Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2023–2024

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

444
Vragen van het lid Jasper van Dijk (SP) aan de Ministers van Buitenlandse
zaken en voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de
levering van JSF-onderdelen aan Israël (ingezonden 8 november 2023).
Antwoord van Minister Schreinemacher (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) en van Minister Bruins Slot (Buitenlandse
Zaken) (ontvangen 23 november 2023).
Inleiding
Bijgevoegd bij deze beantwoording vindt u twee documenten die deel
uitmaken van het besluitvormingsproces om niet in te grijpen in de werking
van de Regeling Algemene vergunning NL009 die ziet op de doorlevering van
Amerikaanse F-35-onderdelen. Het betreft twee nota’s waarin de integrale
advisering ten behoeve van besluitvorming is uitgewerkt. Deze nota’s volgen
elkaar op waarbij de tweede nota (d.d. 15 november) aanvullingen, en
verduidelijkingen van de eerste (d.d. 19 oktober) bevat en de basis vormt
voor het genomen besluit. Daarnaast vindt u in de bijlages een informatienota van de Directie Juridische Zaken over internationaalrechtelijke aspecten
van het gewapend conflict tussen Hamas en Israël en een door ons
gevraagde juridische appreciatie van een uitspraak van Hoge Vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid Borrell. In de
openbaarmaking van deze stukken is een zo groot mogelijke mate van
transparantie betracht, waardoor u de juridische elementen aantreft evenals
andere elementen die hebben bijgedragen aan de brede afweging die ten
grondslag ligt aan het genomen besluit.
Tot slot bieden wij excuses aan voor de late verzending. De aard van de
vragen vereiste brede afstemming waardoor meer tijd nodig was voor een
zorgvuldige beantwoording.
Vraag 1 en 2
Wat is uw oordeel over het bericht «Nederland blijft Israël F35-onderdelen
leveren ondanks waarschuwing schending oorlogsrecht»?1

1

ah-tk-20232024-444
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

NRC, 7 november 2023, «Nederland blijft Israël F35-onderdelen leveren ondanks waarschuwing
schending oorlogsrecht» (Nederland blijft Israël F35-onderdelen leveren ondanks
waarschuwing schending oorlogsrecht – NRC).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

1

Is het juist dat u na het uitbreken van de oorlog in Gaza heeft besloten om
onderdelen voor de F35 aan Israël te leveren? Om welke onderdelen en om
welke bedragen gaat het?
Antwoord 1 en 2
Er is na het uitbreken van de oorlog in Gaza geen besluit genomen om
onderdelen aan Israël te leveren. Er is besloten om niet in te grijpen op een
bestaande regeling die in het kader van Nederlandse deelname aan het
F-35-programma is ingeroepen. Middels deze regeling worden onderdelen die
in Amerikaans eigendom zijn vanuit het European Regional Warehouse in
Woensdrecht doorgeleverd naar gebruikers van de F-35, waaronder Israël.
Omdat er vanuit het European Regional Warehouse veel exporttransacties
plaatsvinden is het exportcontroleproces gestroomlijnd. In 2016 is daarom de
ministeriële Regeling Algemene vergunning NL009 ingesteld. Deze algemene
vergunning regelt dat bedrijven, na eenmalige registratie, F-35-goederen
kunnen doorleveren.
Uw Kamer wordt middels het jaarrapport exportcontrole strategische
goederen geïnformeerd over de transacties onder de algemene vergunning
NL009. Daarbij wordt ook aangegeven dat er transacties plaatsvinden naar
Israël. Uw Kamer heeft dit rapport het meest recent in september 2023
ontvangen (Kamerstuk 2023D38918).
Vraag 3 en 6
Is het juist dat ambtenaren hebben gewaarschuwd dat hiermee mogelijk
«ernstige schendingen van het humanitair oorlogsrecht» worden begaan?
Waarom heeft u hier niet naar geluisterd?
Waarom heeft u niet ingegrepen toen juristen u waarschuwden «dat er
risico’s waren op schendingen van het oorlogsrecht, omdat Israël de F35’s
gebruikt bij de grootschalige bombardementen op Gaza»?
Antwoord 3 en 6
De ambtelijke advisering betrof de vraag of het kabinet middels ingrijpen in
de werking van de Regeling Algemene vergunning NL009 de doorlevering
van de F-35-onderdelen via het European Regional Warehouse aan Israël kan
en wil stopzetten.
Er is besloten niet in te grijpen in de werking van de Regeling Algemene
vergunning NL009.
Dit besluit is genomen op basis van een integrale buitenlandspolitieke en
veiligheidsafweging.
De F-35 is van groot belang voor Israël om te kunnen reageren op een
mogelijke regionale escalatie van het conflict (dreigingen vanuit onder andere
Iran, Syrië, Hezbollah) en heeft daarbij een afschrikwekkende werking in deze
dreiging voor het voortbestaan van Israël. Door doorlevering van F-35onderdelen aan Israël via het European Regional Warehouse te stoppen
zouden er beperkingen opgelegd worden aan de mogelijkheid van Israël de
toestellen in het kader van deze regionale dreigingen in te zetten. Alles
afwegende is dit een ongewenst signaal aan Israël en de landen in de regio.
In algemene zin geldt dat het complex is om een oordeel te vormen over de
naleving van het humanitair oorlogsrecht in relatie tot concrete gevechtshandelingen zoals bombardementen. Dit geldt ook voor specifieke inzet van de
F-35. In het ambtelijk advies is ook het risico op gebruik van Israëlische
F-35-toestellen bij ernstige schendingen van het humanitair oorlogsrecht
meegenomen. Op basis van huidige informatie over de Israëlische F-35 inzet
kan niet worden vastgesteld dat de F-35’s bij ernstige schendingen van het
humanitair oorlogsrecht zijn betrokken.
Daarnaast geeft Nederland via het European Regional Warehouse in
Woensdrecht invulling aan langlopende afspraken binnen het F-35programma die toezien op betrouwbare toelevering van onderdelen die in
Amerikaans eigendom zijn aan alle partners binnen het programma. Direct
ingrijpen in de werking van de Regeling Algemene vergunning NL009 is
waarschijnlijk mogelijk op basis van artikel 8 van die regeling, maar zou het
ongewenste gevolg hebben dat de doorlevering van F-35-onderdelen naar
alle F-35-partnerlanden die gebruik maken van het European Regional
Warehouse aan een individuele vergunning wordt onderworpen. Het
stopzetten van deze leveranties via ingrijpen op de Regeling algemene
vergunning NL009 zou afbreuk doen aan de verwachtingen van alle F-35-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

