Preventie van beroepsziekten
Mogelijkheden voor beleidsintensivering

Marjolein Sax; Marieke Hollander
Zoetermeer, 9 april 2015

Inhoudsopgave
Samenvatting en conclusies
1

Inleiding

11

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Achtergrond
Beleidscontext
Focus van het onderzoek
Onderzoeksopzet
Analyse van de resultaten
Leeswijzer

11
11
12
13
16
17

2

De werkvloer

19

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Normen
Verantwoordelijkheid
Betrokkenheid
Sociale steun
Bedrijfscultuur: grote invloed, maar lastig te veranderen

20
22
23
25
26

3

Factoren op organisatie- of individueel niveau

27

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Managementstijl en leiderschapsstijl
Organisatie en aard van het werk
De positie van het bedrijf
Persoonlijke factoren
Kennis en bewustzijn

27
28
30
31
32

4

Omgevingsfactoren

37

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Techniek
Onderwijs
Arbeidsgerelateerde zorg
Communicatie
Wet- en regelgeving en handhaving
Overige

38
38
39
39
40
41

5

Preventie op de agenda

43

5.1
5.2
5.3

Agendering
Preventie integreren in bedrijfscultuur
Partijen die preventie kunnen aanjagen

43
45
46

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

C10996

5

Beroepsziekten in Nederland
Respondenten
Literatuuroverzicht

49
51
53

3

Samenvatting en conclusies
Toelichting op het onderzoek
Het Ministerie van SZW hecht veel belang aan de zorg voor gezonde en veilige
arbeidsomstandigheden en dus het voorkomen van beroepsziekten, en heeft om die
reden Panteia, in samenwerking met VHP Human Performance, opdracht gegeven
onderzoek te doen dat antwoord geeft op de volgende vraag:
Hoe kunnen werkgevers en werknemers meer dan voorheen aandacht gaan geven aan
de primaire preventie 1 van beroepsziekten?
Focus
De focus van het onderzoek lag op het in kaart brengen van risicofactoren en
instrumenten ter preventie van beroepsziekten.
Onder risicofactoren verstaan we in dit rapport generieke factoren of omstandigheden
die invloed uitoefenen op het ontstaan van een beroepsziekte, welke ziekte dan ook.
Deze factoren vormen aangrijpingspunten voor algemeen preventief beleid om het
ontstaan van beroepsziekten te voorkomen. We gaan in dit rapport dus niet in op
beroepsziektespecifieke factoren, zoals blootstelling aan gevaarlijke stoffen, zeer
intensief computergebruik, en ook niet op de specifieke aangrijpingspunten voor
preventief beleid per afzonderlijke beroepsziekte. Overigens zijn veel van deze
generieke factoren ook relevant voor de preventie van arbeidsongevallen. In dit
rapport gaan we daar echter verder niet op in.
Per risicofactor zijn er instrumenten ter preventie te noemen die hiermee
samenhangen. Ter illustratie: gebrek aan verantwoordelijkheid kan een risicofactor
zijn, het vergroten van de verantwoordelijkheid van werknemers is dus een
instrument dat kan bijdragen aan de preventie van beroepsziekten. In het rapport
wordt ingegaan op voorbeelden van werkwijzen en methoden om dergelijke
instrumenten in de praktijk in te zetten.
Aanpak
Voor dit onderzoek zijn verschillende onderzoeksfasen doorlopen. Er zijn 18 diepteinterviews gehouden met brancheorganisaties en partijen die kennis hebben van
beroepsziekten. Er hebben vier focusgroepen plaatsgevonden, waarvan twee met
werkgevers en twee met werknemers die te maken hebben gehad met een
beroepsziekte. Tevens zijn tien bedrijven onderzocht als ‘goed voorbeeld’, die opvallen
vanwege hun aandacht voor preventief beleid. Binnen ieder bedrijf is met
verschillende mensen gesproken. De voorlopige resultaten van de verschillende fasen
zijn voorgelegd tijdens een expertmeeting.
De inzichten uit het onderzoek hebben geleid tot de ontwikkeling van een model,
waarin grafisch inzichtelijk is gemaakt op welke manier risicofactoren een rol spelen
bij het ontstaan van beroepsziekten. Het model laat zien op welke factoren preventieinstrumenten zich kunnen richten en biedt zo handvatten voor intensivering van
preventiebeleid.

1

C10996

Onder primaire preventie vallen activiteiten die voorkomen dat gezonde mensen een bepaald(e)
gezondheidsprobleem of ziekte krijgen.

5

Het model
Binnen het model wordt onderscheid gemaakt tussen drie niveaus waarop de
risicofactoren zich kunnen bevinden, namelijk de werkvloer, factoren op organisatieen individueel niveau en omgevingsfactoren. De drie niveaus representeren een
bepaalde mate van hiërarchie: het meest fundamenteel is de werkvloer; van factoren
gelegen op dit niveau kan de grootste invloed op beroepsziekten worden verwacht.
Hoe verder we naar buiten gaan in het model, hoe indirecter de invloed van de
risicofactoren.
Hieronder bespreken we zowel de risicofactoren als de instrumenten ter preventie die
hiermee samenhangen.
Figuur 1

Model

De werkvloer
De kern van het model wordt gevormd door de relatie tussen werkgever en
werknemer, die op de werkvloer tot uiting komt in de bedrijfscultuur. Deze
bedrijfscultuur, ofwel de kernwaarden van een organisatie of afdeling, is van invloed
op de manier waarop mensen op een werkplek met elkaar en hun werk omgaan. Uit
het onderzoek komt de bedrijfscultuur naar voren als een belangrijke risicofactor die
invloed uitoefent op het ontstaan van beroepsziekten. Binnen de bedrijfscultuur
onderscheiden we een aantal elementen die een rol spelen als indirecte risicofactor,
namelijk verantwoordelijkheid, betrokkenheid, normen en sociale steun.

6

C10996

Het beïnvloeden van de bedrijfscultuur is in potentie het meest effectieve instrument
om mensen langdurig gezond en veilig aan het werk te houden, omdat dit de
intrinsieke motivatie raakt.
Wanneer werknemers weinig of geen verantwoordelijkheid dragen, lijkt dat een
risicofactor te zijn die invloed heeft op het ontstaan van beroepsziekten. Indien
mensen de verantwoordelijkheid voor hun werk dragen, zijn zij meer geneigd op een
bewuste en gezondere manier te werken. Verantwoordelijkheid vergroot bovendien de
intrinsieke motivatie om het werk goed te doen. Het laag leggen van de
verantwoordelijkheid in de organisatie is dus een instrument dat bij kan dragen aan
de preventie van beroepsziekten. In vrijwel alle voorbeeldbedrijven ligt de
verantwoordelijkheid laag in de organisatie, wat een bijdrage leverde aan gezondheid
en welzijn van medewerkers. Er moet echter voor gewaakt worden dat mensen
zichzelf overvragen, vanwege te veel aan verantwoordelijkheid.
Betrokkenheid is tweeledig en betreft zowel de betrokkenheid van de werkgever bij
de werkvloer als de betrokkenheid van de werknemer bij het werk. Betrokkenheid van
de werkgever bij de werkvloer zorgt ervoor dat de werkgever weet wat er speelt en
hierover in gesprek kan gaan met werknemers. Betrokken werknemers zijn meer
gemotiveerd om hun werk goed te doen en dit heeft een risicobeperkend effect.
Instrumenten die hierop inhaken zijn het dicht bij de werkvloer positioneren van de
leidinggevende, en werknemers betrekken bij de ontwikkeling van gezondheidsbeleid.
Geldende normen ten aanzien van gezond en veilig werken, zowel op bedrijfs- als
afdelingsniveau, kunnen een belangrijke invloed hebben op individuele werknemers.
De mate waarin preventieve maatregelen geaccepteerd zijn op de werkvloer, verschilt
sterk en dat kan als dwingend worden ervaren. Effectieve communicatie tussen
werkgever en werknemer over risico’s en maatregelen is belangrijk. Een inspirerende
werknemer die voorbeeldgedrag vertoont en daarbij sterk normoverdragend weet te
zijn, kan er als ‘aanjager’ in slagen een afdelingscultuur te beïnvloeden, in ieder geval
op het vlak van sociale steun en betrokkenheid.
Het werkt preventief wanneer een werknemer sociale steun ervaart van zijn collega’s
en directe leidinggevende. Sociale steun voorziet in een aantal basisbehoeften van
mensen en heeft daarmee, ook op het werk, een intrinsieke waarde. Bovendien helpt
sociale steun collega’s om veilig en gezond werken voor elkaar te faciliteren,
bijvoorbeeld door flexibel om te gaan met diensten. Sociale steun op de werkvloer kan
enerzijds worden gestimuleerd door zaken als het werken aan ´teambuilding´ en het
faciliteren van informele contacten binnen de afdeling. Ook een vertrouwensrelatie
met een leidinggevende op of dichtbij de werkvloer is een belangrijk instrument om
beroepsziekten te voorkomen.
Factoren op organisatie- of individueel niveau
Ieder bedrijf heeft te maken met organisatorische-, bedrijfskundige of persoonlijke
aspecten die de werkvloer overstijgen, en invloed hebben op gezond en veilig werken.
De risicofactoren op dit niveau zijn opgenomen in de groene zeshoek van het model.
In de bovenkant van de zeshoek, de werkgeverskant, staan de factoren die zich op
organisatieniveau bevinden. De onderkant van de zeshoek, de werknemerskant,
verbeeldt de individuele aspecten die van invloed zijn op het ontstaan van
beroepsziekten en zijn werknemerspecifiek.

C10996

7

De manier waarop leiding gegeven wordt heeft invloed op hoe werknemers hun werk
doen. De managementstijl als risicofactor heeft zowel betrekking op de direct
leidinggevende als op het topmanagement. De direct leidinggevende kan bijdragen
aan het voorkomen van beroepsziekten door ruimte te maken voor individuele
aandacht, inspirerende motivatie te bieden, intellectuele stimulatie te bieden en
voorbeeldgedrag te vertonen en te belonen. Tevens laat de directe leidinggevende bij
voorkeur ruimte voor eigen initiatief. Voor het topmanagement geldt dat een
duidelijke communicatiestijl, het laten blijken dat er waarde wordt gehecht aan
menselijk kapitaal, en het vertonen van voorbeeldgedrag, de kans op beroepsziekten
kunnen verkleinen.
De manier waarop het werk georganiseerd is heeft veel invloed op hoe
werknemers hun werk ervaren en welke mogelijkheden zij hebben. Het kan een
risicofactor zijn voor het ontstaan van beroepsziekten, indien werknemers weinig
zeggenschap hebben over hun werktijden of hun werk sterk eentonig is. Invloed op
het rooster en de taakroulatie kunnen dit (in ieder geval gedeeltelijk) ondervangen.
Uit de gesprekken is tevens gebleken dat werken op afstand belemmerend voor
gezond en veilig werken kan zijn, omdat de fysieke afstand tussen leidinggevende en
werknemer toeneemt en de leidinggevende minder zicht en invloed heeft op de
arbeidsomstandigheden.
Ten slotte kan ook de positie van het bedrijf consequenties hebben voor veilig en
gezond werken. De financieel-economische- of marktsituatie van een bedrijf kan
consequenties hebben voor de aandacht die er is voor de preventie van
beroepsziekten. Niet zelden heeft de positie van het bedrijf ook gevolgen voor het
personeel, in de vorm van bezuinigingen of reorganisaties. Dat kan tot onrust en
onzekerheid onder werknemers leiden. Hoewel dit voor een deel niet te voorkomen is,
is duidelijke communicatie vanuit het management in deze situaties van groot belang.
Persoonlijke factoren die een risico kunnen vormen zijn gelegen in werkstijl, leefstijl
en werk-privébalans. Voor deze geldt dat zij veel invloed op het werk kunnen
hebben en daarmee een risico kunnen vormen voor het ontstaan van een
beroepsziekte. Daarbij valt te denken aan bewegingsarmoede, sterk perfectionisme of
een verstoorde balans tussen werk en privé. De werkgever kan op veel verschillende
manieren een bijdrage leveren aan het verkleinen van deze risico’s, bijvoorbeeld door
flexibele werktijden te bieden, aandacht te besteden aan gezondheid (gezonde lunch,
stimuleren van bewegen), niet van mensen te verwachten dat ze altijd bereikbaar zijn
en de werk- privé balans bespreekbaar te maken.
Kennis van de risico’s die in het werk gelegen zijn, is noodzakelijk om gezond en
veilig te kunnen werken. Wanneer werknemers en/of werkgevers zich niet bewust zijn
van deze risico’s, zullen zij het belang van preventieve maatregelen vermoedelijk niet
inzien en zijn zij minder geneigd verplichte voorzorgsmaatregelen te nemen. Over het
algemeen is er binnen organisaties meer kennis van directe oorzaken van
beroepsziekten dan van meer indirecte risicofactoren.
Analyses kunnen een belangrijk instrument zijn om het kennisniveau te verhogen. Dan
valt te denken aan de RI&E, verzuimanalyses en registratiesystemen. Het valt te
verwachten dat inzicht in de oorzaken van verzuim ook tot een toename van kennis
van (indirecte) risicofactoren zal leiden.
Voor effectief preventiebeleid is het van belang dat kennis die binnen de organisatie
aanwezig is, de werkvloer daadwerkelijk bereikt. De preventiemedewerker, afdeling
HRM en/of de bedrijfsarts zijn de aangewezenen om hier een rol bij te spelen.

8

C10996

Daarnaast is het van belang de werknemers actief te betrekken bij het arbobeleid,
waardoor kennis over de relatie tussen risico en maatregel toeneemt en het draagvlak
voor maatregelen groeit. Protocollen die in overleg met werknemers tot stand zijn
gekomen, zijn in bepaalde beroepen effectief. Ook kunnen symbolen worden gebruikt
binnen bepaalde bedrijven om op risico’s te wijzen.
Ook opleidingen en trainingen, waaronder managementtrainingen gericht op veilig en
gezond werken en de risico’s die daarop van invloed zijn, hebben een preventieve
werking.
Omgevingsfactoren
De omgevingsfactoren vormen de buitenste schil van het model. Omgevingsfactoren
hebben op verschillende manieren invloed op gezond en veilig werken, bijvoorbeeld
door het agenderen en stimuleren van preventie en het vergroten van kennis en
bewustzijn.
De arbeidsgerelateerde zorg heeft een belangrijke rol in het faciliteren van
bewustwording en kennis. Het uitvoeren van een verzuimanalyse verschaft veel inzicht
in de oorzaken van verzuim en kan als basis dienen voor de ontwikkeling van
preventiebeleid. Diezelfde functie hebben ook verzuimgesprekken: waar bevinden zich
knelpunten en risico’s. De arbeidsgerelateerde zorg kan ook uit eigen beweging het
nemen van maatregelen stimuleren en het bedrijf ondersteunen in de kennisbehoefte.
De mate waarin innovatie gevolgen heeft voor de mogelijkheden om gezond en veilig
te werken valt onder de factor techniek. Technische innovatie kan preventie
stimuleren en faciliteren, vanwege toenemende mogelijkheden en toenemende
bruikbaarheid van bestaande maatregelen.
De factor onderwijs kan een belangrijke impuls geven aan gezond en veilig werken.
Onderwijs draagt bij aan het verhogen van het kennisniveau en moet om die reden
zowel gericht zijn op werkgever als werknemer. Via het reguliere onderwijs worden
(toekomstige) werknemers direct bereikt, leren zij risico’s herkennen en praktische
maatregelen nemen. Wellicht nog belangrijker voor preventie is opleiding en training
‘on the job’, om kennis te verkrijgen over bedrijfs- en functiespecifieke risico’s.
Branches zijn, gezien hun branchespecifieke kennis, goed in staat om opleiding en
training te faciliteren. Naast werkgevers en werknemers moeten ook
preventiemedewerkers en andere arbodeskundigen via opleiding sector- of
bedrijfsspecifieke kennis van risico’s ontwikkelen.
Om preventie binnen organisaties hoger op de agenda te krijgen is communicatie
van groot belang. Duidelijke communicatie over effectief preventiebeleid van partijen
buiten de organisatie kan bijdragen aan meer bewustzijn van het belang van
preventie. Brancheorganisaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het agenderen
van risico’s en preventieve maatregelen. Ook aan andere partijen zoals
arboprofessionals, kennisinstituten, bedrijfsartsen en de overheid valt te denken Het
kwantificeren van de kosten van een beroepsziekte kan zowel richting werkgevers als
werknemers als communicatietool worden ingezet.
Ook wet- en regelgeving beïnvloeden het vóórkomen van beroepsziekten. Wet- en
regelgeving is afkomstig van de overheid, maar voorschriften kunnen ook binnen een
bedrijf opgesteld worden. De Arbeidsomstandighedenwet bevat de regels om
gezondheidsschade door werk te voorkomen.

C10996

9

Een van de verplichtingen is het melden van beroepsziekten door de bedrijfsarts of
arbodienst. Momenteel wordt de meldplicht van de bedrijfsarts onvoldoende
nageleefd, omdat diens functie in de risicosignalering vermoedelijk onvoldoende uit de
verf komt. Terwijl het melden juist een goed instrument kan zijn om kennis over
beroepsziekten te vergroten en preventie binnen een bedrijf op de agenda te krijgen.
Met de recent aangekondigde maatregelen op het terrein van arbeidsgerelateerde zorg
zet het kabinet in op verdere verbetering van de arbodienstverlening.
De Inspectie SZW houdt toezicht op naleving van de Arbeidsomstandighedenwet en
handhaaft waar dat nodig is. Het toezicht richt zich op de naleving door werkgevers en
werknemers van wettelijke verplichtingen die erop gericht zijn arbeidsrisico’s te
voorkomen. De Inspectie treedt handhavend op bij bedrijven waar de aandacht voor
preventie achterblijft.
Ook andere elementen kunnen een rol spelen bij het ontstaan van beroepsziekten,
zoals de economische situatie, de markt en netwerken. Met netwerken wordt
bedoeld de informele contacten op individueel of bedrijfsniveau die indirect houding en
gedrag van werknemers of werkgever kunnen beïnvloeden.

