Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1367
Vragen van het lid Bruins Slot (CDA) aan de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over het bericht dat het AMC honderden hoofden van
omstreden Amerikaans bedrijf kocht (ingezonden 14 december 2018).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 31 januari 2019). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2018–2019, nr. 1018.
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van de berichtgeving dat het AMC honderden
hoofden van een omstreden Amerikaans bedrijf kocht?1
Antwoord 1
Ja, ik heb kennis genomen van deze berichtgeving.
Vraag 2
Herinnert u zich nog uw antwoorden op de Kamervragen van 20 februari
2018 over het bericht «US body brokers supply world with torsos, limbs and
heads (Reuters)?»2
Antwoord 2
Ja, ik herinner mij de antwoorden van mijn collega Minister voor Medische
Zorg en Sport.
Vraag 3
Wat vindt u van de praktijken, waarbij Amerikaanse bedrijven woekerwinsten
maken met onder meer de handel in lichaamsdelen in Nederland?
Antwoord 3
Ik begrijp de zorgen van uw Kamer over de winsten die commerciële
bedrijven volgens deze berichtgeving zouden halen uit de donatie van
lichamen of de levering van lichaamsmateriaal voor medisch-

1

Nieuwsuur, «AMC kocht honderden hoofden van omstreden Amerikaans bedrijf», 8 december
2018
2
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2017–2018, nr. 1884

ah-tk-20182019-1367
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

wetenschappelijk onderzoek en onderwijs.3 In de berichtgeving wordt
gesuggereerd dat Amerikaanse bedrijven potentiële donoren met financiële
prikkels overhalen tot het doneren van hun lichaam en hen onvolledig
informeren.
Het bieden van financiële prikkels aan de donor bij het doneren van het
lichaam(-smateriaal) past niet in het Nederlandse stelsel. In Nederland staan
donoren hun lichaam of lichaamsmateriaal af als altruïstische daad. Zij
zouden met het doneren geen financieel voordeel mogen behalen. Dit kan
immers tot onwenselijke prikkels leiden. Zo kunnen kwetsbare mensen verleid
worden om ingrepen op het lichaam te ondergaan of het lichaam of
lichaamsdelen dan wel ander lichaamsmateriaal af te staan om financiële
redenen.
In diverse wetten is het dan ook verboden om financiële prikkels te bieden
voor donatie van lichaamsmateriaal, bijvoorbeeld door artikel 2 van de Wet
op de orgaandonatie en artikel 4, lid 2 van de Wet inzake bloedvoorziening.
Ook in de toekomstige Wet zeggenschap lichaamsmateriaal (Wzl) zal worden
opgenomen dat het verboden is om een vergoeding te geven die meer
bedraagt dan de door de donor of de beslissingsbevoegde in verband
daarmee gemaakte kosten. Deze voorbeelden gaan over het doneren van
lichaamsmateriaal, niet het doneren van het lichaam. Dit laatste wordt
geregeld in de Wet op de lijkbezorging (Wlb), waarin staat dat iemand bij
leven toestemming kan geven om zijn of haar lichaam na overlijden te laten
ontleden in het belang van de wetenschap of het wetenschappelijk onderwijs.
In de huidige praktijk is er geen sprake van het bieden van financiële prikkels
voor het doneren van een lichaam. Een verbod is momenteel nog niet
expliciet geregeld. Met de Wzl wordt ook in de Wlb geëxpliciteerd dat een
hogere vergoeding aan de donor of beslissingsbevoegde dan eventueel
gemaakte kosten, verboden is.
In Nederland is geen sprake van een absoluut verbod op commerciële
handelingen met lichaamsmateriaal. Lichaamsmateriaal wordt gebruikt door
de medisch-wetenschappelijke sector, waarmee vanzelfsprekend geld
gemoeid kan zijn. Bijvoorbeeld als het gaat om de ontwikkeling van nieuwe
technologieën of geneesmiddelen. Ik vind het acceptabel dat partijen die
onderdeel zijn van deze sector winst maken, omdat dit leidt tot vooruitgang
in onze gezondheidszorg.
Voor mij staat derhalve voorop dat een donor moet weten voor welk doel zijn
lichaam wordt bestemd of voor welk doel zijn lichaamsmateriaal wordt
afgenomen en gebruikt. Het uitgangspunt moet zijn dat hij expliciete
toestemming geeft voor het afnemen, bewaren en het gebruik van het
lichaam of lichaamsmateriaal voor die doelen. Het is daarom essentieel dat
de donor deugdelijk wordt geïnformeerd voordat hij/zij toestemming geeft.
Dit omvat het informeren van de donor over eventuele commerciële
handelingen met het gedoneerde lichaam of lichaamsmateriaal en over de
vraag of en wie daarmee winst kan behalen.
Ik acht het van belang dat Nederlandse wetenschappelijke instellingen zich
ervan vergewissen dat er sprake is van geïnformeerde toestemming, ook als
het lichaam of lichaamsmateriaal niet uit Nederland komt. Het borgen van
deze geïnformeerde toestemming en het onder strikte voorwaarden toestaan
van bepaalde uitzonderingen op dit beginsel is een belangrijke reden om te
werken aan het wetsvoorstel Wet zeggenschap lichaamsmateriaal (Wzl). Het
conceptwetsvoorstel is in 2017 in publiek beraad geweest. Er kwamen veel
reacties uit het veld op dit voorstel. Dit is ook de reden dat ik eerder in mijn
nota medische ethiek (Kamerstuk 34 490, nr.4 liet weten dat ik nog in beraad
had hoe ik hiermee verder zou gaan. Op dit moment werk ik aan een reactie
op de publieke consultatie en verwacht ik dat in 2020 het wetsvoorstel bij de
Tweede Kamer kan worden ingediend.

