GGZ-instellingen investeren in terugdringen van
separatie; verdere acties nodig om ambities te
halen

Utrecht, juni 2015

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Inhoud

Voorwoord ― 5
Samenvatting ― 7
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding ― 9
Aanleiding en belang ― 9
Onderzoeksvragen ― 10
Onderzoeksmethode- en periode ― 10
Toetsingskader en handhavingsplan ― 12

2
2.1
2.2

Conclusies ― 15
Alle GGZ-instellingen voldoen aan normen, maar groot verschil in tempo
verbeteringen tussen instellingen ― 15
Belangrijke winst: patiënten veel minder vaak eenzaam opgesloten ― 15

3
3.1
3.2
3.3

Handhaving ― 17
Maatregelen ― 17
Aanbevelingen ― 17
Vervolgacties inspectie ― 17

4
4.1

Resultaten inspectiebezoeken ― 19
GGZ-instellingen voldeden uiteindelijk aan de vier normen voor terugdringen
separatie ― 19
GGZ-instellingen voldeden vaker aan norm om separeren te voorkomen ― 20
Signaleringsplan bijna overal gemeengoed ― 20
Bijna alle signaleringsplannen voldeden aan minimale inhoudelijke norm ― 21
Bij bijna iedere opname een eigen afweging over wel of niet direct separeren ― 21
Aan drie van de vier patiënten evaluatie aangeboden over de separatie ― 21
Argusregistratie in alle instellingen op orde ― 22
Verbetering in contact en toezicht, toename begeleidingsplannen ― 22
Toename separaties met plan voor contact en toezicht ― 22
Ruim 80 procent van de separeerbegeleidingsplannen voldeed aan minimale norm
contact en toezicht ― 23
Verbeteringen in contact ― 23
Verbeteringen in toezicht ― 23
Consultaties op alle aangewezen momenten onvoldoende aangevraagd ― 24

4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4
4.5

Summary ― 25
Literatuurlijst ― 27
Bijlage 1

Overzicht aantal bezoeken per GGZ-instelling (N=66) ― 29

Pagina 3 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Voorwoord

Separatie is een zeer ingrijpende maatregel. Enkele psychiatrische patiënten die
gesepareerd waren en met wie de inspectie tijdens dit onderzoek sprak, omschreven
deze vorm van insluiting als ‘een afschuwelijke nachtmerrie’ of ‘leven in een hel’. Uit
verschillende onderzoeken blijkt dat het opgesloten en alleen gelaten worden niet
zelden leidt tot verergering van angsten, depressie, psychose of tot suïcidaliteit.
En hoewel separatie nooit mag worden toegepast als straf, ervaren mensen die
het ondergaan het vaak wel zo.
Sinds 2004, toen de GGZ-instellingen de ambitie uitspraken om het aantal
separaties en de duur daarvan met 10 procent per jaar te verminderen, zijn er
indrukwekkende successen geboekt. Waar Nederland aan het begin van dit
millennium in vergelijking met andere landen in de wereld verhoudingsgewijs veel
separeerde bleek in 2012 dat Nederland onder het Europees gemiddelde zat.
Instellingen en professionals hebben in deze periode ook veel initiatieven genomen.
Een aantal veldpartijen heeft alternatieven voor separatie ontwikkeld en vastgelegd
in het High en Intensive Care (HIC)-werkboek.
Ook tijdens dit onderzoek hadden de GGZ-instellingen veel verbeteringen geboekt
om separaties te voorkomen en terug te dringen. Er waren wel verschillen in de
snelheid van verbetering tussen de GGZ-instellingen. Er was een kleine groep
instellingen die continu werkte aan verbeteringen en normen gebruikte met een
intensieve persoonsgerichte benadering die verder gingen dan de normen die de
inspectie hanteerde voor dit onderzoek. Het aantal en de duur van separaties was
bij deze instellingen verder gedaald en veel separeerruimtes waren buiten gebruik
gesteld. Ongeveer eenderde van de instellingen maakte zich de normen minder
snel eigen en deze instellingen hadden meer tijd en inspectietoezicht nodig om te
verbeteren. Bij zes instellingen was veel tijd en inspectiedruk nodig om te komen tot
de gewenste verbeteringen.
De resultaten van de laatste tien jaar en de uitkomsten van het inspectieonderzoek
zijn echter geen reden voor het veld om achterover te leunen. Uit de landelijke
gegevens over separaties blijkt dat in 2012 en 2013 het aantal gesepareerden per
1.000 opnames min of meer stabiliseert. Mogelijk houdt dit verband met het
gegeven dat bij patiënten met een zeer complexe zorgvraag separeren moeilijker is
terug te dringen. Wel loopt de duur van de separatie terug. Er zijn echter ook hier
grote verschillen tussen instellingen zichtbaar. Het zal nog de nodige inspanning van
de achterblijvers vragen om het separeren, zeker voor patiënten met een intensieve
zorgbehoefte, verder terug te dringen.
Het is belangrijk dat het veld continu blijft innoveren. Kennisdeling tussen de GGZinstellingen is hierbij belangrijk. GGZ-instellingen kunnen veel van elkaar leren.
Daarnaast is het belangrijk dat het veld op korte termijn komt met de multidisciplinaire richtlijn Dwang en drang. De totstandkoming van deze richtlijn laat,
ondanks herhaald verzoek van de inspectie, te lang op zich wachten.

Pagina 5 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

De inspectie zal met haar toezicht de komende jaren stimuleren dat instellingen hun
verantwoordelijkheid nemen en meer van elkaar leren. De inspectie zal niet nalaten
druk uit te oefenen daar waar dit nodig is, want in Nederland worden nog steeds
veel patiënten (langdurig) gesepareerd. Samen met het veld blijven wij werken aan
zorg zonder eenzame opsluiting.

Dr. J.A.A.M. (Ronnie) van Diemen-Steenvoorde,
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

