Het ITS maakt deel uit
van de Radboud
Universiteit Nijmegen

Samenwerking tussen speciaal onderwijs
en residentiële instellingen
Onderzoek naar de aanpak ‘Eén kind, één plan’

Ed Smeets

SAMENWERKING TUSSEN SPECIAAL ONDERWIJS EN
RESIDENTIËLE INSTELLINGEN

ii

Samenwerking tussen speciaal onderwijs en
residentiële instellingen
Onderzoek naar de aanpak ‘Eén kind, één plan’

Ed Smeets
Oktober 2008

ITS – Radboud Universiteit Nijmegen

De particuliere prijs van deze uitgave is € 12,-.
Deze uitgave is te bestellen bij het ITS, 024 - 365 35 00.
Foto omslag: Het Keerpunt, Cadier en Keer

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG
Smeets, Ed.
Samenwerking tussen speciaal onderwijs en residentiële instellingen / Ed Smeets Nijmegen: ITS
ISBN 978 - 90 - 5554 - 362 - 5
NUR 840
Onderzoek in opdracht van het Ministerie van OCW

© 2008 ITS, Stichting Radboud Universiteit te Nijmegen
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze
uitgave worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of
op welke andere wijze dan ook, en evenmin in een retrieval systeem worden opgeslagen, zonder de
voorafgaande schriftelijke toestemming van het ITS van de Stichting Radboud Universiteit te Nijmegen.
No part of this book/publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any
other means without written permission from the publisher.

iv

Voorwoord

Jongeren die in verband met ernstige problematiek worden geplaatst in een residentiële instelling voor jeugdzorg of onder behandeling komen in een semi-residentiële instelling, kunnen in de meeste gevallen niet op hun oorspronkelijke school blijven.
Scholen voor speciaal of voortgezet speciaal onderwijs die een samenwerkingsovereenkomst hebben met een residentiële of semi-residentiële instelling, kunnen deze
jongeren onderwijs geven, zonder dat er een indicatie is afgegeven voor speciaal onderwijs. Dit onderwijs wordt bekostigd in het kader van de regeling plaatsbekostiging. Voorwaarde is dat het onderwijs- en zorgaanbod aan deze jongeren in samenspraak tussen school en instelling vorm krijgt en op een gezamenlijk plan wordt gebaseerd. Deze aanpak staat bekend onder de noemer ‘Eén kind, één plan’.
In opdracht van het ministerie van OCW heeft het ITS onderzoek gedaan naar de
vormgeving en meerwaarde van deze aanpak. In dit onderzoeksrapport wordt verslag
gedaan van de resultaten daarvan. Het onderzoek geeft een representatief beeld van
de stand van zaken in de samenwerking tussen scholen en instellingen. Daarnaast
worden vijf voorbeelden van goede samenwerking nader beschreven en worden aanbevelingen gedaan voor verbetering. Uit het onderzoek blijkt dat er tevredenheid
bestaat over de samenwerking, maar dat de scholen en instellingen op tal van punten
nog gescheiden van elkaar opereren. Ook blijkt de aanpak in het kader van ‘Eén kind,
één plan’ van samenwerkingsverband tot samenwerkingsverband te verschillen.
Het onderzoek is uitgevoerd door dr. Ed Smeets. In de beginfase heeft ook drs. Dana
Uerz aan het onderzoek meegewerkt. De interne begeleiding was in handen van prof.
dr. Ton Mooij. Over de opzet en uitvoering van het onderzoek heeft overleg plaatsgevonden met mw. D. van der Elst en dhr. G. de Boer van het ministerie van OCW en
met mw. C. van Helvoirt en dhr. M. Cantrijn van de WEC-Raad (de landelijke verenigingen cluster 4 en cluster 3). Daarnaast heeft dhr. B. van Kessel (Gedragswerk)
advies gegeven over het onderzoek. Wij danken hen voor hun inbreng en wij danken
de medewerkers van de scholen en instellingen die hun medewerking hebben gegeven
aan het onderzoek, door hun deelname aan de telefonische enquêtes en/of aan de
gesprekken in het kader van de gevalsstudies.

dr. J.W. Winkels,
directeur
v

vi

Inhoud

Voorwoord

v

Samenvatting

1

1 Inleiding
1.1 Aanleiding tot en achtergrond van het onderzoek
1.2 Onderzoeksvragen
1.3 Leeswijzer

5
5
5
6

2 Achtergrond
2.1 Inleiding
2.2 De instellingen en doelgroepen
2.3 Beleid en bekostiging
2.4 Kwaliteit van de voorzieningen
2.5 Drie kernaspecten

7
7
7
9
10
13

3 Opzet en uitvoering van het onderzoek
3.1 Inleiding
3.2 Onderzoeksopzet
3.3 Deelname aan het onderzoek

17
17
17
18

4 Resultaten van de telefonische enquêtes
4.1 Inleiding
4.2 Achtergrondgegevens
4.3 Intake
4.4 Onderwijs en zorg
4.5 Samenwerking, communicatie en afstemming tussen school en instelling
4.6 Externe samenwerking en communicatie
4.7 Overdracht en nazorg

21
21
21
24
25
28
33
34

vii

5 De gevalsstudies: goede voorbeelden
5.1 Inleiding
5.2 Intake en opstellen van het plan
5.3 Onderwijs en zorg
5.4 Communicatie, samenwerking en evaluatie
5.5 Contacten met ouders
5.6 Overdracht en nazorg

37
37
38
41
46
48
50

6 Conclusies, discussie en aanbevelingen
6.1 Inleiding
6.2 Conclusies
6.3 Discussie
6.4 Aanbevelingen

53
53
53
59
61

Literatuur

63

Bijlage 1 – Goede voorbeelden: deelnemers
Bijlage 2 – Goede voorbeelden: overzicht van kernaspecten

67
71

viii

Samenvatting

Achtergrond
Scholen voor speciaal en voortgezet speciaal onderwijs kunnen op grond van de regeling ‘plaatsbekostiging’ onderwijs verzorgen aan jongeren die in verband met ernstige
problematiek zijn opgenomen in of worden behandeld door een residentiële of semiresidentiële instelling. Dit zonder dat een indicatiestelling voor speciaal onderwijs
wordt afgegeven. Voorwaarde is dat het onderwijs- en zorgaanbod aan deze jongeren
in samenspraak tussen school en instelling vorm krijgt (‘Eén kind, één plan’). Op verzoek van het Ministerie van OCW is een onderzoek uitgevoerd naar ‘Eén kind, één
plan’ in de praktijk, waarvan de resultaten hier worden gepresenteerd.
Doel en opzet van het onderzoek
Het doel van het onderzoek was inzicht te geven in de vormgeving en meerwaarde
van de aanpak ‘Eén kind, één plan’. Daarbij is ingegaan op de wijze waarop de aanpak in de praktijk vorm krijgt, op de vraag hoe de betrokken partijen de samenwerking ervaren, op succesfactoren en knelpunten, en op goede voorbeelden.
Het onderzoek bestond uit drie fasen. In de eerste fase is een telefonische enquête uitgevoerd bij scholen die een samenwerkingsovereenkomst hebben met een (semi-)residentiële instelling. Daarin zijn vragen gesteld over het onderwijs en over de samenwerking. Aan deze enquête hebben 75 van de 120 benaderde scholen meegewerkt. In
de tweede fase van het onderzoek is een telefonische enquête uitgevoerd bij 58 instellingen die een samenwerkingsovereenkomst hebben met scholen die aan de enquête
deelnamen. Hieraan hebben 33 instellingen hun medewerking verleend. De derde fase
van het onderzoek bestond uit gevalsstudies bij 5 samenwerkingsverbanden tussen
scholen en residentiële instellingen die een voorbeeld zijn van goede samenwerking.
Resultaten
De jongeren in de instellingen en scholen hebben vooral te kampen met ernstige gedragsproblemen en/of psychiatrische problematiek. Bij de plaatsing vindt een intake
plaats door de instelling en daarna een afzonderlijke intake door de school, zo laten
de gevalsstudies zien. De beschikbaarheid en kwaliteit van informatie over het onderwijsniveau en –verleden van de instromende leerlingen blijkt wisselend. Er stromen
1

veel jongeren in waarbij informatie ontbreekt of kwalitatief onvoldoende is. Dan moet
worden getracht alsnog de juiste informatie te krijgen, of de school moet zelf toetsen
afnemen om het instapniveau te bepalen. Tussen justitiescholen is de overdracht wel
goed geregeld, door afspraken over het gebruik van de Onderwijstrajectkaart (OTK).
Na de intake wordt een behandelplan of een verblijfsplan gemaakt. Daarin worden
doelen gesteld en wordt aangegeven hoe men die doelen wil bereiken en welke zorgmodulen daarvoor worden ingezet. ‘Eén kind, één plan’ houdt in dat er afstemming is
tussen de instelling en de school, wat onderwijs en behandeling betreft. Bij het maken
van het plan is de instelling leidend en ligt het primaat bij de behandeling. Volgens de
helft van de deelnemers aan de enquête vindt er gezamenlijk diagnostiek plaats, terwijl dat volgens vier op de tien niet het geval is.
Volgens de helft van de respondenten in de scholen die aan de enquête deelnamen,
hebben de school en de instelling een gezamenlijke visie op het onderwijs- en zorgaanbod, terwijl één op de drie aangeeft dat dit niet zo is. Sterke punten in het onderwijs- en zorgaanbod die in de enquête worden genoemd, zijn vooral het pedagogisch
klimaat en het realiseren van een onderwijsaanbod op maat. Uit de gevalsstudies
blijkt dat het niet gebruikelijk is dat instelling en school gezamenlijk zorg aanbieden.
Dit heeft onder meer te maken met praktische aspecten. Volgens het merendeel van
de deelnemers aan de enquête lukt het doorgaans om tegemoet te komen aan de onderwijsbehoefte van de jongeren. De gesprekken laten zien dat dit in het voortgezet
speciaal onderwijs geldt voor aanbod op het niveau van praktijkonderwijs tot en met
vmbo, maar dat het realiseren van aanbod op havo- en vwo-niveau niet of nauwelijks
haalbaar is. Daarvoor zijn afspraken met havo/vwo-scholen nodig. Er worden hoge
eisen gesteld aan de leraren, die worden geconfronteerd met veelvuldige wisselingen
in de groepen, die vooral in het vso een breed aanbod moeten verzorgen, en die met
dreigende situaties te maken kunnen krijgen.
Volgens de meerderheid van de deelnemers aan de enquête zijn er (duidelijke) afspraken over rollen en verantwoordelijkheden en over de regie bij de samenwerking
tussen instelling en school. De vraag wie de regie heeft, kon echter door relatief veel
respondenten niet worden beantwoord. Korte lijnen, communicatie, samenwerken in
het kader van één gezamenlijk plan en respect voor elkaars expertise worden genoemd als belangrijke sterke punten van de samenwerking. Een grote meerderheid
geeft aan dat er regelmatig gezamenlijk overleg is tussen school en instelling in een
multidisciplinair team en dat de voortgang van de behandeling en het onderwijsaanbod regelmatig gezamenlijk wordt geëvalueerd. Tot de aandachtspunten wordt gerekend dat er nog meer afstemming, communicatie en het werken vanuit een gezamenlijke visie mogelijk is. In zes van de tien scholen wordt de samenwerking een voorbeeld van goede samenwerking genoemd en een op de drie vindt de samenwerking op
2

sommige punten een goed voorbeeld. In de instellingen vindt twee derde de samenwerking met de school een voorbeeld van goede samenwerking en een derde vindt de
samenwerking op sommige punten een goed voorbeeld.
De deelnemers aan de gevalsstudies noemen hele korte lijnen tussen de school en de
leefgroepen als belangrijke kracht van de samenwerking. Naast dagelijks overleg
tussen leraren en de groepsleiding is er regelmatig overleg op het niveau van behandelcoördinatoren en intern begeleiders of orthopedagogen en is er structureel overleg
op directieniveau. De uitwisseling van gegevens met behulp van ICT blijkt echter
vaak niet goed te verlopen.
De positie van ouders ten opzichte van de instellingen varieert. Als jongeren aan de
ouderlijke macht zijn onttrokken, fungeert een voogd van Bureau Jeugdzorg als
plaatsvervanger. Voor zover contact met ouders mogelijk is, worden zij bij de intake
in de instellingen en vaak ook bij evaluatiebesprekingen betrokken, zo blijkt uit de
gevalsstudies. In sommige gevallen richt de behandeling zich ook op de ouders. Het
contact tussen ouders en de school is over het geheel genomen beperkt. De school
heeft vooral te maken met de groepsleiders van de leefgroep waar de jongere verblijft.
Externe samenwerking vanuit de scholen en instellingen is er vooral met Bureau
Jeugdzorg, gevolgd door de Jeugd-GGZ en kinderpsychiatrie. De communicatie met
die externe instellingen is volgens de meerderheid van de deelnemers aan de enquête
voldoende of goed. Een knelpunt dat in de gevalsstudies wordt genoemd, is dat de
externe instellingen niet deelnemen aan de aanpak in het kader van ‘Eén kind, één
plan’. Als een jongere wordt doorgeplaatst naar een andere instelling (en school), start
men daar vervolgens met een eigen variant van ‘Eén kind, één plan’. In de praktijk
zijn er relatief veel doorplaatsingen, waardoor dit een duidelijk knelpunt is.
Bij het vertrek van jongeren vindt overdracht van gegevens door scholen plaats aan
de volgende school. Doorgaans betreft het de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerling en het geleverde zorgaanbod. Indien bij de school niet bekend is waar de leerling heen gaat, kan deze informatie worden doorgegeven aan de
instelling, ouders of voogd. In de gevalsstudies wordt gesignaleerd dat het moeilijk is
om de jongeren terug te plaatsen op de school van herkomst of een plek te vinden op
een andere school voor regulier onderwijs. Scholen zijn huiverig om deze leerlingen
te plaatsen. Een eventuele indicatiestelling voor cluster 4 kost tijd en vertraagt uitstroom na beëindiging van de behandeling.
Er is relatief weinig (gezamenlijke) aandacht van scholen en instellingen voor nazorg.
Bij de scholen geeft ruim de helft van de deelnemers aan de enquête aan dat dit niet
gezamenlijk gebeurt. Bij een kwart van de scholen is het gebruikelijk dat er na de
3

overdracht nog contact is over de leerling. Uit de gevalsstudies blijkt dat scholen in
het algemeen niet goed zicht hebben op de ontwikkeling van de leerlingen, nadat ze
de school hebben verlaten. Hiervoor bestaat weinig systematische aandacht. Dit wordt
ook bemoeilijkt door de vaak grote omloopsnelheid en het ontbreken van financiële
middelen voor dergelijke activiteiten.
Aanbevelingen
Er zouden eisen moeten worden gesteld wat betreft het aanleveren van informatie aan
scholen. Het verdient aanbeveling daarbij – zowel bij instroom als bij uitstroom – van
een uniforme set van gegevens gebruik te maken, die digitaal wordt overgedragen.
Ook de (digitale) informatieoverdracht tussen scholen en instellingen dient te worden
verbeterd. Er dient nader onderzoek te komen naar de manier waarop ICT de samenwerking tussen scholen voor speciaal onderwijs en residentiële instellingen optimaal
kan ondersteunen, evenals de samenwerking met betrokken externe instellingen.
Het verdient aanbeveling de aanpak in het kader van ‘Eén kind, één plan’ uit te breiden, zodat verschillende samenwerkingsverbanden van (semi-)residentiële instellingen en scholen en ook betrokken externe instanties (zoals Bureau Jeugdzorg en GGZ)
op vergelijkbare wijze gaan werken. Tevens verdient het aanbeveling de instellingen
en scholen te stimuleren meer samen te werken op het gebied van diagnostiek en het
aanbieden van zorg. Er dient nader onderzoek te komen naar de wijzen waarop onderwijs en jeugdzorg hun inhouden en werkwijzen voor jongeren met sociale, emotionele en/of gedragsproblematiek het beste kunnen integreren.
Er zou meer tegemoet moeten worden gekomen aan leerlingen op havo- en vwo-niveau die in een (semi-)residentiële instelling zijn geplaatst. Dit vereist meer samenwerking met havo/vwo-scholen. Er zouden ook meer mogelijkheden moeten zijn om
leerlingen na afloop van hun verblijf te plaatsen op een school voor regulier onderwijs of terug te plaatsen op de school van herkomst. Daarbij zou moeten worden
voorzien in adequate handelingsadviezen en passende ondersteuning. Bij plaatsing in
het speciaal onderwijs verdient het aanbeveling tot een verkorting van de indicatieprocedure te komen, of een tijdelijke indicatie af te geven zonder indicatieprocedure.
Het verdient aanbeveling na te gaan hoe het doorplaatsen van jongeren kan worden
verminderd. Tevens zou meer en gezamenlijke aandacht moeten worden besteed aan
nazorg. Daarmee kan ook informatie worden verzameld die kan worden gebruikt voor
het evalueren en bijstellen van het aanbod aan behandeling en onderwijs.

4

1 Inleiding

1.1 Aanleiding tot en achtergrond van het onderzoek
Met de invoering van leerlinggebonden financiering is voor het speciaal onderwijs de
mogelijkheid gecreëerd om bekostiging aan te vragen voor onderwijs aan leerlingen
afkomstig uit residentiële instellingen. In de Wet op de expertisecentra is bepaald dat
daarbij sprake moet zijn van een samenwerkingsovereenkomst tussen (het bevoegd
gezag van) de school voor speciaal onderwijs en de residentiële instelling. De in het
kader van deze afspraken bekostigde plaatsen kunnen worden bezet door leerlingen
zonder dat de vereiste indicatieprocedure via de Commissie voor Indicatiestelling
wordt doorlopen. Daardoor zijn ook crisisplaatsingen mogelijk. Het gaat om jeugdigen waarbij behandeling of opvang en onderwijs vanuit één plan noodzakelijk is
vanwege de aard of de duur van de behandeling of opvang. De samenwerkingsovereenkomst betreft afspraken over gezamenlijke handelingsplanning, inhoudelijke en
organisatorische afstemming van dagprogramma en onderwijs, inzet van personeel en
taakverdeling en verdeling van verantwoordelijkheden op het niveau van management en bestuur. Er zijn ongeveer 120 scholen voor speciaal onderwijs die een samenwerkingsovereenkomst hebben met één of meer residentiële instellingen.
Het Ministerie van OCW heeft verzocht om een onderzoek naar de aard van de samenwerking op basis van ‘Eén kind, één plan’ in de residentiële praktijk. In dit onderzoeksverslag worden de resultaten daarvan gepresenteerd.

1.2 Onderzoeksvragen
Het doel van het onderzoek is inzicht te geven in de vormgeving en meerwaarde van
de aanpak ‘Eén kind, één plan’. Het Ministerie van OCW heeft voor dit onderzoek de
volgende vragen geformuleerd:
• Hoe is (de samenwerking bij) de ‘Eén kind, één plan’-aanpak in de praktijk vormgegeven?
• Hoe wordt de samenwerking in het kader van ‘Eén kind, één plan’ ervaren (meerwaarde)?
• Wat zijn (kritische) succesfactoren voor de uitwerking van de ‘Eén kind, één plan’aanpak?

5

•

Welke knelpunten ervaren onderwijs- en (jeugd)zorginstellingen bij de uitwerking
van de ‘Eén kind, één plan’-aanpak?
• Hoe zien goede voorbeelden van de ‘Eén kind, één plan’-aanpak eruit?
• Welke aanbevelingen doen onderwijs- en jeugdzorginstellingen om de samenwerking te verbeteren (inhoud, proces, randvoorwaarden)?
• Hoe kunnen het onderwijs en de (jeugd)zorg worden gefaciliteerd om de ‘Eén kind,
één plan’-aanpak vorm te geven?

1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt een beschrijving gegeven van de achtergronden bij het onderzoek. Daarin komen de doelgroepen en instellingen aan bod, evenals het beleid, de
resultaten van onderzoek en het kader voor het huidige onderzoek. Hoofdstuk 3 betreft de opzet van het onderzoek en de deelname daaraan. In hoofdstuk 4 volgt een
beschrijving van de resultaten van de telefonische enquêtes bij scholen en instellingen. In hoofdstuk 5 worden de resultaten van de gevalsstudies gepresenteerd, waarbij
goede voorbeelden van samenwerking tussen onderwijs en zorg voor jongeren in residentiële instellingen worden beschreven. In hoofdstuk 6, tot besluit, worden de conclusies geformuleerd en besproken en worden aanbevelingen gedaan voor (verbetering van) onderwijs en zorg en de samenwerking daartussen. In de bijlagen wordt
verder ingegaan op verschillende kenmerken van de samenwerkingsverbanden tussen
residentiële instellingen en scholen voor speciaal onderwijs die in de gevalsstudies
nader zijn bekeken.

6

2 Achtergrond

2.1 Inleiding
In de volgende paragrafen wordt een beknopt overzicht gegeven van de doelgroepen
van het onderzoek, van het beleid en de bekostiging en van de resultaten van onderzoek naar de kwaliteit van de voorzieningen. Tot slot worden relevante aspecten voor
het onderzoek beschreven.

