Illegaal aan de slag
Onderzoek naar illegale tewerkstelling
in Nederland
Eindrapport
Een onderzoek in opdracht van Ministerie voor Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
Bram Frouws MSc
Drs. Lennart de Ruig
Drs. Douwe Grijpstra
Projectnummer: B3767
Zoetermeer, 15 december 2010

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Research voor Beleid. Het gebruik van
cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is
toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking
in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Research voor Beleid. Research voor Beleid aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

2

Voorwoord
De Wet arbeid vreemdelingen regelt dat werknemers met een andere nationaliteit
dan de Nederlandse niet zonder meer in Nederland mogen werken. Wanneer personen uit landen buiten de Europese Economische Ruimte of uit Bulgarije en Roemenië
in Nederland werkzaam zijn zonder dat de werkgever beschikt over de vereiste tewerkstellingsvergunning of zonder dat zij beschikken over een geldig verblijfsdocument waarop de aantekening staat: ‘Arbeid is vrij toegestaan’, is sprake van illegale
tewerkstelling.
Illegale tewerkstelling en aanverwante malafide praktijken kunnen rekenen op veel
belangstelling vanuit de Tweede Kamer en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Bij de behandeling van de begroting van het Ministerie van Sociale Zaken Werkgelegenheid voor 2010 zijn twee amendementen aangenomen van Spekman
c.s. die betrekking hebben op de inzet van de Arbeidsinspectie. Amendement 43 beoogt het oprichten van een programmaproject bij de Arbeidsinspectie in 2010 ter
verkenning van de aard en omvang van de problematiek van illegale tewerkstelling
en daaraan verwante overtredingen. In dit kader heeft Research voor Beleid in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid onderzoek gedaan
naar aard en omvang van illegale tewerkstelling en naar relatief onbekende en nieuwe fenomenen rond illegale tewerkstelling, een onderzoek dat wij met veel plezier
hebben uitgevoerd (hoewel in sommige gevallen de uitkomsten ons niet altijd even plezierig stemden).
In dit rapport beschrijven we ontwikkelingen in de omvang van illegale tewerkstelling,
de bereidheid tot naleving van de Wet arbeid vreemdelingen onder werkgevers en uitzendbureaus en de motieven voor niet-naleving, de verschillende sectoren waarin illegale tewerkstelling (relatief veel) voorkomt en de fenomenen en constructies rond illegale
tewerkstelling. De onderzoeksresultaten leiden vervolgens tot een beschouwing op de
vraag in hoeverre de omvang van illegale tewerkstelling werkelijk is gedaald, zoals de
Arbeidsinspectie constateert, en de vraag of er nieuwe fenomenen en sectoren zijn
waarin illegale arbeid voorkomt die nog onvoldoende in beeld zijn, waardoor het
beeld van betere naleving ten onrechte is ontstaan?
Het onderzoek is uitgevoerd door Bram Frouws, Martine van Ommeren, Suzanne
Bouma, Ralf Bovers en Gregor Walz. Ondergetekenden verzorgden de rapportage.
Onze hartelijke dank gaat uit naar de vele respondenten die ons gedurende het onderzoeksproces van waardevolle informatie hebben voorzien en naar de leden van de
begeleidingscommissie voor de prettige en constructieve samenwerking.
Bram Frouws
Lennart de Ruig
Douwe Grijpstra

3

4

Inhoudsopgave

1

Inleiding
1.1

7

1.1.1

Illegale tewerkstelling en samenhangende fenomenen

7

1.1.2

Handhaving

7

1.1.3

Verschuivingen en amendement 43

8

Doel- en vraagstelling

9

1.3

Onderzoeksopzet en verantwoording

10

1.3.1

Onderzoeksopzet

10

1.3.2

Onderzoeksverantwoording

13

Leeswijzer

15

Illegale tewerkstelling: omvang
2.1

2.2

2.3
3

Achtergrond van het onderzoek

1.2

1.4
2

7

17

Omvang: bestaande informatie

17

2.1.1

Resultaten van inspecties

17

2.1.2

Buitenlandse starters

18

2.1.3

Resultaten voorgaande onderzoeken

19

Omvang: onderzoeksresultaten

24

2.2.1

Projectie

24

2.2.2

Onderaannemers

25

2.2.3

Uurtarieven uitzendkrachten

26

2.2.4

Identiteitsfraude werknemers

27

2.2.5

Kwalitatieve schattingen

27

De balans opgemaakt: ontwikkelingen in de omvang van illegale tewerkstelling

29

Naleving en motieven

31

3.1

31

3.2

3.3

Naleving
3.1.1

Kennis van de regels

31

3.1.2

Kosten/baten

36

3.1.3

Mate van acceptatie

41

3.1.4

Normgetrouwheid van de doelgroep

42

3.1.5

Niet-overheidscontrole

45

3.1.6

Informele meldingskans

50

3.1.7

Controlekans

52

3.1.8

Detectiekans

55

3.1.9

Selectiviteit

58

3.1.10 Kans op een sanctie

59

3.1.11 Ernst van de sanctie

61

Motieven voor niet-naleving

62

3.2.1

Motieven van werkgevers

63

3.2.2

Motieven van arbeidsmigranten

65

Conclusies ten aanzien van naleving en motieven

66

5

4

5

6

Sectoren en doelgroepen

71

4.1

Inleiding

71

4.2

Type bedrijven

71

4.3

Specifieke sectoren

72

4.4

Doelgroepen en werving

82

Fenomenen rondom illegale tewerkstelling

87

5.1

Inleiding

87

5.2

Schijnconstructies met betrekking tot entree in Nederland

87

5.3

Schijnzelfstandigen

88

5.4

Constructies in de onderzochte sectoren

89

5.4.1

Constructie illegale tewerkstelling in de binnenvaart

89

5.4.2

‘Verkoop-op-stam’

90

5.4.3

Constructie van illegale tewerkstelling in de schoonmaaksector

92

5.4.4

Constructie van illegale tewerkstelling in de transportsector

93

5.4.5

Constructies van illegale tewerkstelling in de bouwsector

94

5.5

Cafetariamodel

96

5.6

Het faciliteren van illegale tewerkstelling

98

5.7

Uitbuiting

100

5.8

Andere fenomenen en constructies

102

5.8.1

104

Een blik over de grens: nieuwe fenomenen in België

Beschouwing

107

6.1

107

Bevindingen

Bijlage 1 Afkortingen

113

Bijlage 2 Literatuurlijst

115

Bijlage 3 Overzicht respondenten

119

Bijlage 4 Vragenlijst enquête werkgevers

121

Bijlage 5 Vragenlijst enquête uitzendbureaus

131

Bijlage 6 Standaard Bedrijfsindeling CBS

141

6

1

Inleiding

In opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft Research voor Beleid onderzoek gedaan naar de huidige omvang, aard en sectorale verschuivingen van illegale arbeid en naar de relatief onbekende problematiek rond illegale arbeid.
In dit eerste hoofdstuk komen achtereenvolgens de achtergrond van het onderzoek, de
doelstelling en onderzoeksvragen, de onderzoeksopzet en de reikwijdte van het onderzoek
aan bod.

1.1

Achtergrond van het onderzoek

1.1.1

I l l e g a l e t e w e r k s t e ll i n g e n s a m e n h a n g e n d e f e n om e n e n

De Wet arbeid vreemdelingen (Wav)1 regelt dat werknemers met een andere nationaliteit
dan de Nederlandse niet zonder meer in Nederland mogen werken. Alleen als zij afkomstig
zijn uit landen van de Europese Economische Ruimte (EER)2, met uitzondering van Bulgarije
en Roemenië, geldt vrij verkeer van werknemers. Met betrekking tot werknemers uit Bulgarije en Roemenië is het nieuwe kabinet van CDA en VVD voornemens het vereiste van een
tewerkstellingsvergunning te verlengen tot 1 januari 2014 indien de huidige omstandigheden ongewijzigd blijven3. Personen uit alle buiten de EER gelegen landen mogen alleen in
Nederland werken als ze beschikken over een geldig verblijfsdocument waarop de aantekening staat: ‘Arbeid is vrij toegestaan’ of als de werkgever beschikt over een geldige tewerkstellingsvergunning voor deze vreemdelingen. Voor bepaalde groepen, zoals zzp’ers, freelancers en kenniswerkers bestaan uitzonderingen.

1.1.2

Handhaving

De Arbeidsinspectie is belast met de handhaving van de Wav. De controle op de naleving
van de Wav vindt plaats via inspecties bij bedrijven. Dit gebeurt in het kader van projecten,
interventieteams of tips/meldingen. Tijdens de inspecties werkt de Arbeidsinspectie indien
nodig samen met andere diensten, zoals de Vreemdelingenpolitie, de Belastingdienst en
UWV.
Met ingang van 1 januari 2005 vindt de handhaving van de Wav voornamelijk bestuursrechtelijk plaats. Uitgangspunt van de invoering van de bestuurlijke boete is het efficiënter en
effectiever aanpakken van de werkgever die zich schuldig maakt aan illegale tewerkstelling.
De Arbeidsinspectie kan boetes geven zonder tussenkomst van het Openbaar Ministerie. De
afhandeling van de boetes gaat daardoor sneller. Om te voorkomen dat werkgevers financieel voordeel hebben als zij illegalen aan het werk helpen, zijn sinds 2005 hoge boetes ingevoerd. Rechtspersonen die de regels overtreden krijgen een boete van € 8.000 per ille1

Zie Bijlage 1 voor een lijst met afkortingen.
De EER (Europese Economische Ruimte) bestaat uit de landen van de Europese Unie plus Noorwegen, IJsland
en Liechtenstein.
3
Vrijheid en Verantwoordelijkheid. Regeerakkoord VVD-CDA.
2

7

gaal tewerkgestelde werknemer, natuurlijke personen krijgen een boete van € 4.000 per
illegaal tewerkgestelde werknemer. De boetes worden met 50 procent verhoogd als er binnen 24 maanden opnieuw een overtreding wordt geconstateerd.
De invoering van de bestuurlijke boete is samengegaan met een (verdere) verhoging van
het aantal controles door de Arbeidsinspectie, waardoor de pakkans voor malafide werkgevers is toegenomen. De hogere boete - in combinatie met de hogere pakkans van de werkgever - moet ervoor zorgen dat de werkgever die niet geneigd is zich te houden aan de regelgeving, alsnog ervoor kiest geen werknemers illegaal tewerk te stellen.
Naast het handhavingsbeleid van de Arbeidsinspectie heeft de overheid ook flankerend beleid ingevoerd. Met het flankerend beleid tracht de overheid voldoende garanties te creëren
voor een verantwoorde situatie na de invoering van het vrij verkeer van werknemers. Het
flankerend beleid omvat maatregelen met betrekking tot voorlichting, huisvesting, inburgering, samenwerking met sociale partners bij handhaving en de inzet van binnenlands aanbod.

1.1.3

V e r s c h u i vin g e n e n a m e n d e me n t 4 3

Illegale tewerkstelling en aanverwante malafide praktijken kunnen rekenen op belangstelling vanuit de Tweede Kamer en SZW. Bij de behandeling van de begroting van SZW voor
2010 zijn twee amendementen aangenomen van Spekman c.s. die betrekking hebben op de
inzet van de Arbeidsinspectie. De minister van SZW zal zich eerst richten op uitvoering van
amendement 43. Dit amendement beoogt het oprichten van een programmaproject bij de
Arbeidsinspectie in 2010 ter verkenning van de aard en omvang van de problematiek van
illegale tewerkstelling en daaraan verwante overtredingen.1 Op basis van de resultaten van
de verkenning bevat het programma tevens een tijdelijke intensivering van de inzet van de
Arbeidsinspectie in de strijd tegen uitbuiting van werknemers, onveilige werksituaties en
illegale tewerkstelling.
In reactie op het amendement heeft de minister ook besloten een extern onderzoeksbureau
in te schakelen, “… dat onderzoek doet naar (1) de huidige omvang, aard en sectorale verschuivingen van illegale arbeid en dat (2) de relatief onbekende problematiek rond illegale
arbeid uitdiept.” Naar aanleiding van deze toezegging heeft Research voor Beleid, na aanbesteding, de opdracht gekregen van SZW dit onderzoek uit te voeren.

1

Brief van de Minister van SZW aan de Tweede Kamer betreffende Amendementen Spekman c.s. begroting
SZW 2010, 15 maart 2010.

8

1.2

Doel- en vraagstelling

In het onderzoek staan de volgende twee hoofdvragen centraal.
Zijn er op het terrein van illegale tewerkstelling nieuwe fenomenen of sectoren te onderscheiden die op dit moment onvoldoende in beeld zijn? Zo ja, om welke fenomenen
en sectoren gaat het, wat is de relatieve omvang ervan en wat zijn relevante kenmerken?
Met welke andere overtredingen van werkgevers die buitenlandse werknemers tewerkstellen, gaan de bekende en nieuwe verschijningsvormen van illegale tewerkstelling
samen? In welke mate is er sprake van samenloop van illegale tewerkstelling en deze
overtredingen?
Uit deze centrale onderzoeksvragen zijn de volgende deelvragen af te leiden. Daarbij maken
we onderscheid tussen algemene vragen, verdiepende vragen en concluderende vragen.
Algemene vragen
1.

Welke sectoren en fenomenen zijn momenteel nog onvoldoende in beeld bij handhaving
van de Wav?

2.

a.

Sectoren

b.

Doelgroepen, zoals studenten

c.

Constructies, waaronder schijnzelfstandigheid

Wat is de omvang van deze fenomenen en van de illegale tewerkstelling in deze sectoren?

3.

a.

Absolute omvang

b.

Relatieve omvang

c.

Omvang ten opzichte van de cijfers van de handhaving

Wat zijn relevante kenmerken van deze fenomenen en van illegale tewerkstelling in deze sectoren?
a.

Arbeidsrelatie

b.

Herkomstland

c.

Werkzaamheden

d.

Regio

e.

Overige kenmerken

Verdiepende vragen
4.

Wat is de achtergrond van het ontstaan van deze fenomenen of van illegale tewerkstelling in deze sectoren?
a.

Motieven voor niet-naleven

b.

Contextuele factoren (overige wetgeving, ontwikkelingen in landen zelf, economi-

sche ontwikkelingen)
5.

Met welke andere overtredingen van werkgevers gaat illegale tewerkstelling samen? In
welke mate?
a.

Illegale entree Nederland

b.

Huisvesting

c.

Arbeid (verloningsfraude, arbeidsomstandigheden, ATW-fraude)

d.

Uitbuiting

e.

Afdrachtfraude

9

Conclusie
6.

Is de omvang van illegale tewerkstelling werkelijk gedaald, zoals de Arbeidsinspectie
constateert, of zijn er nieuwe fenomenen en sectoren waarin illegale arbeid voorkomt
die nog onvoldoende in beeld waren, waardoor het beeld van betere naleving ten onrechte is ontstaan?

1.3

Onderzoeksopzet en verantwoording

1.3.1

O n d e r z oek s o p z e t

De onderzoeksopzet bestond uit vier centrale onderdelen: literatuuronderzoek, oriënterende interviews in de eerste fase van het onderzoek, twee enquêtes (een telefonische enquête onder werkgevers en een internetenquête onder uitzendbureaus) en casestudies naar
specifieke sectoren of fenomenen. Hieronder lichten we elk van deze onderdelen kort toe.
Literatuuronderzoek
Literatuuronderzoek vormde een doorlopende activiteit in de onderzoeksopzet. Hoewel in
het onderzoek nieuwe en mogelijk nog onbekende ontwikkelingen rondom illegale tewerkstelling centraal staan, is het tevens van belang zicht te krijgen op wat bekend is. Op basis
van eerdere onderzoeken, beleidsstukken, evaluaties en cijfermatig materiaal is inzicht
verkregen in de bestaande en meest recente kennis over verschijningsvormen van illegale
tewerkstelling, het potentiële aanbod van buitenlandse werknemers en de stand van zaken
met betrekking tot inspectie en handhaving.
Oriënterende interviews
Het onderzoek ging van start met een brede oriëntatie op de problematiek door middel van
15 oriënterende interviews. Juist omdat het opsporen van nieuwe fenomenen en ontwikkelingen onderdeel is van het onderzoek is het van belang ‘tunnelvisie’ te voorkomen en hebben we ervoor gekozen niet alleen te spreken met de bekende respondenten in relatie tot
dit thema, zoals handhavers, maar ook partijen betrokken die met een frisse blik en andere
invalshoek naar de materie kijken. Daarom is gesproken met een breed spectrum van deskundigen op het gebied van illegale tewerkstelling en arbeidsmigratie het algemeen en arbeid in specifieke settings en branches in het bijzonder. In Bijlage 3 is een overzicht van
alle respondenten opgenomen (oriënterende interviews en casestudies).
Onderwerpen die tijdens deze interviews aan bod kwamen zijn:
Doelgroep
Sectorale verschuivingen
Nieuwe fenomenen: doelgroepen, constructies, etc.
‘Schijn-zzp’ers’: doelgroepen en sectoren
Schattingen omvang
Ontwikkelingen in de omvang van illegale tewerkstelling: daling en/of verschuiving?
Aard van illegale tewerkstelling: geografische spreiding, mate van georganiseerdheid,
herkomstland doelgroep, etc.
Achtergronden en oorzaken
Andere overtredingen

10

Tweetal enquêtes: werkgevers en uitzendbureaus
De volgende stap in het onderzoek was kwantitatief van aard: een telefonische enquête onder 613 werkgevers en een internetenquête onder 234 uitzendbureaus. De verdeling over
sectoren van de netto respons op de telefonische enquête onder werkgevers is als volgt:
Tabel 1.1

Verdeling netto respons enquête werkgevers over sectoren1

Sector
Grootte

Klein

Midden

Groot

A Landbouw, bosbouw en visserij

12

35

13

Totaal
60

B Delfstoffenwinning

1

7

5

13

C Industrie

5

55

12

72

D Energievoorziening

3

6

7

16

E Water winning en distributie bedrijven

5

24

15

44

F Bouwnijverheid

6

34

15

55

G Groot- en detailhandel; reparatie

11

40

12

63

H Vervoer en opslag

2

45

20

67

I Horeca

13

40

15

68

J Informatie en communicatie

1

19

5

25

K Financiële dienstverlening

2

9

12

23

L Verhuur en handel van onroerend goed

3

15

7

25

M Specialistische zakelijke diensten

2

14

9

25

N Verhuur en overige zakelijke diensten

4

18

9

31

R Cultuur, sport en recreatie

3

8

4

15

S Overige dienstverlening

2

5

4

11

Totaal

75

374

164

613

De telefonische enquête is uitgevoerd onder werkgevers in een naar grootteklasse gestratificeerde steekproef in een aantal sectoren2. Omwille van efficiency is aan het begin van de
enquête een screeningsvraag gesteld, die nagaat of werkgevers in hun vestiging wel eens
met werknemers werken met een niet-Nederlandse nationaliteit. Dit vanwege de aanname
dat het enquêteren van een relatief grote groep werkgevers die geen ervaring heeft met
het werken met buitenlandse werknemers minder relevante informatie voor het onderzoek
oplevert. Daarom is besloten alleen werkgevers te enquêteren die hier wel ervaring mee
hebben.
Gezien de aard van het onderzoek was het voorts van belang rekening te houden met sociale gevoeligheid. Sociale gevoeligheid is een complicerende factor binnen elk onderzoek
naar niet-naleving en fraude. Dit type onderzoek wordt vaak gekenmerkt door problemen
1

Voor een overzicht van de subbranches die onder deze sectoren vallen, zij verwezen naar de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS, opgenomen in Bijlage 6. In deze tabel zijn de namen van de sectoren uitgeschreven. In de tabellen en figuren in het vervolg van het rapport worden omwille van de leesbaarheid voor
een aantal sectoren verkorte sector aanduidingen aangehouden.
2
De steekproef is gestratificeerd getrokken op basis van sector en bedrijfsomvang, waarin een relatief groter
gewicht is toegekend aan sectoren waarin op basis van feitelijke cijfers en eerdere onderzoeken een relatief
hogere prevalentie van illegale tewerkstelling verwacht kan worden. Een aantal sectoren zoals onderwijs,
overheid en zorg is niet meegenomen in het onderzoek. Bedrijven met minder dan 5 werknemers zijn uitgesloten van deelname met uitzondering van de sector landbouw waarin ook bedrijven vanaf 2 werknemers zijn
meegenomen in de steekproef. Dit omdat in deze sector naar verwachting ook bedrijven met een relatief klein
aantal vaste werknemers gebruik maken van buitenlandse arbeidskrachten.

11

rondom (selectieve) non-respons en sociaal wenselijke antwoorden. Methoden die uitgaan
van de directe bevraging van werkgevers of werknemers leiden hierdoor tot onderschatting
en onbetrouwbare uitkomsten. Werknemers en werkgevers zullen uit angst voor mogelijke
consequenties (‘verklikken’) of vanwege sociale wenselijkheid immers niet snel erkennen
dat zij illegaal tewerkgesteld zijn of personen illegaal tewerkstellen. Er is daarom voor gekozen gebruiken te maken van twee meer indirecte wijzen van bevraging:
1 Nalevingsschatting: respondenten wordt gevraagd een schatting te maken van het gedrag en de motieven van collega’s uit de doelgroep. Op deze manier is een breder beeld
te verkrijgen van de omvang en samenstelling van de groep eventuele overtreders.1
2 Tafel van Elf: Met behulp van deze methode brengen we op indirecte wijze het nalevings- en overtredingsgedrag in kaart van de respondenten zelf en krijgen we inzicht in
de motivatie die achter overtredingen schuilgaat.2 De Tafel van Elf biedt zo een objectieve en gefundeerde basis om een inschatting te maken van het eigen nalevingsniveau van
de verschillende partijen, zonder dat het nodig is dit direct uit te vragen. We brengen
hiertoe voor beide geënquêteerde doelgroepen (werkgevers en uitzendbureaus) de elf
dimensies van de Tafel van Elf in beeld3.
Casestudies
In de verdiepende onderzoeksfase hebben we negen casestudies uitgevoerd rondom specifieke fenomenen en sectoren om diepgaand inzicht te krijgen in de aard en achtergrond van
illegale tewerkstelling. Bij de selectie zijn de voorgaande onderzoeksfasen en de gesprekken hierover met SZW leidend geweest. In de selectie van de casestudies is rekening gehouden met de volgende criteria:
Nog onvoldoende in beeld: kennislacune(s), nieuwe en opvallende verschijnselen
Bezit van een zekere ‘kritische massa’
Representativiteit
Spreiding en diversiteit
Onderzoekbaarheid
Uiteindelijk is gekozen voor de volgende negen casestudies:
Schoonmaaksector

Asbestverwijdering

Transport (vervoer over de weg)

Financiële ‘facilitators’

Het fenomeen ‘Verkoop-op-stam’

Bouw

Het fenomeen ‘cafetariamodel’

Het Westland

Binnenvaart

De uitvoering van de casestudies bestond uit literatuuronderzoek en gesprekken met betrokken werkgevers, werknemers, sociale partners en brancheverenigingen en andere betrokkenen.

1

Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2007). Handleiding nalevingsmonitor.
Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2006). De ‘Tafel van Elf’. Een veelzijdig instrument.
3
T1. Kennis van regels; T2. Kosten/baten; T3. Mate van acceptatie; T4. Normgetrouwheid; T5. Nietoverheidscontrole; T6. Meldingskans; T7. Controlekans; T8. Detectiekans; T9. Selectiviteit; T10. Sanctiekans;
T11. Sanctie-ernst.
2

12

Analyse
Na afronding van alle onderzoeksfasen vond de analyse plaats. Allereerst betreft dit de statistische analyse. In de steekproef van de werkgevers enquête is gestratificeerd naar sector
en grootteklasse. Daarnaast zijn alle werkgevers geënquêteerd die met buitenlandse werknemers werken. Op basis van het totale aantal benaderde bedrijven (inclusief bedrijven die
op basis van de screeningsvraag zijn uitgesloten van deelname) is in de steekproef per sector en grootteklasse de verhouding berekend van bedrijven die wel of niet werken met arbeidskrachten van niet-Nederlandse afkomst. Deze verhouding is vervolgens toegepast op
bedrijven in de populatie, zodat per sector en grootteklasse de weegfactor bepaald kon
worden rekening houdende met de aantallen bedrijven in de populatie die werken met buitenlandse werknemers.
Vervolgens zijn frequentietabellen en kruistabellen (naar sector, grootteklasse) uitgedraaid
en zijn de voor het rapport benodigde figuren en tabellen opgesteld.
N.B. In de bespreking van de enquêteresultaten in dit rapport spreken we over werkgevers en over
uitzendbureaus. Waar we deze termen gebruiken wordt eigenlijk respondenten uit deze doelgroepen
die de enquêtes hebben ingevuld bedoeld. Zeker bij de uitzendbureaus, waar geen weging heeft
plaatsgevonden omdat het steekproefkader onbekend is, is het niet mogelijk te resultaten te generaliseren naar de gehele ‘populatie’ van uitzendbureaus. Bij werkgevers heeft weliswaar wel een weging
plaatsgevonden, maar hoewel het totale aantal respondenten aanzienlijk is, kunnen de aantallen per
sector, en zeker bij sommige vragen die niet elke respondent krijgt, klein zijn. Daarom dient ook bij
de werkgevers voorzichtigheid betracht te worden in het generaliseren naar de gehele populatie werkgevers die met buitenlandse werknemers werken. Omwille van de leesbaarheid en om een duidelijk
onderscheid te maken tussen beide enquêtes kiezen we er echter voor de termen werkgevers respectievelijk uitzendbureaus te gebruiken.

Voor de analyse van de kwalitatieve data ten slotte (interviews en casestudies), is een descriptieve analysestrategie gebruikt, waarbij we de informatie over de aard van illegale tewerkstelling, verschuivingen, ontwikkelingen en trends hierin vanuit de verschillende perspectieven naast elkaar hebben gelegd leggen en per onderwerp geanalyseerd.

1.3.2

O n d er z oek s ve r a n tw o o r d i n g

Veel informatie in dit rapport is gebaseerd op kwalitatief onderzoek, namelijk interviews
met deskundigen op het gebied van illegale tewerkstelling en voorbeelden uit kwalitatieve
casestudies. De bevindingen zoals hier gepresenteerd zijn zodoende niet representatief
voor het gehele fenomeen van illegale tewerkstelling. Zeker omdat het een fenomeen is
waar maar moeilijk zicht op is te krijgen, gaven respondenten regelmatig aan dat sprake is
van vermoedens of ‘van horen zeggen’. Echter, er is gesproken met deskundigen vanuit
zeer verschillende invalshoeken en met een behoorlijke mate van zekerheid kunnen we zodoende stellen dat de resultaten betrouwbaar en indicatief voor datgene wat er daadwerkelijk speelt rondom illegale tewerkstelling.
Een beleidsonderzoek naar nieuwe, criminele fenomenen die nog niet in beeld zijn bij de
SIOD en de Arbeidsinspectie kent bovendien inherente beperkingen. Verschillende respondenten stellen dat het moeilijk te bepalen is wat nieuwe fenomenen zijn of wat nieuwe ont-

13

wikkelingen zijn, bijvoorbeeld wat betreft doelgroepen of sectoren. Wanneer de eerste
slachtoffers zich melden is een fenomeen vaak alweer enige maanden of zelfs jaren oud.
Wanneer signalen over nieuwe fenomenen beleidsonderzoekers bereiken op basis van, gegeven de randvoorwaarden van de onderzoeksopdracht, een serie interviews en kleinschalige casestudies, kunnen vraagtekens worden gesteld bij de mate waarin daadwerkelijk sprake is van nieuwe fenomenen. Enkele respondenten stellen dat voor het volledig uitdiepen
van bepaalde fenomenen of branches waarover sterke vermoedens van illegaliteit bestaan,
denk bijvoorbeeld aan de zogeheten ‘Chinese wellness branche1’, mogelijk bijzondere opsporingsmethoden zijn vereist, methoden die vanzelfsprekend niet tot het gebruikelijke repertoire van de beleidsonderzoeker behoren.
Het rapport dient daarom voornamelijk als overzicht en bundeling van bestaande kennis,
waarin experts vanuit verschillende invalshoeken hun licht laten schijnen over een per definitie complexe problematiek waarvan een inherent en onderscheidend kenmerk is dat het
zich zoveel als mogelijk aan de zichtbaarheid onttrekt. We pretenderen in dit rapport dan
ook niet het fenomeen illegale tewerkstelling volledig te kunnen beschrijven en kennis en
opsporingslacunes te kunnen blootleggen. Dit rapport moet vooral aanknopingspunten bieden voor verder onderzoek en verdere beleidsvorming.
Ten slotte gelden met betrekking tot de resultaten over de omvang van illegale tewerkstelling en nieuwe fenomenen nog enkele kanttekeningen. Allereerst zijn de cijfers van inspectie en opsporing niet volledig indicatief voor de ontwikkelingen in omvang. Inspectie- en opsporingsdiensten (Arbeidsinspectie, SIOD) werken project- en risico-gestuurd. Wanneer men
besluit nader onderzoek te verrichten naar een bepaalde sector of een bepaalde doelgroep,
stijgen de cijfers met betrekking de omvang van illegale tewerkstelling in die sector of binnen
die doelgroep normaal gesproken. Immers, bij intensievere controle treft men doorgaans meer
aan. Dergelijke cijfers zijn dan ook maar een beperkte indicatie voor de daadwerkelijke omvang.
Ten tweede is een belangrijke ontwikkeling de invoering van vrij verkeer van werknemers
uit de nieuwe lidstaten van de EU per 1 mei 2007. Met name onder de groep Polen kwam
tot die tijd relatief veel illegale tewerkstelling voor. Vanzelfsprekend laten de cijfers na 1
mei 2007 dan ook een dalende trend zien. Dat maakt het per definitie lastig op betrouwbare wijze een vergelijking te maken tussen cijfers en onderzoeken van voor 2007 en na
2007.
Voor ontwikkelingen in de omvang is ten slotte slechts ten dele terug te grijpen op eerdere
onderzoeken. Behalve het feit dat een belangrijke groep arbeidsmigranten waarvoor voorheen een tewerkstellingsvergunning nodig was, nu legaal in Nederland werkt, is ook sprake
van andere methoden van onderzoek (telefonisch versus internet, randomized response
versus nalevingsschatting) of wanneer dezelfde methode is gebruikt (zoals de ‘Tafel van Elf’
in het onderzoek van Regioplan uit 2005 en in onderhavig onderzoek) een niet volledig vergelijkbare vragenlijst. In paragraaf 2.1.3 gaan we verder in de op de vergelijkbaarheid van
onderzoeken.

1

Massage- of kapperszaken waarover vermoedens omtrent illegale prostitutie en illegale tewerkstelling bestaan.

14

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 komt allereerst de omvang van illegale tewerkstelling aan bod. Wat is bekend op basis van bestaande cijfers en eerdere onderzoeken, wat is op basis van de onderzoeksresultaten te zeggen over de huidige omvang en hoe verhoudt zich dit tot elkaar (de
balans opgemaakt). Hoofdstuk 3 vervolgt met een bespreking van naleving (op basis van
de ‘Tafel van Elf’) door werkgevers en uitzendbureaus en de motieven voor niet-naleving.
In hoofdstuk 4 zoomen we in op een aantal sectoren en komen de doelgroepen, naar nationaliteit, waarop illegale tewerkstelling betrekking heeft aan bod. In hoofdstuk 5 ten slotte
staan de fenomenen met betrekking tot illegale tewerkstelling en de overtredingen die samen gaan met illegale tewerkstelling of het inzetten van buitenlandse arbeidskrachten centraal, waarna hoofdstuk 6 een beschouwing geeft op de onderzoeksresultaten aan de hand
van de zes onderzoeksvragen.

15

16

2

Illegale tewerkstelling: omvang

2.1

Omvang: bestaande informatie

Deze paragraaf geeft een overzicht van bekende informatie over de omvang van illegale
tewerkstelling in Nederland. Bronnen zijn de resultaten van inspecties van de Arbeidsinspectie, cijfers van de Kamer van Koophandel over het aantal buitenlandse starters en publicaties over illegale tewerkstelling. Door de verschillende cijfers en resultaten op een rij
te zetten, ontstaat een eerste beeld van de omvang van illegale tewerkstelling in Nederland.

2.1.1

R e s u l t a t e n van i n s p e c t i e s

De Arbeidsinspectie controleert jaarlijks meer dan tienduizend werkgevers op overtreding
van de Wav. De controles vinden niet willekeurig plaats, maar in sectoren en bedrijven
waar het risico op overtreding hoog wordt geacht of naar aanleiding van meldingen. Daardoor zullen, zoals al aangestipt in het vorige hoofdstuk, cijfers van de Arbeidsinspectie
waarschijnlijk een overschatting geven van het percentage werkgevers dat de Wav overtreedt. Bedrijven en sectoren waar het risico op overtreding laag wordt geacht, zullen immers in veel mindere mate worden gecontroleerd.
Het aantal illegaal tewerkgestelden dat de Arbeidsinspectie jaarlijks aantreft, vormt juist
een onderschatting van het werkelijke aantal illegaal tewerkgestelden. De Arbeidsinspectie
kan immers nooit alle werkgevers controleren en daarmee is het onwaarschijnlijk dat men
alle illegaal tewerkgestelden aantreft. Toch zijn zowel deze aantallen als het percentage
overtredingen zinvolle indicatoren. Ten eerste geven de aantallen een absolute ondergrens
aan van de omvang van illegale tewerkstelling in Nederland. Ten tweede laten de aantallen
en percentages door de jaren heen een ontwikkeling zien. En ten derde zijn deze cijfers te
gebruiken om andere onderzoeksresultaten tegen af te zetten.
De onderstaande tabel laat zien bij hoeveel procent van de inspecties er een overtreding
was van de Wav en/of de Wet minimumloon en minimum vakantiebijslag (WML).1 Ook geeft
de tabel weer hoeveel illegaal tewerkgestelde personen de Arbeidsinspectie heeft aangetroffen en welke nationaliteit deze personen hebben.

1

In haar jaarverslagen publiceert de Arbeidsinspectie geen afzonderlijke cijfers over de Wav. Overtreding van
de Wav gaat echter zeer regelmatig gepaard met overtreding van de WML en andersom.

17

Tabel 2.1

Resultaten inspecties naleving Wav + WML
2005

2006

2007

2008

2009

% overtredingen Wav en/of WML

25%

23%

18%

16%

17%

Illegaal tewerkgestelde personen

4.656

5.478

2.894

2.007

2.506

Poolse

-

2.286

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Bulgaarse

-

384

574

542

656

Chinese

-

681

554

294

318

Turkse

-

570

332

277

212

Roemeense

-

61

67

196

167

Overige

-

1.496

1.367

698

1.153

Bron: Jaarverslagen Arbeidsinspectie 2006, 2007, 2008, 2009

Op grond van de cijfers van de Arbeidsinspectie is de conclusie te trekken dat illegale tewerkstelling rond 2007 sterk is afgenomen. Het percentage overtredingen daalde van 25
procent in 2005 naar 17 procent in 2009. Het aantal aangetroffen illegaal tewerkgestelden
daalde van 4.656 in 2005 naar 2.506 in 2009. Ongeveer 33 procent, ofwel 823 personen
van de het aantal illegaal tewerkgestelden is afkomstig uit Bulgarije of Roemenië. Het jaar
ervoor waren dit er 738.
De belangrijkste verklaring voor de afname in de afgelopen jaren lijkt het vrij verkeer van
werknemers uit de MOE-landen1, in het bijzonder Polen te zijn. Nadat MOE-landers per 1
mei 2007 legaal in Nederland mogen werken, is het aantal aangetroffen illegaal tewerkgestelde personen gedaald.
Er lijkt op basis van de cijfers van de Arbeidsinspectie slechts een beperkte vervanging
plaats te vinden van MOE-landers door illegaal tewerkgestelde personen uit andere landen.
Wel is vanaf 2007 een duidelijke stijging te zien van het aantal illegaal tewerkgestelde personen uit Bulgarije en Roemenië. Deze stijging is echter te klein om een volledige vervanging van MOE-landers voor rekening te kunnen nemen.

2.1.2

Buitenlandse starters

De Kamers van Koophandel (KvK) houden bij hoeveel buitenlanders zich in Nederland vestigen als ondernemer. Uit de cijfers blijkt dat het aantal startende ondernemers van buitenlandse origine al enkele jaren fors stijgt, in verhouding iets sterker dan de totale groei van
het aantal starters.

1

Polen, Hongarije, Estland, Letland, Litouwen, Tsjechië, Slowakije en Slovenië.

18

Tabel 2.2

Aantal buitenlandse starters naar nationaliteit (top 8)
2006

2007

2008

2009

Ontwikkeling

Turkije

2.100

2.280

2.680

3.300

Polen

3.350

2.240

1.910

1.400

- 58%

Bulgarije

<200

1.590

2.510

2.100

+ 2100%

Suriname

1.300

1.550

1.900

2.300

+ 77%

Marokko

990

1.300

1.400

1.600

+ 62%

Roemenië

<200

530

680

710

+ 710%

Indonesië

480

500

560

580

+ 21%

Sovjet Unie

<200

<200

<200

680

+ 680%

Totaal buitenlandse starters

16.760

19.130

20.260

25.830

+ 54%

2006-2009
+ 57%

Bron: Kamers van Koophandel, Startersprofiel 2006 t/m 2009. Als het aantal lager is dan 200 wordt het aantal gesteld op 100 voor de berekening van de procentuele groei of afname. De nationaliteit van ondernemers wordt sinds
de Handelsregisterwet van 1998 niet meer geregistreerd, daarom wordt gekeken naar het geregistreerde geboorteland.

De grootste groep startende ondernemers bestaat in 2009 uit Turken, gevolgd door Surinamers en Bulgaren. Polen stond in 2006 nog op de eerste plaats en heeft inmiddels veel
terrein verloren. De KvK vermoedt dat dit komt doordat veel Polen werkzaam zijn in de
bouw en die sector hard is getroffen door de economische crisis. Een alternatieve verklaring
is dat Polen sinds de invoering van het vrij verkeer van werknemers in 2007 niet meer als
schijnzelfstandigen proberen aan het werk te komen, maar langs legale weg gaan werken
als werknemers.
Uit de tabel blijkt verder dat er een zeer forse groei is van het aantal Bulgaarse starters,
maar die groei in 2009 enigszins lijkt getemperd. Ook de groei van het aantal Roemeense
starters is aanzienlijk, maar minder groot dan die van Bulgaren. In 2009 worden er voor
het eerst starters geregistreerd die afkomstig zijn uit de (voormalige) Sovjet Unie, een land
dat hard is getroffen door de economische crisis. De forse groei van het aantal starters uit
Bulgarije en Roemenië doet vermoeden dat veel werknemers het vrij verkeer van diensten
gebruiken of misbruiken om in Nederland te kunnen werken.

2.1.3

Resultaten voorg a a n de o nderz o ek en

Aantal illegaal tewerkgestelde personen
In de afgelopen jaren zijn er verscheidene rapporten verschenen waarin een schatting
wordt gemaakt van de omvang van het aantal illegaal tewerkgestelde personen in Nederland. Tussen de onderzoeken bestaan grote verschillen waardoor de cijfers niet zondermeer
zijn te vergelijken, iets wat ook door anderen is geconstateerd1.

1

Zie: Heyma, A., et al. (2008). De economische impact van arbeidsmigratie uit de MOE-landen, Bulgarije en
Roemenië. Een studie naar omvang, aard en economische effecten van arbeidsmigratie. Amsterdam: SEO;
Research voor Beleid (2008). Nieuwe grenzen, oude praktijken. Onderzoek naar malafide bemiddelaars op de
arbeidsmarkt. H. de Bondt en D. Grijpstra
Groenewoud, M. en van Rij, C. (2007). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen in 2006. Onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.