3

Het gaat hier niet om lichaamsmateriaal voor toepassing op de mens. Daarvoor is de Wet
kwaliteit en veiligheid lichaamsmateriaal (Wvkl) in het leven geroepen.
4
Nieuwsuur, «AMC kocht honderden hoofden van omstreden Amerikaans bedrijf», 8 december
2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 4
Wat is de reden dat meerdere academische centra afgelopen jaar op hun site
aangaven dat ze voldoende aan de wetenschap ter beschikking gestelde
lichamen hadden en een beperking instelden, terwijl zij wel lichaamsdelen
tegen betaling uit de Verenigde Staten importeerden?
Antwoord 4
Verschillende anatomische instituten hebben inderdaad een rem op de
inschrijving voor donatie ingevoerd, dit heeft te maken met de capaciteit van
deze instituten om de lichamen te bewaren of de methode waarmee het
lichaam wordt bewaard. In Nederland worden lichamen meestal gebalsemd,
een methode waarbij het lichaamsmateriaal lange tijd bewaard kan worden
en vaak geschikt is voor onderwijs of onderzoek. Voor sommige operatietechnieken is balseming echter minder geschikt, omdat het materiaal hierdoor
minder beweeglijk is en de weefseltextuur kan veranderen. Een geschiktere
methode kan dan zijn om het diepgevroren te bewaren. Op dit moment
kiezen de meeste UMC’s niet of slechts beperkt voor deze methode voor hun
eigen donoren, omdat dit een grotere logistieke belasting meebrengt en
omdat eenmaal ontdooid lichaamsmateriaal zeer kort kan worden bewaard.
Bij balseming kan het lichaamsmateriaal veel langer worden bewaard. Een
uitgebreidere toelichting geef ik in mijn separate brief over het bericht «AMC
kocht honderden hoofden van omstreden Amerikaans bedrijf», die ik
gelijktijdig met deze beantwoording naar uw Kamer stuur.
Vraag 5
In hoeverre is artikel 3 van het Handvest van de Grondrechten van de
Europese Unie op de handel in lichaamsdelen zoals beschreven in het
desbetreffende item van toepassing, waarin staat er een verbod is om het
menselijk lichaam en bestanddelen daarvan als zodanig als bron van
financieel voordeel aan te wenden? Als dit artikel niet van toepassing is,
waarom dan niet?
Antwoord 5
Artikel 3 van het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie
(hierna: Handvest) omvat het recht op lichamelijke en menselijke integriteit.
Het tweede lid bepaalt dat in het kader van de geneeskunde en de biologie
onder andere in acht moet worden genomen de vrije en geïnformeerde
toestemming van de betrokkene en het verbod om het menselijk lichaam en
bestanddelen daarvan als zodanig als bron van financieel voordeel aan te
wenden. Het beginsel bevat geen absoluut verbod op commerciële handelingen met lichaamsmateriaal.
Artikel 3 richt zich, net zoals andere bepalingen van het Handvest, niet
rechtstreeks tot burgers of bedrijven. De bepalingen van het Handvest zijn
gericht tot de instellingen, organen en instanties van de Unie en tot de
lidstaten. Anders dan internationale grondrechtenverdragen zoals met name
het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, bevat het Handvest een
algemene beperking ten aanzien van de toepasselijkheid op het handelen van
de lidstaten. Er moet namelijk sprake zijn van het uitvoeren van Europese
regelgeving. In de hierboven beschreven situatie waarbij het gaat om het
door burgers (in de Verenigde Staten) bij leven bestemmen van het lichaam
voor (ontleding in het belang van) doelen als wetenschappelijk onderzoek,
bevat het Unierecht echter geen regels. Om die reden is deze bepaling van
het Handvest op de onderhavige casus strikt genomen niet van toepassing.
Wel onderschrijf ik het uitgangspunt van artikel 3 ten zeerste, namelijk dat
lichaamsmateriaal afkomstig is uit vrijwillige en onbetaalde donaties. Het
bieden van een vergoeding aan de donor voor de door hem in verband met
de donatie gemaakte onkosten (zoals een reiskostenvergoeding) staat hieraan
niet in de weg. Hier gaat immers geen financiële prikkel vanuit. Zoals ik heb
aangegeven in mijn antwoord op vraag 3 staan voor mij de geïnformeerde
toestemming en de altruïstische daad voorop. Dit omvat ook het geven van
informatie over commerciële handelingen met lichaamsmateriaal en over