2.2 De instellingen en doelgroepen
Jongeren die in verband met ernstige problemen niet bij hun ouders kunnen blijven
wonen, kunnen naar een residentiële jeugdinrichting (een instelling voor 24-uursopvang) gaan of een behandeling in dagopvang (semi-residentieel) krijgen. De variëteit
in instellingen is groot. Het gaat onder meer om instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie, justitiële jeugdinrichtingen, jeugdinternaten, voorzieningen voor verstandelijk gehandicapten, en voorzieningen voor lichamelijk gehandicapten en langdurig
zieken. Er zijn open inrichtingen en gesloten inrichtingen, opvanggroepen en behandelgroepen.
De Jeugd-GGZ bestaat uit de (voormalige) Riagg-jeugdafdelingen en kinder- en
jeugdpsychiatrische (poli)klinieken. Deze voorzieningen bieden ambulante, semimurale en intramurale diagnostiek, behandelingen en begeleiding voor jongeren en
hun ouders of verzorgers. Doorverwijzing naar de Jeugd-GGZ vindt plaats op indicatie van Bureau Jeugdzorg 1 . Daarnaast zijn er de LVG-voorzieningen, voor licht verstandelijk gehandicapten: orthopedagogische behandelcentra, kindergezinsvervangende tehuizen voor verstandelijk gehandicapten en voor licht verstandelijk gehandicapten, kinderdagcentra voor verstandelijk gehandicapten en algemene instellingen
voor gehandicapten. Van deze instellingen zijn alleen de orthopedagogische behandelcentra bedoeld voor LVG-jeugdigen. De andere voorzieningen hebben een gemengde patiëntenpopulatie 2 .

1
2

http://www.brancherapporten.minvws.nl/object_class/br_wens_jeugd-ggz.html
http://www.brancherapporten.minvws.nl/object_document/o849n16561.html

7

De jongeren in (semi-)residentiële instellingen zijn kinderen en adolescenten met
verschillende soorten problematiek, variërend van lichamelijke en verstandelijke handicaps tot ernstige psychiatrische problematiek, gedragsproblemen en crimineel gedrag. Jongeren met ernstige gedragsproblemen vormen daarbij de grootste groep. Er
zijn ongeveer 10.000 plaatsen die worden gefinancierd in het kader van de plaatsbekostiging, voor onderwijs aan jongeren uit residentiële instellingen. Daarvan worden
er ruim 8.000 tot cluster 4 van de regionale expertisecentra gerekend. Hiervan maken
ongeveer 2.750 plaatsen in Justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) deel uit. Harder, Knorth
en Zandberg (2006) geven een overzicht van specifieke kenmerken van leerlingen in
residentiële instellingen. Ook daaruit blijkt dat externaliserende gedragsproblematiek
het meest voorkomt. Vaak zijn er problemen in het gezin en is er sprake van pedagogische onmacht bij de ouders. De jongeren hebben vaak een (uitgebreide) hulpverleningsgeschiedenis, een beperkt toekomstperspectief en een gebrek aan sociale competentie. Door de aard van de plaatsen en door de aard van de leerlingenpopulatie is er
veelal een relatief groot verloop van jongeren in de residentiële instellingen.
De PIJ-maatregel (Plaatsing in een Inrichting voor Jeugdigen) is de strafrechtelijke
maatregel binnen het jeugdstrafrecht die kan worden opgelegd om jongeren die ernstige delicten hebben gepleegd voor behandeling in (justitiële) jeugdinrichtingen te
plaatsen. Voorheen werden in de justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) civielrechtelijk en
strafrechtelijk geplaatste jeugdigen samen geplaatst. Civielrechtelijke plaatsingen
gebeuren meestal op grond van onhandelbaar gedrag, waarbij het reguliere aanbod
aan jeugdzorg tekortschiet (OTS, oftewel Onder toezichtstelling). Strafrechtelijk
geplaatste jongeren zijn verdacht van of veroordeeld voor het plegen van een strafbaar feit. De overheid heeft bepaald dat deze groepen van elkaar gescheiden moeten
worden. In 2008 is gestart met de overheveling van een deel van de (plaatsen in) JJI’s
naar de ‘gesloten jeugdzorg’ of ‘Jeugdzorg Plus’ 3 . Dit op grond van de per 1 januari
2008 gewijzigde wet op de jeugdzorg. In deze wet is bepaald dat de minister van
Jeugd en Gezin verantwoordelijk is voor de uitvoering van de gesloten jeugdzorg, in
plaats van de minister van Justitie.
Van de leerlingenpopulatie in cluster 4 is 27 procent residentieel. Binnen cluster 4 is
er een grote verscheidenheid in de leerlingenpopulatie wat betreft de cognitieve mogelijkheden. Daarbij neemt de groep met hoge intelligentie sterk in omvang toe, zo
stelt de Inspectie van het Onderwijs (2007). Wat veel leerlingen in cluster 4 volgens
de Inspectie gemeen hebben, is een slechte motivatie en grote onderwijsachterstand.

3

8

Zie www.jeugdzorgplus.nl.

2.3 Beleid en bekostiging
Scholen voor speciaal onderwijs kunnen op grond van de regeling ‘plaatsbekostiging’
onderwijs verzorgen aan jongeren uit een (semi-)residentiële instelling, zonder tussenkomst van een commissie voor indicatiestelling. Deze regeling is in 2003 van
kracht geworden. Onderwijsvoorzieningen in justitiële jeugdinrichtingen worden
sindsdien tot cluster 4 van het speciaal onderwijs gerekend.
Volgens de wet komen scholen in aanmerking voor plaatsbekostiging indien zij een
samenwerkingsovereenkomst hebben met een residentiële of semi-residentiële instelling, waarbij behandeling of opvang en onderwijs vanuit één plan noodzakelijk is in
verband met de aard of de duur van de behandeling of opvang. Daarbij wordt onder
(semi-)residentiële instelling een instelling voor gehandicaptenzorg, jeugdhulpverlening, jeugdgezondheidszorg of een justitiële jeugdinrichting verstaan. Op basis van de
huidige regeling vragen scholen jaarlijks een aantal plaatsen aan voor het onderwijs
aan leerlingen die zijn geplaatst in een residentiële instelling waarmee de school een
samenwerkingsovereenkomst heeft.
Met ingang van het schooljaar 2008/2009 is de bekostigingssystematiek voor leerlingen afkomstig uit een (semi-)residentiële instelling veranderd 4 . Omdat het volgens het
ministerie van OCW in de praktijk lastig is vooraf een goede inschatting te maken
van het aantal plaatsen dat nodig is, wordt de bekostiging geharmoniseerd met de
reguliere bekostigingssystematiek. Dit houdt in dat de bekostiging wordt gebaseerd
op het aantal leerlingen afkomstig uit een (semi-)residentiële instelling waarmee de
school een samenwerkingsovereenkomst heeft, op de teldatum 1 oktober of 16 januari
(in geval van groei). Deze wijziging geldt niet voor de scholen die het onderwijs
verzorgen in de Justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s), die bijzondere bekostiging ontvangen voor residentiële plaatsen die op de teldata niet bezet zijn.
In verband met problemen bij het plaatsen van jongeren afkomstig uit een justitiële
jeugdinrichting op een school voor regulier onderwijs, kan voortaan bij het verlaten
van de JJI een één jaar geldige indicatie voor cluster 4 worden afgegeven voor deze
jongeren. Deze indicatie kan door de ouders of voogd worden aangevraagd bij de
commissie voor indicatiestelling. Hiermee is plaatsing op een school voor cluster 4
mogelijk. Indien na een jaar nog steeds sprake is van ernstige (gedrags)problematiek,
moet vervolgens het reguliere indicatietraject worden doorlopen 5 .

4 http://www.minocw.nl/actueel/nieuwsbrief/artikel/294/Wijzigingen-WEC.html
5 Besluit van 12 maart 2008 tot wijziging van onder meer het Besluit bekostiging WEC in verband
met het wegnemen van enkele knelpunten bij de leerlinggebonden financiering (Staatsblad, 2008,
89).

9

2.4 Kwaliteit van de voorzieningen
De Inspectie van het Onderwijs (2007) heeft recent een rapport uitgebracht over de
kwaliteit van het onderwijs in cluster 4 aan leerlingen met ernstige gedragsproblemen.
Daarin wordt ook aandacht besteed aan het onderwijs aan leerlingen in residentiële
voorzieningen. Daarnaast is door vier inspecties 6 gezamenlijk onderzoek gedaan naar
veiligheid in de JJI’s. Bovendien is een literatuurstudie uitgevoerd naar de veiligheid
en continuïteit van zorg in de JJI’s (Van der Laan, Maaskant, Stams, Fukkink, & Van
der Voort, 2007) en heeft de Algemene Rekenkamer (2007) een rapport uitgebracht
over detentie, behandeling en nazorg van criminele jongeren.
Kwaliteit van het onderwijs aan leerlingen met ernstige gedragsproblemen
De Inspectie van het Onderwijs (2007) heeft in 2006 de kwaliteit onderzocht van 79
scholen of afdelingen in cluster 4 van het speciaal onderwijs. Daarbij is per school of
afdeling een kwaliteitsprofiel opgesteld, dat is gebaseerd op tien kwaliteitsaspecten.
De Inspectie constateert dat de kwaliteit van het onderwijs in cluster 4 in ruim de
helft van de scholen of afdelingen onvoldoende is. Vooral de leerlingenzorg is op veel
scholen onvoldoende. Bovendien ontbreekt betrouwbare informatie over de opbrengsten van het onderwijs. Een ander probleem is dat de beginsituatie van leerlingen niet
altijd bekend is bij plaatsing in een school voor cluster 4. Dat geldt vooral bij plaatsing in een residentiële instelling. De school van herkomst geeft vaak onvoldoende
informatie en ondersteuning. Dat bemoeilijkt het opstellen van een passend onderwijsaanbod. Bij leerlingen uit residentiële instellingen is bovendien de verblijfsduur
vaak te kort om een passend onderwijsaanbod te realiseren. Een ander probleem is dat
de effectieve leertijd te vaak in de knel komt door disciplinaire en huishoudelijke
maatregelen in de residentiële voorzieningen. Ook wordt er in het plaatsingsbeleid in
de residentiële voorzieningen nauwelijks tot geen rekening gehouden met de onderwijsvraag van jongeren.
Onderwijs in residentiële instellingen
Harder et al. (2006) hebben in hun studie van de residentiële jeugdzorg ook aandacht
besteed aan onderzoek naar het onderwijs in residentiële instellingen. Zij constateren
dat daar niet veel onderzoek naar is gedaan en dat het weinige onderzoek dat wel (in
het buitenland) is uitgevoerd, kritisch is. Zo is het onderwijs in deze instellingen in
het verleden ernstig verwaarloosd, werkten onderwijsgevenden en hulpverleners
slecht samen, werd vaak niet voldaan aan de onderwijsbehoeften van de jongeren en
6

10

Inspectie Jeugdzorg, Inspectie van het Onderwijs, Inspectie voor de Gezondheidszorg en Inspectie
voor de Sanctietoepassing (2007a).

bleken zij na vertrek uit de instelling vaak weinig of geen onderwijskwalificaties te
behalen (Jackson, 1994; Lindsay & Foley, 1999). Daarnaast zou er onzekerheid zijn
over hoe het onderwijs het beste kan worden uitgevoerd en is er een zeker pessimisme
over de resultaten die bij deze doelgroep kunnen worden bereikt (Gallagher, Branna,
Jones, & Westwood, 2004). Laatstgenoemde auteurs vonden wel positieve resultaten
van onderwijs aan een kleine groep jongeren in een kindertehuis dat was gericht op
het wegnemen van een negatieve houding ten aanzien van school, het helder krijgen
van verwachtingen van de jongeren, het langzaam opbouwen van deelname aan het
onderwijs, het betrekken van de jongeren bij de planning van het onderwijs, het bieden van ondersteuning en tonen van interesse in de jongere en het ontwikkelen van
een leercultuur. Dit leidde uiteindelijk tot meer betrokkenheid, een geleidelijke gedragsverbetering en een verbetering van leerresultaten.
Justitiële jeugdinrichtingen
Speciale aandacht is er momenteel voor het functioneren van de JJI’s. Onlangs zijn
daarover verschillende rapporten uitgebracht. In een gezamenlijk rapport van vier
inspecties (Inspectie jeugdzorg e.a., 2007a) wordt geconcludeerd dat er in de JJI’s een
te groot risico is op een onveilig leef-, behandel- en werkklimaat voor jongeren en
personeel. De risico’s zijn het grootst op het gebied van opvoeding en behandeling en
op het gebied van de deskundigheid van het personeel. Daarnaast is er te weinig aandacht voor preventie van agressie en geweld. Veiligheidsbeleid is vooral reactief en
niet of nauwelijks preventief. De JJI’s slagen niet in de (her)opvoeding en behandeling op basis van individuele behoeften en problematiek van de daar verblijvende
jongeren. Behandeling vindt vaak zonder systematische diagnostische procedure
plaats. Bovendien worden nauwelijks behandelingen toegepast waarvan de effectiviteit is aangetoond. Ook Van der Laan e.a. (2007) wijzen op dit punt. Er is nauwelijks
sprake van ketenzorg: als er al behandelingen worden uitgevoerd, sluiten die niet aan
bij de zorg die na het verlaten van de inrichting wordt gegeven. De vier JJI’s die volgens de inspecties een lage risicoscore hebben, onderscheiden zich in de multidisciplinaire vormgeving van het behandelbeleid en het professionaliseringsbeleid.
De kwaliteit van het onderwijs wisselt volgens de samenwerkende inspecties sterk
van inrichting tot inrichting. Vooral op het gebied van planmatig handelen op basis
van de onderwijsbehoeften schiet het onderwijs tekort. In de samenwerking tussen
JJI’s en de scholen is er te weinig structureel en multidisciplinair overleg. Beter functionerende inrichtingen onderscheiden zich onder meer doordat zij beter rekening
houden met de ontwikkelingsbehoeften van de jongeren bij het samenstellen van de
groepen en doordat zij planmatig werken, wat tot uiting komt in het gebruik van een
leerlingvolgsysteem en in het systematisch bespreken en evalueren van handelingsplannen. Ook worden jongeren beter betrokken bij het opstellen, uitvoeren en evalue11

ren van het verblijfs- of behandelplan en er is meer aandacht voor de voorgeschiedenis en toekomstige schoolloopbaan.
De scholen die onderwijs verzorgen aan leerlingen in justitiële jeugdinrichtingen
hebben een taakgroep opgericht, de Taakgroep Justitiële Jeugdinrichtingen. Het doel
van deze taakgroep is het behartigen van de belangen van de scholen die onderwijs
geven aan deze doelgroep en het bewaken en zo nodig verbeteren van de kwaliteit
van dit onderwijs. Onderlinge afstemming tussen scholen onderling en tussen instellingen wordt van groot belang geacht, omdat veel jongeren slechts kort in een bepaalde inrichting verblijven en regelmatig in een andere inrichting worden geplaatst. Afstemming is dan ook nodig om de aanpak in het kader van ‘één kind, één plan’ te
kunnen realiseren. Subdoelen van de taakgroep zijn onder meer het bevorderen van
goede onderwijskundige afspraken tussen de scholen en het realiseren van goede
leerlingvolgsystemen binnen de justitiescholen 7 .
Effecten van residentiële zorg
Van der Laan e.a. (2007) concluderen op grond van hun literatuuronderzoek dat residentiële zorg vaak wel effectief is op de korte termijn, maar op de lange termijn minder goede resultaten oplevert. De recidive bij delinquent gedrag is vaak hoog. De
beste resultaten in residentiële hulpverlening voor jeugdigen met ernstige gedragsproblematiek lijken te worden bereikt met een behandeling die is gericht op verschillende gebieden van het functioneren, die verschillende interventievormen omvat en
die veel structuur biedt. Daarbij zijn de volgende componenten van belang: een ondersteunende omgeving, gespecialiseerde intensieve behandeling, een gedragstherapeutische benadering, gezinsinterventies, een gepland en voorbereid vertrek en nazorg. Vooral componenten in het hulpaanbod die zijn gericht op gedragsmodificatie
en op interventie in het gezin lijken bij te dragen aan positieve uitkomsten. Gezinnen
worden in de praktijk echter nog nauwelijks betrokken bij de behandeling. Ook zijn er
positieve effecten van specifieke trainingen gericht op sociaal-cognitieve en sociaalemotionele competenties van de jongeren. Andere studies wijzen uit dat positieve
uitkomsten samenhangen met een relatief kort verblijf in een residentiële setting, in
combinatie met positieve resultaten qua leervorderingen, betrokkenheid van het gezin
en nazorg (Hair, 2005; Smith, Duffee, Steinke, Huang, & Larkin, 2008).
Een meta-analyse van onderzoek naar effecten van behandelingen laat zien dat een
gedragstherapeutische aanpak en het vergroten van de betrokkenheid van het gezin op
de korte termijn de beste resultaten laat zien (Knorth, Harder, Zandberg, & Kendrick,

7

12

Zie www.lvc4.nl/read/Taakgroepen.

2008). Er is echter weinig zicht op effecten op de langere termijn, zo concluderen
dezelfde auteurs. Smith et al. (2008) stellen dat residentiële instellingen in de Verenigde Staten weinig oog hebben voor het vaststellen van de resultaten van de behandeling op de lange termijn. Knorth (2005) constateert op grond van onderzoek naar
effecten van behandelingen, dat de kans op het voortduren van probleemgedrag na de
behandeling groter is dan de kans op oplossing ervan. Daarbij wijst hij er wel op dat
kenmerken van de jongere hierbij een belangrijke rol spelen.
Gezien de risico’s van schooluitval is het van groot belang dat interventies zich niet
alleen richten op het verbeteren van het gedrag, de geestelijke gezondheid en de band
met het gezin, maar ook op het verbeteren van leerprestaties en schoolsucces (Trout,
Hagaman, Casey, Reid, & Epstein, 2008).

2.5 Drie kernaspecten
Bij de organisatie van het onderwijs en de zorg rondom leerlingen in residentiële
instellingen, zijn drie kernaspecten van belang:
• adequaat aanbod aan onderwijs en leerlingenzorg;
• adequate behandeling;
• goed functionerende samenwerking tussen betrokkenen.
Adequaat aanbod aan onderwijs en leerlingenzorg
De grote verscheidenheid in de leerlingenpopulatie in cluster 4 wat betreft de cognitieve mogelijkheden, stelt hoge eisen aan de breedte en differentiatie van het onderwijsaanbod. Bovendien moeten instellingen op de juiste manier omgaan met de doorgaans slechte motivatie en grote onderwijsachterstand van de leerlingen.
Bij het realiseren van een adequaat aanbod aan onderwijs en leerlingenzorg voor
leerlingen met gedragsproblemen, zijn vier kernaspecten van belang (Mooij &
Smeets, in press):
• een passende en uitdagende leeromgeving;
• een ondersteunende sociaal-emotionele omgeving;
• een adequaat systeem van detectie en interventie;
• de juiste ondersteuning voor leraren en voor de school.
Met behulp van een passende en uitdagende leeromgeving kan een betere aansluiting
worden gerealiseerd bij de mogelijkheden en behoeften van de leerlingen. Het doel
van de ondersteunende sociaal-emotionele omgeving is vooral preventief. Een adequaat systeem van detectie en interventie is nodig om problemen tijdig te onderken13

nen en aan te pakken. Het is van belang dat ook de ouders daarbij worden betrokken.
De juiste ondersteuning voor leraren en voor de school bestaat uit adequaat lesmateriaal en hulp en ondersteuning in de school en vanuit een bovenschoolse zorgstructuur.
Adequate behandeling
Een punt van kritiek uit de onderzoeken naar zorg in residentiële instellingen, is dat er
onvoldoende wordt gewerkt met behandelingen en programma’s die ‘evidence based’
zijn (Van der Laan e.a., 2007). De Inventgroep heeft op basis van literatuurstudie een
overzicht gemaakt van zeven criteria die kenmerkend zijn voor effectieve interventies
(Hermanns, Öry, & Schrijvers, 2005, p. 57). Een interventie is effectiever, naarmate:
• deze beter doordacht, gestructureerd en gestandaardiseerd is;
• er een beter evenwicht bestaat tussen de omvang van de problematiek en de omvang van de beschikbare inzet;
• deze meer aansluit bij de wijze waarop ouders, kinderen en jongeren zelf hun problemen ervaren;
• deze meer gericht is op het weer greep krijgen op het eigen leven van ouders, kinderen en jongeren (empowerment);
• deze beschikbaar is in de verschillende leefsituaties van ouders, kinderen en jongeren;
• deze meer werkt met overeengekomen concrete doelen;
• deze sociale netwerken rond ouders, kinderen en jongeren meer activeert.
Overigens wijzen Hermanns e.a. erop dat interventies op latere leeftijd bij jongeren
die probleemgedrag of crimineel gedrag vertonen, moeilijk te realiseren zijn en vaak
slechts beperkt succes hebben.
Samenwerking tussen instellingen
Ondersteuning door meer instellingen, waarbij multidisciplinaire teams worden ingezet en instellingen met elkaar samenwerken, vormt een belangrijke factor in het geven
van effectieve zorg aan kinderen (Maras, 2005; Mooij & Smeets, 2006, in press).
Samenwerking tussen instellingen kan bovendien een oplossing bieden voor hiaten in
het aanbod van afzonderlijke instellingen (Milbourne, Macrae, & Maguire, 2003;
Pettitt, 2003). Uit onderzoek blijken positieve effecten van samenwerking tussen
onderwijs, jeugdzorg en maatschappelijk werk en van samenwerking tussen onderwijs en de geestelijke gezondheidszorg (Milbourne, e.a., 2003; Pettitt, 2003). Verschillende onderzoeken hebben inzicht gegeven in factoren die aan de basis staan van
succesvolle samenwerking tussen instellingen (zie Sloper, 2004; Smeets, 2007; Van
der Wolf & Huizenga, 2006).