19

De belangrijkste verschillen betreffen:
De doelgroep van het onderzoek. Soms bestaat de doelgroep uit illegaal in Nederland
verblijvende vreemdelingen, soms uit arbeidsmigranten uit MOE-landen en soms uit
personen die illegaal tewerk worden gesteld op uitzendbasis. In veel gevallen gaat het
om een deel van de totale groep illegaal tewerkgestelden in Nederland.
De methode van onderzoek. Geschatte cijfers worden ruwweg gebaseerd op drie soorten bronnen: 1) interviews en enquêtes waarin experts of direct betrokken wordt gevraagd een inschatting te maken van de omvang van illegale tewerkstelling, 2) registraties van arbeidsmigranten, illegalen en illegaal tewerkgestelden, 3) enquêtes waarin
werkgevers wordt gevraagd of ze personen illegaal tewerkstellen.
Het gebruik van stand- of stroomcijfers. Een standcijfer betreft het aantal op één bepaald moment (peildatum), een stroomcijfer betreft het aantal over een bepaalde periode, bijvoorbeeld een jaar.
Een overeenkomst tussen de onderzoeken is dat geen van de onderzoeken ‘harde’ cijfers
bevat. Het fenomeen illegale tewerkstelling is immers niet alleen lastig grijpbaar voor
handhavers, maar ook voor onderzoekers. In alle gevallen nemen de onderzoekers noodgedwongen hun toevlucht tot het maken van een schatting en het geven van indicaties. Er
vindt geen monitoronderzoek plaats naar de omvang van illegale tewerkstelling. Na 2007
zijn er ook geen beredeneerde schattingen meer gemaakt van het aantal illegaal tewerkgestelden.
Onderstaande tabel geeft de uitkomsten van de schattingen die in de loop van de afgelopen
jaren zijn gepubliceerd in onderzoeken naar de omvang van de illegale tewerkstelling, malafide praktijken en de aantallen in Nederland werkzame personen uit verschillende relevante landen.
Tabel 2.3
Jaar

Resultaten onderzoeken naar illegale tewerkstelling en aanverwante aspecten

Bureau

Doelgroep

Omvang in aantal personen

2004

Research voor Beleid

Illegaal tewerkgestelden

150.000 tot 211.000

2005

Regioplan

Illegaal tewerkgestelden

66.750 tot 89.000

2006

Research voor Beleid

Illegaal tewerkgestelden op

60.000 tot 97.000

uitzendbasis
2007

Regioplan

Illegaal tewerkgestelden

2008

SEO

Arbeidsmigranten uit MOE-

86.250 tot 115.000
158.000

landen, Bulgarije, Roemenië
2008

Research voor Beleid

2009

RISBO

Malafide bemiddelden
Arbeidsmigranten uit MOE-

105.000 tot 120.000
165.000

landen, Bulgarije, Roemenië

De schattingen lopen fors uiteen. Het onderzoek van Research voor Beleid uit 2004 was gericht op de totale omvang van illegale tewerkstelling in Nederland, geschat op circa
180.000 personen (150.000 tot 211.000)1. Basis voor het onderzoek vormden interviews,
cijfers van UWV, de Belastingdienst, SIOD en de Arbeidsinspectie en enkele aannames.

1

Research voor Beleid (2004). Over de grens. Een onderzoek naar illegale activiteiten op het gebied van uitzendarbeid. M. Zuidam en D.H. Grijpstra.

20

Regioplan schatte het aantal illegaal tewerkgestelde personen in 2005 op 66.750 tot 89.000
personen1. Daarbij is gebruik gemaakt van de zogenoemde randomised response methode.
Kern van deze methode is een enquête onder werkgevers waarvan een deel wel een reëel
antwoord geeft en een ander deel niet. Welke werkgever wat doet hangt van het toeval af.
Omdat wel bekend is hoe groot de kans op een niet reëel antwoord is, kunnen de onderzoekers een schatting maken van de daadwerkelijke scores. De lagere schattingen op basis
van de randomised response methode zijn mogelijk verklaarbaar door sociaal wenselijke
beantwoording, non-respons van echt grote fraudeurs, ontbreken van malafide nietgeregistreerde uitzendondernemingen in de steekproef en (mede daardoor) een onderschatting van het gemiddelde aantal illegaal tewerkgestelden per werkgever.
Het onderzoek van Research voor Beleid uit 2006 geeft een schatting van 60.000 tot
97.000 illegaal tewerkgestelden2. Dat is een veel lagere schatting dan het onderzoek uit
2004, omdat er alleen gekeken is naar illegaal tewerkgestelden op uitzendbasis. De cijfers
zijn dus niet te vergelijken en er zijn ook geen ontwikkelingen uit te destilleren. Ook de cijfers van de vervolgmeting van Regioplan uit 2007 zijn niet te vergelijken met de meting uit
2005 3. In het onderzoek uit 2007 is een andere randomised response methode gehanteerd
en ook een andere methode van dataverzameling (internet in plaats van telefonisch). De
ogenschijnlijke stijging naar 86.250 tot 115.000 illegaal tewerkgestelde personen is dus
niet toe te schrijven aan een toename van het fenomeen.
In 2008 heeft SEO onderzoek gedaan naar de economische impact van arbeidsmigranten
uit de MOE-landen, Bulgarije en Roemenië4. Men komt tot de conclusie dat er in Nederland
circa 158.000 arbeidsmigranten uit de MOE-landen inclusief Bulgarije en Roemenië zijn.
Door de methode van onderzoek en het gebruik van het begrip ‘arbeidsmigrant’ geeft het
onderzoek geen beeld van illegale tewerkstelling. De groep arbeidsmigranten omvat in theorie namelijk zowel legaal tewerkgestelde als illegaal tewerkgestelde personen, maar doordat men zich baseert op de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) en het Sociaal Statistisch Bestand (SSB) van het CBS, vallen ‘illegale werknemers en zelfstandigen, alsmede
werknemers die tijdelijk zijn uitgezonden door een buitenlands bedrijf (niet zijnde een uitzendbureau) (…) hier dus buiten.”5
Het onderzoek van Research voor Beleid uit 2008 is niet zozeer gericht op illegale tewerkstelling, maar op malafide praktijken6 waar werknemers van malafide uitleners mee te maken krijgen7.

1

Mosselman, M. & van Rij, C. (2005). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen. Een eerste onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.
2
Research voor Beleid (2006). Grenzen verleggen. Een onderzoek naar grensoverschrijdende arbeidsbemiddeling in 2006. J. Dijkema, P. Bolhuis en M. Engelen.
3
Groenewoud, M. en van Rij, C. (2007). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen in 2006. Onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.
4
Heyma, A., et al. (2008). De economische impact van arbeidsmigratie uit de MOE-landen, Bulgarije en Roemenië. Een studie naar omvang, aard en economische effecten van arbeidsmigratie. Amsterdam: SEO.
5
Idem.
6
De term malafide praktijken komt enkele malen terug in dit rapport, vaak in relatie tot malafide uitzendbureaus. Zie paragraaf 2.1.3 voor een definitie van malafide praktijken.
7
Research voor Beleid (2008). Nieuwe grenzen, oude praktijken. Onderzoek naar malafide bemiddelaars op de
arbeidsmarkt. H. de Bondt en D. Grijpstra.

21

De term malafiditeit komt, meestal in relatie tot malafide praktijken door uitzendbureaus, enkele malen terug in dit rapport. Hieronder verstaan we uitzendbureaus die zich doelbewust of met bewuste
nalatigheid schuldig maken aan verschillende vormen van illegale praktijken zoals illegale tewerkstelling, arbeidstijdenwet-fraude, afdracht/premiefraude, verloningsfraude, exorbitant hoge inhoudingen
(voor bijvoorbeeld reiskosten, huisvesting of boetes) of uitbuiting 1.
Ook het begrip uitbuiting komt enkele malen terug. Het gaat bij uitbuiting om grove misstanden,
waarbij het slachtoffer in zijn of haar fundamentele mensenrechten wordt geschonden en ernstig beperkt is dan wel redelijkerwijs meent te zijn in de vrijheid om zich aan die situatie te onttrekken. We
beperken ons hier tot uitbuiting in andere sectoren dan de seksindustrie (‘overige uitbuiting’), een
onderscheid dat ook gemaakt wordt door de Nationaal Rapporteur Mensenhandel (NRM) 2. In hoofdstuk
5 gaan we verder in op uitbuiting.

Op basis van een enquête onder uitzendbureaus en een meerpuntsschatting komt het onderzoek tot 105.000 tot 120.000 personen die te maken krijgen met malafide praktijken.
Ook dit aantal is lastig te vergelijken met eerdere onderzoeken. Dat komt niet alleen doordat malafide praktijken worden bestudeerd, maar ook doordat er sinds 1 mei vrij verkeer
van werknemers met de MOE-landen geldt. In het onderzoek wordt gesuggereerd dat het
openzetten van de grenzen waarschijnlijk leidt tot een toename van andere malafide praktijken dan illegale tewerkstelling.
Ten slotte is een onderzoek van RISBO beschikbaar waarin een beeld wordt geschetst van
de omvang van de groep arbeidsmigranten uit de MOE-landen3. Het onderzoek komt tot de
conclusie dat er op enig moment circa 165.000 arbeidsmigranten uit de MOE-landen in Nederland zijn.
Op basis van de verschillende onderzoeken valt te concluderen dat een duidelijke ontwikkeling of patroon in het aantal illegaal tewerkgestelden ontbreekt. In kwalitatieve zin valt wel
een aantal zaken te concluderen, zeker als daarbij ook enkele andere onderzoeken worden
geraadpleegd. Door Ecorys geïnterviewde experts zeggen dat er in de afgelopen jaren een
verschuiving is geweest van illegaal tewerkgestelde werknemers naar verkapte dienstverlening4. Hierbij worden diensten van MOE-migranten en Bulgaren en Roemenen ingehuurd,
maar eigenlijk is er sprake van een werkgever-werknemer verhouding. In dit geval werd
dus het vrije verkeer van diensten, dat wel al ingevoerd was, misbruikt om werknemers in
dienst te nemen. SEO Economisch Onderzoek vermoedt dat het aantal niet-geregistreerde
arbeidsmigranten sterk is afgenomen. Wat overblijft aan illegaal tewerkgestelden zijn vooral Bulgaren5. Er lijken meer Bulgaren illegaal dan legaal in Nederland aan het werk te zijn,
aangezien alleen al het aantal door de Arbeidsinspectie aangetroffen illegaal tewerkgestelde
Bulgaarse werknemers de helft is van het aantal Bulgaren met een tewerkstellingsvergunning.

1 Research voor Beleid (2010). Grenzen stellen. Omvang van en maatregelen tegen malafide praktijken in de
uitzendbranche. G.P. Walz, B. Frouws, en D.H. Grijpstra.
2
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2007). Mensenhandel. Vijfde rapportage van de Nationaal Rapporteur.
3
Weltevrede, A.M., et al. (2009), Arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. Een profielschets van recente
arbeidsmigranten uit de MOE-landen. Rotterdam: Risbo.
4
Versantvoort, M.C., et al. (2006). Evaluatie werknemersverkeer MOE-landen. Rotterdam: Ecorys.
5
Heyma, A., et al. (2008). De economische impact van arbeidsmigratie uit de MOE-landen, Bulgarije en Roemenië. Een studie naar omvang, aard en economische effecten van arbeidsmigratie. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.

22

Aantal bedrijven
In enkele van de bovengenoemde publicaties komt ook de naleving van de Wav door bedrijven aan bod. Daardoor ontstaat een beeld van het percentage en/of aantal bedrijven
dat (waarschijnlijk) personen illegaal tewerkstelt.
Uit het onderzoek van Regioplan uit 2005 blijkt dat tijdens het onderzoek 19 procent van
de bedrijfsmatige werkgevers heeft aangegeven dat zijn of haar bedrijf in de twaalf maanden voorafgaand aan de telefonische enquête, op één of meer dagen, één of meer vreemdelingen heeft laten werken (rechtstreeks of via een uitzendbureau of onderaannemer)
zonder dat de formele werkgever over de vereiste twv beschikte. Dit betekent dat in de
twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek circa 89.650 bedrijven en instellingen artikel 2 van de Wav hebben overtreden1.
Uit het onderzoek blijkt verder dat 14 procent (+/- 4 procent2) van de werkgevers wel eens
gebruik maakte van aannemers en/of uitzendbureaus waarvan ze vermoedden dat ze
vreemdelingen illegaal tewerkstelden. Verder controleerde 42 procent (+/- 4 procent) van
de werkgevers niet altijd de papieren van de arbeidskrachten die ze in dienst hebben of inhuren via een uitzendbureau of loonbedrijf. Daarnaast is de respondenten gevraagd welk
percentage bedrijven in hun branche met illegalen werkt (projectietechniek). Deze respondenten denken gemiddeld dat het gaat om 17 procent van de werkgevers in hun branche.
De vervolgmeting van dit onderzoek in 2006 geeft andere resultaten3. Dat komt doordat
andere methoden zijn gebruikt en gecorrigeerd is voor respondenten die de randomised
response methode niet begrepen. Op basis van de in dat jaar toegepaste randomised response methode is het geschatte percentage Nederlandse werkgevers dat in 2006 één of
meer vreemdelingen illegaal te werk heeft gesteld, negen procent (+/-2 procent). Uitschieters zijn de sectoren schoonmaak (19 procent), horeca (14 procent) en landbouw (14 procent). De onderzoekers hebben ook de resultaten van het onderzoek uit 2004 gecorrigeerd.
Dan blijkt dat het totale percentage in 2004 op 11 procent (+/- 2 procent) lag. Er lijkt dus
sprake te zijn van een daling.
Het onderzoek bevat ook twee andere indicaties voor het aantal bedrijven dat de Wav overtreedt. Er is gevraagd hoeveel werkgevers vermoeden dat onderaannemers illegaal tewerkgestelde werknemers in dienst hebben. Dit betreft 11 procent (+/- 2 procent) van de respondenten, met uitschieters in de bouw (19 procent) en landbouw (17 procent). Ook is de
respondenten gevraagd welk percentage bedrijven in hun branche met illegalen werkt. De
uitkomst is dat volgens respondenten gemiddeld 9 procent van de bedrijven in hun branche
met illegaal tewerkgestelden werkt.
De onderzoekers geven overigens aan dat deze laatste vraag alleen is ingevuld door mensen die bij de eerdere vraag hadden aangegeven te denken dat er werkgevers binnen hun
1

Mosselman, M. & van Rij, C. (2005). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen. Een eerste onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek. Overigens is onduidelijk in hoeverre in deze schatting
ook Nederlandse bedrijven zijn betrokken die deze vreemdelingen in hun eigen land te werk hadden gesteld
(waarvoor uiteraard geen tewerkstellingsvergunning nodig is).
2
Dit is de foutenmarge. Dit betekent dat het werkelijke percentage met een betrouwbaarheid van 95 procent
maximaal 4 procent hoger of lager ligt.
3
Groenewoud, M. en van Rij, C. (2007). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen in 2006. Onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.

23

branche gebruikmaken van illegale arbeidskrachten. Als ook rekening wordt gehouden met
de werkgevers die eerder hadden aangegeven dat er binnen hun branche niet met illegale
arbeidskrachten wordt gewerkt (en het percentage in deze gevallen op 0 procent wordt gesteld), blijkt dat volgens respondenten gemiddeld (slechts) 3 procent van de bedrijven in
hun branche met illegaal tewerkgestelden werkt.

2.2

Omvang: onderzoeksresultaten

In het kader van het onderhavige onderzoek zijn twee enquêtes uitgevoerd: een telefonische enquête onder 613 werkgevers en internetenquête onder 234 uitzendbureaus. Daarnaast zijn vele experts en betrokkenen geïnterviewd. Op basis van deze kwantitatieve en
kwalitatieve bronnen is een schatting te maken van de omvang van illegale tewerkstelling.
In de volgende paragraaf bespreken we de cijfers en resultaten uit het onderzoek. Daarna
trekken we enkele conclusies over ontwikkelingen.

2.2.1

P r o je c t i e

Een manier om inzicht te krijgen in het percentage bedrijven dat betrokken is bij illegale
tewerkstelling, is het vragen aan werkgevers hoeveel procent van hun collega’s in de sector
vermoedelijk gebruikmaakt van illegaal tewerkgestelde krachten. De idee achter deze projectieve schattingsmethode is dat één individu geen goede schatting kan maken, maar dat
de gemiddelde schatting van alle individuen bij elkaar een behoorlijk nauwkeurig beeld oplevert.
Tabel 2.4

Percentage werkgevers in de eigen sector dat volgens respondenten de Wav
overtreedt (naar sector)1

Sector

1

%

Landbouw

10%

Delfstoffen

15%

Industrie

6%

Energie

4%

Waterwinning

7%

Bouw

5%

Handel

4%

Transport en logistiek

8%

Horeca

19%

ICT

3%

Financiële diensten

2%

Onroerend goed

7%

Specialistische zakelijke diensten

5%

Verhuur en overige zakelijke diensten

13%

Cultuur, sport en recreatie

3%

Overige diensten

5%

Totaal

8%

Voor een overzicht van de subbranches die onder deze sectoren vallen, zij verwezen naar de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS, opgenomen in Bijlage 6.

24

Volgens de respondenten overtreedt gemiddeld 8 procent van de werkgevers de Wav. Het
blijkt dat vooral respondenten in de horeca (19 procent) en in de delfstoffen (15 procent)
verwachten dat werkgevers in hun sector de Wav overtreden.
Ook in de internetenquête onder uitzendbureaus is gevraagd hoeveel procent van de werkgevers in hun branche vermoedelijk de Wav overtreden. De gemiddelde schatting is 14 procent. De uitzendbranche is daarmee – zoals ook in diverse eerdere onderzoeken is vastgesteld – tot de sectoren te rekenen waarbinnen relatief veel overtredingen van de Wav voorkomen.

2.2.2

Onderaannemers

Werkgevers die personeel inlenen of gebruikmaken van aangenomen werk, dienen de identiteit van ingeleende vreemdelingen te controleren. Als werkgevers een (onder)aannemer of
uitzendbureau inhuren die met illegale tewerkgestelde krachten werkt, overtreden zowel de
werkgevers als de (onder)aannemer of het uitzendbureau de Wav. In de enquête onder
werkgevers is gevraagd of zij in het verleden wel eens gebruik gemaakt hebben van aannemers, uitzendbureaus of onderaannemers waarvan ze vermoeden dat ze met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten werken.
Tabel 2.5

Heeft u in het verleden wel eens gebruik gemaakt van aannemers, uitzendbureaus of onderaannemers waarvan u vermoedt dat ze met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten werken?

Sector

Ja

Nee

Landbouw

27%

73%

Delfstoffen

10%

90%

Industrie

6%

94%

Energie

18%

82%

Waterwinning

6%

94%

Bouw

13%

87%

Handel

6%

94%

Transport en logistiek

10%

90%

Horeca

9%

91%

ICT

4%

96%

Financiële diensten

2%

98%

Onroerend goed

17%

83%

Specialistische zakelijke diensten

7%

93%

Verhuur en overige zakelijke diensten

26%

74%

Cultuur, sport en recreatie

-

100%

Overige diensten

-

100%

10%

90%

Totaal

In totaal zegt 10 procent van de respondenten dat zij in het verleden wel eens gebruik gemaakt hebben van (onder)aannemers waarvan ze vermoeden dat die met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten werken. Een aantal sectoren valt in negatieve zin op. Dat zijn de
sectoren landbouw (27 procent) en verhuur en overige zakelijke diensten (26%). Overigens
zeggen deze cijfers niets over de huidige situatie, omdat de vraagstelling betrekking heeft
op het verleden.

25

2.2.3

U u r t a r i e v e n u i t z e nd k r a c h t e n

Een andere, zij het vrij indirecte manier waarop een indicatie is te verkrijgen van de omvang is te kijken naar het all-in uurtarief dat doorgaans wordt betaald voor uitzendkrachten. Wanneer dit in een bepaalde sector gemiddeld opvallend laag ligt, kan dat betekenen
dat bij een deel van de bedrijven in deze sector sprake is van onderbetaling, wat kan duiden op het werken met illegaal tewerkgestelden. Aan respondenten is daarom ook gevraagd
wat zij doorgaans als all-in uurtarief voor uitzendkrachten betalen. Een uurtarief van minder dan 15 euro wordt beschouwd als een indicatie van het werken met malafide uitzendbureaus en/of illegale tewerkstelling. Uurtarieven tot en met 17 euro behoren tot de grensgevallen. De volgende tabel toont de resultaten.
Tabel 2.6

All-in uurtarief dat bedrijven doorgaans betalen voor uitzendkrachten
0 - 14 euro

15-17 euro

18-20 euro

21 euro of

Landbouw

5%

65%

15%

15%

Delfstoffen

0%

0%

7%

93%

Industrie

2%

14%

23%

61%

Energie

0%

12%

13%

75%

Waterwinning

3%

20%

31%

46%

Bouw

0%

10%

3%

87%

Handel

0%

29%

20%

51%

Transport en logistiek

13%

16%

22%

49%

Horeca

8%

45%

35%

12%

ICT

0%

0%

58%

42%

Financiële diensten

6%

6%

0%

88%

Onroerend goed

0%

9%

13%

78%

Specialistische zakelijke diensten

0%

18%

3%

79%

Verhuur en overige zakelijke diensten

0%

13%

12%

75%

Cultuur, sport en recreatie

6%

6%

44%

44%

Overige diensten

0%

8%

8%

84%

Totaal

3%

23%

18%

56%

hoger

In totaal betaalt 3 procent van de respondenten doorgaans een uurtarief van minder dan
15 euro voor uitzendkrachten. Als de grens op 17 euro wordt gesteld, behoort daartoe 23
procent van de respondenten. Een nadere blik op de sectoren leert dat onder deze grens
waarschijnlijk ook scholieren en studenten werken. In sectoren die onder scholieren en studenten populair zijn zoals de handel (29 procent betaalt een uurtarief van 15 tot 17 euro),
de horeca (45 procent betaalt een uurtarief van 15 tot 17 euro) komen relatief lage uurtarieven namelijk relatief veel voor.
Voor een indicatie van illegale tewerkstelling en malafide praktijken is een uurtarief van
minder dan 15 euro waarschijnlijk een betere grens. Sectoren als de transport en logistiek
(13 procent), horeca (8 procent) en cultuur, sport en recreatie (6 procent) vallen dan op.
Ook aan uitzendbureaus is gevraagd naar het all in uurtarief dat zij doorgaans rekenen.
Uitzendbureaus die doorgaans bijzonder lage uurtarieven rekenen, opereren mogelijk met
illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten of buiten uitzendkrachten uit. Uit de enquête blijkt

26

dat 6 procent van de respondenten een maximaal uurtarief van 14 euro rekent. Tien procent rekent doorgaans een uurtarief van 15 tot 17 euro.

2.2.4

I d e n t i t e i t s f r a u d e w e r k ne m e r s

Een andere manier om een indicatie te krijgen van de omvang van illegale tewerkstelling, is
het vragen aan werkgevers of zij wel eens meegemaakt hebben dat er werknemers waren
die fraudeerden met hun identiteitspapieren.
Tabel 2.7

Percentage werkgevers dat wel eens te maken heeft gehad met werknemers
die frauderen met hun identiteitspapieren

Sector

Ja

Landbouw

51%

Delfstoffen

-

Industrie

14%

Energie

13%

Waterwinning

16%

Bouw

7%

Handel

3%

Transport en logistiek

15%

Horeca

23%

ICT

-

Financiële diensten

19%

Onroerend goed

18%

Specialistische zakelijke diensten

1%

Verhuur en overige zakelijke diensten

29%

Cultuur, sport en recreatie

1%

Overige diensten

18%

Totaal

13%

Uit de tabel blijkt dat 13 procent van de respondenten wel eens te maken heeft gehad met
werknemers die frauderen met hun identiteitspapieren. Vooral de landbouw (51 procent),
horeca (23 procent) en overige diensten, zoals reparatie van consumentenartikelen, wellness en wasserijen (29 procent), krijgen hier relatief veel mee te maken. Niet in de tabel
opgenomen is de uitzendbranche. Uit de internetenquête onder uitzendbureaus blijkt dat
maar liefst 45 procent van de uitzendbureaus te maken heeft gehad met werknemers die
frauderen met hun identiteitspapieren.

2.2.5

Kwalitatie ve schatt i n gen

Tijdens het onderzoek is met een groot aantal personen gesproken die kennis hebben van
illegale tewerkstelling. Geen van de respondenten heeft een goed zicht op de daadwerkelijke omvang van illegale tewerkstelling en geen van de respondenten durft zich te wagen
aan een schatting van de omvang van illegale tewerkstelling. Dat komt doordat de respondenten een gedeeltelijk beeld hebben van de problematiek. De SIOD bijvoorbeeld richt zich
vooral op echt grote zaken en kent een relatief klein aantal zaken per jaar. Daarnaast werken respondenten vaak op basis van gestelde prioriteiten, waardoor de cijfers niet repre-

27

sentatief zijn voor de daadwerkelijke omvang en ontwikkelingen daarin. Daarom zijn wij
voor kwalitatieve schattingen aanwezen op ruwe indicaties en literatuur.
De belangrijkste indicatie die respondenten geven, is dat zij ‘het gevoel’ hebben dat de
omvang van illegale tewerkstelling de laatste jaren is gedaald. Verklaringen hiervoor hebben te maken met het aanbod van arbeidskrachten, de invoering van de bestuurlijke boete
en de economische crisis. De eerste verklaring voor de daling is dat MOE-landers, waaronder met name Polen, sinds 2007 legaal in Nederland mogen werken. Bovendien is er geen
ander illegaal aanbod dat de Polen in omvang kan overtreffen. Uit de literatuur blijkt dat
Nederland minder aantrekkelijk is voor Bulgaren en Roemenen dan voor Polen1. Dat heeft
te maken met reisafstanden en cultuurverschillen. Onderzoek onder illegaal in Nederland
verblijvende minderjarige vreemdelingen wijst uit dat zij vaker leven van ‘giften’ uit hun
sociale netwerken dan van loonarbeid of uitkeringen2. De redenen waarom maar weinig van
deze jongeren werken, zijn het strenge beleid op het terrein van arbeid en het in dienst
hebben van onrechtmatig in Nederland verblijvende vreemdelingen, de toegenomen controles door de Arbeidsinspectie, de angst om aangehouden te worden, de schaarste aan zwart
werk en de eisen van hulporganisaties.3 Hoewel het in dit onderzoek minderjarige onrechtmatig verblijvende vreemdelingen betreft, lijkt het aannemelijk dat ook voor oudere, illegaal in Nederland verblijvende vreemdelingen geldt dat een aanzienlijk gedeelte inkomsten
genereert uit de gifteconomie, zeker omdat de hierboven genoemde redenen niet anders
zijn voor oudere of jongere illegalen. Dit zou betekenen dat het aanbod aan personen die in
aanmerking komen voor illegale tewerkstelling is afgenomen.
Een andere verklaring voor de mogelijke daling, is dat ondernemers een risico-inschatting
maken en dan concluderen dat de risico’s van illegale tewerkstelling te groot zijn. Respondenten verwijzen hierbij naar de verhoging van de boete per illegaal tewerkgestelde werknemer (van gemiddeld 900 Euro naar 8.000 Euro). Een evaluatieonderzoek naar de invoering van de bestuurlijke boete in de Wav komt tot dezelfde conclusie.4 De auteurs concluderen dat in 2007 een sterke daling heeft plaatsgevonden van het percentage controles dat
resulteert in een boeterapport en het aantal bij controles aangetroffen illegaal tewerkgestelden. Dit wordt in belangrijke mate eraan toegeschreven dat de Nederlandse arbeidsmarkt in 2007 volledig werd opengesteld voor onderdanen van Polen, Tsjechië, Estland,
Letland, Litouwen, Hongarije, Slovenië en Slowakije. Vervanging van arbeidsmigranten uit
deze groep was, zo stellen de auteurs, niet ondenkbaar geweest, als verondersteld wordt
dat een belangrijk motief voor illegale tewerkstelling te maken heeft met het feit dat illegaal tewerkgestelde werknemers minder eisen kunnen stellen aan hun primaire en secundaire voorwaarden. Zoals in het volgende hoofdstuk nog aan bod komt (zie paragraaf
3.2.1) zijn de motieven van werkgevers voor illegale tewerkstelling hoofdzakelijk economisch van aard (lagere kosten voor arbeid; meer winst willen maken). De groepen werknemers die per 1 mei 2007 legaal in Nederland mogen werken zonder tewerkstellingsver1

Heyma, A., et al. (2008). De economische impact van arbeidsmigratie uit de MOE-landen, Bulgarije en Roemenië. Een studie naar omvang, aard en economische effecten van arbeidsmigratie. Amsterdam: SEO.
2
Staring, R. en Aarts, J. (2010). Jong en illegaal in Nederland. Een beschrijvende studie naar de komst en het
verblijf van onrechtmatig verblijvende (voormalige) alleenstaande minderjarige vreemdelingen en hun visie
op de toekomst. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam.
3
Veel particuliere hulporganisaties hanteren het criterium dat geen leefgeld wordt uitgekeerd aan illegalen
wanneer zij informele werkzaamheden verrichten.
4
Siesling, M. en Pranger, R. (2009). Evaluatie invoering bestuurlijke boete Wet arbeid vreemdelingen. Tilburg:
IVA.

28

gunning, zoals de Polen, zijn dan minder interessant geworden voor werkgevers. Het was
daarom te verwachten dat werkgevers hun toevlucht zouden nemen tot nieuwe categorieën
illegaal tewerkgestelden. Echter, de cijfers van na 2007 wijzen erop dat die vervanging
nauwelijks heeft plaatsgevonden. De daling heeft zich sinds 2007 bovendien voortgezet.
Hoewel de openstelling van de Nederlandse arbeidsmarkt in 2007 dus een belangrijke verklaring vormt voor de sterke daling moeten ook andere factoren een rol spelen. Inspecteurs
en andere gesprekspartners binnen de Arbeidsinspectie en SZW en vertegenwoordigers van
koepelorganisaties van werkgevers waarmee in het onderzoek van IVA is gesproken geven
aan dat de invoering van de bestuurlijke boete (en de verhoging van de boete), in combinatie met de toename van de inspectiecapaciteit in 2005, heeft bijgedragen aan betere naleving van de Wav.
Over de gevolgen van de economische crisis voor de omvang van illegale tewerkstelling
verschillen de meningen. Een deel van de respondenten redeneert dat de vraag naar arbeid
in Nederland door de crisis is gedaald. Mogelijk bieden zich als gevolg daarvan ook minder
buitenlandse arbeidskrachten aan op de Nederlandse arbeidsmarkt. Dat betekent dat minder buitenlandse arbeidskrachten naar Nederland komen, waardoor de omvang van illegale
tewerkstelling mogelijk daalt. Een ander deel van de respondenten redeneert dat het aanbod van arbeidskrachten groter is geworden door de economische crisis. Dat betekent dat
arbeidskrachten, waaronder arbeidsmigranten, minder keus hebben en werkgevers meer
macht. Als gevolg daarvan zou de omvang van illegale tewerkstelling kunnen toenemen.
Bovendien hebben veel bedrijven als gevolg van de crisis en een dalende vraag mogelijk
moeite gehad het hoofd boven water te houden. De markt staat of stond onder druk waardoor bedrijven heel concurrerend moeten zijn. Dit speelt zeker in de land- en tuinbouw. Dat
zet druk op de prijzen waardoor men mogelijk uitwegen zoekt om te kunnen besparen op
arbeid. Deels is hierdoor mogelijk een verschuiving ontstaan van illegale tewerkstelling
naar malafide praktijken met voornamelijk Poolse arbeidsmigranten (waarover later meer)1.
Echter, Polen die al langer in Nederland werken en beter op de hoogte zijn van de gang van
zaken op de Nederlandse arbeidsmarkt, willen steeds vaker bepaald werk niet meer doen,
bijvoorbeeld in de land- en tuinbouw. Het illegaal tewerkstellen van andere buitenlandse
arbeidskrachten, zoals Bulgaren en Roemenen, is dan een mogelijke manier om te besparen
op de loonkosten. Op basis van een gecalculeerd risico zouden bedrijven dan eerder geneigd zijn het te zoeken in goedkope arbeid, waardoor de mogelijkheid bestaat dat illegale
tewerkstelling toch weer vaker wordt ingezet.

2.3

De balans opgemaakt: ontwikkelingen in de omvang van illegale tewerkstelling

In deze paragraaf maken we de balans op. Welke conclusies zijn te trekken over de omvang van illegale tewerkstelling? Een belangrijke kanttekening hierbij is dat het bepalen
van de omvang van illegale tewerkstelling per definitie een ingewikkelde exercitie is die
omgeven is door veel onzekerheden. Het beschrijven van ontwikkelingen in de omvang
door gebruik te maken van schattingen uit het verleden is extra gecompliceerd, omdat:
gegevens over de omvang van illegale tewerkstelling gebaseerd zijn op schattingen met
ruime marges of inspecties die geen totaalbeeld geven;

1

In paragraaf 2.1.3 is reeds een toelichting gegeven op het begrip malafide praktijken.

29

schattingen gebaseerd zijn op verschillende, soms onvergelijkbare methoden met verschillende voor- en nadelen;
de ‘werkelijkheid’ is veranderd; de grootste groep illegaal tewerkgestelden (Polen) is
sinds 1 mei 2007 legaal.
Niettemin is een aantal conclusies te trekken. Als eerste maken verschillende cijfers het
aannemelijk dat de omvang van illegale tewerkstelling is gedaald. Het aantal illegaal tewerkgestelden dat de Arbeidsinspectie aantreft is de laatste jaren dalende, al stijgt dit
sinds 2009 weer licht. Bovendien neemt het aantal buitenlanders dat legaal in Nederland
werkt sinds 2007 af. De resultaten van de enquêtes die in het kader van het onderhavige
onderzoek zijn uitgevoerd, laten ook een dalende trend zien. Volgens de respondenten
overtreedt gemiddeld zes procent van de werkgevers de Wav. Toen deze vraag in een ander onderzoek uit 2007 werd gesteld aan respondenten, was de uitkomst negen procent.
Respondenten verwachten dat tien procent van de (onder)aannemers of uitzendbureaus
met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten werken. Het onderzoek uit 2007 kwam uit op
elf procent. Er moet rekening mee worden gehouden dat deze ogenschijnlijke daling voor
een deel veroorzaakt wordt door het gebruik van verschillende onderzoekmethodes en bovendien (deels) binnen de foutenmarges valt. De richting van de trend komt echter wel
overeen met de richting die de eerdergenoemde cijfers op wijzen.
Een andere conclusie is dat het aannemelijk lijkt dat er geen vervanging heeft plaatsgevonden van arbeidsmigranten uit de MOE-landen door (illegale) arbeidsmigranten uit Roemenië, Bulgarije of niet-EU landen. De percentuele groei van Bulgaren en Roemenen in de statistieken compenseert niet voor de arbeidsmigranten uit de MOE-landen (voornamelijk Polen) die sinds 2007 legaal in Nederland werken. Onze respondenten zeggen dat veel werkgevers ervoor hebben gekozen door te gaan met de Poolse werknemers waar ze al een aantal jaren mee werkten. De ervaringen met Polen zijn over het algemeen goed. De Polen
staan bekend als harde werkers en grote cultuurverschillen tussen Poolse en Nederlandse
werknemers doen zich niet voor. Dat neemt echter niet weg dat de prijsdruk en concurrentie, door velen aangevoerd als motieven voor illegale tewerkstelling, nog altijd een rol spelen. Een deel van de werkgevers die voorheen werkten met illegale Polen zoekt daarom
mogelijk naar andere vormen om te besparen op de factor arbeid, bijvoorbeeld door malafide praktijken ten opzichte van de nu legale Poolse arbeidsmigranten. Daardoor kan het
zijn dat de problematiek deels meer verschoven is van illegale tewerkstelling naar malafide
praktijken door bijvoorbeeld uitzendbureaus of andere bemiddelaars. In de volgende hoofdstukken komen we nog terug op deze constatering. Dan kijken we ook naar de verschillende fenomenen van illegale tewerkstelling en naar specifieke sectoren.

30

3

Naleving en motieven

3.1

Naleving

In dit hoofdstuk bespreken we de factoren die de naleving van de Wav beïnvloeden. Dit
doen we aan de hand van de in hoofdstuk 1 reeds geïntroduceerde ‘Tafel van Elf’, het gedragsanalysemodel met elf dimensies die bepalend zijn voor de naleving van wet- en regelgeving1. De grafieken voor werkgevers die we in dit hoofdstuk presenteren zijn steeds uitgesplitst naar sector.
Voor alle gra-

De resultaten in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de telefonische enquête

fieken in dit

met 613 werkgevers en de internetenquête onder 234 uitzendbureaus.

hoofdstuk

In de volgende paragrafen tonen we een aantal figuren en presenteren

geldt: hoe ro-

we de belangrijkste resultaten op elk van de 11 onderdelen van de ‘Ta-

der de kleur

fel van Elf’. De dimensies 1 tot en met 5 betreffen de dimensies voor

hoe groter de

spontane naleving. De dimensies 6 tot en met 11 zijn de handhavings-

kans dat de

dimensies. Telkens komen daarbij de resultaten van zowel werkgevers

Wav niet wordt

als uitzendbureaus aan bod.

nageleefd.

3.1.1

K e n n i s v a n d e r e g e ls

Om de regels te kunnen naleven moeten werkgevers allereerst vanzelfsprekend op de
hoogte zijn van die regels. Immers, onbekendheid, onduidelijkheid of ingewikkeldheid van
regelgeving kan tot (onbewuste) overtreding leiden. Kanttekening is overigens dat een
goede kennis niet automatisch leidt tot een goede naleving. Het kan ook een betere kennis
van de mogelijkheden om te frauderen of de regels te ontduiken betekenen.
De kennis van werkgevers en uitzendbureaus ten aanzien van de Wav is op een aantal terreinen getoetst. Allereerst is de vraag gesteld hoe goed men op de hoogte is van de voorwaarden waaronder men vreemdelingen mag laten werken.

1

Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2006). De ‘Tafel van elf’, een veelzijdig instrument;
Bij de toelichtingen op de elf elementen in de volgende paragrafen is gebruikt gemaakt van de toelichtingen
zoals opgesteld in dit rapport.

31

Figuur 3.1

Werkgevers: Hoe goed bent u op de hoogte onder welke voorwaarden u
vreemdelingen mag laten werken?1
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ik ben goed op de hoogte

Ik ben grotendeels op de hoogte

Ik ben niet zo goed op de hoogte

Ik weet eigenlijk niets

Gemiddeld over alle sectoren geeft 34 procent respectievelijk 29 procent van de werkgevers aan goed of grotendeels op de hoogte te zijn. Opvallend is het zeer lage percentage in
de sector overige dienstverlening, waaronder bijvoorbeeld belangenorganisaties, reparatie
en wellness vallen dat aangeeft goed op de hoogte te zijn van de voorwaarden. Hierbij
dient echter aangetekend te worden dat de nettorespons in deze sector slechts 11 werkgevers betreft (zie tabel 1.2 Verdeling netto respons enquête werkgevers over sectoren).

1

Voor een overzicht van de subbranches die onder deze sectoren vallen, zij verwezen naar de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS, opgenomen in Bijlage 6.

32

De antwoorden op de vraag of men de Wav kent vertonen eenzelfde beeld:
Figuur 3.2

Werkgevers: Kent u de Wet Arbeid Vreemdelingen?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

Gemiddeld zegt 45 procent van de werkgevers de Wav te kennen. Slechts in vier sectoren,
landbouw, delfstoffen, energie en specialistische zakelijke diensten, geldt dat een meerderheid van de werkgevers de Wav wel kent. Dit terwijl voor alle werkgevers in de steekproef
geldt dat ze met buitenlandse werknemers werken.
Een deel van de verklaring voor deze relatief beperkte kennis is mogelijk erin gelegen dat
werkgevers met buitenlandse werknemers werken waarvoor geen tewerkstellingsvergunning is vereist, zoals Polen. Echter, ook dan zou het merendeel van deze werkgevers op de
hoogte moeten zijn van de regelgeving. Voor deze groep arbeidsmigranten was immers tot
1 mei 2007 nog wel een tewerkstellingsvergunning vereist. Een andere verklaring kan zijn
dat men buitenlandse arbeidsmigranten voornamelijk via een uitzendbureau inleent en
daardoor misschien minder goed op de hoogte is van de exacte voorwaarden. Zo geeft 83
procent van de respondenten in de landbouw aan gebruik te maken van uitzendkrachten.
Echter, in dat geval geldt de inlener-verantwoordelijkheid en zou men minimaal moeten
weten waarom samen te werken met een gecertificeerd uitzendbureau.
Overigens verdient hierbij aantekening dat werkgevers in grote bedrijven beter op de hoogte zijn van de Wav dan werkgevers in middelgrote en kleine bedrijven. Van de werkgevers
in grote bedrijven (100 of meer werknemers) is 36 procent goed op de hoogte van de voorwaarden waaronder men vreemdelingen mag laten werken en kent 61 procent de Wav.
Voor de werkgevers in kleine bedrijven (1 tot en met 9 werknemers) en in middelgrote bedrijven (10 tot en met 99 werknemers) zijn deze percentages respectievelijk 33 en 43 procent en 35 en 43 procent.

