Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 550 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2017

Nr. 46

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 maart 2017
Tijdens het Kamerdebat van 30 november 2016 (Handelingen II 2016/17,
nr. 29, item 10) heeft het lid Fokke (PvdA) een motie ingediend, waarin zij
de regering verzoekt «te inventariseren welke wensen er vanuit de lokale
democratie leven ten aanzien van experimenten met democratische
vernieuwing en te bezien of belemmeringen voor die experimenten
weggenomen kunnen worden.» (Kamerstuk 34 550 VII, nr. 25) Het lid
Fokke kwam tot die motie, omdat zij constateert dat er op lokaal niveau
buiten het bestaande stelsel van de representatieve democratie van alles
gebeurt. Zij ziet veel perspectief in die democratie «van onderop» en
meent dat «Den Haag» daaraan kan bijdragen door eventuele belemmeringen weg te nemen1.
In datzelfde debat heb ik laten blijken eveneens enthousiast te zijn over
die lokale beweging. Eerder heb ik de Kamer daarover geïnformeerd via
de «Agenda lokale democratie» (januari 2015, met voortgangsrapportages
in november 2015 en juni 2016 (Kamerstuk 34 000 VII, nr. 36 en Kamerstuk
34 300 VII, nrs. 13 en 67)). Daaraan ging de kabinetsnota Doedemocratie
(juni 2013 (Kamerstuk 33 400 VII, nr. 79)) vooraf, die als primair doel had
de ontwikkeling van een vitale samenleving te stimuleren. Over deze
documenten heb ik met de Tweede Kamer overlegd op 23 april 2015
(Kamerstuk 34 000 VII, nr. 47). Ik heb daarbij steeds benadrukt dat de
doorontwikkeling van de lokale democratie vooral een zaak is van het
bestuur en de inwoners van de gemeenten zelf. Zij weten het beste wat
lokaal nodig is en waar energie zit om vernieuwingen te dragen. Dat biedt
ook ruimte voor maatwerk. De rijksoverheid kan die ontwikkeling
ondersteunen of mogelijk maken, maar moet het proces niet overnemen
of regisseren.

1

kst-34550-VII-46
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Handelingen II 2016/17, nr. 31, item 18.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 VII, nr. 46

1

Terugkijkend is in deze kabinetsperiode, en eigenlijk al vanaf het begin van
dit millennium, een schat aan activiteiten ontwikkeld. Langzaam maar
zeker zien we in de tijd een meervoudige democratie ontstaan. De
rapporten van de Raad voor Openbaar bestuur en de bevindingen van de
commissies Van de Donk en Ollongren hebben belangrijk bijgedragen aan
het vergroten van het inzicht in de ontwikkelingen en toepassingsmogelijkheden2.
In vrijwel elke gemeente is er debat over andere vormen van publiek
eigenaarschap en publieke besluitvorming en zoeken bestuurders naar
nieuwe verbindingen met de bevolking. Zo zijn er gemeenten met
buurtbegrotingen, burgerconsultaties, G1000-bijeenkomsten, initiatieven
in het kader van «right to challenge» en andere vormen van democratische vernieuwing. Het bestaande (grond)wettelijk kader biedt vaak meer
ruimte voor vernieuwing dan we dachten. Veel gemeenten zoeken die
ruimte nu nadrukkelijk op. Ik meen dat deze ontwikkeling de lokale
democratie verrijkt en bij de tijd houdt.
Op de website www.democraticchallenge.nl, het leer- en experimenteerprogramma van VNG en BZK voor lokale democratische vernieuwing,
staan voorbeelden van dergelijke innovaties3. De thema’s die daar worden
genoemd zijn divers. Het gaat over dorps- en wijkdemocratie en over
bijvoorbeeld het gebruik van nieuwe, digitale technieken. Ook verwijs ik
naar de websites van het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve
bewoners (LSA) www.lsabewoners.nl en de Landelijke Vereniging van
Kleine Kernen(LvKK) www.lvkk.nl, die beide veel praktijkvoorbeelden
bevatten. BZK ondersteunt beide organisaties ook in 2017 financieel.
Informatie over verwante ontwikkelingen is verder te vinden op de
website van BZK http://democratie-burgerschap.nl.
In het programma Lokale Democratie in Beweging ligt de focus op
vormen van democratische vernieuwing door de gemeentelijke spelers
gezamenlijk. Beroepsverenigingen van burgemeesters, wethouders,
raadsleden, griffiers en gemeentesecretarissen werken hierin samen met
de VNG en het Ministerie van BZK. Zo is er aandacht voor de versterking
van de lokale driehoek burgemeester, griffier, gemeentesecretaris en
worden gemeenten begeleid bij trajecten rond democratische
vernieuwing. Ik sta bij al deze innovaties in nauwe verbinding met de
VNG, die een «Ontwikkelagenda lokale democratie 2017–2022»
https://vng.nl/onderwerpenindex/bestuur/lokale-democratie heeft
uitgebracht, en met initiatiefnemers en gemeenten die een herontwerp
van onze democratie beogen onder de vlag «Code Oranje» en
https://www.civocracy.org/codeoranje.
Wat dit laatste betreft is er goed contact tussen de initiatiefnemers en mij
om te bezien wat binnen de kader van de (Grond)wet aan vernieuwing
mogelijk is. Zo heb ik aan Code Oranje duidelijk gemaakt dat het voorstel
van de gemeente Amersfoort voor een gelote burgerraad die raadgevend
advies geeft aan de gemeenteraad past binnen de wettelijke kaders. Ook
de voorstellen van de gemeente Nieuwkoop om te werken met een
netwerkbestuur, raadsconventies, rondetafelgesprekken en inwonersexperts kunnen op het eerste oog allemaal doorgaan via opname in het
reglement van orde van de Nieuwkoopse gemeenteraad. Het voorstel van