14

Enkele belangrijke randvoorwaarden zijn:
• duidelijke en realistische doelen die door alle betrokken instellingen worden onderschreven;
• een gevoel van urgentie en relevantie;
• een duidelijk handelings- en/of interventiekader, dat voortvloeit uit een heldere
visie;
• duidelijke rollen en verantwoordelijkheden, zodat alle betrokkenen weten wat van
hen wordt verwacht en waarop zij kunnen worden aangesproken;
• een realistisch verwachtingspatroon;
• betrokkenheid van medewerkers en leidinggevenden;
• sterk leiderschap;
• adequate communicatie, uitwisseling van informatie en afstemming tussen betrokkenen;
• voldoende middelen, ondersteuning en deskundigheid;
• supervisie, monitoring, evaluatie en bijsturing op basis van evaluatie.
Voor leerlingen met complexe problematiek kan een geïntegreerd onderwijs- en zorgaanbod positieve effecten opleveren (Inspectie van het Onderwijs, 2007). Er zijn
beschrijvingen van voorbeelden van een dergelijke aanpak bij dagbehandeling van
jonge kinderen (Radema, Jongepier, & Van Veen, 2006) en bij samenwerking tussen
scholen in cluster 3 en cluster 4 (Radema, Van Veen, Verheij, & Wouters, 2005). Ook
voor leerlingen in residentiële voorzieningen kan een dergelijke benadering vruchten
afwerpen. Daarbij zijn de volgende aspecten van belang:
• een gezamenlijke visie van de aanbieders van onderwijs en zorg;
• afstemming en overleg, via samenwerking in een multidisciplinair team;
• een aanbod dat gezamenlijk vorm wordt gegeven;
• aandacht voor ouderbetrokkenheid;
• nazorg.
Uit de praktijk blijkt dat inzet en motivatie van het management daarbij een belangrijke randvoorwaarde is, evenals draagvlak bij het personeel en voldoende tijd voor
implementatie.
Bij de leerlingen in de residentiële instellingen is daarnaast het toekomstperspectief
en de continuïteit van de zorg een belangrijk aandachtspunt. Na verloop van een
kortere of langere periode verlaat de leerling de residentiële instelling en gaat naar
een school voor regulier onderwijs, een school voor speciaal onderwijs of een andere
residentiële instelling. De samenwerking tussen instellingen, volgens de ‘één kind,
één plan’-aanpak, dient dan te resulteren in een passend vervolgtraject, dat aansluit bij
de eerder geboden zorg en ondersteuning.

15

De kernaspecten samengevat
Samengevat, zijn in het onderzoek naar de samenwerking rondom leerlingen in de
residentiële jeugdzorg, de volgende kernaspecten van belang:
• kwaliteit van opvang en behandeling in de residentiële instelling;
• kwaliteit van het onderwijs;
• kwaliteit van samenwerking tussen instelling en school.
Hierbij zijn de volgende thema’s relevant:
• intake en opstellen van een plan;
• onderwijs en zorg;
• samenwerking, communicatie en evaluatie;
• contact met ouders;
• overdracht en nazorg;
• randvoorwaarden.

16

3 Opzet en uitvoering van het onderzoek

3.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet gepresenteerd en wordt een overzicht
gegeven van de deelname aan de verschillende fasen van het onderzoek.

3.2 Onderzoeksopzet
Het onderzoek bestaat uit drie fasen:
1) telefonische enquête bij scholen die een samenwerkingsovereenkomst hebben met
een semi-residentiële of residentiële instelling;
2) telefonische enquête bij semi-residentiële en residentiële instellingen die het meest
samenwerken met de onder 1) geënquêteerde scholen;
3) gevalsstudies bij scholen en instellingen die een voorbeeld zijn van goede samenwerking.
De eerste fase van het onderzoek bestond uit een inventarisatie van de stand van
zaken met betrekking tot de belangrijkste aspecten van het onderwijs aan en de zorg
voor leerlingen van residentiële instellingen en de samenwerking tussen de betrokken
instellingen. Dit is gebeurd met behulp van een telefonische enquête.
Er zijn ongeveer 120 scholen voor speciaal onderwijs die een samenwerkingsovereenkomst hebben met één of meer residentiële instellingen om in het kader van
plaatsbekostiging onderwijs te verzorgen. De adresgegevens van deze scholen zijn
verkregen van Cfi van het ministerie van OCW. Allereerst zijn de scholen voor speciaal onderwijs per brief geïnformeerd over het onderzoek. Vervolgens is contact opgenomen met de directie van de scholen en is de telefonische enquête afgenomen bij een
directielid, orthopedagoge, intern begeleider of andere functionaris van de school die
betrokken is bij de samenwerking in het kader van ‘één kind één plan’. De enquête
betrof de kernaspecten die in het voorafgaande zijn uitgewerkt. Tevens is gevraagd
naar de residentiële instelling(en) waarmee de school een samenwerkingsovereenkomst heeft en naar de contactpersoon bij die instelling. Tot slot is gevraagd of men
de samenwerking als een voorbeeld van goede samenwerking beschouwt en of men
eventueel bereid zou zijn om aan de volgende onderzoeksfase deel te nemen.

17

Vervolgens zijn de instellingen aangeschreven waarvan de scholen de meeste leerlingen betrekken, waarna een telefonische enquête is afgenomen bij de genoemde contactpersoon, zoals een behandelcoördinator van deze instelling. Ook in deze gesprekken is gevraagd of men de samenwerking als een voorbeeld van goede samenwerking
beschouwt en of men eventueel bereid zou zijn om aan de volgende onderzoeksfase
deel te nemen.
Gevalsstudies
De gevalsstudies dienen om een overzicht te maken van vijf goede voorbeelden van
de aanpak van onderwijs aan en zorg voor leerlingen in residentiële instellingen en
van de samenwerking in het kader van de ‘één kind, één plan’-aanpak. Het belangrijkste criterium voor de selectie is de mate waarin het samenwerkingsverband van
school, residentiële instelling en eventuele externe zorginstellingen, de kernaspecten
heeft gerealiseerd. De selectie heeft plaatsgevonden op basis van de resultaten van de
telefonische enquêtes. Hierbij is tevens gelet op spreiding naar aard van de leerlingenpopulatie (problematiek en leeftijd).
In vijf geselecteerde samenwerkingsverbanden van residentiële instellingen en scholen voor speciaal onderwijs, zijn vraaggesprekken gehouden met vertegenwoordigers
van de school en de instelling. Daarbij is gebruik gemaakt van gestructureerde gespreksleidraden, zijn relevante documenten opgevraagd en bestudeerd en zijn waar
mogelijk dossiers van jongeren doorgenomen. Onder de deelnemers aan de gesprekken zijn directieleden, behandelcoördinatoren, orthopedagogen en een intern begeleider (zie bijlage 1) van scholen en residentiële instellingen.

3.3 Deelname aan het onderzoek
De bereidheid tot deelname aan het onderzoek was relatief hoog. Aan de telefonische
enquêtes hebben 75 scholen voor speciaal onderwijs deelgenomen en 33 instellingen.
De respons bij de scholen bedraagt 63 procent en bij de instellingen 57 procent. Tabel
3.1 geeft een overzicht van de aantallen scholen en (semi-)residentiële instellingen die
in verband met de telefonische enquêtes zijn benaderd. Ook laat de tabel de omvang
van de respons zien.

18

Tabel 3.1 – Omvang van de onderzoeksgroep ten behoeve van de telefonische enquêtes en omvang van de respons

Speciaal onderwijs
(Semi-)residentiële instellingen

totaal gebeld

respons (aantal)

respons (%)

120
58

75
33

63%
57%

Tabel 3.2 geeft een overzicht van de aantallen scholen in de onderzoeksgroep en
respondentgroep en van het responspercentage, naar schoolsoort. Bij de scholen voor
so-zmok en so/vso-zmok ligt de respons boven het gemiddelde. De enige groep die
laag scoort qua respons, is de groep scholen voor so/vso-lz/p 8 . De belangrijkste reden
voor het ontbreken van scholen in de respondentgroep is de slechte bereikbaarheid
van de betrokken functionarissen 9 . Er zijn geen aanwijzingen dat de representativiteit
van de respondentgroep hieronder heeft geleden. Ook bij de benaderde instellingen
bleek slechte bereikbaarheid van potentiële respondenten een probleem dat zowel tot
vertraging in de uitvoering als tot non-respons heeft geleid.

Tabel 3.2 – Aantallen scholen in onderzoeksgroep en respondentgroep, en responspercentage, naar schoolsoort
onderzoeksgroep

respondentgroep

% respons

so/vso-zmlk

4

2

50%

so-pi

11

6

55%

so-lz/p

27

18

67%

so/vso-lz/p

12

3

25%

so-zmok

10

8

80%

so/vso-zmok (incl. jji)

23

17

74%

vso-zmok (incl. jji)

33

21

64%

totaal

120

75

63%

Toelichting: De onderzoeksgroep bestaat uit scholen die een overeenkomst hebben om leerlingen op
grond van plaatsbekostiging te plaatsen, zonder indicatiestelling door een CvI.

8

Onder de 9 scholen in deze groep die niet aan het onderzoek deelnamen, zijn 6 vestigingen van
dezelfde school.
9 Per school (respons en non-respons) is gemiddeld 5,5 maal getracht telefonisch contact te krijgen
met iemand die de vragen in de enquête zou kunnen beantwoorden.

19

Vanuit de instellingen hebben vooral behandelcoördinatoren deelgenomen aan de
enquête. In de scholen is de respondentgroep meer divers van samenstelling. De deelnemers zijn vooral coördinatoren of managers zorg, orthopedagogen en directieleden
(zie tabel 3.3).

Tabel 3.3 – Functie van de deelnemers aan de telefonische enquêtes
scholen

instellingen

totaal

Directeur

14

2

16

Locatieleider

10

--

10

Adjunct-directeur

7

--

7

Afdelingsleider / teamleider

5

5

10

Behandelcoördinator / coördinator zorg

15

23

38

Orthopedagoog

15

1

16

Gedragswetenschapper / psycholoog

5

4

9

Intern begeleider

4

--

4

Beleidsmedewerker

--

2

2

Overig

4

--

4

totaal

79

37

116

Toelichting: De som van de opgegeven aantallen is groter dan het aantal respondenten, doordat enkelen meer dan één functie hebben genoemd.

De respons ligt bij sommige vragen lager dan het aantal deelnemers aan het onderzoek (zie hoofdstuk 4). Dat heeft ermee te maken dat niet iedereen op alle punten een
inschatting kon maken of oordeel kon geven. Bij de presentatie van resultaten is per
tabel aangegeven hoe groot de respons was bij de in de desbetreffende tabel opgenomen vragen. Bij het berekenen van de gerapporteerde percentages zijn degenen die
een vraag niet hebben beantwoord, buiten beschouwing gelaten.

20

4 Resultaten van de telefonische enquêtes

4.1 Inleiding
In dit hoofdstuk worden de resultaten gepresenteerd van de telefonische enquêtes die
zijn gehouden bij de scholen voor speciaal onderwijs en de instellingen waarvan deze
scholen de meeste leerlingen betrekken. Achtereenvolgens wordt een overzicht gegeven van de respons en achtergrondgegevens (paragraaf 4.2), de plaatsing en intake
(paragraaf 4.3), het onderwijs- en zorgaanbod (paragraaf 4.4), samenwerking, communicatie en afstemming (paragraaf 4.5), behandeling door externe instellingen en de
communicatie daarover (paragraaf 4.6) en overdracht en nazorg (paragraaf 4.7).

4.2 Achtergrondgegevens
Zoals in paragraaf 3.3 is aangegeven, hebben 75 scholen voor speciaal onderwijs en
33 instellingen aan de telefonische enquêtes deelgenomen. Tabel 4.1 laat zien dat de
aan het onderzoek deelnemende scholen bijna alle deel uitmaken van cluster 4 van het
speciaal onderwijs. Het betreft vooral zmok-scholen (46 scholen) en scholen voor
langdurig zieke kinderen met psychiatrische problematiek (21 scholen).

Tabel 4.1 – Deelnemende scholen met plaatsbekostigde leerlingen, naar so-cluster
so

so+vso

vso

totaal

Cluster 3
• zmlk

2

2

Cluster 4
• zmok

8

• pi

6

• lz/p

18

3

totaal

32

22

17

21

46
6
21

21

75

21

Qua leeftijdsgroepen waarop de scholen zich richten, zijn er verschillen binnen cluster 4. De pedologische instituten die aan de enquête deelnamen, richten zich op de sogroep, in de leeftijd van 4 tot ongeveer 13 jaar. Ook de scholen voor langdurig zieke
kinderen richten zich in meerderheid op deze leeftijdsgroep. Bij de scholen voor zeer
moeilijk opvoedbare kinderen (zmok) is de vso-groep, van 12 tot 19 jaar, in de meerderheid.
Van de 33 deelnemende instellingen zijn er 14 residentieel en 11 zowel residentieel
als semi-residentieel. De overige 8 instellingen verzorgen alleen een semi-residentieel
aanbod (tabel 4.2).

Tabel 4.2 – Type instelling; 33 respondenten (instellingen)
aantal

%

alleen semi-residentiële instelling

8

24%

alleen residentiële instelling

14

42%

zowel residentiële als semi-residentiële instelling

11

33%

Problematiek, leeftijd en verblijfsduur
De doelgroepen van de instellingen zijn breed van samenstelling, maar hebben vooral
te kampen met ernstige gedragsproblemen en/of psychiatrische problematiek. De
deelnemers aan de enquête noemen civielrechtelijk geplaatste jongeren (onder toezicht stelling, OTS), strafrechtelijk geplaatste jongeren (plaatsing in justitiële jeugdinrichting, PIJ), jongeren met ontwikkelingsstoornissen en/of hechtingsstoornissen,
jongeren met veelvuldig antisociaal gedrag en uit huis geplaatste jongeren (bij voorbeeld in verband met huiselijk geweld). De JJI’s kennen daarbij ook ‘PIJ-passanten’:
jongeren die tijdelijk zijn geplaatst in een jeugdinrichting in afwachting van definitieve plaatsing.
Tabel 4.3 geeft een beeld van de mate waarin de jongeren kampen met een aantal aan
de respondenten voorgelegde soorten van problematiek of gedrag. Sociaal-emotionele
en gedragsproblematiek zijn prominent aanwezig bij de jongeren in deze instellingen.
Alle instellingen hebben daarmee te maken. In zeven van de tien instellingen kampen
alle jongeren met sociaal-emotionele problematiek en in de helft van de instellingen
hebben alle jongeren gedragsproblemen. Ook psychiatrische problematiek komt veel
voor in de instellingen: bij negen van de tien instellingen hebben de meeste of zelfs
alle jongeren daarmee te maken. Crimineel gedrag komt bij een derde van de instel22

lingen niet voor, terwijl het bij eveneens een derde bij de meeste jongeren voorkomt.
De helft van de instellingen heeft te maken met veel jongeren met ernstige leerproblemen. Verstandelijke handicaps zijn minder gebruikelijk bij deze instellingen. Iets
meer dan de helft heeft daar helemaal niet mee te maken, terwijl bij slechts twee
instellingen veel of alle jongeren een verstandelijke handicap hebben.

Tabel 4.3 – Problematiek; aantal respondenten varieert van 32 tot 33 (instellingen)
nee

bij sommige
jongeren

bij de meeste
jongeren

bij alle jongeren

sociaal-emotionele problematiek

--

6%

24%

70%

gedragsproblematiek

--

--

48%

52%

crimineel gedrag

34%

34%

31%

--

psychiatrische problematiek

--

22%

69%

9%

ernstige leerproblemen

3%

46%

42%

9%

verstandelijke handicap

55%

39%

3%

3%

De verblijfsduur in de instelling kan variëren van 1 maand tot 7 jaar. Gemiddeld
verblijven de jongeren 15 maanden in de instelling, maar hierbij treden grote verschillen tussen instellingen op. Vooral een aantal JJI’s noemt een korte gemiddelde verblijfsduur, van ongeveer 2 tot 6 maanden. Bij andere doelgroepen ligt de gemiddelde
verblijfsduur duidelijk hoger. De respondenten uit de scholen noemen een verblijfsduur die varieert van 1 maand tot 8 jaar. Het totaalgemiddelde komt uit op ruim 18
maanden.
Qua leeftijd is de groep van 13 tot en met 16 jaar het meest vertegenwoordigd onder
de plaatsbekostigde leerlingen in de scholen (41%), gevolgd door de kinderen tot en
met 12 jaar (35%). Rond een kwart (24%) is ouder dan 16 jaar. Vanuit de instellingen
wordt de omvang van de groep tot en met 12 jaar als grootste ingeschat (46%), gevolgd door de groep van 13 tot en met 16 jaar (30%) en de groep ouder dan 16 jaar
(23%).
Vanuit de instellingen gaan de jongeren meestal naar een school op het terrein van de
instelling. Dat is bij 17 instellingen het geval. Bij 8 instellingen wordt al het onderwijs binnen de muren van de instelling gegeven. Drie instellingen geven aan dat alle
jongeren naar een school buiten het terrein van de instelling gaan. Daarnaast zijn er
nog enkele instellingen waar sprake is van een combinatie: bij 4 instellingen wordt
het onderwijs aan een deel van de jongeren binnen de instelling gegeven (de gesloten
23

opvang of behandeling), terwijl een ander deel naar een school op het terrein of naar
een school buiten het terrein gaat. Tot slot is er een instelling waarvan de jongeren
deels naar een school op het terrein gaan en deels een externe school bezoeken.

4.3 Intake
Als een jongere in een (semi-)residentiële instelling wordt geplaatst, vindt een intake
plaats door de instelling. Vervolgens vindt bij toelating tot de school waarmee de
instelling een samenwerkingsovereenkomst heeft, eveneens een intake plaats. Tabel
4.4 en 4.5 geven een beeld van de intake door respectievelijk instelling en school, wat
aspecten betreft die met het onderwijs te maken hebben.

Tabel 4.4 – Intake bij de residentiële instelling; aantal respondenten varieert van 30
tot 33 (instellingen)
nooit

bij sommige
jongeren

bij de meeste
jongeren

bij alle jongeren

overleg tussen instelling en school in
het kader van de intake bij de school

13%

3%

7%

78%

onderwijsloopbaan is bekend als
jongeren bij instelling binnenkomen

6%

18%

18%

58%

bespreking toekomstperspectief leerling, wat onderwijs betreft

43%

7%

7%

43%

Tabel 4.5 – Intake op school; aantal respondenten varieert van 72 tot 75 (scholen)
nooit

bij sommige
leerlingen

overleg met of overdracht door de
(semi-)residentiële instelling

4%

6%

7%

84%

rechtstreeks overleg / overdracht
school van herkomst

14%

24%

21%

42%

bespreking toekomstperspectief leerling, wat onderwijs betreft

32%

12%

8%

48%

24

bij de meeste bij alle leerlinleerlingen
gen

Over het merendeel van de jongeren vindt in het kader van de intake bij de school
overleg plaats tussen instelling en school. Doorgaans is men bij de instelling bekend
met de onderwijsloopbaan van jongeren die in de instelling worden geplaatst. Bij een
kwart van de instellingen is dit echter niet of onvoldoende het geval. Opvallend is dat
de bespreking van het toekomstperspectief van de jongere, voor zover het onderwijs
betreft, niet gemeengoed is. In de helft van de instellingen is het gebruikelijk om dat
bij de intake te doen en bij de andere helft is het niet gebruikelijk. Bovendien geeft
één op de drie scholen aan bij de intake nooit het toekomstperspectief van de leerling
op het gebied van onderwijs te bespreken. Op de helft van de scholen wordt dit wel
bij alle jongeren aan de orde gesteld als zij bij de school instromen. In de meeste
gevallen is bij de plaatsing van leerlingen voorzien in overleg met of overdracht door
de instelling. Rechtstreeks overleg met of overdracht door de school van herkomst
ontbreekt echter relatief vaak. Bij vier van de tien scholen is er geen overdracht of
vindt deze slechts voor sommige leerlingen plaats.

4.4 Onderwijs en zorg
Qua intelligentie en leerpotentieel is de populatie in de (semi-)residentiële instellingen gevarieerd. Leerlingen met ernstige gedragsproblematiek hebben vaak in het
verleden een forse leerachterstand opgelopen doordat zij slecht gemotiveerd zijn om
zich in te zetten op school. Velen moeten echter op een gemiddeld niveau of zelfs
hoger kunnen presteren. Het is van belang dat het aanbod aan onderwijs en zorg daarbij zo goed mogelijk aansluit.
Volgens de respondenten uit de instellingen wordt bij plaatsing in een instelling doorgaans wel rekening gehouden met de onderwijsbehoefte van de jongeren. Ook bij de
keuze van een school tijdens het verblijf in de instelling kan volgens twee derde van
de respondenten in de instellingen altijd of meestal rekening worden gehouden met de
onderwijsbehoefte. Volgens acht van de tien functionarissen van scholen lukt het
meestal of altijd om tegemoet te komen aan de onderwijsbehoefte van de instromende
leerlingen. Nagenoeg iedereen in de scholen en de meerderheid van de respondenten
in de instellingen geeft aan dat het lukt om het onderwijs- en zorgaanbod af te stemmen op de problematiek van de leerlingen. Volgens de helft van de respondenten in
de scholen en ruim de helft in de instellingen is er voor veel leerlingen zorgaanbod op
school waaraan de leerlingen uit de instelling deelnemen. In de scholen is het bovendien gebruikelijk om in een multidisciplinair team overleg te voeren over de leerlingen.