33

Een algemene in het kader van de Wav relevante regel is de verplichting van werkgevers
om identiteitsbewijzen en/of verblijfsvergunningen te controleren van mensen die bij hun in
dienst treden. Van de werkgevers stelt 98 procent verplicht te zijn de papieren te moeten
controleren. Dit percentage daalt overigens bij de vraag of werkgevers ook verplicht zijn de
papieren te controleren van werknemers die via een uitzendbureau bij hen werken; 78 procent van de respondenten stelt dat dit het geval is.
De vraag naar het controleren van papieren laat desondanks een ander beeld zien van het
kennisniveau, een beeld bovendien dat zeer vergelijkbaar is met het percentage dat naar
voren kwam in onderzoek naar naleving van de Wav in 20061. Destijds zei 95 procent van
de respondenten ervan op de hoogte te zijn dat ze deze controle moeten uitvoeren. De mogelijkheid bestaat dus dat men weliswaar zegt niet goed op de hoogte te zijn en de betreffende wetgeving niet te kennen, maar dat men in het gedrag de wetgeving wel naleeft. Men
weet de regels dan weliswaar niet bij naam te noemen of zegt de regels niet te kennen,
maar weet blijkbaar wel wat er verwacht wordt. In de inleiding op deze paragraaf stelden
we al goede kennis niet automatisch leidt tot naleving. Het tegenovergestelde geldt echter
ook. Een gebrek aan kennis leidt niet altijd tot overtreding of de kennis is mogelijk niet expliciet maar wel impliciet aanwezig.
Ter verdere toetsing van de kennis hebben we werkgevers een aantal nationaliteiten voorgelegd en gevraagd voor werknemers uit welke landen men een tewerkstellingsvergunning
nodig heeft. Hier lijkt het gebrek aan kennis zich opnieuw te manifesteren.
Tabel 3.1

Wilt u voor de volgende nationaliteiten aangeven of u een tewerkstellingsvergunning nodig heeft voor werknemers uit deze landen? (meerdere antwoorden mogelijk)

Nationaliteit
Polen

%
26%

Duitsers

9%

Roemenen

57%

Portugezen

20%

Chinezen

82%

Bulgaren

59%

Ghanezen

81%

Geen van genoemde

1%

weet niet/geen mening
Totaal

12%
100%

Gepercenteerd op aantal respondenten

Respectievelijk 57 en 59 procent van de werkgevers geeft aan dat voor Roemenen en Bulgaren een tewerkstellingsvergunning nodig is. Ter vergelijking, ruim 80 procent van de respondenten is ervan op de hoogte dat een tewerkstellingsvergunning nodig is voor Chinezen
of Ghanezen.

1

Groenewoud, M. en van Rij, C (2007). Naleving van de Wet Arbeid Vreemdelingen in 2006. Onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek

34

Kijken we naar de uitzendbureaus, dan ontstaat een ander beeld voor de kennisdimensie
van de tafel van elf.
Figuur 3.3

Uitzendbureaus: Hoe goed bent u op de hoogte van de voorwaarden waaronder u vreemdelingen mag laten werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ik ben goed op de hoogte

Ik ben grotendeels op de hoogte

Ik ben niet zo goed op de hoogte

Ik weet eigenlijk niets

In tegenstelling tot bij de werkgevers, waar maar 34 procent zegt goed op de hoogte te
zijn van de voorwaarden, stelt maar liefst 76 procent van de uitzendbureaus goed op de
hoogte te zijn en 22 procent grotendeels op de hoogte.
Figuur 3.4

Uitzendbureaus: Kent u de Wet Arbeid Vreemdelingen?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ja

Nee

35

Ook de kennis van de Wav is onder uitzendbureaus veel groter dan onder de werkgevers.
Maar liefst 91 procent van de respondenten kent de Wav, terwijl onder werkgevers dit percentage op 45 procent ligt. De kennis van de verplichting tot het controleren van de papieren van werknemers, in het geval van uitzendbureaus de uitzendkrachten, is vergelijkbaar
met de kennis van werkgevers hierover. Van de 234 ondervraagde uitzendbureaus antwoorden er 233 bevestigend op de vraag of ze verplicht zijn de papieren van uitzendkrachten te controleren. Ook de kennis ten aanzien van de groepen waarvoor een tewerkstellingsvergunning nodig is onder uitzendbureaus groter.
Tabel 3.2

Voor welke uitzendkrachten heeft u een tewerkstellingsvergunning nodig?
(meerdere antwoorden mogelijk)

Nationaliteit

%

Polen

8%

Duitsers

2%

Roemenen

79%

Portugezen

5%

Chinezen

91%

Bulgaren

85%

Ghanezen

90%

Geen van bovenstaande
Totaal

4%
100%

Gepercenteerd op aantal respondenten

Waar onder werkgevers slechts 57 respectievelijk 59 procent denkt dat voor Roemenen en
Bulgaren een tewerkstelling nodig is, bedragen deze percentages onder uitzendbureaus 79
respectievelijk 85 procent.

3.1.2

K o s t e n /b a t e n

In deze paragraaf kijken we naar de zowel de financieel-economische als immateriële vooren nadelen die uit overtreden of naleven van de regels volgen. Dit geeft inzicht in de kosten en baten van (niet-)nalevingsgedrag.
In de beslissing de Wav al dan niet na te leven, kan de inschatting of beoordeling van de
hoeveelheid tijd, geld en moeite die het aanvragen van de juiste vergunningen kost een belangrijke rol spelen. Immers, hoe meer tijd, geld en moeite dit kost, hoe eerder de uitkomst van een kosten / baten analyse ten aanzien van het al dan niet illegaal tewerkstellen
van werknemers neigt naar een overtreding van de Wav.

36

Figuur 3.5

Werkgevers: Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen
relatief veel of weinig tijd kost?
Tijd
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

(Heel) veel

Enige

(Heel) weinig

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal

Figuur 3.6

Werkgevers: Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen
relatief veel of weinig moeite kost?
Moeite
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

(Heel) veel

Enige

(Heel) weinig

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal

37

Zoals duidelijk blijkt uit bovenstaande figuren schatten werkgevers de hoeveelheid tijd en
moeite die het aanvragen van de juiste vergunningen kost zeer hoog in. In vrijwel alle sectoren vindt een ruimte meerderheid van de werkgevers dat het (heel) veel tijd of moeite
kost. Dit kan een negatieve impact hebben op het nalevingsniveau.
Interessant is vervolgens te bezien hoeveel moeite men denkt dat het werven van illegaal
tewerkgestelde werknemers in de eigen sector kost.
Figuur 3.7

Werkgevers: Denkt u dat het vinden van arbeidskrachten die legaal werken
meer of minder moeite kost, dan het werven van arbeidskrachten die illegaal
in Nederland werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Veel) meer moeite

Even veel moeite

(Veel) minder moeite

Werkgevers denken over het algemeen dat het minder moeite kost om legale werknemers
te vinden dan om werknemers te vinden die illegaal in Nederland werken.
Ten slotte kijken we naar de inschatting van zowel financiële als immateriële kosten (reputatie) van illegale tewerkstelling.

38

Figuur 3.8

Werkgevers: Denkt u dat het werken met legale arbeidskrachten meer of
minder geld kost, dan het werken met arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Veel) meer geld

Figuur 3.9

Even veel geld

(Veel) minder geld

Werkgevers: Stel dat u zou werken met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten: Zou u het erg vinden als familie, vrienden of collega's het zouden ontdekken wanneer u daarvan gebruik maakte?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

39

Bij deze laatste figuur doet zich een interessant verschil voor tussen werkgevers in kleine
en grote bedrijven. Onder de werkgevers in kleine bedrijven zou 64 procent dit erg vinden
en zou 36 procent het niet erg vinden als mensen in hun omgeving zouden ontdekken dat
ze illegaal te werk stellen. Bij de werkgevers in grote bedrijven bedragen deze percentages
92 respectievelijk 8 procent. De scores van middelgrote bedrijven komen overeen met die
van de grote bedrijven. Hoewel de verwachting zou kunnen zijn dat de sociale controle bij
kleine bedrijven sterker is, lijkt het er dus op dat werkgevers in grote bedrijven meer beducht zijn voor hun reputatie in vergelijking met werkgevers in kleine bedrijven.
Samenvattend wijst de kosten / baten analyse voor werkgevers erop dat men over het algemeen de kosten (gemeten in tijd en moeite) voor het aanvragen van vergunningen relatief hoog inschat. Dat kan een indicatie zijn voor niet-naleving van de Wav. Daar komt bij
dat werkgevers inschatten dat het werken met legale arbeidskrachten (veel) meer geld kost
dan het werken met arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken. Tezamen kan dit de
kosten / baten afweging, weliswaar slechts één element uit de tafel van elf, doen doorslaan
naar niet naleving van de Wav. Men schat echter de moeite voor het werven van illegale
arbeiders relatief hoger in. Bovendien spelen ook de immateriële kosten een rol. De laatste
figuur laat duidelijk zien dat men het over het algemeen erg zou vinden wanneer familie,
vrienden of collega’s het zouden ontdekken dat ze gebruik maken van illegale tewerkstelling. Dat duidt erop dat men de immateriële kosten van illegale tewerkstelling als relatief
hoog inschat.
Figuur 3.10 Uitzendbureaus: Denkt u dat het vinden van arbeidskrachten die legaal werken meer of minder moeite kost dan het werven van arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

(Veel) meer moeite

Even veel moeite

(Veel) minder moeite

De inschatting van de tijd en moeite die het kost om de juiste vergunningen aan te vragen
komt voor de uitzendbureaus overeen met de inschatting door werkgevers. Een ruime

40

meerderheid van de uitzendbureaus denkt of vindt dat dit heel veel moeite kost. Ook de inschatting van de moeite die het al dan niet kost om legale arbeidskrachten te vinden ten
opzichte van illegale arbeidskrachten komt voor uitzendbureaus overeen met de inschatting
door werkgevers.
Evenals de werkgevers schatten uitzendbureaus over het algemeen in dat het werken met
legale arbeidskrachten (veel) meer geld kost dan het werken met arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken. Ook bij de uitzendbureaus kan vanuit de kosten / baten analyse
tot dusverre een negatieve invloed uitgaan op de nalevingsbereidheid. Uitzendbureaus zijn
echter, in nog sterkere mate, ook beducht voor hun reputatie. Meer dan 90 procent zou het
erg vinden wanneer familie, vrienden of collega’s ontdekken dat zij zich bedienen van illegale tewerkstelling. Daar komt nog bij dat alle uitzendbureaus die hebben deelgenomen
aan de enquête (100 procent) stellen dat het slecht zou zijn voor hun reputatie als uitzendorganisatie wanneer illegale tewerkstelling wordt ontdekt.

3.1.3

Mate van acceptatie

De mate van acceptatie heeft betrekking op de door werkgevers en uitzendbureaus ervaren
redelijkheid van de Wav en de daaruit voorvloeiende normen en regelgeving. Deze mate
van acceptatie hebben we op twee manieren getoetst.
Figuur 3.11 Werkgevers: Vindt u het terecht dat, volgens de Wet Arbeid Vreemdelingen,
sommige mensen alleen met een vergunning in Nederland mogen werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

41

Figuur 3.12 Werkgevers: Hoe terecht vindt u het dat u als werkgever er mede verantwoordelijk voor bent om te zorgen dat alle papieren in orde zijn?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Helemaal) terecht

Noch terecht, noch onterecht

(Helemaal) onterecht

In algemene zin geldt dat de werkgevers de regels ten aanzien van het werken met buitenlandse arbeidskrachten accepteren en deze redelijk vinden. Eenzelfde soort conclusie met
betrekking tot acceptatie komt naar voren uit recent onderzoek naar de naleving van arbeidswetgeving 1. Daaruit bleek dat het standpunt dat bedrijven zich aan in het parlement
aangenomen wet- en regelgeving moeten houden (en dus ook aan de Arbowet en Wav) het
belangrijkste motief voor naleving is.
Voor uitzendbureaus is het beeld niet anders. Van de uitzendbureaus geeft 90 procent aan
het terecht te vinden dat volgens de Wav sommige mensen alleen met een vergunning in
Nederland mogen werken en maar liefst 97 procent vindt het (helemaal) terecht dat zij als
uitzendorganisatie er mede verantwoordelijk voor zijn om te zorgen dat alle papieren van
bemiddelde uitzendkrachten in orde zijn. De veronderstelling is dat dit zal bijdragen aan de
mate van naleving van de Wav.

3.1.4

Normgetrouwheid van de doelgroep

Bij deze dimensie gaat het om het bij werkgevers en uitzendbureaus levende respect voor
de overheid in het algemeen. Dit wordt soms ook gerelateerd aan het gezag van uitvoerings- of handhavingsinstanties. Het meet dus de mate van bereidheid van de doelgroep
zich te conformeren aan het gezag van de overheid.

1

Siesling, M., Pranger, R. en de Muijnck, J. (2010). Plichtsbesef of boeteangst? Motieven voor het (niet) naleven van arbeidswetgeving. Tilburg: IVA beleidsonderzoek en advies

42

Figuur 3.13 Werkgevers: Hoe belangrijk vindt u het om regelgeving vanuit de overheid
goed na te leven?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Heel) belangrijk

Noch belangrijk, noch onbelangrijk

(Helemaal) niet belangrijk

Dit overzicht van de normgetrouwheid in algemene zin toont een zelfde beeld als in de vorige paragraaf. De werkgevers vinden het over het algemeen zeer belangrijk om regelgeving vanuit de overheid goed na te leven. Hetzelfde geldt voor uitzendbureaus, 96 procent
vindt het (heel) erg belangrijk regelgeving vanuit de overheid na te leven. Kanttekening bij
deze vraag is dat niet duidelijk is in hoeverre sociaal wenselijke antwoorden hier een rol
spelen. Zeker in sectoren waarvan bekend is dat er een relatief groot aantal overtredingen
van de Wav plaatsvindt, zoals de landbouw, de horeca en uitzendbranche, maar die op deze
vraag zeer hoog scoren, lijkt sociaal wenselijke beantwoording van deze vraag een rol te
spelen.
Een interessante vervolgvraag is daarom wat er zou gebeuren als de regels nog wel zouden
gelden maar er geen controles of boetes meer zouden zijn.

43

Figuur 3.14 Werkgevers: In welke mate bent u het eens of oneens met de volgende stelling: Als er helemaal geen controles en boetes zouden zijn, zou vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich laten werken.
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Helemaal) mee eens

Noch eens, noch oneens

(Helemaal) mee oneens

Figuur 3.15 Uitzendbureaus: Als er helemaal geen controles en boetes zouden zijn, zou
vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich laten werken.
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

(Helemaal) mee eens

Noch eens, noch oneens

(Helemaal) mee oneens

Uit deze figuren blijkt de normgetrouwheid van werkgevers en uitzendbureaus beperkter
dan op grond van de eerste vraag te veronderstellen is. Gemiddeld is 16 procent respectievelijk 30 procent van de werkgevers het helemaal of enigszins eens met de stelling dat

44

vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich zou laten werken als er
helemaal controles of boetes meer zouden zijn. Onder de uitzendbureaus bedragen deze
percentages 20 en 37 procent.
De percentages voor werkgevers zijn overigens wel iets lager dan de percentages uit het
onderzoek van Regioplan uit 20061. Daaruit kwam dat 25 procent het er helemaal mee eens
is en 29 procent een beetje mee eens. De normgetrouwheid lijkt daarmee de laatste jaren
te zijn toegenomen.

3.1.5

Niet-overheidscontrole

Niet-overheidscontrole betreft de door de doelgroep ingeschatte kans op positieve of negatieve sanctionering van hun gedrag door anderen dan de overheid. Dit kan bestaan uit informele controle (sociale controle) door bijvoorbeeld vrienden, familie of collega’s of een
meer formele vorm van controle (horizontaal toezicht) door de doelgroep of beroepsgroep
op haar eigen leden. Daarbij valt te denken aan beroepscodes, certificering en keurmerken.
Allereerst is daarbij relevant of respondenten weten waar ze illegale tewerkstelling kunnen
melden en of ze het zouden melden wanneer ze van een bedrijf weten dat er illegalen werken.

1

Groenewoud, M. en van Rij, C. (2007). Naleving van de Wet Arbeid Vreemdelingen in 2006. Onderzoek onder
werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek

45

Figuur 3.16 Werkgevers: Weet u bij wie u illegale tewerkstelling zou kunnen melden?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

Figuur 3.17 Werkgevers: Zou u het melden/doorgeven wanneer u van een bedrijf weet dat
er illegalen werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

46

Nee

Neutraal

70%

80%

90%

100%

Een aantal zaken valt op. Allereerst weet gemiddeld slechts 38 procent van de werkgevers
waar ze illegale tewerkstelling kunnen melden. Ten tweede geeft gemiddeld slechts 35 procent aan het ook te melden wanneer ze van een ander bedrijf weten dat er werknemers illegaal werkzaam zijn. Dat kan samenhangen met het eerste resultaat. Als mensen niet weten waar ze het kunnen melden kan dat voor een deel verklaren dat ze het niet zouden
doorgeven of melden. Een eerste uitdaging lijkt daarom werkgevers meer bewust te maken
van de mogelijkheid dat en de wijze waarop ze illegale tewerkstelling kunnen melden. Anderzijds kan het ook zo zijn dat voor een deel van de werkgevers geldt dat ook wanneer ze
wel zouden weten waar ze het kunnen melden, ze het nog niet zouden doen. Dit is ook iets
wat uit verschillende interviews naar voren komt. Werkgevers willen elkaar niet graag ‘verklikken’, ondanks de concurrentievervalsing die kan ontstaan door het inzetten van illegaal
tewerkgestelde werknemers door een deel van de bedrijven. Opvallend is bijvoorbeeld de
zeer lage meldingsbereidheid in de sector landbouw. De relatief beperkte kennis over waar
men illegale tewerkstelling kan melden en de geringe meldingsbereidheid zijn mogelijke
factoren die er aan kunnen bijdragen dat illegale tewerkstelling nog altijd veel voorkomt in
deze sector, zoals ook blijkt uit het recente eindrapport van het Westland Interventieteam1.
Uit de enquête uitzendbureaus komt een iets ander beeld naar voren.
Figuur 3.18 Uitzendbureaus: Weet u bij wie u illegale tewerkstelling zou kunnen melden?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ja

1

Nee

Arbeidsinspectie (2010). Eindrapport Westland Interventieteam 2008-2009.

47

Figuur 3.19 Uitzendbureaus: Zou u het melden/ doorgeven wanneer u van een collegauitzendbureau weet dat zij uitzendkrachten bemiddelen die illegaal in Nederland werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ja

Nee

Neutraal

Van de uitzendbureaus stelt 57 procent te weten waar ze illegale tewerkstelling kunnen
melden. Om deze kennis te toetsen is ook gevraagd waar ze dit dan zouden melden. Men
blijkt inderdaad goed op de hoogte. In meerderheid geven de uitzendbureaus aan illegale
tewerkstelling te kunnen melden bij de Arbeidsinspectie. Andere partijen die genoemd worden zijn de SNCU, de SNA, de ABU1 en Meld Misdaad Anoniem. Bovendien geeft 59 procent
van de uitzendbureaus aan illegale tewerkstelling door een collega-uitzendbureau ook
daadwerkelijk te zullen melden.
In de volgende twee figuren tonen we de invloed van sociale controle en horizontaal toezicht op de naleving door werkgevers van de Wav.

1

De Stichting Naleving Cao voor Uitzendkrachten; De Stichting Normering Arbeid; De Algemene Bond Uitzendondernemingen.

48

Figuur 3.20 Werkgevers: Verwacht u dat u het respect verliest van uw klanten, collega's
en concurrenten wanneer u gebruik maakt van illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

Figuur 3.21 Werkgevers: Zijn er belangrijke keurmerken/certificaten die u kan verliezen
als u dat doet?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

49

De sociale controle, door middel van het verlies van respect van klanten, collega's en concurrenten lijkt over het algemeen van groot belang voor werkgevers en kan daarmee een
positieve invloed hebben op het nalevingsniveau. Deze sociale controle wordt door de ondervraagde uitzendbureaus nog veel sterker gevoeld: 99 procent verwacht respect te verliezen.
De meer formele niet-overheidscontrole, ofwel het horizontaal toezicht, speelt daarentegen
in de meeste sectoren een minder belangrijk rol. Gemiddeld stelt 52 procent van de werkgevers dat er belangrijke keurmerken of certificaten zijn die men kan verliezen wanneer
men gebruik maakt van illegale tewerkstelling. Aangezien een groot deel stelt geen belangrijke keurmerken of certificaten te kunnen verliezen zal van deze vorm van nietoverheidscontrole naar verwachting dan ook voor werkgevers in het algemeen slechts in
beperkte mate een nalevingsbevorderende invloed uitgaan. Dat geldt niet voor de uitzendbranche, waar 96 procent van de uitzendbureaus aangeeft inderdaad belangrijke keurmerken of certificaten te kunnen verliezen. Vrijwel zonder uitzondering noemen de uitzendbureaus hier het ABU lidmaatschap of de NEN-4400 registratie. In minder mate wordt ook de
ISO certificering hier genoemd.

3.1.6

Informele meldingskans

Het gaat bij deze dimensie om de gepercipieerde kans dat een overtreding van de Wav zonder overheidscontrole toch aan het licht komt. Daarbij valt te denken aan tippen, toeval of
klachten, waardoor overtredingen door anderen dan de overheid worden gemeld aan overheidsinstanties. Twee van de gestelde vragen zijn in dit kader relevant. Allereerst de inschatting in hoeverre andere bedrijven weten waar ze illegale tewerkstelling kunnen melden. En ten tweede de ingeschatte kans dat collega’s, familie of andere bekenden het zouden melden wanneer de respondent zelf mensen illegaal tewerk stelt.

50

Figuur 3.22 Werkgevers: Denkt u dat andere bedrijven in uw sector weten waar ze illegale
tewerkstelling kunnen melden?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja, allemaal

Ja, de meesten

Enkelen

Niemand

Figuur 3.23 Werkgevers: Denkt u dat uw collega's, familie of andere bekenden het zouden
melden/doorgeven wanneer u bij uw bedrijf mensen illegaal tewerk stelt?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja

Nee

51

Hoewel de gepercipieerde kennis bij andere bedrijven over de mogelijkheden tot het melden van illegale tewerkstelling (de eerste figuur) laag is, kan vanuit de informele controle
een relatief sterke invloed uitgaan op de mate van naleving. Immers, gemiddeld verwacht
meer dan de helft (55 procent) van de werkgevers dat anderen het zouden melden wanneer
zij werknemers illegaal tewerk zouden stellen. Voor uitzendbureaus geldt deze invloed nog
wat sterker. In lijn met de hogere eigen meldingsbereidheid (zoals we zagen in de vorige
paragraaf) verwacht bijna 80 procent van de uitzendbureaus dat anderen het zouden melden wanneer zij illegale uitzendkrachten zouden bemiddelen.
Figuur 3.24 Uitzendbureaus: Denkt u dat uw collega's, familie, concurrenten of andere bekenden het zouden melden / doorgeven wanneer uw bedrijf illegale uitzendkrachten zou bemiddelen?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ja

3.1.7

Nee

C o n t r o l e kan s

De controlekans betreft de door de doelgroep ingeschatte kans dat men door de overheid
gecontroleerd wordt op het begaan van een overtreding. De subjectieve controlekans (bepaald door bijvoorbeeld de bekendheid met het controlebeleid en de zichtbaarheid van controles) is doorslaggevend voor de mate van naleving.
De volgende figuren tonen achtereenvolgens of werkgevers zelf gecontroleerd zijn door de
Arbeidsinspectie, of ze andere bedrijven in de omgeving kennen die gecontroleerd zijn op
illegale tewerkstelling en of ze verwachten dat ze in het komende jaar gecontroleerd zullen
worden.

52

Figuur 3.25 Werkgevers: Bent u het afgelopen jaar wel eens gecontroleerd door de Arbeidsinspectie?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja, in de afgelopen 6 maanden

Ja, 6-12 maanden geleden

Nee

Figuur 3.26 Werkgevers: Kent u bedrijven in uw omgeving die gecontroleerd zijn op het
illegaal tewerkstellen van werknemers?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja, ik ken er velen

Ja, ik ken er een paar

Nee, ik ken er geen

53

Figuur 3.27 Werkgevers: Hoe groot acht u de kans dat u het komende jaar wordt gecontroleerd?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Erg) groot

Noch groot, noch klein

(Erg) klein

Allereerst blijkt dat 69 procent van de werkgevers het afgelopen jaar niet is gecontroleerd
door de Arbeidsinspectie, 18 procent is in de afgelopen zes maanden gecontroleerd en 13
procent is 6 tot 12 maanden geleden gecontroleerd. Overigens hoeft het hier niet specifiek
om controles op naleving van de Wav te gaan. Gemiddeld kent bijna een kwart van de
werkgevers wel een paar bedrijven die gecontroleerd zijn op illegale tewerkstelling. Ten
slotte schat 46 procent van de werkgevers de kans dat ze het komende jaar gecontroleerd
gaan worden door de Arbeidsinspectie in als klein tot erg klein. Van de werkgevers schat 25
procent de kans dat ze het komende jaar gecontroleerd worden in als erg groot. Deze ingeschatte controlekans lijkt groter dan de feitelijke controlekans, zoals globaal is te berekenen op basis van de cijfers uit het jaarverslag 2009 van de Arbeidsinspectie. In 2009 voerde de Arbeidsinspectie 21.386 Arbo inspecties en onderzoeken en 9.723 Arbeidsmarktfraude inspecties en onderzoeken uit. Op een totaal van 556.946 bedrijfsvestigingen in het bestand van de Arbeidsinspectie betekent dat een gemiddelde controlekans van 5,6 procent.
Een verklaring hiervoor is dat in het onderzoek alleen bedrijven zijn meegenomen die wel
eens met buitenlandse werknemers werken. Dat zijn bedrijven waar de Arbeidsmarktfraude
(AMF, onderdeel van de Arbeidsinspectie) controleert.

54

Figuur 3.28 Uitzendbureaus: Bent u het afgelopen jaar wel eens gecontroleerd door de Arbeidsinspectie?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Uitzendbureau's

Ja, in de afgelopen 6 maanden

Ja, 6-12 maanden geleden

Nee

De uitzendbureaus die hebben deelgenomen aan de enquête lijken het afgelopen jaar net
iets intensiever gecontroleerd te zijn door de Arbeidsinspectie dan de werkgevers. In het
afgelopen jaar is 36 procent gecontroleerd. De mate waarin de uitzendbureaus collegabureaus kennen die gecontroleerd zijn en de inschatting van de kans dat ze het komend
jaar gecontroleerd worden laten eenzelfde resultaat zien als bij de werkgevers.
Op basis van deze drie factoren, die samen de subjectieve controlekans bepalen, is te concluderen dat de subjectieve controlekans niet heel groot is, al zijn zowel de uitzendbureaus
als de werkgevers die hebben deelgenomen aan de enquête het afgelopen jaar relatief vaak
gecontroleerd. Bovendien verwacht 25 procent van de werkgevers en 13 procent van de
uitzendbureaus de kans dat ze het komende jaar gecontroleerd worden in als (erg) groot.
Het is dus niet zo dat de kans op controle over de hele linie als heel klein wordt ingeschat.

3.1.8

D e te c tie kan s

Het gaat bovendien niet alleen om de subjectieve controlekans, maar ook om de door de
doelgroep ingeschatte kans dat overtredingen ook daadwerkelijk geconstateerd worden tijdens een controle door de overheid. De volgende figuren laten zien op welke wijze de doelgroep dit inschat.

55

Figuur 3.29 Werkgevers: Als er illegaal tewerkgestelde werknemers bij een bedrijf werken, hoe vaak denkt u dat de Arbeidsinspectie er tijdens een controle dan
achter komt?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Altijd/Meestal

Regelmatig

Meestal niet/Zelden of nooit

Figuur 3.30 Werkgevers: Hoe moeilijk is het voor de Arbeidsinspectie om te zien of er illegalen bij een bedrijf werken?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Heel) moeilijk

56

Noch moeilijk, noch makkelijk

(Heel) makkelijk

90%

100%

Figuur 3.31 Werkgevers: Hoe moeilijk is het volgens u om de Arbeidsinspectie om de tuin
te leiden, bijvoorbeeld door te frauderen met de personeelsadministratie?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Heel) moeilijk

Noch moeilijk, noch makkelijk

(Heel) makkelijk

Uit bovenstaande drie figuren blijkt dat de detectiekans door werkgevers hoog wordt ingeschat. Een ruime meerderheid (66 procent) van de werkgevers verwacht dat de Arbeidsinspectie er tijdens een controle altijd of meestal achter komt wanneer er bij een bedrijf illegaal tewerkgestelde werknemers werken. Slechts één procent verwacht dat de Arbeidsinspectie hier zelden of nooit achter komt. Bovendien stelt 75 procent van de werkgevers dat
het heel moeilijk of moeilijk is om de Arbeidsinspectie om de tuin te leiden door bijvoorbeeld te frauderen met de personeelsadministratie. Bij beide vragen doen zich ook geen
opvallende verschillen voor naar grootteklasse van het bedrijf.
Ten slotte schat 58 procent van de werkgevers dat het voor de Arbeidsinspectie gemakkelijk of heel gemakkelijk is om te zien of er illegalen werken bij een bedrijf. Hier bestaat
echter wel een verschil naar grootteklasse. Bij de kleine bedrijven verwacht 78 procent van
de werkgevers dat het voor de Arbeidsinspectie makkelijk of heel makkelijk is om te zien of
er illegalen werken bij een bedrijf, terwijl bij de grote bedrijven slechts 39 procent van de
werkgevers dit denkt en 44 procent denkt dat het juist (heel) moeilijk is om te zien of er
illegalen bij een bedrijf werken, tegen 19 procent van de werkgevers bij kleine bedrijven.
Voor de uitzendbureaus gelden vergelijkbare percentages: 61 procent verwacht dat de Arbeidsinspectie er tijdens een controle altijd achter komt wanneer een uitzendbureau bemiddelt in uitzendkrachten voor illegale tewerkstelling en 58 procent denkt dat het (heel)
moeilijk is om de Arbeidsinspectie om de tuin te leiden.
Het enige verschil tussen uitzendbureaus en werkgevers doet zich voor bij de inschatting
hoe moeilijk het is voor de Arbeidsinspectie om vast te stellen of er illegaal tewerkgestelde
uitzendkrachten door een uitzendbureau zijn bemiddeld: 40 procent in tegenstelling tot 58
procent bij de werkgevers denkt dat dit (heel) makkelijk is. Hierin speelt het feit dat uitzendwerk op locatie en niet bij het uitzendbureau zelf plaatsvindt waarschijnlijk een rol.

57

Samengevat schatten werkgevers en uitzendbureaus de kans dat overtredingen van de Wav
tijdens een controle door de Arbeidsinspectie ook daadwerkelijk geconstateerd worden als
hoog in, wat de nalevingsbereidheid ten goede zal komen.

Selectivit eit

3.1.9

Selectiviteit heeft betrekking op de mate waarin controleurs er in slagen om overtreders
vaker te controleren dan degenen die naleven. Het gaat dus om de gepercipieerde kans op
controle en detectie in het geval van een overtreding door selectie van te controleren bedrijven.
Figuur 3.32 Werkgevers: Is de kans dat bedrijven met illegaal tewerkgestelde werknemers
worden gecontroleerd groter dan de kans dat bedrijven zonder illegaal tewerkgestelde werknemers worden gecontroleerd?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Veel) Groter

Even groot

(Veel) minder groot

Meer dan de helft (58 procent) van de werkgevers schat de controlekans bij bedrijven met
illegaal tewerkgestelde werknemers in als veel groter of groter. Bijna 40 procent verwacht
dat deze kans ongeveer even groot is en slechts 3 procent schat de controlekans voor die
bedrijven in als minder groot of veel minder groot. De percentages voor uitzendbureaus
wijken hier licht van af: 41 procent schat de controlekans bij uitzendbureaus die bemiddelen in illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten groter in, terwijl 12 procent die kans juist
minder groot inschat.
Gevraagd is ook of het een bepaald soort bedrijven is dat overtredingen begaat op het gebied van illegale tewerkstelling. Op deze vraag antwoordt 89 procent van de werkgevers en
91 procent van de uitzendbureaus bevestigend (zie paragraaf 4.1 voor de inschattingen van
respondenten ten aanzien van het type bedrijven/uitzendbureaus). De vervolgvraag is dan
of werkgevers denken dat die bedrijven die overtredingen begaan ook vaker gecontroleerd
worden.

58

Figuur 3.33 Werkgevers: Denkt u dat die bedrijven ook vaker gecontroleerd worden?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja, vaker

Nee, even vaak

Nee, minder vaak

Gemiddeld over alle sectoren denkt 89 procent van de werkgevers dat bedrijven die overtredingen begaan ook vaker gecontroleerd worden. Voor de uitzendbureaus bedraagt dit
percentage 81 procent.
Over het algemeen is onder werkgevers en uitzendbureaus de gepercipieerde kans op controle en detectie in het geval van een overtreding door selectie van te controleren bedrijven
groot te noemen. Deze inschatting kan een positieve invloed hebben op de eigen nalevingsbereidheid. Immers, veel werkgevers en uitzendbureaus verwachten dat, wanneer ze
overtredingen van de Wav begaan, ze ook vaker gecontroleerd zullen worden. Bovendien
zagen we in de vorige paragraaf al dat men de detectiekans van overtredingen tijdens een
controle als hoog inschat. Ten slotte is daarom interessant te bezien hoe men de kans op
een sanctie en de ernst van deze sanctie inschat, de laatste twee elementen uit de tafel
van elf.

3.1.10 Kans op een sanctie
Dit betreft de door de doelgroep ingeschatte kans dat er na controle en constatering van
een overtreding ook daadwerkelijk een sanctie volgt. Wanneer bekend is bij werkgevers en
uitzendbureaus dat na constatering van een overtreding van de Wav ook daadwerkelijk de
sanctie volgt heeft dat een nalevingbevorderende werking.

59

Figuur 3.34 Werkgevers: De boete voor illegale tewerkstelling is 8.000 euro per illegaal
tewerkgestelde werknemer. Hoe vaak denkt u dat bedrijven waarbij illegale
tewerkstelling is geconstateerd ook de bijbehorende boete krijgen?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Altijd/Meestal

Regelmatig

Meestal/Zelden of nooit

Figuur 3.35 Uitzendbureaus: De boete voor illegale tewerkstelling is 8.000 euro per illegaal tewerkgestelde werknemer. Hoe vaak denkt u dat uitzendbureaus waarbij illegale tewerkstelling is geconstateerd ook de bijbehorende boete krijgen?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Uitzendbureau's

Altijd/Meestal

60

Regelmatig

Meestal/Zelden of nooit

80%

90%

100%

Bijna 80 procent van de werkgevers denkt dat bedrijven bij vaststelling van illegale tewerkstelling altijd of meestal de bijbehorende boete krijgen. Gemiddeld 16 procent denkt dat dit
regelmatig het geval is en slechts 5 procent denkt dat bedrijven meestal niet of zelden tot
nooit een boete krijgen na vaststelling van illegale tewerkstelling. Voor uitzendbureaus wijken deze percentages iets af, 58 procent denkt dat uitzendbureaus waarbij illegale tewerkstelling is geconstateerd altijd of meestal de bijbehorende boete krijgen, terwijl 16 procent
denkt dat dit meestal niet of zelden tot nooit zo is. De relatief hoge inschatting van werkgevers is mogelijk mede ingegeven door het kleine aantal bedrijven dat men kent dat aan
de boete is ontsnapt.
Figuur 3.36 Werkgevers: Kent u bedrijven die aan de boete ontsnapt zijn?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Ja, ik ken er velen

Ja, ik ken er een paar

Nee, ik ken er geen

Eerder zagen we dat ongeveer een kwart van de werkgevers wel een paar bedrijven kent
die gecontroleerd zijn op illegale tewerkstelling. Echter, gemiddeld 97 procent van de werkgevers kent geen bedrijven die ontsnapt zijn aan de boete en slechts 2 procent kent er een
paar. Bij de uitzendbureaus bedragen deze percentages 91 procent en 8 procent. Een aantal sectoren wijkt iets af van dit beeld. In de sectoren landbouw en vervoer zijn er relatief
meer werkgevers die een paar bedrijven kennen die aan de boete zijn ontsnapt.

3 . 1 . 1 1 Ernst van de sanctie
Het laatste element uit de tafel van elf betreft de ernst van de sanctie. Hierbij gaat het om
de hoogte en soort van de aan de overtreding gekoppelde sanctie en bijkomende nadelen
van sanctieoplegging. In dit geval gaat het om hoe werkgevers en uitzendbureaus aankijken tegen de hoogte van de boete (8.000 euro) voor overtreding van de Wav. Immers, als
men de kans op een sanctie hoog inschat (zoals we zagen in de vorige paragraaf) maar de
sanctie niet als ernstig inschat bestaat de mogelijkheid tot calculerend gedrag waarbij men
de sanctie voor lief neemt.

61

Figuur 3.37 Werkgevers: Wat vindt u van de hoogte van de boete (8.000 euro per illegaal
tewerkgestelde werknemer)?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Goed

(Veel) te laag

80%

90%

100%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
(Veel) te hoog

Gemiddeld kan 62 procent van de werkgevers zich vinden in de hoogte van de boete. Het
aantal werkgevers dat de boete (veel) te laag vindt (25 procent) is bovendien groter dan
het aantal werkgevers dat de boete (veel) te hoog vindt (13 procent). Voor de uitzendbureaus geldt precies hetzelfde. De constatering dat gemiddeld 25 procent de boete (veel) te
laag vindt zou er op kunnen wijzen dat men de boete onvoldoende ernstig vindt, wat de nalevingsbereidheid negatief kan beïnvloeden. Deze inschatting verschilt overigens wel per
sector. In bijvoorbeeld de horeca en de landbouw vinden relatief meer werkgevers de boete
veel te hoog.
Voordat aan het slot van dit hoofdstuk de conclusies ten aanzien van naleving van de Wav
door werkgevers en uitzendbureaus aan bod komen, bespreken we in de volgende paragraaf eerst de motieven voor niet-naleving.

3.2

Motieven voor niet-naleving

In voorgaande paragraaf is op basis van de beide enquêtes een overzicht gegeven van de
verwachtte mate van naleving van de Wav door uitzendbureaus en werkgevers. In deze paragraaf gaan we nader in op de motieven voor niet-naleving. Waarom denken werkgevers
en uitzendbureaus dat men geneigd is de Wav niet na te leven?

62

3.2.1

M o t i e ve n van w e r k ge ve r s

In beide enquêtes is gevraagd naar motieven voor illegale tewerkstelling. De volgende twee
tabellen tonen achtereenvolgens de motieven die werkgevers en uitzendbureaus aandragen
om te verklaren waarom andere werkgevers in de eigen sector of collega-uitzendbureaus
gebruik maken van illegaal tewerkgestelde werknemers respectievelijk illegaal tewerkgestelde werknemers bemiddelen.
Tabel 3.3

Welke redenen hebben werkgevers in uw sector om gebruik te maken van illegaal tewerkgestelde werknemers?