Agendering van preventiebeleid
Bij de voorbeeldbedrijven zien we verschillende redenen om preventiebeleid te
agenderen. Regelmatig vormt een hoog ziekteverzuim de directe aanleiding voor het
inzetten op preventie. Angst voor imagoschade door negatieve publiciteit kan ook een
reden zijn om veel aandacht te besteden aan preventie. Bovendien kunnen bedrijven
ook intrinsiek gemotiveerd zijn, doordat zij de gezondheid van werknemers van groot
belang vinden. Een vereiste om preventiebeleid te agenderen is bewustzijn van de
risico’s die in het werk gelegen zijn. Dat geldt zowel voor directe als indirecte
risicofactoren. Een kennisimpuls helpt om dit bewustzijn te vergroten. Die
kennisimpuls kan afkomstig zijn van spelers buiten een bedrijf, zoals het onderwijs,
brancheorganisaties, overheid en arbodiensten.
Werkgever en werknemers zijn de belangrijkste partijen om preventie op de agenda te
zetten, omdat zij de primaire belanghebbenden zijn. Het kan voor individuele
werknemers moeilijk zijn om preventiebeleid te agenderen. Een
werknemersorganisatie zoals de OR kan dit vaak wel. Soms zijn er individuele
werknemers die als aanjager fungeren, omdat zij normoverdragend zijn richting
collega’s en zich hard maken voor het onderwerp. Ook een afdeling HRM kan de
belangen van werknemers inventariseren en preventiebeleid faciliteren. Daarnaast
kunnen partijen van buitenaf, zoals een brancheorganisatie, het onderwerp
aankaarten.
De agendering van het onderwerp moet ertoe leiden dat preventiebeleid geïntegreerd
wordt met de bedrijfscultuur. Preventie wordt het meeste bevorderd wanneer de
verschillende elementen van de bedrijfscultuur in dienst staan van de gezondheid van
werknemers. Verantwoordelijkheid en autonomie geven aan medewerkers neemt
daarbinnen een prominente plaats in. De balans tussen werkgevers- en
werknemersverantwoordelijkheid is echter bedrijfsspecifiek: waar volledige
verantwoordelijkheid voor werknemers in het ene bedrijf wel haalbaar en werkbaar is,
hoeft dat niet voor een ander bedrijf te gelden. Het vergt om die reden van de
werkgever intrinsieke motivatie en een goede bedrijfsanalyse om preventiebeleid te
ontwikkelen dat past binnen het bedrijf en goed aansluit op de werkvloer.

10

C10996

1

Inleiding

1.1

Achtergrond
Indien mensen arbeidsongeschikt of ziek worden door toedoen van hun werk, spreken
we van beroepsgebonden aandoeningen of kortweg beroepsziekten. Een beroepsziekte
is een ziekte of aandoening als gevolg van een belasting die in overwegende mate in
arbeid of arbeidsomstandigheden heeft plaatsgevonden. 2 Schattingen van het aantal
mensen dat jaarlijks met een beroepsziekte te maken krijgt lopen uiteen. Een
schatting op basis van meldingen van bedrijfsartsen aan het Peilstation Intensief
Melden (PIM) van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) komt op
17.400 beroepsziekten in 2013. In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden
(NEA) wordt aan werknemers gevraagd naar beroepsziekten. In 2012 rapporteerden
zij zelf 414.200 beroepsziekten, in 2013 antwoordden 152.700 werknemers dat een
bedrijfsarts bij hen een beroepsziekte had geconstateerd. 3 Deze cijfers lopen
behoorlijk uiteen, maar duidelijk is in ieder geval dat beroepsziekten relatief veel
voorkomen. De hoogste incidentiecijfers worden gerapporteerd voor psychische
aandoeningen, aandoeningen aan het houding- en bewegingsapparaat en
gehooraandoeningen. 4
Behalve de werknemer zelf, ondervinden ook andere partijen de gevolgen van een
beroepsziekte. Beroepsziekten kunnen leiden tot verzuim en arbeidsongeschiktheid,
waar de werkgever direct mee te maken krijgt. Van de werknemers die volgens de
NEA 2013 een beroepsziekte kregen, verzuimde 60% door die beroepsziekte.
Daarnaast kunnen beroepsziekten leiden tot productiviteitsverlies. Ook voor de
gezondheidszorg leveren beroepsziekten kosten op. Voorkomen dat mensen ziek
worden van hun werk is daarom van groot belang. Preventie van beroepsziekten is om
die reden een belangrijke pijler van het overheidsbeleid omtrent gezond en veilig
werken.

1.2

Beleidscontext
De Arbowet stelt een wettelijk kader om goede arbeidsomstandigheden te bevorderen
en daarmee (onder andere) beroepsziekten te voorkomen. Met de wetswijziging in
2007 is de verantwoordelijkheid van de overheid komen te liggen bij het stellen van
een kader en een norm voor arbeidsomstandigheden en grenswaarden (zogenaamde
doelvoorschriften). De middelen die moeten leiden tot het bereiken van dit doel,
moeten worden ingevuld door sociale partners 5. Specifiek gaat het dan om het
opstellen van Arbocatalogi, waarin is uitgewerkt hoe aan de normen is te voldoen.
Waar de overheid de norm stelt, zijn werkgevers en werknemers dus zelf
verantwoordelijk voor het nemen van maatregelen om aan de wettelijke voorschriften
te voldoen. Uitgangspunt voor deze verantwoordelijkheidsverdeling is dat de branches
dit zelf het beste kunnen invullen.

2
3

4
5

C10996

Definitie volgens de Arbeidsomstandighedenregeling.
TNO, Arbobalans 2014 (2014) 113. Het grote verschil in aantal beroepsziekten is toe te schrijven aan de
verschillende vraagstelling. In 2013 werd gevraagd of ‘u in het afgelopen jaar vanwege uw gezondheid
contact heeft gehad met en bedrijfsarts’ en vervolgens ‘of hij een beroepsziekte bij u heeft geconstateerd’.
In 2012 ging het om zelfrapportage van werknemers.
Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Beroepsziekten in cijfers 2014 (2014) 7.
Panteia/Research voor Beleid, Verantwoordelijk werken. Evaluatie Arbowet en beleidsdoorlichting
arbobegrotingsartikel (2011).

11

Het is de taak van de werkgever, met instemming van de werknemers, om preventie
van gezondheidsschade c.q. beroepsziekten vorm te geven. Deze dient zich daarbij te
laten bijstaan door een deskundige preventiemedewerker. Een belangrijk instrument
voor het vormgeven van dit beleid is de RI&E (risico inventarisatie en evaluatie)
waarin risico’s en maatregelen worden vastgelegd.
Recent zijn vanuit de overheid diverse programma’s opgezet om preventiebeleid
binnen bedrijven verder te versterken en te bevorderen. Voorbeelden zijn het
Programma duurzame inzetbaarheid, het Programma Zelfregulering, aankondiging
maatregelen ter verbetering van de arbeidsgerelateerde zorg en het Nationaal
Programma preventie.

1.3

Focus van het onderzoek
De overheid ziet de preventie van beroepsziekten vooral als taak van werkgevers en
werknemers. Daarom wil het Ministerie van SZW meer inzicht in de wijze waarop de
aandacht van werkgevers en werknemers voor de primaire preventie van
beroepsziekten te vergroten is, om het beleid daar op in te kunnen richten. Daartoe is
de volgende onderzoeksvraag geformuleerd:
Hoe kunnen werkgevers en werknemers meer dan voorheen aandacht gaan geven aan
de primaire preventie van beroepsziekten?
Het Ministerie van SZW heeft Panteia in samenwerking met VHP Human Performance 6
de opdracht gegeven hiernaar onderzoek te doen. De focus van het onderzoek lag op
het in kaart brengen van risicofactoren zoals organisatorische en menselijke aspecten
en instrumenten. Deze zijn uiteindelijk grafisch weergegeven in een model. Verder lag
de focus op bedrijven, waarmee ZZP-ers buiten beschouwing blijven.
In dit onderzoek zijn voorbeeldbedrijven in kaart gebracht. De overweging hierbij was
dat deze voorbeelden informatie konden verschaffen over hoe instrumenten ter
preventie van beroepsziekten, waaronder preventiebeleid, in de praktijk worden
ingezet.
Risicofactoren
Om tot handvatten voor intensivering van het beleid te komen, richtte het onderzoek
zich op het in kaart brengen van risicofactoren voor het ontstaan van een
beroepsziekte. Onder risicofactoren verstaan we in dit rapport generieke factoren of
omstandigheden die een ongunstige invloed uitoefenen op het ontstaan van een
beroepsziekte, welke ziekte dan ook. Het gaat dus niet om de feitelijke (directe)
oorzaken, zoals blootstelling aan een bepaalde stof (in het geval van kanker of huiden longaandoeningen), verkeerde werkhouding (in het geval van RSI) of stress (in het
geval van PSA 7 of PTSS 8). Risicofactoren kunnen zich voordoen op de werkvloer, en
bijvoorbeeld betrekking hebben op de omstandigheden waaronder gewerkt wordt.
Daarbij valt te denken aan de stijl van leidinggeven en het kennisniveau van
werknemers. Risicofactoren kunnen ook gelegen zijn in individuele kenmerken van een
werknemer of kenmerken van een bedrijf.

6

7
8

12

Panteia heeft de leiding gehad over het onderzoek en in die hoedanigheid het grootste deel van het
onderzoek verricht. De interviews met intermediairs en de interviews met ‘goede voorbeelden’ zijn verdeeld
over Panteia en VHP Human Performance, waarbij beide de helft van de interviews hebben uitgevoerd.
Psychosociale arbeidsbelasting.
Posttraumatische stress stoornis.

C10996

Voor risicofactoren geldt verder dat ze niet aan een specifieke beroepsziekte gebonden
zijn (zoals directe oorzaken dat wel kunnen zijn, bijvoorbeeld mesothelioom door
toedoen van blootstelling aan asbest), maar dat ze in het algemeen een risico vormen
voor het ontstaan van beroepsziekten.
Het onderscheid tussen directe oorzaken en risicofactoren is overigens niet altijd
scherp te maken. Zo is het denkbaar dat een slechte relatie met de leidinggevende
een directe oorzaak is voor het ontstaan van PSA. Echter zo’n slechte relatie kan ook
indirect bijdragen aan het ontstaan van fysieke klachten. In dit rapport focussen we
ons, zoals gezegd, op factoren die in het algemeen een risico kunnen vormen voor het
ontstaan van beroepsziekten. We maken hierbij geen onderscheid tussen bepaalde
typen beroepsziekten.
Instrumenten
Behalve op risicofactoren richtte het onderzoek zich ook op instrumenten die kunnen
worden ingezet om beroepsziekten te voorkomen of om preventie te bevorderen.
Inzicht in deze instrumenten is enerzijds verkregen door goede voorbeelden van
preventiebeleid bij bedrijven in kaart te brengen. Aanknopingspunten voor preventie
volgen ook uit de risicofactoren zelf: als we bijvoorbeeld weten dat slechte
communicatie en gebrek aan kennis risicofactoren zijn, zou een bedrijf kunnen zorgen
voor meer kennis over risicofactoren op de werkvloer, of voor een
managementtraining om de communicatie te verbeteren. Dit zijn instrumenten ter
preventie die het bedrijf zelf kan inzetten. Tegelijk zijn er ook instrumenten die van
buitenaf, zoals vanuit brancheorganisaties, kunnen worden ingezet.
Model
De inzichten in risicofactoren die invloed hebben op het ontstaan van beroepsziekten
hebben geleid tot de ontwikkeling van een model. Het model maakt grafisch
inzichtelijk welke risicofactoren op welke manier een rol spelen bij het ontstaan van
beroepsziekten. Daarbij maken we onderscheid tussen drie niveaus waarop de
risicofactoren zich kunnen bevinden, namelijk de werkvloer, factoren op organisatieen individueel niveau, en omgevingsfactoren. De drie niveaus representeren een
bepaalde mate van hiërarchie: het meest fundamenteel is de werkvloer, gevolgd door
factoren op organisatie- en individueel niveau. Daarna volgen de omgevingsfactoren
die relatief gezien de minste invloed hebben op het ontstaan of het voorkomen van
beroepsziekten.

1.4

Onderzoeksopzet
Om de risicofactoren en instrumenten ter preventie van beroepsziekten te
achterhalen, zijn verschillende onderzoeksfasen doorlopen:
1. Deskresearch
2. Interviews met intermediairs
3. Verdieping in voorbeeldbedrijven
4. Focusgroepen met werkgevers en werknemers
5. Expertmeeting
Deskresearch
Tijdens de deskresearch zijn bestaande bronnen bestudeerd. Het doel daarvan was om
een goede indruk te krijgen van de risicofactoren van beroepsziekten en de manieren
waarop preventie te bevorderen is.

C10996

13

Tijdens de deskresearch is voornamelijk de ‘grijze literatuur’ bestudeerd: publicaties
en websites van kenniscentra zoals het NCvB, TNO en de Gezondheidsraad. Daarnaast
zijn eerdere onderzoeken naar vergelijkbare onderwerpen in opdracht van de overheid
bestudeerd. Ten slotte zijn ook beleidsstukken in de deskresearch meegenomen. De
uitkomsten van de deskresearch hebben belangrijke input geleverd voor het model.
Interviews met intermediairs
Om dieper in te gaan op risicofactoren van beroepsziekten zijn 18 diepte-interviews
gehouden met brancheorganisaties en partijen die kennis, wetenschappelijk of vanuit
de praktijk, hebben van beroepsziekten. In deze interviews is tevens ingegaan op de
wijze waarop kennis over beroepsziekten en de preventie daarvan doordringt tot
bedrijven in het algemeen en specifiek tot de werkvloer. Van ieder interview is een
gespreksverslag gemaakt dat is voorgelegd aan de gesprekspartner.
Onderstaand kader geeft een overzicht van de geïnterviewde partijen. Namen van de
respondenten zijn opgenomen in bijlage 1.
Organisaties waarmee een interview is gehouden
•

Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB)

•

Bureau Beroepsziekten FNV

•

Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)

•

Erasmus Medisch Centrum

•

Inspectie SZW

•

Achmea

•

ArboNed

•

Veiligheidskunde en Arbeidshygiëne (PHOV)

•

Beroepsvereniging voor Arbeids- en Organisatiedeskundigen (BA&O)

•

Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiënisten (NVvA)

•

Nederlandse Vereniging van Veiligheidskundigen (NVvK)

•

TNO

•

Vereniging van Afvalbedrijven

•

Arbouw

•

Koninklijke Horeca Nederland (KHN)

•

Actiz

•

Gezond Transport

•

Stigas

Focusgroepen
Om een diepgaand inzicht te krijgen in de praktijk van beroepsziekten en
preventiebeleid hebben vier focusgroepen plaatsgevonden. Er zijn twee focusgroepen
gehouden met werkgevers en twee met werknemers.
Voor één focusgroep waren werkgevers uitgenodigd die actief preventiebeleid
voerden, voor de andere focusgroep juist werkgevers die geen (actief) preventiebeleid
voeren. De deelnemers aan de focusgroepen met werknemers hebben in de afgelopen
twee jaar te maken gehad met een beroepsziekte.
Tijdens de focusgroepen heeft de gespreksleider de risicofactoren zoals die uit de
deskresearch en interviews met intermediairs gekomen zijn, getoetst. In de
focusgroepen met werkgevers ging het tevens over de vraag waarom zij wel of geen
preventiebeleid voerden en welke drempels en prikkels zij zagen voor het voeren van
preventiebeleid.

14

C10996

In de focusgroepen met werknemers werd de deelnemers gevraagd aan te geven wat
zij als doorslaggevende factor in het ontstaan van hun beroepsziekte zagen.
Daarnaast ging het over de verwachtingen van werknemers ten aanzien van hun
werkgever in de preventie van beroepsziekten.
Verdieping in voorbeeldbedrijven
Om erachter te komen hoe goed preventiebeleid tot stand komt en wat succes- en
faalfactoren daarbij zijn, hebben de onderzoekers zich verdiept in voorbeeldbedrijven.
Er zijn 10 bedrijven en organisaties geselecteerd die ofwel zeer actief met preventie
bezig zijn door bijvoorbeeld interne agendering of vernieuwend preventiebeleid, ofwel
al goede resultaten hebben behaald op het gebied van de preventie van
beroepsziekten. Bij de bedrijven op locatie hebben wij gesproken met 2 of 3 personen
op verschillende plekken binnen de organisatie. Daarbij is gesproken met iemand uit
het hogere echelon (een directeur, bestuurder of afdelingshoofd), met een deskundige
zoals een preventiemedewerker of iemand van de interne arbodienst en/of een
werknemer. We hebben bewust bedrijven geselecteerd van gevarieerde omvang: van
een multinational tot het MKB.
In de interviews met voorbeeldbedrijven lag de nadruk met name op het
preventiebeleid. Het doel was om een goed en volledig beeld te krijgen van het
gevoerde beleid, waarbij ook aspecten als de aanleiding voor het preventiebeleid,
problemen waar men in het huidige beleid tegenaan loopt en toekomstige
verbeterpunten aan bod kwamen. In de gesprekken bleek dat er niet altijd sprake was
van een scherp onderscheid tussen veiligheidsbeleid en gezondheidsbeleid (zie kader).
Veiligheidsbeleid versus gezondheidsbeleid bij de voorbeeldbedrijven
Waar veiligheidsbeleid en gezondheidsbeleid van elkaar verschillen is niet altijd duidelijk. Wel zie
je dat veiligheid en gezondheid gedeeltelijk op verschillende terreinen liggen, terwijl ze elkaar op
sommige punten ook overlappen. Bij veiligheidsbeleid gaat het bijvoorbeeld ook om de inrichting
van de werkplaats en buitenruimte, terwijl gezondheidsbeleid primair in het domein van een
afdeling HRM ligt. De achterliggende gedachte van zowel veiligheidsbeleid als gezondheidsbeleid
is om mensen zowel op de korte als de lange termijn gezond te houden. Daarbij kun je grofweg
zeggen dat veiligheid iets meer is gericht op de korte termijn, bijvoorbeeld het voorkomen van
ongelukken die zich acuut voordoen, terwijl bij gezondheidsbeleid de focus meer ligt op de lange
termijneffecten. Het veiligheidsbeleid kan in deze context ook gevolgen hebben voor de
gezondheid van werknemers.
In het beleid van de voorbeeldbedrijven is het onderscheid tussen veiligheid en gezondheid vaak
niet zo scherp gedefinieerd. Dit lijkt voor hen ook geen rol van betekenis te spelen: het is de
bedoeling dat mensen inzetbaar blijven en dat vergt zowel aandacht voor arbeidsomstandigheden
die gevolgen kunnen hebben op de korte termijn als op de lange termijn, en dus zowel gericht
zijn op veiligheid als op gezondheid. Met de preventieve maatregelen die de bedrijven nemen,
spelen zij in op de risico’s die zij waarschijnlijk achten. Welke risico’s zij zien en of die meer in
de veiligheidssfeer of de gezondheidssfeer liggen verschilt.

