmaken van de verwijzingen. Ten
tweede ontbreken de keuringen op 69-jarige leeftijd. Ten derde zijn deze verwijzingen niet uitstuitend
beperkt tot de senioren. In een onbekend deel van de gevallen gaat het om mensen die al bij het CBR
bekend waren vanwege een medische aandoening, zoals, naar mag worden aangenomen, de acht
verwijzingen naar de ADHD-psychiater.
In totaal, exclusief de oogheelkundige verwijzingen, resulteerde 12% van de verwijzingen in een
afkeuring. Het hoogste percentage afkeuringen is te vinden onder de verwijzingen naar een
dementiespecialist (33%) en de psychiater gespecialiseerd in alcohol- en drugsproblematiek (28%). Toch
betreft meer dan de helft (51%) van de afkeuringen een verwijzing naar de neuroloog. Niet uitgesloten
kan worden dat dit ook mensen met dementie kan betreffen.
Als de diagnoses bij de afgekeurden precies bekend zouden zijn, en er zouden bovendien betrouwbare
schattingen zijn van de relatieve risico’s verbonden aan de aandoeningen van de afgekeurden, zou in
principe een benaderende berekening gemaakt kunnen worden. Door het jaarlijkse risico te nemen dat
iemand van dezelfde leeftijd zonder de aandoening heeft te vermenigvuldigen met het relatieve risico
voor die aandoening, zou de jaarlijkse kans om bij een ongeval betrokken te zijn bekend zijn voor
iedereen die afgekeurd is. Daaruit volgt dan het verwachte aantal ongevallen als iedere afgekeurde een
38 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Tabel 3: Overzicht seniorenkeuringen CBR 2012*
Leeftijd
Aantal besluiten**
70 t/m 74
211.184
75 t/m 79
31.743
80 t/m 89
57.202
90 t/m 99
2.015
≥ 100
3
Totaal
302.147

Goedgekeurd
139.050
17.259
33.052
1.072
2
190.434

Beperkingen
71.335
13.893
23.196
852
3
109.278

Afgekeurd
799
591
954
91
0
2.435

* Aantallen voor 69-jarigen ontbreken.
** Mensen die tijdens de procedure afzien van het voortzetten van de keuring worden niet geregistreerd en zijn dus
niet meegeteld.

Tabel 4: Specialistische verwijzingen senioren CBR 2012
Verwijzing
Goedgekeurd met
beperking
ADHD-psychiater
8
Cardioloog
503
Dementiespecialist
354
Internist
153
Nefroloog
47
Neuroloog
3135
Neuroloog narcolepsie
3
Psychiater
294
Psychiater alcohol & drugs
85
Specialist Obstructief
152
slaapapneusyndroom
Totaal
4734

Afgekeurd*

Totaal

0 (0%)
34 (6%)
178 (33%)
12 (7%)
3 (6%)
331 (10%)
0 (0%)
50 (15%)
33 (28%)
3 (2%)

8
537
532
165
50
3466
3
344
118
155

644 (12%)

5378

*Percentages betreffen de percentages afkeuringen per specialisme.

jaar zou doorrijden. Zoals hiervóór genoemd ontbreekt voor zo een berekening de benodigde mate van
detail. Het jaarlijkse risico hangt niet alleen af van het risico per gereden afstand, maar ook van de
afstand die gereden wordt. Beide zijn niet bekend voor de afgekeurden. Bovendien is niet bekend
hoeveel jaren zij zouden blijven doorrijden als ze niet waren afgekeurd. Nog moeilijker is het iets te
zeggen over het effect van het goedkeuren met beperkingen.
Slechts het volgende kan geobserveerd worden. Als de afgekeurden en de mensen met opgelegde
beperkingen eenzelfde risico zouden hebben als gemiddeld (dus niet hoger of lager) zouden de
afgekeurden betrokken zijn bij ongeveer 4 ernstige ongevallen in het volgende jaar. In de groep van
mensen met beperkingen zouden dat er ongeveer 215 zijn. Deze getallen volgen als de leeftijdsspecifieke
risico’s (zoals berekend in paragraaf 4.1.4 op basis van de aantallen verkeersslachtoffers en de aantallen
rijbewijshouders voor iedere leeftijd) worden toegepast op de geobserveerde aantallen afgekeurden en
goedgekeurden met beperkingen. Als het relatieve risico gemiddeld in de eerste groep hoger zou zijn,
bijvoorbeeld 2, dan zouden dat er navenant meer zijn, 8 in het geval van een relatief risico van 2. Het kan
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 39

Tabel 5: Response online panel TNS Nipo
Uitgenodigd

Groep A
Groep B
Groep C

581
197
580

Geen respons

n=90 (15%)
n=14 (7%)
n=86 (15%)

Wel respons, maar
niet voldaan aan
inclusievoorwaarden
n=114 (20%)
n=137 (70%)
n=27 (5%)

Geslaagde
interviews
n=377 (65%)
n=46 (23%)
n=467 (81%)

echter ook juist lager dan 1 zijn, bijvoorbeeld omdat de afgekeurden toch al bijna nooit meer reden. Als
beperkingen het risico met 10% verlagen zouden er 22 ongevallen minder zijn. In totaal zouden ongeveer
30 ernstige ongevallen voorkomen zijn in een jaar. Omdat het aantal opgelegde beperkingen zo hoog is,
is het effect van zelfs een geringe risicoreductie door opgelegde beperkingen al groot. Ons is slechts één
studie bekend waarin geprobeerd is het effect te schatten van het opleggen van beperkingen. Uit dat
Canadese onderzoek werd geconcludeerd dat er een reductie van ongeveer 10% optreedt in (alle
categorieën) ongevallen na het opleggen van beperkingen (Marshall, Spasoff et al. 2002).

4.2 Indirecte effecten
In dit hoofdstuk worden de indirecte effecten beschreven aan de hand van een landelijke registratie van
rijbewijshouders, en vragenlijsten die zijn verspreid onder senioren, keuringsartsen en oogartsen.
Hieronder wordt eerst de respons op de vragenlijsten beschreven en daarna wat gezegd kan worden over
de indirecte effecten.

4.2.1 Respons vragenlijsten
4.2.1.1 Respons senioren
Uiteindelijk werden 890 personen geïncludeerd via het online panel. Een overzicht van de geïncludeerden
en van de personen die wel waren uitgenodigd maar niet reageerden (non-respons) of niet voldeden aan
de inclusiecriteria voor een groep staat in Tabel 5.
De non-respondenten verschilden als volgt van de respondenten:
- Groep A: onder de non-respondenten (38%) waren in verhouding minder mannen dan onder de
respondenten (53%).
- Groep B: de non-respondenten waren ouder dan de respondenten. Er waren minder personen in de
leeftijd van 70-74 jaar onder de non-respondenten (29%) ten opzichte van de respondenten (59%). De
non-respondenten woonden vaker in de zuidelijke regio (29%) dan in de westelijke regio (21%), terwijl
dat bij de respondenten juist andersom was (respectievelijk 17% en 33%).
- Groep C: de non-respondenten waren ouder dan de respondenten. Er waren minder personen in de
leeftijd van 70-74 jaar onder de non-respondenten (42%) dan onder de respondenten (54%).
Bij de telefonische werving konden of wilden 332 personen (87%) niet meewerken aan het onderzoek
(binnen de onderzoekstermijn). Uiteindelijk zijn er voor de face-to-face-interviews 50 senioren
geïncludeerd.

40 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Van de non-respondenten bij deze wervingsmethode zijn geen achtergrondgegevens beschikbaar; ze
kunnen dus niet vergeleken worden met de geïncludeerde respondenten.
Uiteindelijk zijn nog 7 mensen geëxcludeerd vanwege ontbrekende antwoorden, of omdat toch uit de
antwoorden bleek dat zij verkeerd waren geclassificeerd. In totaal zijn 933 mensen in de analyses
meegenomen.
4.2.1.2 Karakteristieken senioren
De algemene karakteristieken van de respondenten staan beschreven in Tabel 6. Een aantal verschillen
wordt hier nader genoemd. Groep A was jonger (gemiddeld 70 jaar) dan de andere groepen (gemiddeld
74 jaar), wat te verwachten was aangezien zij nog voor de eerste keer gekeurd moeten worden. Groep B
telde minder mannen (32%) dan de andere groepen (53% en 55%), reed gemiddeld minder in het jaar
voor de keuring ten opzichte van het aantal kilometers dat de andere groepen momenteel rijden, en had
korter een rijbewijs. In groep B zaten in verhouding meer senioren met een als slecht ervaren gezondheid
(30%) dan in groep A (5%) en groep C (3%). De achterliggende problemen voor alle groepen die hun
gezondheid als niet (helemaal) in orde beschouwden, bestonden voornamelijk uit motorische
beperkingen.
Tabel 6: Algemene karakteristieken van de senioren
A) ‘nog niet gekeurd’
N= 386

C) ‘gekeurd’

pverschil groepen

53

B) ‘heeft rijbewijs
laten verlopen’
N=47
32

N=505
55

< 0,01

70.4
(69-76)
94

74.3
(70-80)
91

74.5
(69-81)
89

Opleidingsniveau (%)b
Hoog
Midden
Laag

31
45
24

26
47
28

34
42
23

Regioc
De drie grote steden
West
Noord
Oost
Zuid

36
10
19
30
5

40
15
23
17
4

35
12
22
25
6

Stedelijkheidd
Zeer stedelijk
Sterk stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

14
34
21
20
11

15
34
21
23
6

15
29
25
23
9

Geslacht (% man)
Leeftijd (jr)
Etniciteita
(% Nederlands)

< 0,01
0,04
0,42

0,48

0,63

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 41

Vervolg tabel 6
Duur bezit rijbewijs
< 5 jaar
5-10 jaar
10-20 jaar
≥ 20 jaar
Aantal gereden km per
jaar
< 2.000
2.000 - 5.000
5.000 - 10.000
10.000 - 15.000
15.000 - 20.000
≥ 20.000
Lichamelijke gezondheid
In orde
Redelijk in orde
Niet zo goed in orde
% afgekeurd

< 0,01
0
0,3
2
98

2
0
9
89

0
0,2
1
99
0.?

26
14
29
20
7
4

77
17
4
2
0
0

18
19
34
18
7
3
< 0,01

61
34
5
n.v.t.

38
32
30
n.v.t.

62
35
3
0,4

n.v.t.

Onbekend onder de 50 senioren die een face-to-face-interview hebben gehad.
b
Een enkeling wist niet wat zijn/haar hoogste opleiding was (A: 0,23%; C: 1,4%).
c
Volgens de vijf Nielsendistricten. De 3 grote steden plus randgemeenten: Amsterdam (plus Diemen, OuderAmstel, Landsmeer, Amstelveen), Rotterdam (plus Schiedam, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Nederlek, Ridderkerk, Barendrecht, Albrandswaard) en ‘s-Gravenhage (plus Leidschendam, Voorburg, Rijswijk, Wassenaar, Wateringen), West: Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht (exclusief gemeentes uit 1), Noord: Groningen,
Friesland en Drenthe, Oost: Overijssel, Gelderland en Flevoland, Zuid: Zeeland, Noord-Brabant en Limburg.
d
Zeer sterk stedelijk: ≥ 2500 inwoners/km2, sterk stedelijk: 1500-2500 inwoners/km2, matig stedelijk: 1000-1500
inwoners/km2, weinig stedelijk: 500-1000 inwoners/km2, niet stedelijk: <500 inwoners/km2.
a

4.2.1.3 Respons keuringsartsen en oogartsen
Van de keuringsartsen die waren benaderd, retourneerden 26 de vragenlijst. De non-respons is
onbekend. Deze keuringsartsen voeren gemiddeld 132 (variërend tussen 5 en 600) keuringen per maand
uit.
Van de oogartsen die waren benaderd vielen er 7 (1%) uit, omdat zij geen oogheelkundige beoordelingen
uitvoerden op verzoek van het CBR. Uiteindelijk retourneerden 145 (24%) de vragenlijst. Het gemiddelde
aantal beoordelingen dat de oogartsen op verzoek van het CBR jaarlijks uitvoeren, is 96.

42 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Figuur 3: Afname van aantallen rijbewijshouders over de periode 2006-2011 per leeftijdscategorie door sterfte,
afkeuring en vrijwillig verloop.
140.000
120.000
100.000
69-73 jaar
74-78 jaar

80.000

79-83 jaar
60.000

84-88 jaar
89-93 jaar

40.000
20.000
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Personen van 69 jaar zijn meegenomen, omdat personen waarvan het rijbewijs op hun 70ste verloopt op hun 69ste een
herinneringsbrief voor de seniorenkeuring krijgen en op hun 69ste gekeurd kunnen worden.

4.2.2 De seniorenkeuring als beslismoment voor om wel of niet door te gaan met
		rijden
4.2.2.1 Schatting van het aantal senioren dat het rijbewijs laat verlopen
In Figuur 3 hierboven is, op basis van RDW-gegevens, de afname in aantallen rijbewijzen weergegeven
over de periode 2006-2011 voor mensen die in 2006 69 jaar, respectievelijk 74 jaar, enz. waren. Het
percentage senioren van 69 jaar of ouder dat over de hele periode vrijwillig het rijbewijs liet verlopen (na
aftrek van sterfte en afkeuringen) was minder dan 1%. Het jaarlijkse gemiddelde was ongeveer 0.15%. Dit
is een grove schatting, gebaseerd op de beschikbare geaggregeerde gegevens.
4.2.2.2 Motieven om het rijbewijs te laten verlengen en daarvoor de keuring te ondergaan
Wel verlengen
Het grootste gedeelte van de groep die nog gekeurd moet worden en de groep die al gekeurd is, zonder
erover te twijfelen of erover getwijfeld te hebben, is van plan om zich te laten keuren en het rijbewijs te
verlengen (groep A: 93%, N=358; groep C: 99%, N=498). Van de groep die het rijbewijs heeft laten
verlopen (groep B) heeft 28% (N=13) wel overwogen om zich te laten keuren.
Het belangrijkste motief om zich wel te laten keuren, was voor de meesten uit zowel groep A (52%, N=
195) als groep C (69%, N=346) dat het vanzelfsprekend is om een rijbewijs te hebben. Verder waren
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 43

belangrijke motieven dat het handig is om auto te kunnen rijden, dat het belangrijk is om een rijbewijs te
hebben voor noodgevallen, of dat zij de auto echt nodig hadden (groep A: 38%, N=145; groep C: 24%,
N=122).
Naast de belangrijkste motieven gaf men nog andere redenen aan waarbij het antwoord ‘omdat het
handig is om auto te kunnen rijden’ het meest genoemd werd (groep A: 40%; groep C: 45%).

Niet verlengen
Van de senioren die nog gekeurd moeten worden (groep A), bleek dat 2% (N=9) zich niet laat keuren en
het rijbewijs laat verlopen en 5% (N=19) het nog niet weet. In groep C heeft een fractie (1%, N=7)
overwogen om zich niet te laten keuren en het rijbewijs te laten verlopen.
De belangrijkste motieven om het rijbewijs te laten verlopen, staan in Figuur 8 (Bijlage 7.8) weergegeven.
De meeste senioren uit groep A en B antwoordden dat zij (bijna) nooit meer reden/rijden (A: 43%, N=12;
B: 40%, N=19, C: 14%, N=1) of dat ze zichzelf niet goed vinden/vonden rijden (groep A:11%, N=3; groep
B:21%, N=10, C: 14%, N=1). Een ander belangrijk motief was de mogelijkheid om zich op andere wijzen te
verplaatsen, zoals met het openbaar vervoer (OV) of gereden door de partner met een rijbewijs (groep A:
25%, N=7; groep B: 17%, N=8; groep C: 29%, N=2).
Alleen in groep B (13%, N=6) was de verwachting om afgekeurd te worden (Figuur 4) de belangrijkste
reden om het rijbewijs te laten verlopen.
In de vragenlijst werd naast het belangrijkste motief ook nog naar andere motieven gevraagd om het
rijbewijs te laten verlopen. Hieruit bleken dezelfde antwoorden als die genoemd bij de belangrijkste
motieven het meest frequent te worden aangevinkt. Een enkeling vinkte nog de verwachting om
afgekeurd te worden aan.
Bij de belangrijkste motieven om het rijbewijs te laten verlopen, konden verschillende achterliggende
redenen worden aangegeven waarom van dat motief sprake was (Figuur 8 in Bijlage 7.8). Zo was de
belangrijkste achterliggende reden voor de verwachting om afgekeurd te worden in alle gevallen het
hebben van een medische aandoening. ‘Medische aandoeningen’ werd in mindere mate aangegeven als
belangrijkste achterliggende reden voor de motieven ‘(bijna) nooit meer rijden’ (A: 8%, N=1; B: 11%, N=2),
en ‘niet meer goed rijden’ (A: 67%, N=2; B: 60%, N=6) (Figuur 8).
Naast deze belangrijkste achterliggende redenen werd ook naar andere achterliggende redenen
gevraagd. Het kwam vrijwel niet voor dat iemand daarvoor alsnog een medische aandoening aangaf, op
een enkeling na in groep A (33%, N=4).
Uit een vraag naar mobiliteit is te zien dat de meest frequent genoemde motieven overeenkwamen met
de verschillen die werden gevonden in het gebruik van type vervoersmiddel om zich te ‘verplaatsen’. Om
zich te verplaatsen naar bestemmingen in de buurt en buiten de woonplaats maakt groep B meer gebruik
van de optie ‘in auto als passagier’ en de fiets, terwijl groep A en C vaker zelf de auto bestuurt om zich te
verplaatsen. Voor de grote afstanden was voor groep B het openbaar vervoer ook een veelgebruikt
alternatief (zie Bijlage 7.6).
Samenvattend lijkt het hebben van een medische aandoening niet direct gerelateerd te zijn aan het laten
verlopen van het rijbewijs, behalve wanneer men verwacht te worden afgekeurd.
44 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Figuur 4: Overzicht resultaten vragenlijsten senioren
Overweegt het rijbewijs te laten verkopen of
heeft het rijbewijs laten verlopen
Groep A: N = 28
Groep B: N = 47

Belangrijkste motieven

(Bijna) nooit rijden
A: 43%, N=12
B: 40%, N=19
C: 14%, N=1

Denkt/dacht afgekeurd
te worden
A: n.v.t.
B: 13%, N=6
C: n.v.t.

Niet goed kunnen
rijden
A: 11%, N=3
B: 21%, N=10
C: 14%, N=1

Bereikbaarheid door OV, of
door partner met rijbewijs
A: 25%, N=7
B: 17%, N=8
C: 29%, N=2

Overig
A: 21%, N=6
B: 9%, N=4
C: 43%, N=3

Belangrijkste achterliggende reden

Voelt zich niet
zeker in het
verkeer
A: 58%, N=7
B: 28%, N=5
Niet goed
kunnen rijden/
niet leuk meer
om te rijden
A: 25%, N=3
B: 28%, N=5

Medische
aandoeningen/
medicijngebruik
A: 8%, N=1
B: 11%, N=2
Anderen vinden
het beter als hij/
zij stopt
A: 8%, N=1
Praktische
redenen
B: 32%, N=6
C: 100%, N=1

Medische
aandoeningen
A: n.v.t.
B: 100%, N=6
C: n.v.t.

Medische
aandoeningen
A: 67%, N=2
B: 60%, N= 6

Voelt zich niet
zeker in het
verkeer
A: 33%, N=1
B: 40%, N=4
C: 100%, N=1

4.2.2.3 Wat als er geen keuring zou zijn?
Zonder verplichte seniorenkeuring, zou 92% van de senioren uit de groep die al gekeurd is (groep C) het
rijbewijs verlengen. Onder de senioren die nog gekeurd moeten worden (groep A) gaf 87% aan hun
rijbewijs in dat geval te zullen verlengen.
Als we kijken in groep A en C naar degenen die aangaven dat zij overwegen of overwogen hebben het
rijbewijs te laten verlopen (A: N=28, B: N=5), dan zou 46% (N=13) uit groep A en 80% uit groep C (N=4) het
rijbewijs verlengen. Daarvan zou in groep A 23% (N=3) en in groep C 75% (N=3) regelmatig blijven rijden
(minimaal 1 keer per week).
Van groep B, de senioren die het rijbewijs hebben laten verlopen (N=47), zou 19% (N=9) het rijbewijs
verlengen waarvan er 22% (N=3) regelmatig zou blijven rijden (minimaal 1 keer per week).
Samenvattend, van degenen die overwegen of hebben overwogen het rijbewijs te laten verlopen, of die
het rijbewijs hebben laten verlopen, zou bij afschaffing van de keuring 32% het rijbewijs verlengen. Van
degene die het rijbewijs dan toch verlengen zou 28% regelmatig blijven rijden.
In deze studiepopulatie lijken de gevolgen van een mogelijke afschaffing van de keuring niet heel groot.
Van degenen die het rijbewijs hebben laten verlopen of degene die dit overwegen, zou maar een kleine
deel zonder de keuring het rijbewijs wel verlengen en regelmatig blijven rijden. Daarnaast is niet bekend
of zij daadwerkelijk een hoger risico vormen voor de verkeersveiligheid.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 45

4.2.3 Preventieve maatregelen voorafgaand aan de seniorenkeuring
In deze sectie worden preventieve maatregelen beschreven die genomen kunnen worden voorafgaand
aan of tijdens het keuringstraject. De verschillende momenten (A, B en C) waarop dit kan plaatsvinden
tijdens het proces van de keuring zijn schematische weergegeven in Figuur 5.
Figuur 5: Preventieve maatregelen rond het keuringstraject
Senioren die gekeurd moeten worden

B) Na overleg met
keuringsarts preventief bezoek
gebracht aan opticien, huisarts
of andere (oog)arts.
Keuringsarts vult daarna de
medische verklaring in

A) Preventief bezoek
aan opticien, huisarts
of andere (oog)arts
voorafgaand aan
bezoek keuringsarts

EV + Consult keuringsarts

Beoordeling door het CBR van de
EV en medische verklaring
C) Na overleg met
oogarts vindt er een
staaroperatie plaats,
of wordt een andere
bril aangeschaft.
Oogarts vult daarna
de medische
beoordeling in

Verwijzing naar specialist

Goedgekeurd/Afgekeurd

Bezoek specialist bv. oogarts

Beoordeling door het CBR van het
medische verslag van de
specialist
Goedgekeurd/Afgekeurd

46 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Tabel 7: Percentage van de senioren dat preventieve maatregelen neemt voorafgaand aan de keuring
% van de gekeurden
Gemiddeld % geschat
Gemiddeld % geschat
(groep C, N=467)
door keuringsarts (min/ door oogartsen (N=145)
max) (N=26)
Bezoek huisarts
2
10 (0/30)
nvt
Voorafgaand aan de keuring
2
11 (0/40)
33%a
nieuwe bril
Oogarts/opticien bezoeken
13
8 (0/25)
voor afronding keuring*
Staaroperatie
nvt
nvt
22%a,12%b
Neuroloog/geriater bezoeken
0
1 (0/5)
voor afronding keuring*
* Combinatie van schatting van het percentage dat zij adviseren de ‘specialist’ te bezoeken, en het percentage dat
het advies daadwerkelijk opvolgt.
a
Dit is het percentage van de senioren dat uit eigen beweging naar de oogarts gaat voorafgaand aan de keuring.
b
Dit is het percentage van het aantal senioren dat is doorverwezen naar de oogarts door het CBR. Deze operatie
wordt dan wel gedaan voordat de formulieren voor het CBR worden ingevuld door de oogarts.

Van de senioren die nog gekeurd moeten worden (groep A) gaf maar 3% (N=10) aan van te voren
maatregelen te zullen nemen voor de keuring (moment A), waarvan het in 30% (N=3) van de gevallen
maatregelen betrof die betrekking hebben op het medische aspect van de seniorenkeuring (bijvoorbeeld
‘ik denk dat ik van tevoren even naar mijn ogen laat kijken, en eventueel mijn bril laat aanpassen’). Het
ondernemen van deze maatregelen wordt met familie en vrienden besproken.
Van de senioren die gekeurd zijn (groep C) gaf 2% (N=11) aan dat zij voorafgaand aan de keuring naar de
eigen huisarts gingen om bijvoorbeeld medicatie bij te stellen voordat de formulieren bij het CBR werden
ingeleverd (moment B). Dit is lager dan wat de keuringsartsen inschatten. Zij schatten in dat 10%
voorafgaand aan de keuring naar de huisarts gaat (Figuur 5).
De opticien werd door 8% (N=38) van de gekeurde senioren bezocht voorafgaand aan de keuring, en 2%
(N=11) kreeg een nieuwe bril of lenzen. 6% (N=32) van de gekeurde senioren gaf aan naar de specialist te
zijn geweest voordat de formulieren bij het CBR werden ingeleverd. Wat betreft het type specialist was
dit voornamelijk de oogarts (85%, N=23). Samengenomen, bezocht 13% (N=66) de opticien of oogarts
voorafgaand aan de keuring (moment B, Figuur 5).
Het percentage van de senioren dat een nieuwe bril aanschaft, werd hoger ingeschat door de
keuringsartsen (11%) en het percentage dat de opticien of oogarts bezoekt, werd gelijk ingeschat (8%).
De oogartsen die senioren zien met een doorverwijzing van het CBR schatten in dat 13% van hen een
staaroperatie ondergaat voordat de formulieren voor de uiteindelijke keuring worden ingevuld (moment
C). In de specifieke groep van senioren die zich uit eigen beweging meldt bij de oogarts, wordt geschat
dat 33% een nieuwe bril aanschaft en 22% een staaroperatie ondergaat (moment A of B, Figuur 5).
Geen van de gekeurde senioren had voorafgaand aan de keuring een neuroloog of geriater bezocht. Ook
de keuringsartsen schatten dat dit zeer zelden gebeurt (1%) (Tabel 7).

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 47

Alle preventieve maatregelen bij elkaar genomen, heeft 15% (N=77) van de senioren die gekeurd zijn
(groep C) voorafgaand aan de keuring preventieve maatregelen genomen om de kans op goedkeuring te
verhogen.