Motief

%

Lagere kosten voor arbeid

66%

Er zijn te weinig reguliere arbeidskrachten beschikbaar

23%

Ze willen meer winst maken

9%

Zonder goedkope arbeidskrachten redden de bedrijven het financieel niet

6%

Ze hebben op korte termijn veel arbeidskrachten nodig

6%

Illegaal tewerkgestelde werknemers kan men meer uren laten werken

4%

Ze werken al jaren lang met deze arbeidskrachten, maar kunnen dit jaar geen
tewerkstellingsvergunning krijgen

0%

Anders

30%

Noot: Respondenten konden meerdere antwoorden geven; de percentages tellen daarom niet op tot 100%

Tabel 3.4

Welke redenen hebben uitzendbureaus om illegalen te bemiddelen? (meerdere
antwoorden mogelijk)

Motief

%

Illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten zijn goedkoper

81%

Ze willen meer winst maken

80%

Illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten kan men meer uren laten werken

53%

Er is vraag naar, en dus is er een aanbodmarkt

43%

Ze hebben op korte termijn veel uitzendkrachten nodig

29%

Er zijn te weinig reguliere uitzendkrachten beschikbaar

22%

Ze werken al jaren lang met deze uitzendkrachten, maar kunnen dit jaar

12%

geen tewerkstellingsvergunning krijgen
Anders

7%

Noot: Respondenten konden meerdere antwoorden geven; de percentages tellen daarom niet op tot 100%

In de categorie ‘anders’ vallen antwoorden zoals:
Nederlanders willen geen vies/zwaar werk doen
Gemakzucht
Flexibel kunnen inspelen op de marktvraag
Geen tijd hebben om vergunningen te controleren
Ze werken harder/beter
Zwart geld kwijt kunnen
Het is een vorm van het helpen van buitenlandse familie
Het belangrijkste motief voor zowel werkgevers als uitzendbureaus blijkt financieel van
aard. Illegaal tewerkgestelde werknemers zijn goedkoper, waardoor de kosten voor arbeid
lager zijn en men meer winst kan maken. Een tweede belangrijk motief heeft te maken met
het aanbod van personeel in Nederland. Werkgevers geven aan dat er niet voldoende reguliere arbeidskrachten beschikbaar zijn en bij uitzendbureaus speelt met name het op korte

63

termijn veel uitzendkrachten nodig hebben een belangrijke rol. Een belangrijk verschil in de
motieven van werkgevers en uitzendbureaus is dat respondenten in de uitzendbranche inschatten dat het voor uitzendbureaus een belangrijk motief is dat men illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten meer uren kan laten werken, terwijl slechts 4 procent van de werkgevers dit als een motief voor illegale tewerkstelling ziet.
Niet alleen in de beide enquêtes, ook in een aantal van de casestudies naar fenomenen en
sectoren is nagegaan wat de motieven voor illegale tewerkstelling zijn voor zowel werkgevers als werknemers. Hiermee krijgen we ook een meer kwalitatief beeld van de motieven
voor illegale tewerkstelling. We bespreken hieronder de inzichten uit de casestudies. De
motieven van arbeidsmigranten zelf komen in de volgende paragraaf aan bod.
In de sector transport, stellen respondenten dat illegale tewerkstelling vooral te maken
heeft met hoe winstgevend de sector op dat moment is. Bedrijven die het ene jaar bijvoorbeeld zeggen te gaan stoppen wanneer ze Poolse chauffeurs in dienst moeten nemen, nemen het jaar daarop toch Poolse chauffeurs in dienst, waarbij men via verschillende constructies (zie paragraaf 5.4.4) buitenlandse werknemers niet volgens de Nederlandse normen betaalt. Daarnaast is er toenemend chauffeurstekort, ook door de vergrijzing. Dan is
het voor werkgevers nodig om werknemers uit het buitenland naar Nederland te halen.
In de bouw is volgens respondenten het motief van werkgevers om werknemers illegaal tewerk te stellen financieel gewin in een markt waarin winstmarges onder druk staan door
scherpe concurrentie. Door middel van illegale tewerkstelling kunnen werkgevers personeelskosten drukken. Als werknemers volledig zwart worden betaald, vermijdt de werkgever de afdracht van sociale premies. Bovendien is het zwartbetaalde loon vaak lager dan
het witbetaalde nettoloon. Een andere optie om op personeelskosten te besparen is het inhuren van buitenlandse zzp’ers die feitelijk in loondienst zijn van een bemiddelingsbureau.
Een bemiddelingsbureau kan door deze constructie lagere prijzen in rekening brengen bij
de aannemer die op deze manier ook kosten bespaart. Illegaal tewerkgestelde werknemers
zijn daarnaast in veel gevallen bereid zeer lange dagen te draaien, waardoor illegale arbeid
zorgt voor nog grotere winstgevendheid.
Motieven voor werkgevers in de schoonmaaksector zijn volgens respondenten in deze casestudie mogelijk vooral gelegen in een gebrek aan beschikbaar personeel om de vacatures in
de schoonmaakbranche te vervullen. Dit omdat illegale arbeid in de schoonmaaksector vaak
wordt gefaciliteerd door het middenkader in plaats van het management en illegale tewerkstelling daardoor vaak geen daling van de personeelskosten tot gevolg heeft voor werkgevers. Vanwege de gebruikte constructie (zie paragraaf 5.4.3) behaalt de voorman of voorvrouw van een schoonmaakploeg vermoedelijk wel financieel gewin. Voor deze groep is het
motief dus wel voornamelijk financieel van aard.
In de case studie naar de binnenvaart wezen respondenten op de omstandigheid dat schippers voor een groot deel particulieren zijn. Die maken veel kosten in hun bedrijf: de hypotheek van de boot, brandstofkosten, havengelden, sluisgelden, verzekeringen etc. Het arbeidsloon vormt daar slechts een klein onderdeel van. De overige kosten zijn echter voornamelijk vaste lasten. Als een schipper wil besparen, zal dat op het arbeidsloon moeten.
Wanneer een schipper werkt met Filippijnen is dat vaak maar iets goedkoper dan een reguliere kracht. Daar staan echter veel meer werkuren tegenover. Naast het financiële motief
speelt ook het arbeidsethos een rol. Een Filippijn spreekt goed Engels en werkt hard. Bo-

64

vendien zijn de Filippijnen ervaren zeelui. De hiërarchische werkgever-werknemerrelatie
wordt door een Filippijn bovendien veel sterker gevoeld. De Europese werknemers zijn vaak
een stuk mondiger. Ten slotte moet de schipper een Nederlandse matroos na een aantal
arbeidscontracten in vaste dienst nemen. Dat vinden schippers vaak lastig. Ze proberen dit
risico te vermijden door met tijdelijke buitenlandse arbeidskrachten te werken.
De in casestudies onderzochte constructies in de land- en tuinbouw – ‘verkoop-op-stam’ en
het ‘cafetariamodel’ – komen volgens respondenten over het algemeen vooral voor in subbranches waar ondernemers een grote financiële druk ondervinden en de concurrentie
moordend is. Een respondent stelt dat het probleem van deze sector is dat ze zelf geen invloed hebben op de prijzen. De groothandel, veilingen en supermarkten bepalen de maximumprijzen die ze willen betalen en de ondernemer moet die prijs afzetten. Een ander motief is mogelijk een gebrek aan kennis. Er zijn werkgevers die denken dat het legaal is. LTO
Nederland vroeg het (destijds nog) Ministerie van LNV onlangs om helderheid over de juridische status van ‘verkoop-op-stam’ (de vroegere Polenregeling) in de champignonteelt en
stelde de vraag of de regeling nu legaal of illegaal is. Belangrijk is dat de overheid zich hier
heel duidelijk over uitspreekt, aldus een respondent: “Anders wordt het de komende jaren
een steeds groter probleem”. Ten slotte kan ook de cao regeling een rol spelen. Volgens
respondenten is bijvoorbeeld de cao regeling in de open teelt dit jaar niet gunstig. Het gebruik van legale krachten kan daardoor te duur zijn wat het gebruik van illegale arbeid in
de hand kan werken.

3.2.2

M o t i e ve n van a r b e i d s m i g r a n t e n

Over de motieven van arbeidsmigranten is geen kwantitatieve informatie verzameld. We
baseren ons in deze paragraaf daarom op informatie uit de interviews, casestudies en literatuur. Daarbij gaat het om een inschatting van deskundigen en betrokkenen. We hebben
immers in dit onderzoek niet met arbeidsmigranten zelf gesproken.
In algemene zin zijn de motieven voor arbeidsmigranten te onderscheiden in ‘push’-, ‘pull’en ‘opportunity’-factoren. Pushfactoren hebben betrekking op de situatie in het land van
herkomst. Deze factoren kunnen van politieke, economische, sociale en culturele aard zijn.
Te denken valt aan een langdurig slechte economische situatie, oorlog of lage lonen in het
land van herkomst. Waarom een deel van de arbeidsmigranten vervolgens voor Nederland
kiest heeft te maken met pull en opportunity factoren. Pull factoren in Nederland zijn vaak
economisch van aard, bijvoorbeeld het aanbod aan werk of de hoge(re) lonen. De opportunity factoren bepalen ten slotte de toegankelijkheid van arbeid in Nederland voor arbeidsmigranten die illegaal in Nederland werken. Daarbij valt te denken aan de aanwezigheid
van vrienden of familie die de migrant zijn voorgegaan (de zogeheten kettingmigratie) en
het geldende vreemdelingenbeleid en overheidsbeleid ten aanzien van illegale arbeid in het
betreffende land1.
Motieven van illegalen zijn dus doorgaans gelegen in de vaak grote verschillen, zowel op
het gebied van wonen als werken, tussen het land van herkomst en Nederland. Veel respondenten stellen dat zolang arbeidsmigranten hun situatie, ook al is deze naar Nederlandse maatstaven gemeten ver onder de maat, in Nederland beter vinden dan in het land van
1

Zekic, N. (2006). Illegale arbeid: de schaamte van het arbeidsrecht. Afstudeerscriptie Universiteit van Tilburg.

65

herkomst, ze niet snel geneigd zijn om aan de bel te trekken. Dat verkleint dus de meldingsbereidheid van de illegale arbeidsmigranten zelf. Wanneer de situatie in het thuisland
dusdanig slecht is, en de arbeidsmigrant bovendien ook nog illegaal in Nederland verblijft,
neemt men mogelijk genoegen met een laag loon en slechte omstandigheden. Ook kunnen
veel arbeidsmigranten het gevoel hebben niet weg te kunnen (zie ook paragraaf 5.7 over
uitbuiting).
Ook Europol stelt, in relatie tot arbeidsuitbuiting, dat dit lastig te identificeren is, deels
omdat de slachtoffers zelf vaak terughoudend zijn in het zichzelf identificeren als slachtoffers en het werken in slechte omstandigheden ‘prefereren’ boven terugkeren naar het land
van herkomst.1
In de casestudie naar de sector bouw komt naar voren dat het motief voor buitenlandse
werknemers om in Nederland in deze sector te werken helder is: men krijgt in Nederland
een hoger loon dan in het land van herkomst. In Nederland is het brutoloon bij een 40urige werkweek €8,17 per uur of 1.416 euro per maand.2 In bijvoorbeeld Bulgarije is het
minimumloon in de bouwsector 360 Lev oftewel 180 euro per maand.3 Deze grote inkomensverschillen doen zich ook voor in vergelijking met andere herkomstlanden van buitenlandse werknemers in de bouwsector. Voor buitenlandse werknemers zonder tewerkstellingsvergunning is het vanwege de inkomensverschillen interessant om ondanks de ontbrekende vergunning toch aan de slag te gaan. Volgens een respondent is het vanwege voornoemde loonverschillen en de relatief kleine afstand naar Nederland voor werknemers uit
Bulgarije en Roemenië zelfs interessant om voor korte periodes naar Nederland te komen:
soms komen deze werknemers slechts voor enkele weken.

3.3

Conclusies ten aanzien van naleving en motieven

Het feitelijke kennisniveau bij werkgevers lijkt relatief laag. Slechts een derde is goed op
de hoogte van de voorwaarden waaronder men vreemdelingen mag laten werken, minder
dan de helft kent de Wav en relatief veel werkgevers weten niet dat voor bijvoorbeeld Bulgaren of Roemenen een tewerkstellingsvergunning nodig is. Dat mensen de feitelijke regels
niet weten te benoemen of een wet niet als zodanig herkennen, hoeft echter niet betekenen
dat men geen impliciete kennis van de regels heeft. Zo blijkt men er wel van op de hoogte
dat het verplicht is de papieren te controleren. Ook bij de uitzendbureaus is men goed op
de hoogte van de verplichting de papieren te controleren. Op de andere kenniselementen
scoren de uitzendbureaus over het algemeen hoger dan de werkgevers. Eventuele nietnaleving bij uitzendbureaus is daarom vermoedelijk in mindere mate dan bij werkgevers te
wijten aan een te laag kennisniveau ten aanzien van de Wav.
De kosten/baten afweging geeft geen eenduidig beeld. Voor zowel werkgevers als uitzendbureaus geldt dat men enerzijds van mening is dat de lasten (moeite, tijd) voor het aanvragen van de juiste vergunning relatief hoog zijn en het werken met illegaal tewerkgestelde werknemers minder geld kost; factoren die kunnen leiden tot het niet-naleven van de
Wav. Tegelijk, en dat geldt voor uitzendbureaus nog sterker dan voor werkgevers, is men

1

Europol (2009). Trafficking in Human Beings in the European Union: a Europol perspective.
http://financieel.infonu.nl/geld/11030-minimumloon-minimumjeugdloon-juli-2010-uurloon.html
3
http://sofiaecho.com/2008/12/30/665686_minimum-wages-in-construction-increased-to-360-leva
2

66

wel gevoelig voor eventuele reputatieschade bij familie, vrienden of collega’s in het geval
van illegale tewerkstelling en stelt men dat het gemakkelijker is legale arbeidskrachten te
vinden dan illegale arbeidskrachten.
Over het algemeen bestaat onder zowel werkgevers als uitzendbureaus een grote mate van
acceptatie ten aanzien van de regelgeving. De normgetrouwheid ten aanzien van regelgeving in het algemeen laat deels een zelfde positieve invloed zien: werkgevers en uitzendbureaus vinden het van belang regelgeving vanuit de overheid na te leven. Kijken we echter
meer specifiek naar wat men verwacht dat er gebeurt wanneer de regelgeving intact blijft,
maar er geen controles en boetes meer zijn, dan verwacht een relatief groot gedeelte van
de werkgevers dat vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich zou
laten werken.
Ook niet-overheidscontrole toont een gemêleerd beeld. Men weet niet goed waar illegale
tewerkstelling te melden en zou het ook niet snel melden. Bovendien geldt voor slechts de
helft van de werkgevers dat er geen belangrijke keurmerken of certificaten zijn die ze kunnen verliezen. Zoals ook naar voren kwam bij de kosten / baten afweging, is echter de invloed van sociale controle wel groot te noemen. Werkgevers verwachten het respect te verliezen van klanten, collega’s en concurrenten wanneer aan het licht komt dat zij werknemers illegaal tewerkstellen. De informele meldingskans laat zien dat de kans aannemelijk is
dat het daadwerkelijk aan het licht komt. Meer dan de helft van de werkgevers en bijna 80
procent van de uitzendbureaus verwacht dat anderen het zouden doorgeven, hoewel ook
hier onder werkgevers de verwachting aanwezig is dat niet veel andere bedrijven weten
waar ze illegale tewerkstelling kunnen melden.
Hoewel met name werkgevers de controlekans over het algemeen niet heel hoog inschatten, lijken de detectiekans, de selectiviteit (de mate waarin overtreders ook vaker gecontroleerd worden) en de kans op een sanctie een duidelijke positieve invloed te hebben op
de nalevingsbereidheid van werkgevers. Werkgevers denken dat de kans groot is dat overtredingen tijdens controles geconstateerd worden, dat vooral bedrijven die overtredingen
begaan gecontroleerd worden en dat de kans op een sanctie vervolgens groot is. Voor uitzendbureaus geldt dit in iets minder sterke mate. Zij schatten het voor de Arbeidsinspectie
wat lastiger in om illegale tewerkstelling vast te stellen. Bovendien denken de uitzendbureaus in vergelijking met werkgevers vaker dat het voorkomt dat uitzendbureaus waar illegale tewerkstelling is geconstateerd niet de bijbehorende boete krijgen. Toch lijken deze
dimensies ook voor de uitzendbureaus een positieve invloed te hebben op de nalevingsbereidheid. Van de ernst van de sanctie is niet geheel duidelijk welke invloed ervan uitgaat op
de nalevingsbereidheid. Wel is duidelijk dat een kwart van de werkgevers en uitzendbureaus de boete (veel) te laag vindt, terwijl slechts 13 procent de boete (veel) te hoog vindt.
De onderstaande tabellen vatten deze conclusies schematisch samen voor werkgevers en
uitzendbureaus afzonderlijk en tonen welke dimensies van de tafel van elf, toegepast op
naleving van de Wet arbeid vreemdelingen, naar verwachting een positieve of negatieve invloed hebben op naleving. Omdat sommige dimensies uit meerdere aspecten bestaan die
een verschillende invloed kunnen hebben op naleving komen enkele dimensies vaker voor
in de tabel. Bovendien geldt de eerste tabel voor alle sectoren samen, en kunnen individuele sectoren hiervan afwijken, zoals we hebben gezien in de voorgaande paragrafen. Omdat

67

over de elfde dimensie, ernst van de sanctie, geen eenduidige conclusie is te trekken, is
deze in onderstaande tabel op het snijvlak tussen positieve en negatieve invloed geplaatst.
Tabel 3.5

Invloed dimensies 'Tafel van elf' op naleving van de Wet arbeid vreemdelingen
door werkgevers
De ‘Tafel van elf ‘ en naleving van de Wet arbeid vreemdelingen

Positieve invloed op naleving

Negatieve invloed op naleving

Kennis (het controleren van papieren)

Kennis

Kosten/baten (immateriële kosten)

Kosten/baten (tijd, moeite, geld)

Mate van acceptatie

Normgetrouwheid (werken met illegale arbeidskrachten

Normgetrouwheid (algemene regelgeving)
Niet-overheidscontrole (sociale controle)

Niet-overheidscontrole (melden, horizontaal toezicht)

Informele meldingskans

Controlekans

Detectiekans
Selectiviteit
Kans op een sanctie
Ernst van de sanctie

Tabel 3.6

Invloed dimensies 'Tafel van elf' op naleving van de Wet arbeid vreemdelingen
door uitzendbureaus

De ‘Tafel van elf ‘ en naleving van de Wet arbeid vreemdelingen door uitzendbureaus
Positieve invloed op naleving

Negatieve invloed op naleving

Kennis

Kosten/baten (tijd, moeite, geld)

Kosten/baten (immateriële kosten)

Normgetrouwheid (werken met illegale arbeidskrachten

Mate van acceptatie

Controlekans

Normgetrouwheid (algemene regelgeving)
Niet-overheidscontrole (melden, sociale controle, horizontaal toezicht)
Informele meldingskans
Detectiekans
Selectiviteit
Kans op een sanctie
Ernst van de sanctie

Het belangrijkste verschil tussen werkgevers en uitzendbureaus dat uit de enquêtes naar
voren komt is dat kennis in het geval van de uitzendbureaus in mindere mate een negatieve invloed zal hebben op de naleving van de Wav en dat de niet-overheidscontrole voor uitzendbureaus een duidelijk sterkere positieve invloed heeft op de nalevingsbereidheid. Zo
weten uitzendbureaus beter waar ze illegale tewerkstelling kunnen melden, zullen ze dit
eerder doen en geven ze duidelijk te kennen dat er keurmerken en certificaten zijn die ze
kunnen verliezen in het geval van illegale tewerkstelling.
Wat betreft motieven is duidelijk dat het belangrijkste motief financieel van aard is. Illegaal
tewerkgestelde arbeidskrachten zijn goedkoper waardoor werkgevers/inleners en intermediairs kunnen besparen op de kosten van arbeid. Dat stelt ze in staat meer winst te maken
of in tijden van crisis het bedrijf draaiende te houden. Voor illegale arbeidsmigranten geldt
dat ze in Nederland meer geld kunnen verdienen dan in het thuisland.

68

Na de financiële motieven is arbeidsmarktkrapte het belangrijkste motief voor werkgevers
en uitzendbureaus. Wanneer werkgevers of intermediairs op korte termijn veel arbeidskrachten nodig hebben of personeel nodig hebben voor werk waarvoor men moeilijk Nederlandse arbeidskrachten kan vinden, neemt men soms de toevlucht tot illegale tewerkstelling. Aangezien de arbeidsmarktkrapte de komende jaren naar verwachting fors gaat toenemen is het van belang hier vinger aan de pols te houden. Een toenemende krapte en
moeilijkheden voor bedrijven en uitzendbureaus om aan personeel te komen kan impliceren
dat zij in de komende jaren meer gaan uitkijken naar andere manieren om aan voldoende
personeel te komen.

69

70

4

Sectoren en doelgroepen

4.1

Inleiding

In de vorige hoofdstukken is een breed scala aan sectoren aan bod gekomen. In dit hoofdstuk zoomen we, op basis van de kwalitatieve onderdelen (interviews en casestudies) in op
een beperkter aantal sectoren en komen de doelgroepen, naar nationaliteit, waarop illegale
tewerkstelling betrekking heeft aan bod. De Arbeidsinspectie heeft voor 2009 een aantal
risicosectoren benoemd, te weten schoonmaak, detailhandel, bouw, land- en tuinbouw, horeca en autobedrijven. In drie van deze sectoren zijn casestudies uitgevoerd.
De sectorbeschrijvingen in dit hoofdstuk geven een kort overzicht van onder andere de prevalentie en impact van illegale tewerkstelling in de betreffende sectoren, de nationaliteiten
van illegaal tewerkgestelde werknemers, de impact van illegale tewerkstelling en indien van
toepassing de subsectoren waar illegale tewerkstelling vooral voorkomt. De wijze waarop
illegale tewerkstelling plaatsvindt en de fenomenen die gepaard gaan met illegale tewerkstelling in deze sectoren komen aan bod in het volgende hoofdstuk. Echter, het is onvermijdelijk dat ook in dit hoofdstuk zo nu en dan al wordt gerefereerd aan deze constructies.

4.2

Type bedrijven

Allereerst is interessant te bezien hoe werkgevers en uitzendbureaus antwoorden op de
vraag of het een bepaald soort bedrijven is dat overtredingen begaat en welk soort bedrijven (sector) dit dan is. Zoals eerder vermeld antwoordt 89 procent van de werkgevers daar
bevestigend op. Een aantal sectoren wordt met name vaak genoemd. De land- en tuinbouw
springt eruit, soms verder gespecificeerd naar bijvoorbeeld champignonkwekerij, aardbeienteelt, aspergekwekerijen of bollen- en bloementeelt. Ook de bouw, horeca en schoonmaak worden relatief vaak genoemd. In algemene zin stelt men dat het voornamelijk gaat
om sectoren waarin sprake is van laaggeschoolde arbeid en seizoenswerk.
Voor de uitzendbureaus geldt zelfs dat 91 procent denkt dat het een bepaald soort uitzendbureaus is dat overtredingen begaat. Ook hier worden uitzendbureaus die uitzenden voor
de land- en tuinbouw relatief vaak genoemd. Daarnaast verwijst men ook relatief vaak naar
uitzendbureaus die werken voor de industrie, de bouw, de schoonmaak en meer specifiek
de haven. Ten slotte stellen veel respondenten dat het gaat om uitzendbureaus die in het
buitenland gevestigd zijn of uitsluitend met buitenlanders werken, die geen lid zijn van de
ABU of de NBBU en die geen NEN-registratie1 hebben.
Toch valt niet direct aan te nemen dat dit ook de sectoren zijn waar illegale tewerkstelling
met name voorkomt. Immers, ook beeldvorming en bepaalde vooroordelen, mogelijk beïnvloed door berichtgeving in de media over dit onderwerp of door de situatie voor mei 2007,
kunnen een rol spelen. Daarom is aan zowel werkgevers als uitzendbureaus ook de vraag
1

Door zich te laten certificeren volgens de NEN 4400-normen laten uitzendbureaus zien dat zij de wet- en
regelgeving naleven. Zij onderwerpen zich aan vrijwillige controles door ingehuurde inspectiediensten die
halfjaarlijks worden uitgevoerd.

71

gesteld waarom men dat denkt. Daaruit blijkt dat werkgevers en uitzendbureaus dit met
name baseren op berichtgeving in de media. Een tweede belangrijkste factor betreft de eigen ervaringen.
Op basis van de interviews met een breed scala aan deskundigen zijn ten slotte enkele algemene kenmerken op te stellen van typen arbeid of sectoren waarin de kans op het aantreffen van illegale tewerkstelling relatief groot is.
In algemene zin geldt dat het fenomeen illegale tewerkstelling vaker voorkomt in sectoren waar sprake is van veel ‘los-vast’ personeel dat gemakkelijk inzetbaar is, in sectoren
aan de onderkant van de arbeidsmarkt en in sectoren waar sprake is van arbeidsintensieve en laaggeschoolde arbeid. In dit kader worden vaak de agrarische sector, de bouw,
de horeca en de schoonmaak genoemd als sectoren waarin illegale tewerkstelling relatief
veel voorkomt.
Ook gaat het om type werk wat zich niet in een regulier zichtbaar proces bevindt of waar
sprake is van ‘vluchtige arbeid’. Veel respondenten spreken bijvoorbeeld het vermoeden
uit dat illegale arbeid veel voorkomt bij nachtelijke activiteiten. Met name schoonmaakwerk, bijvoorbeeld van kantoorpanden of industriële terreinen, is daarbij een regelmatig
aangehaald voorbeeld. Een ander voorbeeld is krantenbezorging, dat buiten en doorgaans op een irregulier tijdstip plaatsvindt.
Ten slotte worden de drie D’s, dirty, dangerous, degrading, aangehaald om sectoren te
omschrijven die gevoelig zijn voor illegale tewerkstelling of zelfs uitbuiting van arbeidsmigranten. Het gaat dan bijvoorbeeld om sectoren waarin sprake is van ‘vies’, fysiek
zwaar of gevaarlijk werk of werk dat veel Nederlanders om andere redenen niet willen
doen, waarin relatief meer sprake van illegale tewerkstelling. Een voorbeeld is de vleesindustrie.

4.3

Specifieke sectoren

Hieronder volgt een meer gedetailleerde beschrijving van enkele sectoren waar tijdens de
interviews en casestudies op in is gegaan. Het betreft hier een kwalitatief onderdeel waarin
we kenmerken van illegale tewerkstelling in sectoren waarin dit zich voordoet nader willen
belichten.
Land- en tuinbouw
Alle respondenten noemen de land- en tuinbouw als sector waar, ondanks dat dit bekend is
en de sector intensief wordt gecontroleerd, illegale tewerkstelling veel voorkomt. De resultaten van de enquêtes onder werkgevers en uitzendbureaus bevestigen dit beeld. De Arbeidsinspectie constateerde in 2009 bij 10 procent van de inspecties in de land- en tuinbouw een overtreding van de Wav.

72

Tabel 4.1

Resultaten inspecties Arbeidsinspectie in de land- en tuinbouw

Land- en tuinbouw

2005

2006

2007

2008

2009

Aantal inspecties

1.106

946

650

564

522

191

122

86

63

52

Aantal werkgevers in overtreding / inspecties
waarbij men overtredingen tegenkwam

1

Procentueel t.o.v. aantal inspecties

17,5%

13%

13%

11%

10%

Aantal werkende personen tijdens inspecties

9.693

7.735

5.553

4.411

4.415

Aantal werknemers niet-Nederlandse nationaliteit

3.810

3.642

2.627

2.602

2.870

Percentage niet-Nederlandse werknemers

39%

47%

47 %

59%

65%

Aantal illegaal tewerkgestelden

645

429

157

150

185

17,0%

11,8%

6,0%

5,8%

6,4%

6,7%

5,5%

2,8%

3,4%

4,2%

Percentage van niet-Nederlandse werknemers illegaal werkend
Percentage illegaal werkend van alle gecontroleerde werknemers
Bron: Projectverslagen Arbeidsinspectie

Een respondent stelt echter dat er duidelijke verschillen bestaan binnen de land- en tuinbouw. In de kassen in het Westland komt, met name op de piekmomenten, nog altijd veel
illegale tewerkstelling voor. In sommige gebieden in Nederland is, nu de MOE-landers in
Nederland kunnen werken zonder tewerkstellingsvergunning, sprake van vervanging door
andere groepen arbeidsmigranten, maar in bijvoorbeeld Noord-Holland Noord is bijna geen
sprake van vervanging van Polen. Veel Polen werken daar al jaren voor dezelfde tuinder.
Daar komt nu veel minder illegale tewerkstelling voor. In Noord-Brabant, stelt een respondent, zijn daarentegen altijd al veel Roemenen werkzaam geweest in de land- en tuinbouw.
Dat is nu nog steeds zo, maar de laatste maanden hoort men vanuit de sector zelf dat
werkgevers ook geïnteresseerd raken in arbeidsmigranten uit Rusland of Wit-Rusland. Het
is echter nog onduidelijk in hoeverre deze trend doorzet.
Binnen de land- en tuinbouw komt illegale tewerkstelling volgens respondenten steeds
meer voor in de paddenstoelenteelt, de champignonkwekerijen, de aspergeteelt en in de
glastuinbouw. Vaak wordt gewerkt met niet-gecertificeerde uitzendbureaus die goedkope
arbeid aanbieden van buitenlandse werknemers zonder tewerkstellingsvergunning. De verwachting is dat de omvang van illegale tewerkstelling verder gaat toenemen in de open
teelt, de akkerbouw, de boomkwekerij en de vollegrondsgroente. In de veehouderij komt
het niet veel voor. Dit zijn veelal bedrijven met weinig personeel, waarbinnen meer kennis
van zaken is vereist.
Mogelijke wijzen waarop illegale tewerkstelling in de land- en tuinbouw plaatsvindt zijn nader onderzocht in een tweetal casestudies, waarin we twee specifieke fenomenen met betrekking tot illegale tewerkstelling in de land- en tuinbouw verder uitwerken. Voor de beschrijvingen zij verwezen naar paragrafen 5.4.2 (‘verkoop-op-stam’) en 5.5 (‘cafetariamodel’).

1

Tot en met 2007 betreft het hier het aantal werkgevers in overtreding. Vanaf 2008 het aantal inspecties
waarbij men overtredingen tegenkwam.

73

Uitgelicht: het Westland
Respondenten noemen het Westland als specifiek gebied waar relatief veel illegale tewerkstelling voorkomt in de land- en tuinbouw. Eén van de casestudies richtte zich daarom op
het Westland. Dat illegale tewerkstelling daar relatief veel voorkomt is al langer vastgesteld
door inspectie en opsporing. In dit kader werd in 1999 het Westland Interventieteam (WIT)
opgericht. Het WIT is een samenwerkingsverband van een groot aantal organisaties, waaronder de Belastingdienst, het UWV, de politie en gemeenten. Het verband wordt aangestuurd door de Arbeidsinspectie.
In 2008 kwamen berichten omtrent het Westland en illegale praktijken in de landelijke media, dat de harde aanpak van illegale arbeid en fraude met werk en uitkeringen bij tuinders
in het Westland zijn vruchten af zou werpen. De twee jaar daarvoor zou de fraude zijn verminderd. Was in die jaren bij een kwart van de controles iets mis, voorheen lag dit op een
derde. 1 De afname zou zijn veroorzaakt door de strenge controles, certificering, voorlichting door de branche en door de openstelling van de grenzen voor werknemers uit Middenen Oost-Europese landen.
In oktober 2010 trekt het Eindrapport Westland Interventieteam dat betrekking heeft op
2008 en 2009 echter de conclusie dat op het gebied van uitkerings- en belastingfraude en
illegale tewerkstelling bij tuinders en uitzendbureaus in het Westland nog steeds op grote
schaal de hand wordt gelicht met de regels.2 In deze twee jaren heeft het WIT 641 bedrijven gecontroleerd, waarbij in 152 gevallen de werkgever illegale arbeiders aan het werk
had. In 2009 trof men bij de inspecties 163 illegaal tewerkgestelde personen aan, waarvan
Bulgaren (116) en Turken (21) de grootste groepen vormen. Daarnaast was bij 137 ondernemers sprake van uitkeringsfraude. In hetzelfde tijdsbestek werd er bij bijna 24% van de
geïnspecteerde bedrijven in het Westland illegale tewerkstelling geconstateerd, tegen op
landelijk niveau 10 procent van de gecontroleerde tuinders3.
Het rapport lijkt er op te wijzen dat er weer meer illegale tewerkstelling voorkomt in het
Westland. Daarbij is echter wel een aantal kanttekeningen te plaatsen:
Een eerste betreft de geografische context. Werkgeversorganisaties wijzen erop dat het
team meer gebieden controleert dan alleen het Westland: het hoge percentage illegale
tewerkstelling is daarmee niet alleen op het Westland af te rekenen, maar ook op omliggende gebieden.4 Het eindrapport spreekt dan ook van het WIT-gebied.5
Een tweede kanttekening betreft de vergelijking met de rest van Nederland. De gepubliceerde percentages (10% landelijk en 24% WIT-gebied) zijn echter niet één-op-één te
vergelijken. Het WIT controleert wekelijks in het WIT-gebied, maar geldt dat niet voor
de Arbeidsinspectie op landelijk niveau.

1

http://www.arboportaal.nl/nieuws/harde-aanpak-vermindert-fraude-tuinbouw-westland
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/persberichten/2010/10/12/fraude-bij-telerswestland-aan-het-licht-gebracht.html
3
Arbeidsinspectie (2010). Eindrapport Westland Interventieteam 2008-2009.
4
Zie bijvoorbeeld: http://www.agf.nl/nieuwsbericht_detail.asp?id=63645 en
http://www.allesvoorgroenearbeid.nl/nieuws-arbeid/browse/1/bericht/meeste-boetes-zijn-vooruitzendbureaus/. Een naamsverandering van het WIT is volgens enkele werkgeversorganisaties dan ook op
zijn plaats.
5
Het WIT is actief in de gemeenten Westland, Lasingerland, Pijnacker-Nootdorp, Midden-Delfland, Maassluis en
het gebied rondom de Zuid-Hollandse eilanden.
2

74

Deze kanttekeningen nemen echter niet weg dat er over de afgelopen jaren een stijging is
te zien in het percentage overtredingen in het WIT-gebied (2007: 21 procent; 2008: 22
procent en 2009: 26 procent) en een daling in de landelijke cijfers in de land- en tuinbouw
(zie tabel 4.1). De Arbeidsinspectie concludeert dan ook dat illegale tewerkstelling, ondanks
alle inspanningen van de brancheorganisaties binnen de land- en tuinbouwsector en het
openstellen van de arbeidsmarkt voor de MOE-landen, een structureel probleem blijft in de
glastuinbouw in het WIT-gebied.1
Malafide uitzendbureaus spelen een belangrijke rol bij de illegale praktijken.2 Het eindrapport maakt in 30 procent van de gevallen melding van betrokkenheid van uitzendbureaus.
Daarnaast wordt er in de loop der jaren steeds vaker geconstateerd dat (Bulgaarse) schijn
zzp’ers bij de tuinders actief zijn. Het aanbod vanuit uitzendbureaus en Bulgaarse (schijn)
zzp’ers is rondom het Westland dan ook groter dan in andere delen van het land.
De geneigdheid om via de reguliere weg een tewerkstellingsvergunning aan te vragen voor
buitenlandse arbeidskrachten lijkt bij tuinders in het Westland geringer dan in andere delen
van Nederland. Dit bleek bijvoorbeeld uit de evaluatie van het project Seizoenarbeid, een in
2002 opgestarte samenwerking tussen LTO en het toenmalige CWI, ingericht om tuinders
tijdig te voorzien van tijdelijke arbeidskrachten voor drukke periodes door het versneld afgeven van een tewerkstellingsvergunning. Het animo hiervoor in het Westland was naar
verhouding gering. Weinig tuinders waren op de hoogte van het Project Seizoensarbeid of
er niet in geïnteresseerd door de lange procedures.3 De evaluatie geeft hiervoor drie verklaringen. De eerste is dat de arbeidspieken in de glastuinbouw langer zijn; men heeft minder
aan tijdelijke vergunningen. Een tweede is dat huisvesting van buitenlandse werknemers in
het Westland lastiger dan in andere agrarische regio’s, waardoor men een beroep doet op
minder structureel aanbod vanuit de steden in de omgeving. En een derde verklaring betreft de bestendige relaties met vaak malafide opererende bemiddelaars uit met name Den
Haag. Deze regelen ook vervoer en huisvesting, wat aantrekkelijk is voor de tuinders. Ten
slotte lijkt de economische crisis bij sommige bedrijven ook flink toe te slaan, wat een sterke druk op de prijzen zet.4
Schoonmaak
In één van de casestudies stond de schoonmaaksector centraal. Veel respondenten wijzen
namelijk op de schoonmaaksector als een sector waar relatief veel illegale tewerkstelling
zou voorkomen. Cijfers van de Arbeidsinspectie (zie hieronder) bevestigen dit. Zoals beschreven in de inleiding op dit hoofdstuk behoort de schoonmaaksector tot de sectoren die
prioriteit krijgen van de Arbeidsinspectie vanwege een relatief hoger risico op overtredingen van de Wav. Er zijn naar schatting 8.000 werkgevers actief in de schoonmaakbranche
en binnen de sector werken ongeveer 200.000 mensen, waarvan 80 procent in deeltijd. In
2009 constateerde de Arbeidsinspectie bij 21,5 procent van de inspecties in de Schoonmaaksector een overtreding van de Wav.

1

Arbeidsinspectie (2010). Eindrapport Westland Interventieteam 2008-2009.
http://www.allesvoorgroenearbeid.nl/nieuws-arbeid/browse/1/bericht/meeste-boetes-zijn-vooruitzendbureaus/
3
Bakker, E. de, Frouws, J., Jongeneel, R. en Slangen, E. (2004). ‘Als je te snel rijdt, weet je ook dat het niet
mag’. Illegale arbeid in de Westlandse glastuinbouw. Wetenschapswinkel Wageningen UR.
4
Research voor Beleid (2010). Grenzen stellen. Omvang van en maatregelen tegen malafide praktijken in de
uitzendbranche. G.P. Walz, B. Frouws, en D.H. Grijpstra.
2

75

Tabel 4.2

Resultaten inspecties Arbeidsinspectie in de schoonmaaksector

Schoonmaak

2007

2008

2009

Aantal inspecties

2005
109

2006

462

252

427

Aantal inspecties waarbij men overtredingen te-

20

81

94

92

Percentage inspecties met overtreding Wav

18%

17,5%

36,3%

21,5%

Aantal werkende personen tijdens inspecties

1.133

3.481

2.571

4.906

Aantal werknemers niet-Nederlandse nationaliteit

242

766

591

1.177

Percentage niet-Nederlandse werknemers

21%

22%

22%

24%

35

88

115

114

14,5%

11,5%

19,4%

9,7%

3,1%

2,5%

4,5%

2,3%

genkwam

Aantal illegaal tewerkgestelden
Percentage van niet-Nederlandse werknemers illegaal werkend
Percentage illegaal werkend van alle gecontroleerde werknemers
Bron: Projectverslagen Arbeidsinspectie

Volgens verschillende respondenten vindt illegale tewerkstelling bij ondernemingen vooral
plaats in de Randstad, aangezien zich daar relatief veel grote schoonmaakobjecten bevinden.
Hoewel het even zo vaak, zo niet vaker, voorkomt dat werknemers die niet in Nederland
mogen werken zichzelf aanbieden in de schoonmaaksector, is een bekende constructie van
illegale tewerkstelling in de schoonmaaksector het faciliteren ervan door
het middenkader (voorlieden); hierin speelt dan het management geen

Zie paragraaf

rol. Eventuele financiële voordelen die samenhangen met illegale arbeid

5.4.3 voor de

vallen dan toe aan de persoon op wiens identiteit een illegaal tewerkge-

specifieke con-

stelde werkt en/of de voorman of voorvrouw. Deze partijen zouden im-

structies ten

mers een financiële vergoeding kunnen verlangen voor het mogelijk ma-

aanzien van ille-

ken van de illegale tewerkstelling. Op basis van deze constatering is het

gale tewerkstel-

dan ook niet heel waarschijnlijk dat scherpe concurrentie in de schoon-

ling in de

maaksector aan de basis ligt van de relatief hoge prevalentie van illega-

schoonmaaksec-

le tewerkstelling. Illegale tewerkstelling heeft dan immers geen daling

tor.

van de personeelskosten tot gevolg. Het loon wordt bij deze constructie
immers gewoon betaald en sociale premies en belastingen worden afgedragen.
Bouw
Zoals we aan het begin van dit hoofdstuk al zagen wordt de bouw door werkgevers en uitzendbureaus vaak genoemd als sector waar illegale tewerkstelling voorkomt. Door ons geinterviewde sleutelinformanten bevestigen dit beeld. Hoewel het volgens betrokkenen lastig
is vast te stellen of illegale tewerkstelling meer voorkomt bij bepaalde onderdelen in de
bouw of bij bepaalde werkzaamheden, lijkt het erop dat het over het algemeen meer voorkomt in de bouw- en utiliteitsector en minder in grond- water- en wegenbouw (GWW) ofwel
de infrasector. Daarnaast komt het mogelijk meer voor bij grote bouwprojecten, waarbij
sprake is van veel onderaannemers en elke dag enkele honderden werknemers aan de slag
zijn. Dat zorgt voor minder zicht op wie er allemaal werken bij de verantwoordelijk hoofdaannemer. Juist bij deze grote bouwprojecten zijn ook kleine ondernemingen actief als onder- of zelfs als onderaannemer van onderaannemers. In dit kader zijn door enkele respondenten ook grote projecten, zoals de aanleg van de Tweede Maasvlakte, genoemd.

76

In één van de casestudies lag de focus op de sector bouw in relatie tot illegale tewerkstelling. In deze bedrijfstak komt illegale tewerkstelling relatief veel voor, zoals blijkt uit onderstaande overzicht.
Tabel 4.3

Resultaten Arbeidsinspectie in de sector bouw

Bouw

2005

2006

2007

2008

2009

Aantal inspecties

1.037

928

618

754

698

386

251

188

139

154

37,2%

27,0%

30,4%

18,4%

22,0%

201

229

66

100

217

110

102

47

12

94

5.843

5.242

3.974

6.003

8.786

Aantal inspecties waarbij men overtredingen tegenkwam
Percentage inspecties met overtreding Wav
Aantal niet-Nederlandse zzp’ers aangetroffen bij
inspecties
Aantal zzp’ers die feitelijk werknemer in loondienst
waren
Aantal werkende personen tijdens inspecties
Aantal werknemers niet-Nederlandse nationaliteit

1.590

1.371

1.311

1.686

2.460

Percentage niet-Nederlandse werknemers

27,2%

26,2%

33,0%

28,1%

28,0%

Aantal illegaal tewerkgestelden

1.087

670

458

224

317

Percentage van niet-Nederlandse werknemers ille-

68,4%

48,9%

34,9%

13,3%

12,9%

18,6%

12,8%

11,5%

3,7%

3,6%

gaal werkend
Percentage illegaal werkend van alle gecontroleerde werknemers
Bron: Projectverslagen Arbeidsinspectie

In 2009 stelde de Arbeidsinspectie bij 22 procent van de uitgevoerde inspecties een overtreding vast van de Wav. In 2008 was dit percentage nog 18 procent. In termen van het
aantal inspecties waarbij een overtreding werd geconstateerd heeft er dus een lichte stijging plaatsgevonden. De cijfers van voor 2008 zijn vanwege de veranderingen in mei 2007
niet goed te vergelijken.
Uit de controles van de Arbeidsinspecties blijkt dat in 2009 illegaal tewerkgestelden afkomstig waren uit tal van landen, maar dat een aantal nationaliteiten eruit springen: Bulgaren
(34 procent), Turken (24 procent), Roemenen (8 procent), Chinezen (8
procent) en burgers van Bosnië-Herzegovina (6 procent).