25

Tabel 4.6 – Onderwijs en zorg op school voor de leerlingen uit de instellingen; aantal
respondenten varieert van 29 tot 33 (instellingen)
nooit

bij sommige
jongeren

bij de meeste
jongeren

bij alle
jongeren

bij plaatsing in de instelling wordt rekening gehouden met de onderwijsbehoefte

6%

6%

15%

73%

bij de keuze van een school tijdens het
verblijf kan rekening worden gehouden
met de onderwijsbehoefte

17%

14%

17%

52%

er is zorgaanbod op school waaraan leerlingen uit de instelling deelnemen

35%

14%

21%

31%

het lukt om onderwijs- en zorgaanbod af te
stemmen op de problematiek van de
jongeren

--

30%

42%

27%

Tabel 4.7 – Onderwijs en zorg op school voor de leerlingen uit de instellingen; aantal
respondenten varieert van 69 tot 73 (scholen)
nooit

bij sommige
leerlingen

bij de meeste
leerlingen

bij alle
leerlingen

het lukt om tegemoet te komen aan de
onderwijsvraag / onderwijsbehoefte

--

10%

74%

16%

het lukt om onderwijs- en zorgaanbod af te
stemmen op de problematiek van de
leerlingen

--

3%

71%

26%

er is zorgaanbod op school waaraan leerlingen uit de instellingen deelnemen

26%

16%

17%

41%

er is binnen de school overleg in een
multi-disciplinair team over de leerlingen

3%

3%

7%

88%

Sterke punten in het onderwijs- en zorgaanbod die vanuit de scholen worden genoemd, zijn vooral het pedagogisch klimaat en het realiseren van een onderwijsaanbod op maat. In de instellingen noemt men vooral de nauwe samenwerking tussen
instelling en school gericht op het realiseren van een goed afgestemd aanbod.
Belangrijke aandachtspunten die in de scholen worden genoemd, zijn vooral het omgaan met gedragsproblemen, het stimuleren van de sociaal-emotionele ontwikkeling
en motivatie en het verminderen van onderwijsachterstanden en voorbereiden op
26

vervolgonderwijs en/of maatschappij. In de instellingen noemt men onder meer de
afstemming in het aanbod en het bieden van toekomstperspectief belangrijke aandachtspunten.
Er zijn ook vragen gesteld over de mate waarin aan een aantal randvoorwaarden is
voldaan die van belang zijn voor de mogelijkheid om onderwijs en zorg te bieden. In
de scholen is men doorgaans voldoende tot goed te spreken over de beschikbaarheid
van onderwijsgevend personeel, interne ondersteuning en ondersteuning vanuit de
(semi-)residentiële instellingen en de beschikbaarheid van de jongeren uit de instelling voor het onderwijs (tabel 4.8). Minder goed is men te spreken over de beschikbare voorzieningen op school, die door vier van de tien respondenten als onvoldoende
of matig worden beoordeeld. Over de ondersteuning vanuit andere externe instellingen oordeelt de helft van de deelnemers uit de scholen negatief.

Tabel 4.8 – Randvoorwaarden voor onderwijs en zorg op school voor de leerlingen
uit de instellingen; aantal respondenten varieert van 72 tot 75 (scholen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

beschikbaarheid van onderwijsgevend
personeel

15%

15%

31%

40%

beschikbaarheid van interne ondersteuning

7%

14%

40%

39%

beschikbaarheid van faciliteiten / voorzieningen op school

14%

26%

38%

22%

beschikbaarheid van deze leerlingen
voor onderwijs

--

7%

34%

59%

ondersteuning vanuit de (semi-) residentiële instellingen

5%

16%

40%

39%

ondersteuning vanuit andere externe
instellingen

14%

39%

32%

16%

Ook aan de deelnemers uit de instellingen zijn vragen gesteld over de randvoorwaarden op school die het onderwijs aan en de zorg voor deze leerlingen betreffen. In het
algemeen vindt men de beschikbaarheid van onderwijsgevend personeel, interne
ondersteuning, de deskundigheid op school en de voorzieningen op school voldoende
tot goed (zie tabel 4.9).

27

Tabel 4.9 – Randvoorwaarden voor onderwijs en zorg op school voor de leerlingen
uit de instellingen; aantal respondenten varieert van 26 tot 31 (instellingen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

beschikbaarheid van onderwijsgevend personeel op school

17%

10%

17%

55%

beschikbaarheid van interne
ondersteuning op school

8%

15%

42%

35%

faciliteiten / voorzieningen
op school

3%

17%

50%

30%

deskundigheid op school in
verband met de problematiek
van de jongeren uit de instelling

3%

16%

42%

39%

Tot besluit van dit onderdeel is de medewerkers van de instellingen gevraagd of de
jongeren vaak de school verzuimen in verband met behandeling die voorrang krijgt of
in verband met sancties. Bij een kwart gebeurt dat regelmatig en bij één instelling
zelfs vaak. Bij zeven op de tien instellingen komt dit echter weinig voor (zie tabel
4.10). De uitkomsten van deze vraag kunnen worden vergeleken met de uitkomsten
van de vraag aan scholen naar de beschikbaarheid van de leerlingen voor het onderwijs (zie tabel 4.8). Deze werd door een derde van de scholen als voldoende en door
zes op de tien als goed beoordeeld.

Tabel 4.10 – Schoolverzuim; 32 respondenten (instellingen)

schoolverzuim i.v.m. behandeling die voorrang krijgt of i.v.m.
sancties

(bijna) nooit

af en toe

regelmatig

vaak

28%

44%

25%

3%

4.5 Samenwerking, communicatie en afstemming tussen school en instelling
De vraag wie de regie heeft bij de samenwerking tussen instelling en school, kon door
vier van de tien respondenten niet worden beantwoord. Tabel 4.11 laat zien dat er
duidelijke verschillen van opvatting zijn tussen respondenten in de instellingen en in
de scholen over de vraag bij wie de regie ligt. In de instellingen zijn vier van de tien
respondenten (oftewel driekwart van de groep die de vraag beantwoordde) van me-

28

ning dat de regie bij de instelling ligt. In de scholen vindt een kwart dat de regie bij de
instelling ligt en een kwart dat de regie varieert.

Tabel 4.11 – Wie heeft de regie bij de samenwerking?
scholen

de instelling

instellingen

aantal

%

aantal

%

17

23%

14

42%

de school

5

7%

1

3%

dat varieert

20

27%

3

9%

dat is niet duidelijk

4

5%

1

3%

kan vraag niet beantwoorden

29

39%

14

42%

totaal

75

100%

33

100%

Tabel 4.12 laat de opvattingen in de scholen zien over de vraag in hoeverre er sprake
is van duidelijke afspraken tussen en een gezamenlijke aanpak door de instelling en
de school. In het merendeel van de gevallen zijn er (duidelijke) afspraken over rollen
en verantwoordelijkheden en over de regie bij de samenwerking. Ook afstemming
over deelname van jongeren aan specifiek zorgaanbod op school is in de meeste gevallen gerealiseerd.
Wat de visie op het onderwijs- en zorgaanbod en het uitvoeren van gezamenlijke diagnostiek betreft, zijn de verschillen groter. Volgens de helft van de respondenten in
de scholen is er een gezamenlijke visie van school en instelling op het onderwijs- en
zorgaanbod. Bij één op de drie is deze er echter niet en bij één op de zes is er op deelaspecten een gezamenlijke visie. In de helft van de samenwerkingsverbanden tussen
school en instelling vindt gezamenlijke diagnostiek plaats. Bij vier op de tien verbanden gebeurt dat niet.

29

Tabel 4.12 – Afspraken en gezamenlijke aanpak; aantal respondenten varieert van 69
tot 74 (scholen)

duidelijke afspraken over regie bij de samenwerking
gezamenlijke visie op onderwijs- en zorgaanbod
gezamenlijke diagnostiek
afspraken over rollen en verantwoordelijkheden
afstemming over deelname van leerlingen aan specifiek
zorgaanbod op school

nee

deels

ja

17%
32%
42%
3%
19%

13%
16%
10%
10%
1%

70%
51%
49%
88%
80%

De antwoorden vanuit de instellingen (tabel 4.13) bevestigen in grote lijnen dit beeld.
Het beeld is iets positiever wat betreft de afspraken en het bestaan van een gezamenlijke visie op het onderwijs- en zorgaanbod. Volgens zes van de tien respondenten is
er een gezamenlijke visie. De uitkomsten wat de gezamenlijke diagnostiek betreft,
komen overeen met de resultaten van de enquête in de scholen.

Tabel 4.13 – Afspraken en gezamenlijke aanpak; aantal respondenten varieert van 30
tot 33 (instellingen)

duidelijke afspraken over regie bij de samenwerking
gezamenlijke visie op onderwijs- en zorgaanbod
gezamenlijke diagnostiek
afspraken over rollen en verantwoordelijkheden
afstemming over deelname van leerlingen aan specifiek
zorgaanbod op school

nee

deels

ja

13%
22%
42%
-9%

10%
19%
7%
6%
3%

77%
59%
52%
94%
88%

Een volgend onderdeel van de samenwerking is het gezamenlijke overleg en de gezamenlijke aandacht voor evaluatie en nazorg (zie tabel 4.14 en 4.15). Een grote
meerderheid van de respondenten geeft aan dat er regelmatig gezamenlijk overleg
tussen school en instelling plaatsheeft in een multidisciplinair team en dat de voortgang van de behandeling en het onderwijsaanbod regelmatig gezamenlijk wordt geëvalueerd. Relatief weinig gezamenlijke aandacht is er voor nazorg. Bij de scholen
zegt 57 procent van de respondenten dat dit niet gezamenlijk gebeurt (tabel 4.14), bij
de instellingen 44 procent (tabel 4.15). Volgens een derde van de respondenten in de
scholen en de helft in de instellingen gebeurt dat wel regelmatig.
30

Tabel 4.14 – Gezamenlijke aanpak door school en instelling; aantal respondenten
varieert van 72 tot 74 (scholen)

gezamenlijk overleg tussen school en instelling in een
multidisciplinair team
gezamenlijke evaluatie van de voortgang van
behandeling en onderwijsaanbod
gezamenlijke aandacht voor nazorg

nee

soms

regelmatig

8%

15%

77%

11%

8%

81%

57%

13%

31%

Tabel 4.15 – Gezamenlijke aanpak door school en instelling; aantal respondenten
varieert van 32 tot 33 (instellingen)

gezamenlijk overleg tussen school en instelling in een
multidisciplinair team
gezamenlijke evaluatie van de voortgang van
behandeling en onderwijsaanbod
gezamenlijke aandacht voor nazorg

nee

soms

regelmatig

3%

9%

88%

6%

6%

88%

44%

6%

50%

In de overgrote meerderheid van de scholen vindt men de communicatie tussen de
instelling en de school voldoende tot goed en is men voldoende tot goed op de hoogte
van het behandelaanbod voor individuele leerlingen in de instelling (zie tabel 4.16).
In de instellingen oordeelt men nog iets positiever over de communicatie met de
school. In bijna alle instellingen zijn de respondenten voldoende tot goed op de hoogte van het onderwijs (zie tabel 4.17).

Tabel 4.16 – Communicatie vanuit de instelling; 74 respondenten (scholen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

communicatie tussen de instelling en de
school

3%

14%

42%

42%

op de hoogte van het behandelaanbod voor
individuele leerlingen in de instelling

4%

10%

32%

54%

31

Tabel 4.17 – Communicatie tussen de school en de instelling; 33 respondenten (instellingen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

communicatie tussen de instelling en de
school

--

18%

33%

49%

op de hoogte van het onderwijsaanbod voor
individuele leerlingen in de school

--

6%

55%

39%

Korte lijnen, communicatie, samenwerken in het kader van één gezamenlijk plan en
respect voor elkaars expertise worden zowel vanuit de scholen als vanuit de instellingen genoemd als belangrijke sterke punten van de samenwerking. Aandachtspunten
zijn dat er nog meer afstemming, communicatie en het werken vanuit een gezamenlijke visie mogelijk is. Vanuit de scholen wordt een aantal maal aangegeven dat betere afstemming tussen behandelplan en handelingsplan mogelijk is. Een aantal betrokkenen merkt op dat zorg en onderwijs in de zin van wet- en regelgeving gescheiden
werelden zijn.
Tabel 4.18 toont de antwoorden op de vraag of men de samenwerking tussen de
school en de instelling een voorbeeld van goede samenwerking vindt. Daaruit komt
een zeer positief beeld naar voren.

Tabel 4.18 – Goed voorbeeld?
scholen

instellingen

aantal

%

aantal

%

ja

43

58%

22

67%

ja, op sommige punten

25

34%

11

33%

dat weet ik niet

2

3%

--

--

nee

4

5%

--

--

totaal

74

100%

33

100%

In zes van de tien scholen wordt de samenwerking een goed voorbeeld genoemd en
een op de drie vindt de samenwerking op sommige punten een goed voorbeeld.
Slechts één op de twintig is niet positief over de samenwerking. In de instellingen is

32

het oordeel nog positiever. Daar vindt twee derde de samenwerking met de school die
voor veel van de jongeren uit de instelling onderwijs verzorgt, een voorbeeld van
goede samenwerking. Een derde vindt de samenwerking op sommige punten een
goed voorbeeld.

4.6 Externe samenwerking en communicatie
In de enquête is gevraagd naar externe instellingen waarmee men regelmatig te maken heeft in verband met de leerlingen uit de residentiële instellingen. Vanuit de
scholen wordt vooral Bureau Jeugdzorg genoemd (43 maal), gevolgd door de JeugdGGZ / kinderpsychiatrie (24 maal) en MEE (13 maal). Daarnaast noemt men onder
meer de gemeente (leerplicht), politie en reclassering. Ook de instellingen hebben
vooral te maken met Bureau Jeugdzorg (23 maal genoemd) en de Jeugd-GGZ / kinderpsychiatrie (22 maal genoemd).
De communicatie met die externe instellingen is volgens driekwart van de deelnemers
aan de enquête bij de scholen voldoende of goed. Slechts enkelen vinden de communicatie onvoldoende. Voor zover er sprake is van behandeling van leerlingen van de
school door een van de genoemde instellingen, vinden zes van de tien geënquêteerden
dat de school daarvan voldoende op de hoogte is. Vier van de tien vinden die informatie onvoldoende of matig (zie tabel 4.19).

Tabel 4.19 – Communicatie vanuit externe instellingen met de school; respectievelijk
61 en 50 respondenten (scholen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

communicatie tussen de instelling en de
school

3%

20%

46%

31%

school is op de hoogte van het behandelaanbod voor individuele leerlingen in
de instelling

16%

24%

28%

32%

Zes van de tien instellingen hebben regelmatig overleg in een multidisciplinair team
met externe instellingen. Drie van de tien hebben dat soms. Over de communicatie
met de externe instellingen is de meerderheid tevreden (zie tabel 4.20). Ook vindt de
meerderheid dat men voldoende tot goed op de hoogte is van eventuele externe behandeling. De ondersteuning door de externe instellingen wordt in het algemeen

33

eveneens voldoende tot goed genoemd. Overigens is bij een deel van de instellingen
geen sprake van externe behandeling, omdat men de behandeling zelf verzorgt. Dat
verklaart de lage respons bij twee van de drie vragen.

Tabel 4.20 – Communicatie vanuit externe instellingen met de residentiële instelling;
respectievelijk 31, 24 en 26 respondenten (instellingen)
onvoldoende

matig

voldoende

goed

--

13%

29%

58%

instelling is op de hoogte van de behandeling van individuele jongeren en
resultaten daarvan

8%

8%

29%

54%

ondersteuning door de externe instelling

8%

8%

54%

31%

communicatie tussen de instelling en de
school

4.7 Overdracht en nazorg
Het laatste onderdeel van de telefonische enquêtes heeft betrekking op de overdracht
van gegevens bij het verlaten van de school en op eventuele nazorg.
Scholen geven doorgaans informatie aan de school waar de leerling heen gaat over de
cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerling en over het geleverde
zorgaanbod (zie tabel 4.21). Meer dan de helft verstrekt bovendien regelmatig andere
informatie aan de vervolgschool. Daarbij betreft het vaak informatie over de gezinssituatie, medische gegevens, een handelingsplan of handelingsadviezen en/of informatie over de behandeling.

Tabel 4.21 – Overdracht van informatie aan school waar de leerling later heengaat;
aantal respondenten varieert van 69 tot 74 (scholen)

over cognitieve ontwikkeling / leervorderingen
over het zorgaanbod
over de sociaal-emotionele ontwikkeling
andere informatie

34

nee

soms

regelmatig

1%
6%
1%
42%

16%
20%
21%
--

82%
74%
78%
58%

Bij een kwart van de scholen is het gebruikelijk dat er na de overdracht nog contact is
over de leerling. Bij een derde gebeurt dat alleen als er vragen uit de nieuwe school
komen en een op de twaalf geeft aan dat er geen contact is. Bij de rest gebeurt dat
soms (bij voorbeeld als er problemen zijn), wisselend, of is het afhankelijk van de
school waar de leerling heen gaat.
Zoals in paragraaf 4.5 al is aangegeven, is er relatief weinig gezamenlijke aandacht
van de scholen en de residentiële instellingen voor nazorg. Bij ruim de helft van de
scholen en bijna de helft van de instellingen is daar geen gezamenlijke aandacht voor.

35

36

5 De gevalsstudies: goede voorbeelden

5.1 Inleiding
In het kader van de gevalsstudies zijn vijf samenwerkingsverbanden van residentiële
instellingen en scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs nader onder de loep genomen:
• Het Keerpunt – SO/VSO St. Jozef in Cadier en Keer;
• De Hunnerberg in Nijmegen;
• De Hoenderloo Groep – Het Hoenderloo College in Hoenderloo;
• De Mutsaersstichting – De Wijnberg in Venlo;
• De Widdonck – De Widdonckschool in Heibloem.
Het Keerpunt is een justitiële jeugdzorginstelling, die tevens gesloten jeugdzorg
(‘Jeugdzorg Plus’) aanbiedt voor jongens van 12 tot 18 jaar (met een mogelijke uitloop tot 23 jaar). SO/VSO St. Jozef verzorgt het onderwijs aan de jongeren. De Hunnerberg is een justitiële jeugdinrichting. Hier varieert de leeftijd van 12 tot 20 jaar. De
interne school in De Hunnerberg is aangesloten bij de Kristallis Scholengroep. De
Hoenderloo Groep biedt jeugdzorg voor jongeren van 10 tot 18 jaar met ernstige
gedragsproblematiek en/of sociaal-emotionele problemen. Tevens wordt gesloten
jeugdzorg ('Jeugdzorg Plus') aangeboden Het merendeel van de jongeren volgt onderwijs bij het Hoenderloo College, waarvan twee locaties zijn gevestigd op het terrein in Hoenderloo. De Mutsaersstichting verleent onder meer geïndiceerde jeugdhulpverlening en geestelijke gezondheidszorg aan kinderen en jongeren van 4 tot 18
jaar op verschillende locaties in Limburg. Op de locatie Venlo zijn er mogelijkheden
voor ambulante behandeling, dagbehandeling en residentiële opvang, zo nodig in
combinatie met speciaal onderwijs (De Wijnberg) of voortgezet speciaal onderwijs
(De Velddijk) op hetzelfde terrein. De Widdonck, tot slot, biedt residentiële hulpverlening aan jongeren van 4 tot 18 jaar met ernstige omgangsproblemen en/of gedragsstoornissen. De Widdonckschool is een school voor speciaal onderwijs op hetzelfde
terrein. In bijlage 1 is meer informatie te vinden over deze instellingen en scholen en
over de jongeren die daar verblijven en onderwijs krijgen.
In de nu volgende paragrafen worden achtereenvolgens de volgende onderwerpen beschreven: de intake en het opstellen van een plan voor behandeling en onderwijs, het
onderwijs- en zorgaanbod, de communicatie, samenwerking en evaluatie, de contacten met ouders, en overdracht en nazorg (zie ook het overzicht in bijlage 2).
37

5.2 Intake en opstellen van het plan
De gebruikelijke procedure is dat de jongere bij plaatsing in een residentiële instelling
bij binnenkomst een intake van de instelling krijgt en op één van de daarop volgende
dagen een afzonderlijke intake op de school. Hier worden achtereenvolgens de intake
door de instelling, de informatie over het onderwijsverleden, de intake door de school
en het opstellen van het (behandel)plan besproken.
Intake door de instelling
Voorafgaand aan de plaatsing heeft de instelling al een dossier ontvangen van de
plaatsende instantie. Vaak is dat Bureau Jeugdzorg (BJZ-indicatie). In geval van een
GGZ-indicatie is er een verwijzing door een arts (schoolarts of huisarts). Bij sommige
instellingen is er een wachtlijst voor de instelling of voor bepaalde groepen waar de
jongere op grond van de voorinformatie zal worden geplaatst. Doorgaans zijn bovendien crisisplaatsingen mogelijk. Bij de justitiële jeugdinrichtingen moeten jongeren
direct worden geplaatst. Vaak hebben de jongeren al een uitgebreide hulpverleningsgeschiedenis achter de rug 10 .
Op het moment waarop de jongere feitelijk wordt geplaatst, wordt een intakegesprek
bij de instelling gehouden met de jongere. Daarbij kunnen ook de ouders of voogd
aanwezig zijn, afhankelijk van de aard van de plaatsing. Bij de intake worden de
basisgegevens, de medische en de psychiatrische gegevens in kaart gebracht. Daarbij
wordt gevraagd wat de jongere heeft gedaan en wordt gesproken over de opvang of
behandeling en het toekomstperspectief. De intake vindt plaats met de behandelcoördinator. Eventueel kan in het kader van de intake ook met anderen worden gesproken,
zoals de teamleider. Voorafgaand aan de plaatsing kan er contact zijn met een functionaris van een plaatsingsbureau of met een instroomcoördinator.
Informatie over het onderwijsverleden
De beschikbaarheid en kwaliteit van informatie over het onderwijsniveau van de
instromende leerlingen is wisselend. Uit de gesprekken komt het beeld naar voren dat
dit bij een deel van de scholen van herkomst prima is geregeld, maar dat er te veel
jongeren instromen waarbij informatie ontbreekt. Scholen die de informatievoorziening goed hebben geregeld, sturen een onderwijskundig rapport. Als informatie ont-

10 Weekers (2007) geeft aan dat kinderen die bij De Widdonck worden geplaatst, gemiddeld al 6 jaar
hulp ontvangen. Zij wachten gemiddeld een half jaar op een plek bij De Widdonck. Voor kinderen
met een indicatie voor vervolghulp na de behandeling in De Widdonck, blijken de wachttijden erg
lang. Daardoor is de continuïteit van de hulpverlening niet voor iedereen gewaarborgd.