4.2.4 De seniorenkeuring in de praktijk
4.2.4.1 Bij de keuringsarts
Van de senioren die nog gekeurd moeten worden (groep A) gaf 18% aan precies te weten wat de keuring
inhoudt, terwijl 46% van de senioren die het rijbewijs hebben laten verlopen (groep B) dit aangaf. Op de
open vraag waarin ze konden aangeven wat de keuring volgens hen inhield, antwoordde men in het
algemeen dat er tijdens de test wordt gekeken naar je algemene gezondheid waarbij een ogentest
belangrijk is. De duur schatten ze verschillend in (5-45 minuten).
Uit de antwoorden van de senioren die gekeurd zijn (groep C) en de keuringsartsen bleek dat er
verschillen waren in de inhoud van de consulten met de keuringsarts. De duur van het consult werd
verschillend geschat. De meest voorkomende antwoorden waren 5-10 minuten (19%), 10-15 minuten
(38%), en 15-20 minuten (29%). De keuringsartsen zelf gaven een gemiddelde duur van 15 minuten aan
per consult, en dit varieerde per keuringsarts tussen 5 minuten en 30 minuten.
Met 66% van de gekeurde senioren was de Eigen Verklaring volledig doorgenomen. Dit kwam ongeveer
overeen met de antwoorden van de keuringsartsen, waarvan 50% aangaf alle onderdelen van de Eigen
Verklaring altijd door te nemen. Uit de focusgroepgesprekken bleek dat zowel de senioren als de
keuringsartsen de Eigen Verklaring niet duidelijk en/of verwarrend vinden.
Een ogentest was onder bijna alle gekeurde senioren afgenomen (96%), een urineonderzoek was gedaan
bij 63%, en een test naar lichamelijke beperkingen bij 52%. 13% van de senioren gaf aan dat er nog
andere testen waren gedaan, zoals een bloeddrukmeting (5%), een gehoortest (1%) en een looptest (1%).
Alle keuringsartsen gaven aan altijd een ogentest, urineonderzoek en bloeddrukmeting uit te voeren, en
69% gaf aan het bewegingsapparaat te testen. Verder gaven de meeste keuringsartsen (73%) aan een
cognitietest af te nemen.
Uit de gesprekken met de senioren bleek dat er variatie is in welke testen er worden afgenomen door
artsen onbegrip oproept en dat de keuring niet al te serieus wordt genomen. De keuringsartsen gaven in
de gesprekken aan dat er een certificering of een keurmerk voor keuringsartsen zou moeten komen om
‘wildgroei’ tegen te gaan.
4.2.4.2 Verwijzingen
Na het inleveren van de formulieren bij het CBR werd 10% (N=51) doorverwezen naar een specialist,
waarvan 71% (n=36) naar de oogarts, 16% (N=8) naar de neuroloog, 10% (N=5) naar een psychiater, 8%
(N=4) naar de internist, 2% (N=1) naar de cardioloog, en 2% (N=1) naar de nefroloog. 2% (N=1) kreeg een
verwijzing voor een rijtest.
Het aantal verwijzingen onder de senioren kwam overeen met het percentage dat de keuringsartsen
verwachtten dat zou worden doorgestuurd door het CBR naar een specialist, namelijk 8%.

48 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

4.2.4.3 Mening over de keuring
De gekeurde senioren gaven aan de keuring lichamelijk (83%), psychisch (81%) en administratief (71%)
helemaal niet belastend te vinden (op een schaal van 4: 1 = helemaal niet belastend, 2 = niet zo belastend,
3 = enigszins belastend, 4 = behoorlijk belastend). Het financiële aspect van de seniorenkeuring vond 39%
helemaal niet belastend, terwijl 16% dit behoorlijk belastend vond.
De keuringsartsen vinden niet dat er overbodige testen in de keuring zitten. Wel vindt 35% dat er testen
ontbreken. De meesten gaven aan een test te missen die reactie- en inschattingsvermogen meet. Alle
keuringsartsen geven aan dat de keuring behouden moet blijven, omdat volgens hen de seniorenkeuring
een preventieve werking heeft. Tijdens het consult worden nog niet eerder gedetecteerd aandoeningen
ontdekt. Dit kwam ook gedeeltelijk naar voren in de gesprekken met de senioren, die vonden dat men
zelf geen ‘sluipende’ ziekten kan signaleren.

4.2.5 Kernbevindingen uit de enquêtes
• Van de 69-78 jarigen laat 2% het rijbewijs verlopen.
• Een medische aandoening lijkt niet direct gerelateerd te zijn aan het laten verlopen van het rijbewijs,
en is niet voor iedere senior een belangrijke factor in dit beslismoment.
• Preventieve maatregelen worden op verschillende momenten in het proces van de keuring genomen.
• Tot ongeveer 15% van de senioren neemt preventieve maatregelen om de kans op goedkeuring te
verhogen.
• Een groot deel van alle senioren zou het rijbewijs verlengen als de keuring niet verplicht zou zijn. Maar
van degenen die nu het rijbewijs hebben laten verlopen, is dat deel klein, en zou men maar in weinig
gevallen regelmatig autorijden.
• De meeste senioren vinden de keuring niet zo belastend.
• De inhoud van de keuring verschilt, de Eigen Verklaring wordt als onduidelijk ervaren, en er ontbreekt
inzicht in het reactie- en inschattingsvermogen.

4.3 Analyse van ongevallenstatistieken
Het model dat de data het beste beschreef, bleek een model te zijn met drie breekpunten: naast
breekpunten bij 65 jaar en 70 jaar werd gevonden dat een breekpunt bij 68 jaar tot de beste fit leed. Wat
betreft de vorm van de functiestukken was voor alle segmenten een exponentiële functie met in de
exponent de leeftijd als een lineaire term de optimale keuze.
Figuur 6 geeft het resultaat weer voor mannen voor het jaar 2007. Het derde segment van de curve (in
rood) geeft de stijging weer in de toename in risico in de jaren direct voorafgaand aan de keuring. Deze
stijging werd gezien in alle jaren, en zowel bij mannen als bij vrouwen. Het consistent voorkomen van
deze stijging en het feit dat extrapolatie van de curve voorbij de leeftijd van 70 (gestippeld) een lijn
oplevert die boven de waargenomen aantallen slachtoffers per 10.000 ligt (de zwarte stippen), vormt een
aanwijzing dat er rond de keuring een verandering in trend plaatsvindt. Dit duidt erop dat de keuring
resulteert in een lager aantal slachtoffers dan anders het geval zou zijn.
Resultaten voor mannen gaven een consistenter beeld dan die voor vrouwen. Een figuur die de resultaten
voor alle drie de jaren en voor mannen en vrouwen presenteert is gegeven in Bijlage 7.8.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 49

Figuur 6: Aantallen slachtoffers per 10.000 rijbewijshouders naar leeftijd. Best passend model voor de gegevens
voor mannen voor het jaar 2007

mannen 2007

Aantal slachtoffers per 10.000

35
30
25

20
15

10
50

55

60

65

70

75

80

85

Leeftijd

Over de grootte van het effect kan niets met stelligheid gezegd worden. Extrapolatie van segment 3 naar
rechts is immers niet meer gebaseerd op geobserveerde data voor de betreffende leeftijden.
Een belangrijke factor van onzekerheid betrof de aantallen rijbewijshouders. Inspectie van de data liet
enkele duidelijke onregelmatigheden (zie Bijlage 7.8). Een mogelijk verklaring voor deze
onregelmatigheden is de invoering van het nieuwe rijbewijs in 2006, dat niet alleen 10 jaar geldig is maar
ook als identiteitsbewijs kan dienen, mogelijk in combinatie met de tienjaarscyclus die ontstaan is,
doordat in 1986 de geldigheidsduur van rijbewijzen van 5 jaar verhoogd werd naar 10 jaar. Het is mogelijk
dat sommige mensen die invoering hebben afgewacht. In ieder geval gaf het RDW in 2006 50% meer
rijbewijzen uit dan in het jaar daarvoor (RDW 2006). Ten slotte is een factor die voor fluctuatie zou
kunnen zorgen het deel van de rijbewijshouders dat het rijbewijs laat verlopen voordat het verlengd
wordt. Tot het 70ste jaar is verlengen immers niet veel meer dan een administratieve handeling.

50 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

4.4 De kosten van de keuring
4.4.1 Kosten en lasten voor de senior
In 2012 zijn 302.147 senioren gekeurd. De kosten zijn opgebouwd uit verschillende componenten zoals
beschreven in Tabel 8. Het grootste deel van de kosten bestaat uit het bedrag dat betaald moet worden
voor de Eigen Verklaring (EV) en het consult bij de keuringsarts. In totaal betalen de gekeurde senioren
daarvoor een bedrag van €25.806.376 (€92 per senior).
Vanaf het 70ste jaar is de geldigheid van een rijbewijs maximaal 5 jaar, ten opzicht van 10 jaar vóór het
70ste jaar. Als wordt aangenomen dat zonder keuring de geldigheid ook na het 70ste jaar 10 jaar is,
betaalt de senior binnen het huidige systeem een ‘extra’ rijbewijs. Als de kosten hiervan bij de kosten van
de EV en het consult worden opgeteld, komt het totale bedrag uit op €39.871.319. Dat is gemiddeld €132
per senior.
Naast deze €132 betaalt de senior ook kosten om de administratie af te handelen, en om naar de plaats
van bestemming (bijvoorbeeld gemeentehuis of keuringsarts) te komen. Administratiekosten kunnen
bestaan uit de volgende componenten (nota van toelichting wetsontwerp verhoging keuringsleeftijd,
2013):
• een kopie maken van de keuringsuitslag = € 0,05;
• een kopie maken van de EV = € 0,05;
• opsturen van de stukken per post naar het CBR = € 0,50.
De kosten van het vervoer naar het gemeentehuis en naar de keuringsarts zullen verschillen per senior.
Zonder nader onderzoek is dat niet in een gemiddeld bedrag uit te drukken.
De kosten die de senior worden bespaard door afschaffing van de keuring, in combinatie met
verdubbeling van de geldigheidsduur van het rijbewijs, komen dan neer op €132,60.
In Tabel 9 is per component weergegeven hoeveel tijd daaraan besteed wordt. In totaal besteedt een
senior gemiddeld 2,5 uur aan het hele keuringstraject.
Omdat er een aantal gegevens ontbreken (verwijzingen naar specialisten, de specificaties van
beperkingen, de kosten van vervoer naar gemeentehuis en keuringsarts) zijn de kosten van €132 en de
administratieve lasten van bijna 2,5 uur een onderschatting.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 51

Tabel 8: Aantallen voor 2012 voor de verschillende keuringscomponenten
Aantallen
Kosten (€) per
2012
eenheid 2012
Eigen Verklaring
302.147
23,80 (incl. btw)*
Consult keuringsarts
302.147
61,61 (incl. btw) †
Verwijzing oogarts*
Onvolledig
Verwijzing overige specialisten*
Onnauwkeurig
Goedgekeurd met beperkinga
109.278
onbekend
Rijbewijsb,c
302.147
46,55
TOTAAL
Gemiddelde kosten per senior

Kosten totaal
in 2012 (€)
7.191.099
18.615.277
14.064.943
39.871.319
131,96

* Bron: CBR,
† btw = 19% omdat pas vanaf 1 oktober 2012 het btw-tarief van 21% is ingevoerd (rijksoverheid.nl). Vanaf 1
januari 2013 rekent het CBR geen btw meer.
a
Specificatie naar beperking is onbekend en daarmee de kosten. Ook is onbekend welk deel van deze kosten wordt
betaald uit de zorgverzekering.
b
Maximum gemeentelijke bedrag van €37,05 dat vanaf de zomer van 2012 is ingegaan (Wijziging van het
Reglement rijbewijzen, het Besluit voertuigen en het RVV) + rijkskosten van €9,50, ingegaan vanaf 1 januari 2012.
NB. Rijbewijskeuringen worden vergoed als de zorgverzekeraar dit heeft opgenomen in een aanvullende verzekering.
c
Bij afschaffing van de keuring zou het rijbewijs wellicht weer 10 jaar geldig zijn in plaats van 5 jaar.
* Gegevens over verwijzingen naar de oogarts zijn onvolledig (zie paragraaf 3.3.2). Het aantal doorverwijzingen
naar een medisch specialist bevat ook de personen die al voorafgaand aan de seniorenkeuring bekend waren bij
het CBR vanwege een medische aandoening.

Tabel 9: Componenten van de administratieve lasten van de keuring*
Component
Aanvraag Eigen Verklaring (50% digitaal = 10 minuten per Eigen Verklaring,
50% afhalen = 60 minuten per Eigen Verklaring)
Invullen Eigen Verklaring
Afspraak maken bij huisarts
Naar huisarts gaan voor keuring
Ontvangst keuringsuitslag en kopie maken
Maken van kopie van Eigen Verklaring
Opsturen van de stukken per post
Archiveren
TOTAAL
*Bron: nota van toelichting wetsontwerp verhoging keuringsleeftijd, 2013

52 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Minuten
35
6
15
60
5
5
15
5
146

4.5 Alternatieven
Naast de mogelijkheden om de seniorenkeuring in Nederland te handhaven in haar huidige vorm of om
deze af te schaffen, zijn er alternatieven denkbaar. Afgezien van de mogelijkheid om het huidige systeem
te verbeteren in efficiëntie, zijn er veel verschillende systemen in het buitenland die als voorbeeld kunnen
dienen. In deze paragraaf worden verschillende systemen kort beschreven en zullen enkele studies naar
de relatieve effectiviteit van de systemen besproken worden. Ten slotte wordt besproken welke
alternatieven wellicht geschikt zouden zijn voor de Nederlandse situatie.

4.5.1 Alternatieve systemen in het buitenland
Verkeersbeleid verschilt per land en binnen landen
Regelingen voor verlenging van het rijbewijs en medische geschiktheidsbeoordeling verschillen
aanzienlijk tussen landen (Tabel 10). In Oostenrijk, Frankrijk, België en Duitsland is er geen verplichte
keuring voor de verlenging van het rijbewijs en blijft het onbeperkt geldig. In Noorwegen is geen
onbeperkte geldigheid, maar met een geldigheidsduur tot 100 jaar zal het overgrote deel van de
bevolking hier geen gevolgen van ondervinden. In België kan een verzekeraar een medische keuring eisen
voor de verzekerde om te bekijken of hij nog rijgeschikt is. Daarnaast kan in theorie een arts het rijbewijs
ongeldig verklaren. In Denemarken, Finland, Griekenland, Italië, Portugal en Spanje is een
leeftijdsgebonden medische keuring verplicht voor het verlengen van het rijbewijs. In enkele staten in de
USA, in het Verenigd Koninkrijk en in de staat Queensland in Australië is er een meldplicht. Dat kan een
meldplicht zijn voor de autobestuurder die verplicht is de verantwoordelijke autoriteiten op de hoogte te
brengen van medische aandoeningen die de rijgeschiktheid kunnen beïnvloeden. In andere landen, zoals
in Zweden, is er juist een meldplicht voor de arts die geacht wordt een relevante medische aandoening
van een patiënt te melden. In het tekstblok hierna is het Engelse systeem beschreven.
In de USA voeren alle staten hun eigen beleid wat betreft verlenging van het rijbewijs en medische
geschiktheidsbeoordeling (Eby en Molnar 2010). In 12 staten bestaat een meldingsplicht voor artsen om
een medische aandoening bij een patiënt die de rijgeschiktheid kan beïnvloeden onder de aandacht te
brengen van de instantie die rijbewijzen uitreikt (Motor Vehicles Authority). Soms gaat het om een
beperkte meldplicht: in Californië zijn artsen verplicht te melden als hun patiënt dementeert, en in zes
staten is de behandelend arts verplicht te melden wanneer een patiënt aan epilepsie lijdt (Fleming 2003).
In 22 andere staten is er geen meldplicht, maar bestaat er wel een aanmoedigingsbeleid voor artsen om
mensen te melden. Dat is echter niet zonder problemen. Een van de complicaties kan zijn dat mensen
een civielrechtelijke procedure beginnen tegen de klokkenluiders. In 25 staten zijn er expliciete regels om
zulke claims niet ontvankelijk te maken, en in 19 staten zijn er regels om de anonimiteit te garanderen
van de klokkenluider (Eby en Molnar 2010). In 36 staten zijn er Medical Advisory Boards die beslissingen
nemen, maar onderling sterk verschillen in taken en functies. Verder is er in de USA ook veel discussie
over aanpassing van de regelingen. Een richting die veel aanhang lijkt te vinden is een
‘systeembenadering’, met gedeelde verantwoordelijkheid tussen medici, andere gezondheidswerkers,
registratiehouders en de gemeenschap. In twee staten, Illinois en New Hampshire, is een rijtest bij
verlenging van het rijbewijs verplicht (Lococo 2003; Foundation for Traffic Safety 2013). In vier
Amerikaanse staten is het afleggen van een gezichtstest verplicht. Daarnaast zijn er staten waar op
verzoek van familieleden een rijtest kan worden geëist als iemand zijn rijbewijs wil vernieuwen.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 53

Tabel 10: Regelingen in andere landen met betrekking tot het verlengen van het rijbewijs.*
Land
Medische keuring
Meldplicht
Overig
Australië
Beleid verschilt per staat. Meer informatie
op de website van de Australische
overheid www.australia.gov.au
België
Verzekeraar kan medische
Huisarts en familieleden bepalen in
keuring verplichten voor een
overleg met de rijbewijshouder of een
verzekerde.
rijtest of verwijzing naar een specialist
nodig is.
Canada
Beleid verschilt per staat. Meer informatie
kan gevonden worden op lpp.
seniordrivers.org (Foundation for Traffic
Safety 2013)
Denemarken Vanaf 70 jaar is een bewijs van
Rijbewijs geldig tot 70 jaar; daarna 5 jaar,
goedkeuring door een arts nodig
4 jaar bij 71, 3 jaar bij 72, en 2 jaar van
bij verlenging van het rijbewijs
73-79 en 1 jaar vanaf 80.
(Vlakveld en Davidse 2011).
Duitsland
Rijbewijs onbeperkt geldig
Finland
Vanaf 45 jaar vindt er elke 5 jaar
een screening van de algemene
gezondheid en het
gezichtsvermogen plaats. Vanaf
70 jaar vindt een medische
keuring plaats, uitgevoerd door
twee deskundigen. Onafhankelijk
van elkaar wordt bepaald of en
voor hoe lang de persoon een
nieuw rijbewijs krijgt (Vlakveld en
Davidse 2011).
Frankrijk
Griekenland

Ierland

Italië

Vanaf 65 jaar moet de
rijbewijshouder elke 2 jaar een
medische keuring ondergaan.
(http://athens.angloinfo.com/
information/transport/drivinglicences/).
Vanaf 70 jaar is medische keuring
verplicht bij het vernieuwen van
het rijbewijs voor 1 of 3 jaar.
Vanaf het 50 jaar is een medische
keuring verplicht bij het
vernieuwen van het rijbewijs.

Noorwegen

54 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Rijbewijs onbeperkt geldig
Rijbewijs geldig tot 65 jaar, daarna steeds
3 jaar geldig.

Rijbewijs geldig (naar keuze) voor 3-10
jaar tot 60 jaar, 3 jaar in leeftijd 60-69, 70
jaar of ouder 1-3 jaar afhankelijk van de
medische keuring.
Rijbewijs geldig voor 10 jaar tot 50; voor 5
jaar in leeftijd 51-70; voor 3 jaar indien 70
jaar of ouder.
Rijbewijs geldig tot 100 jaar.

Vervolg tabel 10
Land
Medische keuring
Oostenrijk
Portugal
Vanaf 70 jaar is een medische
keuring verplicht voor het
verlengen van het rijbewijs
(Vlakveld en Davidse 2011).
Spanje
Vanaf de leeftijd van 45 jaar is
een medische keuring verplicht
voor het verlengen van het
rijbewijs (Vlakveld en Davidse
2011).
USA
Verenigd
Koninkrijk

Meldplicht

Overig
Rijbewijs onbeperkt geldig
Rijbewijs geldig tot 65 jaar; voor 5 jaar
boven de 65, en voor 2 jaar boven de 70.

Rijbewijs geldig voor 10 jaar tot 45; voor 5
jaar in leeftijd 45-70; en voor 2 jaar indien
70 jaar of ouder.

Beleid verschilt per staat. Meer informatie
in het rapport van Lococo (Lococo 2003).

Geen leeftijdgebonden keuring.

Bij verlening van
het rijbewijs is er
altijd een
meldplicht van
functiebeperkingen
van de bestuurder
zelf.
Zweden
Geen leeftijdsgebonden keuring. Er is een meldplicht
van de arts
(Andersson Elffers
Felix 2012).
* Bronnen: Lococo 2003; Mitchell 2008; Vlakveld en Davidse 2011; Andersson Elffers Felix 2012; Foundation for
Traffic Safety 2013.

Vergelijkende studies naar de effecten van op leeftijd gebaseerde regelingen voor verlenging van het
rijbewijs
In Illinois (USA) is in 1989 het beleid voor het vernieuwen van het rijbewijs aangepast. Voor 1989 moest
een rijtest afgelegd worden door senioren vanaf 69 jaar. In 1989 werd deze test afgeschaft voor ouderen
in de leeftijd van 69-74 jaar, maar niet daarboven. Vergelijking van de verandering in ongevalsrisico’s in
deze leeftijdsgroep met de oudere leeftijdsgroepen liet geen aanwijzing zien dat deze aanpassing een
nadelig effect had op de verkeersveiligheid. Daarnaast leverde het verhogen van de frequentie van het
vernieuwen van het rijbewijs voor de groep 81 jaar en ouder ook geen verbeteringen op in het aantal
ongevallen (Rock 1998).
Uit vergelijking van de ongevalscijfers van 50 Amerikaanse staten bleek dat het toevoegen van een
theorietest aan de vernieuwingsprocedure van het rijbewijs geen effect had op de verkeersveiligheid. De
onderzoekers vonden wel een relatie tussen het uitvoeren van een visustest en lagere ongevalscijfers
(Levy, Vernick et al. 1995), maar in een andere studie bleek er geen effect te zijn (Grabowski, Campbell et
al. 2004). Deze laatste studie vond echter wel een effect bij mensen van 85 jaar of ouder van de
verplichting om in persoon te verschijnen bij het vernieuwen van het rijbewijs (in person renewal). In een
andere Amerikaanse studie werden twee staten (Illinois en Indiana) die een op leeftijd gebaseerd
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 55

Het Engelse systeem
• Rijbewijzen worden afgegeven door de Driver and Vehicle Licensing Agency (DVLA), een
uitvoerend orgaan van het Department for Transport (Ministerie voor transport), dat zowel
kentekens als rijbewijzen registreert. Wat betreft het registreren van rijbewijzen gaat het om 44
miljoen rijbewijshouders in het Verenigd Koninkrijk.
• Voor het 70ste jaar moeten rijbewijshouders elke 10 jaar hun rijbewijs verlengen. Op het 70ste
jaar en daarna elke 3 jaar vernieuwing van het rijbewijs. Bij elke vernieuwing vanaf het 70ste en
bij eerste aanvraag moet een Eigen Verklaring (Self-declaration) worden ingevuld over de eigen
gezondheidstoestand (notifiable medical condition of disability) of veranderingen daarin.
• Een behandelend arts kan tegen iemand zeggen dat hij niet meer rijgeschikt is. De betreffende
persoon moet dan het rijbewijs inleveren bij het DVLA tot er nader onderzoek heeft
plaatsgevonden.
• Nader onderzoek kan bestaan uit het inwinnen van informatie bij de behandelend arts (huisarts
of specialist), uit een medisch onderzoek en/of een rijtest.
• Om te onderzoeken of aanpassingen mogelijk zijn, kan verwijzing plaatsvinden naar een van de
17 regionale Mobility Centres.
• De procedure mag maximaal 90 dagen duren; dan volgt goedkeuring, afkeuring, of goedkeuring
met beperkingen.
• Het niet melden aan de DVLA van een relevante medische aandoening is een misdrijf waarop
een maximumstraf staat van £1.000.
• Er vinden jaarlijks ongeveer 750.000 medische beoordelingen plaats (DVLA 2012).
• Er zijn geen kosten verbonden aan de medische beoordelingen voor de betrokken burger
(betaald uit publieke middelen).
• Het ministerie houdt statistieken bij van de kosten van ongevallen, waarbij inbegrepen medische
kosten, materiële kosten, verloren productiviteit, en ‘dead weight welfare loss’.

systeem hebben voor het vernieuwen van het rijbewijs, met een visustest, een theorie-examen en een
rijtest vanaf 75 jaar, vergeleken met twee staten (Ohio en Michigan) zonder een op leeftijd gebaseerd
systeem. Ouderen in de eerste twee staten (Illinois en Indiana) bleken een significant lagere kans te
hebben om bij een ongeluk betrokken te raken, maar in de gevallen waarin ze wel betrokken raakten bij
een ongeval ging het vaker om een ongeval zonder tegenpartij (single vehicle crash) (Lange en McKnight
1996). Andere vergelijkende studies uit Amerika vonden wel invloed van de geldigheidsduur van het
rijbewijs. Als het rijbewijs minimaal elke 2 jaar vernieuwd moest worden, was dat geassocieerd met een
lager aantal ongevallen. Ook het testen op kleurenblindheid en de mogelijkheid om anoniem te
rapporteren over een bestuurder lijkt te leiden tot een lager aantal ongevallen (Patel, Nadler et al. 2012;
Redelmeier, Yarnell et al. 2012).
Een bekende studie is uitgevoerd in Scandinavië, waar de ongevalsratio’s van Zweden en Finland met
elkaar zijn vergeleken. In Zweden is geen leeftijd gerelateerde keuring, maar een meldplicht van de arts
(zie hiervóór). In Finland is er vanaf 70 jaar een verplichte medische keuring. De studie liet zien dat het
ongevalsrisico voor autorijders in Finland niet lager was dan in Zweden, maar dat in Finland wel meer
56 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

slachtoffers onder oudere voetgangers vielen (Hakamies-Blomqvist, Johansson et al. 1996). Een
Australische studie vergeleek staten met verschillende regelingen wat betreft medische
geschiktheidsbeoordeling met elkaar. In staten met een medische keuring en een rijtest voor mensen die
80 jaar of ouder zijn, waren ouderen niet minder vaak bij een ongeluk betrokken dan in staten zonder een
op leeftijd gebaseerde regeling (Langford, Fitzharris et al. 2004). Daarnaast laat een andere Australische
studie zien, dat bij een vergelijking van het aantal ongelukken in zes verschillende staten, de staat met
het laagste aantal ongevallen de enige staat is zonder verplichte leeftijd gerelateerde keuring voor het
verlengen van het rijbewijs. In deze staat bestaat echter wel een meldplicht. Daarnaast wordt een
medische keuring of een rijtest gevraagd nadat een verandering in de gezondheidstoestand van de
persoon is gemeld (Langford, Fitzharris et al. 2004). Ook een vergelijking tussen de Australische staten
Victoria (zonder op leeftijd gebaseerde keuring) en New South Wales (met keuring vanaf 80-jarige
leeftijd) liet geen veiligheidsvoordeel zien van de verplichte keuring (Langford, Bohensky et al. 2008). Een
Deens onderzoek liet zien dat het uitvoeren van een cognitieve test als screeningmethode ten opzichte
van geen test ook geen voordelen oplevert (Siren and Meng 2012).
OECD adviseert een focus op hoogrisicogroepen
In een OECD-rapport wordt aanbevolen om een keuring voor het verlengen van het rijbewijs meer toe te
spitsen op hoogrisicogroepen. Op deze manier zouden de individuen die een keuring krijgen een meer
individueel traject kunnen krijgen om nog mobiel te blijven (OECD 2001). Dit zou betekenen er geen
algemene seniorenkeuring zou zijn, maar een systeem waarin alleen mensen met een hoog risico, door
bijvoorbeeld het hebben van bepaalde aandoeningen (zoals degeneratieve oogaandoeningen), die meer
voorkomen bij ouderen, een keuring moeten ondergaan. Specifieke aandacht wordt gevraagd voor
aandoeningen die het cognitief functioneren verminderen. Dit roept echter de vraag op hoe zulke
hoogrisicogroepen geïdentificeerd kunnen worden. Dat zou alleen kunnen als er inzicht is in de medische
dossiers van mensen, wat een meldplicht van de arts zou impliceren.