C10996

15

Onderstaand kader geeft een overzicht van de geïnterviewde bedrijven. Namen en
functies van de respondenten zijn opgenomen in bijlage 2.
Voorbeeldbedrijven
•

ING

•

Germo Logistiek

•

JP van den Bent Stichting

•

Koekjesbakkerij Veldt

•

Ambulancezorg Nederland / RAV IJsselland

•

Waterschap Zuiderzeeland

•

DAF Trucks

•

Hurks Bouw

•

Wienerberger

•

Bavaria

Expertmeeting
In samenwerking met TNO, vhp human performance en het Forum Gezond en Veilig
Werken 9 van het Ministerie van SZW, heeft op maandag 8 december een
expertmeeting plaatsgevonden met de titel ‘Vroeg voorkomen van latere
beroepsziekten’. Genodigden waren arboprofessionals, deskundigen van branche- en
sectororganisaties, zorgverzekeraars, wetenschappers en andere deskundigen. De
expertmeeting was bedoeld om de voorlopige resultaten van het onderzoek aan de
aanwezigen voor te leggen en te toetsen. Een belangrijke rol werd daarbij ingenomen
door het model dat Panteia heeft ontwikkeld. De feedback is gebruikt om het model
verder aan te scherpen. Tevens was de expertmeeting van belang om te toetsen of de
onderzoeksresultaten door de aanwezige experts herkend worden en bruikbaar worden
geacht.

1.5

Analyse van de resultaten
Gedurende het onderzoek is een grote hoeveelheid informatie verzameld. Voor een
deel gaat het om bestaande kennis vanuit de literatuur, maar voor een belangrijk deel
ook om kennis en ervaringen van geïnterviewden. De groep geïnterviewden was
daarbij divers: experts vanuit de wetenschap, vanuit de branches, en ook werkgevers
en werknemers. Alle gedurende het onderzoek verzamelde informatie is door de
onderzoekers in samenhang geanalyseerd om tot de beoogde opbrengst te komen:
inzicht in risicofactoren en potentieel succesvolle instrumenten ter preventie van
beroepsziekten, die als input gebruikt kunnen worden voor beleidsintensivering.
Omdat de hiervoor gebruikte informatie voor een groot deel kwalitatief van aard is, en
uit inzichten en ervaringen van personen bestaat, betreft dit geen wetenschappelijke
analyse van hoe beroepsziekten ontstaan en hoe ze voorkomen kunnen worden. Waar
onze bevindingen uit eerder uitgevoerde studies voortkomen, is dat aangegeven in de
tekst. Voor het grootste deel zijn de conclusies echter gebaseerd op een analyse van
kwalitatieve gegevens. Bij deze analyse vond een weging plaats: het zijn de vaker
gehoorde en onderbouwde meningen en ervaringen die terugkomen in het rapport.
Feitelijk betekent dit dat meningen en ervaringen van (ervarings)deskundigen zijn
weergegeven, voor zoverre deze naar het oordeel van de onderzoekers voldoende
betrouwbaar, bruikbaar en relevant zijn.

9

16

Discussieplatform van het ministerie van SZW over arbeidsomstandigheden.

C10996

1.6

Leeswijzer
Het model vormt de leidraad van dit rapport. In het model wordt onderscheid gemaakt
tussen drie niveaus waarop de risicofactoren zich kunnen bevinden. In hoofdstuk 2
staat de werkvloer, het eerste niveau, centraal. In hoofdstuk 3 komen het organisatieen individueel niveau aan bod. In het vierde hoofdstuk wordt het laatste niveau
besproken, namelijk de omgevingsfactoren. Naast risicofactoren komen daar waar
mogelijk ook potentiële maatregelen aan bod die genomen kunnen worden om een
risicofactor weg te nemen. In het hoofdstuk 5 wordt stilgestaan bij de vraag hoe
preventie op de agenda gezet kan worden.

C10996

17

2

De werkvloer
Zoals in het inleidende hoofdstuk is toegelicht, vormt het model met risicofactoren
voor beroepsziekten de leidraad van dit rapport. In dit hoofdstuk staat het meest
fundamentele niveau van het model centraal: de werkvloer. Uit het onderzoek komt
dit niveau naar voren als het niveau waar de belangrijkste risicofactoren en dus ook
de belangrijkste instrumenten ter preventie van beroepsziekten gelegen zijn.
Figuur 2

De Werkvloer

De kern van de werkvloer wordt gevormd door de relatie tussen werkgever en
werknemer. Samen vormen werkgever en werknemer de spil van de organisatie. Zij
zijn dus ook de belangrijkste betrokken partijen wanneer het gaat om de preventie
van beroepsziekten. Hoewel de werkgever en werknemer een relatie met elkaar
hebben en dus verbonden zijn, is er ook een scheiding tussen de twee partners, onder
andere op het gebied van de macht die de werkgever en werknemer hebben en de
invloed die zij uit kunnen oefenen. Dat is grafisch weergegeven door de stippellijn in
de figuur hierboven. Belangrijker nog is dat verschillende risicofactoren door hen in
verschillende mate en op verschillende wijze zijn te beïnvloeden.
Op de werkvloer heeft de bedrijfscultuur de meeste invloed op mensen, terwijl dit
grotendeels onzichtbaar en ongrijpbaar is: hoe gedragen mensen zich ten opzichte van
elkaar en de buitenwereld, welke normen en waarden gelden er, wat is gangbaar en
wat niet. De invloed van de bedrijfscultuur resulteert vaak in onberedeneerd gedrag:
mensen handelen conform de geldende bedrijfscultuur zonder dat zij zich daar
expliciet bewust van zijn. Naast de bedrijfscultuur speelt ook de cultuur op de afdeling
een rol, die kan verschillen van de bedrijfscultuur. Mensen identificeren zich meestal
primair met de afdelingscultuur, omdat ze daar de meeste tijd doorbrengen en er met
directe collega’s het meest intensieve contact is.
De bedrijfscultuur op de werkvloer kan een grote invloed hebben op de gezondheid
van de werknemers omdat zij van grote invloed is op de intrinsieke motivatie om
gezond en veilig te werken.

C10996

19

Er zijn veel aspecten van het werk verbonden met de bedrijfscultuur. Dan gaat het
bijvoorbeeld om de mate van hiërarchie binnen het bedrijf, of de houding van collega’s
primair positief of negatief is en in welke mate er sprake is van vrijheid en ruimte
voor eigen initiatief. Soms zie je dat een bedrijfscultuur ook directe
gezondheidsrisico’s met zich mee kan brengen. Dat geldt bijvoorbeeld voor bedrijven
waar het gangbaar is om veel overuren te maken, waardoor de werkdruk toeneemt.
Uit het onderzoek komen diverse elementen naar voren die op de werkvloer het
ontstaan van beroepsziekten kunnen beïnvloeden. Deze behandelen we in de volgende
paragrafen. Hierbij gaan we, waar dit van toepassing is, ook in op preventieinstrumenten.

2.1

Normen
De heersende normen binnen een bedrijf ten aanzien van het belang dat wordt
gehecht aan medewerkers en aan veilig en gezond werken, werken door op de
werkvloer en zijn van grote invloed. Daarnaast kunnen er op de werkvloer eigen,
afdelingsspecifieke normen ontstaan.
Visie op medewerkers
Deze normen hangen samen met de visie van het bedrijf op de werknemers: zijn zij
een vorm van kapitaal of niet? Het is noodzakelijk dat werknemers als waardevol voor
de organisatie worden beschouwd om aandacht te hebben voor hun gezondheid.
Preventie van ziekte dient in dat geval een hoger doel, namelijk, indirect, het
voortbestaan en het succes van de organisatie. Dit in tegenstelling tot een filosofie
van winstbejag en “koste wat kost”.
Uit de focusgroepen met werkgevers kwam het beeld naar voren dat hoe
vervangbaarder het personeel is, hoe minder aandacht er is voor preventie. Ook het
vertrouwen in en het respect voor werknemers is van belang. Er zijn signalen dat het
risico op een beroepsziekte groter is in bedrijfsculturen waarin geen ruimte is voor
feedback van werknemers en in bedrijfsculturen waarin de nadruk sterk ligt op
controle. Dit in tegenstelling tot culturen waar er vertrouwd wordt op werknemers om
zaken te rapporteren en aan te kaarten.
Voor de ‘voorbeeldbedrijven’ representeerden werknemers waardevol kapitaal. Hun
gezondheid en welzijn doet er toe. Soms zat de waarde van het personeel al in de
organisatie ingebed of kwam het uit een werkgever met visie. Soms ook vergde het
verkrijgen van dit inzicht een proces. Hoe dan ook zagen veel werkgevers in dat
gezonde werknemers die plezier hebben in hun werk betere dienstverlening bieden. Er
is een gedeeld belang van werkgevers en werknemers: werkgevers vinden het
belangrijk dat werknemers gezond zijn en plezier hebben in hun werk, maar
tegelijkertijd zien zij in dat dit ook een concrete toegevoegde waarde heeft voor het
bedrijf.
Groepsnormen omtrent veilig en gezond werken
Groepsnormen en het gedrag dat gangbaar is op een afdeling hebben een belangrijke
invloed op individuele werknemers. 10 Een gesloten cultuur, waarbij mensen elkaar niet
of nauwelijks aanspreken op hun werk of hun gedrag, lijkt an sich een risicofactor te
zijn. 11

10
11

20

Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg, 18.
Blijkt ook uit Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg, 18.

C10996

Ook kan de onder werknemers heersende norm dwingend zijn voor anderen om zich
daaraan te conformeren. Werkgevers ervaren dat een nieuwe werknemer zich
razendsnel aanpast aan de op de werkvloer geldende gedragsnormen. Dat kan gaan
om werktijden of in abstractere zin over de manier waarop tegen gezondheid aan
wordt gekeken en hoe met veiligheidsvoorschriften wordt omgegaan. De mate waarin
preventieve maatregelen sociaal geaccepteerd zijn verschilt sterk en dat kan door
werknemers als dwingend ervaren worden. Dit gedrag van werknemers is vaak niet
rationeel of beredeneerd.
Bij de ambulancedienst RAV IJsselland werd gesignaleerd dat er onder collega’s een
sfeer heerste van “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg”. Mensen hadden er
moeite mee om te bespreken dat een incident hen zwaar was gevallen. Een
cultuurverandering was gewenst om beroepsgerelateerde incidenten bespreekbaarder
te maken, zodat werknemers hier beter in begeleid konden worden, zowel door
collega’s als door de leidinggevende. Deze “machocultuur” is inmiddels ver
teruggedrongen.
Instrumenten: communicatie, ‘aanjagers’
Wanneer een organisatie hecht aan veilig en gezond werken en dat weet uit te stralen,
is de kans groter dat werknemers bereid zijn daarnaar te handelen. 12 Communicatie
vanuit de organisatie die hierop gericht is, is daarom een belangrijk instrument om de
motivatie van werknemers voor gezond werken te vergroten: werknemers krijgen
instructies over hoe ze gezond moeten werken en op de werkvloer kan men elkaar
daar op wijzen. De manier waarop er gecommuniceerd wordt doet er eveneens toe.
Hierop zal in hoofdstuk 3 dieper ingegaan worden.
DAF Trucks heeft een communicatieplan opgesteld, waarin er nadrukkelijk plaats is
voor “best practices”. Alle communicatie is erop gericht positieve effecten van
preventieve maatregelen te benadrukken. Bijvoorbeeld dat 9 van de 10 meldingen
van situaties die problemen voor de gezondheid kunnen opleveren, worden opgelost.
Dit vergroot het vertrouwen van werknemers in de bereidheid tot actie van het
management en geeft werknemers het gevoel serieus genomen te worden.
Naast maatregelen op organisatieniveau, zijn er ook handvatten uit het onderzoek
naar voren gekomen om normen bij te sturen op de werkvloer. Hiervoor is het
noodzakelijk dat de afdeling als geheel benaderd wordt, maar ook individuen. Hun
persoonlijkheden en (on-) mogelijkheden kunnen van doorslaggevend belang zijn bij
een afdelingsbrede gedragsverandering. Dat geldt met name voor medewerkers die
vanuit hun expertise of persoonlijkheid een voorbeeldfunctie vervullen. 13 Een
werknemer die functioneert als ‘aanjager’ en daarbij sterk normoverdragend weet te
zijn, kan er in slagen een afdelingscultuur te beïnvloeden, in ieder geval op het vlak
van sociale steun en betrokkenheid. Vaak gaat het om de kleine dingen, zoals
interesse in elkaar en een positieve houding.

12
13

C10996

Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg. Onderzoek naar fysieke en psychosociale arbeidsbelasting onder
zorgmedewerkers (2014) 18.
Rupert, Van compliance naar participatie, 14-15.

21

2.2

Verantwoordelijkheid
De mate waarin er ruimte is voor initiatief en werknemers eigen verantwoordelijkheid
hebben, heeft een belangrijke invloed op het welzijn en gezondheid van mensen. Uit
de interviews blijkt dat het een risicofactor is wanneer er geen ruimte is voor initiatief
en werknemers weinig of geen verantwoordelijkheid dragen. Werknemers die zich
verantwoordelijk voelen voor zichzelf, collega’s of het werk, schatten risico’s beter in.
Meer zeggenschap over hoe mensen hun werk doen, vergroot het werkplezier en de
intrinsieke motivatie. Bovendien ervaren mensen meer verantwoordelijkheid voor de
uitkomsten, naarmate ze meer autonomie hebben in hun werk. 14 Taakautonomie
betekent niet per definitie alleen dat werknemers zich verantwoordelijker voelen voor
de te leveren prestaties, maar mogelijk ook voor de manier waarop die geleverd
worden. Het lijkt erop dat mensen meer geneigd zijn op een bewuste, en mogelijk
gezondere manier te werken, wanneer zij de verantwoordelijkheid voor hun werk
dragen.
Instrumenten: verantwoordelijkheid laag in de organisatie
In bijna alle bedrijven die in dit onderzoek als ‘best practice’ zijn geanalyseerd, lag de
verantwoordelijkheid (relatief) laag in de organisatie. Concreet betekende dat minder
managementlagen en soms ook minder staffunctionarissen. Werknemers kregen meer
zeggenschap over hoe ze hun taken uitvoeren en wanneer. Dat gold ook voor gezond
en veilig werken: van werknemers werd nadrukkelijker verwacht dat zij de
verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen gezondheid en die van anderen door
elkaar aan te spreken en te participeren in bijeenkomsten. Sommige bedrijven
meenden dat dit tot gevolg had dat er veiliger gewerkt werd. Verder was de ervaring
dat een grotere verantwoordelijkheid bijdroeg aan een betere werkomgeving. Dat had
effect op onder meer de sfeer op de werkvloer, de motivatie, de productiviteit en meer
in het algemeen op het plezier dat mensen in hun werk hadden.
Koekjesbakkerij Veldt begon een verandertraject getiteld ‘Regie in eigen hand’. Het
uitgangspunt was dat werknemers meer zeggenschap zouden krijgen over wat ze
doen en op welke manier ze dat doen. Van alle werknemers werd verwacht dat zij
mee zouden denken over hoe hun takenpakket ingericht zou moeten worden, om zo
efficiënt mogelijk te werken. Hoewel het verandertraject inmiddels is afgesloten
betekent ‘Regie in eigen hand’ nog steeds dat alle medewerkers verantwoordelijk zijn
voor de taken die zij uitvoeren. Zij worden gestimuleerd om hun werk zo in te richten
dat dit hen het beste past en ten goede komt aan het bedrijf.
De verantwoordelijkheid laag in de organisatie leggen vereist een andere stijl van
leidinggeven, blijkt duidelijk uit de interviews. Verantwoordelijkheid nemen moet
gestimuleerd worden. Er moet door leidinggevenden geaccepteerd worden dat door die
verantwoordelijkheid ook fouten gemaakt worden. Het maken van fouten doet een
beroep op het vermogen van verantwoordelijke werknemers om dit in de toekomst te
voorkomen.
Keerzijde: hoofdverantwoordelijke blijft belangrijk
De onderzoekers signaleren dat er grenzen zijn aan de positieve effecten van
verantwoordelijkheid. Ten eerste hoort bij eigen verantwoordelijkheid ook kennis,
bijvoorbeeld over gezond en veilig werken. Daarbij kan veel eigen
verantwoordelijkheid en een hoge mate van betrokkenheid ook betekenen dat mensen
zichzelf overvragen, met alle potentiële gevolgen van dien.
14

22

Joyce Rupert, Van compliance naar participatie. Eindrapportage literatuuronderzoek ‘versterken
arbeidsveiligheid’ (2013) 14.