38

breekt, moet de plaatsende school zelf proberen om die informatie van de vorige
school te krijgen. Dit kost te veel tijd. Bovendien wordt ook dan niet altijd de gevraagde informatie geleverd en zijn er ook scholen waar de aangeleverde informatie
kwalitatief onder de maat is. Digitale dossiers worden zelden aangeleverd en van
warme overdracht van informatie is in de praktijk ook geen sprake. Het opvragen van
informatie bij justitiescholen is wel gemakkelijk, omdat deze scholen onderling afspraken hebben gemaakt over het gebruik van de onderwijstrajectkaart (OTK).
Als de juiste informatie over het onderwijsverleden en –niveau van de leerling ontbreekt, is het moeilijk om deze in de juiste groep of het juiste niveau te plaatsen. Dan
is verder onderzoek nodig, of moet worden geprobeerd alsnog de ontbrekende informatie te verkrijgen. Als geen onderwijskundig rapport wordt geleverd, zou het bij
basisschoolleerlingen ook al helpen als de laatste gegevens uit het leerlingvolgsysteem bekend zouden zijn bij binnenkomst van de leerling, zo wordt gesteld. Als ouders niet mogen weten waar hun kind is geplaatst, is het een probleem als bij de
school van herkomst informatie wordt opgevraagd. Eigenlijk zou Bureau Jeugdzorg
er dan voor moeten zorgen dat het didactische dossier compleet is, maar dat heeft
daar geen prioriteit, zo wordt door een van de betrokkenen gesteld.
Intake door de school
De intake door de school vindt normaalgesproken plaats in de vorm van een gesprek
met de orthopedagoge, intern begeleider of leerlingenbegeleider. Bij de intake wordt
het niveau bepaald, voor zover dat niet bekend is. Zo nodig worden daarbij toetsen
afgenomen, bij voorbeeld een IQ-toets of een toets uit het leerboek. Er wordt naar de
mogelijkheden en beperkingen van het kind gekeken en dan wordt vastgesteld wat
reëel is qua onderwijs.
Ouders worden in het algemeen niet bij de intake op school betrokken. Dat is onder
meer afhankelijk van de problematiek die tot plaatsing heeft geleid. Een deel van de
jongeren is aan de ouderlijke macht onttrokken. In dat geval is een gezinsvoogd van
Bureau Jeugdzorg aanspreekpunt. De communicatie daarmee verloopt meestal via de
instelling. Soms mogen de ouders zelfs niet weten waar hun kind is geplaatst. Ook
spelen praktische zaken een rol, zoals de reisafstand bij jongeren die uit andere delen
van het land komen. Zo nodig geven de instellingen specifieke wensen of informatie
van ouders door die tijdens de intake bij de instelling aan de orde zijn gekomen of kan
op verzoek een afspraak tussen ouders en school worden gemaakt.
De scholen gaan verschillend om met het ontbreken van de benodigde informatie. In
enkele scholen geeft men aan pas tot plaatsing over te gaan als er voldoende informatie is of wil men dat in de toekomst zo gaan doen. Dat houdt dan in dat de jongeren
39

korte tijd geen onderwijs krijgen. Andere scholen gaan meteen met het onderwijs van
start, ook als de kennis over het niveau van de leerling nog niet compleet is.
Opstellen van het plan
Na de intake wordt een plan opgesteld. Hierbij is de residentiële instelling leidend.
Dat plan kan een behandelplan of een verblijfsplan zijn, afhankelijk van de reden van
plaatsing. Daarin komen therapie, training en vrijetijdsbesteding aan bod. In het behandelplan worden doelen gesteld. Deze hebben bij voorbeeld betrekking op het verbeteren van de relationele vaardigheden, het verminderen van probleemgedrag en het
versterken van de zelfregulatie. Daarvoor worden verschillende zorgmodulen ingezet.
Behandelplannen worden opgesteld door of onder regie van de gedragsdeskundige of
behandelcoördinator. Het primaat ligt bij de behandeling. Wat de school doet, wordt
daarvan afgeleid. Bij enkele instellingen wordt een van het behandelplan afgeleid
plan gemaakt voor het onderwijs. Op basis van het dossier en de intake door de instelling en de school kan door de behandelcoördinator een behandelplan worden opgesteld waarin zowel de doelen staan die in de (leef)groep worden nagestreefd, als de
doelen van het onderwijs. Hierover kan overleg plaatsvinden tussen de behandelcoördinator en de orthopedagoge of intern begeleider van de school. Het behandelplan
wordt regelmatig geëvalueerd en zo nodig bijgesteld (zie paragraaf 5.4).
In twee van de vijf gevallen is expliciet aangegeven dat behandeling en onderwijs zijn
geïntegreerd en dat het onderwijs een module in het behandelplan vormt. Figuur 5.1
geeft een overzicht van de aanpak vanaf de aanmelding tot en met de evaluatie van de
behandeling, zoals die wordt gehanteerd door de Mutsaersstichting.
Veel van de uitstromende jongeren worden na het verlaten van de instelling doorgeplaatst naar een andere instelling. Zij kunnen niet terug naar huis. Bij sommige instellingen wordt de helft doorgeplaatst. Uit instroomonderzoek bij De Widdonck blijkt
dat 35 procent van de instroom afkomstig is uit een andere instelling (Weekers,
2006). Een knelpunt dat in de gesprekken wordt genoemd, is dat ‘Eén kind één plan’
niet landelijk hetzelfde wordt aangepakt. Alle instellingen doen dat verschillend.
Daardoor krijgen jongeren na doorplaatsing onderwijs en behandeling volgens een
ander systeem.
Ook wordt gewezen op verschillen in werkwijze van Bureau Jeugdzorg. Een instelling die met verschillende vestigingen van Bureau Jeugdzorg te maken heeft, heeft de
ervaring dat deze allemaal een andere aanpak hanteren, zelfs als ze in dezelfde provincie zijn gevestigd.

40

Figuur 5.1 – Planmatige aanpak door de Mutsaersstichting

5.3 Onderwijs en zorg
De samenwerking tussen residentiële instellingen en het speciaal onderwijs voor
plaatsbekostigde leerlingen zonder indicatie van een CvI staat in het teken van ‘één
kind één plan’. Dat vraagt om afstemming van opvang en/of behandeling in de instel41

ling en het onderwijs dat deze jongeren krijgen. We bespreken hier de uitgangspunten, de aansluiting bij het niveau van de leerlingen, specifieke aanpakken om jongeren
voor onderwijs te motiveren, gezamenlijk door instelling en school aangeboden zorg,
en een aantal knelpunten.
Uitgangspunten
Een belangrijk uitgangspunt is dat het gedrag op school, in de leefgroep en thuis goed
moet zijn. Dit wordt als een ‘drie-eenheid’ gezien, zoals dat bij een van de instellingen wordt omschreven. Men tracht dit te realiseren door de methodiek van de leefgroepen en de basishouding in die groepen door te trekken in het onderwijs en door
de pedagogische doelen op school te laten aansluiten bij de situatie in de leefgroepen.
Bij enkele instellingen wordt expliciet aangegeven dat het onderwijs wordt beschouwd als één van de behandelmodules. In andere gevallen wordt een onderwijsprogramma op maat samengesteld nadat het behandelplan is vastgesteld. Basisprincipes zijn dat leerlingen gezag moeten accepteren, dat men respect voor elkaar heeft en
dat regels en afspraken nagekomen worden. Jongeren komen zo tot rust en een aantal
loopt de opgelopen achterstand op school voor een groot deel in. Hierbij kan zich wel
het probleem voordoen dat leerlingen uit leefgroepen met verschillende typen problematiek en verschillende methodieken in de klas bij elkaar komen. Dat leidt in een
aantal gevallen tot een gezelschap in de klas dat meer gemengd is dan in de leefgroepen.
Aansluiting bij het niveau van de leerlingen
Bij de jongere groepen lukt het doorgaans goed om onderwijs aan te bieden dat aansluit bij de mogelijkheden en onderwijsbehoeften van de leerlingen. Bij de oudere
groep is dat ook bij het praktijkonderwijs en het onderwijs op vmbo-niveau doorgaans
het geval. Moeilijker is het bij leerlingen die op havo- of vwo-niveau kunnen functioneren. Daarover bestaan bij een aantal instellingen wel afspraken met havo-/vwoscholen, zodat jongeren uit die instellingen – als dat haalbaar is – op die scholen les
kunnen krijgen. Het gevoel bestaat dat er meer jongeren in de residentiële instellingen
komen die cognitief gezien op havo- of vwo-niveau mee zouden kunnen. Door hun
problematiek hebben zij wel vaak een gebrek aan motivatie en leerachterstanden. Het
is voor de vso-scholen moeilijk om voor deze jongeren het juiste aanbod te verzorgen.
Hiervoor zou een structurele oplossing moeten worden gezocht. Dit wordt als belangrijk aandachtspunt gezien. Een ander aandachtspunt dat wordt genoemd, is dat er te
weinig ruimte is voor ‘één-op-één-mogelijkheden’ voor leerlingen die niet in een
klassensituatie kunnen functioneren.

42

Onderwijs bij De Wijnberg
Het onderwijs wordt beschouwd als een geïntegreerd onderdeel van de behandeling. Het is een
module in het behandelplan van het kind. Het onderwijsaanbod is sterk afhankelijk van wat er in de
behandeling gebeurt. Als er voldoende gegevens over het kind zijn, gaan de intern begeleiders van de
school bekijken in welke groep het kind past. Dan wordt in overleg met de behandelcoördinator een
schoolbehandelplan gemaakt. Daarin worden de doelen, de aanpak, het perspectief en de schooltijden
beschreven. Ook worden de randvoorwaarden beschreven die nodig zijn om het kind te laten functioneren, evenals de observatie- en aandachtspunten. In overleg met de behandelende instelling wordt
bekeken in hoeverre het kind onderwijs kan volgen. Dit wordt gefaseerd opgebouwd, waarbij voor
kinderen zo nodig voor een deel van de tijd ontheffing van de leerplicht wordt aangevraagd. Die tijd
wordt dan besteed aan de behandeling (het trainen van schoolvoorwaardelijk gedrag) en de onderwijstijd wordt langzaam uitgebreid.
Er wordt naar gestreefd een goede inschatting te maken van het perspectief dat binnen ongeveer een
half jaar bij het kind te realiseren is. Het schoolbehandelplan is een (uitgebreid) individueel handelingsplan. Dat gaat mee tot het kind de school verlaat. De intern begeleider geeft de informatie over
nieuwe leerlingen door aan de leerkracht en bespreekt het schoolbehandelplan met de leerkracht. Bij
het onderwijs is het schoolbehandelplan leidend. Hierbij is de leerkracht proceseigenaar. Het onderwijs is gericht op de sociaal-emotionele ontwikkeling, de cognitieve ontwikkeling, de zintuiglijke en
motorische ontwikkeling, de creatieve ontwikkeling en de ontwikkeling van waarden en normen. Bij
het onderwijs wordt gewerkt met de reguliere basisschoolmethodes. Leerkrachten en ib’ers bespreken
regelmatig de voortgang van elk kind (in de leerlingenbespreking) en de gang van zaken in de klas
(in het klassenoverleg). Elke drie maanden vindt een evaluatie van de ontwikkelingen bij het kind
plaats in de evaluatiebespreking van de behandeleenheden. Daarvan wordt een samenvatting in het
schoolbehandelplan opgenomen. De leerkracht is verantwoordelijk voor het bijstellen van het
schoolbehandelplan. De organisatie van de leerlingenzorg is vastgelegd in een overzicht, waarbij
voor een aantal activiteiten (waaronder aanmelding, onderwijs, besprekingen, rapportage en uitstroom) wordt aangegeven wat er moet gebeuren, wie dat moet doen en wanneer dat moet gebeuren.

Specifieke aanpakken om jongeren voor onderwijs te motiveren
In een van de scholen bestaat een schoolvoorbereidingsproject. Dat is een klas die is
aangesloten bij twee leefgroepen (voor kinderen met adhd of pdd-nos). Leerlingen
leren hier om in een omgeving met weinig prikkels te wennen aan een schoolritme en
ze oefenen basale schoolse vaardigheden. Doel hiervan is de kinderen een rustige
start te geven wat het onderwijs betreft. In een andere school gaan de kinderen zo nodig gefaseerd naar school. Dat houdt in dat een deel van de onderwijstijd wordt besteed aan behandeling, tot het kind eraan toe is de hele dag naar school te gaan. In
dergelijke gevallen wordt ontheffing van een deel van de leerplicht gevraagd. In de
justitiële jeugdinrichtingen wordt naast de theoretische vakken veel aandacht gegeven
aan praktijkvakken en sport.

43

Onderwijs bij Het Keerpunt
Jongeren in Het Keerpunt, in de leeftijd van 12 tot rond 20 jaar, krijgen een geïntegreerd pedagogisch
dagprogramma. Iedereen moet daaraan deelnemen. Het onderwijs aan de groep in de gesloten opvang
en behandeling wordt in het gebouw van Het Keerpunt gegeven door leraren van St. Jozef. Daarnaast
worden ook pedagogisch medewerkers (de groepsleiders) van Het Keerpunt ingeschakeld bij het
onderwijs.
Er is synergie tussen behandeling en onderwijs. Het primaat ligt bij de behandeling, maar behandeling en onderwijs lopen in elkaar over. Het dagprogramma is opgesteld door de coördinatoren van het
onderwijsdagprogramma (van St. Jozef) en een gedragswetenschapper (van Het Keerpunt). De
coördinatoren van het onderwijsdagprogramma zijn verantwoordelijk voor het programma. Het
onderwijs wordt gegeven in blokken. De leefgroepen tellen 12 jongeren. Deze worden ten behoeve
van het onderwijs verdeeld in 3 groepen van 4 jongeren. Het onderwijs wordt daar afwisselend
verzorgd door 2 leraren (1 per groep van 4) en 1 pedagogisch medewerker (=groepsleider). Daardoor
raken groepsleiding en leerkracht goed op elkaar ingespeeld. De bijdrage van de pedagogisch medewerkers is erkend als onderdeel van het onderwijsdagprogramma. Zij houden zich vooral bezig met
onderwijs in praktijkvakken, in het kader van werkprojecten.
Het lukt in het algemeen goed om onderwijs te geven dat aansluit bij de mogelijkheden en onderwijsbehoeften van de leerlingen. Wel is er een probleem op het niveau van de bovenbouw havo/vwo.
Het is moeilijk op dat niveau een adequaat aanbod te verzorgen. Er is voldoende aanbod van praktijkgericht onderwijs. Samen met de roc’s wordt een traject arbeidsmarktgericht assistent aangeboden. Daarbij speelt het probleem van de stage. Die moet intern worden vervuld, omdat de leerlingen
niet van het terrein af mogen.

Gezamenlijke zorg
Het gezamenlijk aanbieden van zorg door de instelling en school is niet gebruikelijk.
Normaalgesproken zorgt de instelling voor de behandeling en verzorgt de school het
onderwijsaanbod dat daarbij aansluit. Binnen de school kan dan zo nodig wel individuele zorg worden geboden, zoals remedial teaching, motorische remedial teaching
en logopedie. In sommige gevallen wordt externe zorg ingezet, met gebruikmaking
van persoonsgebonden budgetten, of bij voorbeeld in de vorm van training in sociale
vaardigheden. Een van de scholen overlegt met het internaat over het aanbieden van
gezamenlijke zorg, zoals psychomotorische therapie en dramatherapie. Men is van
mening dat meer winst kan worden behaald als dat op elkaar wordt afgestemd. Een
voordeel is dat men gebruik kan maken van elkaars gebouwen. Een nadeel is dat de
groepsleiding niet aanwezig is als de kinderen op school zijn en dus ook niet kan
worden ingeschakeld bij gezamenlijke activiteiten.

44

Knelpunten
Een belangrijk knelpunt dat uit de gesprekken naar voren komt, is de druk op de
leraren in de scholen die onderwijs verzorgen voor plaatsbekostigde leerlingen van
residentiële instellingen. Aan deze leraren worden hoge eisen gesteld. Het verzorgen
van een aansluitend onderwijsaanbod vergt veel van hen. In de vso-scholen in cluster
4 moeten leraren vaak op een hoger niveau les kunnen geven dan waarvoor zij zijn
opgeleid. In principe hebben zij een PABO-opleiding, maar zij moeten vakken op het
niveau van voortgezet onderwijs geven. Naast hun didactische taak hebben de leraren
bovendien een zeer duidelijke pedagogische taak. Zij moeten adequaat kunnen omgaan met leerlingen met ernstige gedragsproblematiek en zij kunnen in dreigende
situaties terecht komen. Hiervoor is aanvullende training nodig, waarvoor scholen
vaak gebruik maken van de mogelijkheden (en soms ook van de financiering) van de
instellingen.
Een knelpunt dat ook regelmatig wordt genoemd, is het grote aantal wisselingen van
leerlingen in de groepen. Het hele jaar door komen er nieuwe kinderen binnen en
gaan kinderen weg. Leerkrachten ervaren dat als een extra belasting. De groepsdynamiek verandert steeds. De leerlingen hebben in het verleden vaak al zeer slechte
schoolervaringen opgedaan en zijn extra gevoelig voor die veranderingen. De veelvuldige instroom van nieuwe leerlingen vergt ook veel van de mogelijkheden van de
leerkrachten tot diagnosticerend onderwijzen.
Een ander knelpunt dat wordt gesignaleerd, is dat groepen op school in de loop van
het schooljaar vaak vol raken. De scholen die zijn verbonden aan of samenwerken
met residentiële instellingen, moeten de uit die instellingen aangeboden jongeren
opnemen en onderwijs geven. Bij volle groepen wordt het moeilijker om bij de plaatsing rekening te houden met het didactische niveau en de aard van de problematiek
van het kind.
In een aantal gevallen wordt als knelpunt gesignaleerd dat er in de zomerperiode
lange tijd geen onderwijs is. Voor kinderen die in behandeling zijn en veel structuur
nodig hebben, is het niet goed als ze zo lang de structuur van de schooldagen missen.
Bij een van de instellingen wordt erover nagedacht of daarvoor een oplossing te vinden is, bij voorbeeld door een aantal leerkrachten in te zetten tijdens de vakantieperiode. Daarin voorziet de bekostiging echter niet. In één van de instellingen wordt in de
zomervakantie gewerkt met een aangepast programma met activiteiten onder leiding
van de pedagogisch medewerkers (de groepsleiders). Inzet van leerkrachten tijdens
schoolvakantie wordt elders in het jaar gecompenseerd door extra inzet van de pedagogisch medewerkers. In een andere instelling worden in de vakantie extra activiteiten in de leefgroepen georganiseerd en zijn er veel jongeren die geheel of deels met
45

verlof gaan. Een knelpunt dat ook wordt genoemd bij een residentiële instelling die
met meer scholen samenwerkt, is dat de verschillende scholen verschillende vakantieperioden hebben. Het kost extra uren om dat in het internaat op te vangen.