2

Zie onder andere de Rob-rapporten Loslaten in vertrouwen (2014) en Advies 15,9 uur (2016)
https://vng.nl/files/vng/nieuws_attachments/2016/2016_vng_denktank_web.pdf Commissie
toekomstgericht lokaal bestuur (Cie Van de Donk) Op weg naar meervoudige democratie.
https://vng.nl/files/vng/2016_van_den_donk_op-weg-naar_20160603.pdf en VNG Denktank (Cie
Ollongren) Maatwerk-democratie https://vng.nl/files/vng/nieuws_attachments/2016/
2016_vng_denktank_web.pdf.
3
www.democraticchallenge.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 VII, nr. 46

2

de gemeente Vianen om het gemeenschaps-bestuur bottom up door
inwoners vorm te geven is eveneens uitvoerbaar, via de commissies op
basis van de artikelen 83 en/of 84 van de Gemeentewet. Andere initiatieven – onder meer van de gemeenten Alblasserdam en Landsmeer om
de kiesgerechtigde leeftijd te verlagen, van de gemeenten Alblasserdam,
Landsmeer en Nieuwkoop om in de gemeenteraad extra zetels mét
stemrecht te reserveren voor specifieke doelgroepen, en van de gemeente
Alblasserdam om kaderstellende raadsbesluiten te laten uitvoeren door
een inwonersdelegatie – vragen nadere aandacht, omdat zij oplopen
tegen de Grondwet of de Gemeentewet.
Daarnaast faciliteer ik gesprekken met burgers onderling over zaken van
gemeenschappelijk belang. Het is van groot belang om bestuurlijke
ideeën over vernieuwing en onderwerpen van gemeenschappelijk belang
te toetsen op de vraag hoe burgers dit beleven. Zo organiseerde BZK op
25 juni 2016 een burgerconferentie over «gedeelde waarden» in het
Openluchtmuseum Arnhem. Uit het verslag van deze dag blijkt dat de
aanwezigen het onderling gesprek over vraagstukken van gemeenschappelijk belang als zeer belangrijk ervaren.
Voorts wordt volop onderzoek gedaan naar democratische vernieuwing,
om te zien wat wel of niet werkt, of waar zich knelpunten manifesteren. Ik
noem het rapport «Ruim op die regels» over onderzoek dat Platform31 in
samenwerking met Sira Consulting B.V. heeft gedaan naar belemmeringen bij maatschappelijk aanbesteden, aansprakelijkheid, fiscaliteit en
regelluwe zones (juni 2016) http://www.platform31.nl/publicaties/ruim-opdie-regels-evaluatie-experimentprogramma. Agora Europa heeft in
december 2016 het rapport «Maak de Buurt» uitgebracht. Dat beschrijft op
basis van lokale experimenten hoe maatschappelijke initiatieven zich
verder kunnen ontwikkelen (http://www.agora-europa.nl/1025-WerkplaatsMaakdeBuurt-2015-2016.html). Interessant is ook de ontwikkeling van het
«Bijzonder Statuut». Dit model biedt sociale coöperaties waarborgen om
succesvol te bewegen tussen het publieke en het private domein. In de
loop van dit jaar zal een handreiking verschijnen voor gemeenten om een
constructieve én duurzame relatie op te bouwen met maatschappelijk
initiatieven gericht op een publiek belang.
Al deze activiteiten tonen dat lokale volksvertegenwoordigers,
bestuurders, inwoners en ambtenaren van gemeenten zelf actief vorm
geven aan democratische vernieuwing. Er is ongelooflijk veel energie om
de betrokkenheid van burgers bij de publieke zaak te vergroten. De
onderlinge samenwerking verloopt steeds beter. Het gaat er de komende
jaren om die energie om te zetten in een afgewogen stelsel dat draagvlak
heeft en de toekomst in kan. Het is de taak van het rijk om daartoe in
samenspraak met alle innovatoren de juiste randvoorwaarden te regelen,
nieuwe ontwikkelingen te stimuleren en te faciliteren.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 VII, nr. 46

3