C10996

Steeds meer in opkomst zijn zelfsturende teams, waarbij een team de volledige
verantwoordelijkheid voor het werk draagt. Die verantwoordelijkheid kan ook
financiën en arbobeleid omvatten. In de interviews worden hierbij echter ook
kanttekeningen geplaatst: hoewel een zelfsturend team maximaal tegemoet komt aan
de wens om autonomie, flexibiliteit en verantwoordelijkheid, kan het ook betekenen
dat werknemers het gevoel hebben dat niemand zich om hen bekommert. Ook bestaat
het risico dat werknemers zichzelf in zo’n situatie wegcijferen: het werk gaat voor,
dus veel aandacht voor de eigen gezondheid is er niet.
Een deelnemer aan een van de focusgroepen werkt in een zelfsturend team. Zij
ervaart de autonomie die dit met zich meebrengt als prettig, maar noemt als
keerzijde extra werkdruk. Het team moet namelijk alles zelf regelen, naast het
reguliere werk. Haar ervaring is dat er in de praktijk om die reden weinig aandacht is
voor preventie: zelf heeft ze het gevoel er geen tijd voor te hebben, omdat het werk
voorrang heeft.

Bovenstaand voorbeeld illustreert dat er grenzen zijn aan de hoeveelheid autonomie
die werknemers kunnen dragen. Om gezond werken te borgen in de organisatie zal er
iemand moeten zijn die daar op toeziet. Op die manier voorkom je dat werknemers uit
plichtsbesef voor hun taak geen aandacht hebben voor hun eigen gezondheid.

2.3

Betrokkenheid
Uit de interviews blijkt dat betrokkenheid een belangrijke factor is die bijdraagt aan
gezondheid en welzijn van werknemers. Gebrek aan betrokkenheid is daarom als
risicofactor te beschouwen. Betrokkenheid is tweeledig en betreft zowel de
betrokkenheid van de werkgever bij de werkvloer als de betrokkenheid van de
werknemer bij het werk.
Betrokkenheid van de werkgever of directe leidinggevende bij de werkvloer zorgt
ervoor dat de werknemer zich gezien voelt. 15 In de praktijk blijkt duidelijk dat een
grote afstand tussen leidinggevende en werkvloer, zoals die ervaren wordt door
werknemers, een risicofactor is die tot allerlei aanverwante problemen kan leiden. 16
Werknemers verwachten van een leidinggevende dat deze weet wat er op de
werkvloer speelt en met welke problemen zij te maken krijgen. De wetenschap dat de
leidinggevende bijvoorbeeld weet wat het draaien van nachtdiensten betekent, doet
werknemers intrinsiek goed. Bovendien ervaren werknemers dat een beter begrip van
de werkvloer ook leidt tot beter management: “Op scholen waar de rector nog een
enkele les per week gaf, was de sfeer binnen het docententeam en het beleid duidelijk
anders dan op scholen waar dat niet het geval was.” 17
Ook zijn er signalen dat werknemers die zich betrokken voelen bij het bedrijf meer
gemotiveerd zijn om hun werk goed te doen. Hoewel dit deels voortvloeit uit
persoonlijke kenmerken van de medewerker, is dit tevens verbonden met de
bedrijfscultuur. Wanneer medewerkers op een positieve manier tegen hun werk aan
kijken, heeft dat een risicobeperkend effect. Respondenten geven aan dat werknemers
die weinig binding ervaren met het werk, het bedrijf of hun collega’s, een groter risico
op een beroepsziekte lopen.
15

16
17

C10996

Rupert, Van compliance naar participatie, 17; Paul Kuijer, ‘Stap zes van het vijfstappenplan: preventie van
beroepsziekten’ in: Tijdschrift voor bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde (2013) 5, 198-203, 198; Research
voor Beleid, Arbobeleid of preventiecultuur (2004), 85-87.
Dit blijkt ook uit Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg, 18.
Voorbeeld aangehaald door een van de deelnemers aan de focusgroepen.

23

Instrumenten: betrokkenheid vergroten
Zoals gezegd is het met het oog op gezond werken, van belang te zorgen voor
betrokkenheid van de werkgever of een leidinggevende op de werkvloer. Op die
manier weet deze wat er speelt onder werknemers. Dat maakt het mogelijk om
adequaat in te spelen op signalen die werknemers afgeven of op risico’s die
gesignaleerd worden.
Betrokkenheid is bij de ‘voorbeeldbedrijven’ ingebed in de organisatie. Die
betrokkenheid is tweeledig: van het management bij de werkvloer en van de
werkvloer bij het beleid. Allemaal zien zij in dat een leidinggevende zichtbaar moet
zijn op en voor de werkvloer. In veel van deze bedrijven functioneert de directe
leidinggevende om die reden als meewerkend voorman. In de bedrijven waar dat niet
het geval was, kwam de directe leidinggevende regelmatig op de werkvloer. Veelal
voerde het topmanagement een “open-deurbeleid”, wat hen meer benaderbaar moest
maken.
Niet altijd is maximale zichtbaarheid haalbaar: Bij Germo Logistiek wordt gewerkt in
ploegendiensten, want het werk gaat 24 uur per dag, 7 dagen per week door.
Bovendien zijn de chauffeurs vrijwel nooit op kantoor. Dat betekent voor de directeur
dat hij minder zicht heeft op zijn werknemers en zij op hem. Door duidelijk te
communiceren dat mensen altijd langs kunnen komen op kantoor, probeert hij het
gat niet te groot te maken. Daarnaast zit hij zelf nog op de vrachtwagen, zodat hij
weet waar zijn medewerkers mee te maken krijgen.
Binnen de grenzen van haalbaarheid proberen de bedrijven de afstand tussen
werkvloer en management niet te groot te maken. Bij de bedrijven waar in
ploegendiensten gewerkt wordt vormt dat een grotere uitdaging dan in bedrijven waar
kantoortijden gelden.
Instrumenten: participatie
Uit onderzoek blijkt dat betrokkenheid bij het beleid rondom gezond en veilig werken,
positieve effecten heeft op de gezondheid van werknemers. 18 Om die reden valt te
verwachten dat een actieve bijdrage van werknemers aan het opstellen van
bijvoorbeeld de RI&E 19, voorziet in de behoefte aan participatie. Datzelfde geldt voor
betrokkenheid van werknemers bij de inkoop van arbodienstverlening en de
aanstelling en taken van de preventiemedewerker. 20
Door middel van workshops, toolboxmeetings en projectgroepen wordt door de
´voorbeeldbedrijven´ geprobeerd werknemers meer te betrekken bij het bedrijf als
geheel en soms specifiek bij preventie. Werkgevers zien het belang van betrokken
werknemers in, zoals één het formuleerde: “als zij een actieve stem hebben krijgen ze
meer plezier in hun werk en dat betekent dat ze hun werk ook beter gaan doen”.

18
19
20

24

Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg, 23.
Risico-inventarisatie en –evaluatie.
Met de kamerbrief betreffende Toekomst Arbeidsgerelateerde Zorg van 28 januari 2015 wordt hierin
voorzien. Vereist wordt de overeenstemming tussen werkgever en medezeggenschapsorgaan over de keuze
van een preventiemedewerker en diens positionering in de organisatie. Kamerstukken 2014-2015, 25 883,
nr. 247, 4.

C10996

Waterschap Zuiderzeeland heeft in haar beleidsnotitie ‘duurzaamheid’ ambities en
plannen vastgelegd voor de komende jaren op het gebied van duurzame
inzetbaarheid van medewerkers. Die notitie is tot stand gekomen via workshops
waaraan managers, werknemers, OR-leden en leden van de commissie-VWGM 21
deelnamen. Alle partijen hebben op die manier inbreng gehad, wat het nodige
draagvlak heeft gecreëerd voor de plannen.
Gunstig neveneffect van deze vorm van participatie is dat werknemers ook hun kennis
van gezondheid en het nemen van maatregelen op de werkvloer vergroten. Zij zullen
zich namelijk moeten verdiepen in de risico’s die ze lopen en de maatregelen die zij
kunnen nemen. De veronderstelling is bovendien dat eenmaal opgesteld arbobeleid
beter nageleefd zal worden, indien werknemers gedeeltelijk verantwoordelijk zijn
geweest voor het ontwikkelen van dit beleid.
Koekjesbakkerij Veldt stelde tijdens het veranderingsproces vier projectgroepen
samen, bestaande uit medewerkers vanuit het hele bedrijf. Iedere projectgroep was
verantwoordelijk voor een thema, zoals ‘teamwork’ of ‘gereedschappen’. De
oorspronkelijke scepsis maakte plaats voor enthousiasme toen bleek dat er met de
inbreng van werknemers daadwerkelijk wat gedaan werd. Zo werd een koelcel
omgebouwd tot warmhoudoven.
Uit het voorbeeld blijkt dat ruimte voor initiatief door werknemers zeer op prijs
gesteld wordt. Het leidt tot een actievere opstelling en meer plezier in het werk. De
dialoog die binnen de projectgroepen werd aangegaan was niet gericht op gezond en
veilig werken, maar heeft er volgens het management indirect wel een bijdrage aan
geleverd.
Hurks Bouw is een apart programma gestart waarin veiligheid en het verminderen
van fysieke belasting centraal staan. Om werknemers hier actief bij te betrekken
organiseren zij zelf toolboxmeetings voor collega’s. Ook zijn het werknemers die
inspectieronden doen, om de situatie op de werkvloer te peilen. Sindsdien is het veel
normaler geworden dat collega’s elkaar aanspreken op hun gedrag op de werkvloer.

2.4

Sociale steun
De mate waarin werknemers sociale steun ervaren van collega’s en de directe
leidinggevende, blijkt van groot belang voor hun gezondheid. 22 Sociale steun voorziet
in een aantal basisbehoeften van mensen, namelijk verbondenheid, het gevoel hebben
gewenst te zijn en het gevoel hebben gewaardeerd te worden. 23 Bovendien helpt de
sociale omgeving mensen gezamenlijk betekenis te geven aan een veilige
werkomgeving en elkaar te ondersteunen in het bijdragen hieraan. 24 Dan gaat het dus
om de manier waarop werknemers als groep met arbeidsrisico’s omgaan en hoe zij
met hun eigen gezondheid op de werkvloer bezig zijn. Hierbij komt ook in beeld dat
werknemers elkaar onderling aanspreken op hun gedrag en houding ten aanzien van
gezond en veilig werken.
21
22

23

24

C10996

Veiligheid, Welzijn, Gezondheid en Milieu.
Babette Bronkhorst e.a., Organizational climate and employee mental health outomes: a systematic review
of studies in health care organizations (2014) 18-19; Craig C. Pinder, Work motivation in organizational
behavior (2008) 59; Rupert, Van compliance naar participatie, 23-24.
Suzanne Benson e.a., ‘Understanding and motivating health care employees: integrating Maslow’s hierarchy
of needs, training and technology’, Journal of nursing management 11 (2003) 315; Rupert, Van compliance
naar participatie, 14.
Rupert, Van compliance naar participatie, 14.

25

Sociale steun uit zich erin dat werknemers het gevoel hebben gezien te worden door
zowel collega’s als leidinggevende. Werknemers die zich niet gezien of gehoord voelen
of het gevoel hebben misbaar te zijn, zijn minder gemotiveerd voor hun werk en lijken
om die reden een grotere kans op een beroepsziekte te lopen. 25 Ook moeten
werknemers het idee hebben dat zij op collega’s terug kunnen vallen als dat nodig is.
Steun van collega’s heeft een intrinsieke waarde, maar kan ook andere voordelen
opleveren. Aspecten zoals flexibiliteit kunnen door collega’s gefaciliteerd worden,
zodat er met diensten en werktijden geschoven kan worden. Dan valt te denken aan
het onderling ruilen van diensten of faciliteren dat een collega eerder naar huis kan
door zelf langer te blijven. Dit stelt werknemers in staat om hun werk-privébalans
beter af te stemmen wanneer dat nodig is.
Instrumenten: stimuleren van steun door collega´s en leidinggevende
Sociale steun op de werkvloer kan enerzijds worden gestimuleerd door zaken als het
werken aan ´teambuilding´ en het faciliteren van informele contacten binnen de
afdeling. De leidinggevende is meer dan collega’s in de positie om te laten blijken dat
een werknemer gewenst is en gewaardeerd wordt. Niet alleen moet de leidinggevende
zichtbaar zijn op en voor de werkvloer, persoonlijke aandacht is eveneens van belang.
De vertrouwensrelatie die ontstaat vergroot het zelfvertrouwen van de werknemer en
stelt werknemers in staat problemen en risico’s makkelijker bespreekbaar te maken.

2.5

Bedrijfscultuur: grote invloed, maar lastig te veranderen
Uit het onderzoek komt naar voren dat het beïnvloeden van de bedrijfscultuur in
potentie het meest effectieve instrument is om mensen langdurig gezond en veilig aan
het werk te houden, omdat dit de intrinsieke motivatie raakt. Sociale steun op de
werkvloer, verantwoordelijkheid laag in de organisatie, normen en wederzijdse
betrokkenheid zijn daarbij de factoren waarnaar gestreefd en op gestuurd zou moeten
worden.
Een cultuuromslag is echter moeilijk te bereiken en vergt een langdurig proces, zelfs
als zowel werkgever als werknemer er achter staan. De werkgever oefent meer
invloed uit op de bedrijfscultuur dan de werknemer, waardoor de werkgever de
aangewezen persoon is om de bedrijfscultuur op zo’n manier te beïnvloeden dat er een
preventieve werking van uit gaat. Tenslotte is de werkgever degene die toestemming
moet geven voor het delegeren van verantwoordelijkheden of het elimineren van
managementlagen. Of de werkgever open staat voor een cultuurverandering zal ook
afhangen van zijn kennis: is hij zich bewust van het potentieel ziekmakende karakter
van de bedrijfscultuur.
Toch kunnen ook werknemers wel aansturen op veranderingen in de bedrijfscultuur.
Uit de interviews kwam het beeld naar voren dat individuele werknemers meestal niet
in staat zijn om bijvoorbeeld aan te sturen op meer verantwoordelijkheid, maar de OR
kan het thema wel agenderen.

25

26

Dit hangt samen met de behoefte om gewenst te zijn en het gevoel hebben gewaardeerd te worden.
Blijkens de interviews en o.a. Panteia, Prikkel of knelpunt? Tussenrapportage n.a.v. focusgroepen en diepteinterviews (2014) 9.

C10996

3

Factoren op organisatie- of individueel
niveau
Naast risicofactoren die uit de werkvloer voortvloeien, zijn er ook organisatorische-,
bedrijfskundige of persoonlijke aspecten verbonden met de bedrijfscultuur en van
invloed op gezond en veilig werken. De risicofactoren die voorkomen op dit niveau zijn
opgenomen in de groene zeshoek van het model.
Figuur 3

Organisatie- en individueel niveau

De scheiding tussen werkgever en werknemer, weergegeven met een stippellijn, is
ook op dit niveau aanwezig. De onderkant van de zeshoek, de werknemerskant,
verbeeldt de individuele aspecten die van invloed zijn op het ontstaan van
beroepsziekten en zijn werknemerspecifiek. In de bovenkant van de zeshoek, de
werkgeverskant, staan de factoren die zich op organisatieniveau bevinden.

3.1

Managementstijl en leiderschapsstijl
De managementstijl heeft een grote invloed op een organisatie als geheel en op alle
werknemers. Het management is in de eerste plaats een belangrijke drager van de
bedrijfscultuur en andersom is de bedrijfscultuur van invloed op hoe er leiding
gegeven wordt. Het topmanagement staat over het algemeen relatief ver van de
werkvloer af, desalniettemin is de directie wel sterk normoverdragend en heeft een
voorbeeldfunctie. Ook de leiderschapsstijl van de direct leidinggevende heeft invloed
op de manier waarop een werknemer met zijn werk omgaat. Hieronder gaan we in op
kenmerken van management- en leiderschapsstijl die risicobeperkend werken.

C10996

27

Risicobeperkende management- en leiderschapsstijl
Zoals in hoofdstuk 2 al aan de orde kwam, zijn de normen die het management
uitdraagt omtrent de waarde die wordt gehecht aan veiligheid en gezondheid, van
invloed op veilig en gezond werken. Daarbij is het tevens, zoals eerder genoemd, van
belang dat het management uitdraagt waarde te hechten aan het menselijk kapitaal.
Een managementstijl waar een preventieve werking van uitgaat kenmerkt zich door
mensgerichtheid. Risicobeperkend is het ook wanneer het topmanagement
voorbeeldgedrag vertoont op het gebied van gezond en veilig werken.
Voor de leidinggevende geldt dat het belangrijk is dat deze erin slaagt aan
werknemers veel ruimte te laten voor eigen initiatief. Daarnaast is een stijl van
leidinggeven die inspirerend, motiverend en uitdagend is over het algemeen
risicobeperkend. 26 In hoofdstuk 2 werd reeds het belang van sociale steun door de
leidinggevende aangestipt. In het verlengde hiervan is het belangrijk dat de
leidinggevende inspirerende motivatie biedt: hij overtuigt werknemers van de
haalbaarheid van de gestelde doelen en uit zijn vertrouwen in de bekwaamheid van de
medewerker. Ook is intellectuele stimulatie van belang. Net als het topmanagement
dient de leidinggevende duidelijk belang te hechten aan gezond en veilig werken, door
voorbeeldgedrag te vertonen en te belonen. 27
Managementstijl beïnvloeden
Voor de managementstijl geldt net als voor de bedrijfscultuur dat het niet eenvoudig
is deze te beïnvloeden. Het is een aspect waar de werkgever ruimschoots meer
invloed op heeft dan de werknemer, maar net als voor de bedrijfscultuur geldt dat er
wel partijen binnen een organisatie zijn die de managementstijl kunnen agenderen,
zoals de OR of een afdeling HRM. Door personen of organisaties buiten het bedrijf is
de managementstijl nauwelijks te beïnvloeden. Wel kan kennisverspreiding over de
impact van deze risicofactor tot meer bewustzijn leiden.