4.5.2 Toepasbaarheid van de buitenlandse alternatieven in Nederland
Voor een belangrijk deel is de seniorenkeuring nodig, omdat wordt aangenomen dat het systeem van
vrijwillige melding van een medische aandoening niet afdoende functioneert. Een eerste alternatief voor
het huidige systeem dat in gedachten komt, is om manieren te vinden om het systeem van vrijwillige
melding beter te laten functioneren. Twee opties worden vaak genoemd in beleidsstukken en rapporten:
vervanging van vrijwillige melding door een meldplicht voor de rijbewijshouder, of juist een meldplicht
voor artsen. Van beide mogelijkheden bestaan belangrijke voorbeelden in het buitenland, zoals in
paragraaf 4.5 genoemd.
4.5.2.1 Een meldplicht voor rijbewijshouders?
Een eerste alternatief voor het huidige systeem zou kunnen zijn om manieren te vinden het systeem van
vrijwillige melding beter te laten functioneren. Twee opties worden vaak genoemd in beleidsstukken en
rapporten (zie historisch overzicht in Bijlage 7.7): vervanging van vrijwillige melding door een meldplicht
voor de rijbewijshouder, of juist een meldplicht voor artsen. Van beide mogelijkheden bestaan
belangrijke voorbeelden in het buitenland, zoals in paragraaf 4.5 genoemd.
Op het eerste gezicht lijkt zo een regeling aantrekkelijk. Immers, het legt de verantwoordelijkheid bij de
burger en spreekt hem aan op de verantwoordelijk tegenover de medeburger. Uit de
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 57

focusgroepgesprekken met ouderen kwam naar voren dat men dat zeker als een morele plicht
beschouwt. Daar staat tegenover dat een rijbewijshouder zich ervan bewust moet zijn dat hij een
bepaalde aandoening heeft, en dat hij ook moet kunnen inschatten of die aandoening de rijgeschiktheid
beïnvloedt, iets waarvan de ondervraagde ouderen ook aangaven dit wellicht niet zelf (tegen de tijd dat
het zover is) te herkennen. Daarnaast is de vraag: Wat is de sanctie als dat niet gebeurt? Kun je iemand
een sanctie opleggen als hij of zij dit niet goed inschat? Daarom zou nader gedefinieerd en gespecificeerd
moeten worden wanneer iemand wordt geacht een melding te doen. Een recente diagnose van diabetes
betekent immers niet dat de rijgeschiktheid daar direct door beïnvloedt wordt. Een oplossing zou zijn om
het dan tot de taak van de arts te maken, zoals in het Verenigd Koninkrijk, om iemand erop te wijzen dat
hij zich moet melden. Dit wordt hieronder verder besproken als een derde vorm van meldplicht.
Een ander probleem bij de invoering van een meldplicht voor de bestuurder is dat van de handhaving.
Het valt niet eenvoudig in te zien welke sanctie er zou moeten staan op het niet melden van een
aandoening, wanneer iemand precies in overtreding is, en hoe het niet melden kan worden vastgesteld.
Dit probleem is al meerdere keren door verschillende partijen gesignaleerd (zie historisch overzicht in
Bijlage 7.7).
In plaats van een expliciete meldplicht voor rijbewijshouders zou wellicht ook overwogen kunnen
worden om de Eigen Verklaring bij iedere verlenging van het rijbewijs weer in te voeren, dat wil zeggen
niet pas vanaf het 70ste jaar. Onjuiste invulling daarvan is immers al strafbaar gesteld in de wet. Zo een
verklaring zou er dan nadrukkelijk alleen op gericht moeten zijn om veranderingen in de
gezondheidstoestand te melden. Een seniorenscreening als aanvulling hierop zou zich dan kunnen
beperken tot oogaandoeningen en cognitiestoornissen.
4.5.2.2 Een meldplicht voor artsen?
Een meldplicht voor artsen werd in het SWOV-rapport genoemd als voorwaarde voor een eventuele
afschaffing van de seniorenkeuring. Er zijn landen waar zo een meldplicht bestaat. Het is echter
onwaarschijnlijk dat een meldplicht voor artsen in Nederland acceptabel zal zijn. De KNMG (Koninklijke
Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst) hanteert een vrij strikt uitgangspunt dat er
altijd een vertrouwensband moet bestaan tussen behandelaar en patiënt. Een behandelend arts wordt
geacht boven alles op te komen voor de belangen van de patiënt. Een verplichting van de arts om
aandoeningen van de patiënt te melden, kan die relatie duidelijk schaden en ertoe leiden dat patiënten
aandoeningen zullen verzwijgen. Bovendien heeft een arts een geheimhoudingsplicht. De meeste artsen
zijn lid van de KNMG en als zodanig gebonden aan de uitgangspunten. Die uitgangspunten worden ook
gehanteerd in het medisch tuchtrecht. Dit lijkt geen geschikt alternatief voor de Nederlandse situatie.
4.5.2.3 Een versterkte informatieplicht van de arts aan de patiënt
Ten slotte is er een derde vorm denkbaar die uitgaat van de verplichting die de arts heeft om een patiënt
volledig te informeren over zijn ziekte (Wet Geneeskundige Behandelingsovereenkomst). Deze
verplichting zou zo uitgelegd kunnen worden dat gevolgen van de rijgeschiktheid daar ook bij horen. Wat
de patiënt vervolgens met die informatie doet – volgt daar ook meteen meldingsplicht uit? – is een
tweede. In ieder geval zou bevorderd kunnen worden dat de medische beroepsgroepen aandacht voor en
voorlichting over gevolgen van ziekte voor de rijvaardigheid als onderdeel van hun taak gaan zien. Dat
zou bevorderd kunnen worden als artsen die daarmee minder affiniteit hebben of onvoldoende kennis
58 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

hebben van dit terrein, patiënten zouden kunnen verwijzen naar ‘expertisecentra’ voor mobiliteit (zie
hierna).
4.5.2.4 Vervanging van de keuring door een rijtest
In de focusgroepgesprekken lieten sommigen weten meer begrip te hebben voor een rijtest dan voor een
medische beoordeling. Het gaat hen immers voornamelijk om de praktische rijvaardigheid op de weg, en
ook bij de huidige keuring geeft een rijtest vaak de doorslag bij ernstige medische aandoeningen. Aan de
andere kant zullen sommigen dit zien als een soort tweede rijexamen, wat kan leiden tot veel spanning.
Het zal ook leiden tot hoge kosten en veel gevallen waarbij iemand ten onrechte ‘zakt’ voor de test
(‘fout-positieven’). Bovendien blijft het probleem van de ‘sluimerende aandoeningen’ bestaan. En verder
doet het afbreuk aan het feit dat de rijtest zoals die nu wordt uitgevoerd, is aangepast aan de aandoening
die de keurling heeft.
4.5.2.5 Verandering van het huidige systeem in een meer op revalidatie en begeleiding gericht systeem
Een heel andere benadering, die een veel meer creatieve weg zou inslaan, is om het idee van een
‘keuring’ en de negatieve connotaties die daaraan verbonden zijn, te verlaten. Maar op een manier die
wel recht doet aan het feit dat veel mensen op oudere leeftijd te maken krijgen met fysieke ongemakken.
Voorstellen die het zoeken in een meer constructieve omgang met de medische problematiek bij ouderen
in relatie tot leeftijd zijn onder andere ontwikkeld door professor Brouwer (Brouwer 2012).
Een belangrijk uitgangspunt voor de inzichten van Brouwer en anderen is dat de beoordeling van
geschiktheid om te rijden iets heel anders is dan een keuring. Het gaat eerder om een proces van
begeleiding en advies waarvan het doel is mensen zo lang mogelijk (auto) mobiel te houden, op een
manier die de verkeersveiligheid niet in gevaar brengt. Ook al treedt er bij ouder worden en bij een aantal
medische aandoeningen een achteruitgang op van (neuro)fysiologische en cognitieve functies, daar staan
ook compensatie- en aanpassingsmechanismen tegenover waardoor de functiebeperkingen niet
noodzakelijk leiden tot verminderde rijgeschiktheid. Bij beoordeling van de rijgeschiktheid zouden
compensatiemechanismen, gebruik van technische hulpmiddelen en revalidatiemogelijkheden kunnen
worden beoordeeld aan de hand van rijtesten en medisch onderzoek.
Vaststelling van de ernst van de aandoeningen en het verloop in de tijd, en meer geobjectiveerde methodes
daarvoor zoals gebruik van clinimetrische schalen, maakt ook de weg vrij voor een belangrijkere rol van de
behandelende arts in de geschiktheidsbeoordeling. Die wordt daarbij een schakel die essentiële informatie
levert over de mogelijkheden van de bestuurder en de opties voor aanpassingen aan de auto of eventuele
hulpmiddelen. De rijgeschiktheidsscreening wordt zo onderdeel van de reguliere gezondheidszorg.
Een aantrekkelijke manier om zo een nieuw systeem van geschiktheidsbeoordelingen vorm te geven en
te implementeren is mogelijk door middel van de oprichting van een aantal regionale mobiliteitscentra,
waar ook bijvoorbeeld rijvaardigheidscursussen worden gegeven (zoals de BROEM-cursussen) en waar
kennis aanwezig is over technische hulpmiddelen. Voormalig minister Eurlings toonde daarvoor al
belangstelling (voor ‘rijvaardigheidscentra’) en zag daartoe reële mogelijkheden (Kamerstuk 31 305, nr.
158). Ook is het denkbaar dat ze gekoppeld worden aan andere medische/sociale structuren, zoals de
geheugenpoli’s of de consultatiebureaus voor ouderen of gezondheidscentra, waar de mobiliteit thuis en
buitenshuis ‘op natuurlijke wijze aan de orde komt’.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 59

De belangrijkste vraag is echter of en hoe een dergelijk systeem bekostigd kan worden.
Ten slotte dient nog vermeld te worden dat er manieren zijn waarop het huidige systeem verbeterd kan
worden, bijvoorbeeld door een opleiding van keuringsartsen, het stroomlijnen van het keuringsproces,
het verder ontwikkelen van screeningsinstrumenten voor in het bijzonder oogaandoeningen en
cognitieve achteruitgang, en het opzetten van een goed registratiesysteem.
Uit de geschetste alternatieven blijkt er niet één zonder meer toepasbaar op de Nederlandse situatie. In
het kader hierna worden randvoorwaarden voorgestel waaraan een systeem van medische keuringen
met aparte aandacht voor ouderen zou moeten voldoen.

4.5.3 Voorstel voor randvoorwaarden
Herhaaldelijk is ter sprake gekomen dat er systemen zijn met een leeftijdsgebonden keuring en systemen
zonder leeftijdsgebonden keuring. Een belangrijk argument om een seniorenkeuring te hanteren, is dat
zich met het stijgen der jaren veel ouderdom gerelateerde medische aandoeningen voordoen die
gevolgen kunnen hebben voor de rijgeschiktheid. Ook blijven die aandoeningen vaak onopgemerkt,
omdat ze geleidelijk ontstaan. Het is dan ook zeker aan te bevelen om aan dat probleem aandacht te
besteden.
De motivatie voor een keuring, en daarmee ook voor een seniorenkeuring, is in de eerste plaats het
waarborgen van de collectieve verkeersveiligheid. Daarnaast kan een andere overweging zijn dat een
keuring kan dienen om mensen ‘tegen zichzelf in bescherming’ te nemen (naar analogie van de
veiligheidsgordel en de bromfietshelm). Dat is echter een argument dat in moreel opzicht moeilijk ligt:
waar houdt het domein van de overheid op? Ten slotte kan een medische beoordeling in dienst staan van
het doel om mogelijke rijgeschiktheidsproblemen tijdig te onderkennen en te onderzoeken of daar door
middel van hulpmiddelen of anderszins iets aan te doen. Uitgangspunt is dan om mensen zo lang
mogelijk mobiel te houden met de wijze van vervoer die zeker op oudere leeftijd het veiligste is.
Hieronder stellen we enkele voorwaarden voor waar een systeem van medische rijgeschiktheidsbeoordeling zou moeten voldoen, daarbij een onderscheid makend tussen het al dan niet hanteren van
een seniorenkeuring.

60 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Randvoorwaarden waaraan een systeem van rijgeschiktheidsbeoordeling zou moeten voldoen
Voorwaarden bij een seniorenkeuring
1. Als leeftijd een criterium is om een medische beoordeling verplicht te stellen, vanwege het
stijgen van de prevalentie van medische aandoeningen met de leeftijd, dient dat criterium ook
consistent te worden toegepast. Dat wil zeggen dat ernaar gestreefd moet worden dat iedereen
op dezelfde leeftijd beoordeeld wordt. Dit geldt des te meer hoe hoger de leeftijd is waarop
gekeurd wordt.
2. Een leeftijd gerelateerde medische beoordeling zou zich moeten beperken tot screenen op
aandoeningen die sterk leeftijd gerelateerd zijn. Vanuit het oogpunt van efficiëntie zou de
aandacht gericht moeten zijn op aandoeningen met een hoge prevalentie en/of een hoog
relatief risico. Vanwege de hoge prevalentie komen dan vooral degeneratieve oogaandoeningen
en beginnende dementie in aanmerking.
Voorwaarden die voor elk systeem zouden moeten gelden
1. De screening op deze aandoeningen moet optimaal kosteneffectief zijn. Er moet voor gewaakt
worden dat onnodig onderzoek wordt gedaan. Dit brengt niet alleen kosten met zich mee voor
de keurling, maar het belast ook het reguliere gezondheidszorgsysteem. In het bijzonder geldt
dat voor de oogheelkundige zorg, gezien het huidige (en structurele) tekort aan oogartsen.
2. Ook vanuit het aspect van efficiëntie moeten er goede screeningsinstrumenten zijn met goede
sensitiviteit en specificiteit.
3. Heldere regels zijn nodig om te voorkomen dat er sprake kan zijn van belangenverstrengeling bij
de keuring, zoals financieel voordeel afhankelijk van het resultaat van een beoordeling. Bij een
keuring die tot doel heeft de verkeersveiligheid te waarborgen, zijn ook duidelijke regels nodig
om te voorkomen dat een keurend arts ook een behandelend arts is, vanwege de vertrouwensrelatie tussen arts en patiënt.
4. De doelstellingen en uitgangspunten van een medische beoordeling dienen duidelijk te zijn. Is
het alleen het bewaken van de verkeersveiligheid? Of moet ook meewegen dat geprobeerd
wordt mensen zo lang mogelijk mobiel te laten zijn, op de voor ouderen meest veilige manier,
namelijk in een auto?
5. Is het systeem er echter meer op gericht ouderen zo lang mogelijk mobiel te houden, dan is
informatie van behandelende artsen soms juist essentieel en bevorderlijk voor een goede
advisering. Wel moet dan heel goed geregeld worden dat dit nooit kan leiden tot een verstoring
van de arts-patiëntrelatie. De arts mag dus nooit informatie geven zonder toestemming van de
patiënt of door druk op de patiënt. Daarnaast kan overwogen worden om betaalbare rijtesten in
te voeren waarbij men rijgeschikt blijft met een medische beperking.
6. Het proces van beoordeling en de gehanteerde criteria moeten transparant zijn voor de
gekeurde.
7. Resultaten van medische beoordelingen en aantallen verkeersslachtoffers dienen goed en
gedetailleerd geregistreerd te worden voor een goed inzicht in de effecten op verkeersveiligheid.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 61

62 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

5
Conclusies en bespreking
van de resultaten
5.1 Puntsgewijze conclusies
• In 2012 werd 0,8% van de 69-plussers afgekeurd. Onder 69-79 jarigen was dit 0,6%. Niet meer dan
1% van de oudere rijbewijshouders liet in de periode van 2006-2011 het rijbewijs verlopen. Echter, 36%
van de gekeurden kreeg in 2012 een beperking opgelegd.
• Het laten verlopen van het rijbewijs lijkt niet direct samen te hangen met het hebben van een medische
aandoening. Praktische redenen (andere vervoersmogelijkheden, gering gebruik auto) spelen hierbij
een grote rol. Daarom is niet te zeggen of de senioren die hun rijbewijs laten verlopen een verhoogd
ongevalsrisico hebben en of de keuring in dit opzicht een indirect preventief effect heeft.
• Om de kans op goedkeuring te verhogen, neemt maximaal 15% van de gekeurden preventieve
maatregelen, zoals de aanschaf van een nieuwe bril, het ondergaan van een staaroperatie of een
health check bij de huisarts, voordat het CBR een definitief besluit neemt.
• 13% van de senioren met een doorverwijzing naar de oogarts van het CBR ondergaat een staaroperatie
voordat het uiteindelijke besluit van goed- of afkeuring wordt genomen.
• Statistische analyse van de relatie tussen leeftijd en ongevalsrisico duidde op een positief effect van de
keuring op de verkeersveiligheid: de geobserveerde ongevalskansen na het 70ste jaar lagen onder wat
verwacht zou worden zonder een interventie rond die leeftijd. Het is echter op grond van de beschikbare
gegevens niet mogelijk de grootte van dit effect met enige mate van betrouwbaarheid te schatten.
• Afschaffing van de keuring zou per persoon ten minste €132 en bijna 2,5 uur aan kosten en lasten
besparen.
• Buitenlandse studies geven geen duidelijke aanwijzingen dat landen (of staten) met een op leeftijd
gebaseerde medische keuring een grotere verkeersveiligheid hebben dan landen die dat niet hebben.
Door de onvergelijkbaarheid tussen landen onderling in andere factoren die de verkeersveiligheid
beïnvloeden kunnen hier echter geen harde conclusies uit getrokken worden.
• Er is geen regeling in het buitenland die simpelweg onveranderd kan worden overgenomen ter
vervanging van de seniorenkeuring. In dit rapport zijn randvoorwaarden geschetst waaraan een
systeem van medische geschiktheidsbeoordeling, met of zonder een seniorenkeuring, zou moeten
voldoen.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 63

5.2 Kanttekeningen
De belangrijkste beperking van dit onderzoek betreft de grote mate van onzekerheid die er is over de
relatie tussen (leeftijdsgerelateerde) medische aandoeningen, beschermende maatregelen en
ongevalsrisico. Voor een deel is deze onzekerheid onvermijdelijk, omdat uit wetenschappelijk onderzoek
te weinig bekend is over deze verbanden. Daarnaast konden ook de gegevens die wel beschikbaar zijn
niet optimaal benut worden. Een koppeling van bestanden van rijbewijshouders met
ongevallenstatistieken, waarbij rijbewijshouders van dezelfde leeftijd die wel al gekeurd waren
vergeleken konden worden met rijbewijshouders die nog niet gekeurd waren, was binnen het tijdsbestek
van dit onderzoek niet mogelijk.
De statistische analyse van het verband tussen leeftijd en ongevalsrisico was gebaseerd op de
beschikbaarheid van databestanden die elk hun beperkingen hebben. Wat betreft aantallen
rijbewijshouders waren slechts gegevens over een beperkt aantal jaren beschikbaar, wat het doen van
robuuste schattingen moeilijk maakt. Daarnaast waren die gegevens verkregen zonder dat inzicht
bestond in de aard en beperkingen van het onderliggende bestand. Het was dan ook niet mogelijk om de
kwaliteit van de data te verifiëren. Onduidelijk blijft of deze informatie volledig en betrouwbaar is. Dit is
naast het verband tussen leeftijd en ongevallenrisico’s ook van invloed op de schattingen van het aantal
senioren dat het rijbewijs laat verlopen. Voor een betrouwbare uitspraak over het verband tussen
medische geschiktheidsbeoordeling en verkeersveiligheid zou veel meer informatie geregistreerd moeten
worden, waaronder een gedetailleerde beschrijving van de redenen van afkeuring, de opgelegde
beperkingen, en in hoeverre de beperkingen wijzigingen betekenen in de rijomstandigheden van de
betrokkene. Een meer gedifferentieerde registratie van verkeersongevallen en de ernst van de
verwondingen is essentieel. Bovendien zouden deze gegevens beter toegankelijk moeten zijn voor
onderzoekers.
Een punt dat verder aandacht verdient, is de keuze om het ongevalsrisico uit te drukken als risico per
rijbewijshouder. Hiervoor is gekozen omdat de keuring direct betrekking heeft op het hebben van een
rijbewijs. Het is echter ook verdedigbaar om het risico uit te drukken als risico per gereden kilometer, dat
uitgaat van feitelijk gebruik van de weg.
De vragenlijstonderzoeken hebben ook hun beperkingen.
De database van TNS NIPO bevat een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking, en uit
de non-responsanalyses bleken de verschillen met de geïncludeerde respondenten niet groot. Toch is
over het algemeen de ervaring dat de meer gemotiveerde mensen meedoen aan een dergelijk onderzoek,
wat een gekleurd beeld kan geven. Om ook de minder bereikbare oudere te bereiken, met naar
verwachting gemiddeld een mindere gezondheidstoestand, zijn in dit onderzoek ook face-to-faceinterviews afgenomen.
De groep die geen seniorenkeuring heeft ondergaan en het rijbewijs heeft laten verlopen (N=47) was
ondervertegenwoordigd tegenover de groepen die nog gekeurd moesten worden (N~400) en die al
gekeurd waren (N~500). Van hen hebben we de motieven die samenhangen met het laten verlopen van
het rijbewijs in kaart gebracht, maar wellicht speelt er wel meer tijdens dit beslismoment dan nu in deze
kleine groep naar voren is gekomen. Al met al, lijkt de geïncludeerde groep senioren wel een goed beeld
te geven van de Nederlandse ouderen.
64 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Het vragenlijstonderzoek onder keuringsartsen was niet opgezet op een manier die een representatieve
steekproef zou garanderen. Het doel van dit onderzoek was voornamelijk indicatief, gericht op het
verkrijgen van informatie over het keuringsproces. Voor het onderzoek onder oogartsen is er wel naar
gestreefd alle oogartsen in Nederland te bereiken. De respons van ongeveer 24% was hoger dan
verwacht, maar nog altijd niet zodanig dat de antwoorden volledig representatief geacht kunnen worden.
De literatuurstudie naar buitenlandse alternatieven was voornamelijk beperkt tot informatie in het
Engels, waardoor wellicht stukken die in de eigen taal van niet-Engels sprekende landen zijn geschreven
niet zijn opgenomen in deze literatuurstudie. Aan de andere kant zijn er wel verschillende voorbeelden
opgenomen in dit rapport van buitenlandse alternatieven, wat een goede indicatie geeft van welke
variaties in systemen er bestaan.