Zie paragraaf

Illegale tewerkstelling komt zowel voor bij grote bouwprojecten als bij

5.4.5 voor de

particuliere opdrachtgevers die bijvoorbeeld hun huis laten verbouwen.

specifieke con-

De problematiek komt in heel het land voor, maar door de concentratie

structies ten

van grote bouwprojecten in de Randstad zijn er relatief meer gevallen

aanzien van ille-

van illegale tewerkstelling in het westen van het land. Het gaat om alle

gale tewerkstel-

type werkzaamheden, maar voornamelijk om laaggeschoold werk.

ling in de sector
bouw

Gesprekken met experts leveren een gemengd beeld op met betrekking
tot de vraag waar illegale tewerkstelling vooral voorkomt. Een respondent stelt dat er: “…
over de hele linie een sfeer hangt van: ‘Ik hoef het niet te weten’”. Daarmee wordt er op
gedoeld dat illegale tewerkstelling bij allerlei soorten bedrijven in de bouw voorkomt. Een
andere expert stelt dat illegale tewerkstelling eerder voorkomt bij kleinere (onder)aannemers. Dit is het geval, omdat grote bouwondernemingen meer bevreesd zijn voor
hun reputatie. In tegenstelling tot onderaannemers staan grote bouwondernemingen vaak
in direct contact met de opdrachtgever. De laatste krijgt in het geval van illegale tewerk-

77

stelling ook een boete en negatieve publiciteit. Grote ondernemingen zouden problemen
met hun opdrachtgever willen voorkomen en daarom meer gemotiveerd zijn om illegale tewerkstelling tegen te gaan. Deze laatste visie sluit aan bij de tendens dat opdrachtgevers
en grote bouwondernemingen steeds vaker particuliere bedrijven inhuren ter controle van
illegale arbeid. Desalniettemin worden er toch pogingen ondernomen om de bouwplaats te
betreden door fraude met verblijfsdocumenten (bijvoorbeeld ‘look-a-likes’) of door te stellen dat een werknemer in het bezit is van een sofinummer.
De ‘schade’ die illegale tewerkstelling oplevert is groot. Illegale tewerkstelling zorgt voor
een verscherping van de concurrentie in de bouwsector. Aannemers die gebruik maken van
illegale arbeid zijn in staat om een kostenvoordeel te bereiken ten opzichte van bonafide
aannemers. Deze laatste groep aannemers zou hierdoor zo onder druk kunnen komen te
staan dat zij zich gedwongen voelen ook illegale arbeiders in dienst te nemen. Het gevolg
van deze verscherpte concurrentie is een neerwaartse prijsspiraal. Dit heeft ook effect op
de inkomsten en arbeidspositie van zzp’ers in de bouw. Naar schatting zeker 10.000 Nederlandse zzp’ers komen moeilijker aan werk door illegale tewerkstelling. Als gevolg verlagen
de Nederlandse zzp’ers hun tarieven, wat concurrentie nog verder doet toenemen.
Buitenlandse werknemers zonder tewerkstellingsvergunning hebben te maken met onderbetaling, omdat werkgevers een chantagemiddel in handen hebben, namelijk de illegale status. Het is wel mogelijk dat de werknemer deze onderbetaling niet als hinderlijk opvat, omdat het onderbetaalde loon vaak nog altijd hoger ligt dan in het land van herkomst.
Transport
Ook de transport stond centraal in één van de casestudies. De Arbeidsinspectie heeft van 1
mei 2007 tot half februari 2008 inspecties verricht naar naleving van
de Wav en de WML in het goederenvervoer over de weg. In totaal

Zie paragraaf

zijn in deze periode 484 werkgevers gecontroleerd. Bij 18 van deze

5.4.4 voor de

werkgevers (4 procent) constateerde de Arbeidsinspectie in totaal 23

specifieke con-

overtredingen van de Wav. Tijdens deze inspecties zijn 2.013 ar-

structies ten

beidskrachten gecontroleerd, waarvan er 14 illegaal tewerkgesteld

aanzien van ille-

waren. De conclusie luidde dan ook dat slechts bij een gering percen-

gale tewerkstel-

tage van de inspecties overtredingen zijn geconstateerd. Een moge-

ling in de sector

lijke verklaring, aldus de Arbeidsinspectie in het inspectieverslag, is

transport.

het vrij verkeer van werknemers uit Midden- en Oost Europa dat op 1
mei 2007 in werking is getreden. In het beroepsgoederenvervoer werden relatief veel
werknemers uit deze landen zonder tewerkstellingsvergunning tewerkgesteld. Nu er geen
tewerkstellingsvergunning meer nodig is, is er ook geen sprake meer van illegale arbeid
van werknemers uit deze landen1. Die conclusie lijkt nog altijd gerechtvaardigd. Er komen
weinig berichten binnen over chauffeurs die illegaal tewerkgesteld zijn. De grootste groep
buitenlandse chauffeurs zijn nog steeds de Polen.
Binnenvaart
De arbeidsinzet van buitenlandse werknemers in de vaart heeft een lange historie. Sinds
jaar en dag werken buitenlandse werknemers al in de zeevaart. Vanaf halverwege de jaren

1

Arbeidsinspectie / AMF (2008). Inspectie naleving Wet arbeid vreemdelingen en Wet op het minimumloon en
minimumvakantiebijslag in de Transportsector 2007 / 2008.

78

’90 nam het aantal Filippijnse matrozen toe. Deze Filippijnse werknemers werken vanwege
de goede arbeidsvoorwaarden graag op Nederlandse schepen. De Filippijnen kennen daardoor een groot aantal uitzendbureaus die bemiddelen in het uitzenden van arbeidskrachten
naar Nederlandse zeeschepen. Deze uitzendbureaus zagen een gat in de markt in de Nederlandse binnenvaart, en zijn ook daar zeelieden naar gaan uitzenden. De Filippijnse werknemers werken dan meestal volgens dezelfde arbeidsvoorwaarden in de Nederlandse binnenvaart als dat ze gewend waren in de Nederlandse zeevaart. Dat
betekent dat de werknemer een loon verdient dat ruim onder het

Zie paragraaf

minimumloon ligt. Immers, voor zeeschepen geldt de Wav en de

5.4.1 voor de

WML niet.

specifieke constructies ten

De werknemersvereniging Nautilus schat de omvang van deze vorm

aanzien van ille-

van illegale tewerkstelling op ongeveer 1000 tot 1500 werknemers

gale tewerkstel-

in de binnenvaartbranche (dat is exclusief de water-

ling in de bin-

bouw/baggersector en exclusief riviercruises), een branche die in

nenvaart

Nederland ruim 6.900 binnenvaartschepen telt. Kanttekening is dat
regelgeving in deze sector buitengewoon complex is en lang niet in elke situatie de Wav
en/of de WML van toepassing zijn. Bovendien betreft het hier een inschatting vanuit werknemers perspectief, waardoor de omvang van illegale tewerkstelling mogelijk eenzijdig
wordt belicht1.
De binnenvaart kampt nu met een personeelstekort. Het aantrekken van buitenlandse
werknemers is dan ook in veel gevallen noodzakelijk. Binnen de Europese Unie bestaat echter een redelijk tot groot onbenut arbeidspotentieel. De werknemersvereniging Nautilus
wijst bijvoorbeeld op een groep werkloze binnenvaartmatrozen in Tsjechië. Die zouden in
Nederland aan de slag kunnen. Zij zullen alleen niet willen werken volgens de arbeidsvoorwaarden van de gemiddelde Filippijnse werknemer.
Volgens de werknemersvereniging ondergraaft illegale tewerkstelling het toekomstperspectief van de sector. Voor de Nederlandse matrozen is dit werk een opstap om zelf schipper
te worden. De Filippijnse matrozen komen echter naar Nederland om in korte tijd geld te
verdienen om mee terug te nemen naar het eigen land. Wanneer er in de toekomst meer
binnenvaartschippers nodig zijn doordat goederenvervoer in toenemende mate over water
gaat, bestaat het risico dat er onvoldoende nieuwe schippers zijn opgeleid.
Bovendien lijkt er sprake te zijn van een lichte verslechtering van de arbeidsvoorwaarden
voor Nederlandse matrozen door de concurrentie van Filippijnen. Een Filippijn werkt circa
acht tot negen maanden aan boord, terwijl een Europeaan maximaal vier tot vijf weken
aaneengesloten aan boord is. Voor een Filippijn is een korte periode onhandig, want hij
moet zijn vliegticket vaak zelf betalen. Wanneer hij steeds vijf weken aan boord is en vijf
weken aan wal moet wachten, duurt het te lang voordat deze investering is terugverdiend.
Bovendien heeft een Filippijn vaak geen adres in Nederland waar hij kan verblijven wanneer
hij niet aan boord is.

1

In het onderzoek is wel gesproken met de werkgeversorganisatie CBOB, maar uit dit gesprek zijn geen schattingen van de omvang van illegale tewerkstelling in de binnenvaart afgeleid.

79

Asbestsector
In één van de casestudies is nagegaan of illegale tewerkstelling mogelijk een (groeiend)
probleem is in de asbestverwijderingsbranche. Dit ondermeer vanwege de eerder beschreven constatering dat illegale tewerkstelling onder andere vaker voorkomt in sectoren met
vies of gevaarlijk werk. Immers, de gedachte leek gerechtvaardigd dat de animo onder Nederlanders om in de asbestverwijdering te werken relatief gering zou zijn vanwege mogelijk
gevaar voor de gezondheid en bedrijven zodoende hun toevlucht nemen tot illegale arbeid.
Uit de casestudie ontstaat echter de indruk dat illegale arbeid wel voorkomt in deze sector,
maar in zeer beperkte mate 1. Om asbest te mogen verwijderen, moeten zowel het bedrijf
als de werknemers binnen het bedrijf gecertificeerd zijn. Ook moeten werknemers een
examen afleggen. Dat examen is in het Nederlands en op vrij hoog niveau. Voor een deel
houdt dit illegale tewerkstelling buiten de deur.
Toch worden de grenzen wel opgezocht: er zijn signalen dat het voorkomt dat het certificaat van een collega wordt gebruikt of dat een ondernemer een andere ondernemer die wel
beschikt over het certificaat vraagt de sloopvergunning aan te vragen. Ook komt het voor
dat werknemers van een niet-gecertificeerd bedrijf worden ingezet bij een andere onderneming in de voorfase van de sloop die niet onder het asbestrisico valt. Vervolgens worden
de grenzen niet altijd nauwkeurig bewaakt en bestaat het risico dat het niet-gecertificeerde
bedrijf ook nog werkzaamheden uitvoert in de vervolgfase die wel onder het asbestrisico
valt. In deze gevallen waarbij de grenzen worden opgezocht, zou mogelijk ook illegale tewerkstelling kunnen voorkomen. Er is echter geen sprake van sterke signalen die daar op
wijzen.
Desondanks verdient het aanbeveling de branche nauwlettend in de gaten te houden en
eventueel nader onderzoek te verrichten. Per september 2010 gelden er nieuwe en aangescherpte eisen voor certificering. Hoewel speculatief, zou een mogelijk gevolg hiervan kunnen zijn dat een deel van de ondernemingen hier niet aan kan voldoen en verdwijnt, waarna nieuwe, illegale aanbieders met behulp van illegale arbeid in het gat springen dat zij
achterlaten.
Horeca
Vrijwel zonder uitzondering noemen de respondenten de horeca, en vooral de Chinese horeca (restaurants) als een sector waar veel illegale tewerkstelling voorkomt. Dit komt niet
als een verrassing; het is dan ook een sector die nauwlettend in de gaten wordt gehouden.
In 2008 bijvoorbeeld, werden bij een grootschalige controle van Chinese restaurants, bij 28
restaurants in totaal 39 personen aangehouden die illegaal in Nederland verbleven en
waarvoor dus ook geen tewerkstellingsvergunning was aangevraagd. Bij 42% van de gecontroleerde restaurants heeft de Arbeidsinspectie aan de eigenaar of eigenaren van het
desbetreffende restaurant een boete opgelegd. Het totale bedrag van de door de Arbeidsinspectie opgelegde boetes bij deze controle bedroeg € 228.000. De aangetroffen personen
werden overgedragen aan de Vreemdelingenpolitie2.
Een tweetal respondenten stelt overigens dat het ook voorkomt dat het eten in Chinese
restaurants bereid wordt in grotere keukens buiten het restaurant, waar mogelijk illegaal
tewerkgestelde koks werkzaam zijn. Dit maakt controles nog gecompliceerder. Interessant

1
2

Bureau Bartels (2009) Naleving Asbestregels.
Miljoenenfraude wokrestaurants opgespoord. Nieuwsbericht Ministerie van Financiën, 28 april 2008.

80

is overigens ook dat het niet alleen om Chinese restaurants gaat, maar in toenemende mate ook om Chinese snackbars. Met betrekking tot Chinese horeca, zijn ook recente cijfers
van het CBS, gepubliceerd in Sociaal Bestek interessant1. Daaruit blijkt dat eind 2007 bijna
18,5 duizend personen van Chinese herkomst in Nederland werken, waarvan ruim de helft
in de horeca. Eind 2007 hadden bovendien ongeveer 4.000 Chinezen een eigen onderneming in de horeca. Uit een globale berekening volgt dat het aantal Chinese werknemers per
horecazaak relatief klein is (4.000 horecaondernemers en 9.250 werknemers in de horeca).
Het lijkt er op dat het aantal werknemers in bijvoorbeeld Chinese restaurants, zeker wanneer het personeel in de keuken wordt meegerekend, doorgaans groter is dan cijfers op basis van deze berekening doen vermoeden.
Detailhandel
Een door respondenten regelmatig genoemde sector waar illegale tewerkstelling voorkomt
is de detailhandel, waarbij vaak meer specifiek de Turkse bakkers of slagers en kleine supermarkten worden genoemd. Hier zijn behalve Turken doorgaans ook (Turkse) Bulgaren
illegaal aan het werk. Vaak is er in deze winkels bovendien familie in het bedrijf aan het
werk.
In 2006 heeft de Arbeidsinspectie voor het eerst een inspectieproject in de sector Detailhandel voor niet Westerse producten uitgevoerd. Hieruit bleek dat in de sector relatief veel
illegale tewerkstelling plaatsvindt. Van het totale aantal onderzochte bedrijven overtrad in
2006 23 procent de Wav, in 2007 was dit 21 procent en in 2008 16 procent. De meeste
overtredingen zijn in 2008 geconstateerd in de branches textielreiniging, markthandel en
bakkerijen. In 2008 werden 249 vreemdelingen aangetroffen zonder benodigde tewerkstellingsvergunning. De vijf groepen, naar nationaliteit, die daarbij het meest voorkwamen zijn
Bulgaren (26 procent), Turken (18 procent), Chinezen en Indiërs (beiden 8 procent) en Marokkanen (7 procent). De matige naleving van de Wav in de detailhandel lijkt voornamelijk
een Randstedelijke en (middel) grote steden problematiek te zijn. De enige afwijking in deze constatering wordt gevormd door het zuiden en noorden van Limburg.2
Huishoudelijk werk en au pairs
Door veel respondenten wordt schoonmaakwerk bij gezinnen thuis en au pair werk aangewezen als ‘sector’ waar relatief veel illegale tewerkstelling voorkomt. Volgens een van de
respondenten is ook in deze tak van de schoonmaaksector veel mis en zijn er tussenpersonen die illegaal tewerkgestelde werknemers aanleveren bij de huishoudens die schoonmakers in dienst nemen. Deze vorm van illegale tewerkstelling vindt overal in Nederland
plaats.
Over bijvoorbeeld diplomatengezinnen zijn recent berichten verschenen over illegale tewerkstelling of zelfs uitbuiting van au pairs. Daarbij gaat het voornamelijk om au pairs uit
Peru, Zuid-Afrika en de Filippijnen. Zij hebben vaak een arbeidscontract voor 25 uur, maar
werken feitelijk dag en nacht. Lastig is dat deze branche niet goed te controleren is en illegale tewerkstelling moeilijk is vast te stellen en te bewijzen. De IND en de (vreemdelingen)politie houden toezicht op de vergunningvoorwaarden. De Arbeidsinspectie ziet erop toe
1

Sociaal Bestek (2010). Ruim de helft van de Chinezen is werkzaam in de horeca. Nummer 9, september 2010,
jaargang 72.
2
Arbeidsinspectie / AMF (2009). Naleving Wet arbeid vreemdelingen en Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag in de detailhandel, bouw, schoonmaak, land- en tuinbouw, vlees & vis, horeca en autobedrijven.

81

dat au pairs niet illegaal tewerk worden gesteld. Overigens mogen au pairs per 1 februari
2011 alleen nog aangenomen worden via een officieel bemiddelingsbureau. Ook heeft de
IND een meldpunt voor au pairs. Au pairs die klachten hebben over hun verblijf in Nederland als au pair kunnen deze melden bij dit meldpunt.
Chinese ‘wellness branche’
Door enkele respondenten worden de Chinese massagesalons genoemd als branche waar
mogelijk veel sprake is van illegale tewerkstelling. Bovendien zou er vaak sprake zijn van
overtredingen die gepaard gaan met illegale tewerkstelling, voornamelijk illegale prostitutie. Het Regionale Informatie en Expertise Centrum (RIEC) Haaglanden / Hollands-Midden
kent een pilot met betrekking tot samenwerking op het gebied van de Chinese ‘wellness
branche’ in Den Haag. Verschillende partijen proberen hier zicht op te krijgen, maar het
lijkt er op dat een “zichtbare overheid” weinig aantreft. Bij een geplande controle van de
SIOD trof men bijvoorbeeld niks aan op het gebied van illegale tewerkstelling of illegale
prostitutie. Ter vergelijking, uit onderzoek en verschillende artikelen hierover van het dagblad Trouw blijkt duidelijk dat in veel Chinese kapsalons en massagesalons in Amsterdam
en Den Haag illegale prostitutie wordt aangeboden, vaak door illegaal tewerkgestelde Chinese vrouwen die bovendien slachtoffer zijn van mensenhandel.1 Overigens dient hierbij wel
te worden aangetekend dat een deel van de Haagse massage- en kapsalons die door journalisten werden beschreven als zaken waar illegale prostitutie zou plaatsvinden, wel degelijk beschikt over een exploitatievergunning voor het exploiteren van een seksinrichting2.
Het RIEC is bezig met analyse waaruit moet blijken of bijvoorbeeld bijzondere opsporingsmethoden, zoals undercover werk, nodig zijn. Wat mogelijk ook voorkomt bij de massagesalons is dat de dames zich in de omgeving van het pand bevinden en op oproep naar de
massagesalons worden gebracht, enigszins vergelijkbaar met de eerder genoemde keukens
van Chinese restaurants op een andere locatie dan het restaurant zelf. Betrokkenen stellen
overigens dat het fenomeen van de Chinese massagesalons zich verspreidt over Nederland.
Voorheen vond dit met name plaats in West-Nederland, in Amsterdam en Den Haag, maar
in toenemende mate lijkt het fenomeen zich nu ook te manifesteren buiten de Randstad.

4.4

Doelgroepen en werving

Aan het slot van dit hoofdstuk komen de doelgroepen, naar nationaliteit, waar illegale tewerkstelling met name betrekking op heeft aan bod. De cijfers van de Arbeidsinspectie over
de afgelopen jaren geven het volgende beeld.

1

Zie bijvoorbeeld: ‘Illegale seks in Chinese salons op de Wallen’ (27 juli 2009) en ‘Seks, onder het mom van
massage’ (22 december 2007).
2
Gemeente Den Haag (2009). Beantwoording schriftelijke vragen van de raadsleden H.M.M. Vos, L. Zandstra,
M.D. Rietveld en K.P. Klein. Inzake: illegale prostitutie in Haagse kap- massagesalons. sv 2009.039 / RIS
161025 /Regnr. BSD/2009.968.

82

Tabel 4.4

Aantal aangetroffen illegaal tewerkgestelden naar nationaliteit

Aantal aangetroffen illegaal tewerkgestelden per nationaliteit
Nationaliteit

Aantal in 2007

Aantal in 2008

Aantal in 2009

Percentage
in 2009

Bulgaarse

574

542

656

26%

Chinese

554

294

318

13%

Turkse

332

277

212

8%

Roemeense

67

196

167

7%

Indonesische

-

46

143

6%

Iraakse

81

47

96

4%

Burger van India

91

47

92

4%

Marokkaanse

91

88

79

3%

Surinaamse

-

-

76

3%

Egyptische

47

54

56

2%

Overige

1.057*

416**

611

24%

Totaal

2.894

2.007

2.506

100%

Bron: Arbeidsinspectie (2010). Jaarverslag 2009. * Inclusief Indonesiers en Surinamers; ** Inclusief Surinamers.

Zoals blijkt uit het overzicht vormt de Bulgaarse groep de grootste groep van bij controles
aangetroffen illegaal tewerkgestelden. Andere grote groepen zijn de Chinese, Turkse en
Roemeense groepen. Dit zijn tevens de groepen die in interviews en casestudies het meest
prominent naar voren komen.
De Erasmus Universiteit Rotterdam en NICIS hebben recent onderzoek gedaan naar de situatie van onder andere Bulgaarse arbeidsmigranten in Rotterdam, de snelst groeiende
groep arbeidsmigranten in die stad. De situatie met Bulgaarse arbeidsmigranten in Rotterdam is schrijnend, zo stellen enkele respondenten, mede gebaseerd op dit recent verschenen onderzoek1. Vaak zijn ze terug te vinden in Turkse netwerken, waaraan ze volledig zijn
overgeleverd. Veel Bulgaren in Rotterdam zijn namelijk afkomstig uit drie regio’s in Bulgarije: Sofia, Schumen en Varna. Beide laatste regio’s zijn Turkssprekend. Veel Bulgaarse arbeidsmigranten spreken dan ook Turks en hebben gemakkelijk toegang tot de Turkse gemeenschap in Nederland. Bij Bulgaren is sprake van een grotere mate van informaliteit en
het ingebed zijn in meer communale netwerken. Velen van hen komen min of meer op de
bonnefooi – althans zonder direct zicht op werk - en voegen zich hier bij al eerder overgekomen familie, vrienden of andere landgenoten. Eenmaal in Nederland aangekomen moeten
ze op zoek naar adequate huisvesting en werk. Vaker dan bij bijvoorbeeld de Roemenen is
bij de Bulgaren sprake van hele families, met kinderen die niet naar school gaan. Zodra deze families worden aangetroffen in een woning en hier op worden aangesproken, vertrekken ze weer naar een andere woonruimte in de stad, waardoor het moeilijk is grip te krijgen op deze groep. Onder deze groep komt het voor dat er voor dat er ’s nachts en voor
minder dan vijf euro per uur wordt gewerkt. Bulgaarse respondenten in het onderzoek bleken beduidend lager opgeleid dan Roemeense of Poolse respondenten en bevinden zich dan
ook vaker aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zijn inactief of werkloos. Roemenen
daarentegen zijn veel vaker als zelfstandig ondernemers actief, waarschijnlijk omdat ze in
1

Snel, E. et al. (2010). Arbeidsmigranten uit Bulgarije, Polen en Roemenië in Rotterdam. Sociale leefsituatie,
arbeidspositie en toekomstperspectief. Erasmus Universiteit Rotterdam / NICIS Institute. Het betreft een exploratief onderzoek, op basis van interviews, dat een indicatie geeft van de arbeids- en leefsituatie van deze
MOE-landers maar geen statistisch representatief beeld geeft.

83

een meer gekwalificeerd segment actief zijn dan Bulgaren. Verschillende respondenten wijzen er op dat het vooral de wat hoger gekwalificeerde Roemeense arbeidsmigranten zijn die
naar Nederland komen. Lager gekwalificeerde Roemeense arbeidsmigranten gaan veelal
naar de Zuid-Europese landen, omdat ze daar zowel in taal als cultuur gemakkelijker aansluiting vinden.
Vooralsnog lijkt er weinig sprake van, maar enkele respondenten verwachten een toename
van het aantal (illegale) arbeidsmigranten uit de Oekraïne en Wit-Rusland. Anderen hebben
hier twijfels bij. Voor werkgevers is dit complexer en zij zouden er daarom voorkeur aan
geven te werken met Polen (waarvoor geen vergunning aangevraagd hoeft te worden) of
Bulgaren en Roemenen (waarvoor alleen een tewerkstellingsvergunning maar geen verblijfsvergunning aangevraagd hoeft te worden). Bovendien is er op dit moment voldoende
arbeidsaanbod binnen de Europese Unie en zijn werkgevers ‘honkvast’. Wanneer ze een
aantal jaren met dezelfde groep werken willen ze dat graag zo houden. Dit fenomeen beschreven we eerder in dit hoofdstuk al, aan de hand van de Polen in de land- en tuinbouw
in Noord-Holland Noord. Ook de Arbeidsinspectie constateert dat er minder Oekraïners en
Wit-Russen zijn dan aanvankelijk werd verwacht.
Ook de IND heeft niet direct het idee dat sprake is van een verschuiving met betrekking tot
welke nationaliteiten er worden aangetroffen in relatie tot illegale tewerkstelling. Wel heeft
men hier naar eigen zeggen niet altijd een volledig beeld van, omdat de IND een andere
insteek heeft, namelijk illegaliteit los van werk. De dienst kijkt daarom met een ander perspectief dan bijvoorbeeld de Arbeidsinspectie naar illegale tewerkstelling.
In het kader van een project van de Vreemdelingenpolitie in Den Haag, onder andere gericht op overige vormen van uitbuiting, trof men voornamelijk Indiërs en Pakistanen aan,
die werkzaam zijn op de Haagse Markt of in de schoonmaaksector. Zij bleken vaak twaalf
uur per dag te werken voor 20 of 25 euro in totaal. Het bekende voorbeeld van de European University for the Professional Education (EUPE) (zie ook het volgende hoofdstuk) kwam
onder andere aan het licht door een controle van een woning door het team Onrechtmatig
Wonen in samenwerking met Bureau Vreemdelingenpolitie Haaglanden. Tijdens de controle
verbleven in de woning onder meer negen personen van Indiase afkomst. Deze personen
bleken allen studenten van EUPE te zijn1. Wat betreft Indiërs zijn ook gevallen bekend van
Indische ICT-ers die naar Nederland komen voor bijvoorbeeld een vergadering of het installeren van specifieke software, maar vervolgens volledig aan het werk gaan in Nederland.
In de afgelopen periode zijn er, met name in Den Haag, relatief veel Indonesiërs in toko’s
aangetroffen. Ook zijn bij controles op huisjesmelkerij relatief veel Indonesiërs aangetroffen die thuiswerk verrichten. Bekend in dit opzicht is de zaak van de Indonesische Kroepoekbakkers, ook bekend als Project Shadwell. In dit samenwerkingsproject tussen SIOD,
Vreemdelingenpolitie, de woningbouwvereniging en het politiebureau de Heemstraat in Den
Haag en team Onrechtmatig Wonen van de Dienst Stedelijke Ontwikkeling Den Haag, werden bij een controle in een woning 23 slaapplaatsen en elf illegaal in Nederland verblijvende Indonesiërs aangetroffen die onder zeer erbarmelijke omstandigheden in de woning

1

Gemeente Den Haag / Dienst Stedelijke Ontwikkeling (2010). Jaarverslag Handhaving Bouwen en Wonen
2009 en de integrale handhaving met samenwerkingspartners.

84

woonden en werkten (kroepoek bakken). Tijdens het onderzoek kwamen nog twee adressen
naar voren, waarbij in totaal tien illegalen en 28 slaapplaatsen werden aangetroffen1.
Werving van illegaal tewerkgestelde werknemers
Ten slotte is in de enquête onder werkgevers gevraagd naar de wijze waarop werkgevers
denken dat andere bedrijven illegaal tewerkgestelde werknemers werven.
Figuur 4.1

Via welke tussenstappen denkt u dat werkgevers illegaal tewerkgestelde
werknemers vinden?2
0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

140%

160%

Landbouw
Delfstoffen
Industrie
Energie
Waterwinning
Bouw
Handel
Vervoer
Horeca
ICT
Financiële diensten
Onroerend goed
Specialistische zakelijke diensten
Overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Overige dienstverlening
Totaal
Illegaal tewerkgestelden bieden zichzelf aan

Via een bemiddelaar of koppelaar

Via een uitzendbureau

Anders

Noot: Respondenten konden meerdere antwoorden geven. De antwoorden tellen daarom op tot meer dan 100%.

Gemiddeld denkt 36 procent van de werkgevers dat illegaal tewerkgestelden zichzelf aanbieden bij een werkgever. Een grote groep denkt daarnaast dat werkgevers illegaal tewerkgestelden werven via bemiddelaars, koppelaars of een uitzendbureau. Onder de categorie
anders vallen antwoorden zoals via netwerken, advertenties, via huidige (illegaal tewerkgestelde) werknemers en via werving in het land van herkomst. Er doen zich bij deze vraag
geen duidelijke verschillen voor naar grootteklasse.

1

Gemeente Den Haag / Dienst Stedelijke Ontwikkeling (2010). Jaarverslag Handhaving Bouwen en Wonen
2009 en de integrale handhaving met samenwerkingspartners.
2
Voor een overzicht van de subbranches die onder deze sectoren vallen, zij verwezen naar de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS, opgenomen in Bijlage 6.

85

86

5

Fenomenen rondom illegale tewerkstelling

5.1

Inleiding

Twee centrale vragen in het onderzoek betreffen de fenomenen met betrekking tot illegale
tewerkstelling waarvan sprake is - en wat hiervan relevante kenmerken zijn - en de fenomenen die gepaard gaan met illegale tewerkstelling. In dit hoofdstuk bespreken we, voornamelijk op basis van de interviews met sleutelinformanten en casestudies, welke fenomenen gedurende dit onderzoek aan het licht zijn gekomen. Enkele van deze fenomenen zijn
al langer bekend, zeker bij inspectie- en handhavingsinstanties maar zijn gedurende het
onderzoek dermate belangrijk gebleken dat wij deze hier toch bespreken. Andere fenomenen lijken minder bekend. Dit hoofdstuk gaat zowel in op reeds goed bekende als op minder bekende fenomenen, waarna in het volgende hoofdstuk een beschouwing plaatsvindt
van de nieuwe ontwikkelingen ten aanzien van fenomenen rondom tot illegale tewerkstelling.
Dit hoofdstuk is daarom te beschouwen als een breed overzicht van zowel bekende als minder bekende, aloude en nieuwere fenomenen met betrekking tot illegale tewerkstelling.
Bovendien werpen we in dit hoofdstuk een blik over de grens en beschrijven we van welke
fenomenen op dit moment sprake is in België. Dit kan mogelijk implicaties hebben voor fenomenen waar ook Nederland in de toekomst mee te maken kan krijgen of waar we al mee
te maken hebben terwijl dit nog onvoldoende in beeld is bij inspectie en handhaving.
In het hoofdstuk komt een aantal van de in het vorige hoofdstuk beschreven sectoren weer
terug, waarbij specifiek aandacht is voor de constructies en fenomenen omtrent illegale tewerkstelling die in deze sectoren worden toegepast.
Ten slotte komen in dit hoofdstuk zowel constructies als fenomenen die direct betrekking
hebben op het inzetten van illegale tewerkstelling als constructies en fenomenen die meer
gerelateerd zijn aan of gepaard gaan met illegale tewerkstelling of het inzetten van buitenlandse arbeidskrachten in het algemeen aan bod. Vaak betreft het dan constructies die ook
te maken hebben met buitenlandse werknemers en voor werkgevers hetzelfde resultaat tot
gevolg hebben: het besparen op loonkosten door middel van het op oneigenlijke wijze inzetten van buitenlandse arbeidskrachten.

5.2

Schijnconstructies met betrekking tot entree in Nederland

In allerlei varianten is sprake van schijnconstructies waarmee op het gebied van illegale
tewerkstelling de mazen in de wet of de grenzen van de wet worden gezocht. Vaak heeft dit
te maken met de entree tot Nederland. Dit geldt bijvoorbeeld voor het binnenkomen van
Nederland als student, met als feitelijke doel (van de persoon zelf, maar vaak ook van malafide of criminele bemiddelaars) illegale arbeid te verrichten. Een bekend voorbeeld in dit
opzicht is de recent in het nieuws verschenen zaak rond de European University for the
Professional Education (EUPE) in Den Haag1. In deze zaak bleken ‘studenten’ feitelijk werk1

Inspectie van het Onderwijs (2010). European University of Professional Education. Vervolgonderzoek 2009.
Definitief.

87

zaam in de schoonmaaksector (zie boven). Overigens stelt één van de respondenten dat dit
ook voorkomt bij reguliere, bonafide hbo-instellingen.
Andere voorbeelden van schijnconstructies betreffen mensen die binnenkomen in Nederland
als kenniswerkers, stagiaires of au-pairs. Mensen komen dan op legale gronden Nederland
binnen, maar worden vervolgens illegaal tewerkgesteld. De kennismigrant, die op papier
een hoog salaris verdient dat voldoet aan de eisen van de kenniswerkers-regeling maar dat
in de praktijk niet ontvangt, is daarbij een regelmatig aangehaald voorbeeld. Meer specifiek, zijn dit bijvoorbeeld Chinezen die als ‘general manager’ Nederland binnenkomen. Een
jaar lang moet worden aangetoond dat iemand dat hoge salaris daadwerkelijk ontvangt. Na
een jaar keldert dat salaris vervolgens en worden er bedragen terug overgemaakt. In de
praktijk werken deze mensen vaak in de keuken van een Chinees restaurant.

5.3

Schijnzelfstandigen

In Nederland stonden in 2009 772.847 zzp’ers, zelfstandigen zonder personeel, geregistreerd. De sectoren reparatie en handel, landbouw en de bouw tellen elk meer dan 50.000
zzp’ers. In deze sectoren hebben de zzp’ers een groot aandeel in het totaal aantal bedrijven1. Bekend is dat sprake is van een bepaalde groep schijnzelfstandigen. In een recent
position paper voor de SER gaat de Belastingdienst nader in op dit fenomeen2. De omvang
van de groep schijn-zzp’ers is nog niet nader bepaald, maar is naar verwachting klein in
vergelijking tot het aantal zzp’ers. Bij schijnzelfstandigheid is feitelijk geen sprake van zelfstandig ondernemerschap maar van een werknemersrelatie tussen de bewuste arbeidskracht en de bemiddelaar. Schijn-zzp’ers komen voor in alle bedrijfstakken waar sprake is
van laaggeschoold werk, over het algemeen handenarbeid. Vaak wordt dat werk uitgevoerd
onder moeilijke omstandigheden en op onregelmatige tijdstippen. Bekend is dat met name
personen uit Oost-Europese landen (bijvoorbeeld Bulgarije en Roemenië) naar Nederland
komen en na aankomst in Nederland vrijwel direct een onderneming starten. Tussenpersonen (zowel Nederlanders als buitenlanders) spelen vaak een rol bij dergelijke zzpconstructies. Onder begeleiding van een dergelijke bemiddelaar/adviseur laten deze buitenlandse werknemers zich inschrijven als ondernemer met een fictief/verdacht binnenlands
vestigingsadres. Deze zzp-vorm dient als alternatief voor de bemiddelaar (werkgever) om
arbeidsmarktregulerende bepalingen (Wav en WML) te omzeilen. In het recente advies over
zzp’ers aan de ministers van SZW, Financiën, OCW en Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (EL&I) dringt de Sociaal Economische Raad (SER) aan op adequate controle om
deze vormen van schijnzelfstandigheid tegen te gaan 3.
Respondenten kennen vrijwel zonder uitzondering dit fenomeen van schijnzelfstandigheid.
Volgens respondenten betreft het veelal Roemeense of Bulgaarse arbeidskrachten die als
zelfstandige werkzaam zijn in de bouw. Bij huiscontroles in Rotterdam wordt bijvoorbeeld
vaak gevraagd loonstroken te tonen, vertelt een respondent. Dan blijken zzp’ers toch opeens een loonstrook te hebben of ze hebben maar één opdrachtgever, wat zou kunnen betekenen dat er feitelijk sprake is van een werkgever-werknemer relatie. Vanuit de bouwsector geeft men, los van of het schijnzelfstandigheid of illegale tewerkstelling van Roemenen

1

EIM (2008) Zelfstandigen zonder personeel. Zoetermeer: EIM en Bureau Bartels.
Belastingdienst (2010) Position paper Belastingdienst t.b.v. SER.
3
SER (2010). Advies zzp’ers in beeld. Een integrale visie op zelfstandigen zonder personeel.
2

88

of Bulgaren betreft, aan dat er de laatste jaren een ontwikkeling te zien is dat bouwbedrijven teruggrijpen naar een kleinere vaste kern van werknemers en gebruik maken van een
grotere flexibele schil (waaronder zzp’ers). Dit om flexibeler te kunnen inspelen op economische ontwikkelingen. De verwachting is dat vanaf 2012 de bouw weer aantrekt, dus dan
zal de vraag naar zzp’ers verder toenemen.

5.4

Constructies in de onderzochte sectoren

Zoals beschreven in het vorige hoofdstuk en in de inleiding in paragraaf 5.1 komen in dit
hoofdstuk de onderzochte sectoren opnieuw terug. Daarbij beschrijven we de constructies
waarmee illegale tewerkstelling wordt ingezet of die gepaard gaan met illegale tewerkstelling in deze sectoren.

5.4.1

C o n s t r u c t i e i l l e g a l e t e w e r kstelling in de binnenvaart

In één van de casestudies is op basis van informatie uit de verschillende interviews geprobeerd te reconstrueren op welke manier in de binnenvaart illegaal tewerkgestelde werknemers worden geworven en vervolgens tewerkgesteld. In essentie is de constructie gebaseerd op het toepassen van een schaduwadministratie.
Stap 1: personeel werven
De binnenvaart kent al langere tijd een personeelstekort. Wanneer een schipper nieuw personeel wil aantrekken is hij echter verplicht om eerst in Nederland en/of de EU personeel te
werven, ook wanneer de schipper al van plan is een werknemer van buiten de EU aan te
trekken. Om aan deze eis te voldoen wordt daarom een kleine advertentie geplaatst in een
vakblad of in de binnenvaartkrant. Op deze kleine advertenties komen doorgaans weinig tot
geen reacties. Bij respondenten bestaat de indruk dat de binnenvaartschippers deze advertenties vooral plaatsen om aan de minimale eisen van het UWV te voldoen. De schippers
leggen contact met een uitzendbureau dat is gespecialiseerd in bemiddeling van Filippijnse
werknemers. Deze uitzendbureaus zijn veelal gevestigd buiten de EU, voornamelijk op de
Filippijnen zelf. Ook wordt wel gewerkt met werkgevers die formeel gevestigd zijn in Cyprus, of andere landen van de EU waar geen binnenwateren zijn – en dus ook geen regelgeving.
Stap 2: aanvraag tewerkstellingsvergunning
De schipper vraagt een tewerkstellingsvergunning aan voor de beoogde werknemer. Hiervoor wordt een contract opgesteld dat voldoet aan de Nederlandse standaarden rond arbeidsvoorwaarden, waarna dit contract naar UWV wordt gestuurd. Het contract is op dat
moment echter eenzijdig ondertekend door de werkgever. Opvallend genoeg is de schipper
niet altijd zelf de aanvragende werkgever. Het komt regelmatig voor dat een partij buiten
de EU – meestal het uitzendbureau – optreedt als formeel werkgever. UWV kan ondertekening door de werknemer niet afdwingen, want wanneer de overeenkomst door beide partijen getekend zou zijn, is er al sprake van een arbeidsrelatie voordat de vergunning is afgegeven. De Filippijnse werknemers zijn vaak zeelieden zonder binnenvaartdiploma. In de
meeste arbeidscontracten gaat het daarom formeel om een leerwerkbaan, waarbij de buitenlandse werknemer een opleiding tot matroos volgt aan het STC in Rotterdam.

89

Stap 3: daadwerkelijk dienstverband
Wanneer er een tewerkstellingsvergunning is, komt een Filippijnse werknemer aan boord
bij een schipper. De arbeidsovereenkomst die de werknemer tekent, is vaak totaal anders
dan de arbeidsovereenkomst die aan UWV is voorgelegd: het salaris ligt beduidend lager
dan het minimumloon en de voorwaarden rondom overwerk, opleiding en arbeidstijden
stroken niet met de Nederlandse minimumeisen.
Het ingewikkelde in de binnenvaart is dat wanneer deze stappen gevolgd zijn niet per definitie sprake is van illegale tewerkstelling. Zoals eerder beschreven is de regelgeving complex en is niet in elke situatie de Wav of WML van toepassing. Het gaat in deze constructie
zodoende deels om andere constructies of overtredingen die gerelateerd zijn aan het inzetten van buitenlandse arbeidskrachten, waarbij duidelijk is dat door het voeren van een dergelijke schaduwadministratie de grenzen van de wet worden opgezocht of overschreden.