3.2

Organisatie en aard van het werk
De manier waarop het werk is ingericht is van grote invloed op werknemers. Dit gaat
namelijk over hoe, waar en wanneer werknemers hun werk doen. Om verschillende
redenen kan dit een risicofactor zijn voor het ontstaan van beroepsziekten. In
onderstaande paragraaf gaan we in op deze risico´s en indien van toepassing op
instrumenten om deze te ondervangen.
Aard van het werk
De aard van het werk kan een risicofactor zijn. We zien dat weinig afwisseling in het
werk en sterk repeterend werk tot routinematigheid kan leiden waarmee de kans op
onoplettendheid, desinteresse en verveling vergroot wordt. Het gebrek aan uitdaging
en afwisseling kan het welzijn van mensen beïnvloeden en is daarmee een indirecte
risicofactor voor het ontstaan van beroepsziekten. Al deze elementen zijn een vorm
van onderbelasting, wat dezelfde gevolgen kan hebben als overbelasting.
Onderbelasting effectief aanpakken vereist dat de leidinggevende dit signaleert of de
betreffende werknemer dit aankaart. De meest voor de hand liggende oplossing is een
uitdagender takenpakket. Niet altijd is dat mogelijk. Van verschillende kanten werd
taakroulatie als oplossing voor dit probleem genoemd. Dit biedt de afwisseling die de
negatieve effecten zoals verveling en gebrek aan uitdaging kan ondervangen.
26
27

28

Rupert, Van compliance naar participatie, 22. Bevestigd door de interviews.
Deze alinea is gebaseerd op Rupert, Van compliance naar participatie, 22; bevestigd door en aangevuld met
de interviews.

C10996

Bij de Regionale Ambulancevoorziening (RAV) IJsselland hebben ze te maken met
onderbelasting. Werknemers moeten aanwezig zijn, maar ze hebben te weinig te
doen. Er is een pilot gestart met zelfroosteren, waarmee mensen zelf hun standplaats
kunnen kiezen. Op de ene standplaats is het namelijk structureel drukker dan op
andere. Dat biedt mensen de mogelijkheid om voor rust dan wel drukte te kiezen.
Ploegendiensten
Ook ploegendiensten vormen een potentieel risico. Dat het werk dag en nacht
doorgaat is voor werknemers op zich al belastend. Daarbij komt dat ploegendiensten
minder contact met collega’s tot gevolg hebben. Ook de relatie met de leidinggevende
is minder intensief, omdat werknemers minder zichtbaar zijn voor deze. De kans is
aanwezig dat ploegendiensten er voor zorgen dat werknemers zich minder gezien
voelen en de afstand tussen leidinggevende en werkvloer groeit.
Wanneer er in ploegendiensten gewerkt wordt, staat hier vaak een
onregelmatigheidstoeslag tegenover. Dit is een financiële prikkel die voor de
gezondheid van mensen averechts kan werken.
“De onregelmatigheidstoeslag vormt een substantieel deel van ons salaris. Je ziet dat
sommige mensen financieel gedreven roosteren, om zoveel mogelijk
onregelmatigheidstoeslag te krijgen. Voor oudere werknemers zou het soms goed zijn
als ze minder of geen nachtdiensten draaien vanuit gezondheidsoverwegingen, maar
dat willen ze vaak niet omdat ze dan sterk inleveren op salaris.”
Afstand
Er kan sprake zijn van een fysiek grote afstand tussen werkvloer en leidinggevende.
Dan gaat het bijvoorbeeld om werken in onderaanneming, zoals in onder andere de
bouw veelvuldig voorkomt. Het werken bij klanten op locatie zorgt eveneens voor een
grote afstand. In beide gevallen is het gevolg dat de leidinggevende weinig zicht of
controle heeft op de arbeidsomstandigheden. Voor werknemers geldt in dat geval
eveneens vaak dat zij weinig controle hebben op de arbeidsomstandigheden. Tevens
maakt een fysiek grote afstand dat ook de gepercipieerde afstand tussen werkvloer en
leidinggevende toeneemt: de leidinggevende heeft namelijk veel minder zicht op wat
zich op de werkvloer afspeelt. Daaruit kunnen problemen voortvloeien, zoals eerder
beschreven.
Instrument: flexibiliteit
Flexibiliteit in werktijden wordt door respondenten genoemd als instrument dat kan
bijdragen aan de preventie van beroepsziekten. Het blijkt van groot belang voor het
welzijn van mensen dat zij zeggenschap hebben over wanneer zij werken en hoe zij
hun werk indelen. Zelf kunnen roosteren voorziet in de behoefte van mensen tot
autonomie en inspraak. Invloed hebben op hun werktijden is voor werknemers ook
van belang om hun werk-privébalans op orde te houden, bijvoorbeeld de mogelijkheid
om later te beginnen op de dagen waarop een werknemer de kinderen naar school
brengt. In toenemende mate is hier sprake van, maar niet binnen alle organisaties is
dit vanzelfsprekend of haalbaar. Dat geldt bijvoorbeeld voor bedrijven waar het werk
dag en nacht doorgaat.

C10996

29

Bij Germo Logistiek kregen vrachtwagenchauffeurs de vrijheid om het rooster zelf te
maken. Er werden groepjes van 3 man per vrachtwagen gemaakt, die onderling het
rooster moesten maken. Sommige groepjes zijn als volgt gaan werken: 3 dagen
werken, 3 nachten werken en dan 3 dagen vrij. Andere groepjes hielden vast aan een
rooster waarin ze om het weekend vrij waren. Op deze manier hebben werknemers
merkbaar inspraak en hebben zij de vrijheid om hun werk zo veel mogelijk
zelfstandig in te vullen.
Andersom kan een werkgever die zich flexibel opstelt een belangrijke stimulans
betekenen voor het welzijn van werknemers. Dan gaat het bijvoorbeeld om een ander
werkritme zodat mantelzorg verleend kan worden.
Aan flexibiliteit zit ook een keerzijde. In toenemende mate lijkt van werknemers
verwacht te worden dat zij ook voor het werk beschikbaar en bereikbaar zijn buiten
traditionele kantoortijden. Deze aanhoudende vraag vanuit de werkgever kan tot
overbelasting leiden.

3.3

De positie van het bedrijf
Bedrijfskundige aspecten
Hoe een bedrijf ervoor staat, op economisch vlak of ten opzichte van andere
bedrijven, kan veel betekenen voor werknemers. 28 Zo zegt de economische positie van
een bedrijf vaak iets over de mate waarin een bedrijf bereid is te investeren in
preventie en de gezondheid van werknemers in het algemeen. Een slechte
concurrentiepositie, waardoor de marges klein zijn, kan eveneens tot gevolg hebben
dat er weinig investeringsruimte is.
Een slechte marktpositie of bedrijfseconomische situatie kan bij de werkgever tevens
een korte-termijnperspectief veroorzaken, waardoor het belang van gezondheid
minder wordt ingezien. Wanneer bezuinigingen leiden tot een reorganisatie, waardoor
hetzelfde werk door minder mensen gedaan moet worden, neemt de werkdruk toe.
Wanneer de concurrentiepositie van een bedrijf slecht is, stelt dat de klant vaak in de
positie om hoge eisen te stellen aan de kwaliteit van het werk of de tijdsdruk
waaronder gewerkt wordt.
Sociale aspecten
Niet alle bedrijven laten hun gezondheidsbeleid of visie op het welzijn van werknemers
varen op het moment dat zij in zwaar weer verkeren. De positie van het bedrijf heeft
in die situatie minder invloed op werknemers, maar toch kunnen er in het bedrijf ook
indirecte gevolgen voor werknemers zijn. Bezuinigingen zijn regelmatig aanleiding
voor grote veranderingen binnen het bedrijf, zoals veel wisselingen in het
management of een veranderend takenpakket. Dat kan onzekerheid bij werknemers
tot gevolg hebben. Reorganisaties kunnen ook consequenties hebben voor de sociale
steun die iemand ervaart. Veel wisselingen van leidinggevenden en collega’s
belemmeren het opbouwen van een vertrouwensband.

28

30

Panteia, Verantwoordelijk werken. Evaluatie Arbowet en beleidsdoorlichting arbobegrotingsartikel (2011) 12.
Blijkt ook uit de interviews.

C10996

3.4

Persoonlijke factoren
De werknemer zelf heeft een belangrijke invloed op zijn werk, gezondheid en welzijn,
zowel ten positieve als ten negatieve. Daarmee zijn persoonlijke kenmerken van de
werknemer zelf eveneens te zien als een risicofactor voor het ontstaan van
beroepsziekten. Hieronder gaan we hier nader op in, waarbij we een onderscheid
maken tussen de werk-privébalans, leefstijl en werkstijl van een werknemer.
Werk-privébalans
Werkgevers zien de privésituatie van werknemers opvallend vaak als oorzaak van
beroepsziekten. 29 Dan gaat het om zaken als bijvoorbeeld schulden en een scheiding
die tot problemen op het werk leiden. Werknemers erkennen dat hun privésituatie
invloed heeft op het werk, maar zien dit veel meer als wisselwerking. Klachten
ontstaan dan door de combinatie van het werk met de privésituatie: “Als ik geen
(kleine) kinderen had gehad, dan was het fysiek zware werk waarschijnlijk een minder
groot probleem geweest”.
Duidelijk komt naar voren dat de thuissituatie zowel een negatieve impact kan hebben
op het werk, als problemen op het werk negatieve gevolgen kunnen hebben voor de
thuissituatie. De spreekwoordelijke druppel kan dus zowel veroorzaakt worden door de
thuissituatie als door het werk, waarbij er in beide gevallen sprake is van een slechte
balans tussen de twee. Een voorbeeld van een thuissituatie die tot problemen op het
werk kan leiden is het verlenen van mantelzorg. Een van de geïnterviewde bedrijven
geeft aan dat dit momenteel een van de belangrijkste zorgen is, omdat het aantal
werknemers dat mantelzorg verleent, in de nabije toekomst vermoedelijk toe zal
nemen. Andersom is toenemende werkdruk er debet aan dat werknemers zich
bijvoorbeeld verplicht kunnen voelen om ’s avonds laat nog werkgerelateerde e-mail
te beantwoorden, wat gevolgen heeft voor hun privésituatie.
Leefstijl
Een ongezonde leefstijl, waaronder bewegingsarmoede, beïnvloedt een werknemer ook
in zijn werk. Duidelijk blijkt dat werkgevers het moeilijk vinden om hier iets mee te
doen, omdat dit diep ingrijpt in de privésfeer van een werknemer. Vanwege de
potentiële gevolgen van een ongezonde leefstijl, zoals productiviteitsverlies en
verzuim, lijkt onder werkgevers de bereidheid te groeien om dit aan te kaarten bij
werknemers. In de interviews en focusgroepen signaleerden de onderzoekers dat er
wel grote verschillen zijn in de mate waarin werkgevers de leefstijl onderwerp van
gesprek maken of hier zelfs preventieve maatregelen voor nemen. De algehele
tendens was dat er onder werkgevers geen taboe meer op het onderwerp rust.
Werkstijl
Iemands persoonlijke eigenschappen maken hem of haar in principe geschikt voor het
takenpakket dat diegene is toebedeeld. Die eigenschappen kunnen echter ook een
indirecte risicofactor zijn voor het ontstaan van beroepsziekten. Een kenmerk zoals
perfectionisme betekent soms dat iemand zichzelf overvraagt en moeilijk los kan
laten. Datzelfde geldt voor grote betrokkenheid, waarbij het werk iemand erg aan het
hart kan gaan. Angst om ‘nee’ te zeggen kan eveneens de reden zijn dat iemand
overbelast raakt en klachten krijgt. Ook zie je dat de één van nature meer risico mijdt
dan de ander.

29

C10996

Blijkt uit de verschillende onderzoeksfasen. Dat dit een wijdverbreid idee is blijkt ook uit Bram Bakker,
‘Burn-out? Werk is het probleem niet’, NRC.Next 6 november 2014, 16-17.

31

Instrumenten
De werkgever kan op veel verschillende manieren een bijdrage leveren aan het
verkleinen van de risico’s die voortvloeien uit bovengenoemde persoonlijke factoren,
bijvoorbeeld door flexibele werktijden te bieden, aandacht te besteden aan gezondheid
(gezonde lunch, stimuleren van bewegen), niet van mensen te verwachten dat ze
altijd bereikbaar zijn en de werk- privé balans bespreekbaar te maken.

3.5

Kennis en bewustzijn
Kennis van de risico’s die in het werk gelegen zijn, is noodzakelijk om gezond en veilig
te kunnen werken. Het gaat in de eerste plaats om kennis van de directe oorzaken van
beroepsziekten waar werknemers mee te maken krijgen en de manier waarop ze daar
mee om moeten gaan. Dan gaat het bijvoorbeeld om het effectieve gebruik van
beschermingsmiddelen. Dit vereist dat mensen zich bewust zijn van het feit dat er
risico’s in het werk gelegen zijn. Wanneer zij zich niet bewust zijn van de risico’s die
in het werk gelegen zijn, dan zullen zij het belang van preventieve maatregelen
vermoedelijk niet inzien. Ook kennis van risicofactoren die indirect invloed hebben op
gezondheid is van belang, zodat ook hier op een juiste manier mee om kan worden
gegaan. Het besef bijvoorbeeld dat een goede werk-privébalans van belang is voor
duurzame inzetbaarheid, is noodzakelijk om daar naar te kunnen handelen.
Kennis van directe oorzaken
Uit de interviews komt een zeer gevarieerd beeld naar voren van het kennisniveau van
arbeidsrisico’s onder werkgevers. De experts zijn het erover eens dat over het
algemeen de kennis van directe oorzaken van beroepsziekten gegroeid is. Of dit
kennisniveau ook voldoende is om effectieve preventieve maatregelen te kunnen
nemen is moeilijk te zeggen. Wel is duidelijk dat het kennisniveau ook per sector
verschilt: sommige brancheorganisaties zijn zeer actief op het gebied van
kennisverspreiding over risico’s en preventie en slagen erin werkgevers te bereiken.
Over het algemeen worden grote bedrijven beter ondersteund in hun kennisbehoefte
dan kleinere bedrijven, vanwege een interne arbodienst of deskundige HRM-afdeling.
Vermoedelijk verschilt het per bedrijf in welke mate die kennis de werkvloer ook
bereikt. Dit terwijl kennis van risico’s voor werknemers noodzakelijk lijkt te zijn om de
verplichte voorzorgsmaatregelen daadwerkelijk te nemen. Op het moment dat zij het
causale verband tussen voorzorgsmaatregelen en risico’s niet zien, zullen zij minder
geneigd zijn de maatregelen in acht te nemen. Naast kennis van de directe oorzaken
is het een vereiste dat werknemers weten welke maatregelen zij kunnen dan wel
moeten nemen om zichzelf te beschermen. Er leven twijfels over de mate waarin
werknemers voldoende geëquipeerd zijn om met de risico’s die zij in de dagelijkse
praktijk tegenkomen om te gaan. Een respondent illustreert dat als volgt: “Hoeveel
bouwvakkers weten dat werken met zand gevaarlijk kan zijn? Laat staan dat ze weten
wat ze eraan kunnen doen”.
Kennis van risicofactoren
Hoewel het kennisniveau verschilt, hebben werkgevers over het algemeen meer kennis
van directe oorzaken van beroepsziekten en veiligheidsrisico’s dan van indirecte
risicofactoren. Dit geldt eveneens voor werknemers. Werkgevers lijken zich er vaak
niet van bewust dat organisatorische aspecten ziekmakend kunnen zijn. 30

30

32

Dit geldt echter niet voor alle werkgevers. De goede voorbeelden die in het kader van dit onderzoek
benaderd zijn, onderscheiden zich vaak van anderen doordat zij zich wel bewust zijn van de effecten die
organisatorische aspecten kunnen hebben op werknemers.