5.3 Resultaten in context
Historisch gezien is er een ontwikkeling geweest van een systeem van periodieke medische keuringen bij
iedere verlenging van het rijbewijs naar een systeem waarbij leeftijd een criterium is geworden. Inzichten
in wat daarbij een juiste leeftijdsgrens is, zijn veranderd. Van 60 jaar is de grens verschoven naar 70 jaar,
en binnenkort 75 jaar. De vraag is of een verdere verschuiving mogelijk is en of de keuring zelfs helemaal
kan worden afgeschaft.
In dit rapport zijn de effecten op de verkeersveiligheid geschat van de afschaffing van de huidige
seniorenkeuring. Daarnaast is een literatuurstudie gedaan naar alternatieve systemen in het buitenland
die gebruikt worden, en relevant voor de situatie in Nederland zouden kunnen zijn.
In 2012 werd 0,8% van de gekeurde senioren afgekeurd en 36% mocht blijven rijden met een beperking. Om
te schatten wat het effect zou zijn als voor deze mensen geen keuring had bestaan zou bekend moeten zijn
wat het risico is dat deze mensen hebben om bij een ongeval betrokken te raken. De empirische basis om
daarvan een enigszins betrouwbare schatting te maken, bleek echter te dun door gebrek aan studies die
informatie opleveren die voldoende specifiek is. De mate waarin het risico verhoogd is bij de belangrijkste
leeftijd gerelateerde aandoeningen (dementie, oogafwijkingen) lijkt niet extreem hoog, maar door de hoge
prevalentie van deze aandoeningen onder ouderen kan het totale effect op de verkeersveiligheid toch
substantieel zijn. De grootte van dit effect is echter niet met enige mate van zekerheid te schatten.
Uit het onderzoek naar de indirecte effecten kwam naar voren dat minder dan 1% van de 69-plussers het
rijbewijs liet verlopen. Onder de onderzoekspopulatie in dit rapport bleek dat 13% dit deed vanwege het
vermoeden afgekeurd te zullen worden. Voor al deze personen was een medische aandoening de
achterliggende reden. De meeste senioren uit de onderzoekspopulatie gaven praktische redenen aan
voor het laten verlopen van het rijbewijs. Een van deze redenen is dat zij gereden worden door de partner
met een rijbewijs. Als de partner komt te overlijden wordt de mobiliteit van de senior beperkt, en kan
men overstappen op een ander vervoersmiddel, bijvoorbeeld een (elektrische) fiets. Uit de literatuur is
bekend dat dit juist een gevaarlijker vervoersmiddel is dan de auto (O’Neill 2012).
Onder de senioren die gekeurd waren, had 15% preventieve maatregelen genomen waarmee de kans op
goedkeuring werd verhoogd.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 65

Deze gegevens zouden geëxtrapoleerd naar landelijk niveau ruwweg het volgende betekenen:
Van ongeveer 1,9 miljoen (in 2011) rijbewijshoudende 70-plussers zou over een periode van 5 jaar minder
dan 1% het rijbewijs (vrijwillig) laten verlopen, wat neerkomt op hoogstens 19.000 70-plussers. Van deze
19.000 zou dan 13% het laten verlopen vanwege een medische aandoening. In dat geval zouden
hoogstens 2.400 senioren wellicht een verhoogd risico hebben op ongevallen op grond van een medische
aandoening. Maar uit het onderzoek bleek dat van deze groep 19% het rijbewijs zou verlengen als er geen
keuring zou zijn, waarvan 22% nog regelmatig zou blijven rijden (minimaal 1 keer per week). Uiteindelijk
zouden dan nog hooguit 100 senioren met een verhoogd risico blijven rijden.
Daarnaast spelen de preventieve maatregelen een rol die bijdragen aan de gezondheid en wellicht het
risico op ongevallen verlagen. Als de seniorenkeuring zou worden afgeschaft, zouden jaarlijks ongeveer
45.000 senioren (15% van ongeveer 302.147 gekeurde 70-plussers, gebaseerd op de getallen voor 2012)
met wellicht een verhoogd risico op de verkeersveiligheid blijven rijden zonder een beperking, of
verwijzing naar een specialist.
Uit deze resultaten blijkt dat de seniorenkeuring invloed heeft op de medische gesteldheid van sommige
rijbewijshouders die goedgekeurd worden, en dat een relatief klein deel van de rijbewijshouders zelf
vanwege medische aandoeningen het rijbewijs laat verlopen. Van deze personen is het helaas niet
bekend of zij ook daadwerkelijk meer verkeersongevallen zouden veroorzaken als deze invloeden er niet
zouden zijn.
In de studiepopulatie gaven de meeste senioren aan dat zij het lichamelijke (83%), psychische (81%) en
administratieve aspect (71%) van de keuring ‘helemaal niet belastend’ vinden. Over het financiële aspect
waren de meningen meer verdeeld. Toch vonden de meeste senioren in de studiepopulatie (62%) ook dit
aspect ‘niet zo belastend’ tot ‘helemaal niet belastend’. Dan blijft er nog een groep over van 38% die het
‘enigszins belastend’ tot ‘behoorlijk belastend’ vindt. Dit komt overeen met de geluiden die vanuit de
Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen (ANBO) naar buiten zijn gebracht (ANBOa). De keuring wordt
ook te duur gevonden, en daarom zijn er meerdere organisaties die de keuringen regelen voor een lager
tarief dan het standaard tarief (ANBOb,c).
Ten slotte is een onderzoek gedaan naar de systemen van medische geschiktheidsbeoordeling in andere
landen. Naast landen die een leeftijdsgebonden keuring kennen, is er een aantal landen waar een op
leeftijd gebaseerde medische beoordeling niet bestaat. In landen met meerdere staten (VS, Australië) zijn
er soms per staat verschillende regelingen. In het grootste deel van die landen (staten) zijn echter wel
regelingen van toepassing die tot doel hebben mensen op te sporen die op medische gronden een
verhoogd risico op ongevallen hebben. In het bijzonder gaat het om een meldplicht bij wijzigingen in de
gezondheidstoestand die met een verhoogd risico worden geassocieerd. Er zijn voorbeelden waarbij de
verplichting bij de bestuurder ligt (Verenigd Koninkrijk), en voorbeelden waarbij de verplichting juist bij
de behandelend arts ligt (Zweden). In de weinige studies die er verricht zijn naar de vraag of verschillen in
systemen ook samenhangen met verschillen in verkeersveiligheid, zijn daarvoor over het algemeen geen
aanwijzingen voor gevonden. Landen verschillen echter zo veel wat betreft factoren die van invloed zijn
op de verkeersveiligheid dat daaruit geen doorslaggevende conclusies getrokken mogen worden.

66 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

5.4 Constateringen
Gegevens met betrekking tot de verkeersveiligheid
• Om meer inzicht te krijgen in het effect van de seniorenkeuring op de verkeersveiligheid, of van andere
systemen van medische geschiktheidsbeoordeling voor het rijbewijs, is er een volledige en consistente
verzameling nodig van de volgende soorten data:
-- gedifferentieerde registratie van elk type ongeval en de daarbij betrokken slachtoffers (van licht tot
dodelijk) en van de toedracht;
-- een gedetailleerde registratie van medische aandoeningen op basis waarvan men wordt afgekeurd
en van de opgelegde beperkingen;
-- voor zover mogelijk en niet strijdig met privacywetgeving, vaststellen van het aanwezig zijn van
medische aandoeningen bij mensen betrokken bij een ongeval, of na inbeslagname van het rijbewijs
(via de invorderingsprocedure);
-- informatie over de relatie tussen medische aandoeningen en ongevalsrisico;
-- Een registratie van houders van geldige rijbewijzen die toegankelijk is voor onderzoekers, waarin
goed kan worden nagegaan hoe de registratie functioneert en waarin ook gegevens over overleden
rijbewijshouders worden bewaard.
Wat betreft de Nederlandse situatie is aan deze voorwaarden slechts gedeeltelijk voldaan. De registratie
van verkeersslachtoffers valt onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van Veiligheid en Justitie en
het ministerie heeft initiatieven genomen om de achteruitgang van de registratie van ongevallen tegen te
gaan. Daarnaast ondersteunt het Ministerie van IenM SWOV bij het onderzoeken hoe de analyse van de
beschikbare data zo effectief mogelijk kan worden uitgevoerd.
De seniorenkeuring
• De keuring wordt verschillend uitgevoerd door de keuringsartsen. Dit leidt tot onbegrip bij de senioren.
• De Eigen Verklaring wordt als niet duidelijk ervaren.
• Er zou gezocht moeten worden naar manieren om de keuring meer te standaardiseren, de efficiëntie te
vergroten en de kosten omlaag te brengen.

5.5 Algemene conclusie
De meeste senioren in onze onderzoekspopulatie ervoeren de keuring zelf als niet belastend, hoewel
38% de kosten wel (enigszins) belastend vond.
Samenvattend lijkt het aannemelijk dat de seniorenkeuring de verkeersveiligheid bevordert, maar de
mate waarin blijft onbekend. Deze conclusie is gebaseerd op de volgende overwegingen:
• In 2012 werden bijna 2500 senioren afgekeurd, waarvan mag worden aangenomen dat deze groep
gemiddeld een verhoogd ongevalsrisico zou hebben.
• Verder krijgen ruim 109.000 senioren een beperking opgelegd, waarvan een gunstig effect op de
verkeersveiligheid goed denkbaar is.
• Een deel van de gekeurden neemt preventieve maatregelen die de medische rijgeschiktheid bevorderen.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 67

• Analyse van het verband tussen leeftijd en ongevalsrisico lijkt te bevestigen dat er een gunstig effect op
de aantallen verkeersslachtoffers van de keuring uitgaat.
Om bij een eventuele afschaffing van de seniorenkeuring geen risico’s te nemen met betrekking tot de
verkeersveiligheid is het raadzaam alternatieve maatregelen te overwegen.

68 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Dankwoord
Het CBR en de RDW zijn wij erkentelijk voor het leveren van voor dit onderzoek essentiële
gegevens.
In het bijzonder danken wij de werkgroep die werd samengesteld om dit project van de benodigde
inhoudelijke expertise te voorzien: Ruud Bredewoud (CBR), Ragnhild Davidse (SWOV), Pauline
Goddijn (CBR), Vincent Kok (CBR) en André Uuldriks (RDW). Verder danken wij Niels Bos (SWOV)
voor advies over gegevensbestanden. Ook danken wij prof. dr. W.H. Brouwer en prof. dr. J.E.E.
Keunen voor specifiek inhoudelijk advies. E. Koopman (directeur Regelzorg) en E. Windgassen
(medisch adviseur Regelzorg) danken wij voor het uitwisselen van hun ervaringen met keuringen
en het werven van keuringsartsen voor de focusgroepgesprekken en de vragenlijsten. Ook danken
wij dr. R. Sadiek (directeur RijbewijskeuringsArts.nl) voor het uitsturen van de vragenlijsten onder
zijn groep keuringsartsen.
Ten slotte, last but not least, willen wij alle senioren, keuringsartsen en oogartsen danken die aan de
focusgroepbijeenkomsten en de vragenlijstonderzoeken hebben meegewerkt.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 69

70 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

6
Referenties
ANBOa. Url: http:// www.anbo.nl/rijswijk/topmenuitems.asp?TopMenuID=767.
ANBOb. Url: https://www.anbo.nl/belangenbehartiging/wonen-en-mobiliteit/nieuws/
seniorenkeuring-rijbewijs-op-de-helling.
ANBOc. Url: https://www.anbo.nl/voordeel-korting/rijbewijskeuring. https://www.anbo.nl/voordeelkorting/rijbewijskeuring.
Andersson Elffers Felix (2012). Onderzoeken rijvaardigheid en geschiktheid. Utrecht, Andersson Elffers
Felix.
Braver, E. R. en R. E. Trempel (2004). Are older drivers actually at higher risk of involvement in collisions
resulting in deaths or non-fatal injuries among their passengers and other road users? Inj Prev 10(1):
27-32.
Bredewoud, R. A. (2004). Keuren of informeren. Medisch Contact 16(23): 1.
Brouwer, C. (2008). Rijgeschiktheid van personen met dementie. Een advies tot herziening van de
regelgeving. Groningen.
Brouwer, W. H. (2012). De rol van de behandelende arts bij de Eigen Verklaring procedure in het geval van
hersenaandoeningen. Groningen, Rijksuniversiteit Groningen.
Brouwer, W. H. en R. J. Davidse (2002). Oudere verkeersdeelnemers. Handboek Psychologie van de
volwassen ontwikkeling en veroudering. J. J. F. Schroots. Assen, Van Gorcum BV: 505-531.
Brown, L. B. en B. R. Ott (2004). Driving and dementia: a review of the literature. J Geriatr Psychiatry
Neurol 17(4): 232-240.
Carr, D. B. en B. R. Ott (2010). The older adult driver with cognitive impairment: It’s a very frustrating life.
JAMA 303(16): 1632-1641.
CBS statline. Url: http://statline.cbs.nl.
Charlton, J., Koppel, S.,O´Hare, M, Andrea, D., Smith, G., Khodr, B., Langford, J., Odell, M., Fildes, B.
(2010). Influence of Chronic Illness on Crash Involvement of Motor Vehicles Drivers. Melbourne,
Monash University Accident Research Centre.
DaCoTa (2012). Older Drivers. Deliverable 4.8k of the EC FP7 project DaCoTA.
Davidse, R. J. (2007). Assisting the older driver: Intersection design and in-car devices to improve the
safety of the older driver. Proefschrift: Rijksuniversiteit Groningen.
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 71

Dellinger, A. M., M. J. Kresnow, et al. (2004). Risk to self versus risk to others: how do older drivers
compare to others on the road? Am J Prev Med 26(3): 217-221.
Deloitte (2012). Fit to Drive: a cost benefit analysis of more frequent eyesight testing for UK drivers,
Deloitte Access Economics Pty Ltd.
Duchek, J. M., D. B. Carr, et al. (2003). Longitudinal driving performance in early-stage dementia of the
Alzheimer type. J Am Geriatr Soc 51(10): 1342-1347.
Dulisse, B. (1997). Driver age and traffic citations resulting from motor vehicle collisions. Accid Anal Prev
29(6): 779-783.
DVLA. Url: http://www.dft.gov.uk/dvla .
DVLA (2012). Annual Report.
Eby, D. W. en L. J. Molnar (2010). Driving fitness and cognitive impairment: issues for physicians. JAMA
303(16): 1642-1643.
Evans, L. (2000). Risks older drivers face themselves and threats they pose to other road users. Int J
Epidemiol 29(2): 315-322.
FitCI project. Url:www.oudereverkeersdeelnemers.nl/../Folder_FitCI_wetenschappelijk.pdf
Fleming, R. (2003). Older drivers and state laws: a few Things to Consider. Legal Issues Newsletter. 10.
Foundation for Traffic Safety (2013). Driver Licensing Policies and Practices. 2013.
Frittelli, C., D. Borghetti, et al. (2009). Effects of Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment on
driving ability: a controlled clinical study by simulated driving test. Int J Geriatr Psychiatry 24(3):
232-238.
Gezondheidsraad (1966). Lichamelijke en geestelijke geschiktheid voor het besturen van motorvoertuigen. Den Haag, Gezondheidsraad.
Gezondheidsraad (2000). Rijgeschiktheid van personen met een geimplanteerde cardioverter-defibrillator. Den Haag, Gezondheidsraad. Publicatie nr 2000/02. ISBN 90-5549-305-8.
Gezondheidsraad (2001). Rijgeschiktheid van mensen met tumoren of doorbloedingsstoornissen van de
hersenen. Den Haag, Gezondheidsraad.
Gezondheidsraad (2002). Rijgeschiktheid van mensen met diabetes mellitus. Den Haag,
Gezondheidsraad.
GLARE (2005). Relevance of glare sensitivity and impairment of visual function among European drivers,
EU project: SUB-B27020B-E3-GLARE-2002-S07.18091.
Grabowski, D. C., C. M. Campbell, et al. (2004). Elderly licensure laws and motor vehicle fatalities. JAMA
291(23): 2840-2846.
Hakamies-Blomqvist, L., K. Johansson, et al. (1996). Medical screening of older drivers as a traffic safety
measure--a comparative Finnish-Swedish evaluation study. J Am Geriatr Soc 44(6): 650-653.
Hakamies-Blomqvist, L., M. Wiklund, et al. (2005). Predicting older drivers’ accident involvement-Smeed’s law revisited. Accid Anal Prev 37(4): 675-680.
Hu, M. (2000). Projecting Fatalities in Crashes Involving Older Drivers, 2000-2025. Oak Ridge, Tennessee,
Oak Ridge National Laboratory.
IMMORTAL (2005). Impaired Motorists, Methods of Roadside Testing and Assessment for Licensing. EU
Project Final Program Report A3.2.
Janke, M. K. (1991). Accidents, mileage, and the exaggeration of risk. Accid Anal Prev 23(2-3): 183-188.
Kamerstukken. Algemeen Overleg, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2010-2011, 29 398, nr. 287.
Kamerstukken. Algemeen Overleg, Vergaderjaar 2010-2011, 29 398, nr. 268.
Kamerstukken. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 305, nr. 158.
72 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 1990-1991, 22 030, nr. 3.
Kamerstukstukken. Memorie van antwoord, Tweede Kamer, vergaderjaar 1991-1992, 22030, nr. 6
Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 1991-1992, 22 300 XII, nr. 59.
Kamerstukken. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 29 398, nr. 10.
Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 2004-2005, 29 398, nr. 22.
Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 2010-2011, 29 398, nr. 275.
Kamerstukken. Brief, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2011-2012, 29 398, nr. 325.
Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008-2009, 29 515, nr. 283.
Kamerstukken. Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008-2009, 31 896, nr. 3.
Kamerstukken. Wetsvoorstel, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2011-2012, 33 346, nr. 3.
Kamerstukken. Concept AMvB, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2012-2013, 33 348, nr. 8.
Keunen, J. E. E., Verezen, C.A., Imhof, S.M., van Rens, G.H.M.B., Asselbergs, M.B., Limburg, J.J.H. (2011).
Toename in de vraag naar oogzorg in Nederland 2010-2020. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde
155: A3461.
Lange, J. E. en A. J. McKnight (1996). Age-based road test policy evaluation. Transportation Research
Record 1550: 81-87.
Langford, J., M. Bohensky, et al. (2008). Do older drivers pose a risk to other road users? Traffic Inj Prev
9(3): 181-189.
Langford, J., M. Fitzharris, et al. (2004). Effectiveness of mandatory license testing for older drivers in
reducing crash risk among urban older Australian drivers. Traffic Inj Prev 5(4): 326-335.
Langford, J., M. Fitzharris, et al. (2004). Some consequences of different older driver licensing procedures
in Australia. Accid Anal Prev 36(6): 993-1001.
Langford, J., R. Methorst, et al. (2006). Older drivers do not have a high crash risk--a replication of low
mileage bias. Accid Anal Prev 38(3): 574-578.
Le Cam, L. (1960). An approximation theorem for the Poisson binomial distribution. Pacific Journal of
Mathematics 10(4): 1181-1197.
Levecq, L., P. De Potter, et al. (2013). Visual acuity and factors influencing automobile driving status in
1,000 patients age 60 and older. Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol 251: 881-887.
Levy, D. T., J. S. Vernick, et al. (1995). Relationship between driver’s license renewal policies and fatal
crashes involving drivers 70 years or older. JAMA 274(13): 1026-1030.
Lococo, K. H. (2003). Summary of Medical Advisory Board Practices in the United States Washington , DC
U.S. Department of Transportation.
Marshall, S. C., R. Spasoff, et al. (2002). Restricted driver licensing for medical impairments: does it work?
CMAJ 167(7): 747-751.
Martin, A. J., R. Marottoli, et al. (2009). Driving assessment for maintaining mobility and safety in drivers
with dementia. Cochrane Database Syst Rev(1): CD006222.
Mennemeyer, S. T., C. Owsley, et al. (2013). Reducing older driver motor vehicle collisions via earlier
cataract surgery. Accid Anal Prev.
Methorst, R. (2004). Advies over verlaging van keuringsleeftijd voor het rijbewijs, Ministerie van Verkeer
en Waterstaat.
Minister (2013). nota van toelichting ontwerpbesluit tot wijziging van het Reglement rijbewijzen ivm
verhoging van de keuringsleeftijd voor oudere rijbewijshouders.
Mitchell, C. G. (2008). The licensing of older drivers in Europe ‒ a case study. Traffic Inj Prev 9(4): 360-366.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 73

Nederlandse Zorgautoriteit Veelgestelde vragen over rijbewijskeuring. Url://www.nza.nl/zorgonderwerpen/zorgonderwerpen/huisartsenzorg/veelgestelde-vragen/veelgestelde-vragen-rijbewijskeuring/
(31-05-2013).
O’Neill, D. (2012). Medical screening of older drivers is not evidence based. BMJ 345: e6371.
OECD (2001). Ageing and Transport; Mobility needs and safety issues highlights., Organisation for
Economic Co-operation and Development.
Ombudsman (2010). Klacht over CBR.
Ott, B. R., W. C. Heindel, et al. (2008). A longitudinal study of drivers with Alzheimer disease. Neurology
70(14): 1171-1178.
Owsley, C., G. McGwin, Jr., et al. (2002). Impact of cataract surgery on motor vehicle crash involvement by
older adults. JAMA 288(7): 841-849.
Patel, R., D. Nadler, et al. (2012). Comparative analysis of state driving laws on crash rates of older drivers
in all 50 US states. J Am Geriatr Soc 60(1): 167-169.
R (2013). R Core Team: R: A Language and Environment for Statistical Computing (http://www.R-project.
org). from http://www.R-project.org.
RDW (2006). Jaarverslag 2006.
Redelmeier, D. A., C. J. Yarnell, et al. (2012). Physicians’ warnings for unfit drivers and the risk of trauma
from road crashes. N Engl J Med 367(13): 1228-1236.
Regeling eisen geschiktheid. Staatscourant 1996, nr. 117, pag. 12.
Regeling eisen geschiktheid 2000, Staatscourant 2000, 23 mei, nr. 99, pag. 10.
Reurings, M. C. B. B., N.M. (2009). Ernstig gewonde verkeersslachtoffers in Nederland in 1993-2008,
SWOV R-2009-12. Leidschendam, SWOV.
Rock, S. M. (1998). Impact from changes in Illinois drivers license renewal requirements for older drivers.
Accid Anal Prev 30(1): 69-74.
Siren, A. en A. Meng (2012). Cognitive screening of older drivers does not produce safety benefits. Accid
Anal Prev 45: 634-638.
Staatscourant (1996). Wijziging Regeling eisen geschiktheid, Staatscourant 1996, nr. 243, pag. 9.
Staatscourant 2002, 29 januari, nr. 20, pag. 13.
Staatscourant 2004, 8 juni, nr. 106, pag. 13.
Staatscourant 2004, 12 maart, nr. 50, pag. 15.
Staatscourant 2008, 10 november, nr. 520.
Staatscourant 2009, 16 april, nr. 72.
Staatscourant 2009, 26 mei, nr. 94.
Staatscourant 2010, 5 januari, nr. 32.
Staatscourant 2010, 20 juli, nr. 11250.
Staatscourant 2010, 24 augustus, nr. 13121.
Staatscourant 2011, 15 december, nr. 22701.
Staatscourant 2011, 31 oktober, nr. 19027.
Staatscourant 2012, 14 december, nr. 25761.
Staatscourant 2012, 17 april, nr. 7389.
Staatscourant 2013, 25 januari, nr. 1961.
SWOV. Url: http://www.swov.nl/NL/Research/cijfers/Cijfers_Ongevallen.htm.
SWOV (2010). Factsheet Statusonderkenning, gevaarherkenning en kalibratie. Leidschendam.

74 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

SWOV (2012). SWOV-Factsheet: Ouderen in het verkeer. Leidschendam, Stichting Wetenschappelijk
Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV).
Van der Colk, H. en P. Wesemann (1981). Verlenging van de geldigheidsduur van rijbewijzen. Een beschouwing over de effecten op de verkeersveiligheid. Voorburg, Stichting Wetenschappelijk Onderzoek
Verkeersveiligheid. R-81-13.
Vlakveld, W. P. en R. J. Davidse (2011). Effect van verhoging van de keuringsleeftijd op de verkeersveiligheid: Geschatte toename in verkeersslachtoffers bij verhoging van de keuringsleeftijd voor het rijbewijs
A en B van 70 jaar naar 75 jaar. Leidschendam, Stichting Wetenschappelijk Onderzoek
Verkeersveiligheid (SWOV).
Wadley, V. G., O. Okonkwo, et al. (2009). Mild cognitive impairment and everyday function: an investigation of driving performance. J Geriatr Psychiatry Neurol 22(2): 87-94.
Wittink, R. D. (1990). Consequenties van functieverlies voor het autorijden en maatregelen om de
verkeersveiligheid te waarborgen: Een consult ten behoeve van de Commissie evaluatie verlenging
geldigheidsduur rijbewijzen. Leidschendam, Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid
(SWOV).
Wood, J. M., P. F. Lacherez, et al. (2013). Not All Older Adults Have Insight Into Their Driving Abilities:
Evidence From an On-road Assessment and Implications for Policy. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 68(5):
559-566.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 75

76 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

7
Bijlagen
Bijlage 7.1

Leidraad en verslag focusgroepgesprekken senioren

7.1.1 Leidraad
Het gesprek werd bij elke groep ingeleid met introducerende vragen over ‘Deelname aan het verkeer in
het algemeen’, zoals:
• Rijdt u auto?
Indien men auto reed:
• In wat voor auto rijdt u?
• Wat vindt u van het huidige verkeer?
• Is het verkeer veranderd ten opzichte van vroeger?
• Wat voor een autorijder bent u?
• In hoeverre is uw deelname aan het verkeer verandert in de loop der jaren?
• Zijn er situaties die u vermijdt?
Indien men geen auto meer reed, of weinig:
• U rijdt geen auto meer, kunt u vertellen sinds wanneer u geen auto meer rijdt en hoe dat zo is
gekomen?
• Hoe deelt u nu mee aan het verkeer (OV, fiets etc)?
• Hoe bevalt deze methode om van A naar B te komen?
Daarna ging het gesprek verder in het onderwerp ‘Verlenging van het rijbewijs vanaf 70 jaar’.
Daarbij werden vragen gesteld, zoals*:
• Bent u van plan om het rijbewijs te verlengen? (groep A)
• Weet u hoe u uw rijbewijs moet verlengen/had moeten verlengen, wat u daar voor moe(s)t doen?
(groep A)
• Wat zijn afwegingen om het rijbewijs wel of niet te verlengen?
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 77

• Wat waren toen de afwegingen om niet te verlengen? (groep B)
• In hoeverre is het moment van verlenging van het rijbewijs ook een moment dat u bij uzelf te rade gaat
of wil blijven autorijden?
• In hoeverre zet de noodzaak gekeurd te worden u zelf aan het denken over uw rijgeschiktheid?
• Overweegt u, of heeft u overwogen om zelf acties te ondernemen om de kans op goedkeuring/
rijvaardigheid te vergroten?
• U heeft op een gegeven moment bericht gekregen van de Rijksdienst Wegverkeer dat uw rijbewijs vóór
een bepaalde datum vernieuwd moest worden. Kunt u zich dat moment nog herinneren? En hoe ging
het toen verder? (groep B en C)
• Bent u zelf tot de beslissing gekomen voor het wel of niet verlengen of heeft u dit ook met anderen
besproken? Kunt u daar wat meer over vertellen?
Vervolgens werd de seniorenkeuring nader besproken doormiddel van vragen zoals:
• Hoe kijkt u in het algemeen aan tegen een medische keuring voor rijbewijshouders vanaf 70 jaar? Wat
voor mening heeft u hierover?
• Wat is achtergrond van een dergelijke keuring oftewel waarom bestaat deze keuring eigenlijk denkt u?
• Is zo’n keuring noodzakelijk of niet in uw ogen?
• Wat zijn redenen om wel/niet mee te doen aan de keuring?
• Kunt u zich voorstellen dat er ouderen zijn die vanwege de keuring besluiten het rijbewijs te laten
verlopen?
• Wat zijn dan de argumenten om niet mee te doen aan de keuring?
• Zou het uitmaken als er geen medische keuring noodzakelijk zou zijn vanaf 70 jaar? Met andere
woorden: zouden meer senioren gewoon doorrijden zonder vast te stellen of dit ‘verantwoord is’?
• Is leeftijd een reden voor een keuring of niet?
• Hoe is de keuring verlopen? (groep C)
• Hoe heeft u het ervaren? (groep C)
• Wat hield het consult met de keuringarts in? (groep C)
• En werd u nog doorverwezen naar een specialist? Zo ja door wie? (de arts of het CBR) en hoe verliep
dat consult?
Tenslotte werden alternatieven voor de seniorenkeuring bediscussieerd, zoals eventuele afschaffing, en
alternatieven zoals een verplichte meldplicht, en een keuring op 50 jarige leeftijd die in andere landen
worden gebruikt.
Afschaffing seniorenkeuring
• Wat had u gedaan als de keuring niet verplicht was?
• Heeft u in het algemeen nog tips hoe de keuring beter/anders kan?
• In andere landen (bijvoorbeeld België) bestaat de keuring vanaf 70 jaar niet. Wat vindt u daarvan? Is
daar wat voor te zeggen of juist niet.
• Maakt het dat men makkelijker verlengt of niet?
• Wat voor impact zal dit hebben? Wat zal uiteindelijk het effect zijn op de verkeersveiligheid?

