Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 50 HERDRUK1

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 februari 2019
Hierbij ontvangt u de tweede rapportage van het project Renovatie
Binnenhof. Zoals toegezegd aan de Tweede Kamer tijdens het Algemeen
Overleg op 23 mei 2018 wordt u twee keer per jaar door middel van een
rapportage geïnformeerd over de stand van zaken met betrekking tot de
renovatie van het Binnenhofcomplex (Kamerstuk 34 293, nr. 35). Het
Binnenhof huisvest de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal, de
Raad van State en het Ministerie van Algemene Zaken. De eerste
rapportage, de basisrapportage, ontving u op 29 maart 2018 (Kamerstuk
34 293, nr. 33). Zoals ik in de brief aan uw Kamer op 12 december 2018
(Kamerstuk 34 293, nr. 49) heb laten weten, liep deze rapportage
vertraging op omdat ik nog overleg voerde met de Tweede Kamer over
enige onderdelen van het Voorontwerp. Het presidium van de Tweede
Kamer heeft op 12 december 2018 richtinggevende besluiten genomen
over de structuur van gebouw N (de nieuwbouw van de Tweede Kamer).
In lijn met artikel 10 van de Regeling Grote Projecten heb ik de rapportage
als volgt opgebouwd:
1.
Uitgangspunt en proces
2.
Duurzaamheid en moties tijdens Algemeen Overleg 23 mei 2018
3.
Specifieke aspecten gebruikers
4.
Specifieke verbeteringen renovatie
5.
Specifieke gebouwdelen renovatie
6.
Gebouwdeel Hotel
7.
Grafelijke zalen
8.
Historische graven
9.
Tijdelijke huisvesting
10. Financiën en planning
11. Risico’s
12. Omgeving

1

kst-34293-50
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

i.v.m. met een correctie in de afbeeldingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

1

1. Uitgangspunt en proces
Het is van belang om het uitgangspunt van de renovatie van het
Binnenhof zoals verwoord in de kabinetsreactie van 25 september 2015
(Kamerstuk 34 293, nr. 2) te benoemen: sober en doelmatig. Er zal
voornamelijk sprake zijn van noodzakelijk herstel van gebreken en
aanpassingen met het oog op wet- en regelgeving, zoals asbest en
brandveiligheid. Die ingrepen zijn hard nodig, vooral op het gebied van de
technische installaties en brandveiligheid. Het zijn zaken die op het eerste
oog niet zichtbaar zijn, maar die wel randvoorwaardelijk zijn voor het
toekomstbestendig functioneren van het gehele gebouw, voor de
gebruikers en de mensen die het Binnenhof bezoeken. Deze ingrepen
vergen circa 70% van het budget. Het resterende budget is bestemd voor
zinvolle functionele verbeteringen. Momenteel worden de functionele
verbeteringen op soberheid en doelmatigheid getoetst door het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in samenwerking met het
Ministerie van Financiën, in samenspraak met het Ministerie van
Algemene Zaken. Deze zinvolle functionele verbeteringen zijn terug te
vinden in het kabinetsbesluit van september 2015 tot renovatie van het
Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 2). Het gaat bijvoorbeeld om het
aanpassen van de verschillende entrees voor bezoekers en medewerkers,
zodat logistieke stromen worden verbeterd en de Kamer meer bezoekers
kan ontvangen. Ook op het facilitaire vlak zijn logistieke verbeteringen
door te voeren, waardoor bijvoorbeeld looplijnen korter worden en
optimalisaties in de bedrijfsvoering kunnen worden gerealiseerd. Deze
verbeteringen dragen er toe bij dat het Binnenhof de komende 25 jaar
weer toekomstbestendig is.
Tijdens het Algemeen Overleg op 23 mei 2018 heb ik op hoofdlijnen het
proces geschetst (Kamerstuk 34 293, nr. 35). Op dat moment werd het
Structuurontwerp gemaakt en heb ik aangekondigd om in september 2018
met het Voorontwerp naar de Tweede Kamer te komen, gevolgd door het
Definitief Ontwerp in het voorjaar van 2019. Ik heb tijdens het Algemeen
Overleg vorig jaar aangegeven een voorstander te zijn van de no-regret
aanpak om alle opties open te houden en met partijen in gesprek te gaan
om te komen tot een gedragen ontwerp. Deze gezamenlijke aanpak zie ik
als een investering in het vergroten van draagvlak. Het sluitstuk zijn de
richtinggevende besluiten door het presidium van de Tweede Kamer
geweest over de structuur van gebouw N (de nieuwbouw van de Tweede
Kamer). De planning is hierdoor enigszins vertraagd. Het Voorontwerp zal
in het tweede kwartaal 2019 ter goedkeuring worden voorgelegd aan de
Bestuurlijke Stuurgroep. Ten tijde van de besluitvorming in de Bestuurlijke
Stuurgroep zal het Voorontwerp op enkele onderdelen nog niet volledig
zijn aangepast aan de laatste besluiten van de gebruikers. Deze besluiten
zullen worden verwerkt in het Definitief Ontwerp.
Als het Voorontwerp in het tweede kwartaal van 2019 wordt vastgesteld
dan loopt het project geen vertraging op. Tijdens het Algemeen Overleg
vorig jaar heb ik aangegeven dat ik, met alle partijen die betrokken zijn,
het project Renovatie Binnenhof binnen tijd en budget wil realiseren
(Kamerstuk 34 293, nr. 35). Het is van cruciaal belang dat alle betrokken
partijen zich in blijven spannen de planning te halen.
Het Rijksvastgoedbedrijf en de gebruikers toetsen het ontwerp op
functionaliteit en kwaliteit. Hierbij wordt het uitgangspunt van soberheid
en doelmatigheid getoetst. Deze toets richt zich met name op de voorgestelde functionele verbeteringen. In de volgende rapportage zal ik
terugkomen op de resultaten hiervan. Twee onafhankelijke externe
partijen ramen de kosten van het Voorontwerp. Het Rijksvastgoedbedrijf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