C10996

Veel werkgevers weten op dit moment niet welke risicofactoren een rol spelen bij het
ontstaan van beroepsziekten. Om die reden vinden zij het moeilijk om effectief
preventiebeleid te ontwikkelen. Onder werkgevers bestaat de behoefte om te weten
welk aandeel een achterliggende oorzaak heeft in het ontstaan van een beroepsziekte,
zodat zij daar beleid op kunnen maken. Die fundamentele kennis ontbreekt tot op
heden: “We weten van veel ziekten niet precies welke invloed de factor arbeid heeft.
Tevens weten we heel weinig van de complexe interacties tussen factoren die een
bijdrage leveren aan het ontstaan van beroepsziekten.” 31
Instrumenten: kennis vergroten
Kennis vergroten van directe en indirecte risico’s én van maatregelen
Meer aandacht voor gezond en veilig werken betekent ook het kennisniveau in de
organisatie verhogen. In de eerste plaats gaat het om meer en betere kennis van de
risico’s die zich specifiek binnen een organisatie voordoen. Daarnaast is het zaak om
kennis van de risico’s om te zetten in kennis van maatregelen ter preventie. Die
kennis moet juist op de werkvloer aanwezig zijn. Werknemers moeten zich bekwaam
voelen om te kunnen werken op een veilige en gezonde manier. Door werknemers
actiever te betrekken bij het arbobeleid, zal hun kennis toenemen. 32 Met opleiding en
training kan hen geleerd worden om de juiste maatregelen op een goede manier te
nemen en waarom dit van belang is.
Bij DAF Trucks zijn trainingsacteurs ingehuurd om met het personeel aan de slag te
gaan met omgangsvormen. Werknemers zijn getraind in elkaar op een goede manier
aanspreken op onveilig gedrag. Dit heeft hen geholpen om op een positieve manier
het gesprek aan te gaan, ook over andere onderwerpen dan gezondheid.
Training hoeft niet noodzakelijkerwijs op veiligheid en gezondheid gericht te zijn. Ook
risicofactoren die van invloed zijn op welzijn en gezondheid kunnen in trainingen aan
de orde komen. Zo kunnen managementtrainingen waarin aandacht is voor een stijl
van leidinggeven waar een preventieve werking van uit gaat, een belangrijke bijdrage
leveren aan gezonde werknemers.
De engagementgame 33 is een ‘serious game’ die managers helpt om meer kennis en
inzicht te krijgen in de oorzaken van werkdruk en werkstress. Managers ervaren in
deze game welke rol zij spelen in werkdrukpreventie en zij krijgen inzicht in hoe
werknemers te stimuleren zijn. Door directe feedback worden de gevolgen van het
handelen op de korte en langere termijn duidelijk.
Rol van de werkgever en de werknemer
Het is aan de werkgever om training en opleiding aan werknemers aan te bieden.
Werkgevers die het belang van preventie minder inzien, zullen navenant minder
geneigd zijn om werknemers een training aan te bieden. Het staat werknemers
uiteraard vrij om training zelf te financieren en in de eigen tijd te volgen, veel
werknemers zullen hier echter niet voor kiezen. Een veel geopperde optie is dat
werknemers een persoonlijk opleidingsbudget ontvangen, dat maandelijks gespaard
wordt, waarmee ze, buiten de werkgever om, trainingen kunnen volgen.

31
32
33

C10996

Zoals een van de geïnterviewde experts opmerkte.
Zie ook paragraaf 2.3.
Ontwikkeld door TNO in samenwerking met ArboNed, ING en Ranj. Tijdens de expertmeeting is deze game
ingezet in een van de workshops.

33

Bronnen van kennis
Brancheorganisaties kunnen een belangrijke rol spelen door branchespecifieke kennis
te verzamelen en uit te dragen. Kennis kan ook bottom-up een organisatie in komen,
via nieuwe werknemers, die door werkervaring elders of een opleiding waardevol zijn.
Bedrijfsspecifieke kennis kan toenemen door intern meer en betere analyses te
verrichten. Duidelijk kwam naar voren dat een instrument als de RI&E nauwelijks
wordt gebruikt, maar dat de informatie die er in moet worden opgenomen, de
organisatie wel aan het denken zet wanneer de RI&E vernieuwd moet worden.
Verzuimanalyse
Waardevol is het wanneer een bedrijf meer inzicht krijgt in de omvang van het
verzuim binnen de organisatie en met name in de oorzaken daarvan. Een
verzuimanalyse biedt een bedrijf dit inzicht. De verzuimanalyse kan vervolgens
worden ingezet om preventiebeleid te ontwikkelen, en aldus een organisatie in staat
stelt de opgedane kennis te gebruiken, om risico’s die tot verzuim leiden weg te
nemen. Daarbij valt te verwachten dat inzicht in de oorzaken van verzuim ook tot een
toename van fundamentele kennis van risicofactoren zal leiden. Arboprofessionals,
zowel intern als extern, kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de
verzuimanalyse en vervolgens aan de vertaling van die analyse naar goed
preventiebeleid.
Bavaria heeft een registratiesysteem gelanceerd waarin ongevallen, incidenten en
gevaarlijke situaties worden geregistreerd en geanalyseerd, genaamd SMILE. Alle
gegevens en analyses zijn voor alle werknemers inzichtelijk via intranet. De data
worden gebruikt om trendanalyses te maken, zodat er meer inzicht ontstaat en de
werkvloer veiliger gemaakt kan worden.
Het registratiesysteem van Bavaria heeft expliciet als doel om kennis op te leveren.
Hoewel het in dit geval gaat om kennis van veiligheidsrisico’s, is eenzelfde systeem
wellicht denkbaar voor gezondheidsrisico’s in bredere zin. Doordat werknemers
toegang hebben tot de gegevens, bereikt het hen in meer of mindere mate ook.
Verzuimgesprekken
In dezelfde lijn kunnen verzuimgesprekken een belangrijke bijdrage leveren aan meer
inzicht in oorzaken van verzuim. Werkgever en werknemer moeten na 8 weken ziekte
een re-integratieplan overeen komen. Dit moet tevens aanleiding zijn voor een
gesprek tussen werkgever en werknemer over de oorzaken van het verzuim, aan de
hand van de probleemanalyse die is opgesteld door de bedrijfsarts. Momenteel wordt
door deskundigen gesignaleerd dat dit verzuimgesprek, resulterend in een reintegratieplan, vaak niet plaatsvindt, omdat werkgevers niet op de hoogte zijn van dit
gesprek of er geen belang aan hechten. De verwachting is dat een verzuimgesprek,
wanneer dit goed wordt uitgevoerd, waardevol inzicht op kan leveren in de risico’s die
zich op de werkvloer voordoen.
Eenzelfde effect kan ook een Periodiek Medisch Onderzoek (PMO) hebben. Hieruit
blijken risico’s voor specifieke werknemers, wat aanknopingspunten voor een gesprek
kan bieden. In dit gesprek kunnen zowel generieke risico’s en maatregelen aan de
orde komen, als persoonlijke risico’s en maatregelen die blijken uit het PMO.

34

C10996

Overigens geldt voor alle bovengenoemde instrumenten dat privacywetgeving een
aandachtspunt is. Gezien de Wet Bescherming Persoonsgegevens mogen werkgevers
niet vragen naar of beschikken over informatie betreffende de gezondheid van hun
werknemers, zonder dat deze daar toestemming voor heeft gegeven.
Instrumenten: kennis verspreiden
Succesfactoren bij het verspreiden van kennis en agenderen van risico´s
Al aanwezige kennis van risico’s en preventieve maatregelen moet binnen de
organisatie op zo’n manier verspreid worden dat het voor werknemers duidelijk is
welke risico’s zij lopen en wat zij daaraan kunnen doen. De direct leidinggevende is de
aangewezen persoon om de communicatie richting werknemers op zo’n manier vorm
te geven dat werknemers hier in de praktijk mee uit de voeten kunnen.
Het is niet altijd eenvoudig om risico’s aan te kaarten. Dat geldt sterker voor
risicofactoren, dan voor directe veiligheidsrisico’s. Voor de effectiviteit van de
kennisoverdracht van werkgever naar werknemers is het van belang dat de
werknemers zich iets voor kunnen stellen bij de risico’s. Met andere woorden,
informatie over oorzaken van beroepsziekten moet dusdanig specifiek zijn dat
werknemers de risico’s herkennen. Zij zullen meer geneigd zijn preventieve
maatregelen uit te voeren wanneer zij de maatregelen met een specifiek risico
verbinden en het risico waarschijnlijk achten.
Risicofactoren bespreekbaar maken kan bijvoorbeeld door hier op een ludieke manier
aandacht voor te vragen en tevens een directe link te leggen met het werk. Illustratief
voor deze aanpak is Ambulancezorg Nederland, die met behulp van ansichtkaarten
beroepsspecifieke risico’s onder de aandacht bracht. Er gaat een sterke boodschap van
deze manier van communiceren uit en daarnaast helpt dit om het onderwerp te
‘verkopen’.

Protocollen en symbolen
Het kennis hebben van de achtergrond van preventieve maatregelen, vergroot de kans
dat werknemers deze daadwerkelijk opvolgen. Protocollen drukken in bepaalde
beroepen een sterk stempel op de uitvoering van het werk.

C10996

35

Wanneer werknemers weten waarom deze protocollen op deze manier tot stand zijn
gekomen, zullen zij meer geneigd zijn de protocollen te volgen. Idealiter is hierin
sprake van tweerichtingsverkeer. Werknemers communiceren richting hun
leidinggevende met welke risico’s zij in aanraking komen. Dat leidt tot een overleg
tussen leidinggevende en werknemers over hoe daarmee omgegaan moet worden, wat
al dan niet wordt vastgelegd in protocollen. Zij zullen geneigd zijn zich te houden aan
de protocollen die zij zelf mede hebben opgesteld.
Wanneer en waar binnen het bedrijf bepaalde risico’s voorkomen, kan effectief
grafisch uitgebeeld worden. Symbolen kunnen gebruikt worden om mensen op risico’s
te wijzen, waarmee gezond en veilig gedrag gestimuleerd wordt. Dan valt te denken
aan een stoplicht bij de emissie van bepaalde gassen of een grafische weergave van
de juiste werkhouding. Per bedrijf zal bekeken moeten worden welke mogelijkheden er
zijn voor het gebruik van symbolen om effectief te communiceren over risico’s en
maatregelen.
Kennis versus gedrag
In de praktijk blijkt dat louter kennis van de risico’s niet voldoende is om
daadwerkelijk maatregelen te nemen. Mogelijk heeft dat te maken met de mate
waarin de risico’s waarschijnlijk worden geacht: het belang van het nemen van
maatregelen wordt niet altijd ingezien omdat de kans dat het risico zich voordoet
verwaarloosbaar wordt geacht. Daarbij kan het zijn dat de causale relatie tussen risico
en maatregel niet voor iedereen duidelijk is. Voor veel risicofactoren geldt dat de
causale relatie met een beroepsziekte moeilijk is aan te tonen. Daaruit voortvloeiend
kan het ook moeilijk zijn om aan te tonen dat het nemen van preventieve maatregelen
die inspelen op deze risicofactoren het gewenste effect hebben, bijvoorbeeld
productiviteitstoename of een lager ziekteverzuim. Dit laatste is een wezenlijk
kennishiaat, wat het nemen van maatregelen in de sfeer van primaire preventie
bemoeilijkt.
Zelfs als werknemers weten met welke risico’s zij te maken hebben en welke
maatregelen zij kunnen nemen, is dat geen garantie dat ze daar naar handelen. Voor
een gedragsverandering is meer nodig dan kennis. Werknemers moeten gemotiveerd
zijn om veilig en gezond te werken, in lijn met de voorschriften en met de tools die
voor handen zijn. Een van de componenten van motivatie is het hebben van een doel:
de werknemer moet weten wat gezond en veilig werken hem oplevert. Hoe concreter
het doel is, hoe makkelijker het is om gemotiveerd te blijven. Het doel ‘gezond en
veilig werken’ is vermoedelijk te abstract om hier voldoende motivatie uit te putten.
Het verdient aanbeveling om kennis uit de bedrijfskunde en sociale psychologie in te
zetten om werknemers te motiveren voor gezond en veilig werken. Er kan
bijvoorbeeld gedacht worden aan het stellen van concrete doelen volgens de SMARTmethode 34, wat zowel werknemers als werkgever de benodigde houvast kan geven. In
het kader is hiervan een voorbeeld gegeven.
Ter illustratie, een bedrijf zou als volgt kunnen inzetten op het verminderen van stress
op het werk als gevolg van het combineren van werk met mantelzorg: Het doel is dan
uitval van werknemers door toedoen van mantelzorgtaken binnen 10 maanden met de
helft te verminderen (specifiek, tijdgebonden en meetbaar) door flexibele werktijden
te hanteren, te inventariseren wat de wensen van de werknemer zijn en een
tweewekelijks gesprek met de leidinggevende te arrangeren (realistisch, acceptabel en
specifiek).
34

36

Specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdgebonden.

C10996

4

Omgevingsfactoren
De omgevingsfactoren vormen de buitenste schil van het model. Omgevingsfactoren
hebben op verschillende manieren indirect invloed op gezond en veilig werken,
bijvoorbeeld door het agenderen en stimuleren van preventie en het vergroten van
kennis en bewustzijn. Het betreffen daarmee veeleer instrumenten die een bijdrage
kunnen leveren aan preventie, dan risicofactoren.
In het model zijn die omgevingsfactoren opgenomen die een belangrijke invloed
hebben op gezond en veilig werken. Dat sluit niet uit dat er ook andere
omgevingsfactoren zijn die hierop van invloed kunnen zijn.
Figuur 4

Omgevingsfactoren

De omgevingsfactoren in de buitenste schil van het model zijn willekeurig
weergegeven: zij zijn niet specifiek verbonden aan bepaalde risicofactoren die dieper
in het model liggen, en ook niet aan ofwel de werkgever ofwel de werknemer.
Bijvoorbeeld de factor ‘onderwijs’ kan zowel invloed op de werknemer als de
werkgever hebben, via het reguliere onderwijs of via opleiding en training.

C10996

37

4.1

Techniek
Al geruime tijd is er sprake van toenemende mechanisering op de werkvloer. Hoewel
mechanisering ook risico’s met zich meebrengt, is de tendens dat mechanisering leidt
tot minder fysiek zwaar werk. Toch kan innovatie tot op heden niet alle fysieke arbeid
vervangen. De mogelijkheid om hulpmiddelen in te zetten kan ook beperkingen
hebben, bijvoorbeeld vanwege ruimtegebrek. Werknemers accepteren soms dat
fysieke beperkingen inherent zijn aan het werk en dat dit niet opgelost kan worden
door hulpmiddelen: “Ik wil niet tegen iemand van 90 jaar zeggen dat ik hem niet kan
douchen omdat de douche niet aan de regels van de minimale omvang voldoet.” Een
lasser geeft aan dat met name het masker dat hij moet dragen zeer oncomfortabel is,
omdat het benauwdheid met zich meebrengt. Onvoldoende toereikende technische
mogelijkheden zijn om die reden van invloed op beroepsziekten: de techniek gaat
(nog) niet ver genoeg om daadwerkelijk optimaal gezond te kunnen werken of vormt
een belemmering om de benodigde veiligheidsmaatregelen te nemen.
Innovatie bevindt zich niet alleen op mechanisch vlak. We leven in een 24uurseconomie, waardoor werknemers nu anders belast worden dan pakweg 40 jaar
geleden. Voor veel werknemers betekent het verlaten van kantoor niet per definitie
dat het werk afgesloten is. Zakelijke e-mail kan ook buiten kantooruren verstuurd en
ontvangen worden. Aan deze vorm van digitale innovatie zit ook een keerzijde die
consequenties kan hebben voor de gezondheid van werknemers.
Het is te verwachten dat technische innovatie, ook op digitaal vlak, in de toekomst
kan leiden tot effectievere preventie van beroepsziekten. Voor de ontwikkeling van
effectieve preventieve maatregelen op het gebied van techniek, is het een vereiste dat
duidelijk is welke technische belemmeringen er op dit moment zijn, zodat daar op
ingespeeld kan worden. Bewustzijn over het belang van preventie draagt bij aan de
vraag naar productontwikkeling en innovatie. We zien daarom een belangrijke
wisselwerking tussen technische innovatie en bewustzijn van de risico’s die
werknemers lopen.

4.2

Onderwijs
Er is een belangrijke rol weggelegd voor verschillende vormen van onderwijs en
training als het gaat om gezond en veilig werken. Onderwijs kan bijdragen aan het
vergroten van kennis van risico’s, het inzetten van maatregelen en gebruiken van
instrumenten. We bekijken welke vormen van onderwijs op welke manier ingezet
kunnen worden om preventie te versterken. Het gaat hier om vormen van onderwijs
die het organisatieniveau overstijgen. Kennisvermeerdering op organisatieniveau is al
in paragraaf 3.5 aan de orde gekomen.
Branchebrede aanpak
Een branchebrede aanpak kan een goede manier zijn om het kennisniveau
substantieel te verhogen. Duidelijk kwam in het onderzoek naar voren dat sommige
branches veel kennis op het gebied van veiligheid en gezondheid in huis hebben. Zij
zijn goed in staat om opleiding en training te faciliteren, en hun kennis is specifiek
genoeg om in aangesloten bedrijven mee aan de slag te kunnen. Aanvullend kunnen
bedrijfsspecifieke trainingen aangeboden worden.

38

C10996

Arbodeskundigen
Naast werknemers en werkgevers moeten ook deskundigen getraind worden. Dan gaat
het bijvoorbeeld om preventiemedewerkers en andere arbodeskundigen die specifieke
kennis ontwikkelen via training en opleiding. Ook de bedrijfsarts moet sector- of
bedrijfsspecifieke kennis van risico’s hebben om hier preventief op in te kunnen
spelen. In de bouwsector is dit gebruikelijk, in andere sectoren lijkt dit in veel
mindere mate voor te komen.
Regulier onderwijs
Kennis van risico’s bouwen werknemers bij voorkeur al in hun opleiding op. Enerzijds
gaat het om aandacht voor arbeidsrisico’s en veiligheid, anderzijds gaat het om het
aanleren van praktische maatregelen. Daarbij is het van belang dat het geleerde zo
goed mogelijk aansluit op de praktijk. Door sommige branches en werkgevers wordt
gesignaleerd dat er in (beroeps-) opleidingen soms gebruik wordt gemaakt van sterk
verouderd materiaal. Dat belemmert het juiste gebruik van preventieve maatregelen.