Pagina 6 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Samenvatting

Separatie is een zeer ingrijpende maatregel met voor de patiënt grote risico’s op
psychische en fysieke schade. Sinds 2002 proberen GGZ-instellingen het aantal en
de duur van separaties terug te dringen. In 2004 kondigde GGZ Nederland aan om
het separeren jaarlijks met 10 procent terug te dringen.1 Van 2006 tot en met 2012
ondersteunde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport deze ambitie
met extra financiële middelen.
Omdat het toezicht op kwetsbare patiënten en het terugdringen van dwang en
drang belangrijke aandachtsgebieden van de Inspectie voor de Gezondheidzorg zijn,
volgt de inspectie sinds 2008 de vorderingen van de GGZ-instellingen om separatie
verder terug te dringen nauwlettend.
Eind 2011 concludeerde de inspectie na dit meerjaren-onderzoek dat de ambities
door de GGZ-instellingen niet gehaald werden. Het terugdringen van separeren
bleek te stagneren. De inspectie riep daarom de veldpartijen op om normen te
ontwikkelen voor effectieve preventie. De multidisciplinaire richtlijn Dwang en drang
die de veldpartijen zouden opstellen liet echter op zich wachten en de veldnorm
voor intensieve zorg bleef steken in de fase van een tussenstap. Daarom kondigde
de inspectie aan dat zij het toezicht op de praktijk langs andere lijnen voort zou
zetten. De inspectie introduceerde naast de bestaande twee normen, separatie
zoveel mogelijk voorkómen en de norm om elke separatie te registreren volgens de
zogenaamde Argus-dataset, twee extra normen waar alle GGZ-instellingen aan
moeten voldoen: separatie mag geen eenzame opsluiting betekenen en bij
separaties die langer dan één week duren dient op vaste momenten verplichte
consultatie door onafhankelijke experts plaats te vinden. De inspectie stelde in 2012
hiervoor, in overleg met het veld, een toetsingskader op.
De inspectie onderzocht aan de hand van dit toetsingskader of GGZ-instellingen
voldeden aan de vier normen. In 2013, 2014 en het eerste kwartaal van 2015
bezocht de inspectie 66 GGZ-instellingen, waarvan een aantal meerdere malen.
Tijdens elk bezoek selecteerde de inspectie een aantal casus aan de hand van de
Argus-registratiegegevens en keek daarbij naar patiënten die het langst
gesepareerd waren of zijn geweest. Zij sprak met teamleden en indien mogelijk ook
met de patiënt.
Uit het onderzoek blijkt dat alle bezochte GGZ- instellingen voldoen aan de vier
normen voor het terugdringen van separatie, maar dat bij ongeveer eenderde van
de GGZ-instellingen meer tijd en druk van de inspectie nodig was. Vier instellingen
werden vier keer en twee instellingen vijf keer bezocht. Begin 2015 hadden alle
instellingen de Argus-dataset op orde en er was een stijgende lijn zichtbaar in het
aantal aanwezige en toegepaste signaleringsplannen. In alle instellingen had de
gesepareerde patiënt meer contactmomenten dan voorheen gebruikelijk was. Het
kostte de instellingen het meeste moeite om te voldoen aan een onafhankelijke
consultatie op gezette tijden.
De inspectie eiste van de instellingen die niet voldeden direct verbetermaatregelen.
Voor twee instellingen adviseerde de inspectie de Minister van VWS om een last
onder dwangsom te geven omdat de instellingen niet volgens de Argus-dataset
registreerden. Eén afdeling van een instelling kwam onder verscherpt toezicht van
de inspectie.
Pagina 7 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Om separatie, afzondering en andere vormen van eenzame insluiting verder terug
te dringen organiseert de inspectie in 2015 een tweetal invitational conferences
waar GGZ Nederland, de beroepsverenigingen, het centrum voor consultatie en
expertise (CCE), de Stichting Patiënten Vertrouwens Persoon (PVP) en het Landelijk
Platform GGZ (LPGGZ) aan zullen deelnemen om het concepttoetsingskader
Terugdringen separeren en afzonderen, dat de inspectie voorjaar 2014 ter
consultatie aan de veldpartijen heeft voorgelegd, om te vormen tot een breed
gedragen veldnorm. De instellingen moeten de implementatie en uitvoering van
deze norm onderling toetsen. De inspectie verwacht dat instellingen hierdoor sneller
van elkaar gaan leren. Zij zal dit proces volgen door de resultaten van deze
toetsingen op te vragen en waar nodig het proces bij te sturen met eigen
toetsingen.

Pagina 8 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang
Separatie is een zeer ingrijpende maatregel. Deze vorm van eenzame insluiting in
een separeercel betekent een vergaande inperking in de vrijheid van een patiënt.
In Nederland werden in het verleden verhoudingsgewijs meer psychiatrische
patiënten gesepareerd tijdens een opname dan in Europa en elders in de wereld.
In 2004 stelden GGZ-instellingen die aangesloten waren bij de brancheorganisatie
GGZ Nederland zichzelf tot doel om jaarlijks het aantal en de duur van separaties
met 10 procent terug te dringen. Dit leidde de laatste jaren tot een forse
vermindering van het aantal separaties. In 2008 werd 11,8 procent van het totaal
aantal opgenomen patiënten gesepareerd. In 2012 was dat 6,5 procent. Ook het
gemiddeld aantal uren separatie daalde in die jaren: van 128 uur in 2008 tot 58 uur
in 2012. De mediaan van het aantal uren separatie daalde van 92 naar 17 uur.a
In vergelijking met andere Europese landen bevond Nederland zich in 2012 hiermee
onder het gemiddelde.b
Toch constateerde de inspectie in haar thematisch onderzoek naar het terugdringen
van separeren (2008-2011) dat de doelstelling van het veld om jaarlijks het aantal
en de duur van separaties met 10 procent terug te dringen niet was gehaald. Uit de
landelijke registratie bleek dat het aantal seprarties in 2011 ten opzichte van 2010
met 3,4 procent was gedaald. De duur was wel afgenomen met 10,2 procent. Een
aantal instellingen en afdelingen lukte het goed om minder en korter te separeren,
anderen hadden echter beduidend meer moeite om goede resultaten te bereiken of
vast te houden. Good practices werden onvoldoende overgenomen door de rest van
de sector. De veldnorm voor intensive care in de GGZ was slechts in aanzet
geformuleerd en de Multidisciplinaire richtlijn over dwang en drang liet op zich
wachten.
De inspectie kondigde daarom in haar rapport eind 2011 aan het toezicht op de
praktijk langs andere lijnen voort te zetten en niet meer te toetsen of GGZinstellingen de afgesproken reductie van 10 procent zouden halen. “De inspectie
pleit voor separeervrije zorg tenzij dit op individueel niveau aantoonbaar niet
mogelijk is gebleken ondanks alle mogelijke inspanningen. Als separatie toch
noodzakelijk is, moet het voldoen aan (…) strikte voorwaarden.” De inspectie
formuleerde vier normen waaraan moest zijn voldaan als separatie toch werd
toegepast:
- Al het mogelijke moet geprobeerd zijn om separatie te voorkomen.
- De separatie moet worden geregistreerd volgens de Argus datasetc. Deze norm
is per 1 januari 2012 een wettelijke eis geworden, die in de Wet bijzondere
opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) geregeld is.
- De separatie mag in ieder geval geen eenzame opsluiting betekenen.
- Naarmate de separatie langer duurt, moet consultatie – door professionals van
buiten het eigen behandelteam – plaatsvinden, op opeenvolgende momenten
oplopend in intensiteit.