78 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Alternatief: Meldplicht rijbewijshouder
• Wat vindt u van het idee dat er een meldplicht komt. Dus dat je als rijbewijshouder verplicht bent om
een medische aandoening te melden?
• Wat voor werking gaat hiervan uit denkt u?
• Wat zal effect zijn op verkeersveiligheid?
Alternatief: Meldplicht arts
• Wat vindt u van het idee dat de arts/specialist verplicht wordt te melden wanneer patiënt een aandoening heeft die rijvaardigheid kan beïnvloeden?
• Wat voor werking gaat hiervan uit denkt u?
• Wat zal effect zijn op verkeersveiligheid?
Alternatief: Keuring vanaf 50 jaar
• En stel nu dat de keuring verplicht wordt vanaf 50 jaar?
• Wat zou u daar van vinden?
• Geeft dat een ander gevoel naar u toe omdat de leeftijdsgrens dan lager is of niet?
*indien de vraag alleen aan een bepaalde groep werd gesteld staat dit tussen haken achter de vraag
vermeld.

7.1.2 Verslag
Rijbewijs en deelname aan het verkeer
In het algemeen bleek in alle groepen dat het hebben van een rijbewijs als een goed recht werd
beschouwd en een stukje vrijheid, waardoor je niet zomaar het rijbewijs opgeeft. Het rijbewijs opgeven
op hoge leeftijd voelt als inleveren op je zelfstandigheid/autonomie: ‘het brengt je een stukje dichter bij
Magere Hein’.
De redenen om te kiezen voor het gebruik van de auto, fiets of het openbaar vervoer waren divers. Dit
was afhankelijk van de bereikbaarheid van openbaar vervoer faciliteiten, gemak van verplaatsing in de
stad (met de fiets, of het OV) of financiën. Opvallend was dat gezondheidsoverwegingen twee kanten op
konden werken. De voor de hand liggende reden om niet meer auto te rijden was omdat het niet meer
verantwoord was. Of, juist wel de auto te gebruiken, omdat het OV te belastend is voor bijvoorbeeld een
patiënt met polyneuropathie. Situaties die vermeden werden waren duisternis en de spits.
Wat betreft de beoordeling van de eigen rijvaardigheid: de mensen die naar eigen zeggen nog regelmatig
rijden vinden dat ze ‘goed’ rijden. Zij geven aan dat zij door hun jarenlange ervaring goede geroutineerde
autorijders zijn, alhoewel ze in de loop der jaren rustiger en bedachtzamer zijn gaan rijden. Dit wordt als
iets positiefs opgevat: men is minder gehaast, heeft meer de tijd voor zichzelf, neemt ook meer tijd voor
alles (levensfase). Anderzijds komt naar voren dat het reactievermogen minder is geworden, maar men
heeft zich daar aan aangepast.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 79

Besluitvorming om te verlengen middels de seniorenkeuring
Uit de gesprekken met de senioren die niet meer rijden en het rijbewijs hebben laten verlopen bleek dat
niet zo zeer de keuring op zich de reden was om het rijbewijs te laten verlopen, hoewel het wel een
moment van bewustwording lijkt. De redenen voor het niet verlengen van het rijbewijs waren per
persoon verschillend en meestal leken er meerdere factoren mee te spelen. De een had voorafgaande
aan de keuring al een verslechterde gezondheid (bv. mislukte staaroperatie, hartfalen), waardoor de kans
op goedkeuring kleiner werd geacht. Dit argument ging wel gepaard met de overweging dat de partner
dan wel nog kon rijden en in bezit was van een rijbewijs en het eigen gebruik van de auto erg laag was.
Voor anderen was de reden van het laten verlopen van het rijbewijs niet de eigen gezondheid, maar de
financiële lasten van de keuring en het (onder)houden van een auto, in combinatie met het toch al lage
gebruik van de auto en een voldoende bereik met het openbaar vervoer. Een uitzondering was een man
die bij de 2e keuring het rijbewijs niet had verlengd. Hij maakte al weinig gebruik van de auto en kreeg
het laatste zetje door het roekeloze rijgedrag van medeweggebruikers.
Bij deze personen is daarbij wel de rompslomp rondom de seniorenkeuring een factor om het uiteindelijk
niet te verlengen. Frequente autorijders laten zich door de seniorenkeuring niet ‘afschrikken’. Het vormt
geen enkele belemmering. Men wil eenvoudigweg het rijbewijs behouden. En als men daarvoor een
keuring moet ondergaan, neemt men dat voor lief.
Maatregelen alvorens de keuring
Naar de vraag of men maatregelen had genomen of zou nemen om de kans op goedkeuring te verhogen,
reageerde men ontkennend, op een enkeling na, die wel de ogen van tevoren zou laten checken. Men lijkt
zich wel bewust van lichte tekortkomingen bij het besturen van een auto en schaft om die reden
bijvoorbeeld een automaat aan of volgt een rijvaardigheidscursus, maar dit wordt niet gedaan vanuit het
oogpunt om goedkeuring te verhogen.
De seniorenkeuring
Tijdens de discussie over de seniorenkeuring en de koppeling met leeftijd, zag men zelf wel in dat met het
ouder worden meer kans is op aandoeningen en dat het reactievermogen achteruitgaat. Men vond
eigenlijk dat er aan de medische keuring een rijtest toegevoegd zou moeten worden, welk naar hun
mening meer zegt over de rijgeschiktheid dan enkel de medische keuring. De medische keuring op zich
acht men wel nuttig, met name onder de oudere senioren (75 jaar en ouder), omdat degene met een
slechte gezondheid en dus een risico voor ongevallen op de weg, er uit worden gefilterd. Een bijkomstigheid van de keuring is dat de gezondheid weer eens gecheckt wordt.
De Eigen Verklaring leek niet altijd duidelijk te zijn. Daarnaast werd aangegeven dat de mogelijkheid
bestaat om daar ‘oneerlijke’ antwoorden op te geven, om die verlenging te krijgen. Maar, dat zou men
zelf niet doen.
De keuring zelf wordt in het algemeen geïnterpreteerd als iets dat niet veel voorstelt. De keurende arts
bleek de eigen huisarts te zijn of een andere keurende arts. Het bleek dat er grote verschillen waren in de
grondigheid waarmee gekeurd werd: de ene hoefde alleen maar op 1 been met zijn hand op zijn neus te
staan, of een simpele oogtest te doen. De ander onderging een hele uitgebreide lange keuring waarbij de
senior zich tot aan het ondergoed moest uitkleden, tot groot ongenoegen van deze persoon. Ook kwam
80 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

het voor dat de keuringsarts een niet volledige oogmeting deed, waarna de senior doorverwezen werd
naar de oogarts om vervolgens daar binnen 10 minuten buiten te staan, zonder ook maar iets te
mankeren aan de ogen. Uit deze gesprekken bleek niet dat men vooraf aan de inlevering van de formulieren bij het CBR bij een specialist was geweest. In geval van doorverwijzing verliep die via het CBR.
Bij de vraag hoe lang men door zou rijden, gaven ze aan door te zullen gaan tot aan het moment dat de
medische gezondheid te slecht was, of familie hen er op zou wijzen dat het niet meer kan. Daarbij kwam
naar voren dat men niet zeker is dat zelf te kunnen beoordelen, aangezien er genoeg mensen zijn die het
niet zelf inzien. Ook om die reden lijkt hen de keuring nuttig.
Alternatieven voor de keuring
De door de gespreksleider genoemde alternatieven voor de seniorenkeuring worden niet gezien als een
optie. Men vindt een keuring vanaf een leeftijd van 50 jaar erg arbitrair. Een keuring vanaf de
pensioengerechtigde leeftijd wordt logischer gevonden (‘dan kom je immers in een andere levensfase’).
Een meldplicht voor de rijbewijshouder vinden de meesten onzinnig. Gesteld wordt dat het ieders eigen
verantwoordelijkheid is niet langer auto te rijden als dat medisch niet meer verantwoord is. Een meldplicht voegt hier
niets aan toe.
Een meldplicht voor artsen wordt heel terughoudend ontvangen: dit wordt gezien als een schending van
de privacy. Logischer vindt men het dat een arts ‘een goed gesprek voert’ met zijn patiënt als het niet
langer verantwoord is om auto te rijden en iemand dit wel doet. Dit komt dan weer neer op de eigen
verantwoordelijkheid van de bestuurder.
Afschaffing keuring
Bij alle groepen kwam naar voren dat wanneer er geen keuring zou zijn men het rijbewijs zeker zou
verlengen. Voor de frequente gebruikers betekent dit dat zij door zouden rijden, maar voor de minder
frequente gebruikers of niet-gebruikers (voornamelijk uit groep B) betekent dit dat ze de auto alleen in
noodgevallen zouden pakken.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 81

RIVM Rapport 280001001/2013

Bijlage 7.2 Vragenlijsten senioren
7.2

Vragenlijsten senioren
Groep A
QUESTION 10
Volgens onze gegevens bent u op dit moment in het bezit van een
geldig rijbewijs, klopt dit?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 20
In Nederland moet iedere automobilist rond de leeftijd van 70 jaar
een verplichte medische keuring
ondergaan om het rijbewijs te mogen verlengen.
Heeft u al eens een uitnodiging gekregen voor de verlenging van uw
rijbewijs waarbij deze zogenaamde
seniorenkeuring nodig was?
1 

Ja

QUESTION 30
Bent u vóór uw 69e verjaardag ook al eens medisch gekeurd in verband
met uw rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 40
Over enige tijd zult u, wanneer uw rijbewijs afloopt, een
seniorenkeuring moeten ondergaan om uw
rijbewijs te kunnen verlengen.
Welke stelling is dan het meest op u van toepassing?
1 
2 
3 

Ik vind het vanzelfsprekend dat ik me dan ga laten
keuren
Ik weet nog niet zeker of ik me dan zal laten keuren of
mijn rijbewijs zal laten verlopen
Ik ga me zeker niet laten keuren en laat mijn rijbewijs
dan verlopen

QUESTION 50
Wat is voor u de belangrijkste reden om zich (misschien) te laten
keuren?
1 
2 
3
4
5
6






7 
8 
9 

Ik vind het vanzelfsprekend om een rijbewijs te hebben
Ik vind het belangrijk om een rijbewijs te hebben voor
noodgevallen
Ik heb mijn auto echt nodig
Ik vind het leuk om auto te rijden
Ik vind het handig om auto te kunnen rijden
Ik vind het handig om een rijbewijs te hebben als
identiteitsbewijs
Ik vind het prettig om meteen een medische check te
krijgen
Mijn partner heeft geen rijbewijs (meer)
Anders, namelijk...

QUESTION 60

82 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven
Pagina 76 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Zijn er nog andere redenen waarom u zich laat keuren?
U mag meerdere antwoorden geven.
1 
2 
3
4
5
6






7 
8 
9 
10 

Ik vind het vanzelfsprekend om een rijbewijs te hebben
Ik vind het belangrijk om een rijbewijs te hebben voor
noodgevallen
Ik heb mijn auto echt nodig
Ik vind het leuk om auto te rijden
Ik vind het handig om auto te kunnen rijden
Ik vind het handig om een rijbewijs te hebben als
identiteitsbewijs
Ik vind het wel prettig om meteen een medische check te
krijgen
Mijn partner heeft geen rijbewijs (meer)
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 70
Wat is voor u de belangrijkste reden om zich (misschien) niet te
laten keuren?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

Ik rijd zelf (bijna) nooit meer en heb mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwacht dat ik toch afgekeurd zal worden
Ik vind zelf dat ik niet goed genoeg meer kan rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vinden het beter als ik stop met autorijden
Ik vind het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vind de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vind de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 80

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 83

RIVM Rapport 280001001/2013

Zijn er nog andere redenen waarom u zich (misschien) niet zult laten
keuren?
U mag meerdere antwoorden geven.
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 

Ik rijd zelf (bijna) nooit meer en heb mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwacht dat ik toch afgekeurd zal worden
Ik vind zelf dat ik niet goed genoeg meer kan rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vinden het beter als ik stop met autorijden
Ik vind het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vind de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vind de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 90
Wat is de belangrijkste reden dat u (bijna) nooit meer zelf rijdt?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 

Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voel me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vind zelf dat ik niet goed genoeg meer kan rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vind de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 100

84 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven
Pagina 78 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Zijn er nog andere redenen dat u (bijna) nooit meer zelf rijdt?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 
18 

Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voel me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vind zelf dat ik niet goed genoeg meer kan rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vind de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 110
Wat is de belangrijkste reden waarom u verwacht u afgekeurd te
worden?
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10











Omdat ik denk dat ik niet goed genoeg meer kan
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 120
Zijn er nog andere redenen waarom u verwacht afgekeurd te worden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11












Omdat ik denk dat ik niet goed genoeg meer kan
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Nee

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 85
Pagina 79 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

QUESTION 130
Wat is de belangrijkste reden waarom u vindt dat u niet goed genoeg
meer kunt rijden?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voel me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...

QUESTION 140
Zijn er nog andere redenen waarom u vindt u dat u niet goed genoeg
meer kunt rijden?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11













Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voel me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 150
Waarom vinden mensen in uw omgeving het beter dat u stopt met
autorijden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2 
3 
4 
5
6
7
8
9
10
11
12










Ze vinden dat ik niet goed meer kan autorijden
Omdat ik bijna nooit meer rijd en mijn rijbewijs niet
meer nodig heb
Vanwege problemen met mijn ogen\ik kan niet zo goed
meer zien
Vanwege problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed
meer horen
Vanwege hartproblemen
Vanwege hoge bloeddruk
Vanwege suikerziekte
Vanwege een hersenaandoening
Vanwege motorische problemen (moeite met bewegen)
Vanwege gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Weet niet

QUESTION 170

86 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven
Pagina 80 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

In hoeverre weet u wat de seniorenkeuring voor verlenging van het
rijbewijs inhoudt?
1 
2 
3 

Ik weet precies wat de seniorenkeuring inhoudt
Ik heb een redelijk idee van wat een seniorenkeuring
inhoudt
Ik heb geen idee wat een seniorenkeuring precies
inhoudt

QUESTION 180
Hoe verwacht u dat zo’n seniorenkeuring zal gaan? Wilt u dit zo goed
mogelijk proberen te omschrijven?
Denk daarbij aan waarnaar gekeken zal worden, door wie, hoe lang dit
duurt enz.
QUESTION 181
Wat houdt zo’n seniorenkeuring volgens u dan in? Denk daarbij aan
waarnaar gekeken zal worden, door
wie, hoe lang dit duurt enz.
QUESTION 190
Op het moment dat u (mogelijk) gekeurd gaat worden, gaat u dan van
tevoren acties ondernemen om
de kans op goedkeuring te vergroten?
1 
2 

Ja, namelijk...
Nee

QUESTION 460
Gaat u met iemand anders overleggen over deze acties om de kans op
goedkeuring te vergroten?
1
2
3
4
5







Ja, met mijn familie\partner
Ja, met vrienden
Ja, met de keuringsarts
Ja, met iemand anders, namelijk...
Nee, ik doe dit zelfstandig

QUESTION 200
Hoe lang heeft u uw rijbewijs al?
1
2
3
4






Korter dan 5 jaar
5 tot 10 jaar
10 tot 20 jaar
20 jaar of langer

QUESTION 210

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 87
Pagina 81 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Welke andere rijbewijzen heeft u naast uw rijbewijs B (het ‘gewone’
rijbewijs voor personenauto’s)?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 

Ik heb geen andere rijbewijzen
Rijbewijs A (voor motoren)
Rijbewijs BE (voor personenauto met aanhanger
(caravan))
Rijbewijs C (voor vrachtauto)
Rijbewijs CE (voor vrachtauto met aanhanger)
Rijbewijs C1 (voor motorvoertuig zwaarder dan 3.500
kilo maar niet zwaarder dan 7.500 kilo)
Rijbewijs C1E (voor motorvoertuig van categorie C1 met
aanhangwagen)
Rijbewijs D (voor bus)
Rijbewijs DE (voor bus met aanhangwagen)
Rijbewijs D1 (voor motorvoertuig voor personenvervoer
van meer dan 8 personen, maar niet meer dan 16
personen)
Rijbewijs D1E (voor motorvoertuig van categorie D1 met
aanhangwagen)

QUESTION 220
Welke rijbewijzen bent u van plan te verlengen?
2 
12 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 
13 

Rijbewijs A (voor motoren)
Rijbewijs B (het ‘gewone’ rijbewijs voor
personenauto’s) *NOHIDE
Rijbewijs BE (voor personenauto met aanhanger
(caravan))
Rijbewijs C (voor vrachtauto)
Rijbewijs CE (voor vrachtauto met aanhanger)
Rijbewijs C1 (voor motorvoertuig zwaarder dan 3.500
kilo maar niet zwaarder dan 7.500 kilo)
Rijbewijs C1E (voor motorvoertuig van categorie C1 met
aanhangwagen)
Rijbewijs D (voor bus)
Rijbewijs DE (voor bus met aanhangwagen)
Rijbewijs D1 (voor motorvoertuig voor personenvervoer
van meer dan 8 personen, maar niet meer dan 16
personen)
Rijbewijs D1E (voor motorvoertuig van categorie D1 met
aanhangwagen)
Geen van deze *NOHIDE

QUESTION 470
Stel dat u uw rijbewijs zou kunnen verlengen zonder gekeurd te
worden, zou u dat dan doen?
1 
2 
3 

Ja
Nee
Weet niet

QUESTION 472

88 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 82 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

En hoe vaak zou u dan nu nog rijden?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 230
Welke vervoersmiddelen gebruikt u het meest voor de volgende
activiteiten?
<Lopen> <Fiets> <Fiets met hulpmotor (bv. Spartamet)> <Scootmobiel
brommobiel invalidewagen>
<Bromfiets> <snorfiets> <Motor> <Auto als passagier> <Auto als
bestuurder> <Taxi> <Openbaar vervoer (bus,
tram, trein)>
1. Winkelen\boodschappen
2. Bezoek aan familie of vrienden in de buurt
3. Bestemmingen buiten uw eigen woonplaats
QUESTION 240
In hoeverre vindt u het prettig om zelf auto te rijden?
1
2
3
4






Heel prettig
Enigszins prettig
Niet zo prettig
Helemaal niet prettig

QUESTION 250
Hoe zou u uw eigen rijvaardigheid omschrijven?
1
2
3
4






Ik kan heel goed autorijden
Ik kan goed autorijden
Ik kan redelijk goed autorijden
Ik kan niet (meer) zo goed autorijden

QUESTION 260
En heeft u het idee dat uw rijvaardigheid in de loop der jaren
verbeterd of verslechterd is?
1 
2 
3 

Mijn rijvaardigheid is in de loop der jaren verbeterd
Mijn rijvaardigheid is in de loop der jaren gelijk
gebleven
Mijn rijvaardigheid is in de loop der jaren
verslechterd

QUESTION 270
Hoe vaak rijdt u zelf auto?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 280

De seniorenkeuringPagina
voor het
rijbewijs: effecten en alternatieven | 89
83 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Hoeveel kilometer rijdt u per jaar (ongeveer) met uw auto? Het gaat
om het aantal kilometers waarbij u
zelf achter het stuur zit. Gaat u hierbij uit van uw rijgedrag in
het afgelopen jaar
1
2
3
4
5
6








0 - 2.000 kilometer
2.000 - 5.000 kilometer
5.000 - 10.000 kilometer
10.000 - 15.000 kilometer
15.000 - 20.000 kilometer
20.000 kilometer of meer

QUESTION 300
Dan volgen nu nog enkele vragen over uw lichamelijke toestand.
Hoe zou u uw eigen lichamelijke toestand omschrijven?
1 
2 
3 

Ik ben lichamelijk helemaal in orde
Ik ben lichamelijk redelijk in orde
Ik ben lichamelijk niet (meer) zo goed

QUESTION 310
Wat maakt dat u uw lichamelijke toestand niet als ‘helemaal in orde’
omschrijft?
1
2
3
4
5
6
7
8
9











Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 320
Heeft u zelf het idee dat uw lichamelijke toestand van invloed is op
uw rijvaardigheid?
1 
2 
3 

Ja, van grote invloed
Ja, van enige invloed
Nee, helemaal niet van invloed

QUESTION 330
Maakt u gebruik van medicijnen?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 340
Zit er op het doosje van één of meer van deze medicijnen een sticker
die aangeeft dat de rijvaardigheid
beïnvloed kan worden bij gebruik van dit medicijn?
1 
2 
3 

Ja
Nee, op geen van mijn medicijndoosjes zitten dergelijke
stickers
Dat weet ik niet

QUESTION 10010
90 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 84 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Tot slot willen we u graag nog enkele achtergrondvragen stellen.
QUESTION 360
Heeft u een vaste partner?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 370
Heeft uw vaste partner een geldig rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 9993
Einde vragenlijst

De seniorenkeuringPagina
voor 85
hetvan
rijbewijs:
effecten en alternatieven | 91
134

RIVM Rapport 280001001/2013

Groep B
QUESTION 380
In Nederland moet iedere automobilist rond de leeftijd van 70 jaar
een verplichte seniorenkeuring
ondergaan om het rijbewijs te mogen verlengen.
Volgens onze gegevens bent u al één keer of vaker uitgenodigd voor
zo’n zogenaamde seniorenkeuring,
klopt dit?
1 
2 
3 

Ja, ik ben hier één keer voor uitgenodigd
Ja, ik ben hier al meerdere keren voor uitgenodigd
Nee, ik ben hier nog nooit voor uitgenodigd

QUESTION 390
En heeft u zich (de laatste keer) ook laten keuren?
1
2
3
4






Ja, ik ben goedgekeurd
Ja, ik ben afgekeurd
Nog niet, maar ik ben dit nog wel van plan
Nee, ik laat mijn rijbewijs verlopen\heb mijn rijbewijs
laten verlopen

QUESTION 400
Bent u vóór uw 69e verjaardag ook al eens medisch gekeurd in verband
met uw rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 410
Reed u nog auto op het moment dat u de uitnodiging kreeg voor de
keuring?
1
2
3
4






Ja, vaak
Ja, met enige regelmaat
Alleen in uitzonderingsgevallen
Nee, nooit

QUESTION 430

92 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 86 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat was de belangrijkste reden dat u (vrijwel) nooit meer auto reed?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 

Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik had een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vond de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kwam overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kwam nog overal omdat mijn partner een rijbewijs had
Anders, namelijk...

QUESTION 440
Waren er nog andere redenen waarom u (vrijwel) nooit meer auto reed?
U mag meerdere antwoorden geven.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15
16
17
18






Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik had een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vond de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kwam overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kwam nog overal omdat mijn partner een rijbewijs had
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 420
Toen u de uitnodiging kreeg om zich te laten keuren voor de
verlenging van uw rijbewijs, heeft u toen
overwogen om de keuring wel te ondergaan?
1 
2 

Ja, ik heb het wel overwogen
Nee, ik heb het helemaal niet overwogen

QUESTION 70

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 93
Pagina 87 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat was voor u de belangrijkste reden om zich niet te laten keuren?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

Ik reed zelf (bijna) nooit meer en had mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwachtte dat ik toch afgekeurd zou worden
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik stoppen met rijden
Ik vond het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vond de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vond de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 80
Waren er nog andere redenen waarom u zich niet heeft laten keuren?
U mag meerdere antwoorden geven.
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

Ik reed zelf (bijna) nooit meer en had mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwachtte dat ik toch afgekeurd zou worden
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen met
rijden
Ik vond het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vond de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vond de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 90

94 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 88 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat was de belangrijkste reden dat u (vrijwel) nooit meer zelf reed?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15
16
17
18






Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik had een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vond de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kwam overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kwam nog overal omdat mijn partner een rijbewijs had
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 100
Waren er nog andere redenen waarom u (bijna) nooit meer zelf reed?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15
16
17
18






Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik had een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vond de kosten van het (onder)houden van een auto te
hoog
Ik kwam overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kwam nog overal omdat mijn partner een rijbewijs had
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 110

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 95
Pagina 89 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat is de belangrijkste reden waarom u verwachtte afgekeurd te
worden?
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10











Omdat ik dacht dat ik niet goed genoeg meer kon
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 120
Waren er nog andere redenen waarom u verwachtte afgekeurd te worden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11












Omdat ik dacht dat ik niet goed genoeg meer kon
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 130
Wat is de belangrijkste reden waarom u vond dat u niet goed genoeg
meer kon rijden?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...