eventuele daarmee gepaarde gaande winst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Vraag 6
Wat bent u van plan om in de wet zeggenschap lichaamsmaterieel te regelen
met betrekking tot het gebruik en het handelen in geïmporteerde lichaamsdelen of lichaamsdelen die niet via de anatomische centra in Nederland zijn
verkregen?
Antwoord 6
Het doel van de Wzl is om de zeggenschap te versterken van mensen die hun
lichaamsmateriaal ter beschikking stellen en om tegelijkertijd onnodige
belemmeringen voor met name medisch-wetenschappelijk onderzoek weg te
nemen. Het wetsvoorstel richt zich op partijen die in Nederland lichaamsmateriaal, al dan niet afkomstig uit het buitenland, bewaren of gebruiken voor
andere doelen dan medische behandeling of diagnose van de donor.
In de Wzl krijgt de beheerder van het lichaamsmateriaal, dus diegene die het
materiaal bewaart, een aantal zorgplichten opgelegd. Dit betreft onder andere
het vragen van toestemming aan de (potentiële donor) en het geven van
volledige en begrijpelijke informatie over waar het lichaamsmateriaal voor
gebruikt wordt. Onderdeel van deze informatie moet ook zijn wat er gebeurt
met inkomsten die gehaald worden uit het gebruik van het lichaam. Hoewel
de beheerder bij geïmporteerde lichaamsmateriaal zelf niet de toestemming
zal vragen (de lichamen zijn immers al afgestaan), zal deze zich er wel van
moeten vergewissen dat er sprake is geweest van geïnformeerde toesteming.
Voor een uitgebreidere toelichting verwijs ik naar mijn brief over het bericht
«AMC kocht honderden hoofden van omstreden Amerikaans bedrijf» die ik
gelijktijdig met deze beantwoording naar uw Kamer toestuur.
Vraag 7
Bent u bereid om voor de import en doorvoer van lichaamsdelen dezelfde
eisen te laten gelden als voor lijken zoals opgenomen in artikel 11 van het
besluit lijkbezorging (bijvoorbeeld een laissez-passer of lijkenpas)?
Antwoord 7
Een laissez-passer of lijkenpas zoals is opgenomen in artikel 11 van het
Besluit op de lijkbezorging heeft als doel om het internationaal vervoer van
de lichamen van overledenen te vereenvoudigen ten behoeve van de
lijkbezorging in Nederland. Het gaat dan bijvoorbeeld om de situatie waarin
een Nederlander tijdens een vakantie in het buitenland is overleden en het
lichaam gerepatrieerd moet worden. De import en doorvoer van lichaamsdelen voor andere doelen, zoals wetenschappelijk onderzoek of wetenschappelijk onderwijs staan hier los van.
Voor overige import en doorvoer van lichaamsmateriaal, dat tevens niet
bedoeld is voor toepassing op de mens, gelden de normale Douaneprocedures. Voor alle goederen die van buiten de Europese Unie naar
Nederland komen, zowel over zee als via de lucht moet een aangifte worden
gedaan. Die aangiftegegevens worden bewaard door de Douane. In deze
aangifte geeft men aan wat voor goederen dit betreft. Risicogericht en
steekproefsgewijs controleert de Douane de aangiften.
Hoewel ik het van groot belang acht dat ook het transport van lichaamsmateriaal zorgvuldig gebeurt, zie ik geen reden om extra regelgeving voor import
of export van dit lichaamsmateriaal te stellen. De verantwoordelijkheid voor
een zorgvuldige, respectvolle en veilige omgang met lichaamsmateriaal zou
moeten liggen bij diegene die het lichaamsmateriaal beheert. Daartoe
behoort ook het zorgdragen voor een geschikte wijze van vervoer in geval
van overdracht en ontvangst van dat lichaamsmateriaal aan een andere partij.
De beheerder heeft immers de expertise om hiervoor – zo nodig in overleg
met de ontvangende partij – de juiste maatregelen te nemen. Ik ben
voornemens hierover regels te stellen in de Wzl.
Vraag 8 en 9
Klopt het dat in Nederland naast begraven en cremeren overledenen alleen
hun lichaam ter beschikking mogen stellen aan de wetenschap, waarbij het
lichaam na het overlijden geschonken wordt aan een Anatomisch Instituut
van een Universiteit voor onderwijs en onderzoek?
In hoeverre mogen in Nederland gevestigde bedrijven zich bezig houden met
de handel in lichaamsdelen van overleden personen, indien in de wet op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