a

b
c

De mediaan is een statistische maat voor verdeling. Het is de middelste waarde in een reeks waarden.
Janssen WA et al. Zes jaar Argus. Vrijheidsbeperkende interventies in de GGz in 2012 en ontwikkelingen ten
opzichte van andere jaren. 2014.
De Argusdataset is vastgesteld door GGZNederland en is een set met minimaal de volgende gegevens die
moeten worden geregistreerd: de datum en het tijdstip van start en einde van elke feitelijke toepassing van een
vrijheidsbeperkende interventie; de duur van elke toepassing op tien minuten nauwkeurig; en of de toepassing
plaatsvond met of zonder verzet of op eigen verzoek van de patiënt.
Pagina 9 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Belang
Patiënten ondervinden psychische schade door separatie, zeker wanneer sprake is
van eenzame opsluiting met slechts enkele contactmomenten per dag.
Bovendien kan ook de veiligheid van patiënten in het geding zijn als het toezicht op
ingesloten patiënten onvoldoende is. In de afgelopen jaren deden zich enkele
ernstige incidenten en calamiteiten voor in separeerruimtes. Het belang van
afwegen van goede alternatieven en een verantwoord beleid als toch voor separeren
wordt gekozen, is groot. De inspectie verwacht dat waar mogelijk gekozen wordt
voor een intensieve vorm van begeleiding in plaats van separatie. Als toch
gesepareerd wordt, moet de zorg aan de gesepareerde patiënt van een goed niveau
zijn. Patiënten mogen niet of nauwelijks meer alleen gelaten worden. Bovendien
moet elke separatie zo snel mogelijk worden beëindigd. Daarom heeft de inspectie
de norm ingevoerd om niet alleen na 1 week, maar ook na 3, 6 en 13 weken een
onafhankelijke consultatie te laten uitvoerend. Die consultaties zijn bedoeld om op
patiëntniveau alternatieven te vinden en zodoende de separatie te bekorten.
Patiënten die (gedwongen) worden opgenomen op een gesloten afdeling van een
GGZ-instelling, zijn kwetsbare patiënten voor wie de overheid een speciale
verantwoordelijkheid heeft. In het Meerjarenbeleidsplan van de inspectie 2012-2015
is daarom het toezicht op de zorg aan de meest kwetsbare patiënten als permanent
aandachtsgebied opgenomen. Het terugdringen van dwang en drang in de zorg is
daarnaast één van de speerpunten van de inspectie.
1.2

Onderzoeksvragen
Hoofdvraag:
In hoeverre voldoen GGZ-instellingen aan de vier normen om separatie terug te
dringen?
Deelvragen:
- In hoeverre proberen GGZ-instellingen al het mogelijke om separatie te
voorkomen?
- In hoeverre voldoen GGZ-instellingen aan de wettelijke registratie-eis?
- In welke mate voldoen GGZ-instellingen aan de norm dat een separatie geen
eenzame opsluiting is?
- In welke mate voldoen GGZ-instellingen aan de norm om op gezette tijden een
onafhankelijke consultatie in te winnen?

1.3

Onderzoeksmethode- en periode
Toetsingsinstrument
De inspectie toetste of GGZ-instellingen aan de vier normen voor het terugdringen
van separatie voldeden met een toetsingsinstrument dat gebaseerd was op een
toetsingskader waarin de vier normen verder zijn uitgewerkt. Dit toetsingskader was
in overleg met het veld tot stand gekomen.
Representativiteit
De inspectie bezocht alle 66 GGZ-instellingen waar separaties plaatsvonden. Het
onderzoek maakt inzichtelijk in hoeverre de GGZ-instellingen in Nederland voldoen
aan de normen voor het terugdringen van separaties.

d
Pagina 10 van 32

Richtlijn besluitvorming dwang, NVvP (2008).

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Inspectiebezoeken
Tabel 1
Aantal bezochte instellingen en getoetste casus
Bezoekronde

Aantal bezochte instellingen

Aantal getoetste casus

Bezoek 1

66

177

Bezoek 2

21

42

Bezoek 3

16

29

Bezoek 4

6

13

Bezoek 5

2

5

Het onderzoek duurde van het eerste kwartaal 2013 tot en met het eerste kwartaal
van 2015. In totaal bracht de inspectie 118 bezoeken. Tijdens 111 bezoeken toetste
zij 266 afzonderlijke casus. Tijdens de zeven overige bezoeken hertoetste de
inspectie alleen of de Argusregistratie op orde was.e
In het eerste kwartaal van 2013 bezocht de inspectie alle 66 GGZ-instellingen.
Daarbij toetste zij 177 afzonderlijke casus. Instellingen die tijdens deze ronde niet
aan alle normen voldeden, moesten verbetermaatregelen treffen. Na drie maanden
moesten deze instellingen een eigen auditverslag naar de inspectie sturen, waarin
de effecten van de verbetermaatregelen zichtbaar moesten zijn.
In het vierde kwartaal van 2013 bezocht de inspectie naast de zeven instellingen
voor de hertoetsing van de Argusregistratie, 21 instellingen, die naar oordeel van de
inspectie onvoldoende verbetering gerealiseerd leken te hebben, voor een tweede
keer. Daarbij toetste zij 42 afzonderlijke casus. Deze bezoeken waren op dezelfde
wijze ingericht als de bezoeken van de eerste ronde en vonden plaats na een
telefonische aankondiging op de dag vóór het bezoek. De oordeelsvorming van de
inspectie was in deze ronde strenger. De zestien instellingen die tijdens het bezoek
nog niet aan alle normen voldeden, moesten onmiddellijk de nodige maatregen
treffen.
De inspectie bezocht deze zestien instellingen in het eerste kwartaal 2014 voor een
derde keer en toetste 29 afzonderlijke casus. Na de derde bezoekronde voldeden
nog zes instellingen niet of deels aan de normen. Deze instellingen zijn in de loop
van 2014 en begin 2015 verder bezocht. In totaal zijn toen 13 casus getoetst. Twee
van deze instellingen, waarvan één die onder verscherpt toezicht stond, zijn voor
een vijfde keer bezocht. In die vijfde bezoekronde zijn vijf casus getoetst.
De inspectie selecteerde ter plekke aan de hand van de Argus-registratiegegevens
de casus en keek daarbij naar patiënten die het langst gesepareerd waren of zijn
geweest. Inspecteurs onderzochten voor iedere casus het dossier aan de hand van
het toetsingsinstrument. Dit gebeurde in aanwezigheid van minimaal een teamlid
die in de gelegenheid werd gesteld een toelichting te geven. Als dat mogelijk was,
sprak de inspectie ook met de betreffende patiënt.
Rapportage
Na het bezoek stuurde de inspectie de instellingen een afhandelingsbrief met daarin
de scores per casus. De brieven staan op de website van de inspectie (www.igz.nl).
e

De casus die de inspectie tijdens deze zeven bezoeken toetste, zijn niet verwerkt in tabel 1.
Pagina 11 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