QUESTION 140

96 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 90 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Zijn er nog andere redenen waarom u vond dat u niet goed genoeg meer
kon rijden?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11













Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 150
Waarom vonden mensen in uw omgeving het beter dat u stopte met
autorijden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2 
3 
4 
5
6
7
8
9
10
11
12










Ze vonden dat ik niet goed meer kon autorijden
Omdat ik bijna nooit meer reed en mijn rijbewijs niet
meer nodig had
Vanwege problemen met mijn ogen\ik kan niet zo goed
meer zien
Vanwege problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed
meer horen
Vanwege hartproblemen
Vanwege hoge bloeddruk
Vanwege suikerziekte
Vanwege een hersenaandoening
Vanwege motorische problemen (moeite met bewegen)
Vanwege gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Weet niet

QUESTION 170
Op het moment dat u besloot uw rijbewijs te laten verlopen, in
hoeverre wist u toen wat een
seniorenkeuring voor verlenging van het rijbewijs inhield?
1 
2 
3 

Ik wist precies wat de seniorenkeuring inhield
Ik had een redelijk idee van wat een seniorenkeuring
inhield
Ik had geen idee wat een seniorenkeuring precies
inhield

QUESTION 180
Hoe verwachtte u dat zo’n seniorenkeuring zou gaan? Wilt u dit zo
goed mogelijk proberen te
omschrijven? Denk daarbij aan waarnaar gekeken zou worden, door wie,
hoe lang dit zou duren enz.
QUESTION 460

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 97
Pagina 91 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Hoe lang had u uw rijbewijs al?
1
2
3
4






Korter dan 5 jaar
5 tot 10 jaar
10 tot 20 jaar
20 jaar of langer

QUESTION 210
Welke andere rijbewijzen had u naast uw rijbewijs B (het ‘gewone’
rijbewijs voor personenauto’s)?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 

Ik had geen andere rijbewijzen
Rijbewijs A (voor motoren)
Rijbewijs BE (voor personenauto met aanhanger
(caravan))
Rijbewijs C (voor vrachtauto)
Rijbewijs CE (voor vrachtauto met aanhanger)
Rijbewijs C1 (voor motorvoertuig zwaarder dan 3.500
kilo maar niet zwaarder dan 7.500 kilo)
Rijbewijs C1E (voor motorvoertuig van categorie C1 met
aanhangwagen)
Rijbewijs D (voor bus)
Rijbewijs DE (voor bus met aanhangwagen)
Rijbewijs D1 (voor motorvoertuig voor personenvervoer
van meer dan 8 personen, maar niet meer dan 16
personen)
Rijbewijs D1E (voor motorvoertuig van categorie D1 met
aanhangwagen)

98 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 92 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

QUESTION 200
Stel dat u uw rijbewijs had kunnen verlengen zonder gekeurd te
worden, had u dat dan gedaan?
1 
2 
3 

Ja
Nee
Weet niet

QUESTION 450
En hoe vaak zou u dan nu nog rijden?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 230
Welke vervoersmiddelen gebruikt u het meest voor de volgende
activiteiten?
<Lopen> <Fiets> <Fiets met hulpmotor (bv. Spartamet)> <Scootmobiel
brommobiel invalidewagen>
<Bromfiets> <snorfiets> <Motor> <Auto als passagier> <Auto als
bestuurder> <Taxi> <Openbaar vervoer (bus,
tram, trein)>
1. Winkelen\boodschappen
2. Bezoek aan familie of vrienden in de buurt
3. Bestemmingen buiten uw eigen woonplaats
QUESTION 240
In hoeverre vond u het, in het jaar voordat uw rijbewijs verliep,
prettig om zelf auto te rijden?
1
2
3
4






Heel prettig
Enigszins prettig
Niet zo prettig
Helemaal niet prettig

QUESTION 250
Hoe zou u uw eigen rijvaardigheid op het moment dat u (de laatste
keer) werd opgeroepen voor de
keuring omschrijven?
1
2
3
4






Heel goed
Goed
Redelijk
Niet (meer) zo goed

QUESTION 270
Hoe vaak reed u zelf in het jaar voordat uw rijbewijs verliep?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 99
Pagina 93 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

QUESTION 280
Hoeveel kilometer reed u per jaar (ongeveer) met uw auto in het jaar
voordat uw rijbewijs verliep? Het
gaat om het aantal kilometers waarbij u zelf achter het stuur zat.
1
2
3
4
5
6








0 - 2.000 kilometer
2.000 - 5.000 kilometer
5.000 - 10.000 kilometer
10.000 - 15.000 kilometer
15.000 - 20.000 kilometer
20.000 kilometer of meer

QUESTION 300
Dan volgen nu nog enkele vragen over uw lichamelijke toestand.
Hoe zou u uw eigen lichamelijke toestand omschrijven?
1 
2 
3 

Ik ben lichamelijk helemaal in orde
Ik ben lichamelijk redelijk in orde
Ik ben lichamelijk niet (meer) zo goed

QUESTION 310
Wat maakt dat u uw lichamelijke toestand niet als ‘helemaal in orde’
omschrijft?
1
2
3
4
5
6
7
8
9











Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 320
Had u zelf het idee dat uw lichamelijke toestand van invloed was op
uw rijvaardigheid?
1 
2 
3 

Ja, van grote invloed
Ja, van enige invloed
Nee, helemaal niet van invloed

QUESTION 10010
Tot slot willen we u graag nog enkele achtergrondvragen stellen.
QUESTION 360
Heeft u een vaste partner?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 370
Heeft uw vaste partner een geldig rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

Einde vragenlijst

100 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 94 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Groep C
QUESTION 20
In Nederland moet iedere automobilist rond de leeftijd van 70 jaar
een verplichte medische keuring
ondergaan om het rijbewijs te mogen verlengen.
Volgens onze gegevens heeft u al eens zo’n zogenaamde
seniorenkeuring ondergaan. Klopt dit?
1 
2 
3 

Ja, ik ben (de laatste keer) goedgekeurd
Ja, ik ben (de laatste keer) afgekeurd
Nee

QUESTION 460
Was dit de eerste keer dat u een seniorenkeuring bent ondergaan of
bent u al meer dan een keer
gekeurd?
1 
2 

Dit was de eerste keer
Ik ben al meer dan een keer gekeurd voor het verlengen
van mijn rijbewijs

QUESTION 470
Was dit de eerste keer dat u een seniorenkeuring hebt ondergaan of
bent u al meer dan een keer
gekeurd?
1 
2 

Dit was de eerste keer
Ik ben eerder goedgekeurd

QUESTION 30
Bent u vóór uw 69e verjaardag ook al eens medisch gekeurd in verband
met uw rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 10020
De volgende vragen gaan over de laatste keer dat u een medische
keuring hebt ondergaan.
QUESTION 40
Welke stelling was het meest op u van toepassing toen u (de laatste
keer) werd opgeroepen voor de
medische keuring voor verlenging van uw rijbewijs?
1 
2 

Ik vond het vanzelfsprekend dat ik me zou laten keuren
Ik heb getwijfeld of ik me dan zou laten keuren of mijn
rijbewijs zou laten verlopen

QUESTION 50

De seniorenkeuringPagina
voor het
rijbewijs:
effecten en alternatieven | 101
95 van
134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat was voor u de belangrijkste reden om zich te laten keuren?
1 
2 
3
4
5
6






7 
8 
9 

Ik vond het vanzelfsprekend om een rijbewijs te hebben
Ik vond het belangrijk om een rijbewijs te hebben voor
noodgevallen
Ik had mijn auto echt nodig
Ik vond het leuk om auto te rijden
Ik vond het handig om auto te kunnen rijden
Ik vond het handig om een rijbewijs te hebben als
identiteitsbewijs
Ik vond het prettig om meteen een medische check te
krijgen
Mijn partner heeft geen rijbewijs (meer)
Anders, namelijk...

QUESTION 60
Waren er nog meer redenen waarom u zich liet keuren?
U mag meerdere antwoorden geven.
1 
2 
3
4
5
6






7 
8 
9 

Ik vond het vanzelfsprekend om een rijbewijs te hebben
Ik vond het belangrijk om een rijbewijs te hebben voor
noodgevallen
Ik had mijn auto echt nodig
Ik vond het leuk om auto te rijden
Ik vond het handig om auto te kunnen rijden
Ik vond het handig om een rijbewijs te hebben als
identiteitsbewijs
Ik vond het prettig om meteen een medische check te
krijgen
Mijn partner heeft geen rijbewijs (meer)
Anders, namelijk...

QUESTION 70
Wat was voor u de belangrijkste reden waarom u twijfelde of u zich
wilde laten keuren?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

Ik reed zelf (bijna) nooit meer en had mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwachtte dat ik toch afgekeurd zou worden
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen met
autorijden
Ik vond het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vond de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vond de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kwam nog overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 80

102 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 96 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Waren er nog meer redenen waarom u twijfelde of u zich wilde laten
keuren?
U mag meerdere antwoorden geven.
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

Ik reed zelf (bijna) nooit meer en had mijn rijbewijs
niet meer nodig
Ik verwachtte dat ik toch afgekeurd zou worden
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen met
autorijden
Ik vond het ingewikkeld om zo’n keuring te moeten
regelen
Ik vond de kosten die bij de keuring komen kijken te
hoog
Ik vond de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kwam nog overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 90
Wat was de belangrijkste reden dat u (bijna) nooit meer zelf reed?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
17 

Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Anders, namelijk...

QUESTION 100

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 103
Pagina 97 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Waren er nog andere redenen dat u (bijna) nooit meer zelf reed?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
17 

Problemen met mijn ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed meer horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Anders, namelijk...

QUESTION 110
Wat was de belangrijkste reden waarom u verwachtte afgekeurd te
worden?
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10











Omdat ik dacht dat ik niet goed genoeg meer kon
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 120
Waren er nog andere redenen waarom u verwachtte afgekeurd te worden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11












Omdat ik dacht dat ik niet goed genoeg meer kon
autorijden
Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 130

104 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 98 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Wat is de belangrijkste reden waarom u vond dat u niet goed genoeg
meer kon rijden?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...

QUESTION 140
Waren er nog andere redenen waarom u vond u dat u niet goed genoeg
meer kon rijden?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11













Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Anders, namelijk...
Nee

QUESTION 150
Waarom vonden mensen in uw omgeving het beter als u zou stoppen met
autorijden?
Meer antwoorden mogelijk
1 
2 
3 
4 
5
6
7
8
9
10
11
12










Ze vonden dat ik niet goed meer kon autorijden
Omdat ik bijna nooit meer reed en mijn rijbewijs niet
meer nodig had
Vanwege problemen met mijn ogen\ik kan niet zo goed
meer zien
Vanwege problemen met mijn oren\ik kan niet zo goed
meer horen
Vanwege hartproblemen
Vanwege hoge bloeddruk
Vanwege suikerziekte
Vanwege een hersenaandoening
Vanwege motorische problemen (moeite met bewegen)
Vanwege gewrichtsklachten
Anders, namelijk...
Weet niet

QUESTION 160

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 105
Pagina 99 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Reed u nog auto op het moment dat u de uitnodiging kreeg voor de
keuring?
1
2
3
4






Ja, vaak
Ja, met enige regelmaat
Alleen in uitzonderingsgevallen
Nee, nooit

QUESTION 480
Wat was de belangrijkste reden dat u (vrijwel) nooit meer auto reed?
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 

Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\niet meer goed kunnen horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vind de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

QUESTION 490
Waren er nog andere redenen waarom u (vrijwel) nooit meer auto reed?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10












11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 

Problemen met de ogen\niet meer goed kunnen zien
Problemen met mijn oren\niet meer goed kunnen horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Ik voelde me niet meer zeker in het verkeer
Ik heb een vervelende ervaring gehad (bijvoorbeeld een
ongeluk)
Ik vond zelf dat ik niet goed genoeg meer kon rijden
Mensen in mijn omgeving (bv. partner, kinderen,
vrienden) vonden het beter als ik zou stoppen
Ik vond het niet leuk meer om te rijden
Ik vind de kosten van het (onder) houden van een auto
te hoog
Ik kom overal met het openbaar vervoer, fiets enz
Ik kom nog overal omdat mijn partner een rijbewijs
heeft
Anders, namelijk...

106 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 100 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

QUESTION 500
Toen u gekeurd werd, heeft u toen van tevoren acties ondernomen om
de kans op goedkeuring te
vergroten?
1 
2 

Ja, namelijk...
Nee

QUESTION 510
Heeft u deze acties in overleg met iemand anders ondernomen?
1
2
3
4
5







Ja, met mijn familie\partner
Ja, met vrienden
Ja, met de keuringsarts
Ja, met iemand anders, namelijk...
Nee, ik heb dit zelfstandig gedaan

QUESTION 520
De volgende vragen gaan over uw (laatste) keuring en hoe dit in zijn
werk ging.
Hoe heeft u de seniorenkeuring ervaren?
QUESTION 530
Heeft de keuringsarts de ‘Eigen Verklaring’ die u moest invullen
volledig met u doorgenomen?
1
2
3
4






Ja
Nee, alleen de vragen waar ik ‘Ja’ op antwoordde
Nee helemaal niet
Weet ik niet meer

QUESTION 550
Kunt u zich nog herinneren welke tests er bij u zijn afgenomen?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5







Een oogtest
Een onderzoek of u lichamelijke beperkingen heeft
Een urinetest
Andere test(s), namelijk...
Weet niet

QUESTION 560
Kunt u zich herinneren hoe lang de keuring door de keuringsarts
duurde?
1
2
3
4
5
6








Korter dan 5 minuten
5 tot 10 min
10 tot 15 min
15 tot 20 min
Langer dan 20 min
Weet ik niet meer

QUESTION 570
Bent u in overleg met de keuringsarts voordat u de formulieren
inleverde bij het CBR naar de opticiën
geweest?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 580

De seniorenkeuring Pagina
voor het
101rijbewijs:
van 134 effecten en alternatieven | 107

RIVM Rapport 280001001/2013

Resulteerde het bezoek aan de opticien in een nieuwe bril of lenzen?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 590
Bent u op advies van de keuringsarts voordat u de formulieren
inleverde bij het CBR eerst nog naar uw
eigen huisarts geweest, omdat bijvoorbeeld uw medicatie bijgesteld
moest worden?
1 
2 
3 

Ja
Nee, het was niet nodig om mijn eigen huisarts te
bezoeken
Nee, de keuringsarts was mijn eigen huisarts

QUESTION 600
Bent u voordat u de formulieren inleverde bij het CBR naar een
specialist geweest (bv. oogarts,
neuroloog, cardioloog)?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 610
Naar welke specialist bent u verwezen?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8










Oogarts
Neuroloog
Geriater
Internist
Psychiater
Cardioloog
Orthopeed
Anders, namelijk...

QUESTION 630
Bent u door het CBR doorverwezen naar een specialist?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 640
Naar welke specialist bent u verwezen?
Meer antwoorden mogelijk
1
2
3
4
5
6
7
8










Oogarts
Neuroloog
Geriater
Internist
Psychiater
Cardioloog
Orthopeed
Anders, namelijk...

QUESTION 650

108 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 102 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Kunt u zich herinneren hoe lang het consult met de specialist
duurde?
1
2
3
4
5







Korter dan 5 minuten
5 tot 10 min
10 tot 15 min
15 tot 20 min
Langer dan 20 min

QUESTION 660
Heeft u ook een verwijzing gekregen voor een rijtest?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 670
In hoeverre vond u de seniorenkeuring belastend?
1. Lichamelijk
2. Psychisch
3. Administratief (oftewel: in hoeverre had u moeite met het
regelwerk?)
4. Financieel (oftewel: in hoeverre had u moeite met de kosten?)
<Behoorlijk belastend> <Enigszins belastend> <Niet zo belastend>
<Helemaal niet belastend>
QUESTION 680
Op basis van welke redenen bent u afgekeurd?
QUESTION 200
Hoe lang heeft u uw rijbewijs al?
1
2
3
4






Korter dan 5 jaar
5 tot 10 jaar
10 tot 20 jaar
20 jaar of langer

QUESTION 690
Hoe lang had u uw rijbewijs al?
1
2
3
4






Korter dan 5 jaar
5 tot 10 jaar
10 tot 20 jaar
20 jaar of langer

QUESTION 210

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 109
Pagina 103 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Welke andere rijbewijzen heeft u naast uw rijbewijs B (het ‘gewone’
rijbewijs voor personenauto’s)?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 

Ik heb geen andere rijbewijzen
Rijbewijs A (voor motoren)
Rijbewijs BE (voor personenauto met aanhanger
(caravan))
Rijbewijs C (voor vrachtauto)
Rijbewijs CE (voor vrachtauto met aanhanger)
Rijbewijs C1 (voor motorvoertuig zwaarder dan 3.500
kilo maar niet zwaarder dan 7.500 kilo)
Rijbewijs C1E (voor motorvoertuig van categorie C1 met
aanhangwagen)
Rijbewijs D (voor bus)
Rijbewijs DE (voor bus met aanhangwagen)
Rijbewijs D1 (voor motorvoertuig voor personenvervoer
van meer dan 8 personen, maar niet meer dan 16
personen)
Rijbewijs D1E (voor motorvoertuig van categorie D1 met
aanhangwagen)

QUESTION 700
Welke andere rijbewijzen had u naast uw rijbewijs B (het ‘gewone’
rijbewijs voor personenauto’s)?
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 

Ik had geen andere rijbewijzen
Rijbewijs A (voor motoren)
Rijbewijs BE (voor personenauto met aanhanger
(caravan))
Rijbewijs C (voor vrachtauto)
Rijbewijs CE (voor vrachtauto met aanhanger)
Rijbewijs C1 (voor motorvoertuig zwaarder dan 3.500
kilo maar niet zwaarder dan 7.500 kilo)
Rijbewijs C1E (voor motorvoertuig van categorie C1 met
aanhangwagen)
Rijbewijs D (voor bus)
Rijbewijs DE (voor bus met aanhangwagen)
Rijbewijs D1 (voor motorvoertuig voor personenvervoer
van meer dan 8 personen, maar niet meer dan 16
personen)
Rijbewijs D1E (voor motorvoertuig van categorie D1 met
aanhangwagen)

QUESTION 710
Stel dat u uw rijbewijs had kunnen verlengen zonder gekeurd te
worden, had u dat dan gedaan?
1 
2 
3 

Ja
Nee
Weet niet

QUESTION 720

110 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 104 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

En hoe vaak zou u dan nu nog rijden?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 230
Welke vervoersmiddelen gebruikt u het meest voor de volgende
activiteiten?
<Lopen> <Fiets> <Fiets met hulpmotor (bv. Spartamet)> <Scootmobiel
brommobiel invalidewagen> <Bromfiets
snorfiets> <Motor> <Auto als passagier> <Auto als bestuurder Taxi>
<Openbaar vervoer (bus, tram, trein)>
1. Winkelen\boodschappen
2. Bezoek aan familie of vrienden in de buurt
3. Bestemmingen buiten uw eigen woonplaats
Lopen Fiets Fiets met hulpmotor (bv. Spartamet) Scootmobiel
brommobiel
invalidewagen Bromfiets snorfiets Motor Auto als passagier Auto als
bestuurder Taxi Openbaar vervoer (bus, tram, trein)
QUESTION 240
In hoeverre vindt u het prettig om zelf auto te rijden?
1
2
3
4






Heel prettig
Enigszins prettig
Niet zo prettig
Helemaal niet prettig

QUESTION 730
In hoeverre vond u het voordat u gekeurd werd prettig om (zelf) auto
te rijden?
1
2
3
4






Heel prettig
Enigszins prettig
Niet zo prettig
Helemaal niet prettig

QUESTION 250
Hoe schatte u uw eigen rijvaardigheid op het moment van de keuring
in?
1
2
3
4






Heel goed
Goed
Redelijk goed
Niet (meer) zo goed

QUESTION 270

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 111
Pagina 105 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Hoe vaak rijdt u momenteel zelf?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 740
Hoe vaak reed u zelf in het jaar voordat uw rijbewijs verliep?
1
2
3
4
5
6
7









(Bijna) elke dag
Meerdere keren per week
Ongeveer 1 keer per week
Meerdere keren per maand
Ongeveer 1 keer per maand
Minder dan 1 keer per maand
Nooit

QUESTION 280
Hoeveel kilometer rijdt u per jaar (ongeveer) met uw auto? Het gaat
om het aantal kilometers waarbij u
zelf achter het stuur zit. Gaat u hierbij uit van uw rijgedrag in
het afgelopen jaar
1
2
3
4
5
6








0 - 2.000 kilometer
2.000 - 5.000 kilometer
5.000 - 10.000 kilometer
10.000 - 15.000 kilometer
15.000 - 20.000 kilometer
20.000 kilometer of meer

QUESTION 750
Hoeveel kilometer reed u per jaar (ongeveer) met uw auto in het jaar
voordat uw rijbewijs verliep? Het
gaat om het aantal kilometers waarbij u zelf achter het stuur zat.
1
2
3
4
5
6








0 - 2.000 kilometer
2.000 - 5.000 kilometer
5.000 - 10.000 kilometer
10.000 - 15.000 kilometer
15.000 - 20.000 kilometer
20.000 kilometer of meer

QUESTION 760

112 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Pagina 106 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

Heeft u in de jaren dat u uw rijbewijs had steeds minimaal 2000
kilometer per jaar gereden?
Het gaat om de kilometers waarbij u zelf achter het stuur zat.
1 
2 
3 
4
5
6
7






Gedurende (vrijwel) alle jaren dat ik mijn rijbewijs
had
Gedurende tenminste de helft van de jaren dat ik mijn
rijbewijs had
Gedurende één of enkele jaren (maar minder dan de helft
van de jaren dat ik mijn rijbewijs heb)
Nee, mijn partner reed meestal
Nee, ik heb lange tijd geen auto gehad
Anders, namelijk...
Weet niet

QUESTION 300
Hoe zou u uw eigen lichamelijke toestand omschrijven?
1 
2 
3 

Ik ben lichamelijk helemaal in orde
Ik ben lichamelijk redelijk in orde
Ik ben lichamelijk niet (meer) zo goed

QUESTION 310
Wat maakt dat u uw lichamelijke toestand niet als ‘helemaal in orde’
omschrijft?
1
2
3
4
5
6
7
8
9











Problemen met de ogen\niet goed zien
Problemen met de oren\niet goed horen
Hartproblemen
Hoge bloeddruk
Suikerziekte
Hersenaandoening
Motorische problemen (moeite met bewegen)
Gewrichtsklachten
Anders, namelijk...

QUESTION 320
Heeft u zelf het idee dat uw lichamelijke toestand van invloed is op
uw rijvaardigheid?
1 
2 
3 

Ja, van grote invloed
Ja, van enige invloed
Nee, helemaal niet van invloed

QUESTION 330
Maakt u gebruik van medicijnen?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 340
Zit er op het doosje van één of meer van deze medicijnen een sticker
die aangeeft dat de rijvaardigheid
beïnvloed kan worden bij gebruik van dit medicijn?
1 
2 
3 

Ja
Nee, op geen van mijn medicijndoosjes zitten dergelijke
stickers
Dat weet ik niet

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 113
Pagina 107 van 134

RIVM Rapport 280001001/2013

QUESTION 10010
Tot slot willen we u graag nog enkele achtergrondvragen stellen.
QUESTION 360
Heeft u een vaste partner?
1 
2 

Ja
Nee

QUESTION 370
Heeft uw vaste partner een geldig rijbewijs?
1 
2 

Ja
Nee

Einde vragenlijst

114 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven
Pagina 108 van 134

Bijlage 7.3
		

Leidraad en verslag focusgroepgesprekken met de 		
keuringsartsen

7.3.1 Leidraad
Inhoud consult
1. Hoe ziet het consult voor de seniorenkeuring eruit in het algemeen? Hoe gaat het in zijn werk?
2. Testen jullie allemaal het zicht van de senioren? Hoe dan?
3. Welke tests voert u uit? Mist u nog tests in dit consult?
4. Het reactievermogen van ouderen vermindert en dit kan invloed hebben op hun deelname aan het
verkeer. Test u dit? Waarom wel/niet?
5. De keuring is een momentopname. Is het mogelijk om in de korte tijd vast te stellen dat mensen
lijden aan neurodegeneratieve aandoeningen, bijvoorbeeld dementie? Waarom wel/niet? Hoe zou dit
anders/beter kunnen?
6. Zijn er nog andere (sluipende) ziekten die u nog weleens vaststelt tijdens een consult voor de
keuring? Bijvoorbeeld polyneuropathie of degeneratieve aandoeningen aan de ogen?
7. Het formulier dat u als keuringsarts in moet vullen geeft aan dat u geen oordeel mag vellen over de
geschiktheid van de betreffende persoon. Wat vindt u hiervan? Is het een logische keuze om dit niet
te vermelden? Waarom? Er staat ‘Het CBR verzoekt u vriendelijk in dit stadium geen uitspraken te
doen over de geschiktheid van de aanvrager.’
8. Hoe geeft u dan wel een goede beoordeling van de rijgeschiktheid?
9. Vanuit welk perspectief beoordeelt u de senior in een consult? Hoewel u geen uitspraken mag doen
over de rijgeschiktheid, beoordeelt u toch met het zicht op de rijgeschiktheid.
10. In hoeverre is een consult voor een keuring gestandaardiseerd?
11. Maakt u hierbij gebruik van een puntenlijst of richtlijn? Waarom wel/niet? Wat vindt u van deze
richtlijn of het feit dat deze er niet is?
De patiënt
12. In hoeverre zijn mensen zich zelf bewust van hun gezondheid? Wat weten ze van de invloed die
bepaalde aandoeningen hebben op hun rijvaardigheid?
13. Merkt u weleens dat mensen voordat ze bij u voor de keuring komen zelf al maatregelen nemen
(bijvoorbeeld staaroperatie, aanschaf bril of opticienbezoek)?
14. Wat voor dingen komt u tegen bij mensen die door u gekeurd worden? U kunt hierbij denken aan
verkeerde medicatie, staar, slechte bril, diabetes, dementie, hoge bloeddruk, eiwitten in de urine.
15. Kunt u in een percentage een indicatie geven hoe vaak u dit ongeveer tegenkomt?
Preventieve werking doorverwijzing of het consult zelf
16. Wat zijn voorbeelden van adviezen die u uitbrengt en wat is het effect daarvan? Hoe controleert u of
mensen deze adviezen daadwerkelijk opvolgen?
17. Hoe verloopt het proces van de doorverwijzing naar de specialist? Wat gaat daaraan vooraf, op basis
van welke aandoeningen?
18. Wat vinden mensen ervan als ze doorgestuurd worden naar een specialist? Heeft dit invloed op hun
keuze om hun rijbewijs te verlengen?
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 115

19. Komt het wel eens voor dat u mensen afraadt om door te gaan met de keuring? En zo ja, op basis
waarvan geeft u zo een advies? Kunt u schatten hoe vaak (percentage) dat in uw keuringspraktijk
voorkomt?
20. Is de familie betrokken in dit stadium en welke rol speelt de familie dan? Zo niet, zou u dit wel
wenselijk vinden? Waarom?
21. Effectiviteit keuring en alternatieven
22. Wat vindt u op dit moment van de effectiviteit van de keuring? Vindt u het nuttig om de keuring te
behouden? Waarom?
23. Vindt u dat de keuring in zijn huidige vorm behouden moet blijven?
24. Wat zouden alternatieven zijn?
25. Wat zouden verbeterpunten zijn (bijvoorbeeld ondersteuning, meer voorinformatie over de patiënt
en testinstrumenten.)?
26. Wat vindt u van het afkappunt om op 70-jarige leeftijd te beginnen met keuren? Moet dit eerder of
later?
27. Wat vindt u van de verhoging van de keuringsleeftijd van 70 naar 75 jaar? Welke effecten verwacht u
dat dit zal hebben?