lijkbezorging naast begraven en cremeren het lichaam van een overledene
alleen geschonken mag worden aan een Anatomisch Instituut?
Antwoord 8 en 9
Ingevolge de Wet op de lijkbezorging (Wlb), die van toepassing is in
Nederland, kan een lichaam van een overledene in het belang van de
wetenschap of het wetenschappelijk onderwijs worden ontleed, indien
iemand bij leven hiertoe toestemming heeft gegeven. De Wlb bevat een
aantal waarborgen om te voorkomen dat niet strijdig met dit zelfbeschikkingsrecht wordt gehandeld. Zo regelt de Wlb dat ontleding alleen is toegestaan
bij expliciete bestemming van het lichaam daartoe. Iemand kan zijn of haar
lichaam bij leven expliciet bestemmen voor ontleding. Als de overledene niet
bij leven heeft verklaard op welke wijze hij of zij wenst dat zijn of haar
lichaam na overlijden bezorgd wordt, kunnen nabestaanden alsnog het
lichamen expliciet hiertoe bestemmen. Ontleding vindt vervolgens niet eerder
plaats dan nadat verlof is verleend door de burgemeester en de ontleding
mag uitsluitend plaatsvinden door of onder toezicht van een arts. Door de
betrokkenheid van een arts wordt onder meer geborgd dat op een zorgvuldige en respectvolle wijze met het lichaam wordt omgegaan. De Wlb regelt
vervolgens niet waar de ontleding plaats moet vinden. Een verplichte
schenking aan een Anatomisch Instituut is niet opgenomen in de Wlb.
De Wlb is niet van toepassing op lichaamsmateriaal en regelt eveneens niet
dat alleen geschonken mag worden aan een Anatomisch Instituut. Het is
derhalve toegestaan dat de na ontleding resterende lichaamsmateriaal voor
de wetenschap of wetenschappelijk onderwijs worden overgedragen aan een
ander instituut. In de praktijk is het wel zo dat men in Nederland expliciete
toestemming geeft aan een vooraf bepaald anatomisch instituut, waarna het
gehele lichaam aan dit instituut wordt afgestaan. Deze zijn verbonden aan
universiteiten, waar het wetenschappelijk onderzoek of onderwijs plaatsvindt.
De Wlb is zoals aangegeven alleen van toepassing in Nederland. Daarom is
de Wlb niet van toepassing op het verkrijgen, gebruiken van lichaamsmateriaal dat afkomstig is uit het buitenland, behalve indien het gaat om lichamen
die uit het buitenland gerepatrieerd worden om in Nederland bezorgd te
worden. Het is dus toegestaan dat een in Nederland gevestigd bedrijf
lichaamsmateriaal uit het buitenland importeert. Zoals in eerdere vragen
aangegeven, zullen dergelijke activiteiten wel onder de reikwijdte van de
toekomstige Wzl vallen. Een uitzondering hierop is de import van lichaamsmateriaal voor toepassing op de mens, hier zijn al verschillende wettelijke
regimes voor. Ik noem hier als voorbeeld de Wet veiligheid en kwaliteit
lichaamsmateriaal.
Vraag 10
Welke regels gelden er voor bedrijven die zich bezig houden met bijscholing
en cursussen voor medisch-specialisten, waarvoor lichaamsdelen van
overledenen gebruikt worden?
Antwoord 10
Ik vat deze vraag zo op dat u wilt weten of er in de medisch-ethische
regelgeving – naast de reguliere regels over onderwijs – eventueel specifieke
eisen worden gesteld aan nascholing van medisch-specialisten waarbij
gebruik wordt gemaakt van lichaamsdelen van overledenen. Bestemming van
het lichaam voor ontleding in het belang van wetenschappelijk onderwijs
volgt uit de Wet op de lijkbezorging. Aangezien medisch specialisten in hun
kennis en kunde bij moeten blijven bij de wetenschappelijke ontwikkelingen
om goede zorg te kunnen verlenen, acht ik nascholing aan medisch specialisten ook onderdeel van het wetenschappelijk onderwijs zoals genoemd in de
Wet op de lijkbezorging.
Het is aan de opleider om verantwoord en respectvol met dit lichaamsmateriaal om te gaan. Dit gebruik valt wel onder de reikwijdte van de toekomstige
Wzl. In de Wzl zullen eisen worden gesteld aan het bewaren en gebruiken van
lichaamsmateriaal. Zo moet de beheerder – diegene die het lichaamsmateriaal bewaart met het oog dit te gaan gebruiken- een beheerreglement
opstellen waarin staat omschreven hoe aan de wettelijke eisen van de Wzl
wordt voldaan. Bijvoorbeeld hoe het materiaal wordt gebruikt en hoe het
wordt bewaard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5