4.3

Arbeidsgerelateerde zorg
Het onderwijs is niet de enige partij die een kennisimpuls kan bieden over gezondheid
en veiligheid op de werkvloer. De arbeidsgerelateerde zorg heeft een belangrijke taak
in het verschaffen van kennis over gezond en veilig werken. Onder
arbeidsgerelateerde zorg vallen primair de bedrijfsarts en arbodienst, maar ook
interne veiligheidskundigen of de preventiemedewerker kunnen onderdeel uitmaken
van de arbeidsgerelateerde zorg. Vanuit ieders expertise kan de arbeidsgerelateerde
zorg organisaties faciliteren in hun kennisbehoefte. Aanvullend bieden
verzuimanalyses inzichten die bij kunnen dragen aan kennis van organisatiespecifieke
risicofactoren. Datzelfde geldt voor verzuimgesprekken, die een belangrijke functie
hebben bij het signaleren van knelpunten en risico’s binnen een bedrijf. De combinatie
van algemene kennis en bedrijfsspecifieke kennis helpt een organisatie om op een
preventieve manier op risico’s in te spelen.
Naast het geven van een kennisimpuls kunnen partijen zoals een arbodienst ook
adviseren over te nemen maatregelen. Hierbij valt zowel aan gevraagd als aan
ongevraagd advies te denken. Advies over te nemen maatregelen kan enerzijds
voortvloeien uit de kennis die de zorgverleners in huis hebben, anderzijds uit
bedrijfsspecifieke problematiek, bijvoorbeeld afkomstig van een analyse van potentieel
risicovolle organisatiefactoren. Het is denkbaar dat partijen uit de arbeidsgerelateerde
zorg hier actief in ondersteunen.

4.4

Communicatie
Communicatie is essentieel om de boodschap van het belang van veilig en gezond
werken over te brengen. Wie die boodschap overbrengt en op welke manier dat
gebeurt, kan de effectiviteit van preventiebeleid sterk beïnvloeden.
In paragraaf 3.5 is reeds ingegaan op communicatie op organisatieniveau, om kennis
en bewustwording te stimuleren. Op een hoger niveau kunnen brancheorganisaties
een belangrijke rol spelen bij het agenderen van risico’s en preventieve maatregelen.
We zien in de praktijk dat sommige brancheorganisaties sterke programma’s hebben
waarmee gecommuniceerd wordt over branchespecifieke risico’s, waaronder Arbouw.
Ook aan andere partijen zoals arboprofessionals, kennisinstituten, bedrijfsartsen en de
overheid valt te denken. De overheid hanteert dit instrument bijvoorbeeld in het
programma Duurzame Inzetbaarheid en in het programma Zelfregulering.

C10996

39

Het kwantificeren van de kosten van een beroepsziekte kan zowel richting werkgevers
als werknemers als communicatietool worden ingezet.

4.5

Wet- en regelgeving en handhaving
Wet- en regelgeving en vervolgens de handhaving daarvan kunnen een belangrijk
instrument zijn om beroepsziekten te voorkomen of preventie hoger op de agenda te
plaatsen. De overheid is de belangrijkste partij die dit instrument in kan zetten, maar
ook op bedrijfsniveau kunnen voorschriften en controle daarop een belangrijke rol
spelen bij de preventie van beroepsziekten.
Er zijn verschillende aspecten van de wet- en regelgeving die een rol spelen bij de
preventie van beroepsziekten 35. Hieronder gaan we in op de meldplicht van
beroepsziekten. Tevens gaan we in op prikkels en drempels die werkgevers ervaren bij
het nemen van preventieve maatregelen.
Bedrijfsarts
De bedrijfsarts houdt zich bezig met beroepsgerelateerde klachten en ziektes en
bekleedt een fundamentele functie binnen de arbozorg. Hij/zij heeft een contract met
een werkgever, zodat werknemers bij ziekte bij de bedrijfsarts terecht kunnen. De
bedrijfsarts is verplicht iedere beroepsziekte te melden bij het Nederlands Centrum
voor Beroepsziekten (NCvB). Die meldplicht is ingesteld als preventieve maatregel:
bedrijfsartsen moeten risico’s kunnen signaleren en op die risico’s inspelen.
Momenteel wordt de meldplicht door bedrijfsartsen onvoldoende nageleefd. 36 Dat kan
gevolgen hebben voor de preventie van (toekomstige) beroepsziekten. De meldplicht
dient ook een ander doel, namelijk dat alle partijen binnen een bedrijf hun werk doen
op het gebied van veiligheid en gezondheid.
Toezicht en handhaving
De Inspectie SZW houdt toezicht op naleving van de Arbowet en handhaaft waar dat
nodig is. Het toezicht richt zich op de naleving door werkgevers en werknemers van
wettelijke verplichtingen die erop gericht zijn arbeidsrisico’s te voorkomen. De
Inspectie treedt handhavend op bij bedrijven waar de aandacht voor preventie
achterblijft.
Prikkels
Op dit moment ervaren werkgevers dat er weinig prikkels zijn om werk te maken van
preventie. Er zijn voor werkgevers subsidiemogelijkheden die ten behoeve van
preventieve maatregelen moeten worden ingezet. Verschillende van de door ons
geïnterviewde werkgevers waren op de hoogte van deze subsidiemogelijkheden.
Daarbij ging het meestal om ESF-subsidies, waarvan bedrijven op de hoogte worden
gesteld door brancheorganisaties en die vaak ondersteunen bij het indienen van een
aanvraag. 37 Sommige van deze werkgevers gaven aan de voorwaarden die aan de
specifieke subsidie verbonden waren als belemmerend te ervaren, zoals de
hoeveelheid papierwerk, de vereiste inhuur van een externe adviseur 38 en de
gevraagde eigen financiële investering.

35
36
37
38

40

Kamerstukken 2014-2015, 25 883 nr. 247, 5.
SER, Stelsel voor gezond en veilig werken (2012) 60.
Germo Logistiek werd bij de subsidieaanvraag ondersteunt door Gezond Transport.
Dit gold onder andere voor de subsidieaanvraag die Germo Logistiek deed, maar ook door andere
werkgevers werd dit opgemerkt.

C10996

Fiscale voordelen worden door werkgevers gezien als belangrijke prikkels om
preventieve maatregelen te nemen, met name daar waar het gaat om technische
innovatie of productontwikkeling.
Het zou een belangrijke stimulans zijn voor het sterker inzetten op preventie, wanneer
verantwoording af moet worden gelegd over gezondheid en veiligheid binnen het
bedrijf. Op dit moment worden bedrijven in jaarrekeningen beoordeeld op basis van
financiën. Door sociale aspecten zoals gezondheid een (verplichte) plaats te geven in
jaarrekeningen, verschuift de balans iets meer weg van de financiële aspecten. Het is
denkbaar dat door het toekennen van gewicht in de jaarrekening aan gezondheid en
veiligheid, de aandacht voor preventie toeneemt. Eenzelfde effect zou verwacht
kunnen worden van het (nog) meer mee laten wegen van gezondheid en veiligheid in
aanbestedingsprocedures.

4.6

Overige
Er zijn ook andere elementen, gelegen op een hoger abstractieniveau, uit het
onderzoek naar voren gekomen die (zeer indirect) een rol kunnen spelen bij het
ontstaan van beroepsziekten. Hieronder gaan we kort in op enkele hiervan.
De economische situatie of markt kan gevolgen hebben voor bedrijven en meer
indirect ook voor werknemers. Het is aannemelijk dat hoogconjunctuur bedrijven meer
investeringsruimte biedt dan een recessie, ruimte die nodig is om werk te maken van
preventie. Deze omgevingsfactor heeft twee zijden, namelijk de arbeidsmarkt en de
marktpositie van het bedrijf. Zowel schaarste als een overvloedige arbeidsmarkt
kunnen consequenties hebben voor werknemer en werkgever, wat de aandacht voor
preventie kan beïnvloeden. De markt waarin het bedrijf opereert beïnvloedt een
bedrijf eveneens in belangrijke mate. Wanneer er sprake is van veel concurrentie of
weinig vraag, dan is de verwachting dat dit de aandacht voor preventie ondermijnt.
Zowel de directe omgeving van de werknemer als die van de werkgever doen er
eveneens toe. Zij hebben allebei informele contacten die hun gedrag en houding ten
opzichte van gezond en veilig werken kunnen beïnvloeden. Daarnaast zijn er ook op
bedrijfsniveau contacten, bijvoorbeeld met concurrenten of samenwerkingspartners.
Het door hen gevoerde beleid ten aanzien van preventie kan zijn weerslag hebben op
het beleid van andere bedrijven. Onder de omgevingsfactor ‘netwerken’ verstaan we
beide aspecten.

C10996

41

5

Preventie op de agenda
In dit hoofdstuk staat de vraag centraal welke handvatten er zijn om preventie van
beroepsziekten op de agenda te zetten. Vervolgens is de vraag wat er nodig is om
preventief beleid te implementeren. Dit hoofdstuk is in belangrijke mate geïnspireerd
door de voorbeeldbedrijven, gecombineerd met kennis uit andere kanalen. De
voorbeeldbedrijven hebben belangrijke inzichten opgeleverd in wat er nodig is om
preventie op de agenda te krijgen.
Tot slot kijken we in dit hoofdstuk naar de partijen die preventie kunnen bevorderen.

5.1

Agendering
Wat is er nodig om preventie op de agenda te krijgen? We kijken hierbij eerst naar
wat de aanleiding was voor het preventiebeleid van de voorbeeldbedrijven. We
analyseren de prikkels die nodig zijn om een beleidsverandering richting preventie
teweeg te brengen. Ook kijken we naar de huidige stand van zaken: in welke mate
staat preventie bij bedrijven op de agenda?
Aanleiding voor ontwikkeling van preventiebeleid
Preventiebeleid komt meestal niet uit de lucht vallen. Het ontwikkelen en
implementeren van preventiebeleid vergt serieuze inspanningen van een bedrijf. Voor
sommige bedrijven was er een duidelijke aanleiding voor het ontwikkelen van
preventief beleid, voor andere bedrijven was zo’n directe aanleiding er minder. De
directe aanleiding om preventieve maatregelen te nemen, is voor veel bedrijven een
hoog ziekteverzuim. 39 Voor een aantal ‘ voorbeeldbedrijven’ was dit een thema dat
speelde: de directeur kwam met een burn-out thuis te zitten en concludeerde “het
moet anders”, terwijl een andere organisatie zag dat oudere werknemers meer
klachten kregen en moeite hadden om tot hun pensioen in goede gezondheid te
werken. Welke conclusies een bedrijf verbindt aan een hoog ziekteverzuim verschilt,
maar voor de genoemde ‘voorbeeldbedrijven’ betekende het dat zij hun organisatie
kritisch onder de loep hebben genomen.
Een hoog ziekteverzuim is een belangrijke prikkel om preventieve maatregelen te
nemen, maar geen garantie voor succes. Werkgevers hebben behoefte om resultaat te
zien van hun preventieve maatregelen, maar het effect van preventieve maatregelen
is moeilijk aan te tonen. In meerdere interviews kwam naar voren dat aanvullende
preventieve maatregelen geen of nauwelijks invloed hadden gehad op het
verzuimcijfer. Of het beleid wel een positieve invloed had op het langdurige verzuim,
bijvoorbeeld doordat de periode van het ziekteverzuim daalde, was niet altijd
duidelijk. Wel zien zij soms dat de maatregelen bijdragen aan het welbevinden van de
werknemers, maar dit laat zich voor hen niet vertalen in economische termen.
Met name voor grotere bedrijven kan imagoschade ook een reden zijn om werk te
maken van preventie. Van bedrijven waar de beroepsrisico’s relatief hoog zijn wordt
ook door de maatschappij verwacht dat zij daar serieus mee om gaan. Bedrijven zoals
Shell genereren veel media-aandacht wanneer zich (grootschalige) ongevallen
voordoen. Het nemen van preventieve maatregelen kan om die reden ook een manier
zijn om negatieve publiciteit te voorkomen.

39

C10996

Door Research voor Beleid werd in 2004 geconcludeerd dat een hoog ziekteverzuim de belangrijkste prikkel
is om preventieve maatregelen te nemen: Research voor Beleid, Arbobeleid of preventiecultuur (2004) 20.

43

Bewustzijn
Eerste vereiste om preventie op de agenda te krijgen is dat de betrokkenen zich
bewust zijn van de risico’s die in het werk gelegen zijn. Alle voorbeeldbedrijven zijn
zich bewust van de risico’s die binnen het bedrijf spelen. Daarbij gaat het in de eerste
plaats om risico’s die in het werk gelegen zijn en acute gevolgen kunnen hebben. De
meeste werkgevers laten merken daarnaast ook een goed besef te hebben van
indirecte factoren die van belang zijn voor de gezondheid en het welzijn van
werknemers. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het “Huis van Werkvermogen”, dat door
Bavaria gebruikt wordt. Bavaria gebruikt dit als communicatie-instrument richting
zowel directie als werknemers, om daarmee duidelijk te maken welke factoren een rol
spelen bij gezond blijven. Aan de hand van dit model wordt tevens de dialoog
gestimuleerd tussen werkgever en werknemers over gezond en veilig werken. Tevens
kan het aanknopingspunten bieden voor specifiek beleid.

Voor de ‘voorbeeldbedrijven’ geldt dat zij het makkelijker vinden om preventieve
maatregelen te nemen voor zichtbare risico’s, dan voor onzichtbare risico’s. Over het
algemeen geldt dat risico’s die acuut kunnen zijn, eenvoudiger geïdentificeerd worden
dan risico’s die zich over een lange periode pas kunnen openbaren. Toch hebben zij
allemaal in behoorlijke mate inzicht in en oog voor de minder zichtbare risico’s die in
het werk gelegen zijn. Een groot aantal van de bedrijven heeft dat inzicht verkregen
door de eigen organisatie en de risico’s te analyseren.
De ‘voorbeeldbedrijven’ zijn natuurlijk niet representatief voor het totale
bedrijfsleven. Uit de interviews ontstond het beeld dat werkgevers in het algemeen in
toenemende mate aandacht hebben voor beroepsziekten, maar dat wil niet zeggen dat
preventie hoog op de agenda staat. Nog altijd heeft een deel van de werkgevers geen
aandacht voor beroepsziekten, vinden zij het niet nodig preventief beleid te voeren of
weten zij niet welke maatregelen zij kunnen nemen. In algemene termen valt wel te
zeggen dat grote organisaties over het algemeen beter in staat zijn preventief beleid
te voeren dan kleine organisaties. Grote organisaties hebben over het algemeen meer
kennis in huis en interne stafdiensten zijn beter gefaciliteerd.

44

C10996

Kennisimpuls
Meer kennis kan een stimulans zijn om bewustzijn te vergroten en vervolgens
preventie van beroepsziekten te agenderen, zie ook paragraaf 3.5 van dit rapport.
Omdat door verschillende partijen (denk aan onderwijsinstellingen en
informatievoorziening vanuit branches, arbodienst en overheid) op meerdere manieren
kan worden gestuurd op een vergroting van kennis, is het sturen op kennis een
haalbare manier om de aandacht voor de preventie van beroepsziekten te vergroten.
Naar verwachting vergt het een lange adem om van een kennisimpuls, die leidt tot
een groeiend bewustzijn van de risico’s en de gevolgen van beroepsziekten, te komen
tot daadwerkelijk preventief beleid. Toch is een kennisimpuls een goed begin. Met een
kennisimpuls kun je zowel de werkgever als werknemer bereiken. Bijvoorbeeld kennis
over het belang van een goede werk-privébalans. Dat is iets waar werknemers zelf
iets aan kunnen doen, wanneer zij weten dat het belangrijk is om er iets aan te doen
en ze weten wat ze kunnen doen.
Wanneer mensen fysiek zwaar werk doen zijn zij vaak in de veronderstelling dat ze
niet aan sport hoeven te doen. Zij redeneren dat er in feite “getraind” wordt tijdens
het werk. Een van de experts gaf aan dat het juist voor werknemers met fysiek zwaar
werk van belang is om hun lichaam te trainen, zodat zij het werk aankunnen.
Werknemers bereiken
Dat werkgevers aandacht hebben voor beroepsziekten is niet voldoende, want ook
werknemers moeten aandacht voor het onderwerp hebben om veilig en gezond te
kunnen werken. In welke mate werkgevers er in slagen hun besef van de risico’s ook
over te dragen op hun werknemers is op basis van dit onderzoek moeilijk te zeggen.
Sommige van de bedrijven die geselecteerd waren als ‘goed voorbeeld’ legden een
grote creativiteit aan de dag om werknemers bewuster te maken van de risico’s op de
werkvloer. Daaruit bleek vaak ook een begrip van de risicofactoren die van invloed
zijn op het ontstaan van beroepsziekten. Voorbeelden hiervan hebben we gezien bij
onder meer Ambulancezorg Nederland en Bavaria. Impliciet wordt vaak ook een
beroep op werknemers zelf gedaan: hoe jouw omgeving eruit ziet en wat jij doet in je
vrije tijd kan ook gevolgen hebben voor het werk, in positieve en negatieve zin.

5.2

Preventie integreren in bedrijfscultuur
Waar sommige voorbeeldbedrijven in uitblinken is dat zij zeer kritisch en introspectief
bezig zijn met de organisatie, waaruit goed doordacht preventiebeleid is
voortgekomen. Zij hebben preventie op zo’n manier in de organisatie ingebed dat dit
verweven is met de bedrijfscultuur. Toch geven zij aan dat preventiebeleid niet iets is
wat je implementeert om er vervolgens niet meer naar om te hoeven kijken. Het
gevaar om terug te keren naar ‘business as usual’ en de nadruk op preventie te
vergeten ligt op de loer. Om specifieke maatregelen niet te laten versloffen, zal er af
en toe hernieuwde aandacht voor moeten zijn.
Verschillende organisaties hebben geprobeerd aspecten van de bedrijfscultuur te
beïnvloeden. Voor menig bedrijf betekende dit dat er meer autonomie en
verantwoordelijkheid bij de werknemers is gelegd. Het bleek voor sommige
werkgevers niet altijd makkelijk om dat beleid ook te handhaven. Zij moesten de
neiging soms onderdrukken om zelf de touwtjes in handen te willen nemen. Ook
vonden zij het niet altijd makkelijk om de beslissingen van werknemers te accepteren,
met eventuele fouten tot gevolg.