2

partners en het belang een betrouwbare bondgenoot te zijn. Het zou ook een
negatieve weerslag hebben op het Nederlandse aandeel in het F-35programma omdat de positie van het European Regional Warehouse ter
discussie zal komen te staan. Dit zou de inzetbaarheid van de Nederlandse
F-35-vloot negatief beïnvloeden en kan gevolgen hebben voor de F-35motorenonderhoudsfaciliteit die ook in Woensdrecht gesitueerd is. Het kan
ook negatieve gevolgen hebben voor de deelname van Nederlandse
bedrijven in het F-35-programma.
Voor de kabinetspositie ten aanzien van het bestaansrecht van Israël, het
recht van Israël op zelfverdediging en het belang van naleving van het
internationaal recht en het humanitair oorlogsrecht verwijzen wij u naar de
beantwoording van het kabinet van het Schriftelijk Overleg Israël en de
Palestijnse Gebieden (Kamerstuk 2023 D, nr. 46550).
Tot slot is op het moment niet duidelijk of Nederland in de context van
afspraken over het F-35-programma de mogelijkheid heeft om in te grijpen in
de doorlevering van goederen die in Amerikaans eigendom zijn vanuit het
European Regional Warehouse naar Israël. Het kabinet doet op het moment
nader onderzoek.
Vraag 4
Hoe kan deze levering de toets voor wapenexport hebben doorstaan, waarin
staat dat Nederland geen vergunning afgeeft wanneer militaire goederen:
«bijdragen aan mensenrechtenschendingen, interne repressie, internationale
agressie of instabiliteit»?2
Antwoord 4
Voor exporttransacties onder algemene vergunningen geldt dat deze niet
worden getoetst aan de acht criteria van het EU wapenexportbeleid. Omdat
er vanuit het European Regional Warehouse veel exporttransacties plaatsvinden is het exportcontroleproces gestroomlijnd. In 2016 is daarom de
ministeriële Regeling Algemene Vergunning NL009 ingesteld. Deze algemene
vergunning regelt dat bedrijven, na eenmalige registratie, F-35-goederen
kunnen doorleveren. Bedrijven registreren zich op basis van Amerikaanse
documentatie die hun betrokkenheid in het F-35-programma bevestigt.
Bedrijven hoeven na registratie niet voor elke transactie een individuele
vergunning aan te vragen, maar kunnen voor onbepaalde tijd militaire
goederen doorleveren binnen de kaders van het F-35-programma. Vanwege
de aard van de Regeling algemene vergunning NL009 heeft het kabinet hier
geen direct zicht op. Dit wordt pas inzichtelijk na rapportage over gerealiseerde transacties.
Uw Kamer wordt middels het jaarrapport exportcontrole strategische
goederen geïnformeerd over de transacties onder de Regeling algemene
vergunning NL009. Daarbij wordt ook aangegeven dat er transacties
plaatsvinden naar Israël. Uw Kamer heeft dit rapport het meest recent in
september 2023 ontvangen (Kamerstuk 22 054, nr. 396).
Vraag 5
Waarom was u niet alert toen de douane bij u informeerde of u de goederen
wilde blokkeren?
Antwoord 5
Het kabinet is zich vrijwel vanaf het begin van het conflict bewust geweest
van de mogelijke doorlevering van F-35-onderdelen naar Israël via het
European Regional Warehouse. De besluitvorming over het mogelijk
stopzetten van deze doorlevering kent vele elementen die alle meegewogen
dienen te worden.
Op het moment van publicatie van het NRC-artikel was er nog geen besluit
genomen. Daarnaast wilde het kabinet onderzoek doen naar de mogelijkheid
en wenselijkheid om in te grijpen in de doorlevering van goederen die in
Amerikaans eigendom zijn vanuit het European Regional Warehouse naar
Israël. Het onderzoeksproces naar de mogelijkheid is nog niet helemaal
afgerond, onder andere omdat het overleg met bondgenoten behoeft.