Vraag 11
Bent u bekend met de vestiging van Rise Labs in Amsterdam die drie mensen
verbonden aan Medcure (waar de FBI inval heeft plaatsgevonden) in het
bestuur heeft? Klopt het dat zij diensten leveren aan mensen die hun lichaam
nalaten en ook diensten verlenen aan medische professionals die in het veld
anatomie werken? Hoe verhoudt zich dit tot de wet op de lijkbezorging waar
staat dat overledenen alleen hun lichaam ter beschikking mogen stellen aan
de wetenschap?
Antwoord 11
Ik ben bekend met Rise Labs en heb naar aanleiding van uw vragen met het
bedrijf gesproken. Het bedrijf opereert als een distributiecenter voor het
Amerikaanse Medcure en importeert en exporteert lichaamsmateriaal. Dit
wordt gebruikt voor bijvoorbeeld wetenschappelijk onderzoek, onderwijs en
de ontwikkeling van medische apparatuur of geneesmiddelen. Onder de
afnemers zijn zowel publieke organisaties, zoals universiteiten, als private
organisaties, zoals producenten van medische apparatuur of farmaceutische
bedrijven, in zowel Nederland als het buitenland. De Wlb is niet van
toepassing op deze diensten, aangezien deze diensten zien op lichaamsmateriaal (en niet op lichamen) dat bovendien niet afkomstig is uit Nederland.
Wanneer de Wzl in werking is getreden, zullen de handelingen met geïmporteerd lichaamsmateriaal onder de reikwijdte van de wet vallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

6