2

toetst deze ramingen. De Bestuurlijke Stuurgroep stelt tenslotte het
Voorontwerp vast.
2. Duurzaamheid en moties tijdens Algemeen Overleg 23 mei
2018
Tijdens het Algemeen Overleg van 23 mei 2018 kwam het thema
duurzaamheid uitgebreid aan bod (Kamerstuk 34 293, nr. 35). Hieronder
ga ik nader op dit thema in en op de moties die op 19 juni 2018 door de
Kamer zijn aangenomen (Handelingen II 2017/18, nr. 95, item 26).
In de op 29 maart 2018 aan uw Kamer gezonden Basisrapportage
renovatie Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 33), heb ik aangegeven dat
indien gedurende de voorbereiding van de renovatie aanvullende eisen
worden gesteld – bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid en
veiligheid – aanvullend budget nodig is. Het gaat om aanvullende eisen
bovenop de overeengekomen uitgangspunten (met betrekking tot
kwaliteit, tijd en geld) uit het kabinetsbesluit van september 2015 tot
renovatie van het Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 2). Met deze
invalshoek informeer ik u onderstaand over de uitvoering van de door u
aangenomen moties.
a. Duurzaamheid
Op 18 mei 2018 informeerde ik uw Kamer over het gebruik van aardgas op
het Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 34). Aardgas wordt op dit moment
uitsluitend gebruikt voor verwarming van een klein deel van de Eerste
Kamer, namelijk het voormalig verblijf van de kamerbewaarder. Het
Binnenhof gebruikt thans 970 m3 aardgas per jaar. Alle andere onderdelen
van het Binnenhofcomplex zijn voor verwarming aangesloten op de
stadsverwarming. De stadsverwarming van Eneco voorziet het stadsverwarmingsnet van restwarmte van de elektriciteitsopwekking en zo nodig
bijstook van piekketels. In de keukens wordt uitsluitend elektrische
apparatuur gebruikt.
Samen met gedeputeerde Baljeu van de provincie Zuid-Holland en
wethouder Van Tongeren van de gemeente Den Haag ondertekende ik op
27 september 2018 de Green City Deal EnergieRijk Den Haag. Het streven
is dat de aan EnergieRijk Den Haag deelnemende complexen – waaronder
het Binnenhof – uiterlijk in 2040 volledig gebruik maken van duurzame
energie. In het Algemeen Overleg met uw Kamer op 23 mei 2018 gaf ik
aan dat ik de verduurzaming van het Binnenhof niet door een rietje wil
bekijken (Kamerstuk 34 293, nr. 35). Het is van belang om dit vraagstuk
met een wijde blik te bezien. Bij EnergieRijk Den Haag gaat het om de
verduurzaming van vele rijksgebouwen op ongeveer vijf vierkante
kilometer in Den Haag. Met de verduurzaming van die panden, waaronder
het Binnenhof, kan massa en schaalgrootte worden bereikt. Vanuit deze
bredere visie benader ik de verduurzamingsmaatregelen van het
Binnenhof. Het Binnenhofcomplex krijgt na de renovatie een centrale
energievoorziening, die kan worden aangesloten op duurzame bronnen
voor warmte, koude en elektriciteit. Dit is in lijn met de ambities van
EnergieRijk Den Haag, waarbij het gaat om een verbetering van de
energieprestaties van deelnemende complexen en over het gebruik van
duurzame energiebronnen. Het is mijn ambitie dat het Binnenhof na de
renovatie geen aansluiting meer op het aardgasnet heeft en dat het
gebruik van niet-hernieuwbare energie wordt afgebouwd. Hiermee geef ik
ook antwoord op de moties-Diks (Kamerstuk 34 293, nrs. 36 en 37) en de
motie Van Eijs/Van der Graaf (Kamerstuk 34 293, nr. 44). Voorts is het
Binnenhof na de renovatie voorzien van moderne energiezuinige
installaties en zijn waar bouwkundig mogelijk daken geïsoleerd en is enkel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