2

Rijksoverheid.nl, «Beleid controle strategische goederen en diensten» (Beleid controle strategische goederen en diensten | Exportcontrole strategische goederen | rijksoverheid.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

3

Desondanks is er een besluit genomen zoals weergegeven onder antwoord
op vraag 3.
Vraag 7
Was het argument om alsnog akkoord te gaan, dat het blokkeren van de
levering «grote schade» zou kunnen toebrengen aan de relatie met zowel
Israël als de Verenigde Staten? Vindt u dit niet beschamend?
Antwoord 7
Voor de overwegingen om de doorlevering van onderdelen die in Amerikaans
eigendom zijn vanuit het European Regional Warehouse in Woensdrecht aan
Israël niet te onderbreken verwijzen wij naar het antwoord op vraag 3.
Vraag 8
Gaat u leveringen alsnog aan een «extra controle» onderwerpen, zoals NRC
schrijft? Waarom doet u dit pas na publicatie in de media?
Antwoord 8
Nee, zie het antwoord op vraag 3.
Vraag 9
Deelt u de mening van hoogleraar Liesbeth Zegveld: «Nederland moet ervan
uitgaan dat alles wat wordt geleverd wordt ingezet bij disproportionele
luchtaanvallen, waarbij geen onderscheid wordt gemaakt tussen burgers en
Hamas-strijders. Nederland draagt willens en wetens bij aan oorlogsmisdaden»? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
Nederland voert een zorgvuldig wapenexportbeleid. Een van de afwegingen
daarbij betreft de vraag of er een duidelijk risico bestaat op het gebruik van
de goederen bij het begaan van ernstige schendingen van het humanitair
oorlogsrecht. Zoals in het antwoord op vraag 4 toegelicht volgt geen
reguliere wapenexporttoets voor doorlevering van militaire goederen die
vallen onder de meerjarige algemene vergunning NL009. Voor het overige
verwijzen wij u naar de beantwoording naar vraag 3 en 6.
Vraag 10
Bent u bereid om wapenleveringen aan Israël – vanwege de enorme risico’s
op medeplichtigheid aan mensenrechtenschendingen – per direct stop te
zetten?
Antwoord 10
Nee, de doorlevering van F-35-onderdelen vanuit Nederland aan Israël betreft
geen levering vanuit de Nederlandse overheid. Het gaat om doorlevering van
onderdelen die Amerikaans eigendom zijn en die in het kader van de
Nederlandse deelname aan het F-35-programma voor distributie aan alle
Europese F-35-gebruikers in Woensdrecht liggen opgeslagen.
Voor de overwegingen om de doorlevering van Amerikaanse onderdelen
vanuit het European Regional Warehouse in Woensdrecht aan Israël niet te
onderbreken verwijzen wij naar het antwoord op vragen 3 en 6.
Daar waar het gaat om individuele exporttransacties worden deze zorgvuldig
getoetst aan de criteria van het Europese wapenexportcontrolebeleid. Andere
EU-lidstaten toetsen individuele uitvoertransacties van militaire goederen ook
aan deze criteria en navraag leert dat zij op basis van hun eigen afweging tot
besluiten zijn gekomen om vergunningen zowel af als toe te wijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

4