1.4

Toetsingskader en handhavingsplan
Toetsingskader
De inspectie stelde in 2012 een concept toetsingskader op waarin zij de vier normen
voor het terugdringen van separaties verder uitwerkte. Het concept werd voor
commentaar voorgelegd aan veldpartijen (GGZ Nederland, LPGGZ, NVvP, NIP, V&VN
en de Arguswerkgroep) en, na het verwerken van de reacties, vastgesteld. Eind
2012 stuurde de inspectie het definitieve toetsingskader naar de veldpartijen en
naar alle GGZ-instellingen.
De uitwerking van de vier normen:
Separeervrije zorg
De norm dat al het mogelijke geprobeerd moet zijn om separatie te voorkomen, is
als volgt uitgewerkt:
- Er moet aantoonbaar zijn gehandeld volgens de schriftelijk vastgelegde wensen
van de patiënt (bijvoorbeeld in de vorm van een crisiskaart of een zelfbindingsverklaring), indien van toepassing.
- Voor patiënten van wie bekend is dat ze agressief, suïcidaal en/of een gevaar
voor zichzelf of anderen kunnen zijn, moet een signaleringsplan worden
gemaakt.
- Er moet aantoonbaar zijn gehandeld naar dit signaleringsplan.
- Bij patiënten waarvan niet bekend is dat ze agressief, suïcidaal en/of een gevaar
voor zichzelf of anderen kunnen zijn, moeten aantoonbaar alternatieven zijn
uitgeprobeerd die deel uitmaken van preventiebeleid.
- Beleid bij binnenkomst, waarbij bij opname een eigen afweging wordt gemaakt
over wel of niet separeren, is aantoonbaar uitgevoerd indien van toepassing.
- Elke separatie moet minimaal wekelijks en na beëindiging met de patiënt zelf
worden geëvalueerd.
Argusregistratie
De norm dat separaties op de juiste wijze geregistreerd zijn, is als volgt uitgewerktf:
- Elke separatie moet geregistreerd zijn volgens de Argus-dataset. Dit betekent dat
de duur van elke episode wordt geregistreerd met een minimale nauwkeurigheid
van 15 minuten. dat tijdstip en datum van start en einde van elke episode wordt
geregistreerd en dat bij elke interventie wordt geregistreerd of deze plaatsvond
op eigen verzoek van de patiënt, zonder (merkbaar) verzet of met (merkbaar)
verzet.
Separatie is geen eenzame opsluiting
Deze norm is als volgt uitgewerkt:
- Er is een op de patiënt toegesneden plan, waarin de afspraken over contact en
toezicht zijn vastgelegd en dat aantoonbaar wordt uitgevoerd. In dit plan moet
minimaal het volgende vastgelegd zijn:
- minimaal vijf minuten per uur fysieke nabijheid van hulpverleners;
- minimaal elk half uur op een of andere manier contact met hulpverleners of
naasten;
- dat elk verzoek van de patiënt om extra contact wordt ingewilligd;
- hoe de dagelijkse verzorging wordt vormgegeven;
- hoe het toezicht op de patiënt wordt uitgevoerd en dat dit minimaal eens per
kwartier is.

f

Pagina 12 van 32

Met de inwerkingtreding van het wetsvoorstel Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg komt een registratieverplichting vergelijkbaar aan de Argusregistratie in plaats van de huidige meldingsplicht aan de inspectie. Het is
daarom van belang dat de registratiesystemen van de GGZ-instellingen voldoende betrouwbaar zijn op het
moment van inwerkingtreding van deze wet.

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Op gezette tijden moet een onafhankelijke consultatie zijn uitgevoerd
Deze norm is als volgt uitgewerkt:
- Is een patiënt na één week meer dan de helft van de tijd (meer dan 84 uur)
gesepareerd, en is beëindiging niet in zicht, dan moet consultatie door een
onafhankelijk psychiater plaatsvinden.
- Is een patiënt na drie weken meer dan de helft van de tijd (meer dan 252 uur)
gesepareerd, dan moet consultatie door een onafhankelijk teamconsulent
plaatsvinden.
- Is een patiënt na zes weken meer dan de helft van de tijd (meer dan 504 uur)
gesepareerd, dan moet consultatie door een vergelijkbaar behandelteam van
een andere instelling plaatsvinden met een casusoverleg, waar ook de eerder
betrokken consulenten aanwezig zijn.
- Is een patiënt na dertien weken meer dan de helft van de tijd (meer dan 1092
uur) gesepareerd, dan moet consultatie door andere externe experts plaatsvinden, bijvoorbeeld van het CCE.
Het toetsingskader en het op basis daarvan opgestelde toetsingsinstrument staan op
de website van de inspectie (www.igz.nl)
Handhavingsplan
- De instellingen die tijdens het eerste inspectiebezoek niet aan alle normen
voldoen, moeten verbetermaatregelen treffen. Na drie maanden moeten de
instellingen een eigen auditverslag naar de inspectie sturen waarin de effecten
van de verbetermaatregelen zichtbaar zijn.
- De instellingen die tijdens het tweede inspectiebezoek niet aan alle normen
voldoen, moeten direct verbetermaatregelen treffen.
- Bij instellingen die bij het tweede bezoek van de inspectie nog steeds niet
registeren volgens de Argus-dataset adviseert de inspectie de Minister van VWS
om een last onder dwangsom op te leggen om naleving van de registratie-eis af
te dwingen.
- De instellingen die tijdens het derde inspectiebezoek nog steeds niet aan alle
normen voldoen, krijgen een handhavingmaatregel passend bij de tekortkoming
opgelegd zoals extra of verscherpt toezicht.
- De instellingen waar de inspectie tijdens haar bezoek overtredingen van de Wet
Bopz tegenkomt die bestuurlijk beboetbaar zijn, zoals het ten onrechte niet
melden aan de inspectie, krijgen een waarschuwing of een bestuurlijke boete.

Pagina 13 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

2

Conclusies

2.1

Alle GGZ-instellingen voldoen aan normen, maar groot verschil in tempo
verbeteringen tussen instellingen
Uit het onderzoek van de inspectie blijkt dat de bezochte GGZ-instellingen voldoen
aan de vier normen voor het verder terugdringen van separatie. Zo was bij iedere
instelling de Argus-dataset op orde;waren er signaleringsplannen voor nagenoeg
alle patiënten voor wie dit noodzakelijk was en werden deze toegepast. Ook werd
de separatie vaker dan voorheen met de patiënt geëvalueerd. Op één norm, het
aanvragen van een consultatie bleven de GGZ-instellingen achter, maar waren
verbeteringen zichtbaar.
Er waren verschillen tussen de GGZ-instellingen in het tempo waarin verbeteringen
werden doorgevoerd. 5 van de 66 GGZ-instellingen voldeden tijdens het eerste
bezoek van de inspectie aan de normen. Dit waren instellingen die het toetsingskader volledig hadden geïmplementeerd en die standaarden hanteerden die soms
verder gingen dan de normen van de inspectie. De andere GGZ-instellingen hadden
meer tijd en in 21 gevallen twee of meer bezoeken van de inspectie nodig om de
gewenste verbeteringen door te voeren. Vier instellingen werden door de inspectie
vier keer en twee instellingen vijf keer bezocht voordat de verbeteringen waren
doorgevoerd.
Hoewel de inspectie blij is met de verbeteringen vraagt zij zich af of wel alle GGZinstellingen hun verantwoordelijkheid nemen en voldoende gemotiveerd zijn om
separatie verder terug te dringen. Teveel veranderingen zijn bij een aantal GGZinstellingen onder druk van de inspectie tot stand gekomen.