3

glas vervangen door isolatieglas. Indien het aanbrengen van isolatieglas
niet mogelijk is, wordt enkelglas voorzien van achterzetramen.
Met de motie van de heer Wassenberg (Kamerstuk 34 293, nr. 39) wordt
de regering verzocht de Kamer tijdig te informeren over en te betrekken
bij de verduurzamingskeuzes die zich voordoen tijdens de renovatie van
het Binnenhof. Ik heb tijdens het Voortgezet Algemeen Overleg op 14 juni
2018 toegezegd dat ik bij het gereedkomen van het Voorontwerp van de
renovatie inzicht geef in de duurzaamheidmaatregelen die getroffen zullen
worden (Handelingen II 2017/18, nr. 94, item 4). Dit proces is nog gaande,
maar ik geef u hierbij de stand van zaken van dit moment. Het gaat om de
volgende duurzaamheidmaatregelen2, die een reële terugverdientijd
kennen en passen binnen de kaders van de renovatie:
– isoleren van kappen en, waar dit binnen de projectkaders valt en
kostenefficiënt mogelijk is, het isoleren van (delen van) gevels en
vloeren;
– aanbrengen van isolatieglas;
– plaatsen van energiezuinigere installaties;
– herstellen van zonwering / Louvreluiken;
– plaatsen van zonnepanelen op platte daken;
– toepassen van led-verlichting;
– daglichtafhankelijke regeling van de verlichting in combinatie met
aanwezigheidsdetectie;
– ventilatie met warmteterugwinning;
– gebruik maken van circulaire materialen.
In antwoord op de motie Van Eijs/Van der Graaf over de meerkosten en
opbrengsten van mogelijke verduurzamingmaatregelen (Kamerstuk
34 293, nr. 47) heb ik tijdens het VAO van 14 juni 2018 aangegeven
sympathiek te staan tegen aanvullende verduurzamingsmaatregelen, mits
deze passen in de financiële kaders (het taakstellend budget), kansrijk zijn
om te realiseren, een reële terugverdientijd kennen en passen binnen de
kaders van de renovatie, waaronder de monumentale randvoorwaarden
(Handelingen II 2017/18, nr. 94, item 4). De volgende opties worden in dit
kader getoetst. Over de uitkomst zal ik u in een volgende voortgangsrapportage informeren.
– regenwaterretentie, bijvoorbeeld door het toepassen van vegetatiedaken;
– toepassen van een energie managementsysteem, voor zover dit niet
strijdig is met eisen op het gebied van beveiliging;
– toepassen van waterloze urinoirs.
Tijdens het Algemeen Overleg op 23 mei 2018 heb ik ten aanzien van
duurzaamheid verder gesteld dat het de voorkeur verdient om te kijken
hoe schaalvoordelen kunnen worden benut om meer effect te bereiken
met hetzelfde geld (Kamerstuk 34 293, nr. 35). Het is daarbij ook mijn
ambitie om, binnen de kaders van kosteneffectiviteit en ruimte die er is,
het Binnenhof verder te verduurzamen. Ik zal de reeds betrokken expert
vanuit de wetenschap op het gebied van duurzaamheid vragen aanvullende opties tegen het licht te houden waarbij een gebiedsgerichte aanpak
wordt gehanteerd.
3. Specifieke aspecten gebruikers
Hieronder zet ik een aantal specifieke aspecten die betrekking hebben op
twee gebruikers van het Binnenhof nader uiteen.
2