C10996

45

Het is dus een puzzel om te komen tot de juiste balans tussen werkgevers- en
werknemersverantwoordelijkheid en alleen het bedrijf zelf kan de uitkomst van die
puzzel bepalen: waar volledige verantwoordelijkheid voor werknemers in het ene
bedrijf wel haalbaar en werkbaar is, hoeft dat niet voor een ander bedrijf te gelden.
Het vergt om die reden van de werkgever intrinsieke motivatie en een goede
bedrijfsanalyse om passend preventiebeleid te ontwikkelen.
Voor werknemers zijn dit soort veranderingen eveneens ingrijpend. Zij moeten
uiteindelijk met het beleid aan de slag en ondervinden er ook de gevolgen van. Zeker
grote veranderingen, zoals een cultuuromslag, vergen een ‘leerperiode’ waarin
werknemers moeten wennen en zich het beleid eigen moeten maken.
Zondermeer zijn elementen van het preventiebeleid van de voorbeeldbedrijven te
kopiëren, maar een goede uitvoering van dat beleid valt of staat met de oprechte
motivatie van de werkgever. Bovendien is het van belang dat het preventiebeleid
nauw aansluit bij de werkvloer: hoe ziet de dagelijkse praktijk eruit en waar liggen
mogelijkheden. Wat de voorbeeldbedrijven goed hebben gedaan is dat zij veel
aandacht hebben besteed aan de ontwikkeling van hun preventiebeleid, zodat het
goed aan zou sluiten bij de werkvloer. Aandacht voor het ontwikkelproces is om die
reden een belangrijk element van goed preventiebeleid.

5.3

Partijen die preventie kunnen aanjagen
Diverse direct en indirect betrokken partijen kunnen in meer of mindere mate
proberen preventie van beroepsziekten te agenderen, of te sturen op bepaalde
instrumenten ter preventie. Of partijen er ook in slagen het thema op de agenda te
krijgen, hangt enerzijds af van de ontvankelijkheid van werkgever en werknemer voor
de boodschap. Anderzijds is het succes van de sturende partij ook afhankelijk van
diens inzet, het gekozen instrument en de wijze van communiceren.
Werknemers, HRM en OR
De partijen binnen het bedrijf zijn het belangrijkst en hebben de meeste instrumenten
in handen. Voor individuele werknemers blijkt het in de praktijk moeilijk om
risicofactoren die invloed hebben op het ontstaan van beroepsziekten aan te kaarten.
Daaruit voortvloeiend is het eveneens niet waarschijnlijk dat zij preventie goed
kunnen agenderen. Het is aannemelijk dat zij wel enige mate van invloed uit kunnen
oefenen op de sfeer op de werkvloer en de mate waarin zij sociale steun van elkaar
ervaren. De OR is vaak meer in een positie om aspecten van het werk te agenderen,
omdat werknemers zich verenigd minder kwetsbaar voelen. Belangrijkste vereiste is
dat werknemers, al dan niet verenigd in de OR, zich bewust zijn van de risico’s die zij
lopen. Eenzelfde agenderende functie kan ook een afdeling HRM binnen het bedrijf
hebben. Bovendien kan een afdeling HRM belangrijk zijn om het nemen van
preventieve maatregelen te faciliteren.
‘Aanjager’
De houding ten aanzien van veiligheid en gezondheid kan op afdelingsniveau sterk
beïnvloed worden door een ‘aanjager’. Zo’n werknemer kan het belang van preventie
overbrengen op collega’s en neemt hen met zijn enthousiasme op sleeptouw om zich
er ook naar te gedragen. Een aanjager is op die manier normoverdragend en kan een
kleine cultuurverandering op afdelingsniveau teweeg brengen.

46

C10996

De aanjager kan iedereen zijn die zich op de werkvloer begeeft en dat zou dus ook
een direct leidinggevende kunnen zijn die als meewerkend voorman functioneert, een
ergocoach of preventiemedewerker (die ook beter contact heeft met de arbodienst of
bedrijfsarts).
Werkgever
De werkgever zelf is uiteraard een belangrijke partij om preventie binnen een bedrijf
op de agenda te zetten. De werkgever is in staat om belangrijke aspecten, zoals de
manier waarop het werk georganiseerd is, te beïnvloeden. Dat maakt de werkgever tot
een machtige partij, via wie het haalbaar is om het thema te agenderen en er een
praktisch gevolg aan te geven. Wel is het sterk van belang dat een werkgever er via
de kanalen die tot zijn beschikking staan in slaagt het personeel te bereiken en te
beïnvloeden.
Arbodienst
Verbonden aan een bedrijf is het de bedrijfsarts of arbodienst die werkgever en
werknemer kan voorzien van bedrijfs- of beroepsspecifieke kennis. Naast een
kennisimpuls kunnen veel van deze partijen ook het nemen van bepaalde maatregelen
stimuleren, bijvoorbeeld door ze actief te promoten of het onderwerp te agenderen.
Samenwerking tussen de verschillende arboprofessionals bij het verspreiden van de
boodschap kan voor het benodigde gewicht zorgen om het onderwerp te agenderen.
Een bedrijfsarts zou een analyse kunnen maken van de organisatiefactoren die
mogelijk leiden tot gezondheidsschade op termijn, zodat er sturingsinformatie
beschikbaar komt op organisatieniveau.
Branches
Op sommige risicofactoren kan door externe partijen niet of nauwelijks gestuurd
worden. Daarentegen kan met name op kennis en bewustzijn goed gestuurd worden
door partijen van buitenaf. Het vergroten van kennis en bewustzijn hoeft namelijk niet
organisatiegebonden te gebeuren. Wel is het van belang dat de kennis van de directe
oorzaken van beroepsziekten zo beroepsspecifiek mogelijk is. Sommige
brancheorganisaties zijn zeer actief met het informeren van hun achterban, zowel
werkgever als werknemer, over gezondheids- en veiligheidsrisico’s. Aanvullend doen
enkele brancheorganisaties onderzoek naar directe oorzaken en ontwikkelen zij tools
of andere middelen ter ondersteuning van preventie.
Opleidings- en kennisinstituten
In dezelfde lijn is ook de rol van het reguliere (beroeps)onderwijs niet te
onderschatten. Daar wordt veilig en gezond werken binnen bepaalde beroepen en
sectoren aangeleerd. Trainings- en opleidingsinstituten kunnen ook een bijdrage
leveren, bijvoorbeeld door middel van managementtrainingen.
Daarnaast kunnen kennisinstituten zoals NCvB, TNO, het RIVM en universiteiten een
rol spelen bij het kennis verspreiden over beroepsziekten en aanjagen van preventie.
Overheid
De overheid kan in grote lijnen op dezelfde onderwerpen sturen als de andere externe
partijen. De sturing van de overheid is minder branche- of beroepsspecifiek.
Daarentegen heeft de overheid meer macht in handen, omdat deze ook wetgever en
handhaver is en daarmee maatregelen af kan dwingen. Meermaals kwam in het
onderzoek naar voren dat met name handhaving vanuit de overheid van belang is, om
er voor te zorgen dat de direct betrokken partijen hun werk doen.

C10996

47

De overheid functioneert als het ware als toezichthouder: doen alle partijen dat wat
nodig is om werk te maken van preventie. De juiste invulling van die functie is van
belang om preventie te agenderen en om beroepsziekten te voorkomen.
De overheid heeft daarnaast een rol als het gaat om communicatie, agendering en
facilitering.

48

C10996

Bijlage 1

Beroepsziekten in Nederland
Het is moeilijk te zeggen hoeveel mensen jaarlijks met een beroepsziekte te maken
krijgen. In 2013 bedroeg het aantal door bedrijfsartsen gerapporteerde
beroepsziekten 17.400. In verschillende onderzoeken is geconstateerd dat er sprake is
van onderrapportage door bedrijfsartsen, waardoor dit cijfer vermoedelijk te laag is. 40
Het aantal zelfgerapporteerde beroepsziekten is met 414.200 beroepsziekten in 2012
zeer hoog, terwijl in 2013 het aantal zelfgerapporteerde beroepsziekten dat
vastgesteld is door de bedrijfsarts op 152.700 beroepsziekten komt. 41 Dat laatste
cijfer lijkt, vanwege het medische oordeel dat aan de persoon zelf is medegedeeld, het
meest aannemelijk. Het aantal mensen dat jaarlijks komt te overlijden als gevolg van
een beroepsziekte is voor 2011 geschat op 3700 mensen. 42
Aangezien deze cijfers sterk uiteen lopen, is het eveneens moeilijk om aan te geven in
welke mate mensen met welk type beroepsziekte te maken krijgen. Duidelijk is dat
gehoorschade, klachten aan het houdings- en bewegingsapparaat en psychische
aandoeningen het meeste voorkomen. Door bedrijfsartsen worden het meeste
psychische aandoeningen gemeld (39,1 % van het totale aantal beroepsziekten) in
2013, gevolgd door klachten aan het houdings- en bewegingsapparaat (28,7 % van
het totale aantal beroepsziekten). In de NEA’s van 2012 en 2013 is het aantal
klachten aan het houdings- en bewegingsapparaat hoger (49,2 % van het totale
aantal beroepsziekten in 2013) dan het aantal psychische aandoeningen (29,5 % van
het totale aantal beroepsziekten in 2013). 43 Daarnaast worden ook huidaandoeningen,
klachten aan de luchtwegen en overige aandoeningen zoals hart- en vaatziekten en
kanker als beroepsziekten gerapporteerd.
Naast de gezondheidsschade die mensen ondervinden van hun beroepsziekte, brengen
beroepsziekten ook kosten met zich mee. Beroepsziekten veroorzaken veel extra
verzuimdagen, gemiddeld ongeveer 14 werkdagen méér dan een gezonde werknemer.
Per werknemer brengen psychische beroepsziekten de hoogste kosten door verzuim
met zich mee, circa € 9000 per jaar, gevolgd door beroepsziekten aan het houdingsen bewegingsapparaat: bijna € 3000 per jaar. De totale kosten voor extra
verzuimdagen worden geschat op € 1,2 miljard per jaar. 44
Verschillende beroepsziekten
Klachten aan het houdings- en bewegingsapparaat zijn met name RSI aan schouder of
bovenarm en rugklachten. 45 Onder psychische beroepsziekten worden
overspannenheid en burn-out, posttraumatische stressstoornis (PTSS) en depressie
verstaan. 46 Psychosociale arbeidsbelasting kan een psychische beroepsziekte tot
gevolg hebben, maar eveneens een fysieke beroepsziekte. Binnen psychosociale
arbeidsbelasting worden 3 typen onderscheiden: werkdruk, ongewenst gedrag
(waaronder pesten en seksuele intimidatie) en agressie en geweld. Er is geen breed
geaccepteerde definitie van werkdruk.

40
41
42
43
44
45
46

C10996

SER, Betere zorg voor werkenden. Een visie op de toekomst van de arbeidsgerelateerde zorg (2014) 13-14;
SER, Stelsel voor gezond en veilig werken (2012) 60.
TNO, Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (2014) 114.
TNO, NEA 2014 (2014) 115.
TNO, NEA 2014 (2014) 114.
TNO, NEA 2014 (2014) 127.
NCvB, Beroepsziekten in cijfers 2014 (2014) 37.
NCvB, Beroepsziekten in cijfers, 47.

49

Door de onderzoekers is de definitie als volgt gehanteerd: ‘een situatie waarin er een
disbalans is ontstaan tussen de eisen van het werk wat betreft inhoud van het werk en
de context van het werk en de mogelijkheden van de werknemer om het werk goed uit
te voeren.’ 47 Werkdruk komt dus niet uitsluitend voort uit de hoeveelheid werk, maar
ook uit bijvoorbeeld de arbeidsomstandigheden. De definitie omvat op deze manier
ook werkdruk door toedoen van onvoldoende werk, met verveling tot gevolg.
Aanhoudende werkdruk kan leiden tot werkstress, wat negatieve effecten op de
gezondheid kan hebben.
Gezien de relatief hoge incidentie van beroepsziekten en de daarmee gepaard gaande
hoge kosten, is de aandacht voor het onderwerp in de afgelopen jaren sterk
toegenomen. Het NCvB merkt in zijn rapport op dat er voor veel klachten aan het
houdings- en bewegingsapparaat effectieve preventieve maatregelen zijn. 48 Kennis
over de preventie van psychosociale arbeidsbelasting neemt gestaag toe. Om het
onderwerp verder te agenderen en bewustwording te vergroten was er recent een
overheidscampagne getiteld ‘Check je werkstress’. Andere voorbeelden zijn het
Programma duurzame inzetbaarheid, het Actieplan gezond bedrijf en het Nationaal
programma preventie.

47
48

50

TNO, Werkdruk (2012) 26.
NCvB, Beroepsziekten in cijfers 2014 (2014) 8.

C10996

Bijlage 2

Respondenten
Respondent

Organisatie

Monique Frings-Dresen

Nederlands Centrum voor Beroepsziekten

Marian Schaapman

Bureau Beroepsziekten FNV

Kees van Vliet

Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en
Bedrijfsgeneeskunde

Lex Burdorf

Erasmus Medisch Centrum

Peter Wulp

Inspectie SZW

Erik van der Ploeg

Achmea

Willem van Rhenen

ArboNed

Wim van Alphen

Veiligheidskunde en Arbeidshygiëne

Harry Tweehuysen

Beroepsvereniging voor Arbeids- en
Organisatiedeskundigen

Huib Arts

Nederlandse Vereniging voor
Arbeidshygiënisten

Ronald Simonis

Nederlandse Vereniging van
Veiligheidskundigen

Irene Houtman

TNO

Han van Rijssen

Vereniging van Afvalbedrijven

Jan Warning

Arbouw

Paul Schoormans

Koninklijke Horeca Nederland

Paul van Aken

Actiz

Suzanne Tijssen

Gezond Transport

Peter Tamsma

Stigas

Irene van Ham en Hilde Dijksterhuis

ING

Anneke Dalger
Johanna Dekker
Herbert Hissink

Germo Logistiek

Emiel Jansen
Miranda Aink

JP van den Bent Stichting

Inez Diepenmaat
Tanja Scholten
Kees Pater

Koekjesbakkerij Veldt

Gijsbert Meijer
Marco van Binnendijk

Ambulancezorg Nederland / RAV
IJsselland

Lex Broekhuysen en Betty van der Roest
Peter Bliekendaal

Waterschap Zuiderzeeland

Evelien van Straaten
Rudolf de Bruijn

DAF Trucks

Hans Elich

C10996

Natasja Boeijen

Hurks Bouw

Dan Vries

Wienerberger

Marthijn Junggeburth

Bavaria

51

Bijlage 3

Literatuuroverzicht
Astri, Onderzoek naar de positie van de bedrijfsarts (2011)
Bakker, Bram, ‘Burn-out? Werk is het probleem niet’, NRC.Next 6 november 2014
Benson, Suzanne, e.a., ‘Understanding and motivating health care employees:
integrating Maslow’s hierarchy of needs, training and technology’, Journal of nursing
management 11 (2003)
Bronkhorst, Babette, e.a, Organizational climate and employee mental health
outcomes: a systematic review of studies in health care organizations (2013)
Capgemini Consulting, Sector- en branchegeorganiseerde bedrijfsgezondheidszorg.
Zes casussen van sectoren en branches (2014)
Deci, E. en Ryan R., ‘Overview of self-determination theory, an organismic dialectical
perspective’ in: Handbook of self-determination research (2002)
Kuijer, Paul, e.a., ‘Stap zes van het vijfstappenplan: preventie van beroepsziekten’ in:
Tijdschrift voor bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde (2013) 5, 198-203
NCvB, Beroepsziekten in cijfers 2014 (2014)
Nivel, Ziekteverzuim van verpleegkundig en verzorgend personeel in verpleeg- en
verzorgingshuizen. Een inventarisatie van oorzaken en beïnvloedende factoren (2008)
Panteia, Prikkel of knelpunt? Tussenrapportage n.a.v. focusgroepen en diepteinterviews (2014)
Panteia/Research voor Beleid, Verantwoordelijk werken. Evaluatie Arbowet en
beleidsdoorlichting arbobegrotingsartikel (2011)
Pinder, Craig C. Work motivation in organizational behavior (2008)
Position Papers: aard en omvang van beroepsziekten in Nederland (2013)
Research voor Beleid, Arbobeleid of preventiecultuur (2004)
Rupert, Joyce, Van compliance naar participatie. Eindrapportage literatuuronderzoek
‘versterken arbeidsveiligheid’ (2013)
SER, Betere zorg voor werkenden. Een visie op de toekomst van de
arbeidsgerelateerde zorg (2014)
SER, Een kwestie van gezond verstand: breed preventiebeleid binnen
arbeidsorganisaties (2009)
SER, Stelsel voor gezond en veilig werken (2012)

C10996

53

Stichting IZZ, Gezond werken in de zorg. Onderzoek naar fysieke en psychosociale
arbeidsbelasting onder zorgmedewerkers (2014)
TNO, Arbobalans 2014 (2014)
TNO, Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (2014)
TNO, Waarom werkgevers bewezen effectieve maatregelen wel of niet nemen:
resultaten van een kwalitatief onderzoek (2012)

54

C10996