2.2

Belangrijke winst: patiënten veel minder vaak eenzaam opgesloten
De inspectie constateerde tijdens de bezoeken dat gesepareerde patiënten
meerdere malen per dag werden bezocht of dat de bel niet werd uitgezet. Wanneer
een patiënt contact maakte, gaf het behandelend personeel daar altijd zo snel
mogelijk gehoor aan. Regelmatig was een extra verpleegkundige aangesteld om
een gesepareerde patiënt vrijwel continu contact te kunnen bieden. De inspectie is
verheugd met deze ontwikkeling die ertoe leidt dat separatie geen eenzame
opsluiting is.
Een aandachtspunt was wel het planmatig uitwerken van het contact en toezicht.
Het vastleggen van het handelen gebeurde nog lang niet altijd. Iets minder dan de
helft van de dossiers bevatte tijdens de eerste twee bezoekrondes een op de patiënt
afgestemd separeerbegeleidingsplan. Dit was wel verbeterd na de derde bezoekronde.

Pagina 15 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

3

Handhaving

In dit hoofdstuk beschrijft de Inspectie voor de Gezondheidszorg de handhaving die
geldt voor de bezochte GGZ-instellingen, geeft zij op basis van de bevindingen en
conclusies aanbevelingen en beschrijft zij haar vervolgacties.
3.1

Maatregelen
De inspectie legde de GGZ-instellingen die niet voldeden aan de vier normen voor
het terugdringen van separatie de volgende maatregelen op:
- 61 GGZ-instellingen moesten na de eerste bezoekronde verbetermaatregelen
treffen en een auditverslag naar de inspectie sturen. Vijf GGZ-instellingen
voldeden aan de normen en hoefden geen maatregelen te nemen.
- 21 GGZ-instellingen zijn opnieuw bezocht omdat de verbetermaatregelen
onvoldoende resultaat leken op te leveren.
- Zestien van deze 21 GGZ-instellingen moesten na het tweede bezoek direct
maatregelen nemen.
- Zestien GGZ-instellingen zijn een tweede keer getoetst op de registratie-eis.
- Bij twee GGZ-instellingen die nog steeds niet registreerden volgens de Argusdataset adviseerde de inspectie de Minister van VWS om een last onder
dwangsom op te leggen om naleving van de registratie-eis af te dwingen.
- Aan vijf instellingen heeft de inspectie een vierde bezoek afgelegd om te toetsen
of de laatste ingezette verbetermaatregelen het gewenste resultaat opleverden.
- Een van deze vijf instellingen is eind 2014 nog een vijfde keer bezocht.
- Een zesde instelling is voor overtreding van verschillende normen voor een
periode van zes maanden onder verscherpt toezicht gesteld en is in dat kader
een vierde en een vijfde keer bezocht. Het verscherpt toezicht is inmiddels
opgeheven.
- Zes instellingen hebben van de inspectie een waarschuwing gekregen voor in
totaal acht overtredingen. Vijf maal was een separatie niet gemeld aan de
inspectie en drie maal was een separatie onder dwang toegepast op een
vrijwillig opgenomen patiënt.

3.2

Aanbevelingen
Het veld moet zich blijven inspannen om separatie, afzondering en andere vormen
van eenzame insluiting verder terug dringen. Daarom organiseert de inspectie een
twee invitational conferences waar GGZ Nederland, de beroepsverenigingen, het
CCE, de Stichting PVP en het Landelijk Platform GGZ (LPGGZ)aan zullen deelnemen
om het concepttoetsingskader Terugdringen separeren en afzonderen, dat de
inspectie voorjaar 2014 ter consultatie aan de veldpartijen heeft voorgelegd, om te
vormen tot een breed gedragen veldnorm. Voor de inspectie is en blijft het
uitgangspunt “een patiënt die intensieve zorg nodig heeft, laat je niet alleen”. De
inspectie vraagt bij de uitwerking van de veldnorm speciale aandacht voor zeer
complexe situaties en langer durende insluitingen.

3.3

Vervolgacties inspectie
In 2015 zal de inspectie het toezicht op de uitvoering van de Wet Bopz waar nodig,
op basis van risicoprofielen, intensiveren. Met name langdurige separaties en
afzonderingen zal de inspectie toetsen.

Pagina 17 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

4

Resultaten inspectiebezoeken

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de bezoeken aan de 66 GGZ-instellingen
waarbij de Inspectie voor de Gezondheidszorg oordeelde over de vier normen voor
het terugdringen van separatie.
4.1

GGZ-instellingen voldeden uiteindelijk aan de vier normen voor
terugdringen separatie
Tabel 2
Aantal bezochte instellingen en onderzochte casus per bezoekronde
Instellingen

Ronde 1

Bezoek 1

Onderzochte

Instellingen die

casus

voldeden

n

n

n

66

177

5
g

Auditverslag

61

n.v.t.

40

Ronde 2

Bezoek 2

21

42

5

Ronde 3

Bezoek 3

16

29

10

Ronde 4

Bezoek 4

6

13

4

Ronde 5

Bezoek 5

2

5

2

De inspectie bezocht tijdens de eerste bezoekronde 66 GGZ-instellingen en toetste
daarbij 177 afzonderlijke casus. Bij deze bezoekronde bleek dat vijf instellingen
voldeden aan de vier normen. De andere GGZ-instellingen moesten verbetermaatregelen treffen en een auditverslag naar de inspectie sturen. Op basis van deze
verslagen kwam de inspectie tot het oordeel dat veertig GGZ-instellingen voldeden.
De inspectie bezocht 21 instellingen voor een tweede keer en toetste daarbij 42
afzonderlijke casus. Na deze ronde voldeden vijf GGZ-instellingen. De inspectie
bezocht de overige 16 GGZ-instellingen voor een derde keer en toetste 29 casus.
Tijdens deze ronde voldeden tien GGZ-instellingen.
Na de derde bezoekronde voldeden in totaal zestig GGZ-instellingen aan de vier
normen en zes nog niet helemaal.
Een van deze zes instellingen is na het derde bezoek voor zes maanden onder
verscherpt toezicht gesteld en is in dat kader een vierde en een vijfde keer bezocht.
Eén andere instelling, die onder hetzelfde bestuur valt, is eveneens een vierde en
een vijfde keer bezocht. Voor de andere vier instellingen is er extra toezicht
geweest, deze zijn een vierde keer bezocht. Eén van deze instellingen heeft eerst in
het derde kwartaal van 2014 nog een interne audit moeten uitvoeren.
Tijdens de vierde bezoekronde zijn in totaal 13 casus getoetst en tijdens de vijfde
bezoekronde zijn in totaal 5 casus getoetst.
De inspectie bracht 111 bezoeken en onderzocht 266 casus.

g De inspectie ontving auditverslagen op instellingsniveau, het aantal casus is hier dus niet van toepassing.
Pagina 19 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Daarnaast bezocht de inspectie 7 instellingen een tweede keer om te toetsen of de
Argusregistratie inmiddels op orde was.
In totaal legde de inspectie 118 bezoeken af.
4.2

GGZ-instellingen voldeden vaker aan norm om separeren te voorkomen

4.2.1

Signaleringsplan bijna overal gemeengoed
De inspectie toetste tijdens de bezoeken of de dossiers van de patiënten voor wie
dat noodzakelijk was een signaleringsplan bevatten. Een signaleringsplan helpt bij
het vroegtijdig herkennen van gedrag dat bij een patiënt uiteindelijk kan leiden tot
separatie. Een signaleringsplan is daarmee een separatie-preventieplan.
Tabel 3
Aantal patiënten voor wie signaleringsplan noodzakelijk en aanwezig wash
Instellingen