In het ontwerp wordt per gebouw een maatwerkoplossing samengesteld voor duurzaamheid
bestaande uit de genoemde maatregelen. De maatregelen die getroffen worden zijn afhankelijk
van de mogelijkheden die het gebouw biedt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

4

a. Eerste Kamer
Het Voorontwerp voor de Eerste Kamer houdt rekening met grotere
bezoekersaantallen en met de mogelijkheid van openbare commissievergaderingen, beide uitgangspunten van de renovatie. De precieze locatie
van de entree en de looproute voor bezoekers van de Eerste Kamer wordt
op korte termijn in overleg met de Eerste Kamer uitgewerkt. Ruimtes op
de hogere verdiepingen van het gebouw worden bruikbaar gemaakt.
Hiermee kan het ruimtegebruik voor de grotere bezoekersaantallen en de
beveiligingsscanstraten en voor de uitbreiding en modernisering van de
technische installaties worden opgevangen.
b. Tweede Kamer
Het presidium van de Tweede Kamer heeft op 12 december 2018
richtinggevende besluiten genomen. Hiermee is het mogelijk het
Voorontwerp van de Tweede Kamer de komende maanden af te ronden.
Hoewel de afronding van de Voorontwerpfase meer tijd vergt dan
voorzien, is het nog steeds mogelijk om op het eerder geplande moment,
na het zomerreces 2020, te starten met de renovatie van het Binnenhof.
De komende maanden zal hard gewerkt worden om het Voorontwerp en
daarna het Definitief Ontwerp af te ronden. Het Voorontwerp is in het
tweede kwartaal 2019 gereed en het Definitief Ontwerp in het vierde
kwartaal 2019.
Voor de Tweede Kamer geldt voor gebouw N (de nieuwbouw van de
Tweede Kamer) dat de indeling en het afwerkingsniveau zoveel mogelijk
ongewijzigd blijft, overeenkomstig het besluit van het presidium van
12 december 2018. De renovatie zal zich beperken tot aanpassingen die
nodig zijn met het oog op regelgeving, toegankelijkheid, noodzakelijke
functionele aanpassingen en noodzakelijke technische- en veiligheidsvoorzieningen.
In het Voorontwerp blijft de ingang aan het Plein de belangrijkste ingang
voor het politieke proces; een voor de burger en de media markant
herkenningspunt. De andere ingang voor de bezoekers van de Tweede
Kamer wordt verplaatst van de Lange Poten naar de Hofplaats en krijgt
een grotere capaciteit vanwege de verwachte toename van het aantal
bezoekers en het hiermee gepaard gaande logistieke- en veiligheidsproces. Dit betreft een ingreep die aan de buitenkant van het Binnenhof
zichtbaar is.
4. Specifieke verbeteringen renovatie
a. Toedeling van ruimtes aan gebruikers; demarcatie
In juli 2018 ging de Bestuurlijke Stuurgroep onder voorwaarden van
gebruikersacceptatie akkoord met het voorstel om het gebouw te verdelen
in logische eenheden (demarcatievoorstel). Dit voorstel maakt de
technische inrichting en (brand)beveiliging eenvoudiger, sluit beter aan bij
de architectuur van het Binnenhof en draagt bij aan een verbeterde
brandveiligheid. Geen van de gebruikers van het Binnenhof verliest door
het voorstel gebruikersoppervlakte ten opzichte van de huidige situatie;
één van de uitgangspunten van de renovatie.
In figuur 1A is de huidige indeling van het Binnenhofcomplex te zien en in
figuur 1B de indeling na voltooiing van de renovatie. Een laatste belangrijke achtergrond is dat door deze indeling de toegankelijkheid voor
mindervaliden in vrijwel het gehele complex mogelijk gemaakt kan
worden. Dit is een belangrijke eis die aan de renovatie is gesteld. Hiertoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