5.4 Communicatie, samenwerking en evaluatie
In deze paragraaf worden achtereenvolgens de communicatie en het overleg tussen
instelling en school, de evaluatie van behandeling en onderwijs, de uitwisseling van
informatie met behulp van ICT, en knelpunten die te maken hebben met wet- en
regelgeving besproken.
Communicatie en overleg
Bij drie van de vijf bezochte samenwerkingsverbanden van scholen en instellingen
zijn de school en de instelling op hetzelfde terrein gehuisvest. Bij de andere twee
wordt het onderwijs overwegend of uitsluitend in het gebouw van de instelling gegeven. De lijnen tussen school en instelling zijn dus kort, zoals door alle betrokkenen
wordt aangegeven. Overleg vindt plaats op verschillende niveaus.
Bij alle combinaties is het zo dat de groepsleiding de leerlingen van de leefgroepen
naar school brengt of de leraren de leerlingen bij de leefgroep ophalen (in het geval
van onderwijs binnen de instelling). Daarbij wordt praktische informatie uitgewisseld,
bij voorbeeld over incidenten die zich hebben voorgedaan of over andere zaken die de
leerkracht moet weten. De hele korte lijnen tussen de school en de leefgroepen worden beschouwd als belangrijke kracht van de samenwerking. Daardoor wordt kennis
gedeeld en is er goede afstemming. In één instelling gaat de leraar in de middagpauze
mee naar de leefgroep en woont de leraar ’s middags na school in de leefgroep de
dienstoverdracht aan de late groep bij. Ook zijn er digitale dagrapportages die de leraar vóór de start van de les kan bekijken. Bij enkele instellingen wordt aan elke
jongere een vaste contactpersoon of mentor aangewezen. Dat is één van de groepsleiders.
Op het volgende niveau is er overleg tussen de behandelcoördinator en de orthopedagoge of de intern begeleider van de school. Daarin wordt overlegd over aspecten van
de ontwikkeling van de jongere en de voortgang van de behandeling. Deze personen
hebben ook een belangrijke functie in de aanpak volgens ‘Eén kind, één plan’. Op
managementniveau is gebruikelijk dat er overleg is tussen de directeur van de school
en de manager zorg of de pedagogisch directeur van de instelling. Daarin komen
zaken aan de orde die vooral de organisatie en het functioneren van de samenwerking
betreffen.
46

Evaluatie
De voortgang van de behandeling wordt op gezette tijden geëvalueerd in behandelbesprekingen. Deze vinden niet overal met dezelfde frequentie plaats. In sommige instellingen wordt elke 3 maanden geëvalueerd, terwijl in andere instellingen elke 6
maanden een dergelijke bespreking is. Ook kan de frequentie afhankelijk zijn van de
doelgroep en kan ervoor worden gekozen om de eerste bespreking relatief snel te
houden en de vervolgbesprekingen met langere tussenpozen. Naar aanleiding van
deze besprekingen wordt zo nodig het behandelplan aangepast. Bij deze besprekingen, onder leiding van de behandelcoördinator, zijn de bij de behandeling betrokken
disciplines aanwezig, evenals ouders of voogd. De school neemt in vier van de vijf
samenwerkingsverbanden deel aan de behandelbespreking. In één verband ontbreekt
de tijd daarvoor, maar levert de school wel een verslag aan en ontvangt een terugkoppeling. Naast de behandelplanbesprekingen is het gebruikelijk dat er in de scholen
regelmatig overleg is over de (ontwikkeling van de) jongeren.
In enkele samenwerkingsverbanden zijn werkgroepen gevormd die de interne procedures doornemen en voorstellen doen voor verbetering van de organisatie van de
samenwerking. Eén van de instellingen beschikt over een werkgroep die het onderwijsdagprogramma evalueert en zo nodig bijstelt.
Uitwisseling tussen school en instelling met behulp van ICT
De uitwisseling van gegevens tussen school en instelling met behulp van ICT blijkt
vaak niet goed te verlopen. In de school en instelling worden verschillende systemen
gebruikt, of het systeem is niet gebruiksvriendelijk.
In de instellingen wordt gebruik gemaakt van cliëntvolgsystemen (zoals Care4 of IJZA). Daarbij kan een overweging zijn dat Bureau Jeugdzorg en de zorgaanbieders
daar ook mee werken. Op de scholen wordt gewerkt met leerlingvolgsystemen en
administratieve systemen (bij voorbeeld incident- en verzuimregistratie). Digitale
uitwisseling van gegevens is vaak moeilijk of onmogelijk en men maakt bij de uitwisseling dan ook nog veel gebruik van gegevens op papier. In enkele instellingen is het
de bedoeling dat alles in één ICT-systeem komt. In één van de aan het onderzoek
deelnemende JJI’s is er een strikte scheiding van de computersystemen van de JJI en
de school. Er mag geen vermenging van systemen plaatsvinden, maar leerkrachten
kunnen wel het systeem van de instelling raadplegen.

47

Knelpunten als gevolg van bekostiging en wet- en regelgeving
In het algemeen is de wet- en regelgeving te veel op reguliere rec-scholen gericht, zo
is het gevoel. Plaatsbekostiging levert problemen op als leerlingen bij voorbeeld voor
ambulante behandeling in aanmerking komen in combinatie met aangepast onderwijs.
Bij één van de justitiescholen wordt aangegeven dat deze school deel uitmaakt van
een regionaal expertisecentrum, maar eigenlijk meer aansluiting zou moeten hebben
bij de andere justitiescholen in het land, omdat dat in verband met de doelgroep en
werkwijze meer voor de hand ligt. Ook wordt als knelpunt genoemd dat het voortgezet speciaal onderwijs in financieel opzicht tot het primair onderwijs wordt gerekend.
Dat geldt voor de salariëring. Een ander punt waarvan melding wordt gemaakt, betreft
de teldatum. Scholen die leerlingen verwijzen, houden deze vast tot na de teldatum,
zo wordt gesteld. Dat leidt tot bekostiging die achterblijft bij de omvang van de leerlingenpopulatie.
Er wordt nog een probleem gemeld rond het niet aansluiten van de regelgeving bij de
gedachte achter ‘Eén kind, één plan’. Zo moet de gemeente huisvesting van een
school bekostigen als een instelling een integraal aanbod wil realiseren. Als de gemeente daaraan niet meewerkt, moeten de jongeren uit de instelling elders naar
school. Een praktisch punt is ook dat er bij het vervoer van deze jongeren onderscheid
wordt gemaakt tussen leerlingenvervoer en ziekenvervoer en dat daarvoor verschillende regels gelden.

5.5 Contacten met ouders
In deze paragraaf komen de contacten tussen de ouders van de jongeren en de residentiële instelling en de contacten met de school aan bod.
Contacten tussen ouders en de residentiële instelling
De relatie tussen de ouders en de instelling is vooral afhankelijk van de aard van de
problematiek en de wijze van plaatsing van de jongere. Bij ondertoezichtstelling fungeert de voogd van Bureau Jeugdzorg als aanspreekpunt. De problematiek van de
jongere kan ook te maken hebben met de situatie thuis en het contact met de ouders.
Contact tussen instelling en ouders verloopt via de behandelcoördinator, via een trajectbegeleider of ook rechtstreeks tussen ouders en groepsleiding. Ouders of voogden
worden betrokken bij de intake door de instelling. Zij kunnen ook worden betrokken
bij het opstellen van de doelen en het behandelplan en bij de keuze voor eventuele
extra therapieën. Daarnaast is het gebruikelijk dat ouders of voogden worden uitgenodigd voor evaluatiebesprekingen bij de instelling. Enkele instellingen maken zo
48

nodig afspraken met ouders over therapie die zij moeten volgen om te voorkomen dat
het kind terugvalt. Bij één van deze instellingen worden ouders expliciet gezien als de
hulpvragers. Zij melden hun kind aan en zij moeten ook bereid zijn om aan de behandeling deel te nemen. Deze instelling heeft ook ‘bemoeizorg’ in huis en werkt met
regioteams om zorgmijders te benaderen.
Contacten tussen ouders en school
Het contact tussen ouders en de school varieert, maar is over het geheel genomen beperkt. In de eerste plaats is de residentiële instelling het primaire aanspreekpunt voor
de ouders. Voor de school vormen de groepsleiders van de leefgroep waar de jongere
verblijft de plaatsvervangende ouders. Praktische zaken worden tussen leraar en
groepsleiding besproken. Informatie over de ontwikkeling van de leerling wordt uitgewisseld tussen de orthopedagoge of intern begeleider van de school en de behandelcoördinator van de instelling. Specifieke vragen van ouders kunnen dan via de instelling aan de school worden doorgegeven. In de tweede plaats is er bij deze jongeren
doorgaans sprake van problemen in de thuissituatie. Sommige ouders mogen geen
contact met hun kind hebben of mogen zelfs niet weten waar hun kind is geplaatst. In
dergelijke gevallen treedt een gezinsvoogd op als plaatsvervanger van de ouder. In de
derde plaats wordt de communicatie met ouders nog door andere zaken belemmerd,
zoals onvoldoende betrokkenheid van de ouders bij de situatie van hun kind of doordat jongeren in sommige gevallen in een andere regio worden geplaatst, waardoor het
bezoek aan de instelling of school veel tijd kost.
In één van de bezochte scholen stelt men dat men meer contact met de ouders zou
willen hebben, maar men weet niet goed hoe dat kan worden gerealiseerd. Op deze
school worden ouders voor de rapportbesprekingen uitgenodigd, maar slechts vijf
procent bezoekt deze. Eén school heeft er bewust voor gekozen om met de ouders te
communiceren. Wel gaat dat in overleg met de behandelcoördinator. Als dat nodig
wordt gevonden, is ook iemand van de school aanwezig als de behandelcoördinator
een gesprek met de ouders van een leerling heeft, bij voorbeeld als een schoolkeuzeadvies wordt gegeven. De behandelcoördinator bewaakt het proces en behoudt het
overzicht. De school brengt haar expertise in waar dat nodig is. Er wordt ook naar
gestreefd om het schoolbehandelplan met de ouders te bespreken en door hen te laten
ondertekenen, als ze het ermee eens zijn. Deze school gaat in de toekomst ook na drie
maanden met de ouders praten over de evaluatie van het schoolbehandelplan. Daarnaast zijn er rapporten voor ouders. Een andere school neemt deel aan de evaluatiebesprekingen die regelmatig vanuit de instelling worden gevoerd met ouders of voogden. Ouders kunnen niet rechtstreeks contact opnemen met de leerkrachten. Er kunnen vanuit de school wel gesprekken met ouders worden gehouden als er iets bijzonders gebeurt of als een schooladvies wordt gegeven.
49

5.6 Overdracht en nazorg
Bij het verlaten van de instelling, dient de jongere ook de op grond van plaatsbekostiging beschikbare plek op de school voor speciaal onderwijs te verlaten. We gaan hier
in op de procedure bij uitstroom, de overdracht van gegevens, eventuele nazorg en
onderzoek bij cliënten.
Uitstroom en het vinden van een vervolgschool
Na afloop van de behandeling dient de leerling terug te gaan naar de school van herkomst of dient er een nieuwe school te worden gevonden. Het kan ook zijn dat de
jongere naar een andere instelling gaat en onderwijs gaat volgen op een school die
daaraan is verbonden. Vooral bij de JJI’s komen veelvuldige wisselingen voor en
kunnen jongeren al na een korte verblijfsperiode worden doorgeplaatst naar een andere instelling. Formeel is de school verantwoordelijk voor het vinden van een andere
school, maar dat is vaak niet haalbaar, vooral als leerlingen van buiten de regio komen. Dan wordt dat gevraagd aan ouders, aan een bemiddelingsinstantie, of aan bureau leerplicht.
Bij de wens tot terugplaatsing op de school van herkomst of bij het zoeken naar een
andere school voor regulier onderwijs stuit men vaak op het probleem dat deze scholen huiverig zijn voor het aannemen van leerlingen die uit een residentiële instelling
afkomstig zijn. Vaak hebben leerlingen door de aard van hun problematiek een forse
achterstand opgelopen. Ook gedrag en werkhouding kunnen door de reguliere school
als probleem worden gezien. Veel leerlingen komen na afloop van hun verblijf in de
instelling terecht op een so- of vso-school in cluster 4 of op een school voor speciaal
basisonderwijs. Daarbij doet zich het probleem voor dat voor het speciaal onderwijs
een procedure van indicatiestelling moet worden doorlopen, die enkele maanden tijd
kost. Voor een plek in het sbo moet een PCL-beschikking worden afgegeven. Omdat
het moeilijk is om vooraf goed in te schatten wanneer de leerling de instelling gaat
verlaten, is dat een knelpunt. Lastig is ook dat het plaatsingsbeleid van sbo-scholen
verschilt en dat plaatsing in cluster 4 nogal eens op bezwaren van ouders stuit.
Overdracht van gegevens
Bij uitstroom naar een andere instelling geeft de instelling van herkomst informatie
door aan de vervolginstelling. Dat kan gebeuren door of onder verantwoordelijkheid
van de behandelcoördinator of een individuele trajectbegeleider. Overdracht gebeurt
door het doorsturen van dossierinformatie (bij voorbeeld intake-gegevens en/of gegevens over de behandeling) of in de vorm van ‘warme’ (mondelinge) overdracht.

50

De scholen die aan een JJI zijn verbonden, hebben onderling afgesproken bij het
verstrekken van informatie over de leerlingen gebruik te maken van de onderwijstrajectkaart (OTK). Dit vergemakkelijkt de overdracht van informatie. Ook bij de overdracht naar andere scholen vanuit een JJI-school kan de OTK worden gebruikt. Leerkrachten vinden het daarnaast vaak hun verantwoordelijkheid om te zorgen voor een
goede (warme) overdracht, maar gezien het beslag dat dit op de tijd legt, kan dat vaak
niet. Het kan ook aan de pedagogisch medewerker worden overgelaten.
Ook in de andere scholen zorgt men voor overdracht van leerlinggegevens, op papier
of via warme overdracht. Scholen kunnen in plaats van rechtstreekse overdracht aan
de vervolgschool ook kiezen voor overdracht via ouders of voogd, bij voorbeeld als
nog niet duidelijk is naar welke school de jongere zal gaan. Op school hoort men ook
niet altijd waar de leerlingen naartoe gaan als ze het internaat verlaten. Bij de JJI’s is
overdracht ook mogelijk via de reclasseringsambtenaar. Een knelpunt dat wordt genoemd, is dat (sbo-)scholen allemaal hun eigen onderwijskundig rapport gebruiken.
Dat is niet erg efficiënt.
Nazorg
Door het grote aantal in- en uitschrijvingen is het vaak niet goed mogelijk om nazorg
te bieden. Men volstaat dan met overdracht van informatie aan de opnemende instelling en/of school of aan ouders of voogd. Bij één instelling wordt aangegeven dat er
in feite geen noodzaak is om nazorg te bieden. Als er problemen ontstaan, komt er
een nieuwe hulpvraag en start een nieuwe procedure. Over het geheel genomen, ontbreekt het de scholen aan systematisch zicht op hoe de leerlingen zich verder ontwikkelen. Bij plaatsing van leerlingen in het reguliere onderwijs is nazorg vanuit de scholen mogelijk via de ambulante begeleiding bij terugplaatsing (TAB). Zo houdt men
wel zicht op de ontwikkeling, maar het is niet zo dat dit systematisch wordt bijgehouden. Een aantal scholen houdt bij plaatsing op een andere so-/vso-school in de regio
vaak wel zicht op de voortgang, door de onderlinge contacten tussen de scholen. Bij
ambulante begeleiding kan zich het probleem voordoen dat leerlingen in een andere
regio terecht komen. Dan moet worden gekozen voor een alternatieve aanpak, bij
voorbeeld door ambulante begeleiding met een lagere frequentie te geven, aangevuld
met telefonisch contact, of door een regionaal expertisecentrum ter plekke in te schakelen bij de begeleiding.
Onderzoek bij cliënten
Twee van de vijf instellingen doen onderzoek bij hun cliënten na het verlaten van de
instelling (zie tekstkaders). De Hoenderloo Groep voert een ‘follow-up onderzoek’

51

uit, waarbij de jongeren en/of hun ouders op verschillende momenten worden geïnterviewd over de stand van zaken (Kroes, 2007; zie ook Van Dam & Kroes, 2006).
Follow-up onderzoek Hoenderloo Groep
De Hoenderloo Groep doet sinds 2003, samen met Praktikon, uitgebreid follow-up onderzoek bij
jongeren die de instelling hebben verlaten en bij hun ouders. Het doel van dit onderzoek is na te gaan
in hoeverre de Hoenderloo Groep slaagt in haar missie: het creëren van nieuwe kansen voor jongeren
met ernstige (gedrags)problemen, zodat zij weer goed kunnen functioneren in de samenleving. Om
dit na te gaan, zijn tien prestatie-indicatoren ontwikkeld die zijn gebaseerd op de doelen van de
instelling. Medewerkers van de Hoenderloo Groep nemen interviews af bij jongeren en hun ouders,
bij het verlaten van de instelling, een half jaar daarna en anderhalf jaar daarna. In een periode van
vier jaar (2003-2007) zijn ruim 600 interviews afgenomen (zie Kroes, 2007).
De tevredenheid van jongeren en ouders over de informatie, bejegening / groep, het behandeleffect
en de veiligheid is bij 92% voldoende. Problematisch is na vertrek vooral het sociale netwerk van de
jongeren en het – volgens de meerderheid van de ouders – voortduren van problematisch gedrag.
Over het aanbod van en de aanpak door de scholen zijn de jongeren en hun ouders redelijk tevreden.
Van de groep die de vso-school bezocht, geeft een derde aan een diploma te hebben behaald en een
kwart een certificaat. Bij het vertrek uit de instelling heeft ongeveer 90% van de jongeren werk of
gaat naar school; na een half jaar is dat het geval bij 80% en na anderhalf jaar bij ongeveer 90%.

De Mutsaersstichting voert een onderzoek naar cliënttevredenheid uit (Mutsaersstichting, 2008). De andere instellingen doen geen systematisch onderzoek naar de leefsituatie en de ontwikkelingen daarin bij de jongeren die de instelling hebben verlaten.
Dat dit niet gebeurt, wordt toegeschreven aan het ontbreken van de financiële middelen om dat te doen en/of aan het grote aantal jongeren dat in de instelling wordt geplaatst en aan de hoge omloopsnelheid. Bij De Widdonck is wel onderzoek gedaan
naar in-, door- en uitstroom en naar knelpunten (Weekers, 2006; zie paragraaf 5.2).
Onderzoek naar cliënttevredenheid Mutsaersstichting
De Mutsaersstichting doet twee maal per jaar met behulp van schriftelijke vragenlijsten onderzoek bij
actuele en uitgeschreven cliënten. De hier aangehaalde rapportage betreft de tweede helft van 2007
en geeft een beknopt overzicht van resultaten van vragenlijsten die zijn ingevuld door 47 jongeren en
142 ouders / verzorgers. De vragen hebben betrekking op de waardering van de aspecten contact en
bejegening, professionaliteit, verloop van de hulp, informatie en voortgang, en doel en resultaat.
Deze punten werden door 88% van de ouders en 82% van de jongeren positief of zeer positief gewaardeerd. Daarnaast zijn enkele stellingen toegevoegd over de wachttijd voor hulp, informatie,
medezeggenschap en de afhandeling van klachten. Daarbij werd de wachttijd voor hulp het laagst
gewaardeerd: de helft van de jongeren en bijna de helft van de ouders / verzorgers vond dat een
probleem.

52

6 Conclusies, discussie en aanbevelingen

6.1 Inleiding
Tot besluit van dit onderzoeksverslag volgt een overzicht van de belangrijkste conclusies uit het onderzoek, worden deze in een breder kader geplaatst in een discussieparagraaf en worden aanbevelingen gedaan. In het overzicht van de conclusies worden per onderwerp zowel de resultaten van de enquêtes bij 75 scholen en 33 residentiële instellingen, als de resultaten van de gevalsstudies in de vijf voorbeelden van
goede samenwerking besproken.