Patiënten

Plan aanwezig

n

n

n

%

Alle instellingen

Bezoek 1

66

115

80

69,6

Instellingen die in

Bezoek 1

21

44

23

52,0

Bezoek 2

21

25

19

76,0

Bezoek 3

16

23

22

95,7

ronde 1 niet aan
normen voldeden

Bij het eerste bezoek bleek dat bijna 70 procent van de patiënten waarvoor een
signaleringsplan noodzakelijk was, een dergelijk plan had. Bij de instellingen die niet
voldeden op dit punt was na het derde bezoek veel verbeterd. Scoorden deze
instellingen na de eerste bezoekronde net iets meer dan 50 procent, aan het einde
van de derde bezoekronde was dit bijna 96 procent (zie tabel 3).
Tabel 4
Aantal toegepaste signaleringsplannen
Plan

Plan toegepast

aanwezig

Reden voor niet
toepassen in dossier

n

%

n

%

n

%

Alle instellingen

Bezoek 1

80

69,6

69

86,2

7

63,6

Instellingen die in

Bezoek 1

23

52,0

19

82,6

2

50,0

Bezoek 2

19

76,0

13

68,4

0

0

Bezoek 3

22

95,7

18

86,4

3

75,0

ronde 1 niet aan
normen voldeden

De inspectie toetste ook of de instellingen de aanwezige plannen aantoonbaar
toepasten en als dit niet het geval was, of de dossiers een reden bevatten voor het
niet toepassen.
h

Pagina 20 van 32

In de tabellen 3 tot en met 7 zijn de bezoekrondes 4 en 5 niet meegenomen omdat er sprake was van diversiteit
van de normen waar niet aan was voldaan door de zes instellingen.

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Bij het eerste bezoek bleek dat ruim 86 procent van de signaleringsplannen werd
toegepast. Aan het einde van de derde ronde bleek dat van de instellingen die op
dit punt niet voldeden ook ruim 86 procent van de plannen toepasten.
In toenemende mate was in de dossiers vermeld om welke reden een signaleringsplan niet was toegepast. Bij het eerste bezoek was dit vermeld in bijna 64 procent
van de dossiers. Bij het tweede bezoek bleek de reden in de vijf betreffende
dossiers niet te zijn vermeld, maar na het derde bezoek was dit wel vermeld bij
75 procent, waarbij zij opgemerkt dat het in deze ronde ging om vier dossiers.
4.2.2

Bijna alle signaleringsplannen voldeden aan minimale inhoudelijke norm
De inspectie toetste de aanwezige signaleringsplannen op drie inhoudelijke
elementen, die gelden als minimale inhoudelijke norm. Dit waren:
1 Beschrijving van concrete gedragingen van patiënt die zouden kunnen leiden tot
escalatie of een onhanteerbare, gevaarlijke situatie.
2 Beschrijving van maatregelen, interventies en afspraken om escalatie te
voorkomen.
3 Beschrijving dat deze maatregelen, interventies en afspraken expliciet bedoeld
zijn om dwangtoepassing te voorkomen.
Tabel 5
Aantal signaleringsplannen dat voldoet aan minimale inhoudelijke norm
Aanwezige
plannen

Plannen dat voldoet aan element
1

2

3

n

n

n

n

Alle instellingen

Bezoek 1

80

79

76

76

Instellingen die in

Bezoek 1

23

23

22

22

Bezoek 2

19

19

16

12

Bezoek 3

22

22

22

22

ronde 1 niet aan
normen voldeden

Bij het eerste bezoek dat de inspectie bracht bleek dat de meeste signaleringsplannen, 76 van 80, voldeden aan de minimale inhoudelijke norm. Tijdens het derde
bezoek voldeden alle plannen aan de norm.
4.2.3

Bij bijna iedere opname een eigen afweging over wel of niet direct separeren
‘Beleid bij binnenkomst’ houdt in dat afdelingsteams bij de opname van een patiënt
altijd een nieuwe afweging maken en beoordelen of een separatie plaats moet
vinden, de zogenoemde eigen afweging.
Tijdens het eerste bezoek bleek uit de dossiers dat bijna alle instellingen deze
afweging maakten en vastlegden. Tijdens de tweede en derde bezoekronde
voldeden alle instellingen bij de onderzochte casus aan deze norm.

4.2.4

Aan drie van de vier patiënten evaluatie aangeboden over de separatie
Elke separatie moet – als dit mogelijk is – met de patiënt geëvalueerd worden, een
evaluatie moet in ieder geval aangeboden worden.
Tijdens de eerste bezoekronde bleek dat 75 procent van de casus een evaluatie was
aangeboden. In de instellingen die twee keer zijn bezocht, was dit tijdens het eerste
bezoek bij 64 procent van de casus het geval. Tijdens het tweede bezoek aan deze
instellingen was dit verbeterd: aan ruim 76 procent van de patiënten was aantoonbaar een evaluatie aangeboden. Tijdens de derde bezoekronde bleek dat aan bijna
Pagina 21 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

83 procent van de patiënten aantoonbaar een evaluatie was aangeboden of
daadwerkelijk uitgevoerd.
Hulpverleners gaven tijdens de bezoeken regelmatig aan dat zij separaties wel
evalueerden met de patiënt, maar zij noteerden dit vaak niet op een vaste plaats.
De inspectie vond het daarom niet terug in de dossiers. In die gevallen was voor de
inspectie niet aan de norm voldaan.
Goed praktijkvoorbeeld
De inspectie constateerde tijdens de bezoeken dat instellingen steeds vaker
gebruik maakten van een format waarin de ervaring van de patiënt zelf een
centrale plek kreeg en dat speciaal hiervoor getrainde verpleegkundig
specialisten of ervaringsdeskundige medewerkers de evaluaties uitvoerden.
4.3

Argusregistratie in alle instellingen op orde
Tijdens het eerste bezoek bleek dat 15 van de 66 instellingen (22,7 procent)
separaties niet (juist) registreerden volgens de Argus-dataset. Bij de tweede
bezoekronde kwam daar nog één instelling bij. De inspectie hertoetste de registratie
bij zestien instellingen. Veertien voldeden op dat moment aan de norm voor
Argusregistratie. De inspectie adviseerde de minister de twee instellingen die op dit
punt nog niet voldeden een last onder dwangsom op te leggen. Beide instellingen
maakten voor het daadwerkelijk opleggen van de last onder dwangsom de
registratie in orde.