5

zijn enige liften voorzien en zijn in de plannen voorzieningen opgenomen
om hoogteverschillen tussen gebouwen weg te nemen.
Figuur 1 A en 1B: huidige demarcatie (1A) en voorgestelde demarcatie
(1B) Binnenhof (Bron: Dok architecten).
Figuur 1A

Figuur 1B

b. Installaties / techniek

De technische installaties die aanwezig zijn in het Binnenhofcomplex zijn
aan het einde van hun levensduur en worden nu met veel inspanning in
bedrijf gehouden. Het gaat hierbij om installaties voor koelen, luchtbehandeling, maar ook om bijvoorbeeld liften. Deze installaties worden
vervangen door nieuwe, energiezuinige installaties. Deze vervanging van
installaties maakt onderdeel uit van het Voorontwerp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

6

Verder voorziet het Voorontwerp in zoveel mogelijk centralisatie van
technische installaties die goed toegankelijk zijn, zodat onderhoud en het
in de toekomst vervangen van installaties kan geschieden met zo min
mogelijk overlast voor gebruikers en tegen zo laag mogelijke kosten. De
centrale energievoorziening maakt het ook mogelijk relatief eenvoudig
aan te sluiten op duurzaam opgewekte energie.
5. Specifieke gebouwdelen renovatie
a. Gebouwdeel Hotel
Naar aanleiding van de motie Krol c.s. (Kamerstuk 34 293, nr. 24) heb ik
aangekondigd dat een keuze zal worden gemaakt tussen sloop/
nieuwbouw, dan wel renovatie van het gebouwdeel Hotel van de Tweede
Kamer (gelegen aan Lange Poten). Het kantoorklimaat in dit gebouwdeel
speelt bij deze afweging een belangrijke rol. Er zijn in 2017 tijdelijke
maatregelen genomen en dit heeft al tot merkbare verbeteringen geleid,
ook tijdens de voorbije recordwarme zomer. Dit bevestigt de verwachting
dat het klimaat in dit gebouw met de juiste ingrepen op het gewenste
niveau gebracht kan worden. Het renoveren van het bestaande
gebouwdeel is efficiënter en doelmatiger dan sloop en past daarmee
binnen de gehanteerde uitgangspunten. Eerder is gemeld dat bij
sloop/nieuwbouw van gebouwdeel Hotel geen vergroting van het
vloeroppervlak mogelijk is (Kamerstuk 34 293, nr. 31). Sloop/nieuwbouw
biedt wat betreft dit aspect dan ook geen voordeel ten opzichte van
renovatie. Ditzelfde geldt voor de indeling van de plattegrond; ook bij
nieuwbouw is een substantiële aanpassing van de indeling van de
plattegrond vrijwel niet mogelijk omdat deze in hoge mate wordt bepaald
door de architectonische ritmiek van de opbouw van de gevel die niet kan
worden aangetast (Kamerstuk 34 292, nr. 31). Verder brengt nieuwbouw
voor het bouwproces een aantal extra risico’s met zich mee, waaronder
mogelijke instabiliteit van de aanpalende panden en monumentale gevels,
grondwateroverlast bij het creëren van een bouwput en het risico op
verschil in zettingen tussen de nieuwe en de bestaande fundering. Een
open bouwput zal meer overlast geven in de directe omgeving. Ook de
gemeente Den Haag, omwonenden, ondernemers en andere belanghebbenden uit de directe omgeving hebben verzocht niet tot sloop/
nieuwbouw over te gaan. Op basis van de hiervoor genoemde overwegingen heb ik besloten dat gebouwdeel Hotel niet gesloopt wordt.
b. De Grafelijke Zalen
Na de renovatie is bij de Grafelijke Zalen een bezoekersingang met
bijbehorende voorzieningen aan de zuidzijde bij de Hofpoort gerealiseerd,
waarbij bezoekers via de kelder het gebouw betreden. Daardoor zijn
tijdelijke voorzieningen zoals een tent niet langer nodig bij gebruik van de
Grafelijke Zalen. Verder zijn een lift en een trap voorzien in het gebouw, op
de plek waar nu nog een kleine binnenplaats is. Dit trappenhuis wordt als
element toegevoegd aan het gebouw. Met deze trap worden de zalen die
onderdeel uitmaken van de Grafelijke Zalen beter toegankelijk gemaakt en
worden de gebruiksmogelijkheden verruimd.
c. Historische graven
Het lid Van Raak vroeg bij de begrotingsbehandeling van Algemene Zaken
op 10 oktober 2018 te heroverwegen om bij de renovatie Binnenhof een
onderzoek naar historisch graven (onder andere het graf van Johan van
Oldenbarnevelt) uit te voeren (Handelingen II 2018/19, nr. 11, item 2). In de
kelders van voormalige Hofkapel op het Binnenhof bevindt zich een aantal
graven. Die zijn bij eerdere verbouwingen deels geruimd. Mogelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