5.4.2

‘ V e r k o o p -o p - s t a m ’

In de agrarische sector hebben we twee casestudies uitgevoerd naar twee specifieke fenomenen met betrekking tot illegale tewerkstelling. De eerste, ‘verkoop-op-stam’ bespreken
we hier, in paragraaf 5.5 bespreken we het zogenoemde ‘cafetariamodel’.
De zogenoemde ‘verkoop-op-stam’ constructie is een interessant fenomeen. ‘Verkoop-opstam’ is eigenlijk een stap tussen het oogsten en het verkopen van een product. Het is een
constructie waarbij de grond of het oogstproduct verkocht wordt aan een ondernemer
(eventueel via een bemiddelaar). De ondernemer regelt dat de grond of het product geoogst wordt. Vervolgens verkoopt de ondernemer het product weer aan de originele eigenaar, bijvoorbeeld een tuinder. Op zichzelf is deze constructie niet illegaal, maar het geeft
wel de mogelijkheid bepaalde zaken te versluieren. Het is een soort rookgordijn.
‘Verkoop-op-stam’ is geen nieuw fenomeen. Het bestaat al langer en in het verleden werd
het ook wel de ‘Polenconstructie’ genoemd. Daarbij verkocht een Nederlandse eigenaar zijn
land of het product aan een Pools bedrijf. Dit bedrijf haalde dan Poolse werknemers naar
Nederland, waarbij gebruik is te maken van de 183-dagenregeling van de Belastingdienst,
wat inhoudt dat de werkgever te maken heeft met de wetten en de regels in het buitenland, maar daarbij moet voldoen aan bepaalde regels1.
De bewijslast om aan te tonen dat het feitelijk om reguliere arbeidsrelaties en dus om illegale tewerkstelling gaat, is ingewikkeld en draait om de centrale vraag wie de werkgever
is. Dat het bewijzen van illegale constructies binnen ‘verkoop-op-stam’ moeilijk ligt, blijkt
ook uit de rechtszaken tegen Nederlandse ondernemers in de jaren negentig. Veel van deze
ondernemers zijn vrijgesproken, omdat moeilijk aan te tonen is wie de werkgever is. Daarvoor moet sprake zijn van een gezagsverhouding tussen de Nederlandse ondernemer en de
werknemers. Met andere woorden, wanneer de Nederlandse ondernemer niet in de nabijheid is van zijn verkochte land in de tijd dat het land geoogst wordt door buitenlandse arbeidskrachten, kan geen sprake zijn van een gezagsverhouding.
Wanneer de buitenlandse ondernemer bovendien een uitzend- of bemiddelingsbureau is,

1

Deze regeling houdt onder andere in dat een werknemer niet langer dan 183 dagen binnen een tijdvak van
12 maanden in het werkland (Nederland) verblijft en de beloning wordt betaald door of namens een werkgever die geen inwoner van het werkland is. Zie: www.belastingdienst.nl

90

geldt de 183- dagenregeling niet. Dit omdat bij een uitzendbaan niet het uitzendbureau
maar het bedrijf waar de werkzaamheden worden verricht de formele werkgever is. Binnen
de ‘verkoop-op-stam’ constructie lijkt vaak sprake van een dergelijke uitzendconstructie
met een buitenlandse ondernemer.
Schematisch ziet de ‘verkoop-op-stam’ constructie er als volgt uit:
Figuur 5.1

Schematische weergave 'verkoop-op-stam'

Ondanks dat het fenomeen op zich niet nieuw is, zijn wel nieuwe fenomenen binnen deze
constructie te herkennen. Uiteraard wordt de constructie tegenwoordig juist minder gebruikt onder Poolse ondernemers en Poolse werknemers. Bovendien komen de buitenlandse
ondernemers tegenwoordig vaak uit een ander land dan de werknemers. Ter illustratie: De
Nederlandse ondernemer verkoopt het stuk grond / het product aan een bedrijf in Cyprus,
dat vervolgens Bulgaarse werknemers in dienst neemt. Dat maakt de bewijslast en controle
nog ingewikkelder.
Over de omvang van het fenomeen op dit moment verschillen de meningen. Een enkele
respondent geeft aan dat het bijna niet meer voorkomt en dat de constructie achterhaald
is. Een ander stelt echter dat ‘verkoop-op-stam’ op dit moment echt een exces is bij de
champignonkwekers en veel voor komt bij de open teelt: “Er is minimale handhaving, het
wordt bijna nooit bestraft. Dat werkt het in de hand. Werkgevers denken dat het legaal is”.
Een recente zaak toont aan dat het fenomeen zeker niet verdwenen is:

91

“Op 5 juli 2010 zijn negen personen aangehouden wegens witwassen, valsheid in geschrifte en deelname aan een criminele organisatie. […] De groep tuinders zijn grote leveranciers van onder meer
aardbeien, frambozen, asperges en champignons. De oogsten van de tuinders worden op papier vóór
de oogst verkocht aan een buitenlandse rechtspersoon, die vervolgens Poolse arbeiders inhuurt om de
gewassen te oogsten. Daarna wordt de oogst via Nederlandse veilingen geveild en aan afnemers geleverd. De veilingopbrengsten worden daarna vermoedelijk op een Luxemburgse bankrekening van een
Luxemburgse onderneming gestort. Van het Luxemburgse geld worden vermoedelijk, na aftrek van
kosten, de koopprijzen van de gewassen betaald aan de tuinders. Daarnaast werden tevens luxe auto’s aangeschaft voor de tuinders. […]
Het vermoeden is echter dat de tuinders zelf degenen zijn die zich van het begin van de teelt tot en met
de veiling bezig houden met de teelt van de gewassen en de verkoop daarvan. De hoofdverdachte, geen
tuinder, wordt gezien als bemiddelaar; vermoedelijk levert hij de tuinders goedkope arbeiders uit Polen.
Door bovengenoemde constructie kunnen de tuinders gebruik maken van goedkope arbeidskrachten hetgeen concurrentievervalsend werkt en van een vermoedelijke zwarte geldstroom […] Het voordeel dat de
tuinders vanwege het goedkope personeel en het ontduiken van belasting met deze constructie behalen is
nog onduidelijk, maar wordt vooralsnog op tientallen miljoenen euro’s geschat.”1

5.4.3

C o n s t r u c t i e v a n i l l e g a l e t e w e r k s telling in de schoonmaaksector

In de casestudie in de schoonmaaksector is ook nagegaan welke constructies rondom illegale tewerkstelling worden toegepast. Volgens diverse respondenten is in deze sector,
naast illegale tewerkstelling waarbij werknemers die niet in Nederland mogen werken zichzelf aanbieden, identiteitsfraude een belangrijk fenomeen. Dat betekent dat op papier een
persoon aan het werk is die aan alle wettelijke maatstaven voldoet, maar dat de feitelijke
werkzaamheden worden uitgevoerd door een werknemer die niet beschikt over de vereiste
tewerkstellingsvergunning. De persoon op wiens naam wordt gewerkt stemt in met deze
werkwijze en ontvangt het loon van degene die de werkzaamheden verricht.
Een werkgever kan hier wel of niet van op de hoogte zijn. In het eerste geval kan het zijn
dat een werkgever bij een identiteitscontrole niet heeft kunnen vaststellen dat de persoon
op de foto van een getoond identiteitsbewijs niet zijn werknemer is (lookalike problematiek). In het tweede geval is ofwel de werkgever, ofwel het middenkader van voorlieden of
voorvrouwen binnen de onderneming, zich bewust dat een werknemer op naam van iemand
anders werkt. Uit interviews met FNV Bondgenoten en verschillende werkgevers komt naar
voren dat in de meeste gevallen van illegale tewerkstelling het middenkader betrokken is.
De betrokkenheid van het middenkader staat in relatie tot de wijze waarop mensen in
dienst komen bij schoonmaakbedrijven. Bij kleine bedrijven worden nieuwe werknemers
door het management aangenomen, maar bij grote ondernemingen zijn het vaak de voorlieden en of voorvrouwen van een schoonmaakploeg die nieuwe medewerkers aannemen.
Werknemers dragen dan nieuwe collega’s aan, vaak zijn dit familieleden. Voor schoonmaakbedrijven is dit aannamebeleid voordelig, omdat het goedkoop is. Ook kan er een
goede selectie plaatsvinden, want huidige werknemers dragen liever geen slechte kandidaat
aan. Een nadeel van dit systeem is echter dat het management van schoonmaakbedrijven
met honderden of zelfs duizenden werknemers zeer weinig zicht heeft op illegale arbeid.
Ook de samenwerkingsstructuur bij grote schoonmaakklussen bemoeilijkt het toezicht op
1

Nieuwsbericht Openbaar Ministerie / Functioneel Parket, 5 juli 2010.

92

illegale arbeid. Net als in de bouwsector wordt in de schoonmaaksector bij grote klussen
gebruik gemaakt van onderaanneming. Dat betekent dat de onderneming die de leiding
voert over een klus, vaak een groot landelijk opererend schoonmaakbedrijf, niet op de
hoogte hoeft te zijn van de inzet van illegale arbeid bij onderaannemers. Eerder onderzoek
van Research voor Beleid heeft aangetoond dat het vooral kleine, lokaal en regionaal opererende, schoonmaakondernemingen zijn die gebruik maken van illegale tewerkstelling.1
Wat betreft overtredingen die gepaard gaan met illegale tewerkstelling, stellen respondeten
in de schoonmaaksector dat illegale tewerkstelling ten eerste verbonden is met onderbetaling. Werknemers die op de identiteit van een andere persoon werken worden contant uitbetaald door deze persoon of eventueel een tussenpersoon. Deze zwarte betaling zou onder
het nettoloon kunnen liggen dat de werknemer zou krijgen in het geval van legale arbeid.
Daarnaast kan de voorman of voorvrouw een vergoeding vragen om de illegale tewerkstelling toe te staan. Ten tweede hangt illegale tewerkstelling samen met angst op de werkvloer en zelfs bedreigingen. Een respondent meldde ons dat na een gedane controle van illegale tewerkstelling verschillende werknemers door collega’s werden bedreigd vanwege
‘verklikken’. Ook zorgen familiebanden tussen werknemers binnen schoonmaakploegen ervoor dat belangen zich tot buiten de werkvloer uitstrekken.

5.4.4

C o n s t r u c t i e v a n i l l e g a l e t e w e r k s te l l i n g i n d e t r a n s p o r t s e c t o r

In de sector transport is sprake van verscheidene constructies die er voor zorgen dat buitenlandse werknemers niet volgens de Nederlandse normen worden betaald en behandeld.
Het voert te ver deze hier uitvoerig te bespreken, zeker omdat het al wat oudere fenomenen betreft die voornamelijk van toepassing zijn of waren op Poolse arbeidsmigranten. Deze constructies worden echter nog wel gebruikt. Een bekend voorbeeld is de collegiale inleen, waarbij Nederlandse bedrijven in Oost-Europa transportbedrijven opzetten met veel
personeel in dienst maar vrijwel geen wagens. Bij die bedrijven zijn dan altijd chauffeurs
over om collegiaal bij het Nederlandse bedrijf in te zetten. Dat is toegestaan in geval van
pieken, drukte of ziekte, maar in een dergelijk geval hebben de werknemers feitelijk een
dienstverband met het Nederlandse bedrijf. Een ander bekend voorbeeld is het overtreden
van de charterbepaling. Deze bepaalt dat een Nederlands transportbedrijf werk wegens
drukte mag uitbesteden aan een ander transportbedrijf (de charter). In toenemende mate
worden charters vanuit Oost-Europa hiervoor ingeschakeld. Veel Nederlandse transportbedrijven richten echter zelf in Oost-Europa transportbedrijven op, die ze dan weer inhuren
als charter voor hun Nederlandse werk. Deze charters zijn vaak niet meer dan een postbus
adres met auto’s en chauffeurs die geen eigen werk genereren en volledig worden aangestuurd door het Nederlandse bedrijf.2
Naast deze bekende constructies zien we echter ook een nieuw fenomeen in de transportsector. Deze constructie heeft te maken met de nieuwe regels rondom cabotage, wat inhoudt het vervoeren van goederen tussen twee punten in hetzelfde land door een bedrijf uit
een ander land. Met andere woorden: een buitenlandse chauffeur heeft een internationale
rit naar Nederland en doet aansluitend ritten in Nederland. Oorspronkelijk gold binnen de

1
2

Research voor Beleid (2000). Illegale tewerkstelling verkend. J. Ph. Visser en R.G. van Zevenbergen. P54.
Voor andere voorbeelden verwijzen we naar: FNV Bondgenoten (2006). ‘Te Koop aangeboden: Poolse vrachtwagenchauffeurs’.

93

EU een verbod op cabotage doordat de lidstaten voor binnenlands vervoer de eis stelden
dat de vervoerondernemer in het land zelf moest zijn gevestigd. Met ingang van 1 juli 1990
werd een Europese verordening van kracht die bepaalde dat cabotage is toegestaan mits de
vervoerder over een cabotagevergunning beschikt. Bij de uitbreiding van de EU in 2004 zijn
met de nieuwe EU-lidstaten aparte afspraken gemaakt over cabotage. Op basis hiervan was
cabotage tot 1 mei 2009 in alle EU-lidstaten en Noorwegen toegestaan met uitzondering
van Polen, Hongarije, Roemenië en Bulgarije. Het cabotageverbod voor deze landen had
voornamelijk betrekking op de oneerlijke concurrentie.
Vanaf 14 mei 2010 is dit wederzijdse cabotageverbod niet meer van toepassing. Wel heeft
de EU een beperking gelegd op het cabotagevervoer:
1 Nadat de internationale rijder de oorspronkelijke lading gelost heeft mag hij vanaf die
datum tot zeven dagen erna maximaal drie vervoersopdrachten in dat land accepteren.
2 Daarnaast mag de chauffeur op de terugweg naar de thuisbasis, na lege binnenkomst in
een andere lidstaat, één cabotagerit binnen drie dagen maken.
Deze beperkingen zijn ingesteld om oneerlijke concurrentie tegen te gaan en zouden makkelijk controleerbaar moeten zijn op basis van de vrachtpapieren. In de praktijk blijkt dit
echter niet zo makkelijk controleerbaar. Een voorbeeld:
Een Poolse chauffeur voert een internationale rit naar Nederland uit. Wanneer hij gelost heeft maakt
hij nog drie ritten in Nederland. Dit is toegestaan. Vervolgens gaat hij, leeg, over de grens naar
Duitsland om hier nog een rit te doen en keert binnen drie dagen terug naar Nederland. Op de grens
tussen Duitsland en Nederland zegt de chauffeur uit zijn thuisbasis, Polen, te komen en rijdt in Nederland wederom drie ritten.

Deze constructie wordt ingezet door Nederlandse bedrijven. Ook hier geldt, net als bij de
andere al bekende constructies, dat de crux ligt bij de vraag wie in feite de werkgever is.
Over omvang van dit fenomeen is nog weinig bekend. De versoepelde regels rondom cabotage zijn vrij nieuw. Het vermoeden is dat de eerder beschreven constructie rondom de
charterbepaling nog steeds de grootste omvang kent in de transportsector. Hoewel, zoals
eerder beschreven, het aantal overtredingen in 2007 en 2008 zeer beperkt was, bestaat het
vermoeden dat met de economische crisis de balans weer is verstoord. Een respondent
stelt: “Wanneer een bedrijf 50% kwijt is aan personeelslasten is het een logische stap hierop te bezuinigen”. De bekende constructies hebben te maken met bezuinigen op de arbeidskosten van internationale ritten, maar de nieuwe constructie richt zich op de nationale
ritten. Voorheen durfden transportbedrijven dit niet aan. De kans bestaat daarom dat dit
fenomeen aan omvang gaat winnen, zeker omdat in de nabije toekomst in de transportsector een groot tekort aan chauffeurs ontstaat.

5.4.5

Constructies van ille gale tewe r k s t e l l i n g i n d e b o u w s e c t o r

In de casestudie naar de sector bouw zijn op basis van interviews drie vormen van illegale
tewerkstelling en andere malafide praktijken naar voren gekomen.
1 (Onder)aannemers en particuliere opdrachtgevers zetten werknemers zonder tewerkstellingsvergunning in en laten deze werknemers het werk ‘zwart’ doen. Dat betekent dat de
werkgever voor deze werknemers geen sociale premies of loonbelasting afdraagt. Daarnaast is het ook mogelijk dat de werkgever een lager netto uurloon betaalt aan de werk-

94

nemer dan zou moeten volgens de cao bouwnijverheid. In deze cao is een relatief goed
arbeidsvoorwaardenpakket opgenomen voor buitenlandse werknemers. Dit pakket ligt
dichtbij het regime dat geldt voor Nederlandse werknemers;
2 (Onder)aannemers en particuliere opdrachtgevers zetten zzp’ers in, maar feitelijk zijn
deze zzp’ers werknemers in dienst van de aannemer of van een particuliere opdrachtgever of van een uitzendbureau. Deze constructie heeft twee voordelen voor de werkgever:
van een zzp’er wordt geen tewerkstellingsvergunning geëist en een zzp’er bepaalt zelf
zijn uurtarief en is zelf verantwoordelijk voor sociale premie- en belastingafdracht. De
consequentie van deze constructie is dat de werkgever feitelijk een werknemer in dienst
heeft die werkt voor een lager loon dan het cao loon.
3 (Onder)aannemers of particuliere opdrachtgevers zetten werknemers zonder tewerkstellingsvergunning in, maar deze werknemers werken op naam van een legale werknemer
(identiteitsfraude). Deze vorm van illegale tewerkstelling kan met of zonder kennis van
de werkgever plaatsvinden.
In het geval dat een bouwterrein wordt beveiligd en werknemers worden gecontroleerd op
hun identiteitsbewijs kan de eerste hierboven genoemde constructie niet plaatsvinden. Er is
immers een identiteitsbewijs en tewerkstellingsvergunning vereist. Via vorm twee en vorm
drie kunnen illegaal tewerkgestelden trachten de beveiliging te omzeilen, maar bij vorm
drie bestaat er uiteraard het risico dat de fraude wordt gedetecteerd.
Uitzendbureaus spelen – sinds het opheffen van het uitzendverbod in 2000 - een belangrijke rol binnen sommige delen van de bouwsector. Aanvankelijk concentreerden deze bureaus zich op het werven van reguliere werknemers, maar de laatste jaren vindt er een
verschuiving plaats naar (schijn)zelfstandigen. De concurrentie tussen uitzendbureaus is,
net als tussen bouwbedrijven, zeer scherp. Uitzendbureaus benaderen ondernemingen
daarom actief en concurreren voornamelijk op prijs. Deze omstandigheden stimuleren de
inzet van illegaal tewerkgestelden en schijnzelfstandigen: zowel uitzendbureaus als bouwbedrijven kunnen door lage loonkosten de prijs drukken en daardoor beter concurreren.
Aannemers werven buitenlandse werknemers voornamelijk via uitzend- of bemiddelingsbureaus. Dat geldt zowel voor het werven van werknemers met een tewerkstellingsvergunning
als werknemers zonder tewerkstellingsvergunning. Deze uitzendbureaus zijn soms gevestigd in Nederland of Duitsland, maar ook in bijvoorbeeld Bulgarije waar veel illegaal tewerkgestelde werknemers vandaan komen. Deze in Bulgarije gevestigde bureaus assisteren
Bulgaarse werknemers op administratief gebied. Vaak beschikken deze bureaus dan ook
over Nederlands sprekend personeel dat in het geval van legale tewerkstelling helpt om het
noodzakelijke papierwerk in te vullen en in het geval van illegale tewerkstelling kan assisteren om papierwerk te leveren dat kan dienen als misleiding. De uitzend- en bemiddelingsbureaus zijn de spil tussen aannemers en buitenlands personeel. Een gedeelte van deze bureaus schrijft bovendien werknemers in als zzp’ers. De Arbeidsinspectie stuitte tijdens
haar inspecties in 2009 op 217 niet-Nederlandse zzp’ers waarvan er 94 (43 procent) feitelijk in loondienst in plaats van zelfstandigen waren.
De 85 Bulgaarse zzp’ers die de Arbeidsinspectie in 2009 aantrof waren zelfs allemaal feitelijk in loondienst. In het geval van Roemeense zzp’ers gold dit in vier van de 16 gevallen.
Volgens een respondent is het voor buitenlandse werknemers zeer gemakkelijk om zich in
te schrijven als zzp’ers. Vaak doen bemiddelingsbureaus dat voor hun werknemers. Deze
respondent stelt dat de juistheid van de informatie die men aan de Kamer van Koophandel

95

verstrekt amper wordt gecontroleerd. Aannemers passen deze controle ook niet toe want
zij willen hun risico op de zzp’ers afwentelen.

5.5

Cafetariamodel

Een term die met name in de agrarische sector opduikt in relatie tot illegale tewerkstelling
is het ‘‘cafetariamodel’. Deze term, ook wel ‘keuzemodel’ genoemd kent zijn oorspong in
het fiscale rechtssysteem. Onder cafetariamodel wordt verstaan het uitruilen van belaste
loonbestanddelen tegen laagbelaste of onbelaste loonbestanddelen. Te denken valt aan
loon in geld, loon in natura, kostenvergoedingen en vrije tijd. Door het verlagen van het
belaste loonbestanddeel heeft de werknemer belastingvoordeel. Wel kan dit gevolgen hebben voor de grondslag voor sociale verzekeringen en het pensioen, omdat over het onbelaste loonbestanddeel geen premies worden afgedragen. De werknemer dient daarom zelf
deze afweging te maken. Deze keuzevrijheid is een fiscale randvoorwaarde. En juist op dit
punt is het cafetariamodel onderhevig aan malafide praktijken. In ons onderzoek zijn we
verschillende fenomenen tegengekomen waarbij het cafetariamodel wordt ingezet om belastbaar loon om te zetten tot onbelastbaar loon, zonder overleg met de werknemer en uiteindelijk ten nadele van de werknemer. Dit uit zich met name in twee varianten van het cafetariamodel:
1 Uitruilen van extraterritoriale kosten
Extraterritoriale kosten zijn de kosten die een werknemer maakt als gevolg van het tijdelijk
verblijf buiten het land van herkomst. Het gaat dan voornamelijk om dubbele huisvesting,
maar ook kosten voor het aanvragen van visa, kosten voor medische keuringen en kosten
voor een taalcursus kunnen hier onder vallen.1 In de Wet op de loonbelasting (Wet LB) is
bepaald dat wanneer een werknemer deze extra kosten maakt om tijdelijk in het buitenland
een dienstbetrekking uit te oefenen, de kosten (gedeeltelijk) belastingvrij mogen worden
vergoed door de werkgever. Over deze vergoedingen hoeven geen belastingen te worden
afgedragen, vinden geen reserveringen plaats en wordt geen pensioen opgebouwd. De regeling kan ten nadele van de werknemer zijn wanneer er meer kosten worden opgevoerd
dan daadwerkelijk gemaakt. Hieronder een voorbeeld met betrekking tot dubbele kosten
huisvesting:
Voorbeeld: fraude met extraterritoriale kosten
De werknemer krijgt onderdak via de werkgever. Deze kosten worden opgevoerd als extraterritoriale
kosten. De werkgever sluit een arbeidscontract af met de werknemer van 20 uur per week. In de
praktijk werkt de werknemer 40 uur per week. De 20 overuren (belast loonbestanddeel) worden uitgeruild tegen huisvesting (onbelast loonbestanddeel). In eerste instantie lijkt de werknemer erop
vooruit te gaan. Hij betaalt de huur van zijn bruto-inkomsten, in plaats van zijn netto-inkomsten. Er
zijn echter enkele valkuilen:
Er worden geen premies ingehouden op de 20 extra gewerkte uren;
De werkgever bepaalt de kosten voor huisvesting;
Overuren zijn hoger dan het uurloon onder contract. Het is de vraag of de werkgever hiermee rekening houdt;
De werknemer ontvangt aan het eind van het jaar minder belasting terug.
1

Voor een uitgebreide opsomming van kosten die wel en niet onder extraterritoriale kosten vallen zie:
http://www.belastingdienst.nl/zakelijk/loonheffingen/lb22_wonen_werken_buitenland/lb22_wonen_werken_b
uitenland-13.html

96

2 Verrekenen reserveringen met openstaande kosten
Een tweede vorm is het verrekenen van reserveringen (belastbaar loonbestanddeel) met
openstaande kosten (onbelastbaar bestanddeel). Openstaande kosten zijn de kosten die de
werkgever voor de werknemer heeft ‘voorgeschoten’, bijvoorbeeld vervoerskosten voor
woon-werkverkeer, huisvesting, kost- en inwoning, etc. In de praktijk zien vakbonden en
werkgeversorganisaties dat buitenlandse werknemers niet goed op de hoogte zijn van opgebouwde reserveringen en ze niet op de hoogte zijn gebracht van de verrekening met
openstaande kosten. Daarnaast is het moeilijk controleerbaar of de openstaande kosten
ook daadwerkelijk gemaakt zijn. Hier zijn verschillende redenen voor: een dubbele boekhouding, een ‘vrije markt’ en minimale controle op het gebruik van het cafetariamodel.
Op basis van informatie uit de verschillende interviews is geprobeerd te reconstrueren op
welke manier het misbruik rondom het cafetariamodel concreet is vormgegeven. Er zijn
verschillende overtredingen te onderscheiden, zoals:
Dubbele boekhouding;
Zonder overleg reserveringen of extraterritoriale kosten uitruilen;
Onduidelijkheid over de opbouw van de openstaande kosten waartegen wordt uitgeruild.
Informatie vanuit werkgeversorganisaties en vakbonden laat zien dat de meerderheid van
de werknemers een versimpelde versie van de loonstrook ontvangt. Hierop staan geen reserveringen vermeld of openstaande kosten. Werknemers zijn hiervan dus niet op de hoogte en kunnen geen keuze maken. Werkgevers of uitzendbureaus overhandigen de uitgebreide loonstroken aan de controlerende instanties. Het gebruiken van meer vormen van
loonstroken wordt door uitzendbureaus niet verbloemd. Als reden geven de uitzendbureaus
dat een eenvoudige versie voor de buitenlandse werknemer beter te begrijpen is en daarmee in het voordeel is van de werknemer. Omdat er geen specifieke richtlijnen bestaan in
het opvoeren van kosten, kunnen deze in de ogen van uitzendbureaus vrij hoog oplopen.
Zo is de woningmarkt een vrije handelsmarkt, zonder vaststaande prijzen. Het uitruilen van
extraterritoriale kosten, zoals dubbele huisvesting, kan zo hoog worden opgevoerd als de
werkgever/uitzendbureau wil. De belastingdienst gaat er namelijk van uit dat de inhoudingspichtige (werkgever of opdrachtgever) “vanuit bedrijfseconomisch perspectief de redelijkheid van een situatie die tot loonkosten leidt in het oog houdt.”1 Dat biedt werkgevers
en uitzendbureaus veel vrijheid.
Uitzendbureaus maken bij het uitlenen van buitenlandse werknemers veelal gebruik van de
regeling extraterritoriale kosten. In het verleden zijn de regels rondom dit cafetariamodel
aangescherpt in cao-afspraken, om zo dergelijke malafide praktijken te voorkomen. De belangrijkste afspraken zijn:
uitruil van loon wordt beperkt tot een maximum van 30 procent;
het loon mag na uitruil niet lager zijn dan het voor de uitzendkracht geldende wettelijke
minimumloon;
een vrije vergoeding die in het kader van deze regeling wordt toegekend, blijft beperkt
tot de daadwerkelijk gemaakte kosten.
het bedrag van de vrije vergoedingen of de waarde van de vrije verstrekkingen die de
uitzendonderneming onbelast wil vergoeden of verstrekken, verdient vermelding op de
loonstrook.2
1
2

http://www.normeringarbeid.nl/Applications/getObject.asp?FromDB=1&Obj=1001965.pdf
Voor alle voorwaarden zie bijvoorbeeld ABU cao Uitzendkrachten 2009-2014.

97

Ook met bovenstaande restricties is het echter mogelijk om de grenzen van de wet op te
zoeken. Uit de casestudie blijkt dat uitzendbureaus vrijwel altijd voor de maximale uitruil
gaan: 30 procent en tot het minimumloon. De ‘daadwerkelijk gemaakte kosten’ zijn lastig
te achterhalen.
In theorie is het toepassen van deze constructie mogelijk bij zowel Nederlandse werknemers als buitenlandse werknemers. Juist de onwetendheid over rechten van werknemer of
uitzendkracht dragen echter bij aan de mogelijkheid dit zonder toestemming en zonder
klachten uit te voeren. Om die reden komt het veel vaker voor bij buitenlandse werknemers. Wanneer het gaat om gecertificeerde uitzendbureaus betreft het, vanwege controles
op illegale tewerkstelling waarschijnlijk vooral buitenlandse werknemers die zonder tewerkstelling in Nederland mogen werken zoals Polen. Wanneer echter sprake is van nietgecertificeerde uitzendbureaus is het mogelijk dat sprake is van illegale tewerkstelling.

5.6

Het faciliteren van illegale tewerkstelling

Illegale arbeidskrachten komen niet altijd volledig uit zichzelf. Vaak zit hier een ‘faciliteerder’ achter. Bovendien is dit regelmatig iemand uit de eigen doelgroep, die zelf ook ooit als
illegale arbeidsmigrant in Nederland begonnen is. Ook de Nederlandse NGO Bonded Labour
in Nederland (BLinN) constateert dat in veel gevallen van illegale tewerkstelling sprake is
van een koppelaar, vaak uit de eigen gemeenschap. Die rekruteert mensen in het land van
herkomst, regelt dat ze naar Nederland komen en vindt werk voor ze. Eerder stelde ook de
Nationaal Rapporteur Mensenhandel vast dat vaak sprake is van culturele verwantschap
tussen dader en slachtoffer: “Het beeld uit verscheidene onderzoeken naar mensensmokkel, dat de daders vaak tot dezelfde etnische groep behoren als de gesmokkelden lijkt ook
te gelden voor mensenhandelaren en hun slachtoffers in overige uitbuiting. Er is al op gewezen dat dit een keerzijde
is van het vangnet dat migrantengemeenschappen aan veel nieuwkomers bieden”.1 In de
tuinbouw constateert één van de respondenten dat met name Polen nu soms fungeren als
koppelbazen voor Oekraïners en Wit-Russen. Enkele respondenten spreken overigens het
vermoeden uit dat illegale tewerkstelling van Bulgaren en Roemenen wat minder georganiseerd is. De SIOD kent bijvoorbeeld minder grote zaken rond deze groepen, in vergelijking
met bijvoorbeeld Turken, Indonesiërs en Chinezen. Arbeidsmigranten uit deze landen komen vaker georganiseerd, in tegenstelling tot Roemenen en Bulgaren die vaker op eigen
gelegenheid naar Nederland komen.
In één van de casestudies is meer specifiek gekeken naar de rol van zogenoemde ‘financiële facilitators’ bij illegale tewerkstelling. Wanneer op grotere schaal sprake is van illegale
tewerkstelling, gaat het faciliteren mogelijk nog een stapje verder. Het is aan te nemen dat
ondernemers in dat geval vaak ondersteuning nodig hebben, bijvoorbeeld in het voeren van
frauduleuze administratie, het witwassen van geld of andere vormen van financiële, fiscale
of administratieve ondersteuning. Op basis van deze aanname en op aanwijzing van enkele
respondenten zijn we zodoende een casestudie gestart naar de rol van zogenaamde ‘financiële facilitators’. Daarbij is contact geweest met verschillende partijen (brancheorganisaties, wetenschappers, toezichthouders) die bekend zijn met de wereld van belastingadvies-,
1

Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2007). Mensenhandel. Vijfde rapportage van de Nationaal Rapporteur.

98

administratie-, of accountancykantoren. De meesten echter waren ofwel niet bereid er veel
informatie over te verschaffen of hadden er weinig zicht op. Wel werd bevestigd dat de,
“vooral kleine administratie- en belastingadvieskantoortjes, zeker een rol kunnen spelen in
de keten rondom illegale tewerkstelling”. Een andere respondent noemt het voorbeeld van
“administratiekantoren die de boekhouding doen voor 300 Poolse zelfstandigen, maar daarmee feitelijk de werkgever zijn van deze Polen”. Weliswaar betreft het dan geen illegale
tewerkstelling, maar het is wel een indicatie voor de mogelijke rol van de administratiekantoren.
In het Jaaroverzicht 2008 van de Financiële Intelligence Unit (FIU) stelt men, hoewel niet
specifiek in relatie tot illegale tewerkstelling, het volgende vast:
“In veel gevallen verrichten financiële dienstverleners ondersteunende werkzaamheden
voor meerdere criminele samenwerkingsverbanden. Zij worden primair ingeschakeld vanwege hun specialisme en werken soms jaren voor dezelfde samenwerkingsverbanden. Deze
dienstverleners zijn werkzaam in de reguliere financiële wereld. Diverse malen is geconstateerd dat criminelen strategische contacten hebben binnen deze wereld [...]. Criminele samenwerkingsverbanden lijken hierbij een voorkeur te hebben voor kleine kantoren en eenmanszaken, omdat deze economisch kwetsbaarder zijn en daardoor makkelijker onder druk
te zetten […]. Criminele samenwerkingsverbanden maken vrijwel altijd gebruik van financiele dienstverleners met dezelfde culturele achtergrond. Criminele inschakeling van financiële dienstverleners kan leiden tot concurrentievervalsing in de markt van dienstverleners
wanneer zij ‘zwart’ worden betaald of, vanwege het dubieuze karakter, hogere vergoedingen kunnen vragen voor hun diensten. Criminele ondernemers die zich bezighouden met
witwassen in de vastgoedsector, mengen zich onder bonafide vastgoed-ondernemers uit de
bovenwereld. […]. Bij witwassen in onroerend goed hebben criminele ondernemers altijd
hulp nodig van derden zoals advocaten, notarissen, fiscalisten en soms corrupte ambtenaren. Zij vormen de verbindende schakel tussen de onder– en bovenwereld”.
Ook de Zevende Rapportage van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel gaat hier op in1.
Criminele organisaties hebben de bovenwereld nodig om criminele activiteiten te kunnen
uitoefenen. Zo geeft men op basis van het onderzoek Sneep – Schone Schijn2 het voorbeeld
van een adviesbureau dat de administratieve zaken regelde van mensenhandelaars en een
vastgoedbedrijf dat praktische zaken zoals auto’s, mobiele telefoons en huisvesting organiseerde. Andere beroepsgroepen die betrokken kunnen raken bij georganiseerde criminaliteit
zijn advocaten en notarissen. Als mogelijke verklaringen voor de aantrekkelijkheid van deze beroepsgroepen voor de georganiseerde criminaliteit wordt gewezen op de geheimhoudingsplicht, het verschoningsrecht, de onafhankelijkheid en het individuele karakter van het
werk.
In de casestudie werd door een respondent ook gewezen op de rol van huisjesmelkers in de
keten rond illegale tewerkstelling. Immers, illegale arbeidsmigranten moeten ook gehuisvest worden, en daarbij komen doorgaans de huisjesmelkers in beeld. Zeker bij deze groep
is vaak sprake van een verwevenheid met criminele praktijken in de vastgoedsector, waarbij doorgaans ook de ‘financiële facilitators’ een rol spelen. Verschillende projecten, zoals
het AMFI-project (Aanpak Malafide infrastructuur rond (illegale) vreemdelingen) in Den
1

Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2009). Mensenhandel. Zevende rapportage van de Nationaal Rapporteur.
2
KLPD. Dienst Nationale Recherche (2008). De signalering van mensenhandel in de vergunde prostitutiesector.

99

Haag en het Alijda project (gericht op de aanpak van malafide woningeigenaren en faciliteerders van malafide praktijken zoals notarissen en hypotheekverstrekkers) in Rotterdam
richten zich op (een deel van) de malafide infrastructuur rondom illegalen en vreemdelingen. Dit zou zich mogelijk kunnen uitbreiden naar de meer directe rol van dergelijke kantoren bij het faciliteren van illegale tewerkstelling.
Hoewel de casestudie een aantal interessante aanwijzingen voor de rol van financiële facilitators heeft opgeleverd, is het binnen de randvoorwaarden van deze casestudie wat betreft
tijd en onderzoeksmogelijkheden, niet mogelijk gebleken ‘de onderste steen’ boven te krijgen. Dat neemt niet weg dat het zeer interessant kan zijn hier nader onderzoek naar te
doen, omdat vanuit verschillende invalshoeken de suggestie wordt gewekt dat er mogelijk
‘meer aan de hand is’ dan nu bekend is.

5.7

Uitbuiting

Uitbuiting kan zich uiten in de lengte van de werkdagen, het loon of de accommodatie1. In
de Zevende Rapportage Nationaal Rapporteur Mensenhandel werd geconcludeerd dat na
bijna vijf jaar strafbaarstelling van overige uitbuiting (d.w.z. in andere sectoren dan de
seksindustrie) steeds meer zichtbaar werd waar de knelpunten zitten. Zo heerste er veel
onduidelijkheid over de grens tussen slecht werkgeverschap en uitbuiting, een grens die
door de rechtspraak moet worden ingevuld.2 In de recent verschenen Achtste Rapportage
lijkt hierover al meer duidelijkheid te bestaan en concludeert men:
“Inmiddels is de uitbreiding van het mensenhandelartikel met overige vormen van uitbuiting al ruim
vijf jaar een feit. Hoewel de vervolging van overige uitbuiting aanvankelijk langzaam op gang kwam,
neemt het aantal zaken dat voor de rechter gebracht wordt steeds verder toe. Ook tekent de invulling
van de delictsomschrijving zich intussen steeds meer af. De Hoge Raad heeft in de zogenoemde ‘Chinese horeca zaak’ een duidelijke afbakening van de dwangmiddelen ‘misbruik van een kwetsbare positie’ en ‘misbruik van uit feitelijke verhoudingen voortvloeiend overwicht’ gegeven […] Het aantal vervolgingen en veroordelingen terzake overige uitbuiting is na het arrest van de Hoge Raad flink toegenomen in Nederland. Het arrest van de Hoge Raad, en de daaropvolgende jurisprudentie bevestigen
dat de reikwijdte van het verbod op mensenhandel gericht op overige uitbuiting steeds duidelijker ingevuld wordt” 3

De typische sectoren voor economische exploitatie inzake mensenhandel zijn volgens Europol de land- en tuinbouw, de bouw, horeca, en huishoudhulp. Een nieuw fenomeen volgens
Europol is exploitatie van asfaltwerkers bij wegenwerken4. Het is echter onduidelijk in hoeverre dit ook in Nederland speelt.
In de Vijfde Rapportage van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel werd huishoudelijk
werk al aangemerkt als een van de grootste risicosectoren voor overige vormen van uitbuiting 5. Huishoudelijk werk is weinig zichtbaar en kan, zeker voor buitenlandse werknemers

1

Zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.1.3 voor de definitie van uitbuiting.
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2009). Mensenhandel. Zevende rapportage van de Nationaal Rapporteur.
3
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2010). Mensenhandel. Achtste rapportage van de Nationaal Rapporteur.

2

4
5

Europol (2009). Trafficking in Human Beings in the European Union: a Europol perspective.
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2007). Mensenhandel. Vijfde rapportage van de Nationaal Rapporteur.