4.4

Verbetering in contact en toezicht, toename begeleidingsplannen

4.4.1

Toename separaties met plan voor contact en toezicht
De inspectie toetste of de dossiers van iedere patiënt een separeerbegeleidingsplan
op maat bevatten en of instellingen de plannen ook aantoonbaar uitvoerden. Het
separeerbegeleidingsplan bevat de afspraken over contact en toezicht tijdens een
separatie zodat patiënten zelf en hun naasten precies kunnen weten waar zij aan
toe zijn op het gebied van contact en toezicht en zodat alle medewerkers weten wat
ze wanneer moeten doen.
Tabel 6
Aantal aanwezige en uitgevoerde separeerbegeleidingsplannen
Instellingen

Patiënten

Plan aanwezig

Plan uitgevoerd

n

n

N

%

n

%

Alle instellingen

Bezoek 1

66

177

84

47,5

79

94,1

Instellingen die

Bezoek 1

21

61

25

41,0

24

96,0

Bezoek 2

21

42

19

45,0

18

94,7

Bezoek 3

16

29

27

93,1

24

88,9

in ronde 1 niet
aan normen
voldeden

Tijdens de eerste bezoekronde van de inspectie bleek dat bijna de helft van de
dossiers een begeleidingsplan voor de patiënten bevatte. Dit was onvoldoende
verbeterd tijdens de tweede ronde. Er was toen zelfs sprake van een daling, 45
procent. Tijdens het derde bezoek bevatten bijna alle dossiers (93 procent) van de
instellingen die bezocht werden een plan.

Pagina 22 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Als een separeerbegeleidingsplan ontbrak, toetste de inspectie tijdens de eerste
bezoekronde of er feitelijk toch voldoende contact en toezicht was geweest. Dit was
het geval bij 63 van de 93 van de patiënten voor wie geen plan was gemaakt. Dan
was het oordeel dat deels voldaan was aan de norm. Tijdens de tweede bezoekronde is strikter getoetst op het hebben van een plan. Als er geen plan was,
voldeden de instellingen niet aan de norm.
Het begeleidingsplan werd in ongeveer negen van de tien gevallen uitgevoerd.
4.4.2

Ruim 80 procent van de separeerbegeleidingsplannen voldeed aan minimale norm
contact en toezicht
Als een van de volgende elementen ontbrak in een separeerbegeleidingsplan werd
niet voldaan aan de minimale norm van contact:
- De frequentie van fysieke nabijheid in de zelfde ruimte is minimaal vijf minuten
per uur.
- Elk verzoek van patiënt om extra contact wordt ingewilligd of gemotiveerd
geweigerd.
- Frequentie van andere contacten met personeel, naasten of ervaringsdeskundige
(fysieke nabijheid, face-to-face, intercom, mediazuil, touchscreen) is minimaal
eens in het half uur.
Bij de eerste en tweede bezoekronde voldeed meer dan de helft van de begeleidingsplannen in alle opzichten aan de minimale norm voor contact. Tijdens de derde
bezoekronde voldeed meer dan 80 procent van de plannen hieraan.

4.4.3

Verbeteringen in contact
De inspectie constateerde tijdens de bezoeken dat veel vaker contact plaatsvond
dan in voorgaande jaren gebruikelijk was. Instellingen lieten vaker familieleden of
vrienden in de separeercel toe voor een bezoek. Bovendien bleek dat wanneer een
patiënt belde of op andere wijze contact maakte, hier zo snel mogelijk op
gereageerd werd.
Goede praktijkvoorbeelden
- Verschillende instellingen schakelden een extra verpleegkundige in die als
primaire taak had om een gesepareerde patiënt vrijwel continu contact en
begeleiding te bieden.
- Enkele afdelingen stelden voor elke dienst een apart plan op, waarmee de
patiënt vanaf de eerste separatie-interventie de boodschap kreeg dat het
streven was om de separatie zo snel mogelijk te beëindigen, liefst nog
diezelfde dag.
- Op één afdeling kon een patiënt zelfs midden in de nacht op diens verzoek in
de separeer een ontbijtje krijgen.
- Een instelling ontwikkelde een app waarmee medewerkers een separatie
makkelijker kunnen registreren op een tablet of smartphone. Samen met
andere instellingen overweegt deze instelling om een extra module voor
contactmomenten te gaan ontwikkelen.

4.4.4

Verbeteringen in toezicht
Bij de eerste en tweede bezoekronde voldeed tweederde van de plannen aan de
norm rond toezicht, namelijk dat minimaal elk kwartier toezicht wordt uitgevoerd.
Tijdens de derde ronde voldeed meer dan 80 procent van de plannen hier aan.

Pagina 23 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

4.5

Consultaties op alle aangewezen momenten onvoldoende aangevraagd
Bij separaties moeten instellingen op gezette tijden, afhankelijk van de duur van de
separatie, een onafhankelijke consultatie aanvragen en laten uitvoeren.
Tabel 7
Aantal patiënten voor wie verplichte consultatie niet is aangevraagd

Alle
instellingen

Instellingen
die in ronde
1 niet aan
normen
voldeden

1e consultatie

2e consultatie

3e consultatie

4e consultatie

aang

niet

aange

niet

aange

niet

aange

niet

ewe

aangev

weze

aangev

weze

aangev

weze

aangev

zen

raagd

n

raagd

n

raagd

n

raagd

n

n

n

n

n

n

n

n

Bezoek 1

110

46

46

26

23

18

9

6

Bezoek 1

44

19

24

14

10

6

4

2

Bezoek 2

21

6

10

4

4

3

3

2

Bezoek 3

16

5

9

4

4

2

3

2

Te vaak bleken consultaties die hadden moeten plaatsvinden, niet te zijn aangevraagd. In de eerste bezoekronde was dit voor de eerste consultatie bij 46 van
de 110 casus het geval. Tijdens vervolgbezoeken bij de instellingen die op dit punt
een onvoldoende scoorden was slechts een lichte verbetering zichtbaar. Bij de 2e
consultatie is ook nog verbetering te zien, maar niet bij de 3de en de 4de consultatie.
Het gaat bij deze laatste twee wel om kleine aantallen.
Tijdens de bezoeken bleek dat in sommige instellingen ten onrechte het idee
bestond dat consultatie alleen vereist is als de patiënt tegen zijn wil gesepareerd
wordt. Ook gaf een aantal instellingen als verklaring dat registratiesystemen niet
aangeven hoe lang een patiënt gesepareerd is.
De adviezen die voortvloeiden uit de consultaties die wél zijn verricht, zijn nagenoeg
allemaal opgevolgd.
Goede praktijkvoorbeelden
Enkele instellingen gingen voortvarend aan de slag met het implementeren
van consultatie. Zo was in een instelling reeds in juli 2012 een consultatieteam operationeel voor de eerste en tweede consultatie, en dit team had in
december van dat jaar de eigen werkwijze al geëvalueerd en aangepast.
Sommige instellingen hanteerden al voor de inspectiebezoeken strengere
normen dan in het toetsingskader. Zo moest in een instelling de eerste
consultatie al na drie dagen plaatsvinden, en in een andere instelling ook na
vier korte separatie-interventies binnen dertig dagen.
Bij een instelling ging een signaal af als een patiënt in een week zestig uur
gesepareerd was. De afdeling had dan nog 24 uur om een consultatie te
regelen.
- Een aantal instellingen maakte onderling afspraken over de derde
consultatie. Deze werd uitgevoerd door een vergelijkbaar behandelteam van
een andere instelling.