7

bevinden zich in de niet onderkelderde gedeelten graven, waaronder het
graf van Van Oldenbarnevelt. Aan de buitenzijde is op deze plaats een
gevelsteen te zien met een inscriptie over het graf van Van Oldenbarnevelt
(en van de graven en gravinnen van Holland). Op dit moment vindt
overleg plaats tussen deskundigen van het RVB, de gemeente Den Haag
en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed om de mogelijkheden en randvoorwaarden voor een dergelijk onderzoek naar historische graven scherp te
krijgen. In het tweede kwartaal van 2019 zal ik u daarover informeren.
6. Tijdelijke huisvesting
Tijdens de renovatie worden de gebruikers van het Binnenhof tijdelijk
elders gehuisvest. De voorbereiding hiervan ligt op schema, zodat in het
zomerreces 2020 kan worden verhuisd, tijdig voor de start van de
renovatie na Prinsjesdag 2020.
Lange Voorhout 34–36/ Kazernestraat
De Eerste Kamer en de Raad van State worden tijdens de renovatie
tijdelijk gehuisvest in het complex Lange Voorhout 34–36/ Kazernestraat.
Het Voorontwerp hiervoor is gereed.
Bezuidenhoutseweg 67
Tijdens de renovatie van het Binnenhof is de Tweede Kamer gehuisvest in
het complex Bezuidenhoutseweg 67. Het Definitief Ontwerp is na
instemming door de bouwbegeleidingscommissie in april 2018 afgerond
en inmiddels is het Technisch Ontwerp gereed. Hierbij is het uitgangspunt
dat de functionaliteit van het complex zoveel mogelijk gelijk moet zijn aan
de functionaliteit van de huidige huisvesting aan het Binnenhof, voor
zover dat redelijkerwijs mogelijk is. Dit geldt ook voor de ontvangst van
bezoekers; de tijdelijke huisvesting is ontworpen op de huidige bezoekersaantallen. De uitvoering van de verbouw van het complex Bezuidenhoutseweg 67 vindt plaats in twee deelcontracten, waarvan het eerste
deelcontract voor de hoogste etages van het complex met de aannemer
inmiddels is gesloten. Voor Nieuwspoort is een ruimte gereserveerd in het
pand. De omgevingsvergunning voor de aanpassingen is afgegeven door
de gemeente Den Haag. De Tweede Kamer als gebruiker onderzoekt de
mogelijkheden voor adequate kinderopvang in de tijdelijke situatie.
Catshuis
Het deel van het Ministerie van Algemene Zaken dat is gehuisvest aan het
Binnenhof, wordt tijdens de renovatie gehuisvest in de tuin van het
Catshuis in tijdelijke voorzieningen. Het Catshuis is gelegen op het
landgoed Sorgvliet en is een Rijksmonument. De directe omwonenden
zijn begin juli 2018 over het tijdelijke extra gebruik van het terrein
geïnformeerd, waarbij ze op de locatie waren uitgenodigd. Alle functies,
met inbegrip van parkeren, worden ingepast binnen de grenzen van het
terrein van het Catshuis. Het Catshuis zelf zal worden gebruikt voor de
ministerraad en representatieve bijeenkomsten. De Rijksbouwmeester is
betrokken bij het ontwerp voor de tijdelijke kantoorruimte op het terrein.
7. Financiën en planning
Ontwerp Binnenhof
In de aankomende maanden wordt als eerste uitwerking van mijn
observaties ten aanzien van de financiële kaders, aanvullende eisen en
geïdentificeerde risico’s zoals genoemd in de basisrapportage van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