100

die bij hun werkgever inwonen, sociaal isolement en meervoudige afhankelijkheid in de
hand werken1. Buitenlands huishoudelijk personeel van diplomaten vormt een groep die extra risico loopt om uitgebuit te worden, zoals ook beschreven in een recent rapport van de
ILO2. Deze groep is extra kwetsbaar omdat diplomatieke onschendbaarheid van de werkgever een beletsel kan zijn om misstanden aan te pakken en omdat het recht op verblijf van
de buitenlandse werknemer geen persoonlijk recht is maar is afgeleid van de positie van de
werkgever.
In verkennend onderzoek in het kader van de Vijfde Rapportage van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel kwam ook de agrarische sector naar voren als een mogelijke risicosector waar uitbuiting plaatsvindt. Dit hangt samen met de uitzendbranche als risicosector en
de risicogroep van werknemers uit MOE-landen. Bovendien werken van oudsher veel illegalen in de Nederlandse land- en tuinbouw3. Volgens de rapportage zijn de oorzaken voor
uitbuiting in deze sector voornamelijk gelegen in de druk om (arbeids)kosten te besparen.
Zoals hierboven vermeld vindt bij illegale tewerkstelling de koppeling vaak plaats door iemand uit de eigen gemeenschap. Bijkomend probleem voor slachtoffers van uitbuiting is
dat dit tevens vaak het enige contact is dat ze hebben in Nederland. Ze kennen niemand
anders die hun taal spreekt en de enige informatie die ze krijgen over regels in Nederland
en hun rechten, krijgen ze van een onbetrouwbare bron. Vaak is bovendien sprake van een
schuld: wie naar Nederland is geloodst door een koppelaar, krijgt te horen dat dit hoge
kosten met zich meebracht die eerst moeten worden afbetaald.
Enkele respondenten stellen dan ook dat sommige groepen illegale arbeidsmigranten gevoeliger zijn voor uitbuiting dan andere groepen. Roemen en Bulgaren kunnen makkelijker
naar huis dan bijvoorbeeld Indonesiërs. Niet alleen vanwege de afstand, maar ook omdat
ze wel legaal in Nederland verblijven. Dit in tegenstelling tot andere groepen, zoals Indonesiërs die voor legaal verblijf in Nederland ook een vergunning nodig hebben. Dergelijke
groepen, zeker wanneer slachtoffer van mensensmokkel of –handel hebben vaak veel geld
betaald om naar Nederland te komen, hun papieren worden ingenomen en ze verblijven illegaal in Nederland. Zij kunnen zich nauwelijks aan een dergelijke situatie onttrekken en
zijn daardoor vatbaarder voor uitbuiting.
Desondanks worden ook Roemenen en Bulgaren slachtoffer van uitbuiting, denk bijvoorbeeld aan het bekende voorbeeld van uitbuiting op een aspergekwekerij in Someren, waarbij met name Roemenen het slachtoffer waren. Hoewel zij vaker op eigen gelegenheid komen en geen schuld hebben gemaakt in de vorm van reiskosten, wordt ook deze groep
slachtoffer van vormen van (financiële) uitbuiting. Er worden allerlei constructies voor een
‘fictieve schuld’ bedacht, zoals kosten voor scholing over gewassen (in de land en tuinbouw), voor transport van huis naar werk, voor huisvesting en exorbitant hoge boetes voor
te laat komen of zaken die kapot gaan in huis. Het is niet ongebruikelijk dat arbeidsmigranten uit Roemenië en Bulgarije op deze wijze aan het einde van de maand een ‘negatief’

1
2

3

Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2007). Mensenhandel. Zevende rapportage van de Nationaal Rapporteur.
ILO (2010). Decent work for domestic workers. International Labour Conference, 99th Session, 2010, Report
IV(1).

Bakker, E. de, Frouws, J. Jongeneel, R. en Slangen, E. (2004). ‘Als je te snel rijdt, weet je ook dat het
niet mag’. Illegale arbeid in de Westlandse glastuinbouw. Wetenschapswinkel Wageningen UR.

101

loonstrookje hebben en daarmee feitelijk een schuld opbouwen die ze dwingt nog langer in
een dergelijke illegale constructie te blijven werken.

5.8

Andere fenomenen en constructies

Ten slotte zijn in de oriënterende interviews door respondenten verschillende andere fenomenen en constructies benoemd die in deze paragraaf nog kort aan de orde komen.
‘Inlegconstructie’
Een relatief nieuw fenomeen dat wordt genoemd is een zogenoemde ‘Inlegconstructie’. Veel
Roemenen en Bulgaren komen naar Nederland om een eigen bedrijf te beginnen. Wanneer
ze hier komen laat een landgenoot die al langer in Nederland is de nieuwkomer participeren
in het ‘eigen bedrijf’, met als belofte dat dit bedrijf kan worden overgenomen. Daarvoor
moet echter eerst een soort inleg bij elkaar worden verdiend om het aandeel in het bedrijf
te kunnen betalen. Die belofte wordt echter niet nagekomen of de nieuwkomer krijgt een
bedrijf in de schoenen geschoven dat zwaar belast is met schulden.
Iets vergelijkbaars zijn vennootschapconstructies met Bulgaren, waarbij de Bulgaar in de
praktijk alleen arbeid inbrengt. Op papier kan een dergelijke vennootschapconstructie legaal zijn, maar in de praktijk is dat vaak niet zo. In plaats van loon krijgt de arbeidsmigrant een voorschot op de winst, en zo wordt het ook geadministreerd, waardoor het moeilijk te controleren is.
‘Frontstore’ in het land van herkomst
Wat meer lijkt voor te komen dan voorheen, is dat er sprake is van een soort ‘frontstore’ in
het land van herkomst, waar werving plaatsvindt voor werk in Nederland. Dit speelt zeker
bij groepen die legaal Nederland in kunnen reizen, zoals de Bulgaren en Roemenen. Bijkomend fenomeen, wanneer het de zwaardere en georganiseerde criminaliteit betreft, is dat
men dan ook weet wie de familieleden van de arbeidsmigranten zijn. Criminelen kunnen
vervolgens de arbeidsmigranten in Nederland dreigen hun familieleden in het land van herkomst iets aan te doen wanneer zij in Nederland melding maken van bijvoorbeeld onderbetaling of uitbuiting. Dit versterkt dus de machtspositie van de daders.
Verzoeken tot vestiging als zelfstandige
Een relatief nieuw en nog maar weinig gehoord voorbeeld zijn de op voorhand vrijwel kansloze verzoeken tot vestiging als zelfstandige door met name Turken. De procedure rond die
aanvraag duurt enkele maanden en gedurende die procedure mogen Turken in Nederland
blijven en hebben zij geen machtiging voorlopig verblijf (mvv) nodig op grond van het Associatieverdrag tussen Turkije en de Europese Unie. Een aanvraag voor vestiging als zelfstandige wordt namelijk voorgelegd aan het Agentschap NL om te beoordelen of met de
aanwezigheid van de vreemdeling een wezenlijk Nederlands belang wordt gediend. Het
vermoeden bestaat dat velen van hen in afwachting van de uiteindelijke beslissing, waarvan ze vaak op voorhand weten dat deze negatief uitvalt, illegale arbeid verrichten in Nederland.
Huisvesting
Bijna alle respondenten melden problemen rondom huisvesting als verschijnsel dat vaak
gepaard gaat met illegale tewerkstelling. Zo maakt het Regionale Informatie en Expertisecentrum Haaglanden / Hollands Midden melding van het ‘verkameren’ van woningen, ge-

102

vaarlijke woonsituaties en het verhuren van matrassen per dagdeel. Overigens betreft het
hier problemen die niet specifiek samenhangen hangen met illegale tewerkstelling, als wel
met malafide praktijken ten opzichte van arbeidsmigranten in het algemeen, waaronder dus
ook de Polen. In veel gevallen wonen uitzendkrachten uit de MOE-landen die tijdelijk of
voor het eerst naar Nederland komen in huisvesting die door de werkgever, dat wil zeggen:
het uitzendbureau, wordt verhuurd. In de algemeen verbindend verklaarde uitzend-cao is
vastgesteld dat dit een reguliere woning, een hotel/pensioen, wooneenheden in gebouwencomplexen, chalets/woonunits of huisvesting op recreatieterreinen kunnen zijn. Dit moet
volgens de cao tegen een “reële” prijs worden aangeboden1.
Research voor Beleid heeft in 2010 onderzoek gedaan naar de situatie van MOE-landers in
de wijken in aantal Nederlandse gemeenten2. Uit het onderzoek bleek dat terwijl uitzendbureaus/verhuurders dus moeten voldoen aan alle wettelijke eisen met betrekking tot huisvesting, in de praktijk vaak misbruik wordt gemaakt van de afhankelijkheidssituatie waarin
de arbeidsmigranten verkeren en de lage eisen die ze zelf stellen aan huisvesting. Dit heeft
vooral gevolgen voor prijs en kwaliteit van de huisvesting. Er is sprake van zaken als overbewoning van panden, onvoldoende sanitaire voorzieningen, gebrekkige brandveiligheid,
etc. Tegelijkertijd worden woekerhuren gevraagd die zoals eerder beschreven direct op het
loon van de uitzendkracht worden ingehouden. In andere gevallen moeten uitzendkrachten
elke paar dagen verhuizen en komen in de woningen steeds andere mensen te wonen. Deze
slechte woonsituatie kan ook tot sociale spanningen met omwonenden leiden.”
Ten slotte worden in de interviews nog veel andere overtredingen genoemd die gepaard
gaan met illegale tewerkstelling, waarvan een deel ook verweven zit in de reeds beschreven fenomenen. Hieronder volgt een opsomming:
Valsheid in geschrifte
Fictieve dienstverbanden
Artikel 326 oplichting3
Fiscale delicten
Onderbetaling
Overtredingen van de arbeidstijden- en arbowetgeving
Afhankelijkheid: het verplicht inleveren van het paspoort
Illegale prostitutie (zie onder andere hoofdstuk 4, de paragraaf over de Chinese wellness
branche)
Identiteitsfraude
Witwassen
Migratiecriminaliteit
Intimidatie / bedreiging
Hennepteelt (knippen van henneptoppen door Bulgaarse vrouwen)

1

Research voor Beleid (2010). Grenzen stellen. Omvang van en maatregelen tegen malafide praktijken in de
uitzendbranche. G.P. Walz, B. Frouws, en D.H. Grijpstra.
2
Research voor Beleid (2010). MOE-landers in de wijk. P. van Teeffelen en J. Zweers.
3
Hij die, met het oogmerk om zich of een ander wederrechtelijk te bevoordelen, hetzij door het aannemen van
een valse naam of van een valse hoedanigheid, hetzij door listige kunstgrepen, hetzij door een samenweefsel
van verdichtsels, iemand beweegt tot de afgifte van enig goed, tot het ter beschikking stellen van gegevens
met geldswaarde in het handelsverkeer, tot het aangaan van een schuld of tot het teniet doen van een
schuld, wordt, als schuldig aan oplichting, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste 4 jaren of geldboete
van de vijfde categorie.

103

Wat betreft identiteitsfraude refereert één van de respondenten aan een onderzoek van
UWV waarbij een grootschalige analyse op het databestand is uitgevoerd. Wanneer sprake
was van het samenvallen van enkele indicatoren, zoals meer dan 250 SV-dagen, een jaarinkomen van meer dan 70.000 gulden (destijds) en meer dan 4 dienstverbanden op één
BSN (destijds sofinummer) bleek dat een mogelijke goede indicatie van identiteitsfraude te
zijn, waarmee illegale arbeid wordt ‘gewit’. Er kan in dat geval sprake zijn van meer mensen die werkzaam zijn op één BSN. De respondent meent zicht te herinneren dat deze analyse ongeveer 100.000 sofinummers opleverde waarbij dit mogelijk aan de hand was. Veel
uitzendbureaus noemen in de enquête deze vorm van identiteitsfraude als voorbeeld van
overtredingen waarmee illegale tewerkstelling gepaard gaat.

5.8.1

E e n b l i k o v e r d e g r e ns : ni e u w e f e n o m e n e n i n B e l g i ë

In deze laatste paragraaf bespreken we enkele nieuwe fenomenen die in België recent aan
het licht zijn gekomen. De mogelijkheid bestaat dat enkele van deze fenomenen overwaaien naar Nederland. Een blik over de grens kan zodoende waardevol zijn. Enkele respondenten stellen bovendien dat men in België verder is dan in Nederland met de aanpak van arbeidsgerelateerde uitbuiting. Daarom is het interessant te bezien van welke sectoren, doelgroepen en fenomenen in relatie tot illegale tewerkstelling sprake is in België. Dit kan immers aanknopingspunten opleveren voor de Nederlandse aanpak van illegale tewerkstelling,
uitbuiting en mensenhandel. We maken hiervoor gebruik van het recent (oktober 2010)
verschenen jaarverslag over mensenhandel en -smokkel van het Centrum voor Gelijkheid
van Kansen en voor Racismebestrijding1. Daarbij dient dus te worden aangetekend dat het
hier met name gaat om fenomenen die gerelateerd zijn aan mensenhandel en mensensmokkel. Het resulterende beeld is specifiek. Het gaat niet om een totaalbeeld van illegale
tewerkstelling in België. Een overzicht in vogelvlucht:
Land- en tuinbouw
In de fruitpluk is sprake van illegale tewerkstelling van vooral Indiërs. In sommige gevallen duikt hier ook het systeem van koppelbazen op, die illegale werkkrachten plaatsen
bij tuinders en ook transport en huisvesting regelen.
Bij Belgische paddenstoelkwekers is sprake van illegale tewerkstelling van jonge Bulgaarse vrouwen die expliciet gerekruteerd worden door exploitanten en aangevoerd worden via Eurolines. Ze worden zwaar onderbetaald en slecht gehuisvest.
Een nieuw fenomeen in de landbouw is het als schijnzelfstandigen plaatsen van Polen in
de pluimveesector. In andere gevallen binnen deze sector is sprake van pluimveekwekerijen die worden uitgebaat door Turkse eigenaars die illegaal Bulgaarse mannen van
Turkse afkomst tewerkstellen.
Bouwsector en renovatie
In de bouwsector in België manifesteren zich, zoals eerder in het rapport beschreven,
enkele Braziliaanse netwerken. In het jaarverslag van een jaar eerder werd beschreven
hoe deze netwerken actief zijn2: Dit werkt als volgt: Het transport van de tewerkgestelde
Brazilianen, die overigens bijna allemaal afkomstig zijn uit dezelfde regio namelijk Goiás
1

Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding (2010). Jaarverslag 2009. Mensenhandelsmokkel: in een schijn van wettelijkheid.
2
Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding (2009). Jaarverslag 2008. Mensenhandelsmokkel: bestrijden met mensen en middelen.

104

of Minas Gerais, wordt geregeld door een reisbureau. De Brazilianen kunnen vervolgens
drie maanden legaal in België verblijven. Op basis van hun echte Braziliaanse identiteit
maken ze vervolgens een valse Portugese verblijfsvergunning, in samenspraak met hun
werkgever. Ze vestigen zich vervolgens gedurende heel korte tijd in Portugal om daar
een fiscale kaart te krijgen. Vervolgens keren ze terug naar België om daar, of elders in
Europa te werken op bouwwerven in onderaanneming voor Portugese firma’s. De Dienst
Vreemdelingenzaken in België schat dat er tussen de 10.000 en 50.000 Brazilianen in
het land verblijven.1. Mogelijk komt een deel van deze Brazilianen via België ook Nederland binnen. Naar verluidt wonen en werken velen van hen in Amsterdam zo schreef
nrc.next, weliswaar op basis van anekdotische informatie, in een artikel op 21 december
2009 2.
Met betrekking tot Roemeense werklieden is sprake van uitbuiting via een systeem van
detachering en/of schijnzelfstandigheid. Ze worden in Roemenië gerekruteerd, waar ze
een contract tekenen of aandelen van het betrokken bedrijf moeten kopen om als schijnzelfstandige te kunnen werken. Deze aandelen moeten vervolgens worden afbetaald door
te werken, zodat er in feite sprake is van een systeem van schuldbinding.
Horeca
In België worden Chinese, Japanse en Vietnamese restaurants, maar ook Turkse cafés,
pita-zaken en Belgische snackbars in verband gebracht met mensenhandel. De politie
heeft vastgesteld dat Chinese slachtoffers vaak niet in één enkel restaurant maar in verschillende restaurants tewerkgesteld worden om hun smokkelschuld te kunnen afbetalen.
Textiel
In de textielsector worden zaken van mensenhandel en illegale tewerkstelling met name
aangetroffen bij clandestiene textielateliers (waar namaaktextiel wordt gefabriceerd) en
lompenbedrijven waar illegaal tewerkgestelde werknemers tweedehandskleding moeten
sorteren voor de exportmarkt. Deze bedrijven zijn voornamelijk in handen van Syrische
exploitanten.
Huishoudhulp
Ook in de huishoudhulp en bij diplomaten of relatiekennissen van ambassades treft men
in België praktijken van mensenhandel en illegale tewerkstelling aan, al komen deze
moeilijk aan het licht. Hierbij kan ook sprake zijn van georganiseerde netwerken waarbij
tewerkstellingsagentschappen meisjes rekruteren om als huishoudhulpen te werken bij
vermogende gezinnen.
Transport
In de transport sector wordt bij controles in België vooral misbuik van Moldavische truckers vastgesteld. Er worden ook speciaal transportfirma’s in Rusland opgericht waarvan
de werknemers in werkelijkheid voor een Belgische firma werken. In de transportsector
bestaan ook georganiseerde vormen van economische exploitatie via constructies van
schijnzelfstandigheid en detacheringen.
Nacht- en telefoonwinkels, carwash en benzinestations
Veel Indische of Pakistaanse uitbaters van nacht- en telefoonwinkels hebben geen geldi1
2

Dienst Vreemdelingenzaken/FOD Binnenlandse Zaken. Activiteitenrapport 2009.
Sander Heijne. Klein Brazilië aan de Amstel. Nrc.next, 21 december 2009.

105

ge verblijfsdocumenten. In een aantal gevallen worden zij zelf ook tewerkgesteld in een
situatie van uitbuiting als schijnzelfstandigen of aandeelhouders, waarbij ze feitelijk fungeren als stromannen van de exploitant. Ook komt het voor dat slachtoffers van mensensmokkel gratis moeten werken in dergelijke winkels om hun schulden af te betalen.
Dezelfde constructies met betrekking tot uitbuiting door Pakistani komen voor in de carwash sector en in de sector van benzinestations. Bij de toiletten van tankstations langs
de snelwegen is nog sprake van een andere vorm van frauduleuze constructies waarin
vreemdelingen door koppelbazen tewerkgesteld worden als gedetacheerde zelfstandigen.
Per benzinestation betreft dit vaak ongeveer zes illegale, meestal Russische vreemdelingen die werken in een soort ploegensysteem.
Schoonmaaksector
In de schoonmaaksector is sprake van firma’s die als onderaannemer van grote bedrijven illegale personen of schijnzelfstandigen aan het werk zetten. In deze sector worden
illegale Afrikanen, waaronder ook Marokkanen, en Braziliaanse vrouwen als slachtoffer
aangetroffen. Er wordt vaak gebruik gemaakt van vennootschappen die optreden tussen
schoonmaakbedrijven met een contract en verdachte onderaannemers.
Afvalverwerking
In de sector van afvalverwerking zijn verschillende firma’s van Belgisch-Turkse ondernemers werkzaam in onderaanneming voor grote Belgische bedrijven in het havengebied. Bij deze bedrijven zijn vaak Bulgaars-Turkse werknemers als schijnzelfstandige illegaal tewerkgesteld met als taak het sorteren van afval.
Vleesverwerkende industrie
In de vleesverwerkende industrie is met name sprake van illegaal tewerkgestelde Slovaakse arbeidskrachten die via een firma uit Slowakije zijn gedetacheerd.

106

6

Beschouwing

Dit hoofdstuk zet de uitkomsten van de verschillende deelonderzoeken op een rij om inzicht
te krijgen in aard, omvang en sectorale verschuivingen van illegale tewerkstelling. Daarbij
is het zaak terug te keren naar de onderzoeksvragen zoals gesteld door het Ministerie en
neergelegd in hoofdstuk 1. Per deelvraag geven we de bevindingen van het onderzoek weer
aan de hand van een korte beschouwing. Een opmerking vooraf is dat niet alle deelvragen,
op basis van het onderzoek, eenduidig zijn te beantwoorden. Dit lichten we per vraag nader
toe. Voor een meer methodologische beschouwing op de vergelijkbaarheid van cijfers en
onderzoeken zij verwezen naar hoofdstuk 1 en 2.

6.1

Bevindingen

1 Welke sectoren en fenomenen zijn momenteel nog onvoldoende in beeld bij handhaving
van de Wav?
Aan de hand van overwegend kwalitatieve informatie is te constateren dat illegale tewerkstelling nog altijd voorkomt in een aantal sectoren waarvan dit al langer bekend is. Veel
genoemde sectoren zijn de land- en tuinbouw, (Chinese) horeca, bouw, detailhandel,
schoonmaak en de uitzendbranche. In mindere mate worden sectoren zoals vervoer en logistiek, huishoudelijk werk, de vleesverwerkende industrie en de binnenvaart genoemd.
Buiten deze sectoren lijkt illegale tewerkstelling zich nauwelijks voor te doen. De genoemde
sectoren staan bij handhavende instanties voldoende op het netvlies en worden onderworpen aan nadrukkelijker controles dan andere sectoren.
In het onderzoek is getracht nieuwe fenomenen van illegale tewerkstelling zoveel mogelijk
op het spoor te komen door met deskundigen en betrokkenen vanuit zeer verschillende invalshoeken over illegale tewerkstelling en aanverwante fenomenen te spreken en daarover
informatie bijeen te zoeken. De fenomenen die op basis hiervan naar voren komen zijn echter over het algemeen klein in omvang en goed in beeld bij Arbeidsinspectie en SIOD die er
in nauwe samenwerking met andere partijen (zoals gemeente, vreemdelingenpolitie, IND)
snel op reageren. Conclusie luidt dat er geen sprake is van opvallende nieuwe fenomenen,
die nog onvoldoende in beeld zijn bij de Arbeidsinspectie of de SIOD.
Ook de doelgroepen (wat betreft nationaliteit) waarbij sprake is van illegale tewerkstelling
zijn goed in beeld. De groepen die tijdens controles van de Arbeidsinspectie het meest regelmatig worden aangetroffen – Bulgaren, Roemenen, Chinezen, Turken en Indonesiërs zijn ook de groepen waarover we in het onderzoek de meeste signalen hebben gekregen.
Aandachtsgroepen zijn Pakistanen en Indiërs die op basis van een verblijfsvergunning voor
studie of een andere schijnconstructie (bijvoorbeeld een schijnhuwelijk) Nederland binnenkomen en veelal werkzaam zijn in de schoonmaaksector. Dit is weliswaar goed in beeld bij
Arbeidsinspectie en SIOD maar pas vrij recentelijk is daar een speciaal project op gezet.
Door goede gegevensuitwisseling en verhoogde aandacht hiervoor lijkt het fenomeen op dit
moment overigens mogelijk groter dan het feitelijk is. Mogelijke andere aandachtsgroepen
zijn Brazilianen, die zich vooralsnog voornamelijk in België manifesteren en Moldaviërs die
in België met name worden aangetroffen in de sector vervoer.

107

2 Wat is de omvang van deze fenomenen en van illegale tewerkstelling in deze sectoren?
Over de omvang van de onderzochte fenomenen en illegale tewerkstelling in specifieke sectoren zijn geen eenduidige uitspraken te doen, ondanks dat hier tijdens casestudies en interviews nadrukkelijk naar gevraagd is. Respondenten wagen zich al niet aan schattingen
over de omvang van illegale tewerkstelling in het algemeen, laat staan aan schattingen
over de omvang van specifieke fenomenen. Wel bestaat op basis van de vele gevoerde gesprekken de indruk dat het veelal om relatief kleine en marginale fenomenen gaat, wat
overigens niet betekent dat de impact voor zowel arbeidsmigranten als bonafide bedrijven
in de sector (concurrentievervalsing) navenant marginaal is. Alleen in de land- en tuinbouw
en de Chinese horeca lijkt nog (steeds) wel sprake te zijn van illegale tewerkstelling van
relatief grotere omvang. In de land- en tuinbouw speelt hierbij ook een rol dat door de crisis bij sommige ondernemers het water aan de lippen is komen te staan en men daardoor
met malafide intermediairs in zee gaat; daardoor lijkt het fenomeen illegale tewerkstelling
weer in omvang toegenomen.

3 Wat zijn relevante kenmerken van deze fenomenen en van illegale tewerkstelling in deze
sectoren?
Een deel van de illegale tewerkstelling betreft vermoedelijk nog altijd het zwart in dienst
hebben van arbeidsmigranten waarvoor een tewerkstellingsvergunning is vereist zonder dit
bij instanties te melden. Opvallend is echter dat weinig respondenten aan deze wijze van
illegale tewerkstelling refereren. Daarbij geldt weliswaar de methodologische kanttekening
dat de focus in het onderzoek lag op nieuwe, specifieke fenomenen, maar deels impliceert
dit ook een verschuiving van ‘relatief ongecompliceerde vormen’ van illegale tewerkstelling
naar meer geraffineerde fenomenen van illegale tewerkstelling. In algemene zin spreken
respondenten dan ook het vermoeden uit dat illegale tewerkstelling geraffineerder is geworden en dat daders (werkgevers, maar vooral de malafide koppelaars / bemiddelaars)
slimmer zijn geworden en telkens op creatieve wijze illegale tewerkstelling inkleden door de
mazen in en de grenzen van de wet op te zoeken. De beschreven, relatief nieuwe constructies met betrekking tot buitenlandse chauffeurs waarmee transportbedrijven de cabotage
regels omzeilen of de wijze waarop Filippijnse werknemers worden ingezet in de Nederlandse binnenvaart tonen dit op illustratieve wijze aan. De meest voorkomende fenomenen zijn
echter al langer bekend: schijnconstructies met betrekking tot de verblijfsvergunning voor
studie, de regeling voor kenniswerkers en zzp’ers, schaduwadministraties, ‘verkoop-opstam’, identiteitsfraude of nevenvestigingen in het buitenland.
Behalve dat fenomenen mogelijk steeds geraffineerder worden, ontstaat op grond van literatuur en gesprekken met respondenten de indruk dat illegale tewerkstelling de afgelopen
jaren meer is verweven met de georganiseerde criminaliteit. Dit uit zich onder andere in
actieve werving in het land van herkomst, waarbij sprake is van mensensmokkel of daaraan
gerelateerde praktijken. Deze verschuiving richting criminaliteit betekent dat het fenomeen
illegale tewerkstelling steeds onzichtbaarder wordt. Het lijkt er op dat meer wordt geïnvesteerd in de kwaliteit van fraude en criminele netwerken steeds professioneler worden.

108

4 Wat is de achtergrond van het ontstaan van deze fenomenen of van illegale tewerkstelling in deze sectoren?
Het belangrijkste motief voor illegale tewerkstelling is financieel van aard. De illegaal tewerkgestelde wordt slecht betaald, kost daarmee de werkgever/inlener minder geld, wat de
mogelijkheid biedt meer winst te maken of het bedrijf draaiende te houden. Dit laatste aspect is de afgelopen jaren als gevolg van de crisis mogelijk meer op de voorgrond getreden. De winst gaat vaak vooral naar de intermediair en in mindere mate naar de inlener.
Een tweede belangrijk motief voor illegale tewerkstelling betreft de beschikbaarheid van
arbeidskrachten in Nederland. Werkgevers hebben soms op korte termijn (bijvoorbeeld
wanneer er snel geoogst moet worden) veel arbeidskrachten nodig of hebben personeel nodig voor werk dat Nederlandse en tegenwoordig ook Poolse arbeidskrachten niet willen uitvoeren omdat het fysiek zwaar, vies of slecht betaald werk is. Het gebrek aan potentiële
Nederlandse arbeidskrachten kan werkgevers of (arbeids)bemiddelaars er dan toe bewegen
op zoek te gaan naar illegaal te werk te stellen arbeidskrachten.
Voor de arbeidsmigranten zelf zijn de motieven veelal gelegen in de omstandigheden in het
land van herkomst. Wanneer daar onvoldoende werk is, het werk slecht betaald of de levensomstandigheden slecht zijn en de mogelijkheid bestaat in een land zoals Nederland in
korte tijd veel te werken en naar eigen maatstaven veel geld te verdienen, kan dat reden
zijn werk te zoeken in Nederland.
Kijken we meer specifiek naar de dimensies die van invloed zijn op naleving van de Wav
door werkgevers, blijkt uit de enquête dat vooral het kennisniveau (uitgezonderd de verplichting tot het controleren van papieren), een kosten / baten analyse (behalve de reputatieschade), de normgetrouwheid ten aanzien van het werken met illegale arbeidskrachten,
de niet-overheidscontrole en de gepercipieerde controlekans een negatieve invloed kunnen
hebben op de nalevingsbereidheid. Voor de bemiddelaars gaat deels dezelfde conclusie op.
Belangrijkste verschil is dat kennis van de regels en de niet-overheidscontrole (melden
door collega-bureaus, verlies van keurmerken en certificaten) juist een positieve invloed
hebben op de nalevingsbereidheid van intermediairs.
Ten slotte is de vraag waarom men in bepaalde sectoren kiest voor het inzetten van bepaalde fenomenen. Allereerst is bij de beantwoording van de vorige onderzoeksvraag al
aangegeven dat fenomenen van illegale tewerkstelling geraffineerder zijn geworden, men
overgaat tot meer creatieve constructies die legaal lijken (of soms zelfs blijken) en men
meer dan voorheen in het verborgene opereert, waardoor de criminele factor toeneemt. Dit
lijkt samen te hangen met de toegenomen handhaving, intensievere inspecties en hogere
boetes. Werkgevers en intermediairs trachten meer dan voorheen door het inzetten van
specifieke constructies illegale tewerkstelling verborgen te houden. Daarnaast worden bepaalde fenomenen meer ingezet in bepaalde sectoren. Deels hangt dit samen met de aard
van het werk of de doelgroep. Het is bijvoorbeeld minder aannemelijk dat een bedrijf werkzaam in de agrarische sector een Bulgaarse arbeidsmigrant als kenniswerker naar Nederland zou moeten halen, dan dat een Chinees bedrijf een Chinese arbeidsmigrant als kenniswerker naar Nederland haalt om in te zetten als kok of voor de import van goederen.
Deels betreft het echter ook toeval. Een bepaalde constructie wordt bedacht in een sector denk bijvoorbeeld aan het inzetten van arbeidsmigranten uit India en Pakistan in de

109

schoonmaaksector die op een verblijfsvergunning voor studie Nederland binnen komen – dit
blijkt te werken en verspreidt zich dan over die sector, tot dat dit in beeld komt bij handhaving en men nieuwe constructies bedenkt.

5 Met welke andere overtredingen van werkgevers gaat illegale tewerkstelling samen? In
welke mate?
De soorten overtredingen waar illegale tewerkstelling mee samen gaat zijn veelal bekend
bij de Arbeidsinspectie en de SIOD. Veel genoemde overtredingen zijn identiteitsfraude,
valsheid in geschrifte, fiscale delicten (anders dan niet-afdracht belastingen), onderbetaling
(incl. niet-afdracht van premies), illegale huisvesting, illegale prostitutie, overtreding van
de arbeidstijden en arbowetgeving en uitbuiting. Met name uitbuiting is in het onderzoek
nadrukkelijk aan de orde geweest. Juist vanwege de hierboven beschreven constatering dat
illegale tewerkstelling meer richting zwaardere criminaliteit is verschoven lijkt illegale tewerkstelling vaker gepaard te gaan met uitbuiting. Kanttekening hierbij is dat deze constatering ook te maken kan hebben met het feit dat overige uitbuiting (dat wil zeggen: in andere sectoren dan de seksindustrie; arbeidsuitbuiting) pas sinds enkele jaren strafbaar is
en de afgelopen jaren enkele spraakmakende zaken omtrent uitbuiting van arbeidsmigranten aan het licht zijn gekomen. Ten slotte geldt de kanttekening dat het onderhavige onderzoek geen rechercheonderzoek, maar een beleidsonderzoek betreft. We kunnen daarom
niet met zekerheid stellen dat we een volledig overzicht hebben verkregen van de overtredingen die gepaard gaan met illegale tewerkstelling, ondanks dat we hebben geprobeerd dit
te ondervangen door respondenten te selecteren die daar vanuit hun professie zicht op
hebben.
Over de mate waarin andere overtredingen samengaan met illegale tewerkstelling zijn geen
eenduidige uitspraken te doen. Wel is vast te stellen dat met name intermediairs en in mindere mate werkgevers het geld niet meer alleen verdienen door onderbetaling en nietafdracht van belastingen en sociale premies maar ook door andere vormen van uitbuiting,
bijvoorbeeld met huisvestings(kosten), te hoge reiskosten en boetes.

6 Is de omvang van illegale tewerkstelling werkelijk gedaald, zoals de Arbeidsinspectie
constateert, of zijn er nieuwe fenomenen en sectoren waarin illegale arbeid voorkomt die
nog onvoldoende in beeld waren, waardoor het beeld van betere naleving ten onrechte is
ontstaan?
In algemene zin is sprake van een dalende trend in de omvang van illegale tewerkstelling.
Het verschijnsel is natuurlijk flink in omvang afgenomen door het mogelijk maken van vrij
verkeer van werknemers uit de nieuwe lidstaten van 2004 (waaronder Polen) sinds 1 mei
2007. Ook spelen andere factoren (zoals intensievere inspecties en de verhoging van de
boete voor overtreding van de Wav in 2005) een rol. Deze dalende trend is echter mogelijk
een (tijdelijk) halt toegeroepen als gevolg van de economische crisis. In een poging te besparen op de arbeidskosten in tijden van dalende omzet en toenemende concurrentie lijkt
het erop dat tijdelijk meer werkgevers hun toevlucht hebben genomen tot illegale tewerkstelling. Hierbij speelt mogelijk ook een rol dat Polen die al langer in Nederland werken en

110

de gang van zaken op de arbeidsmarkt steeds beter kennen, bepaalde werkzaamheden niet
meer willen doen, omdat ze ander werk kunnen vinden.
Desondanks is het fenomeen illegale tewerkstelling veel minder groot dan verwacht op basis van de veronderstelling dat veel MOE-landers (voornamelijk Polen), nu zij legaal zijn en
daardoor duurder voor werkgevers, vervangen zouden worden door werknemers uit Bulgarije en Roemenië. Deze vervanging heeft slechts in beperkte mate plaatsgevonden. Over
het algemeen kiezen veel werkgevers ervoor te blijven werken met Polen, waarmee zij ook
voor mei 2007 werkte, al dan niet in het bezit van de destijds nog vereiste tewerkstellingsvergunning. Redenen hiervoor zijn dat men gewend is met deze groep arbeidsmigranten te
werken en de Polen over het algemeen bekend staan als goede en harde werkers. Dat
neemt echter niet weg dat een deel van de arbeidsbemiddelaars en werkgevers, nu de
MOE-landers legaal in Nederland werken, naar andere manieren zoekt om te besparen op
de loonkosten. Het lijkt er dan ook op dat een verschuiving heeft opgetreden van illegale
tewerkstelling naar malafiditeit door bepaalde uitzendbureaus. Deze malafiditeit uit zich bijvoorbeeld in onderbetaling, te veel uren laten werken, exorbitant hoge bedragen voor huisvesting en reiskosten en hoge boetes voor te laat komen, schade in huis of te laat ziek melden.
Concluderend is het beeld van betere naleving ten aanzien van illegale tewerkstelling niet
ten onrechte ontstaan. Er is geen sprake van omvangrijke fenomenen, doelgroepen of sectoren die onvoldoende bij handhaving in beeld zijn. Intensievere inspecties, de invoering
van de verhoogde bestuurlijke boete voor overtreding van de Wav en de doorgaans goede
samenwerking tussen betrokken instanties leiden tot een verhoogde nalevingsbereidheid bij
werkgevers en uitzendbureaus en een voortzetting van de dalende trend in de omvang van
illegale tewerkstelling.
Wel is blijvende aandacht vereist, zeker omdat fenomenen met betrekking tot illegale tewerkstelling over het algemeen weliswaar klein in omvang zijn maar wel steeds geraffineerder worden en dichter tegen de zwaardere criminaliteit (te denken valt aan uitbuiting)
aanzitten, waardoor de impact op slachtoffers en samenleving groot is. Daarnaast is geconcludeerd dat bij een relatief groot deel van met name de werkgevers de kennis waar illegale tewerkstelling kan worden gemeld en de meldingsbereidheid vrij gering zijn. Het is aan
te bevelen hier in informatievoorziening meer aandacht aan te besteden.
De verschuiving naar malafiditeit vereist ten slotte ook blijvende aandacht. Ook wanneer in
de toekomst besloten mocht worden de verplichting van een tewerkstelling voor Bulgaren
en Roemenen af te schaffen, is het aannemelijk dat de arbeidsproblematiek rondom deze
groepen niet als vanzelf verdwijnt en zij te maken krijgen met soortgelijke malafide praktijken als waarmee een deel van de voornamelijk Poolse arbeidsmigranten ook na invoering
van vrij verkeer nog altijd te maken heeft.

111

Bijlage 1 Afkortingen
AI

Arbeidsinspectie

AMF

Arbeidsmarktfraude

ATW

Arbeidstijdenwet

BLinN

Bonded Labour in Nederland

BNRM

Bureau Nationaal Rapporteur Mensenhandel

Cao

Collectieve arbeidsovereenkomst

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CWI

Centrum voor Werk en Inkomen, nu UWV WERKbedrijf

GBA

Gemeentelijke Basisadministratie

EER

Europese Economische Ruimte

EL&I

Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

EU

Europese Unie

IND

Immigratie en Naturalisatie Dienst

KvK

Kamer van Koophandel

LTO

Land- en Tuinbouw Organisatie

MOE-lander

Midden en Oost Europa (inwoners van Midden en Oost Europa)

OCW

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

RIEC

Regionaal Informatie en Expertise Centrum

SBI

Standaard Bedrijfsindeling

SER

Sociaal Economische Raad

SIOD

Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst

SSB

Sociaal Statistisch Bestand

SZW

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TWV

Tewerkstellingsvergunning

Wav

Wet arbeid vreemdelingen

WIT

Westland Interventieteam

WML

Wet Minimum Loon en minimum vakantiebijslag

Zzp’er

Zelfstandige zonder personeel

113

114

Bijlage 2 Literatuurlijst
Arbeidsinspectie / AMF (2008). Inspectie naleving Wet arbeid vreemdelingen en Wet op het
minimumloon en minimumvakantiebijslag in de Transportsector 2007 / 2008.
Arbeidsinspectie / AMF (2009). Naleving Wet arbeid vreemdelingen en Wet minimumloon en
minimumvakantiebijslag in de detailhandel, bouw, schoonmaak, land- en tuinbouw,
vlees & vis, horeca en autobedrijven.
Arbeidsinspectie (2010). Jaarverslag Arbeidsinspectie 2009.
Arbeidsinspectie (2010). Eindrapport Westland Interventieteam 2008-2009.
Bakker, E. de, Frouws, J. Jongeneel, R. en Slangen, E. (2004). ‘Als je te snel rijdt, weet je
ook dat het niet mag’. Illegale arbeid in de Westlandse glastuinbouw.
Wetenschapswinkel Wageningen UR.
Belastingdienst (2010). Position paper Belastingdienst tbv SER
Berg, N. van den, M. Brukman, C. van Rij (2007). De Europese grenzen verlegd. (Eerste)
evaluatie flankerend beleid vrij verkeer van werknemers MOE-landen. Amsterdam:
Regioplan Beleidsonderzoek.
Bureau Bartels (2009) Naleving Asbestregels. Amersfoort: Bureau Bartels.
Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding (2009). Jaarverslag 2008.
Mensenhandel-smokkel: bestrijden met mensen en middelen.
Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding (2010). Jaarverslag 2009.
Mensenhandel-smokkel: in een schijn van wettelijkheid.
Dienst Vreemdelingenzaken/FOD Binnenlandse Zaken. Activiteitenrapport 2009.
EIM (2008) Zelfstandigen zonder personeel. Zoetermeer, EIM en Bureau Bartels
Engbersen, G., Staring R., van der Leun, J. P., de Boom, J., van der Heijden, P. en Cruijff,
M. (2002). Illegale vreemdelingen in Nederland: Omvang, overkomst, verblijf en
uitzetting. Rotterdam: Risbo.
Europol (2009). Trafficking in Human Beings in the European Union: a Europol perspective.
Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2006). De ‘Tafel van elf’, een
veelzijdig instrument.
Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2007), Handleiding
nalevingsmonitor.

115

FNV Bondgenoten (2006). ‘Te Koop aangeboden: Poolse vrachtwagenchauffeurs’.
Gemeente Den Haag / Dienst Stedelijke Ontwikkeling (2010) Jaarverslag Handhaving
Bouwen en Wonen 2009 en de integrale handhaving met samenwerkingspartners.
Gemeente Den Haag (2009). Beantwoording schriftelijke vragen van de raadsleden H.M.M.
Vos, L. Zandstra, M.D. Rietveld en K.P. Klein. Inzake: illegale prostitutie in Haagse
kap- massagesalons. sv 2009.039 / RIS 161025 /Regnr. BSD/2009.968
Groenewoud, M. en van Rij, C (2007). Naleving van de Wet Arbeid Vreemdelingen in 2006.
Onderzoek onder werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.
Hanzehogeschool Groningen, Expertisecentrum Grensoverschrijdend Inlenen van Arbeid
(2009). Grensoverschrijdend Inlenen van Arbeid in het wegtransport: Een brancheimpressie.
Heijne, S. (2009) Klein Brazilië aan de Amstel. Nrc.next, 21 december 2009.
Heyma, A., Berkhout, E., van der Werff, S. en Hof, B. (2008). De economische impact van
arbeidsmigratie uit de MOE-landen, Bulgarije en Roemenië. Een studie naar omvang, aard en economische effecten van arbeidsmigratie. Amsterdam: SEO.
ILO (2010). Decent work for domestic workers. International Labour Conference, 99th
Session, 2010, Report IV(1).
Inspectie van het Onderwijs (2010). European University of Professional Education.
Vervolgonderzoek 2009. Definitief.
Kamerstukken II 2007/2008, nr. 29 407, nr. 81. Bijlage bij de brief van Minister Donner
met als kenmerk AM/AKA/2008/30014.
KLPD. Dienst Nationale Recherche (2008). De signalering van mensenhandel in de vergunde
prostitutiesector.
Ministerie van Financiën (2008). Miljoenenfraude wokrestaurants opgespoord.
Nieuwsbericht, 28 april 2008.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2010). FEZ/BV/2010/1030. Brief van
Minister Donner aan de Tweede Kamer betreffende Amendementen Spekman c.s.
begroting SZW 2010, 15 maart 2010.
Mosselman, M. & van Rij, C. (2005). Naleving van de Wet arbeid vreemdelingen. Een eerste
onderzoek onder werkgevers. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2007). Mensenhandel. Vijfde rapportage van de
Nationaal Rapporteur.