Pagina 24 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Summary

Segregation is an extreme measure which brings a significant risk of adverse physical
or mental health effects for the patient concerned. Since 2002, psychiatric units have
attempted to limit both the frequency and duration of patient segregation. In 2004,
the sector’s representative body GGZ Nederland (the Dutch Association of Mental
Health and Addiction Care) announced the intention of achieving a ten per cent
reduction in the use of such measures.1 Between 2006 and 2012, the Ministry of
Health, Welfare and Sport (VWS) provided additional funding to support the pursuit
of this aim.
The Health Care Inspectorate is responsible for the supervision of care provided to
vulnerable groups and devotes particular attention to ensuring that patients in
residential care are not subject to any unnecessary restriction of freedom. Since
2008 it has therefore been closely monitoring progress of efforts to reduce the use
of segregation.
In late 2011, the Inspectorate reported that the field had thus far failed to achieve
the desired reduction in the use of segregation, and that little or no further progress
was being made. The Inspectorate therefore called upon the sector to develop
norms and guidelines for effective prevention. The promised multidisciplinary
guidelines on the use of restrictive measures failed to materialize, while the field
norm for ‘intensive care’ achieved only draft status. The Inspectorate therefore
announced the adoption of a new regulatory approach. Alongside the two existing
requirements – that the use of isolation or restrictive measures should be avoided to
the greatest extent possible and that all instances of their use should be recorded
using the Argus data system – it introduced two further norms with which all
psychiatric units must comply. First, segregation must never be in the nature of
solitary confinement. Second, where a patient is segregated for more than one
week, there must be contact and consultation with independent external experts at
set intervals. In 2012, the Inspectorate produced a revised assessment framework
in consultation with the field.
Using this assessment framework, the Inspectorate has since investigated
compliance with all four norms. During 2013, 2014 and the first quarter of 2015,
Inspectors visited 66 locations, some on more than one occasion. On each visit,
inspectors selected a number of cases based on the Argus registration information,
focusing on patients who been subject to segregation for longer periods or with
significant frequency. Interviews with staff and, where possible, with the patients
concerned were conducted.
The results of the investigation indicate that all locations visited had implemented
the four norms intended to reduce the use of segregation. However, approximately
one third did so only further to ongoing pressure from the Inspectorate. Four
locations were each subject to four separate visits, while two were visited on no
fewer than five occasions. By early 2015, all locations had implemented the Argus
data system in a satisfactory manner, and an increase in the use of ‘early warning’
plans to anticipate and avert problem situations could be noted. Patients placed in
segregation had more frequent contact with staff and other professionals than had
previously been the case, although the implementation of the requirement for
independent consultation at set intervals had proven problematic.
The Inspectorate instructed locations which did not comply with the four norms on
an ongoing and voluntary basis to implement immediate improvement measures. In
Pagina 25 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

two cases, the Inspectorate advised the Minister of Health and Welfare to impose
financial penalties for any further failure to use the Argus registration system as
intended. One unit (a department within a larger institution) has been placed under
special measures and will be subject to a regime of enhanced supervision.
To encourage a further reduction in the use of segregation and other restrictive
measures, the Inspectorate is to hold two invitational conferences in 2015.
Representatives of GGZ Nederland, the relevant professional federations, the Centre
for Consultation and Expertise (CCE), de Stichting Patiënten Vertrouwens Persoon
(Patient Advocacy Foundation; PVP) and the Landelijk Platform GGZ (National
Platform for Clients of Mental Health Services; LPGGZ) will be asked to contribute to
a new assessment framework, the draft version of which was presented to the field
parties in early 2014, to arrive at a method which enjoys broad support. It will be
for psychiatric units themselves to implement the new norms and to evaluate their
own progress in doing so. It is hoped that this approach will encourage the
exchange of knowledge and experience, thus accelerating the process. All
organizations will have access to the results of the evaluations, allowing them to
manage and adapt their own implementation process accordingly.

Pagina 26 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Literatuurlijst

1
2
3
4

5

GGZ Nederland. De krachten gebundeld: ambities van de GGZ. 2004.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Voorkomen van separatie van psychiatrische
patiënten vereist versterking van patiëntgerichte zorg. Den Haag, 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Terugdringen separeren stagneert, normen
vereist rondom insluiting psychiatrische patiënten. Utrecht, 2011.
Janssen WA, Noorthoorn EO, Vries WJ de. Separaties in psychiatrische ziekenhuizen 2002-2008: Nederland internationaal vergeleken. Maandblad Geestelijke
volksgezondheid, 2009, 64 (6). p.457-469.
Janssen WA et al. Zes jaar Argus. Vrijheidsbeperkende interventies in de GGz in
2012 en ontwikkelingen ten opzichte van andere jaren. 2014.

Pagina 27 van 32

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Bijlage 1

Overzicht aantal bezoeken per GGZ-instelling
(N=66)

Instelling

Aantal bezoeken

Academisch Ziekenhuis Maastricht (MUMC)

2

Accare

1

Admiraal de Ruyter

3

Altrecht

3

AMC

1

Amphia Ziekenhuis

3

Arkin

1

Atrium

2

Bouman GGZ

1

Canisius Wilhelmina

3

Catharina Ziekenhuis

1

Curium

1

De Bascule

4

De Jutters

2

Delta Psychiatrisch Centrum

2

Dimence

1

Emergis

1

Erasmus MC

1

GGNet

1

GGZ Breburg Groep

3

GGZ Centraal

1

GGZ Delfland

1

Parnassia Groep (GGZ Dijk en Duin)

5

GGZ Drenthe

4

GGZ Eindhoven en De Kempen

3

GGZ Friesland

1

GGZ inGeest

1

GGZ Noord-Holland-Noord

3

GGZ Oost Brabant

2

Pagina 29 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Pagina 30 van 32

Instelling

Aantal bezoeken

GGZ Westelijk Noord Brabant

1

Isala Klinieken

1

Karakter

1

Laurentius

1

Lentis

4

Lievensberg Ziekenhuis

1

Maxima Medisch Centrum

2

MC Zuiderzee

2

Mediant

4

Medisch Spectrum Twente

1

Mondriaan Zorggroep

1

Mutsaersstichting

1

Orbis MC

1

Parnassia Groep (Haaglanden)

5

Pro Persona

1

RCGGZ Weert (VvG)

2

Reinier van Arkel

2

Rijnstate

1

Rivierduinen

2

Ropcke Zweers Ziekenhuis

1

Sinai Centrum

1

Sint Annaziekenhuis

1

Sint Antonius Ziekenhuis

2

Sint Elisabeth Ziekenhuis

3

Sint Lucas Andreas

1

SymforaMeander

1

Tergooiziekenhuizen

2

Triversum

1

Tweesteden Ziekenhuis

3

UMC St. Radboud

1

UMCG

1

UMCU

1

Vincent van Gogh

3

GGZ-instellingen investeren in terugdringen van separatie; verdere acties nodig om ambities te halen │ juni 2015

Instelling

Aantal bezoeken

Waterland Ziekenhuis

1

Yulius

1

Zaans Medisch Centrum

1

Ziekenhuisgroep Twente

1

Pagina 31 van 32

Inspectie voor de Gezondheidszorg

IGZ 15-16

Pagina 32 van 32