Afsluiting
Collega nog aanvullende vragen?
Collega geeft een korte samenvatting.

7.3.2 Verslag
Inhoud van de keuring
Er blijkt veel verschil te zitten in de lengte van de keuring. Dit varieert van tien minuten tot een ruim
halfuur. Alle artsen geven aan de bloeddruk te meten, urine te testen en de visus te meten. Daarnaast
vormt het observeren van het beweeggedrag en van de mentale alertheid een belangrijk onderdeel van
het consult. Zodra een arts twijfelt aan de mentale gezondheid van de keurling neemt hij de OPSvragenlijst af. Het functioneren van het bewegingsapparaat wordt tijdens het consult geobserveerd,
doordat mensen moeten opstaan en zich moeten verplaatsen in de ruimte of bijvoorbeeld door het potje
van hun eigen urinemonster open te draaien, zodat de arts het direct kan testen. Als mensen aangeven
een aandoening zoals polyneuropathie te hebben, dan wordt er aanvullend onderzoek gedaan.
Het meten van de visus gebeurt volgens de richtlijnen van het CBR. Enkele artsen gebruiken aangepaste
methodes. Eén arts geeft aan dat hij een verkorte opstelling van vier meter gebruikt (het CBR heeft als
richtlijn vijf meter) en dat het oog met deze afstand nog voldoende kan accommoderen waardoor alsnog
een betrouwbare meting ontstaat. Een ander hulpmiddel dat gebruikt wordt door een arts naast de
meting die door het CBR is vereist, is een stenopeïsche bril. Dit is een bril waarbij gaatjes van één
millimeter in een ondoorzichtig (metalen) plaatje zitten waar de persoon doorheen kijkt.
Met behulp van deze bril kan de arts bepalen of een keurling met een slechte visus het beste doorgestuurd kan worden naar een opticien of naar een oogarts. Er wordt wel aangegeven dat het meten van de
gezichtsvelden wellicht een grotere waarde heeft dan het meten van de visus. Mensen die hun hele leven
met een te lage visus auto rijden, hoeven niet per definitie een slechtere rijvaardigheid te hebben.
De meeste artsen geven aan alle vragen van de Eigen Verklaring na te lopen, maar enkele geven aan
116 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

alleen de vragen na te lopen die met ‘Ja’ beantwoord zijn. Vrijwel alle artsen geven aan dat de vragen die
beantwoord moeten worden voor de Eigen Verklaring moeilijk geformuleerd zijn. Hierdoor begrijpen veel
mensen de vragen niet goed en beantwoorden ze daardoor ook niet correct. In de vragen staan vaak
dubbele ontkenningen waardoor mensen antwoorden met ‘Nee’ terwijl ze ‘Ja’ bedoelen of andersom.
Vaak blijkt in de loop van het gesprek dat mensen de vragen niet juist beantwoord hebben of dat ze
dingen vergeten zijn te vermelden.
Wat als essentieel onderdeel van de keuring wordt gezien, is het nalopen van de medicatie. Er kunnen
hierbij verschillende dingen aan het licht komen.
Een eerste situatie die voorkomt, is dat mensen niet weten welke medicatie ze gebruiken. Hierdoor moet
de keuring tijdelijk worden afgebroken, omdat de keuringsarts zo niet kan bepalen of er medicatie tussen
zit die de rijvaardigheid kan beïnvloeden. Mensen mogen dan op een later moment terug komen bij de
keuringsarts als ze wel hun huidige medicatiegebruik kennen.
Een tweede situatie die voorkomt, is dat mensen opgeven dat ze diabetesmedicatie gebruiken, maar op
het keuringsformulier niet hebben aangegeven dat ze diabetes hebben. De redenering van deze mensen
is dat de diabetes genezen is doordat ze medicijnen gebruiken. Ze hebben dus geen diabetes en hoeven
dat dus in hun beleving ook niet in te vullen op de Eigen Verklaring. Vergelijkbare situaties doen zich voor
bij andere aandoeningen.
Een derde situatie die voorkomt, is dat mensen medicatie hebben die hun rijvaardigheid beïnvloedt
zonder dat de voorschrijver of de apotheker dit ooit gemeld heeft aan de betreffende persoon. Artsen
geven aan verschillende stappen te nemen in deze situatie. Een deel van de artsen stuurt de keurling
terug naar de eigen huisarts, om alternatieven voor deze medicatie te bekijken en in te zetten. Als de
medicatie is aangepast, rondt de keuringsarts de keuring af en maakt hier dus geen melding van. Een
andere arts geeft aan dit niet te doen en alleen de medicatie die nu gebruikt wordt op het formulier te
vermelden, zodat het CBR er zelf een oordeel over kan vellen. Dit is eigenlijk de juiste procedure.
Tussentijds terugverwijzen door de keuringsarts gebeurt regelmatig
Opvallend is dat alle artsen aangeven regelmatig tegen medicatie aan te lopen die het rijgedrag van de
persoon beïnvloedt. Mensen zijn hier zelf vaak niet van op de hoogte en ondervinden er ook geen hinder
van. De deelnemende artsen geven aan dat ze mensen nog wel eens terugsturen naar de huisarts om te
overleggen over de betreffende medicatie en om te kijken of die aangepast kan worden. Deze mensen
komen dan vaak later nogmaals terug om de keuring af te ronden. Dit is het preventieve effect van de
keuring. Keuringsartsen geven aan dat het CBR de gekeurde met de medicatie waarschijnlijk niet zal
goedkeuren en sturen ze daarom eerst naar hun huisarts voor overleg.
Ook het doorsturen naar de opticien gebeurt bij deze artsen regelmatig. Mensen wiens bril al enkele jaren
oud is, worden bij slecht zicht eerst teruggestuurd naar de opticien. De keuring wordt dan afgebroken en
op een later moment hervat als de keurling een goede bril aangemeten heeft gekregen.
Familie en huisarts ondernemen ook actie omtrent de keuring
Keuringsartsen worden vóór een keuring met enige regelmaat gebeld door zowel familie als de huisarts
van de keurling. Als de huisarts of de familie van tevoren belt, is dit over het algemeen om aan te geven
dat de desbetreffende persoon eigenlijk niet meer geschikt is om aan het verkeer deel te nemen in een
auto. Een enkele keer stuurt de huisarts een brief naar de keuringsarts toe. Keuringsartsen geven aan dat
zij deze informatie niet naast zich neer kunnen leggen. De algemene houding bij de keuringsartsen die

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 117

deelnamen aan de gesprekken is dat ze extra alert zijn bij de betreffende persoon, maar dat ze wel
objectief proberen te blijven.
De keuringsartsen geven aan dat wanneer er een familielid meekomt naar de keuring zelf, er sprake kan
zijn van twee situaties:
- de keurling wil zelf nog blijven autorijden, maar de partner of kinderen vinden dit niet meer
verantwoord;
- de partner van de keurling, wil juist wel dat hij/zij blijft autorijden, omdat de partner zelf geen rijbewijs
heeft waardoor bij afkeuring ook de mobiliteit van de partner wordt ingeperkt.
De meeste artsen laten de familieleden die meegekomen zijn ook in de spreekkamer. Eén enkele arts
geeft aan dat familie nooit mee de spreekkamer in mag, omdat deze arts van mening is dat hij de
keurling alleen moet spreken voor een correcte keuring.
Maatregelen van mensen vóór de keuring
De deelnemende keuringsartsen geven aan dat een aantal senioren die voor een keuring komen van
tevoren al naar de opticien zijn geweest om te laten bepalen of hun ogen nog voldoende zijn en of ze
eventueel een (nieuwe) bril nodig hebben om door de keuring heen te komen. Ook gaan senioren nog
wel eens van tevoren naar hun huisarts. Enerzijds om te informeren wat de keuring inhoudt, anderzijds
om alvast een medische check te krijgen.
Doorsturen naar specialist zorgt voor onbegrip
De keuringsartsen lichten de keurlingen in dat de mogelijkheid bestaat dat ze door het CBR zullen worden
doorverwezen naar een specialist, als zij dat verwachten aan de hand van de keuring. Hoewel de
keuringsartsen duidelijk aangeven dat het CBR beslist over de doorverwijzing, tonen veel senioren
achteraf hun onbegrip naar de keuringsarts als ze inderdaad worden doorverwezen.
De keuringsartsen geven aan dat wanneer mensen vragen naar de uitslag van de keuring dat ze wel
aangeven of ze wel of geen problemen verwachten bij het CBR. Dit is niet conform de regels, maar
mensen zijn hierdoor beter voorbereid als ze doorverwezen worden naar een specialist. Volgens de
keuringsartsen wordt het onbegrip van de doorverwijzing vooral veroorzaakt, doordat de meeste
senioren bij de specialist maximaal vijf à tien minuten binnen zijn voor een consult en daarna weer
weggestuurd worden met de mededeling dat er geen enkel probleem is.
Ook wordt genoemd dat op de manier waarop het systeem nu is ingericht, de keurlingen geen inzicht
hebben in wie de voordeligste specialist is. De lijst met specialisten waar het CBR naar doorverwijst, is
niet openbaar en ook de tarieven zijn niet te vergelijken met elkaar.
Certificering of opleiding voor keuringsarts gewenst
Op dit moment is het basisartsdiploma voldoende om keuringen uit te mogen voeren. Veel keuringsartsen zelf vinden dit niet voldoende. Zo wordt er ook de optie genoemd om het volgen van één of twee
cursussen per jaar verplicht te stellen of om een opleiding voor keuringsarts in het leven te roepen. Deze
opleiding heeft bestaan, maar is afgeschaft. De artsen geven aan dat er in de cursussen aandacht besteed
moet worden aan het herkennen van bepaalde situaties, zoals beginnende dementie. Er wordt ook
gepleit voor een certificering of een keurmerk voor keuringsartsen om de ‘wildgroei’ tegen te gaan.
118 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Bijlage 7.4

Vragenlijst keuringsartsen

Vraag
1.		 Hoeveel seniorenkeuringen
voert ongeveer uit per
maand?
2.		 Hoe lang duurt een consult
voor de seniorenkeuring bij u
gemiddeld in minuten?
3.		 Loopt u altijd alle onderdelen
van de Eigen Verklaring door
met de patiënt?

Antwoord
<getal>

4.		 Welke tests voert u altijd uit
tijdens uw consult (meerdere
antwoorden mogelijk)?

o Visustest

Opmerking

<getal>

o Ja
o Soms, maar vaak alleen de antwoorden

		 die met ja beantwoord zijn
o Nee, alleen de vragen die met ‘ja’
		 beantwoord zijn
o Anders, namelijk <open antwoord>
o Bloeddruk meting
o Hart en longen beluisteren
o Bewegingsapparaat testen
o OPS observatie methode
o Andere cognitie test, namelijk <open

		antwoord>
o Anders, namelijk <open antwoord>
5.		 Welke tests voert u alleen uit
wanneer u hier aanleiding
voor heeft tijdens uw consult
(meerdere antwoorden
mogelijk)?

o Visustest
o Bloeddruk meting
o Hart en longen beluisteren
o Bewegingsapparaat testen
o OPS observatie methode voor de cognitie
o Andere cognitie test, namelijk <open

Hier de antwoord categorieën
uitlaten die bij vraag 4
aangekruist zijn. Wanneer
Anders, namelijk ingevuld is bij
vraag 3 mag deze wel blijven
staan in vraag 5.

		antwoord>
o Anders, namelijk <open antwoord>
6.		 Zijn er testen die u mist in de
keuring?

o Ja, namelijk <Open antwoord>

7.		 Zijn er testen die u overbodig
vindt in de keuring?

o Ja, namelijk <open antwoord>

8.		 Kunt u een schatting maken
van het percentage
keurlingen waarvan u
verwacht dat ze
doorgestuurd worden door
het CBR naar een specialist?

o <getal 0-100>

o Nee
o Nee
o Kan ik niet schatten

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 119

Vraag
9.		 Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
waarbij u adviseert de
oogarts of opticien te
bezoeken tijdens het
keuringstraject, nog voordat
u het formulier heeft
ingevuld?
10. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
dat daadwerkelijk de oogarts
of opticien bezoekt nadat u
dit heeft geadviseerd tijdens
het keuringstraject, nog
voordat u het formulier heeft
ingevuld?
11. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
waarbij u adviseert de
neuroloog of geriater te
bezoeken tijdens het
keuringstraject, nog voordat
u het formulier heeft
ingevuld?
12. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
dat daadwerkelijk de
neuroloog of geriater bezoekt
tijdens het keuringstraject,
nog voordat u het formulier
heeft ingevuld?
13. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
waarbij u adviseert een
andere specialist dan de
neuroloog /geriater/oogarts/
opticien te bezoeken tijdens
het keuringstraject, nog
voordat u het formulier heeft
ingevuld?

Antwoord
o Ja, <getal 0-100>
o Kan ik niet schatten

Opmerking
Vraag 9 en 10 graag op 1
pagina
Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o Ja, <getal 0-100>

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o Kan ik niet schatten

o Ja, <getal 0-100>
o Kan ik niet schatten

o Ja, <getal 0-100>
o Kan ik niet schatten

o Ja, <getal 0-100>
o Kan ik niet schatten

120 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Vraag 11 en 12 graag op 1
pagina
Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

Vraag 13 en 14 graag op 1
pagina
Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

Vraag
14. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
dat daadwerkelijk de door u
geadviseerde specialist
(anders dan neuroloog/
geriater/oogarts/opticien)
bezoekt tijdens het
keuringstraject, nog voordat
u het formulier heeft
ingevuld?
15. Kunt u een schatting maken
van het percentage mensen
wat voorafgaand aan het
consult met de keuringsarts
al maatregelen heeft
genomen (bijvoorbeeld
nieuwe bril, health check
huisarts)?
16. Adviseert u weleens mensen
om niet door te gaan met de
keuring in verband met hoge
kans op afkeuren. Zo ja, kunt
u een percentage aangeven?
17. Heeft u weleens familieleden/
kennissen die u vooraf aan de
keuring informeren over de
toestand van de keurling? Zo
ja, kunt u een schatting geven
hoe vaak dit gebeurt in een
percentage?
18. Vindt u dat de keuring
gehandhaafd moet blijven?
Waarom wel/niet?
(antwoorden niet verplicht)

Antwoord
o Ja, <getal 0-100>
o Kan ik niet schatten

Opmerking
Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o a, <getal 0-100>

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o Kan ik niet schatten

o Ja, <getal 0-100>
o Ja, maar kan ik niet schatten

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o Nee

o Ja, <getal 0-100>
o Ja, maar kan ik niet schatten

Getallen achter de komma
mogen, bijvoorbeeld 0,1

o Nee

o Ja
o Nee
o Geen mening

Het is niet verplicht om een
antwoord in te vullen bij deze
vraag.
Wanneer mensen Ja of Nee als
optie aanvinken. Kan er dan
een vakje komen voor de
toelichting van dit antwoord
waar boven staat: ‘Toelichting
(optioneel)’

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 121

CAWI
Questionnaire

7.5

Vragenlijst oogartsen

Name of survey
Onderzoek oogartsen m.b.t. seniorenkeuring

RIVM

Author(s)
Julietta Wesel

This questionnaire was written according to TNS quality
procedures
checked by Petra Kramer

122 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Q1 |

SingleCoded

Doet u wel eens oogheelkundige beoordelingen bij mensen van 70 jaar of ouder
op verzoek van het CBR?
Het gaat hierbij om oogheelkundige beoordelingen in het kader van de medische keuring voor verlenging
van het rijbewijs voor senioren. Verder gaat het hier, evenals in de volgende vragen, om mensen die nog
niet bekend zijn bij het CBR vanwege visusstoornissen.
1
2

 Ja
 Nee
 SCREEN OUT

Q2 |

Numeric

max 100000
Hoeveel medische beoordelingen doet u ongeveer per maand bij mensen van 70
jaar of ouder op verzoek van het CBR?

Q3 |

Numeric

max 100
U geeft aan dat u <> medische beoordelingen doet per maand bij mensen van
70 jaar of ouder op verzoek van het CBR.
Kunt u een schatting maken van het percentage hiervan waarbij u aanraadt een
staaroperatie te laten uitvoeren voordat u de beoordelingsformulieren invult?

Scripter notes: Graag antwoord vorige vraag invullen
Q4 |

Numeric

max 100
Kunt u schatten in welk deel van de gevallen dat advies niet wordt opgevolgd?

Pagina 119 van 134

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 123

Q5 |

Numeric

max 10000
Het is ook mogelijk dat mensen op eigen initiatief een oogheelkundig onderzoek
ondergaan met het oog op een rijbewijskeuring die aanstaande is.
Kunt u aangeven hoe vaak per maand iemand zich op eigen initatief tot u wendt
voor een oogheelkundig onderzoek met het oog op een toekomstige keuring?

Q6 |

Numeric

max 100
U heeft aangegeven dat er <> keer per maand iemand zich op eigen initiatief tot
u wendt voor een oogheelkundig onderzoek met het oog op een toekomstige
keuring.
Kunt u schatten welk percentage hiervan leidt tot het aanmeten van een nieuwe
bril?

Scripter notes: Graag het antwoord op de vorige vraag invoegen.
Q7 |

Numeric

max 100
U heeft aangegeven dat er <> keer per maand iemand zich op eigen initiatief tot
u wendt voor een oogheelkundig onderzoek met het oog op een toekomstige
keuring.
Kunt u schatten welk percentage van deze oogheelkundige onderzoeken leidt tot
een staaroperatie?

Scripter notes: Graag aantal van vraag 5 invullen.
Q8 |

SingleCoded

Bent u bekend met de mogelijkheid voor slechtzienden om te rijden met een
bioptische telescoopbril?
1
2

 Ja
 Nee

Pagina 120 van 134

124 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

RIVM Rapport 280001001/2013

ASK ONLY IF Q8=1
Q9 |

Numeric

max 10000
Hoe vaak (per jaar) verwijst u patiënten naar een CBR erkend
trainingsprogramma om te leren rijden met een bioptische telescoopbril?

Q10 |

SingleCoded

TNS NIPO Healthcare voert regelmatig onderzoek uit naar onderwerpen die met
gezondheid te maken hebben. Mogen wij u in de toekomst opnieuw uitnodigen
voor deelname aan healthcare gerelateerde onderzoeken?
Wij zullen u ongeveer 1 keer per maand benaderen voor deelname aan een
onderzoek. Per keer kunt u natuurlijk zelf bepalen of u aan dit onderzoek wilt
deelnemen. Voor deelname aan deze onderzoeken ontvangt u een vergoeding in
de vorm van een VVV-irischeque.
1
2

 Ja
 Nee

ASK ONLY IF Q10=1
Q11 |

Open

Hartelijk dank voor uw bereidheid om in de toekomst vaker mee te werken aan
healthcare gerelateerde onderzoek. Hieronder kunt u het e-mailadres invullen
waarop wij u mogen benaderen.

Pagina 121 van 134

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 125

Bijlage 7.6

Vervoermiddelgebruik per bestemming, en per groep
Winkelen\boodschappen

Vervoermiddel

Bezoek aan familie en Bestemmingen buiten de
vrienden in de buurt
eigen woonplaats

lopen

%

A
17

B
25

C
23

A
10

B
13

C
12

A
0

B
0

C
0

fiets

%

34

45

28

34

38

30

2

2

3

fiets met hulpmotor

%

3

4

3

5

4

3

1

0

0

scootmobiel,
brommobiel of
invalidewagen
brom-/snorfiets

%

2

9

1

1

11

1

0

2

0

%

0

2

0

0

0

0

0

2

0

passagier auto

%

6

11

5

11

23

6

19

51

13

bestuurder auto

%

36

2

40

37

0

46

69

0

76

taxi

%

0

0

0

0

2

0

0

6

1

openbaar vervoer

%

1

2

0

2

9

2

9

36

8

126 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Bijlage 7.7

Historisch overzicht uitgebreid

Tabel 1: Historisch overzicht
Jaar
Gebeurtenis
1927
Oprichting CBR (toen nog CBBR) als stichting. Tevens invoering van een medische keuring:

1934
1951

1966

1972
1981

1986

1990

1991

iedereen diende bij aanvraag en verlenging van een rijbewijs gekeurd te worden en een
rijexamen af te leggen. De geschiktheidsbeoordeling was de verantwoordelijkheid van de
keurende arts. Rijbewijzen waren voor twee jaar geldig.
Invoering uniform rijexamen
Invoering van de Wegenverkeerswet (uit 1935) en het Wegenverkeersreglement, ter vervanging
van de toen geldende Motor- en rijwielwet. De verantwoordelijkheid voor de
geschiktheidsbeoordelingen kwam bij het CBR (de Geneeskundige CBR). Een indeling van 5
categorieën rijbewijzen werd vastgesteld, waaronder de categorie B en E. Ook werd de Eigen
Verklaring (EV) ingevoerd. Daardoor hoefde niet iedereen meer gekeurd te worden. De
geldigheid van rijbewijzen werd verlengd naar 5 jaar. Bij iedere verlenging na 5 jaar moest een
EV worden ingediend. Vanaf de leeftijd van 60 jaar was wel een medische keuring vereist.
Advies Gezondheidsraad ‘Lichamelijke en geestelijke geschiktheid voor het besturen van
motorvoertuigen.’ (Gezondheidsraad 1966) Dit waren richtlijnen voor het keuren bij het
verkrijgen of verlengen van een rijbewijs bij lichamelijke of geestelijke gebreken. Ook wordt
gepleit voor de mogelijkheid de geldigheidsduur van rijbewijzen te beperken, bijvoorbeeld bij
progressief verlopende ziekten
Aantal verkeersdoden bereikt een piek met ruim 3000. Sindsdien is het aantal met ongeveer
80% gedaald.
Rapport SWOV: ‘Verlenging van de geldigheidsduur van rijbewijzen. Een beschouwing over de
effecten op de verkeersveiligheid.’ (Van der Colk en Wesemann 1981). Dit rapport was
geschreven naar aanleiding van het Wetsontwerp Verlenging Geldigheid Rijbewijzen, dat onder
andere inhield dat een eigen verklaring niet meer nodig was bij verlenging tot het 60ste jaar. Er
werd geen goed te kwantificeren effect gevonden. Er werd wel een verhoogde ongevalskans
vanaf de leeftijd van 65 geconstateerd.
Op 1 oktober trad de wijziging van het Wegenverkeersreglement Verlenging Geldigheid
Rijbewijzen in werking.
• De leeftijd van verplichte keuring werd nu vanaf 70 jaar.
• Een EV hoeft niet meer te worden ingevuld bij tussentijdse verlenging.
• Rijbewijzen worden nu 10 jaar geldig in plaats van 5 jaar.
• Deze wetswijziging ging gepaard met een decentralisatie van de afgifte van rijbewijzen van
de provincie (commissaris van de koningin) naar de gemeente. De registratie van rijbewijzen
werd juist gecentraliseerd en van de provincie overgebracht naar een centraal register
beheerd door de RDW, dat in een periode van 5 jaar is ‘gevuld’.
• De minister zegt een evaluatie toe (Commissie Scherpenhuizen).
SWOV pleit, ten behoeve van de Commissie Scherpenhuizen, voor meldplicht voor
rijbewijshouders (Wittink 1990). De Commissie Scherpenhuizen neemt de aanbeveling van een
meldplicht (inclusief sanctie) over.
De minister doet een voorstel voor een nieuwe Wegenverkeerswet (Kamerstuk 22 030, nr. 3).