6.2 Conclusies
Instellingen, scholen en doelgroepen
De doelgroepen van de instellingen zijn breed van samenstelling, maar hebben vooral
te kampen met ernstige gedragsproblemen en/of psychiatrische problematiek. Dit is
bij nagenoeg alle aan het onderzoek deelnemende instellingen het geval. Bij een
derde van de instellingen is bij veel jongeren sprake van crimineel gedrag. De instellingen zorgen voor opvang (in geval van jeugddetentie/strafrechtelijke plaatsing)
en/of behandeling. De aan het onderzoek deelnemende scholen maken, op twee uitzonderingen na, deel uit van cluster 4 van het speciaal onderwijs. Het zijn vooral vsoof so/vso-scholen voor zeer moeilijk opvoedbare kinderen (zmok) of so-scholen voor
langdurig zieke kinderen met psychiatrische problematiek (lz/p). Vanuit de instellingen gaan de jongeren meestal naar een school op het terrein van de instelling. Bij een
derde van de instellingen wordt onderwijs binnen de eigen muren gegeven, omdat de
jongeren of een deel van de groep de instelling niet mogen verlaten.
Er zijn grote verschillen in verblijfsduur van de jongeren in de instellingen. Vooral bij
een aantal justitiële jeugdinrichtingen is de verblijfsduur doorgaans kort. De opgegeven gemiddelden liggen tussen ongeveer 2 en 6 maanden. Bij andere doelgroepen ligt
de gemiddelde verblijfsduur duidelijk hoger. In de scholen varieert de verblijfsduur
van 1 maand tot 8 jaar, met een gemiddelde van ruim 18 maanden. Een aantal deelnemers aan de gevalsstudies geeft aan dat er veel wisselingen zijn en dat een aanzienlijk deel van de geplaatste jongeren na kortere of langere tijd wordt doorgeplaatst naar
een andere instelling.
53

Plaatsing, intake en opstellen van het plan
Als een jongere in een (semi-)residentiële instelling wordt geplaatst, vindt een intake
plaats door de instelling. Vervolgens vindt bij toelating tot de school waarmee de instelling een samenwerkingsovereenkomst heeft, eveneens een intake plaats. Het is
gebruikelijk dat er in het kader van de intake bij de school overleg tussen instelling en
school is. De meerderheid van de deelnemers aan de enquête geeft aan dat men in de
(semi-)residentiële instellingen doorgaans bekend is met de onderwijsloopbaan van
jongeren die in de instelling worden geplaatst. Bij een kwart van de instellingen vindt
men echter dat dit niet of onvoldoende het geval is. De bespreking van het toekomstperspectief van de jongere, voor zover het onderwijs betreft, is niet gemeengoed bij
de intake in de instellingen. Dit wordt bij de helft van de instellingen aan de school
overgelaten. Van de scholen stelt een derde dit niet aan de orde in de intake.
Uit de gevalsstudies blijkt dat de beschikbaarheid en kwaliteit van informatie over het
onderwijsniveau van de instromende leerlingen wisselend is. Er stromen veel jongeren in waarbij informatie ontbreekt of kwalitatief onvoldoende is. De instelling of de
plaatsende school moet dan zelf proberen om die informatie van de vorige school te
krijgen. Dit kost veel tijd. Bovendien wordt ook dan niet altijd de gevraagde informatie geleverd of blijft deze kwalitatief onder de maat. Dan is verder onderzoek nodig
naar het niveau en de cognitieve ontwikkeling van de jongere. Dit gebeurt mede door
het afnemen van toetsen. Er bestaan bovendien veel varianten van het onderwijskundig rapport. Tussen justitiescholen is de overdracht goed geregeld, door afspraken
over het gebruik van de Onderwijstrajectkaart (OTK). Uit de enquête blijkt dat bij
vier op de tien scholen niet of slechts soms overdracht plaatsvindt door de school van
herkomst.
Na de intake wordt een behandelplan of een verblijfsplan gemaakt, afhankelijk van de
aard van de plaatsing. De aanpak volgens ‘Eén kind, één plan’ houdt in dat er afstemming is tussen de opvang en/of behandeling in de instelling en het onderwijs in de
school. Bij het maken van het plan is de residentiële instelling leidend. Het plan wordt
opgesteld door of onder regie van de gedragsdeskundige of behandelcoördinator. In
het behandelplan worden doelen gesteld. Deze hebben bij voorbeeld betrekking op
het verbeteren van de relationele vaardigheden, het verminderen van probleemgedrag
en het versterken van de zelfregulatie. Vervolgens wordt aangegeven hoe men die
doelen wil bereiken en welke zorgmodulen daarvoor worden ingezet. Het primaat ligt
bij de behandeling. Wat in de school gebeurt, wordt daarvan afgeleid. Volgens de
helft van de deelnemers aan de enquête bij scholen en instellingen vindt er gezamenlijk diagnostiek plaats, terwijl dat volgens vier op de tien niet het geval is. In twee van
de vijf bezochte goede voorbeelden is expliciet aangegeven dat behandeling en onderwijs zijn geïntegreerd. Het onderwijs vormt dan een module in het behandelplan.
54

Onderwijs en zorg
Volgens de functionarissen uit de (semi-)residentiële instellingen die aan de enquête
deelnamen, wordt bij plaatsing in een instelling doorgaans wel rekening gehouden
met de onderwijsbehoefte van de jongeren. Volgens acht van de tien functionarissen
van scholen lukt het meestal of altijd om tegemoet te komen aan de onderwijsbehoefte van de instromende leerlingen. Nagenoeg iedereen in de scholen en de meerderheid
van de respondenten in de instellingen geeft aan dat het lukt om het onderwijs- en
zorgaanbod af te stemmen op de problematiek van de leerlingen. In de scholen is het
daarbij gebruikelijk om in een multidisciplinair team overleg te voeren over de leerlingen.
Ook volgens de deelnemers aan de gevalsstudies is het in het algemeen goed mogelijk
om aan te sluiten bij het onderwijsniveau, voor zover het niveau niet hoger uitkomt
dan vmbo. Er wordt een onderwijsaanbod op maat gegeven. Men probeert aan te
sluiten bij het cognitieve niveau van de jongere, de motivatie voor school te verbeteren en leerachterstanden weg te werken. Bij leerlingen in de basisschoolleeftijd kan
worden gewerkt met reguliere basisschoolmethodes. Op het niveau van het voortgezet
onderwijs is er een ruim aanbod aan praktijkgerichte vakken, van praktijkonderwijs
tot en met vmbo. Het is echter niet of nauwelijks haalbaar in de vso-scholen om onderwijs te geven op havo- en vwo-niveau. Om dat te kunnen realiseren, zijn afspraken
met havo/vwo-scholen nodig. Bij een aantal gesprekspartners in de gevalsstudies bestaat de indruk dat het aantal jongeren met havo- of vwo-niveau in de instroom toeneemt.
Er worden hoge eisen gesteld aan de leraren, die vooral in het vso een breed aanbod
moeten verzorgen, die worden geconfronteerd met veelvuldige wisselingen in de
groepen en die met dreigende situaties te maken kunnen krijgen. In verband daarmee
wordt erop gewezen dat het vso in financieel opzicht tot het primair onderwijs wordt
gerekend, wat onder meer in de salariëring tot uiting komt.
Volgens de helft van de respondenten in de scholen hebben de school en de instelling
een gezamenlijke visie op het onderwijs- en zorgaanbod. Eén op de drie geeft echter
aan dat er geen gezamenlijke visie is. Sterke punten in het onderwijs- en zorgaanbod
die vanuit de aan de enquête deelnemende scholen worden genoemd, zijn vooral het
pedagogisch klimaat en het realiseren van een onderwijsaanbod op maat. In de instellingen noemt men vooral de nauwe samenwerking tussen instelling en school gericht
op het realiseren van een goed afgestemd aanbod als sterk punt. Uit de gevalsstudies
blijkt dat het niet gebruikelijk is dat instelling en school gezamenlijk zorg aanbieden.
Dit heeft onder meer te maken met praktische aspecten (zoals de beschikbaarheid van
personeel en de bekostiging). De integratie van behandeling en onderwijs kan worden
55

belemmerd door regelgeving. Zo vervalt de grondslag voor plaatsbekostiging als
wordt overgegaan op ambulante behandeling en is men wat de onderwijshuisvesting
op het terrein van de instelling betreft, afhankelijk van de gemeente.
In de scholen is men doorgaans voldoende tot goed te spreken over de beschikbaarheid van onderwijsgevend personeel, interne ondersteuning en ondersteuning vanuit
de instellingen. De beschikbaarheid van de jongeren uit de instelling voor het onderwijs is bijna nergens een probleem. Minder goed is men te spreken over de beschikbare voorzieningen op school, die door vier van de tien respondenten als onvoldoende
of matig worden beoordeeld. In de instellingen vindt men de beschikbaarheid van
onderwijsgevend personeel, interne ondersteuning, de deskundigheid op school en de
voorzieningen op school voldoende tot goed, zo blijkt uit de enquête.
Samenwerking, communicatie en afstemming tussen school en instelling
Volgens de meerderheid van de deelnemers aan de enquête zijn er (duidelijke) afspraken over rollen en verantwoordelijkheden en over de regie bij de samenwerking
tussen instelling en school. De vraag wie de regie heeft, kon echter door vier van de
tien respondenten niet worden beantwoord. Van de groep die deze vraag wel beantwoordde, vindt de meerderheid dat de regie bij de instelling ligt, al vond een deel van
de respondenten in de scholen dat dit varieert.
In de overgrote meerderheid van de scholen vindt men de communicatie tussen de
instelling en de school voldoende tot goed en geeft men aan voldoende tot goed op de
hoogte te zijn van het behandelaanbod voor individuele leerlingen in de instelling. In
de instellingen oordeelt men nog iets positiever over de communicatie met de school.
In bijna alle instellingen zijn de respondenten van mening dat zij voldoende tot goed
op de hoogte zijn van het onderwijs. Een grote meerderheid geeft aan dat er regelmatig gezamenlijk overleg tussen school en instelling plaats heeft in een multidisciplinair team en dat de voortgang van de behandeling en het onderwijsaanbod regelmatig
gezamenlijk wordt geëvalueerd.
Korte lijnen, communicatie, samenwerken in het kader van één gezamenlijk plan en
respect voor elkaars expertise worden zowel vanuit de scholen als vanuit de instellingen genoemd als belangrijke sterke punten van de samenwerking. Uit aandachtspunten die worden genoemd, blijkt dat er nog meer afstemming, communicatie en het
werken vanuit een gezamenlijke visie mogelijk is. In zes van de tien scholen wordt de
samenwerking in het kader van ‘Eén kind, één plan’ een voorbeeld van goede samenwerking genoemd en een op de drie vindt de samenwerking op sommige punten een
goed voorbeeld. Slechts één op de twintig is niet positief over de samenwerking. In de
instellingen is het oordeel nog positiever. Daar vindt twee derde de samenwerking
56

een voorbeeld van goede samenwerking. Een derde vindt de samenwerking op sommige punten een goed voorbeeld.
De gesprekken in het kader van de gevalsstudies laten zien dat de lijnen tussen school
en instelling kort zijn. Overleg vindt plaats op verschillende niveaus. De leraren en de
groepsleiding wisselen informatie uit als de jongeren naar school worden gebracht of
bij de leefgroepen worden opgehaald en als de jongeren teruggaan naar hun leefgroep. Hele korte lijnen tussen de school en de leefgroepen worden beschouwd als
belangrijke kracht van de samenwerking. Daardoor wordt kennis gedeeld en is er
goede afstemming. Daarnaast is er doorgaans structureel overleg tussen de behandelcoördinatoren van de instelling en de orthopedagoge of intern begeleider van de
school en is er overleg op directieniveau. In enkele samenwerkingsverbanden zijn
werkgroepen gevormd die de interne procedures doornemen en voorstellen doen voor
verbetering van de organisatie van de samenwerking.
De uitwisseling van gegevens tussen school en instelling met behulp van ICT blijkt
vaak niet goed te verlopen, zo laten de gevalsstudies zien. In de school en instelling
worden verschillende systemen gebruikt, of het systeem is niet gebruiksvriendelijk.
De uitwisseling verloopt vooral mondeling en/of via papieren dossiers.
Contacten met ouders
De positie van ouders ten opzichte van de instellingen varieert. Vaak is er sprake van
problemen thuis. Als jongeren aan de ouderlijke macht zijn onttrokken, fungeert een
voogd van Bureau Jeugdzorg als plaatsvervanger. Sommige ouders mogen zelfs niet
weten waar hun kind is geplaatst. Waar wel contact met ouders mogelijk is, worden
zij bij de intake in de instellingen en doorgaans ook bij evaluatiebesprekingen betrokken. In sommige gevallen zijn de ouders hulpvrager en kan de behandeling zich ook
op hen richten.
Het contact tussen ouders en de school is over het geheel genomen beperkt. De residentiële instelling vormt het primaire aanspreekpunt voor de ouders. Voor de school
vormen de groepsleiders van de leefgroep waar de jongere verblijft de plaatsvervangende ouders. Contact met ouders kan er dan wel zijn bij evaluatiebesprekingen in de
instelling waaraan de school deelneemt. Het beleid op dit terrein verschilt tussen de
scholen. De ene school kiest expliciet voor contact met ouders, terwijl de andere
school dit aan de instelling overlaat. Ook zijn er signalen dat scholen meer contact
willen, maar dit moeilijk te realiseren blijkt. Ook praktische problemen zijn van invloed op de mogelijkheden om ouders te betrekken bij school, zoals reisafstanden.
Bovendien tonen sommige ouders weinig interesse in de ontwikkeling van hun kind
op school, zo is de ervaring.
57

Externe samenwerking en communicatie
Externe samenwerking vanuit de scholen en instellingen is er vooral met Bureau
Jeugdzorg, gevolgd door de Jeugd-GGZ en kinderpsychiatrie. De communicatie met
die externe instellingen is volgens driekwart van de deelnemers aan de enquête bij de
scholen voldoende of goed. Ook in de instellingen is de meerderheid tevreden over de
samenwerking met externe instanties in de zorg. Een knelpunt dat in de gevalsstudies
wordt genoemd, is dat er verschillen in werkwijze zijn tussen verschillende vestigingen van Bureau Jeugdzorg. Bovendien nemen de externe instellingen niet deel aan de
aanpak in het kader van ‘Eén kind, één plan’. Ook wordt de wens geuit dat Bureau
Jeugdzorg informatie opvraagt bij de school van herkomst in die gevallen waarin het
moeilijk is voor de plaatsende school om informatie te krijgen van de school van herkomst.
Een ander belangrijk knelpunt dat in de gesprekken naar voren komt, is dat ‘Eén kind,
één plan’ niet overal op dezelfde manier wordt aangepakt. De gezamenlijke werkwijze is beperkt tot een bepaald samenwerkingsverband van een (semi-)residentiële instelling en één of meer daarmee samenwerkende scholen (voor so en/of vso). Als een
jongere wordt doorgeplaatst naar een andere instelling, start men daar vervolgens met
een eigen variant van ‘Eén kind, één plan’. In de praktijk zijn er relatief veel doorplaatsingen, waardoor dit een duidelijk knelpunt is.
Overdracht en nazorg
Bij het vertrek van jongeren geven scholen doorgaans informatie aan de school waar
de leerling heen gaat over de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van de
leerling en over het geleverde zorgaanbod. Indien bij de school niet bekend is waar de
leerling heen gaat, kan deze informatie worden doorgegeven aan de residentiële instelling, ouders of voogd. In de gevalsstudies wordt gesignaleerd dat het moeilijk is
om de jongeren terug te plaatsen op de school van herkomst of een plek te vinden op
een andere school voor regulier onderwijs. Scholen zijn huiverig om deze leerlingen
te plaatsen. Een eventuele indicatiestelling voor cluster 4 kost tijd en vertraagt uitstroom na beëindiging van de behandeling.
Bij een kwart van de scholen is het gebruikelijk dat er na de overdracht nog contact is
over de leerling. Er is relatief weinig gezamenlijke aandacht van instellingen en scholen voor nazorg. Bij de scholen geeft ruim de helft van de deelnemers aan de enquête
aan dat dit niet gezamenlijk gebeurt. Uit de gevalsstudies blijkt dat scholen in het
algemeen niet goed zicht hebben op de verdere ontwikkeling van de leerlingen, nadat
ze de instelling en school hebben verlaten. Hiervoor bestaat weinig systematische
aandacht. Dit wordt ook bemoeilijkt door de vaak grote omloopsnelheid en het ont58

breken van financiële middelen voor dergelijke activiteiten. Ook weet men niet altijd
waar de jongere heen gaat. Enkele instellingen voeren wel cliëntenonderzoek uit bij
jongeren en ouders, om na te gaan hoe de situatie van de jongeren zich na hun vertrek
ontwikkelt of om de tevredenheid over verblijf en behandeling te peilen.

6.3 Discussie
De jongeren in de residentiële en semi-residentiële instellingen vormen een moeilijke
groep voor de onderwijsinstellingen. Het gaat vooral om jongeren met externaliserende problematiek, er is vaak sprake van onmacht bij de ouders en de jongeren hebben
veelal een beperkt toekomstperspectief. Daarbij komt dat hun verblijf op school doorgaans vrij kort is en de school bij instroom vaak onvoldoende informatie ontvangt van
de school van herkomst. De cognitieve mogelijkheden van de jongeren variëren.
Vaak hebben zij een leerachterstand opgelopen en zijn zij onvoldoende gemotiveerd
voor school. Het is van belang dat het aanbod aan onderwijs en zorg daarbij zo goed
mogelijk aansluit en dat deze jongeren worden gestimuleerd om te leren.
De scholen werken samen met de instellingen aan het verminderen van de problematiek van de jongeren en zij trachten zoveel mogelijk onderwijs op maat te leveren.
Over de resultaten daarvan is men in de scholen tamelijk positief. Dit ondanks de
zwaarte van de problematiek, de vaak ontoereikende informatie en minder positieve
berichten van de Inspectie van het onderwijs naar aanleiding van onderzoek naar de
kwaliteit van het onderwijs in cluster 4 van de expertisecentra (Inspectie van het
onderwijs, 2007). Een probleem dat in de scholen wordt gesignaleerd, is het aansluiten bij het cognitieve niveau van de jongeren die afkomstig zijn van havo of vwo. Het
bieden van onderwijs op maat overstijgt dan doorgaans de mogelijkheden van het
voortgezet speciaal onderwijs, waar de jongeren op basis van plaatsbekostiging onderwijs krijgen. Hiervoor zou een oplossing moeten worden gezocht, zeker als deze
groep in omvang toeneemt, zoals in de praktijk wordt gesignaleerd en zoals ook de
Inspectie van het onderwijs (2007) constateerde.
Een probleem bij het verlaten van de instelling, na afronding van de behandeling, is
dat terugplaatsing op de school van herkomst of plaatsing op een andere school voor
regulier onderwijs vaak moeilijk of onmogelijk blijkt. Scholen schrikken ervoor terug
om leerlingen uit residentiële instellingen op te nemen. Hier zou meer moeten worden
gekeken naar de mogelijkheden die de jongere heeft en er zou moeten worden getracht om door middel van een combinatie van handelingsadviezen en ondersteuning
een vervolg in het reguliere onderwijs mogelijk te maken. Na het verlaten van de
school die is verbonden aan de (semi-)residentiële instelling, raken de jongeren door-

59

gaans uit het zicht. Daardoor heeft de school meestal weinig of geen terugkoppeling
over het effect van het geboden onderwijs.
Een probleem is ook dat jongeren uit een instelling vaak worden doorgeplaatst naar
een andere instelling. Hierdoor gaat de continuïteit in de aanpak verloren. In verband
daarmee is in het onderzoek opgemerkt dat de aanpak ‘Eén kind, één plan’ zich beperkt tot individuele samenwerkingsverbanden van een instelling en één of meer
scholen. Gaat de jongere naar een andere instelling, dan begint de cyclus opnieuw,
volgens een andere ‘Eén kind, één plan’-aanpak. Er zou winst te behalen zijn, als de
aanpak landelijk gezien meer uniform zou zijn. Ook de werkwijzen van de Bureaus
Jeugdzorg blijken van regio tot regio te verschillen. Bovendien participeren zij niet in
de ‘Eén kind, één plan’-benadering. Om ‘Eén kind, één plan’ in de praktijk beter te
laten functioneren, is het bovendien van belang dat de informatie-uitwisseling aanzienlijk wordt verbeterd. Dit betreft de informatie-uitwisseling tussen scholen, die via
een uniform en liefst digitaal dossier zou moeten verlopen, zoals het Elektronisch
Leerdossier, en de informatie-uitwisseling tussen instanties die zich bezig houden met
de jongeren die in de (semi-)residentiële instellingen worden behandeld en/of opgenomen. Daarbij zou het digitale kinddossier een belangrijke verbetering kunnen zijn.
Dan moeten ook bevoegdheden worden geregeld om dat te raadplegen.
Een aantal betrokkenen merkt op dat zorg en onderwijs in de zin van wet- en regelgeving gescheiden werelden zijn. Dit maakt het moeilijker om een geïntegreerde aanpak
van behandeling en onderwijs aan te bieden. Hierbij spelen praktische zaken een rol,
zoals bekostiging en huisvesting. Ook is er weinig zorgaanbod dat door instelling en
school gezamenlijk wordt verzorgd. Weliswaar is er een goede communicatie tussen
school en instelling, maar integratie van behandeling en onderwijs is daarmee nog
niet overal gerealiseerd. De regie van de samenwerking ligt op veel punten bij de
instelling en wat er op school gebeurt is mede afhankelijk van wat er in de instelling
gebeurt.
Enkele constateringen die door de Inspectie van het onderwijs (2007) zijn gedaan
naar aanleiding van onderzoek naar het onderwijs aan leerlingen uit residentiële instellingen, komen uit dit onderzoek niet als knelpunt naar voren. Zo constateerde de
Inspectie dat de effectieve leertijd te vaak in de knel komt doordat behandeling voorrang krijgt op het onderwijs. Dit wordt niet onderschreven door de resultaten van de
enquêtes. Ook stelde de Inspectie dat er in het plaatsingsbeleid nauwelijks rekening
wordt gehouden met de onderwijsvraag van de jongeren. In de scholen wordt dit niet
zozeer als probleem gezien. Wel is een probleem dat men in het algemeen te weinig
mogelijkheden heeft om een passend onderwijsaanbod te verzorgen voor jongeren die
op havo- of vwo-niveau kunnen functioneren.