8

29 maart 2018, pagina 7, een aantal financiële randvoorwaarden concreter
ingevuld. Het gaat om drie zaken:
1. De hoogte van de indexatie: zoals ik u in de basisrapportage heb
gemeld is er een budget beschikbaar van 475 mln. euro, prijspeil
2015. De huidige marktsituatie geeft aanleiding voor financiële
spanning op het beschikbare budget. In de komende maanden wordt
duidelijk hoe groot de prijsstijging in de bouwsector op dit moment is
en wat dit betekent voor de renovatie.
2. Verduurzaming: ten behoeve van de besluitvorming over duurzaamheidsmaatregelen geldt de eerder gemaakte afspraak dat indien
gedurende de voorbereiding van de renovatie aanvullende eisen
worden gesteld – bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid en
veiligheid – aanvullend budget nodig is om die mee te kunnen
nemen. Het gaat om aanvullende eisen bovenop de overeengekomen
uitgangspunten (met betrekking tot kwaliteit, tijd en geld) uit het
kabinetsbesluit van september 2015 tot renovatie van het Binnenhof
(Kamerstuk 34 293, nr. 2).
3. Niet-huisvestingskosten: zijn kosten die een gevolg zijn van of een
relatie hebben met de renovatie.
Over de punten 1 en 3 vindt er overleg plaats tussen alle betrokkenen en
zal ik uw Kamer informeren als er nadere besluitvorming heeft plaats
gevonden.
Tijdens de Regeling van Werkzaamheden op 12 februari 2019 is verzocht
om een brief over de niet-huisvestingskosten op basis van een artikel in
het AD op 12 februari 2019 (Handelingen II 2018/19, nr. 52, item 25). Deze
kosten zijn niet onverwacht. Zoals ik in de Basisrapportage over de
renovatie van het Binnenhof van 29 maart 2018 reeds heb aangegeven,
zijn dit de kosten die nog nader in beeld gebracht moeten worden
(Kamerstuk 34 293, nr. 33). Dit is momenteel gaande en zal naar
verwachting de komende weken worden afgerond.
In de basisrapportage (Kamerstuk 34 293, nr. 33) is de governance van het
project toegelicht. De gebruikers hebben hun interne besluitvorming en
organisatie hierop ingericht. In de basisrapportage heb ik aangekondigd
terug te zullen komen op het externe onderzoek dat ik heb laten uitvoeren
naar de beheersing van specialistische en bijzondere projecten van het
Rijksvastgoedbedrijf (Kamerstuk 34 775 XVIII, nr. 6). Op 20 december 2018
heb ik u een brief gestuurd over het uitgevoerde onderzoek (Kamerstuk
35 000 VII, nr. 82). Ook voor de renovatie van het Binnenhof geldt dat het
budget in een vroeg stadium van de initiatieffase is vastgesteld, zoals ook
geldt bij andere onderzochte projecten.
Naast voornoemde financiën en kostenbeheersing is de planning voor de
renovatie als volgt:
– Definitiedocument (gereed);
– Structuurontwerp (gereed);
– Voorontwerp (gereed Q2 2019);
– Definitief Ontwerp (gereed Q4 2019);
– Uitvoering (zomer 2020 – eind 2025).
8. Risico’s
a. Vakbekwaam personeel
De huidige hoogconjunctuur leidt tot hogere prijzen in de bouw. Het zal
ook lastiger worden de juiste mensen in de markt te vinden. In het traject
om te komen tot overeenkomsten met de aannemers die de renovatie
gaan uitvoeren zal expliciet aandacht worden besteed aan de beschik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