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 127

Vervolg tabel 1
Jaar
Gebeurtenis
1992
De minister neemt in Memorie van antwoord aan de Kamer de meldplicht voor burgers niet
over, wegens ‘grote twijfels over de mogelijkheid om die af te dwingen’ (Kamerstuk 22 030, nr.
6). Verzekeraars worden benaderd om het verzwijgen van medische aandoeningen als

1995
1996

2000
2001

2002

2004

uitsluitingsgrond in de polissen op te nemen. In een brief aan de Kamer herhaalt de minister het
besluit de meldplicht niet over te nemen (Kamerstuk 22 300 XII, nr. 59).
Wegenverkeerswet 1994 treedt in werking.
• De minister stelt de nieuwe Regeling eisen geschiktheid vast (Stcrt. 1996, 117).
• De minister wijzigt later in het jaar deze Regeling eisen geschiktheid, als aanpassing aan de
nieuwe Europese rijbewijsrichtlijn 91/439/EEG op de onderdelen gezichtsvermogen en
diabetes (Stcrt. 1996, 243).
• De Gezondheidsraad adviseert over rijgeschiktheid met ICD (Gezondheidsraad 2000).
• De minister stelt de Regeling eisen geschiktheid 2000 vast (Stcrt. 2000, 99).
De Gezondheidsraad adviseert (naar aanleiding van advies voor mensen met tumoren) de
keuringsleeftijd te verlagen naar 60 jaar en meldplicht voor burgers met adviesrol van artsen,
maar adviseert nadrukkelijk tegen meldplicht voor artsen (Gezondheidsraad 2001).
• De minister wijzigt de Regeling eisen geschiktheid 2000 naar aanleiding van het advies van de
Gezondheidsraad over mensen met tumoren (Stcrt 2002, 20).
• De Gezondheidsraad herhaalt, in een advies over diabetes, het advies van 2001 de keuringsleeftijd te verlagen en een meldplicht voor rijbewijshouders in te voeren
(Gezondheidsraad 2002).
• De minister wijzigt de Regeling eisen geschiktheid 2000 achtereenvolgens vanwege de
adviezen van de Gezondheidsraad over diabetes (Stcrt. 2004, 106) en over ICD’s (Stcrt. 2004,
50).
• De minister stelt in een brief aan de Kamer enkele voorgenomen wijzigingen aangaande
rijgeschiktheid voor: 1. meldingsplicht voor rijbewijshouders met rijverbod voordat aan de
meldingsplicht is voldaan; 2. elke Eigen verklaring (EV ‘nieuwe stijl’) dient bevestigd te
worden door de huisarts. Daarmee vervalt de verplichte seniorenkeuring; 3. ogentest vanaf
45 jaar; 4. wijziging Regeling eisen geschiktheid in de richting van ‘meer persoonsgericht’
maken; 5. opleiding gespecialiseerde keuringsartsen. De invoering van deze wijzigingen werd
voorzien op 1-1-2007 (Kamerstuk 29 398, nr. 10).
• De minister laat in een brief aan de Tweede Kamer weten de eerder aangekondigde verplichte
ogentest te laten vervallen (Kamerstuk 29 398, nr. 22).
• Rapport Methorst R (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat): ‘Advies over
verlaging van keuringsleeftijd voor het rijbewijs’ (Methorst 2004), naar aanleiding van het
Gezondheidsraadadvies om de keuringsleeftijd voor het rijbewijs te verlagen van 70 naar 60
jaar. Conclusies waren dat verlagen van de leeftijd niet zinvol is. Ook werd getwijfeld aan de
effectiviteit van de keuring. De volgende alternatieven voor een keuring werden voorgesteld:
meldingsplicht voor medische aandoeningen, gekoppeld aan de Vorderingsprocedure;
gebruikmaken van signalen over vermoede rijongeschiktheid door politie, familie of huisarts.

128 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Vervolg tabel 1
Jaar
Gebeurtenis
2005
• Justitie heeft bezwaren tegen meldplicht wegens: 1. administratieve lasten burger; 2.
beperkte effectiviteit; 3. afwenteling van de onderzoekskosten bij niet melden problematisch.
• In een reactie op een voorstel van 3VO (Veilig Verkeer Nederland) laat de minister weten

2008
2009

2010

2011

2012

problemen te zien bij een meldplicht.
• Meldplicht wordt verwijderd uit een lopend conceptwetsvoorstel voor een aanpassing van de
vorderingsprocedure. Het voorstel werd pas ingediend in 2009, vertraagd door de wetgeving
voor het alcoholslot (Kamerstuk 31 896, nr. 3).
De minister wijzigt de Regeling eisen geschiktheid 2000 met betrekking tot onder andere ADHD
(Stcrt. 2008, 520).
• De minister noemt onderzoek naar meldingsplicht in reactie op advies van de Commissie
Noordzij (Kamerstuk 29 515, nr. 283).
• De minister wijzigt de Regeling 2000 met betrekking tot epilepsie (Stcrt. 2009, 72).
• De minister wijzigt de Regeling 2000 met betrekking tot ‘bioptic driving’ (Stcrt. 2009, 94).
• De minister wijzigt de Regeling 2000 met betrekking tot dementie(Stcrt. 2009, 94).
• De minister wijzigt de Regeling 2000 met betrekking tot doorbloedingsstoornissen van de
hersenen (Staatscrt. 2010, 32);
• De minister wijzigt de Regeling 2000 met betrekking tot onder andere diabetes en multiple
sclerose (Stcrt. 2010, 11250);
• De ombudsman adviseert een meldplicht op te nemen (Ombudsman 2010).
• (maart) De Tweede Kamer pleit in een Algemeen Overleg voor verhoging van de keuringsleeftijd. De minister zegt een onderzoek toe (Kamerstuk 29 398, nr. 268).
• (mei) De SWOV pleit in een rapport voor een meldplicht voor de behandelend arts bij
verhoging van de keuringsleeftijd naar 75 jaar (Vlakveld en Davidse 2011).
• (mei) De minister kondigt in een brief aan de keuringsleeftijd te zullen verhogen naar 75 jaar
(Kamerstuk 29 398, nr. 275).
• (sept) De minister zegt in een Algemeen Overleg met de Kamer een onderzoek toe naar
bureaucratie rond medische keuringen (Kamerstuk 29 398, nr. 287).
• De minister wijzigt de Regeling eisen geschiktheid 2000 met betrekking tot nierinsufficiëntie
(Stcrt. 2011, 22701).
• De minister wijzigt de Regeling met betrekking tot antidepressiva (Stcrt. 2011, 19027).
• (maart) De minister wijzigt de Regeling rijbewijzen in lijn met de derde EU-rijbewijsrichtlijn
(Stcrt. 2012, 25761).
• (mei) De minister biedt in een brief een onderzoek van AEF aan de Kamer aan (Kamerstuk 29
398, nr. 325).
• Aanbevelingen in dit rapport zijn onder andere om te onderzoeken of de leeftijdskeuring niet
beter afgeschaft kan worden en of er niet een meldplicht moet komen voor mensen met een
medische aandoening en het verplicht stellen van een Eigen Verklaring bij verlenging.
• (aug) De minister dient een wetsvoorstel (+ toelichting) in om de keuringsleeftijd te verhogen
naar 75 jaar (Kamerstuk 33 346, nr. 3).
• (dec) De minister wijzigt de Regeling eisen geschiktheid 2000 met betrekking tot epilepsie
(Stcrt. 2012, 7389).

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 129

Vervolg tabel 1
Jaar
Gebeurtenis
2013
• (jan.) De minister wijzigt de Regeling 2000 (definitie specialistisch rapport) (Stcrt. 2013, 1961).
• (jan.) De minister stuurt een brief aan de Kamer over de stand van zaken wat betreft
medische keuringen.
(mrt) De minister stelt concept-AMvB voor om keuringsleeftijd te verhogen naar 75 jaar
(Kamerstuk 33 348, nr. 8).

130 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Bijlage 7.8

Beschrijving statistische analyse verkeersongevallen

De analyse is gebaseerd op een schatting van het gemiddelde aantal slachtoffers als een functie van
leeftijd, gebruikmakend van gegevens over de jaren 2006, 2007, en 2008.
Figuur 7: Resultaten voor alle jaren

mannen 2006

vrouwen 2006

25

30

10

10
50

55

60

65

70

75

80

85

50

55

60

2007

65

70

75

80

85

75

80

85

75

80

85

2007
35

25

20

10

5

Ongev.\10.000

50

55

60

65

70

75

80

85

50

55

60

2008

65

70

2008
35

20

20

10

5
50

55

60

65

70

Leeftijd

75

80

85

50

55

60

65

70

Leeftijd

Laat y en bepaald jaar aanduiden (bijvoorbeeld 2007) en a een gegeven leeftijd (in dit geval,50≤a≤90);
dan staat N(y)(a) voor het aantal slachtoffers in jaar y onder bestuurders van auto’s met een leeftijd van a
jaar in dat jaar, terwijl μ(y)(a): = E[N(y)(a)] het daarmee corresponderende gemiddelde aantal
slachtoffers is. Het doel is nu om de functie a ¨ μ(y)(a) te schatten en daar gevolgtrekkingen uit af te
leiden.
Aangenomen zal worden dat N(y)(a), opgevat als een stochastische variabele, een Poissonverdeling heeft
met parameter μ(y)(a). De variantie is dan ook gelijk aan μ(y)(a) en, zo lang μ(y)(a) ‘groot is’ (wat het geval
zal zijn voor de meeste waardes van ), is de verdeling van de stochastische variabele

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 131

		

^(y)(a) een consistente schatter is van μ(y)(a) dan is de
bij benadering standaard normaal. Evenzo, als μ
verdeling van het residu
		

ook bij benadering standaardnormaal. Deze observatie kan gebruikt worden om de goodness-of-fit van
het Poisson model te evalueren met betrekking tot de gegeven dataset.
De aanname van een Poisson model is naar verwachting een realistische aanname in de zin dat de
verdeling N(y)(a), weliswaar duidelijk niet exact Poisson, toch voldoende dicht bij een Poissonverdeling
ligt. Het klassieke resultaat van Le Cam (Le Cam 1960) en recente verdere uitwerkingen daarvan laten zien
dat onder vrij zwakke voorwaardes een Poissonverdeling een goede benadering geeft van de som van
veel (bij benadering) onafhankelijke binaire stochastische variabelen, elk met een minieme kans van
‘succes’. (In dit geval vertegenwoordigt iedere binaire summand de uitkomst van de rij-ervaringen van
een bestuurder in een gegeven jaar: 1 als de bestuurder slachtoffer van een verkeersongeluk was, en 0 als
dat niet het geval was.)
Naast de aanname van een Poissonverdeling voor N(y)(a) is ook de aanname nodig (namelijk voor het
schatten van Poisson modellen met behulp van maximum likelihood) dat als a1 < a2 <...< ak dat dan
N(y)(a1), N(y)(a2), …, N(y)(ak) onafhankelijke stochastische variabelen zijn. Aangezien twee bestuurders
van (zeg) 70 en 71 jaar een kleine kans kunnen hebben om slachtoffers bij hetzelfde ongeluk te zijn is deze
aanname waarschijnlijk niet helemaal correct, maar we verwachten dat elke afhankelijkheid tussen
aantallen slachtoffers op verschillende leeftijden te verwaarlozen is.
Substantiële afwijkingen van het Poisson model en van onafhankelijkheid kunnen in principe opgespoord
worden door grafieken te bekijken van de residuen R(y)(a) als een functie van a: in theorie moeten de
residuen, als ze afgezet worden op de verticale as tegen leeftijd, het beeld geven van een verzameling
willekeurig verdeelde punten grotendeels bevat tussen de horizontalen op hoogtes -2 en 2.
Meer kritiek zijn de aannames betreffende de vorm van de functie a ¨ μ(y)(a). We nemen ten eerste aan
dat het een ‘stuksgewijze gladde‘ (piecewise smooth) functie is, te weten van de vorm
		

∑

,

(1) (1)

waarbij a0 < a1 <...< ap< ap+1 , de
differentieerbare functies zijn op de intervallen [aj-1,aj ], en zoals
gebruikelijk de karakteristieke functie representeert van de verzameling
(
als
,
als
). De gedachte is dat μ(y) een differentieerbare functie is op
[a0 ,ap+1 ] behalve misschien op p breekpunten a1, a2,... ap, waar de functie discontinu kan zijn, of ten minste
niet-differentieerbaar.
132 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

De vorm van de functie wordt bepaald door de overweging dat de populatie autorijders qua
samenstelling en aard substantieel zal veranderen met de leeftijd bij enkele potentiële breekpunten, namelijk:
op of vlak na de leeftijd van 65 jaar, als veel rijders met pensioen gaan: terwijl aan de ene kant
pensionering een scherpe daling betekent in risicoblootstelling voor een grote groep rijders, zal er
aan de andere kant uiteindelijk juist een toename zijn in het ongevalsrisico met de leeftijd en
mogelijk ook door ‘low mileage bias’. Daarentegen zullen veranderingen in de populatie rijders over
de leeftijden van 50 tot 65 jaar naar verwachting veel geleidelijker zijn, en dus meer in overeenstemming met de gladheid van μ(y) op [50,64];
I.

op een ‘gemiddelde overgangsleeftijd’ tussen 66 en 69 jaar. Dit weerspiegelt de wisselwerking tussen
de plotselinge verminderde risicoblootstelling na 65 jaar en de toename van het risico met de leeftijd
zoals genoemd onder (I);

II. op of iets na de leeftijd van 70 jaar, als gevolg van de verplichte keuring. De hypothese is dat de
keuring zal voorkomen dat mensen met een sterk verhoogd risico blijven rijden. Zoals eerder
genoemd zal ongeveer de helft van de rijders vlak voor de 70ste verjaardag gekeurd worden, terwijl
de andere helft tussen 70- en 74-jarige leeftijd de keuring zal ondergaan;
III. op of niet lang na de leeftijd van 75 jaar: vanaf de leeftijd van 70 jaar moeten rijders hun rijbewijs
iedere 5 jaar verlengen en een keuring ondergaan. Ook zal een aanzienlijk deel van de rijders vanwege
gevorderde leeftijd afzien van verlenging van het rijbewijs.
De rol van de breekpunten I en III is vrij sterk, zeker onder de populatie mannelijke rijders. Onder
vrouwelijke bestuurders zouden de algemene trends beschreven in I-IV veel diffuser kunnen zijn, gezien
de traditionele verschillen in rolverdeling in de generaties waar deze studie betrekking op heeft. Het
breekpunt rond de leeftijd van 75 jaar kan moeilijk vast te stellen zijn, vanwege het samenkomen van een
aantal factoren die bij kunnen dragen aan het afzien van verlenging van het rijbewijs, of het afzien van
rijden door mensen die wel een geldig rijbewijs bezitten. Door die samenloop kunnen mogelijke
discontinuïteiten vertroebeld worden. Dit geldt des te sterker voor mogelijke breekpunten bij 80 en 85
jaar, waar verder vanaf is gezien.
Een ‘gemiddelde transitieleeftijd’ zoals beschreven in III was niet door ons verwacht vóór het bestuderen
van de data. De veronderstelling dat zo een breekpunt er is, berust op de observatie dat er in de
beschikbare data over de jaren 2006, 2007 en 2008 altijd een stijging is te zien in de geobserveerde
aantallen slachtoffers per 10.000 in de leeftijd van 68 naar 69 jaar. Het veranderingspatroon van 66 naar
67 jaar, en van 67 naar 68 jaar is daarentegen vrij onregelmatig, soms de geleidelijke dalende trend
geobserveerd tussen 50 en 64 jaar voortzettend, en soms juist ‘anticiperend’ op de algemene toename
vanaf 70 jaar. Overwegingen op basis van de observatie van deze patronen heeft ons ervan overtuigd dat
een breekpunt tussen 66 en 69 jaar aannemelijk is, als weerspiegeling van het geleidelijk aan zwaarder
wordende gewicht van toegenomen risico ten opzichte van geringere blootstelling vanaf 65 jaar.
Hoewel in principe gekozen zou kunnen worden tussen modellen met drie, vier of meer breekpunten bij
willekeurige leeftijden, is ook duidelijk dat hoe meer breekpunten en hoe groter vrijheid bij het plaatsen
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 133

van de breekpunten is, hoe groter ook de kans wordt dat het model goed bij de data past (met andere
woorden de kans op ‘overfitting’ neemt toe). Het leek daarom redelijk om het aantal breekpunten te
beperken tot drie of vier – die waarvan het bestaan beredeneerd kan worden op empirische gronden – en
om de plaatsing van elk van de breekpunten te beperken tot een plausibele leeftijdsrange. Wat betreft de
laatstgenoemde restrictie zal in de eerste plaats worden aangenomen dat de eerste twee breekpunten in
het interval liggen, zodanig dat er voldoende afstand tussen ligt om schatting van het corresponderende
Poissonmodel mogelijk te maken. In de tweede plaats is het derde breekpunt beperkt tot een keuze uit
de waardes 70 of 71, gezien het feit dat het grootste effect van de keuring rond 70 jaar of niet lang daarna
moet plaatsvinden. Ten slotte, vanwege dezelfde reden, is in het model met vier breekpunten het laatste
breekpunt beperkt tot de waardes 75 en 76.
De tweede categorie kritieke aannames betreft de keuze van de vorm van de deelfuncties, de
De helft van die keuze is onomstreden:
moet de volgende vorm hebben
,,

		

van (1).

(2)

waar n(y)(a) het aantal rijders is van leeftijd a in jaar y, met
een positieve functie. Deze specificatie
wordt gemotiveerd door de additieve eigenschap van onafhankelijke Poisson stochastische variabelen:
als de populatie bestuurders willekeurig wordt verdeeld in twee grote populaties ter grootte van an(y)(a)
en (1-a)n(y) (a) (0< a <1), en als de aantallen slachtoffers in die twee groepen,
en
,
onafhankelijke, bij benadering Poisson verdeelde stochastische variabelen zijn met parameters
,
(in overeenstemming met (2)), dan gelden de identiteiten
		

,
,

als (2) geldt voor N(y)(a).
Voor

beschouwen we:
en

		

,

waarnaar verwezen zal worden als exponentiële ratefunctie en polynomiale ratefunctie. Uiteindelijk bleken
schattingen met b2 = 0 het beste resultaat te geven, met een meer realistische kromming dan de
polynomiale met b2 ≠ 0.
Nu volgt een beschrijving van de manier waarop conclusies zijn getrokken op basis van de ‘gefitte’
modellen. Nadat een model gefit is, gaat het om een schatting van de ratefunctie,
		

,

(2)

134 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

of, wat op hetzelfde neerkomt, een schatting van het verwachte aantal slachtoffers per 10.000
rijbewijshouders van leeftijd a jaar in jaar y, namelijk 10.000 x
. Zoals eerder uitgelegd, verwachten
we dat de geschatte ratefunctie enige ‘discontinuïteit’ vertoont rond een bepaalde leeftijd, en de
belangstelling richt zich voornamelijk op wat er gebeurt rond de leeftijd van 70 jaar. De schatting van y (y)
kan gedeeltelijk geëvalueerd worden in termen van de locatie van de geschatte breekpunten en de mate
waarin de grootte van de discontinuïteiten aannemelijk is.
Het derde breekpunt is het punt dat correspondeert met de verplichte keuring vanaf de leeftijd van 70
jaar. Op het interval
, dat wil zeggen tussen de tweede en derde geschatte breekpunten, is de
ratefunctie y (y) gelijk aan ; verwacht wordt dat deze functie het proces weergeeft dat de aantallen
slachtoffers bepaalt onder bestuurders die spoedig gekeurd gaan worden. Op het interval
(of
op
, bij een driebreekpuntenmodel) is de ratefunctie gelijk aan ; idealiter, weerspiegelt dit het
proces dat het aantal slachtoffers bepaalt onder bestuurders die onlangs zijn goedgekeurd of
goedgekeurd met beperkingen. We verwachten volgens hypothese dat de keuring een positief effect
heeft op de ongevalsrisico’s, dat is te zeggen dat
		

voor

.

		

Deze verwachting biedt een andere manier waarop de aannemelijkheid van de gefitte modellen
geëvalueerd kan worden. Bovendien, als gezien wordt dat voortzetting van
naar een rechter omgeving
van a3 boven
ligt, is dat een bevestiging van een positief effect van de keuring, en het verschil
		

biedt een schatting van de aantallen voorkomen slachtoffers per 10.000 rijbewijshouders van leeftijd a
jaar in jaar y dankzij de verplichte keuring. Het moge duidelijk zijn, dat deze schatting alleen geldig geacht
kan worden voor a niet veel groter dan â3 (zeg tot 2-3 jaar daarna), en het is onmogelijk met zekerheid
iets te zeggen over de correctheid van de continuering van
voorbij â3 naar rechts, omdat dit neerkomt
op een extrapolatie voorbij het bereik van de geobserveerde data.
De aannemelijkheid van de conclusies en schattingen afgeleid van het model berusten op de observatie
van consistente patronen (wat betreft de afzonderlijke Poissonmodellen en de geschatte breekpunten)
over verschillende jaren, en gedeeltelijk op een overeenstemming tussen de gegevens voor mannen en
die voor vrouwen. Vanwege al genoemde redenen, beschouwen we de gevolgtrekkingen voor mannen
als meer betrouwbaar dan die voor vrouwen.
De modellen werden geschat volgens de maximum likelihood methode. Voor een vast aantal breekpunten
(drie of vier) worden de parameters van de aparte Poissonmodellen geschat voor elke mogelijke keuze
van de locaties van de breekpunten met behulp van de glm -function uit R (R 2013) en wordt de loglikelihood berekend als de som van de individuele log-likelihoods; de breekpunten en de parameters van de
afzonderlijke Poisson modellen worden dan zo gekozen dat ze de grootste log-likelihood opleveren.
Benaderende standaardfouten en betrouwbaarheidsintervallen voor de parameters van de afzonderlijke
fits zijn beschikbaar als de breekpunten bekend zijn, maar ze zullen al gauw iets te optimistisch zijn,
omdat er geen rekening is gehouden met het schatten van de breekpunten. Het is onbekend hoe
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 135

Figuur 8: Aantallen slachtoffers per 10.000 naar leeftijd voor elk van de jaren 2006-2011, op basis van het
BRON-bestand.

30

Aantal slachtoffers per 10.000

25

20

15

10

5

0
65

70

75

80

Leeftijd

betrouwbare standaardfouten en betrouwbaarheidsintervallen berekend kunnen worden; de bootstrap
lijkt hier geen uitkomst te bieden.
Hier volgen nog enige overwegingen betreffende de data.
De data vanaf 2009 lijken onbetrouwbaar – en zeker die van 2010 en 2011. Figuur 8 laat zien dat de
aantallen slachtoffers steeds kleiner worden, een trend die bijna niet verklaard kan worden door
veranderingen in het verkeer in Nederland. Een meer plausibele verklaring is dat de registratie door de
politie vanaf 2009 minder compleet is geworden. De datasets voor de jaren 2006, 2007 en 2008,
daarentegen, lijken onderling consistent te zijn.
Verder laten ook de gegevens over de aantallen rijbewijshouders patronen zien die zich moeilijk laten
verklaren zijn. Figuur 9 geeft voor elk jaar 2006-2011 de relatieve toename voor opeenvolgende leeftijden
weer. Voor het jaar 2007, bijvoorbeeld, lijkt er tot de leeftijd van ongeveer 70 jaar structureel een
toename in de aantallen rijbewijshouders. Dit zou impliceren dat er in iedere leeftijdsgroep
rijbewijshouders bij zijn gekomen in de jaren 2006 en 2007. Ook lijken er vijfjaarlijkse cycli zichtbaar. De
figuur laat wel mooi zien dat rond de keuringsverplichte leeftijd een plotselinge afname in de aantallen
rijbewijshouders optreedt, evenals 5 jaar later.
136 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Figuur 9: Relatieve veranderingen in aantallen rijbewijshouders voor opeenvolgende leeftijden voor de jaren 20062011. Weergegeven is voor de opeenvolgende jaren in de periode 2006-2011, voor elke leeftijd vanaf 50 jaar, het
aantal rijbewijshouders op leeftijd n+1 min het aantal rijbewijshouders op leeftijd n in het jaar daarvoor, gedeeld door
het aantal rijbewijshouders op leeftijd n in het jaar daarvoor. De ‘nullijn’ representeert de aantallen rijbewijshouders in
2006.
0.10

0.05

Relatief jaarlijks verschil

0.00

-0.05

-0.10

-0.15

-0.20
50

55

60

65

70

75

80

85

Leeftijd

Betrouwbaarheidsintervallen voor de parameter

De schatter
uit (3) geeft een schatting van de parameter
.
Zoals hiervóór gezegd, is het onduidelijk hoe de standaardfouten (standard errors) geschat kunnen worden
van de parameters van de ratefunctie en van
. De covariantiematrix van de Maximum Likelihood
schatters, verkregen door het fitten van een Poissonmodel op de data binnen een gegeven, vast,
leeftijdsegment, kan op een standaardmanier geschat worden, waardoor R een schatting levert. Maar de
standaardfouten en covarianties die uit die matrix verkregen kunnen worden, houden geen rekening met
de variatie door de optimalisatie van de positieve van de breekpunten. Het volstaat dus niet om
schattingen te hebben van de covariantiematrices voor
en
om de variantie te berekenen
van
.

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 137

Veronderstel nu dat we twee modellen fitten op de derde en vierde leeftijdsegmenten met de
breekpunten die de segmenten definiëren vast gekozen. Noem de betreffende schattingen
, en
. Om een schatting te vinden van de standaardfout van
beschouwen we de matrix
		
waar en de schattingen zijn van de covariantiematrices van
en
die met R
worden uitgerekend. Benaderende standaardfouten voor
kunnen als volgt van worden
verkregen:
		

,

waar
		

,

zodat
		

.

Benaderende 95% betrouwbaarheidsintervallen voor de parameter
kunnen verkregen worden op
de gebruikelijke manier (dat wil zeggen als
plus en minus twee keer de wortel van de rechterkant
van de laatste vergelijking).
Een mogelijkheid om schattingen te maken van de ‘verwachte aantallen voorkomen slachtoffers per
10.000 rijbewijshouders’ is als volgt: fit een model met vaste ‘plausibele’ breekpunten voor elk jaar, en
bereken dan schattingen en 95% betrouwbaarheidsintervallen voor
(gebaseerd op de derde en
vierde segmenten). De op die manier verkregen schattingen (die nog altijd als tentatief opgevat moeten
worden) kunnen gezien worden als resulterend van een combinatie van ‘a priori overwegingen’ en
bestudering van de data, terwijl de schatting van het ‘volle model’ met breekpunten die mogen variëren,
gezien kan worden als een onderbouwing voor het inderdaad plausibel zijn van de ‘plausibele’
breekpunten.

138 | De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven | 139

Rapport 280001001

De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

EL de Hollander | CCM Molema | JA Ferreira |
PM Engelfriet

De seniorenkeuring voor
het rijbewijs:
effecten en
De seniorenkeuring voor het rijbewijs: effecten en alternatieven

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

005444

juli 2013