Position paper Rondetafelgesprek Tweede Kamer Omvorming ProRail tot ZBO
10 september 2020
Auteur: Hans-Willem Vroon, directeur RailGood
Deze notitie betreft de inbreng van RailGood voor het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer met de vaste
commissie voor IenW op 10 september 2020 over de omvorming van ProRail tot een zelfstandig
bestuursorgaan (ZBO). RailGood is de ondernemersorganisatie van de particuliere spoorgoederenvervoerders in Nederland en verschillende intermodale operatoren. RailGood maakt graag van de
gelegenheid gebruik om zijn positie voor de omvorming van ProRail naar een ZBO toe te lichten.
Allereerst hecht RailGood eraan te melden dat voor de spoorgoederenvervoerders en intermodale
operatoren de omvorming van ProRail tot ZBO een politiek-bestuurlijk dossier is. Het is geen dossier dat
bovenaan staat op de prioriteitenlijst van het particuliere bedrijfsleven in het spoorgoederenvervoer. De
primaire belangen voor RailGood zijn dat nutsbedrijf en monopolist ProRail een concurrerende
spoorweginfrastructuur ter beschikking stelt aan het goederenvervoer waarover kostenefficiënt,
betrouwbaar en veilig de goederenstromen tussen de Nederlandse zeehavens, terminals, industrie en
handel en hun achterland per spoor vervoerd kunnen worden. Om de concurrentie met de truck echt aan te
kunnen gaan en voor een economisch gezonde bedrijfsvoering van vervoerders, is een beschikbare en
betrouwbare spoorweginfrastructuur onmisbaar. Tevens moeten de kosten van gebruik van die spoorwegen
in de pas lopen met vervoer over de weg en het water. Zo ook met het goederenvervoer per spoor in
omringende landen. Op deze punten is verbeternoodzaak om de breed gewenste modal shift te kunnen
realiseren. Dit om de uitstoot van schadelijke stoffen voor het klimaat, het milieu en de mens fors terug te
brengen, het overvolle wegennet te ontlasten en onze havens, terminals, industrie en handelscentra
concurrerend bereikbaar te houden. De vraag is of de omvorming van ProRail tot ZBO daaraan een
positieve bijdrage levert.
ZBO, een principiële politiek bestuurlijke keuze
I&W/de Staatssecretaris/de regering heeft steeds aangegeven dat de omvorming van ProRail tot een ZBO
een principiële politiek bestuurlijke keuze betreft. Het beheer van de spoorwegen is een publieke taak, met
grotendeels publieke financiering. Een publieke sturing en verantwoording is derhalve voor de hand
liggend. De regering geeft aan daarbij te kiezen voor een publiekrechtelijk model en een heldere
positionering. Hierdoor moet de aansturing worden vereenvoudigd en moet de verantwoording over de
wettelijke taken en de besteding van publieke middelen worden versterkt.
RailGood kan zich vinden in deze redeneerlijn. RailGood verwacht dat de governance van het
spoorsysteem eenvoudiger wordt. Daarbij is het spoorwegennet in Nederland een natuurlijk monopolie,
gereguleerd en zonder concurrentie. Zonder concurrentie is er geen beheerconcessie nodig.
Nut en noodzaak gebruikersraad
RailGood maakt zich zorgen dat de macht van de institutionele driehoek van I&W, ProRail en NS ook met
deze nieuwe governance zo dominant zal blijven dat de belangen van het spoorgoederenvervoer
ondersneeuwen, worden ‘geposterioriteerd’ of erger nog worden genegeerd.
Uitsluitend een vierjaarlijks adviesrecht op hoofdlijnen van het Meerjarenplan is voor RailGood zeer
ongewenst. Dat gaat ten koste van een volledig en goed beeld bij I&W en ProRail. Dat gaat gegarandeerd
leiden tot suboptimale of zelfs voor het goederenvervoer ongewenste keuzes met als risico slechte
verhoudingen tussen I&W/ProRail en de spoorgoederensector.
Voor een betere balans tussen belanghebbende sectoren en een effectievere samenwerking acht RailGood
een formele gebruikersraad, die onafhankelijk advies aan de Raad van Bestuur van ProRail en de
Minister/Staatssecretaris van I&W mag geven, onmisbaar. RailGood roept de regering en Tweede Kamer
op dit te borgen.
Nadere toelichting bij gebruikersraad:
Een gebruikersraad moet wat RailGood betreft de belangen bewaken van de andere partijen (in ieder geval de
spoorgoederensector) dan de drie partijen van de institutionele driehoek en draagt zorg voor checks & balances.
De Gebruikersraad moet de bestuurlijke samenwerking tussen ProRail en de spoorgoederensector versterken en
tijdig beleidsmatige focus aanbrengen. De gebruikersraad heeft een adviserende rol aan de Raad van Bestuur

1/2

van ProRail waarmee strategisch en prioritair beleid1 en prestaties worden besproken op (gemandateerd)
directieniveau. De Raad van Bestuur van ProRail neemt aanbevelingen van de Gebruikersraad in zijn
beraadslagingen mee. De gebruikersraad zal ProRail ook positief prikkelen onafhankelijk specialistisch advies te
geven aan I&W. De Gebruikersraad verantwoordt zich openbaar in de spoorsector. De Gebruikersraad kan ook
gesprekken voeren met o.a. de minister/staatssecretaris en de Tweede Kamer. ProRail informeert de
Gebruikersraad high level over de uitdagingen met de infrastructuur, de capaciteit en infrastructuurontwikkeling.