116

Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2009). Mensenhandel. Zevende rapportage van de
Nationaal Rapporteur.
Nationaal Rapporteur Mensenhandel (2010). Mensenhandel. Achtste rapportage van de
Nationaal Rapporteur
Openbaar Ministerie / Functioneel Parket, Nieuwsbericht 5 juli 2010
O+S Amsterdam (2010).
Research voor Beleid (2000). Illegale tewerkstelling verkend. J. Ph. Visser en R.G. van
Zevenbergen.
Research voor Beleid (2004). Over de grens. Een onderzoek naar illegale activiteiten op het
gebied van uitzendarbeid. M. Zuidam en D.H. Grijpstra.
Research voor Beleid (2006). Grenzen verleggen. Een onderzoek naar grensoverschrijdende
arbeidsbemiddeling in 2006. J. Dijkema, P. Bolhuis en M. Engelen.
Research voor Beleid (2008). Nieuwe grenzen, oude praktijken. Onderzoek naar malafide
bemiddelaars op de arbeidsmarkt. H. Bondt en van D. Grijpstra.
Research voor Beleid (2010). MOE-landers in de wijk. P. van Teeffelen en J. Zweers.
Research voor Beleid (2010). Grenzen stellen. Omvang van en maatregelen tegen malafide
praktijken in de uitzendbranche. G.P. Walz, B. Frouws, en D.H. Grijpstra.
SER (2010). Advies zzp’ers in beeld. Een integrale visie op zelfstandigen zonder
personeel.
Siesling, M. en Pranger, R. (2009). Evaluatie invoering bestuurlijke boete Wet arbeid
vreemdelingen. Tilburg: IVA.
Siesling, M., Pranger, R. en de Muijnck, J. (2010). Plichtsbesef of boeteangst? Motieven
voor het (niet) naleven van arbeidswetgeving. Tilburg: IVA beleidsonderzoek en
advies
SIOD (2006). Jaarverslag SIOD 2005.
Snel, E. et al. (2010). Arbeidsmigranten uit Bulgarije, Polen en Roemenië in Rotterdam.
Sociale leefsituatie, arbeidspositie en toekomstperspectief. Erasmus Universiteit
Rotterdam / NICIS Institute.
Sociaal Bestek (2010). Ruim de helft van de Chinezen is werkzaam in de horeca. Nummer
9, september 2010, jaargang 72.

117

Staring, R. en Aarts, J. (2010). Jong en illegaal in Nederland. Een beschrijvende studie
naar de komst en het verblijf van onrechtmatig verblijvende (voormalige)
alleenstaande minderjarige vreemdelingen en hun visie op de toekomst. Rotterdam:
Erasmus Universiteit Rotterdam.
Trouw (2009). ‘Illegale seks in Chinese salons op de Wallen’, 27 juli 2009.
Trouw (2007). ‘Seks, onder het mom van massage’, 22 december 2007.
Versantvoort, M.C., Vossen, I.W.E., van der Ende, M.A., Zoon, C.P.A., Nugteren M., Nauta,
J.A., Azzouz, K., Donker van Heel, P.A., Ceglowska, A. en Kreft, W. (2006).
Evaluatie werknemersverkeer MOE-landen. Rotterdam: Ecorys
VVD-CDA (2010). Vrijheid en Verantwoordelijkheid. Regeerakkoord VVD-CDA.
Weltevrede, A.M., J. de Boom, S. Rezai, L. Zuijderwijk, G. Engbersen (2009),
Arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. Een profielschets van recente arbeidsmigranten uit de MOE-landen. Rotterdam: Risbo.
Zekic, N. (2006). Illegale arbeid: de schaamte van het arbeidsrecht. Afstudeerscriptie
Universiteit van Tilburg

Internetbronnen:
http://www.agf.nl/nieuwsbericht_detail.asp?id=63645
http://www.allesvoorgroenearbeid.nl/nieuws-arbeid/browse/1/bericht/meeste-boetes-zijnvoor-uitzendbureaus/
http://www.arboportaal.nl/nieuws/harde-aanpak-vermindert-fraude-tuinbouw-westland
http://www.belastingdienst.nl/zakelijk/loonheffingen/lb22_wonen_werken_buitenland/lb22_
wonen_werken_buitenland-13.html
http://financieel.infonu.nl/geld/11030-minimumloon-minimumjeugdloon-juli-2010uurloon.html
http://www.fnvbondgenoten.nl/site/branches/agrarisch_groen/downloadblokken/241948
http://www.normeringarbeid.nl/Applications/getObject.asp?FromDB=1&Obj=1001965.pdf
http://sofiaecho.com/2008/12/30/665686_minimum-wages-in-construction-increased-to360-leva

118

Bijlage 3 Overzicht respondenten
Organisatie
Bureau Vreemdelingenpolitie, Haaglanden
Bureau Vreemdelingenpolitie, Haaglanden
Bureau Vreemdelingenpolitie, Haaglanden
RCF Kenniscentrum Handhaving (landelijke stuurgroep interventieteams)
RIEC Haaglanden / Hollands Midden
Universiteit Maastricht
Bureau Financieel Toezicht
Integis, forensisch accountants en onderzoekspecialisten
SRA Nieuwegein
Nederlandse Orde van Belastingadviseurs
Immigratie en Naturalisatiedienst (IND)
IND (INDIAC / MIG / EMM)
Immigratie en Naturalisatiedienst (IND)
Gemeente Rotterdam, DS+V
Gemeente Rotterdam, DS+V
Bouwend Nederland
Bonded Labour in Nederland (BlinN)
Alles voor Groene Arbeid
Meld Misdaad Anoniem
Erasmus Universiteit Rotterdam
Alfa Accountants
Comensha
Justis / Bureau BIBOB
Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD)
Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD
Arbeidsinspectie
Arbeidsinspectie
Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO)
LTO-Noord / Nederlandse Bond van Boomkwekers (NBvB)
FNV Bondgenoten
Belastingdienst (Team Grensoverschrijdend Werken en Ondernemen)
FNV Bondgenoten
FNV Bondgenoten
Nautilus
Christelijke Bond van Ondernemers in de Binnenvaart
UWV Nederland
Scheepvaart en Transport college
Bureau Veritas
Stichting Asbest Slachtoffers
Polman Milieu
FNV Bondgenoten
Ondernemersorganisatie Schoonmaak- en Bedrijfsdiensten (OBS)
Schoonmaakbedrijf 1
Schoonmaakbedrijf 2
CNV
VLOK – branchevereniging voor klussenbedrijven
FNV ZBO
BNT Bouwbeveiligingen
Economisch Instituut voor de Bouw (EIB)
FNV Bouw
FNV Bondgenoten
Westland Interventieteam
FNV

1

Naam 1 (functie)
Dick Voois
Wendy v.d. Nouland
Ryan Grootens
Ad van Mierlo
Erwin Rouwenhorst
Hans Nelen
----Eric van Dijk
Viola Schouten
Dinesh Baidjoe
Gerdien Wessels
Veerle Naudts
Jørgen Hulsmans
Eline Willemsen
Bram Verhaegh
-Maria Elies
-Ria van Meerbos
-Peter Plooij
Rene Zoetekouw
Piet Rowaan
Fred Baarslag
Frank de Wijs
Jules Sanders
Wim Baltussen
Peter Genze
Marcel Nuyten
Andreas Prochniak
Rob Pauptit
Erik van Toor
Liesbeth van Amersfoort
-Dhr. v.d. Wout
-Dhr. Lohuis
Mari Martens
Jan Kerstens
Arjan Ras
Mirelle Gaasbeek
Jan Kampherbeek
Kees Huisman
Charles Verhoef
Richard Middelman
Harry Beereboom
John Kerstens
Huub van Dungen
Mabel Swinkels
Gerard Roest

Gezien het deels inventariserende karakter van de case-studies is soms maar kort gesproken met bepaalde
respondenten. De organisaties en/of de namen van deze respondenten zijn voor de volledigheid echter wel
opgenomen in deze lijst. Niet altijd betreft het dan gehele interviews, soms zijn dit slechts korte telefoongesprekken geweest. Met de meerderheid van bovenstaande respondenten is echter wel uitgebreid gesproken.
Respondenten die niet bij name genoemd willen staan in dit overzicht weergegeven met --.

119

120

Bijlage 4 Vragenlijst enquête werkgevers
1 Werkt u in uw vestiging wel eens met arbeidskrachten met een niet-Nederlandse nationaliteit?
Ja
Nee

einde vragenlijst

Weet niet/w.n.z.

einde vragenlijst

2 Welke nationaliteiten, behalve de Nederlandse, komen voor onder de medewerkers in uw
vestiging?
Nederland
EU-27 / EER (excl. Nederland, Polen, Bulgarije, Roemenië)
Polen
Bulgarije
Roemenië
Oekraïne / Wit-Rusland
Overig Oost-Europa, niet EU-27 / EER(b.v. Moldavië, Georgië, Albanië)
Turkije
China
Overig Azië (b.v. India, Pakistan, Indonesië)
Overig buiten Europa (exclusief Azië)
Anders, namelijk:(int: bijvoorbeeld, er werken geen Nederlanders, alleen buiten anders):
Weet niet/w.n.z.
3 Bent u betrokken bij de werving en selectie van personeel?
Ja, alle personeel
Ja, maar alleen het vaste personeel (geen tijdelijke/seizoenskrachten)
Ja, maar alleen uitzendkrachten/tijdelijke/seizoenskrachten
4 Wat is de belangrijkste bedrijfsactiviteit?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
5 Hoeveel medewerkers werken er per 1 juli 2010 vast in uw vestiging? (excl. uitzendkrachten)
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
6 Maakt u wel eens gebruik van uitzendkrachten?
Ja
Nee

door naar vraag 11

Weet niet/w.n.z.

door naar vraag 11

7 Hoeveel uitzendkrachten heeft u in 2009 in dienst gehad in uw vestiging?
…….

121

8 Betrekt u deze arbeidskrachten altijd bij een in Nederland gevestigd uitzendbureau?
Ja

door naar vraag 10

Nee, soms ook via een bureau dat in een ander land is gevestigd
door naar vraag 9
Nee, altijd via een (of meer) bureau dat in een ander land is gevestigd
door naar vraag 9
Weet niet/w.n.z.

door naar vraag 9

9 In welk land is dit bureau gevestigd?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
10 Maakt u wel eens gebruik van tijdelijke arbeidskrachten, maar dan niet via een uitzendbureau?
Ja
Nee

door naar vraag 12

Weet niet/w.n.z.

door naar vraag 12

11 Hoeveel tijdelijke arbeidskrachten heeft u in 2009 in dienst gehad in uw vestiging?
…….
12 Hoe goed bent u op de hoogte onder welke voorwaarden u vreemdelingen mag laten
werken?
Ik ben goed op de hoogte
Ik ben grotendeels op de hoogte
Ik ben niet zo goed op de hoogte
Ik weet eigenlijk niets
13 Kent u de Wet Arbeid Vreemdelingen?
Ja
Nee
14 Bent u verplicht de papieren te controleren van werknemers die bij u in dienst treden?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
15 Bent u verplicht de papieren te controleren van werknemers die via een uitzendbureau
bij u werken?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.

122

16 Wilt u voor de volgende nationaliteiten aangeven of u een tewerkstellingsvergunning nodig heeft voor werknemers uit deze landen?
Polen
Duitsers
Roemenen
Portugezen
Chinezen
Bulgaren
Ghanezen
Geen van genoemde
Weet niet/w.n.z.
Als Vraag 6 is ja
17 U gaf eerder aan wel eens gebruik te maken van uitzendkrachten. Wat is doorgaans het
all-in uurtarief dat u voor een uitzendkracht betaalt?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
18 Heeft u wel eens werknemers aangenomen waarvoor u een tewerkstellingsvergunning
nodig had?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
19 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig tijd
kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
Weet niet/w.n.z.
20 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig
geld kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
Weet niet/w.n.z.
21 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig
moeite kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
Weet niet/w.n.z.

123

22 Sommige werkgevers kiezen ervoor om werknemers waarvoor eigenlijk een tewerkstellingsvergunning verplicht is toch zonder vergunning te laten werken. Er is dan sprake
van illegale tewerkstelling. Hoe veel moeite denkt u dat het bedrijven in uw sector kost
om zulke werknemers te werven?
Heel veel
Veel
Noch veel, noch weinig
Weinig
Heel weinig
Weet niet/w.n.z.
23 Via welke tussenstappen denkt u dat werkgevers illegaal tewerkgestelde werknemers
vinden? (Meerdere antwoorden mogelijk)
De illegaal tewerkgestelde medewerkers bieden zichzelf aan
Via een bemiddelaar of koppelaar
Via een uitzendbureau
Anders, namelijk:………………………………………………………………………………………………………
Weet ik niet
24 Denkt u dat het vinden van arbeidskrachten die legaal werken meer of minder moeite
kost, dan het werven van arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?
Veel meer moeite
Iets meer moeite
Even veel moeite
Iets minder moeite
Veel minder moeite
Weet ik niet
25 Denkt u dat het werken met legale arbeidskrachten meer of minder geld kost, dan het
werken met arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?
Veel meer geld
Iets meer geld
Even veel geld
Iets minder geld
Veel minder geld
Weet ik niet
26 Stel dat u zou werken met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten: Zou u het erg vinden
als familie, vrienden of collega's het zouden ontdekken wanneer u daarvan gebruik
maakte?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
27 Vindt u het terecht dat, volgens de Wet Arbeid Vreemdelingen, sommige mensen alleen
met een vergunning in Nederland mogen werken?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.

124

28 Hoe terecht vindt u het dat u als werkgever er mede verantwoordelijk voor bent om te
zorgen dat alle papieren in orde zijn?
Helemaal terecht
Terecht
Noch terecht, noch onterecht
Onterecht
Helemaal onterecht
Weet niet/w.n.z.
29 Hoe belangrijk vindt u het om regelgeving vanuit de overheid goed na te leven?
Heel belangrijk
Belangrijk
Noch belangrijk, noch onbelangrijk
Niet belangrijk
Helemaal niet belangrijk
Weet niet/w.n.z.
30 Controleert uw bedrijf de identiteitspapieren wanneer u nieuwe arbeidskrachten in dienst
neemt of inhuurt via een uitzendbureau, een loonbedrijf of een onderaannemer?
Is dat..
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit
Weet niet/w.n.z.
31 Heeft u in het verleden wel eens meegemaakt dat er werknemers waren die fraudeerden
met hun identiteitspapieren?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
32 Heeft u in het verleden weleens gebruik gemaakt van aannemers, uitzendbureaus of onderaannemers waarvan u vermoedt dat ze met illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten
werken?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
33 In welke mate bent u het eens of oneens met de volgende stelling: Als er helemaal
geen controles en boetes zouden zijn, zou vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich laten werken.
Helemaal mee eens
Enigszins mee eens
Noch eens, noch oneens
Enigszins mee oneens
Helemaal mee oneens
Weet niet/w.n.z.

125

34 Zou u het melden/ doorgeven wanneer u van een bedrijf weet dat er illegalen werken?
Ja
Nee
Neutraal
Weet niet/w.n.z.
35 Weet u bij wie u illegale tewerkstelling zou kunnen melden?
Ja, namelijk:………………………………………………………………………………………………………………
Nee
36 Verwacht u dat u het respect verliest van uw klanten, collega's en concurrenten wanneer
u gebruik maakt van illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
37 Zijn er belangrijke keurmerken/ certificaten die u kan verliezen als u dat doet?
Ja, namelijk:
Nee
Weet niet/w.n.z.
38 Denkt u dat andere bedrijven in uw sector weten waar ze illegale tewerkstelling kunnen
melden?
Ja, allemaal
Ja, de meesten
Enkelen
Niemand
Weet niet/w.n.z.
39 Denkt u dat uw collega's, familie of andere bekenden het zouden melden/ doorgeven
wanneer u bij uw bedrijf mensen illegaal tewerk stelt?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
40 Bent u het afgelopen jaar wel eens gecontroleerd door de Arbeidsinspectie?
Ja, in de afgelopen 6 maanden
Ja, 6-12 maanden geleden
Nee
Weet niet/w.n.z.
41 Hoe groot acht u de kans dat u het komende jaar wordt gecontroleerd?
Erg groot
Groot
Noch groot, noch klein
Klein
Erg klein
Weet niet/w.n.z.

126

42 Is de kans dat bedrijven met illegaal tewerkgestelde werknemers worden gecontroleerd
groter dan de kans dat bedrijven zonder illegaal tewerkgestelde werknemers worden gecontroleerd?
Veel Groter
Groter
Even groot
Minder groot
Veel minder groot
Weet niet/w.n.z.
43 Als er illegaal tewerkgestelde werknemers bij een bedrijf werken, hoe vaak denkt u dat
de arbeidsinspectie er tijdens een controle dan achter komt?
Is dat...
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit
Weet niet/w.n.z.
44 Kent u bedrijven in uw omgeving die gecontroleerd zijn op het illegaal tewerkstellen van
werknemers?
Ja, ik ken er velen
Ja, ik ken er een paar
Nee, ik ken er geen
Weet niet/w.n.z.
45 Hoe grondig vindt u/denkt u dat deze controles zijn?
Zeer grondig
Grondig
Neutraal
Niet grondig
Helemaal niet grondig
Weet niet/w.n.z.
46 Hoe moeilijk is het voor de arbeidsinspectie om te zien of er illegalen bij een bedrijf werken?
Heel moeilijk
Moeilijk
Noch moeilijk, noch makkelijk
Makkelijk
Heel makkelijk
Weet niet/w.n.z.

127

47 Hoe moeilijk is het volgens u om de arbeidsinspectie om de tuin te leiden, bijvoorbeeld
door te frauderen met de personeelsadministratie?
Heel moeilijk
Moeilijk
Noch moeilijk, noch makkelijk
Makkelijk
Heel makkelijk
Weet niet/w.n.z.
48 Is het een bepaald soort bedrijven die overtredingen begaan denkt u?
Ja, namelijk, ………………………………………………………………………………………………………………
Nee
Neutraal
Weet niet/w.n.z.
Als Vraag 48 is ja
49 Waarom denkt u dat? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Eigen ervaringen
Berichtgeving in de media
Gehoord van collega's/concurrenten
Via een brancheorganisatie, namelijk:
Anders, namelijk:…………………………………………………………………………………………………………
Weet niet/w.n.z.
Als Vraag 48 is ja
50 Denkt u dat die bedrijven ook vaker gecontroleerd worden?
Ja, vaker
Nee, even vaak
Nee, minder vaak
Weet niet/w.n.z.
51 Denkt u dat het de Arbeidsinspectie lukt juist die bedrijven te controleren die overtredingen begaan?
Ja
Nee
Weet niet/w.n.z.
52 De boete voor illegale tewerkstelling is 8.000 euro per illegaal tewerkgestelde werknemer. Hoe vaak denkt u dat bedrijven waarbij illegale tewerkstelling is geconstateerd ook
de bijbehorende boete krijgen? Is dat...
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit
Weet niet/w.n.z.

128

53 Kent u bedrijven die aan de boete ontsnapt zijn?
Ja, ik ken er velen
Ja, ik ken er een paar
Nee, ik ken er geen
Weet niet/w.n.z.
54 Wat vindt u van de hoogte van de boete (8.000 euro per illegaal tewerkgestelde werknemer)?
Veel te hoog
Te hoog
Goed
Te laag
Veel te laag
Weet niet/w.n.z.
55 Welke andere consequenties zou ontdekking van illegale tewerkstelling door de Arbeidsinspectie hebben voor een bedrijf? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Minder klanten
Verlies van respect bij klanten/opdrachtgevers
Financiële gevolgen (minder winst vanwege de boete)
Problemen met de bank als geldschieter vanwege de hoge kosten voor legale arbeid
(int: banken kunnen bedrijven onder druk zetten gebruik te maken van illegale arbeid
i.v.m. lagere kosten)
Problemen met de bank als geldschieter vanwege een slechte reputatie
Moeilijker aan arbeidskrachten kunnen komen
Problemen met de vakbonden
Problemen met andere buitenlandse arbeidskrachten
Geen andere consequenties
Anders, namelijk:……………………………………………………………………………………………………
Weet niet/w.n.z.
56 Hoeveel van de 100 bedrijven in uw sector kennen de regels van de Wet Arbeid Vreemdelingen niet?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
57 Hoeveel van deze...zullen de regel zonder het te weten overtreden?
……
58 ...kennen de regel dus wel. Hoeveel van hen zouden de regel ook naleven als de Arbeidsinspectie geen controles zou uitvoeren?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
59 ...kennen de regels wel. U zegt dat….hiervan de regels uit zichzelf ook na zouden leven.
...doen dat niet: of zij de regels naleven hangt af van de handhaving. Hoeveel van hen
worden afgeschrikt door de handhaving?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………

129

60 ...kennen de regels goed. U zegt dat…hiervan de regels uit zichzelf ook na zouden leven.
…doet dat niet: of zij de regels naleven hangt af van de handhaving. Wordt zij afgeschikt
door de handhaving?
Ja
Nee
61 Hoeveel procent van de werkgevers in uw branche overtreedt volgens u wel eens de Wet
Arbeid Vreemdelingen?
…..
62 Welke redenen hebben werkgevers in uw sector om gebruik te maken van illegaal tewerkgestelde werknemers? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Zonder goedkope arbeidskrachten redden de bedrijven het financieel gewoon niet
Ze willen meer winst maken
Lagere kosten voor arbeid
Illegaal tewerkgestelde werknemers kan men meer uren laten werken
Er zijn te weinig reguliere arbeidskrachten beschikbaar
Ze hebben op korte termijn veel arbeidskrachten nodig
Ze werken al jaren lang met deze arbeidskrachten, maar kunnen dit jaar geen tewerkstellingsvergunning krijgen
Anders, namelijk: …………………………………………………………………………………………………………
Weet niet/w.n.z.
63 Welke nieuwe ontwikkelingen en problemen kent u rondom illegale tewerkstelling?
Schijnconstructies (b.v. entree in Nederland als student, kenniswerker, etc.), namelijk:
Schijn zzp’ers
Verloningsfraude
Uitbuiting
Problemen rondom huisvesting
Nieuwe groepen buitenlandse arbeidskrachten, namelijk:
Het verkopen van land met oogst en terugkopen van dit land zonder oogst (Verkoop
op Stam) (Int: komt alleen voor in agrarische sector)
Andere vormen van criminaliteit, namelijk:
Anders, namelijk:…………………………………………………………………………………………………………….
Anders, namelijk: …………………………………………………………………………………………………………..
Anders, namelijk: …………………………………………………………………………………………………………..
Geen
Weet niet/w.n.z.

130

Bijlage 5 Vragenlijst enquête uitzendbureaus
1 Wat is uw functie?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2 Maakt uw vestiging deel uit van een concern met meerdere vestigingen?
Ja

We vragen u deze vragenlijst in te vullen met informatie van uw eigen
vestiging.

Nee
3 Hoeveel detacheringen heeft uw vestiging in 2009 in Nederland gerealiseerd?
………..detacheringen
4 In welke sector is uw uitzendorganisatie voornamelijk actief?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Land- en tuinbouw
Horeca
Transport en logistiek
Vleesverwerkende industrie
Bouwnijverheid
Schoonmaak
Metaal(industrie)
Overige industrie
Andere sector, namelijk:…………………………………………………………………………………………….
Andere sector, namelijk:…………………………………………………………………………………………….
Andere sector, namelijk:…………………………………………………………………………………………….
5 In welke regio is uw uitzendorganisatie voornamelijk actief?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Heel Nederland
Noord-Nederland (Groningen, Friesland, Drenthe)
Oost-Nederland (Overijssel, Gelderland)
West en Midden Nederland (Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland, Utrecht)
Zuid-Nederland (Zeeland, Noord-Brabant, Limburg)
6 Wat is doorgaans het all-in uurtarief dat u aan uw opdrachtgevers doorberekent voor
een uitzendkracht?
……………………. euro

131

7 Welke nationaliteiten, behalve de Nederlandse, komen voor onder de uitzendkrachten die
uw vestiging? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Bulgarije
Roemenië
Oekraïne, Wit-Rusland
Turkije
China
Oost-Europa: Polen, Hongarije, Tsjechië, Slovenië, Slowakije,
Overig Oost-Europa, buiten de EU-27: Moldavië, Georgië, Albanië
Noord-Oost Europa: Estland, Letland, Litouwen
Noord- en Midden Europa (België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, IJsland Liechtenstein, Luxemburg, Noorwegen, Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk, Zweden, Zwitserland)
Zuid-Europa (Cyprus, Griekenland, Italië, Malta, Portugal, Spanje)
Overig Azië (bijv. India, Pakistan, Indonesië)
Overig buiten Europa, exclusief Azië.
8 Bemiddelt u wel eens arbeidskrachten met een niet-Nederlandse nationaliteit?
Ja
Nee
9 Hoe goed bent u op de hoogte van de voorwaarden waaronder u vreemdelingen mag laten werken?
Ik ben goed op de hoogte
Ik ben grotendeels op de hoogte
Ik ben niet zo goed op de hoogte
Ik weet eigenlijk niets
10 Kent u de Wet Arbeid Vreemdelingen?
Ja
Nee
11 Bent u verplicht de papieren te controleren van uitzendkrachten die bij u in dienst treden
(dus die door u gedetacheerd zijn)?
Ja
Nee
Weet niet
12 Voor welke uitzendkrachten heeft u een tewerkstellingsvergunning nodig?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Polen
Duitsers
Roemenen
Portugezen
Chinezen
Bulgaren
Ghanezen
Geen van bovenstaande

132

13 Heeft u wel eens uitzendkrachten bemiddeld waarvoor de werkgever een tewerkstellingsvergunning nodig had?
Ja
Nee
14 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig tijd
kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
15 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig
geld kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
16 Denkt u/vindt u dat het aanvragen van de juiste vergunningen relatief veel of weinig
moeite kost?
Heel veel
Veel
Enige
Weinig
Heel weinig
17 Sommige werkgevers kiezen ervoor om werknemers waarvoor eigenlijk een tewerkstellingsvergunning verplicht is toch zonder vergunning te laten werken. Er is dan sprake
van illegale tewerkstelling. Hoe veel moeite kost het bedrijven in de sectoren waarin uw
organisatie actief is om zulke werknemers te werven?
Heel veel
Veel
Noch veel, noch weinig
Weinig
Heel weinig
18 Denkt u dat het vinden van arbeidskrachten die legaal werken meer of minder moeite
kost dan het werven van arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?
Veel meer moeite
Iets meer moeite
Even veel moeite
Iets minder moeite
Veel minder moeite
Weet niet

133

19 Denkt u dat het werken met legale arbeidskrachten meer of minder geld kost dan het
werken met arbeidskrachten die illegaal in Nederland werken?
Veel meer geld
Iets meer geld
Even veel geld
Iets minder geld
Veel minder geld
Weet niet
20 Stel dat u uitzendkrachten zou bemiddelen die illegaal werken: Zou u het erg vinden als
familie, vrienden of collega's het zouden ontdekken wanneer u daarvan gebruik maakte?
Ja
Nee
21 Stel dat u uitzendkrachten zou bemiddelen die illegaal werken: Zou het slecht zijn voor
uw reputatie als uitzendorganisatie wanneer dit wordt ontdekt?
Ja
Nee
22 Vindt u het terecht dat, volgens de Wet Arbeid Vreemdelingen, sommige mensen alleen
met een vergunning in Nederland mogen werken?
Ja
Nee
Neutraal
23 Hoe terecht vindt u het dat u als uitzendorganisatie er mede verantwoordelijk voor bent
om te zorgen dat alle papieren van door u bemiddelde uitzendkrachten in orde zijn?
Helemaal terecht
Terecht
Noch terecht, noch onterecht
Onterecht
Helemaal onterecht
24 Hoe belangrijk vindt u het om regelgeving vanuit de overheid goed na te leven?
Heel erg belangrijk
Erg belangrijk
Neutraal
Niet zo belangrijk
Helemaal niet
25 Controleert uw uitzendorganisatie de identiteitspapieren van de uitzendkrachten die u
bemiddelt?
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit

134

26 Heeft u in het verleden wel eens meegemaakt dat er uitzendkrachten waren die fraudeerden met hun identiteitspapieren?
Ja
Nee
27 Wat vindt u van deze stelling: Als er helemaal geen controles en boetes zouden zijn, zou
vrijwel iedereen illegaal tewerkgestelde arbeidskrachten voor zich laten werken.
Helemaal mee eens
Enigszins mee eens
Noch eens, noch oneens
Enigszins mee oneens
Helemaal mee oneens
28 Zou u het melden/ doorgeven wanneer u van een collega-uitzendbureau weet dat zij uitzendkrachten bemiddelen die illegaal in Nederland werken?
Ja
Nee
Neutraal
29 Weet u bij wie u illegale tewerkstelling zou kunnen melden?
Ja, namelijk: ……………………………………………………………………………………………………………………...
Nee
30 Verwacht u dat u het respect verliest van uw klanten, collega's en concurrenten wanneer
u bemiddelt in illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten?
Ja
Nee
Geen/weet niet
31 Zijn er belangrijke keurmerken/ certificaten die u kan verliezen als u dat doet?
Ja, namelijk: ……………………………………………………………………………………………………………………...
Nee
32 Denkt u dat al uw collega-uitzendbureaus weten waar ze illegale tewerkstelling kunnen
melden?
Ja, allemaal
Ja, de meesten
Enkelen
Niemand
33 Denkt u dat uw collega's, familie, concurrenten of andere bekenden het zouden melden /
doorgeven wanneer uw bedrijf illegale uitzendkrachten zou bemiddelen?
Ja
Nee
Geen/weet niet

135

34 Bent u het afgelopen jaar wel eens gecontroleerd door de Arbeidsinspectie?
Ja, in de afgelopen 6 maanden
Ja, 6-12 maanden geleden
Nee
35 Hoe groot acht u de kans dat u het komende jaar wordt gecontroleerd?
Erg groot
Groot
Noch groot, noch klein
Klein
Erg klein
36 Is de kans dat uitzendbureaus die bemiddelen in illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten
worden gecontroleerd groter dan de kans dat uitzendbureaus die niet bemiddelen in illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten worden gecontroleerd?
Veel groter
Groter
Even groot
Minder groot
Veel minder groot
37 Als een uitzendbureau bemiddelt in uitzendkrachten voor illegale tewerkstelling, komt de
Arbeidsinspectie er volgens u tijdens een controle dan altijd achter?
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit
38 Kent u collega-uitzendbureaus in uw omgeving die gecontroleerd zijn op het illegaal tewerkstellen van werknemers?
Ja, ik ken er velen
Ja, ik ken er een paar
Nee, ik ken er geen
39 Hoe grondig vindt u/denkt u dat deze controles zijn?
Zeer grondig
Grondig
Neutraal
Niet grondig
Helemaal niet grondig
40 Hoe moeilijk is het voor de Arbeidsinspectie om vast te stellen of er illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten door een uitzendbureau zijn bemiddeld?
Heel moeilijk
Moeilijk
Noch moeilijk, noch makkelijk
Makkelijk
Heel makkelijk

136

41 Hoe moeilijk is het volgens u om de Arbeidsinspectie om de tuin te leiden, bijvoorbeeld
door te frauderen met de administratie?
Heel moeilijk
Moeilijk
Noch moeilijk, noch makkelijk
Makkelijk
Heel makkelijk
42 Is het een bepaald soort uitzendbureaus die overtredingen begaan denkt u? Denk hierbij
aan bureaus die werken voor specifieke doelgroepen
Ja, namelijk: ……………………………………………………………………………………………………………………..
Nee
Weet niet
43 In welke sectoren zijn deze bureaus voornamelijk actief?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
Weet niet
44 Waarom denkt u dat?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Eigen ervaringen
Berichtgeving in de media
Gehoord van collega's/concurrenten
Via een brancheorganisatie, namelijk:………………………………………………………………
45 Denkt u dat de uitzendbureaus die overtredingen begaan ook vaker gecontroleerd worden?
Ja
Nee
Weet niet
46 Denkt u dat het de Arbeidsinspectie lukt juist die uitzendbureaus te controleren die overtredingen begaan?
Ja
Nee
Weet niet
47 De boete voor illegale tewerkstelling is 8.000 euro per illegaal tewerkgestelde werknemer. Hoe vaak denkt u dat uitzendbureaus waarbij illegale tewerkstelling is geconstateerd ook de bijbehorende boete krijgen?
Altijd
Meestal
Regelmatig
Meestal niet
Zelden of nooit

137

48 Kent u bedrijven die aan de boete ontsnapt zijn?
Ja, ik ken er velen
Ja, ik ken er een paar
Nee, ik ken er geen
49 Wat vindt u van de hoogte van de boete (8.000 euro per illegaal tewerkgestelde werknemer)?
Veel te hoog
Te hoog
Goed
Te laag
Veel te laag
50 Welke andere gevolgen kan ontdekking door de Arbeidsinspectie hebben voor een bedrijf
in de uitzendbranche?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
51 Hoeveel van de 100 bedrijven in de uitzendbranche kennen de regels van de Wet Arbeid
Vreemdelingen niet?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
52 Hoeveel van deze….zullen de regel zonder het te weten overtreden?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
53 ….kennen de regel dus wel. Hoeveel van hen zouden de regel ook naleven als de Arbeidsinspectie geen controles zou uitvoeren?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
54 ….kennen de regels. U zegt dat….hiervan de regels uit zichzelf ook na zouden leven.
….doen dat niet: of zij de regels naleven hangt af van de handhaving. Hoeveel van hen
worden afgeschrikt door de handhaving?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
55 Hoeveel procent van de werkgevers in uw branche overtreedt volgens u wel eens de Wet
Arbeid Vreemdelingen?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
56 Ondervindt u als arbeidsbemiddelaar, schade van malafide praktijken door andere arbeidsbemiddelaars?
Ja
Nee
weet niet

138

57 Welke redenen hebben uitzendbureaus om illegalen te bemiddelen?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Er is vraag naar, en dus is er een aanbodmarkt
Ze willen meer winst maken
Er zijn te weinig reguliere uitzendkrachten beschikbaar
Ze hebben op korte termijn veel uitzendkrachten nodig
Illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten kan men meer uren laten werken
Illegaal tewerkgestelde uitzendkrachten zijn goedkoper
Ze werken al jaren lang met deze uitzendkrachten, maar kunnen dit jaar geen tewerkstellingsvergunning krijgen
Anders, namelijk: ………………………………………………………………………………………………………………
58 Welke nieuwe ontwikkelingen kent u rondom illegale tewerkstelling. Bijvoorbeeld: nieuwe manieren waarop uitzendkrachten illegaal in dienst komen, nieuwe groepen uitzendkrachten, nieuwe groepen werknemers, andere vormen van criminaliteit die gepaard
gaan met illegale tewerkstelling of andere fenomenen en constructies rondom illegale
tewerkstelling?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………
59 Welke van de volgende ontwikkelingen en constructies komt u tegen binnen de uitzendbranche? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Schijnconstructies (b.v. entree in Nederland als student, kenniswerker, etc.), namelijk: …………………………………………………………………………………………………………………………………
Schijn zzp’ers
Verloningsfraude
Uitbuiting
Problemen rondom huisvesting
Nieuwe groepen buitenlandse arbeidskrachten, namelijk:
Het verkopen van land met oogst en terugkopen van dit land zonder oogst (Verkoop
op Stam)
Andere vormen van criminaliteit, namelijk:………………………………………………………………...

139

140

Bijlage 6

Standaard Bedrijfsindeling CBS

A Landbouw, bosbouw en visserij
01 Landbouw, jacht en dienstverlening voor de landbouw en jacht
02 Bosbouw, exploitatie van bossen en dienstverlening voor de bosbouw
03 Visserij
B Winning van delfstoffen
06 Winning van aardolie en aardgas
08 Winning van delfstoffen (geen olie en gas)
09 Dienstverlening voor de winning van delfstoffen
C Industrie
10 Vervaardiging van voedingsmiddelen
11 Vervaardiging van dranken
12 Vervaardiging van tabaksproducten
13 Vervaardiging van textiel
14 Vervaardiging van kleding
15 Vervaardiging van leer, lederwaren en schoenen
16 Primaire houtbewerking en vervaardiging van artikelen van hout, kurk, riet en vlechtwerk (geen meubels)
17 Vervaardiging van papier, karton en papier- en kartonwaren
18 Drukkerijen, reproductie van opgenomen media
19 Vervaardiging van cokesovenproducten en aardolieverwerking
20 Vervaardiging van chemische producten
21 Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten
22 Vervaardiging van producten van rubber en kunststof
23 Vervaardiging van overige niet-metaalhoudende minerale producten
24 Vervaardiging van metalen in primaire vorm
25 Vervaardiging van producten van metaal (geen machines en apparaten)
26 Vervaardiging van computers en van elektronische en optische apparatuur
27 Vervaardiging van elektrische apparatuur
28 Vervaardiging van overige machines en apparaten
29 Vervaardiging van auto's, aanhangwagens en opleggers
30 Vervaardiging van overige transportmiddelen
31 Vervaardiging van meubels
32 Vervaardiging van overige goederen
33 Reparatie en installatie van machines en apparaten
D Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht
35 Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht

141

E Winning en distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering
36 Winning en distributie van water
37 Afvalwaterinzameling en -behandeling
38 Afvalinzameling en -behandeling; voorbereiding tot recycling
39 Sanering en overig afvalbeheer
F Bouwnijverheid
41 Algemene burgerlijke en utiliteitsbouw en projectontwikkeling
42 Grond-, water- en wegenbouw (geen grondverzet)
43 Gespecialiseerde werkzaamheden in de bouw
G Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s
45 Handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen en aanhangers
46 Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto's en motorfietsen)
47 Detailhandel (niet in auto's)
H Vervoer en opslag
49 Vervoer over land
50 Vervoer over water
51 Luchtvaart
52 Opslag en dienstverlening voor vervoer
53 Post en koeriers
I Logies-, maaltijd- en drankverstrekking
55 Logiesverstrekking
56 Eet- en drinkgelegenheden
J Informatie en communicatie
58 Uitgeverijen
59 Productie en distributie van films en televisieprogramma´s; maken en uitgeven van geluidsopnamen
60 Verzorgen en uitzenden van radio- en televisieprogramma's
61 Telecommunicatie
62 Dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatietechnologie
63 Dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie
K Financiële instellingen
64 Financiële instellingen (geen verzekeringen en pensioenfondsen)
65 Verzekeringen en pensioenfondsen (geen verplichte sociale verzekeringen)
66 Overige financiële dienstverlening
L Verhuur van en handel in onroerend goed
68 Verhuur van en handel in onroerend goed

142

M Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening
69 Rechtskundige dienstverlening, accountancy, belastingadvisering en administratie
70 Holdings (geen financiële), concerndiensten binnen eigen concern en managementadvisering
71 Architecten, ingenieurs en technisch ontwerp en advies; keuring en controle
72 Speur- en ontwikkelingswerk
73 Reclame en marktonderzoek
74 Industrieel ontwerp en vormgeving, fotografie, vertaling en overige consultancy
75 Veterinaire dienstverlening
N Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening
77 Verhuur en lease van auto's, consumentenartikelen, machines en overige roerende goederen
78 Arbeidsbemiddeling, uitzendbureaus en personeelsbeheer
79 Reisbemiddeling, reisorganisatie, toeristische informatie en reserveringsbureaus
80 Beveiliging en opsporing
81 Facility management, reiniging en landschapsverzorging
82 Overige zakelijke dienstverlening
R Cultuur, sport en recreatie
90 Kunst
91 Culturele uitleencentra, openbare archieven, musea, dieren- en plantentuinen, natuurbehoud
92 Loterijen en kansspelen
93 Sport en recreatie
S Overige dienstverlening
94 Levensbeschouwelijke en politieke organisaties, belangen- en ideële organisaties, hobbyclubs
95 Reparatie van computers en consumentenartikelen
96 Wellness en overige dienstverlening; uitvaartbranche

143

144

Research voor Beleid
Bredewater 26
Postbus 602
2700 MG Zoetermeer
tel: 079 322 22 22
fax: 079 322 22 12
e-mail: info@research.nl
www.research.nl

145