9

baarheid van voldoende vakbekwaam personeel. Voor renovatie van
Rijksmonumenten geldt dat specifieke kennis in de uitvoering noodzakelijk
is.
b. ICT voorzieningen tijdelijke huisvesting
Het regelen van de ICT-voorzieningen voor de Tweede Kamer op de
tijdelijke huisvesting is complex, onder meer vanwege de eisen aan
beschikbaarheid die gezien het werk van de Tweede Kamer aan de ICT
worden gesteld. Om tijdens het zomerreces van 2020 (zoals gepland) de
tijdelijke huisvesting van de Tweede Kamer te kunnen betrekken, is het
belangrijk dat de Tweede Kamer voldoende tijd heeft deze ICT voorzieningen te testen voor ingebruikname. Het realiseren van de ICT voorzieningen is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de Tweede Kamer
en het Rijksvastgoedbedrijf. Tussen de Tweede Kamer en het Rijksvastgoedbedrijf vindt hierover afstemming plaats. De realisatie van de
ICT-voorzieningen op de tijdelijke locatie behoeft op dit moment extra
aandacht om tot snellere besluitvorming te komen.
c. Technische risico’s
Het project kent ook risico’s van technische aard, bijvoorbeeld technische
aspecten die samenhangen met het renoveren van een eeuwenoud
monument, het saneren van asbest en het waterdicht maken van de
kelders. Een maatregel om deze technische risico’s te beheersen is het
vroegtijdig betrekken van de aannemers, zodat zij invloed hebben op de
wijze van uitvoering van het project en tijdig op locatie kunnen kijken. Dit
is zo voorzien in het bedachte proces om tot realisatie te komen.
d. Planningsrisico’s
Het is belangrijk om de renovatie van het Binnenhof te starten op de
geplande datum. De vluchtveiligheid is op orde gemaakt, maar bij brand
gaan de gebouwen grotendeels verloren. De brandveiligheid van de
gebouwen moet dus op orde gemaakt worden. Daarnaast geldt ook dat
later beginnen met de renovatie betekent dat de tijdelijke huisvesting
ongebruikt is. Mocht de tijdelijke huisvesting langer dan gepland
aangehouden moeten worden dan heeft dit wel financiële gevolgen,
onder andere omdat de tijdelijke huisvesting voor de gebruikers van het
Binnenhof kosten met zich meebrengt. Het is daarom van groot belang
dat alle betrokkenen zich inspannen om vertraging van de renovatie te
voorkomen.
9. Omgeving
Het Rijksvastgoedbedrijf heeft oog voor de omgeving en wil bij de
ontwikkeling van duurzaamheidsmaatregelen de omgeving laten
participeren. Om deze reden investeert het Rijkvastgoedbedrijf in een
goede samenwerking met betrokken partijen zoals de gemeente Den
Haag, ondernemers en omwonenden. Voor omwonenden en ondernemers wordt regelmatig een informatiemoment georganiseerd. In het
plan van aanpak «Renovatie Binnenhof – met oog voor de omgeving»
(Kamerstuk 34 293, nr. 32) staat beschreven hoe gewerkt wordt aan de
aantrekkelijkheid van de Haagse binnenstad tijdens de renovatie in een
gezamenlijk kernteam Binnenhof.
Mijn ambitie is dat het huidige aantal bezoekers aan het gebied rondom
het Binnenhof op peil blijft en dat dit aantal na de renovatie stijgt
(Kamerstuk 34 293, nr. 19). De omgevingsmanager van het Rijksvastgoedbedrijf heeft geregeld contact met bewoners-, ondernemers- en belangen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

10

verenigingen. Op deze manier worden zorgen, suggesties, ideeën en
wensen vanuit de omgeving in kaart gebracht en waar mogelijk al
meegenomen in de voorbereiding van de renovatie. Zo zijn met
ProDemos en de gebruikers mogelijke routes voor rondleidingen
besproken. Vooruitlopend op de renovatie hebben activiteiten plaatsgevonden. Zo werd vorig jaar in november en december een visuele tijdreis
langs de mijlpalen van 800 jaar geschiedenis op de buitenkant van de
Ridderzaal geprojecteerd. Dit lichtevenement heet «Old masters, New
heroes» en maakte onderdeel uit van een serie lichtevenementen die
georganiseerd zijn door «Feest van Zee». Ik ben voornemens om de
programmering tijdens de renovatie met de gemeente Den Haag
gezamenlijk vast te stellen.
Met deze tweede rapportage over de renovatie van het Binnenhof heb ik u
geïnformeerd over de ontwikkelingen sinds de vorige rapportage. Deze
rapportage zend ik in afschrift aan de Eerste Kamer, Raad van State en de
gemeente Den Haag.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 293, nr. 50

11