Verder zijn de marktpartijen in het spoorgoederenvervoer er bij gebaat om op een op gelijkwaardige,
horizontale basis samen te werken met ProRail. Dat moet wat betreft RailGood in de wet- en regelgeving
nader worden beschreven. De ervaring is dat monopolist ProRail van nature niet zo goed is in horizontaal
samenwerken en te vaak naar binnen gekeerd is richting de goederenvervoersector. Dat zien we langjarig
terug in dossiers als de gebruiksvergoeding, netverklaring, toegangsovereenkomst, capaciteitsaanbod,
prestatiemanagement, spoorwegtechniek (zoals ERTMS, ATB NG, elektrificatie), sanering van sporen
alsmede een slechte samenwerking en harmonisering met DB Netze. Laatste is voor het
spoorgoederenvervoer belangrijk omdat zo’n 80% van het spoorgoederenvervoer de Nederlands-Duitse
grens passeert.
De majeure problemen van ProRail met de goederenspoorwegen in de Rotterdamse haven en in mindere
mate ook het A15-tracé van de Betuweroute en de omgevingsvergunningsperikelen van ProRail mogen
nooit meer voorkomen. Jarenlang is gewaarschuwd door de spoorgoederenvervoerders voor deze
problematiek die inmiddels volledig uit de hand is gelopen. Niet alleen bij ProRail, ook I&W heeft hierop niet
goed gestuurd en gemonitord. Geleerde lessen moeten worden toegepast komend jaar. Dat lost een ZBO
omvorming alleen in ieder geval niet op.
Noodzaak van een toezichtsagenda en toezicht op naleving daarvan door I&W
Een duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden tussen de minister van I&W en ProRail en een op de
publieke taak van ProRail toegespitst sturings- en toezichtsarrangement kunnen kansen bieden om de
publieke belangen met betrekking tot de hoofdspoorwegen beter dan nu te verwezenlijken.
Gegeven het risico op de informatie-asymmetrie tussen toezichthouder I&W en ZBO ProRail, acht RailGood
een doorwrochte toezichtagenda van groot belang. Daarin geeft de toezichthouder I&W aan welke
inhoudelijke prestaties door ZBO ProRail moeten worden geleverd. Op de naleving daarvan
moet goed worden toegezien door I&W, maar door de Tweede Kamer. Duidelijk moet zijn op welke
inhoudelijke prestaties ZBO ProRail worden beoordeeld, óók wat betreft de prestaties van de
dienstverlening aan en het faciliteren van spoorgoederenvervoer. Wat moet ZBO ProRail leveren op het
gebied van doelmatigheid, op het terrein van klanttevredenheid, organisatieontwikkeling (een directeur
goederenvervoer, zelflerende organisatie), etc.? Wanneer heeft een raad van bestuur voortreffelijk werk
afgeleverd? Aan welke criteria dient dan te worden voldaan? Heeft I&W geborgd dat hiervoor tijdig
voldoende expertise beschikbaar is?
Een belangrijke randvoorwaarde voor de omvorming is dat voldaan wordt aan de onafhankelijkheidseisen
die door Europese richtlijnen aan de spoorbeheerder worden gesteld. Dat lijkt wettelijk te zijn geborgd. Voor
RailGood is het daarnaast ook belangrijk dat de staatssecretaris van I&W aangeeft te hebben geborgd dat
het BTW-vraagstuk niet tot een verhoging van de kosten van het gebruik van het spoornet leidt.
Résumé
RailGood heeft met de gekozen insteek om ProRail om te vormen tot een ZBO geen probleem Structuur
volgt strategie. De strategie is er op papier met de LTSA en het maatregelenpakket spoorgoederenvervoer
van 19 juni 2018, alleen deze moet (heel veel beter) worden uitgevoerd. Papier is geduldig. RailGood ziet
forse verbeterruimte in de aansturing van ProRail door I&W aan de hand van een complete en doorwrochte
toezichtagenda en de goede monitoring door I&W van de doelstellingen, prestaties en voorgenomen
beleidsmaatregelen m.b.t. het spoorgoederenvervoer. Tot slot acht RailGood de installatie van een formele
Gebruikersraad van eminent belang om actief de belangen bewaken van de andere partijen (in ieder geval
de spoorgoederensector) dan de drie partijen van de institutionele driehoek en zorg te dragen voor checks
& balances.
1 Denk aan de ontwikkeling, uitbreiding en opwaardering van het Nederlandse spoorwegennet, spoorcapaciteit,
onderhoud en vernieuwing van het spoorwegennet, het beheersen van omgevingseffecten van (toenemend)
spoorverkeer en infraheffingen.

2/2