60

6.4 Aanbevelingen
Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek kunnen verschillende aanbevelingen worden gedaan. In deze paragraaf worden belangrijke uitkomsten van het onderzoek kort herhaald en voorzien van aanbevelingen voor verbetering.
Plaatsing, intake en opstellen van het plan
Te vaak ontbreekt informatie over het schoolverleden en de leervorderingen van instromende jongeren of schiet deze tekort. Er wordt nauwelijks digitale informatie aangeleverd en er zijn vele varianten van het onderwijskundig rapport. Aan de school van
herkomst zouden daarom eisen moeten worden gesteld wat betreft het leveren van
informatie over de jongeren, aan de plaatsende school of instelling of aan de plaatsende instantie. Het verdient aanbeveling bij de uitwisseling van leerlinggegevens gebruik te maken van een uniforme set van gegevens die digitaal wordt overgedragen,
bij voorbeeld via het Elektronisch Leerdossier.
De aanpak in het kader van ‘Eén kind, één plan’ verschilt van samenwerkingsverband
tot samenwerkingsverband, waardoor bij doorplaatsing steeds nieuwe plannen worden gemaakt. Bovendien participeren andere instanties (zoals Bureau Jeugdzorg en
GGZ) niet in ‘Eén kind, één plan’. Er dient nader onderzoek te komen naar de wijzen
waarop onderwijs en jeugdzorg hun inhouden en werkwijzen voor jongeren met sociale, emotionele en/of gedragsproblematiek het beste kunnen integreren. Het verdient
aanbeveling dat de aanpak in het kader van ‘Eén kind, één plan’ wordt uitgebreid, zodat verschillende samenwerkingsverbanden van instellingen en scholen en ook hierbij
betrokken externe instanties op vergelijkbare wijze gaan werken.
Onderwijs en zorg
Het is voor de vso-scholen moeilijk om een passend onderwijsaanbod te realiseren
voor instromende jongeren die op havo/vwo-niveau (kunnen) functioneren. Er zouden
dus meer mogelijkheden moeten komen om tegemoet te komen aan leerlingen op
havo- en vwo-niveau die in een residentiële instelling zijn geplaatst. Dit kan worden
gerealiseerd door meer samenwerking met havo/vwo-scholen tot stand te brengen.
Samenwerking, communicatie en afstemming
Veel deelnemers aan de enquête konden niet aangeven wie de regie heeft bij de samenwerking tussen instelling en school. Een derde heeft geen gezamenlijke visie op
het onderwijs- en zorgaanbod, bijna de helft voert geen gezamenlijke diagnostiek uit
en het is niet gebruikelijk dat er een gezamenlijk zorgaanbod is. Het verdient aanbe61

veling de instellingen en scholen te stimuleren hun samenwerking in het kader van
‘Eén kind, één plan’ uit te breiden, zodat diagnostiek en het aanbieden van zorg meer
gezamenlijk verlopen. Er dient nader onderzoek te komen naar de wijze waarop de
regie in de samenwerking tussen scholen voor speciaal onderwijs en residentiële instellingen optimaal kan worden gerealiseerd.
De digitale uitwisseling van gegevens tussen de samenwerkende scholen en instellingen blijkt beperkt of zelfs onmogelijk te zijn. Daarom dient de informatieoverdracht
tussen scholen en instellingen te worden verbeterd, onder meer door de integratie van
cliënt- en leerlingvolgsystemen. Verder dient er nader onderzoek te komen naar de
wijze waarop ICT de samenwerking tussen scholen voor speciaal onderwijs en residentiële instellingen optimaal kan ondersteunen, evenals de samenwerking met de betrokken externe instanties.
Overdracht en nazorg
Na afloop of na de beëindiging van de behandeling, hebben de jongeren geen recht
meer op een plek op de school voor speciaal onderwijs in het kader van de regeling
plaatsbekostiging. Het blijkt moeilijk om de jongeren dan op een school voor regulier
onderwijs te plaatsen. Bij de keuze voor aanmelding bij een andere school voor speciaal onderwijs is een procedure van indicatiestelling nodig, die tot vertraging leidt. Er
zouden meer mogelijkheden moeten zijn om deze jongeren te plaatsen op een school
voor regulier onderwijs, dan wel terug te plaatsen op de school van herkomst. Daarbij
zou moeten worden voorzien in adequate handelingsadviezen en passende ondersteuning. Indien plaatsing in het reguliere onderwijs niet mogelijk wordt geacht, verdient
het aanbeveling tot een verkorting van de indicatieprocedure te komen, of een tijdelijke indicatie af te geven, zoals inmiddels geldt voor de jongeren afkomstig uit de
justitiële jeugdinrichtingen.
Nazorg is vaak beperkt of ontbreekt en er is op dit punt weinig gezamenlijke activiteit
van instellingen en scholen. Wel doen sommige instellingen cliëntonderzoek. Het verdient aanbeveling meer en gezamenlijke aandacht te besteden aan nazorg. Daarmee
kan tevens informatie worden verzameld die kan worden gebruikt voor het evalueren
en bijstellen van het aanbod aan behandeling en onderwijs.
Er worden veel jongeren doorgeplaatst naar andere instellingen. Dat is vanuit het
oogpunt van continuïteit van behandeling en onderwijs minder wenselijk. Bovendien
leidt het tot extra belasting van de jongeren, de leerkrachten, ander personeel in de
scholen en andere jongeren in de groepen. Het verdient aanbeveling na te gaan hoe
het doorplaatsen kan worden verminderd.

62

Literatuur

Algemene Rekenkamer (2007). Detentie, behandeling en nazorg van criminele jongeren. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Dam, C. van, & Kroes, G. (2006). Follow-up onderzoek bij de Hoenderloo Groep. In:
T.A. van Yperen & J.W. Veerman (red.), Zicht op effectiviteit. Bronnenboek voor
praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Deel II. Utrecht / Nijmegen:
NIZW Jeugd / Praktikon.
Gallagher, B., Branna, C., Jones, R., & Westwood, S. (2004). Good practice in the
education of children in residential care. British Journal of Social Work, 34, 11331160.
Hair, H.J. (2005). Outcomes for Children and Adolescents After Residential Treatment: A Review of Research from 1993 to 2003. Journal of Child and Family Studies, 14 (4), 551–575.
Harder, A.T., Knorth, E.J., & Zandberg, T. (2006). Residentiële jeugdzorg in beeld.
Een overzichtsstudie naar de doelgroep, werkwijzen en uitkomsten. Amsterdam:
Uitgeverij SWP.
Hermanns, J., Öry, F., & Schrijvers, G. (2005). Helpen bij opgroeien en opvoeden:
Eerder, sneller en beter. een advies over vroegtijdige signalering en interventies
bij opvoed- en opgroeiproblemen. Utrecht: Julius Centrum.
Inspectie Jeugdzorg, Inspectie van het Onderwijs, Inspectie voor de Gezondheidszorg, & Inspectie voor de Sanctietoepassing (2007a). Veiligheid in justitiële jeugdinrichtingen: opdracht met risico’s. Utrecht: auteurs.
Inspectie Jeugdzorg, Inspectie van het Onderwijs, Inspectie voor de Gezondheidszorg, & Inspectie voor de Sanctietoepassing (2007b). Veiligheid binnen De Hunnerberg, locatie Nijmegen. Utrecht: auteurs.
Inspectie Jeugdzorg, Inspectie van het Onderwijs, Inspectie voor de Gezondheidszorg, & Inspectie voor de Sanctietoepassing (2007c). Veiligheid binnen Het Keerpunt. Utrecht: auteurs.
Inspectie van het Onderwijs (2007). Cluster 4. De kwaliteit van het onderwijs aan
leerlingen met ernstige gedragsproblemen. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Jackson, S. (1994). Educating Children in Residential and Foster Care. Oxford Review of Education, 20, 267-280.
Knorth, E.J., (2005). Wat maakt het verschil? Over intensieve orthopedagogische
zorg voor jeugdigen met probleemgedrag. Inaugurele rede. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.

63

Knorth, E.J., Harder, A.T., Zandberg, T., & Kendrick, A.J. (2008). Under one roof: A
review and selective meta-analysis on the outcomes of residential child and youth
care. Children and Youth Services Review, 30 (2), 123–140.
Kroes, G. (2007). Vijf jaar Follow-up onderzoek in de Hoenderloo Groep. Nijmegen /
Hoenderloo: Praktikon / De Hoenderloo Groep.
Laan, P. van der, Maaskant, G., Stams, G.J., Fukkink, R., & Voort, P. van der (2007).
Veiligheid en continuïteit van zorg in justitiële jeugdinrichtingen. Een inventariserend literatuuronderzoek. Amsterdam/Leiden: SCO-Kohnstamm Instituut/NSCR.
Lindsay, M., & Foley, T. (1999). Getting them back to school – touchstones of good
practice in the residential care of young people. Children and Society, 13, 192202.
Maras, P. (2005). An International Model for Developing Capacity for Addressing the
Needs of ‘At Risk’ Youth: a French-English affaire? European Educational Research Journal, 4 (2), 100-108.
Milbourne, L., Macrae, S., & Maguire, M. (2003). Collaborative solutions or new
policy problems: exploring Multi-agency partnerships in education and health
work. Journal of Educational Policy, 18 (1), 19-35.
Mooij, T., & Smeets, E. (2006). Design, Development and Implementation of Inclusive Education. European Educational Research Journal, 5 (2), 94-109.
Mooij, T., & Smeets, E. (in press). Towards systemic support of pupils with emotional and behavioural disorders. International Journal of Inclusive Education.
Mutsaersstichting (2007). Rapport Cliënttevredenheid. Versie Maart 2007. Venlo:
XS2Quality Kwaliteit & Onderzoek / Mutsaersstichting.
Pettitt, B. (2003). Effective Joint Working between Child and Adolescent Mental
Health Services (CAMHS) and Schools. London: Department for Education and
Skills [http://www.dfes.gov.uk/research/data/uploadfiles/RR412.pdf].
Radema, D., Jongepier, N., & Veen, D. van (2006). Dagbehandeling jonge kinderen
en speciaal onderwijs. Handreiking ontwikkeling onderwijs-zorgarrangementen.
Antwerpen / Apeldoorn: Garant.
Radema, D., Veen, D. van, Verheij, F., & Wouters, R. (2005). Samen beter, beter
samen. Onderwijs-zorgarrangementen in het speciaal onderwijs. Antwerpen /
Apeldoorn: Garant.
Sloper, P. (2004). Facilitators and barriers for co-ordinated Multi-agency services.
Child: Care, Health & Development, 30 (6), 571-580.
Smeets, E. (2007). Samenwerking tussen primair onderwijs, voortgezet onderwijs,
regionale expertisecentra en jeugdzorg. Onderzoek naar innovatie in vijf regio’s.
Nijmegen: ITS.
Smith, B.D., Duffee, D.E., Steinke, C.M., Huang, Y., & Larkin, H. (2008). Outcomes
in residential treatment for youth: The role of early engagement, Children and
Youth Services Review, 30 (12),1425-1436.

64

Trout, A.L., Hagaman, J., Casey, K., Reid, R., & Epstein, M.H. (2008). The academic
status of children and youth in out-of-home care: A review of the literature. Children and Youth Services Review, 30 (9), 979–994.
Weekers, S. (2006). Eindrapport Instroom, doorstroom en uitstroom in de residentiële jeugdzorg. De Widdonck en de Zuidwester. Den Bosch: Provinciale Raad voor
de Volksgezondheid en Maatschappelijke Zorg in Noord-Brabant.
Wolf, K. van der, & Huizenga, P. (2006). Hens aan Dek! Een analyse van good practice gericht op het binnenboord houden van leerplichtige leerlingen. Amsterdam:
Eduquality.

65

66

Bijlage 1 – Goede voorbeelden: deelnemers

Het Keerpunt en SO/VSO St. Jozef – Cadier en Keer
Het Keerpunt is een particuliere justitiële jeugdzorginstelling in Cadier en Keer in
Zuid-Limburg. hier worden jongens geplaatst in de leeftijd van 12 tot 18 jaar (met een
mogelijke uitloop naar 23 jaar). Er zijn momenteel 88 plaatsen voor strafrechtelijk
geplaatste jongens. Deze jongeren komen uit het hele land. Sinds januari 2008 wordt
onder de naam Icarus in hetzelfde gebouw gesloten jeugdzorg (‘Jeugdzorg Plus’) aangeboden, onder verantwoordelijkheid van het ministerie voor Jeugd en Gezin. Deze
groep van 50 jongens is afgezonderd van de strafrechtelijk geplaatsten. Ook kent
Icarus open behandelgroepen. De leefgroepen in Het Keerpunt tellen elk 12 jongeren.
De school voor SO/VSO-ZMOK St. Jozef verzorgt het onderwijs aan de civielrechtelijk en strafrechtelijk geplaatste jongeren in Het Keerpunt en aan de open behandelgroepen. Het totale aantal plaatsbekostigde leerlingen is 138, waarvan er 88 in het
gebouw van Het Keerpunt onderwijs krijgen.
In Het Keerpunt vindt een gedragstherapeutische behandeling plaats, die als belangrijkste doel het vergroten van de sociale competentie van de jongeren heeft. De basis
vormt het competentie- of taakvaardigheidsmodel, waarbij wordt gestreefd naar een
balans tussen de eisen die door de omgeving worden gesteld en de vaardigheden van
de jongere. De aanpak omvat het stimuleren van het aanleren van nieuwe vaardigheden en het doorbreken van de negatieve spiraal waarin deze jongeren vaak zitten. Het
‘token economy systeem’ staat centraal in de behandelmethodiek. Dit is een beloningssysteem waarbij gewenst gedrag wordt beloond met ‘tokens’ die tegen bepaalde
privileges kunnen worden ingeruild. Het beloningssysteem kan, naarmate meer van
de gestelde doelen worden gehaald, leiden tot meer zelfstandigheid en meer vrijheid
voor de jongere.
De Hunnerberg – Nijmegen
De Hunnerberg is een residentiële instelling voor jongeren van 12 tot 20 jaar met
jeugddetentie (PIJ), civielrechtelijk geplaatste jongens en meisjes (OTS, onder toezichtstelling), preventief gehechte jongeren en jongens met multi-problematiek en een
IQ tussen 50 en 80. Zij komen uit heel Nederland. De leeftijdscategorie van 15 tot 16
jaar vormt de grootste groep. De OTS-jongeren vormen bijna de helft van de populatie in De Hunnerberg. Er zijn drie clusters: meisjes, jongens 16+, en jongens 16- met
bijzondere zorg. Elke leefgroep telt 12 jongeren. Jongeren met verschillende problematiek zitten bij elkaar in de groep. In principe blijven ze de hele tijd in de groep
waarin ze zijn gestart. Er zijn 103 plaatsen. Er is opnameplicht, dus iedereen wordt
67

opgenomen. De Hunnerberg is geen behandelinstituut. Er is veel uit- en (vooral)
doorstroom (onder meer naar behandelinstellingen). Per week is er een instroom van
gemiddeld 10 jongeren. De duur van het verblijf varieert sterk, van 2 weken tot 2 jaar,
met een gemiddelde van 2 à 3 maanden. Alle jongeren volgen een onderwijsprogramma. De Kristallis Scholengroep verzorgt het onderwijs in het gebouw van De
Hunnerberg. Het merendeel van de jongeren heeft een IQ tussen 70 en 90 (niveau
pro/lwoo/vmbo). Veel van de jongeren hebben voorheen veel gespijbeld of op een
andere manier een stuk van de school gemist.
Het verblijf is gericht op het vergroten van de vaardigheden van de jongeren, zodat
hun kansen toenemen om op een meer volwaardige wijze te functioneren in de samenleving. Dat gebeurt door de jongeren aan te spreken op hun gedrag en uit te dagen
om te oefenen met gewenst gedrag, in een omgeving waar veiligheid, voorspelbaarheid en positieve bekrachtiging belangrijke kenmerken zijn.
Mutsaersstichting en De Wijnberg – Venlo
De Mutsaersstichting verleent onder meer geïndiceerde jeugdhulpverlening en geestelijke gezondheidszorg aan kinderen en jongeren van 4 tot 18 jaar. Dat zijn zowel
jongeren met een indicatie van BJZ als jongeren met een indicatie van GGZ. Het is
een instelling met een integraal aanbod, waarbij elke vorm van hulpverlening in huis
beschikbaar is. Er vier locaties, in Noord- en Midden-Limburg. Per jaar worden ongeveer 1200 jongeren aangemeld. Op de locatie Venlo is residentiële opvang, dagopvang of ambulante behandeling mogelijk, zo nodig in combinatie met speciaal onderwijs (De Wijnberg) of voortgezet speciaal onderwijs (De Velddijk) op hetzelfde
terrein. De Wijnberg is een school voor langdurig zieke kinderen die tot cluster 4
behoort (so-lzk). Hier wordt onderwijs gegeven aan kinderen van 4-13 jaar met (een
combinatie van) psychiatrische problematiek, ernstige gedragsproblematiek en problemen thuis. Dit zijn voornamelijk kinderen die in behandeling zijn bij de Mutsaersstichting of die daar in behandeling zijn geweest en nog niet op een andere school zijn
toegelaten. Deze leerlingen verblijven doorgaans een half jaar tot een jaar op De
Wijnberg, maar sommigen zitten er jaren. Op de drie locaties van de Wijnberg krijgen
momenteel 167 kinderen les op grond van plaatsbekostiging. Daarnaast zijn er kleuters (van 4-7 jaar) die in verband met het spreidingsplan van Rec-4 op basis van een
indicatie door de CvI op de Wijnberg zitten.
Het aanbod van de Mutsaersstichting omvat ambulante, semi-residentiële en residentiële hulpverlening en onderwijs. Daarbij wordt gewerkt volgens de methodiek van
‘stepped care’: een stapsgewijze aanpak die uit modules bestaat en waarbij wordt geprobeerd de behandeling zo snel mogelijk uit te voeren en zo kort mogelijk te laten
duren.
68

Hoenderloo Groep en Hoenderloo College (locatie Gangel) – Hoenderloo
De Hoenderloo Groep biedt jeugdzorg in een residentiële instelling voor jongeren van
10 tot 18 jaar met ernstige gedragsproblematiek en/of sociaal-emotionele problemen
die niet thuis kunnen blijven wonen. Tevens wordt gesloten jeugdzorg ('Jeugdzorg
Plus') aangeboden. De meeste leerlingen van de locaties Hoenderloo en Deelen volgen onderwijs bij het Hoenderloo College, op hetzelfde terrein als de leefgroepen in
Hoenderloo. De doelgroep ‘Jeugdzorg Plus’ ontvangt onderwijs in nabijheid van de
eigen leefgroep, binnen een Schoolvoorbereidend Project, alvorens zij doorstromen
naar één van de genoemde locaties. De verblijfsduur varieert van 1 maand tot 6 jaar.
Gemiddeld is dat anderhalf jaar. De groep van 13 t/m 16 jaar is het grootste. De jongeren kunnen in leefgroepen bij de instelling wonen of in gezinsgroepen. In Hoenderloo zijn er 9 leefgroepen en 11 gezinsgroepen op het terrein. De jongeren komen uit
het hele land. Vooral Noord- en Zuid-Holland leveren veel jongeren. Voorwaarden
voor plaatsbaarheid zijn een indicatiebesluit van Bureau Jeugdzorg, minimaal 10 jaar
oud, normale begaafdheid en geschikt voor zmok/vmbo of avo. Op locatie Gangel
van het Hoenderloo College wordt onderwijs verzorgd aan leerlingen van 10 tot 18
jaar: bovenbouw basisonderwijs, de eerste twee jaar vmbo en praktijkschool en vmbo-tl vanaf het derde leerjaar. Op locatie Beets worden alle richtingen vmbo vanaf het
tweede leerjaar aangeboden. Er is dus overlap, zodat leerlingen die nog niet klaar zijn
voor locatie Beets tot en met het tweede leerjaar in locatie Gangel kunnen blijven.
Maximaal kan het Hoenderloo College havo-niveau aanbieden tot en met het derde
jaar. Voor het diplomagericht onderwijs is er samenwerking met scholen voor regulier voortgezet onderwijs. Om de instroom in het regulier onderwijs zo goed mogelijk
te laten verlopen, is er de mogelijkheid gebruik te maken van een speciale vso-klas
binnen het regulier onderwijs, de zogenoemde trajectklas. Er zijn ook leerlingen die
naar een roc gaan.
Het uitgangspunt is dat het gedrag op school, in de groep en thuis goed moet zijn. Dit
is een ‘drie-eenheid’. Er wordt getracht de methodiek van de leefgroepen en de basishouding in de groepen ook in het onderwijs te realiseren.
De Widdonck en De Widdonckschool – Heibloem
De Widdonck biedt plaats aan 101 jongeren van 4 tot 18 jaar in specialistische behandelgroepen van 8 tot 11 kinderen. De specialistische residentiële hulpverlening op De
Widdonck richt zich op meisjes en jongens met ernstige omgangsproblemen en gedragsstoornissen. Het gaat om kinderen met complexe opvoedings- en gedragsproblematiek, die (tijdelijk) niet thuis kunnen wonen. Kinderen worden naar De Widdonck verwezen door Bureau Jeugdzorg. Bijna de helft wordt met een maatregel
geplaatst, de rest vrijwillig. Er is een wachtlijst van ongeveer een half jaar. De Wid69

donckschool is een school voor kinderen van 6 tot 13 jaar met gedragsproblemen (socluster 4). De school is verbonden aan De Widdonck en verzorgt onderwijs aan residentiële leerlingen en aan thuiswonende leerlingen, voornamelijk met autistische
stoornissen. Er zijn nu 53 plaatsbekostigde plaatsen. Op deze plaatsen komen vooral
kinderen uit Brabant. Daarnaast gaan kinderen van De Widdonck naar een vmboschool (Ursula) of VSO De Ortolaan in Heythuijsen. Een enkeling gaat naar de praktijkschool in Roermond of naar regulier basisonderwijs.
De behandeling bij De Widdonck richt zich op drie leefgebieden: de behandelgroep,
de school en de vrije tijd. In het behandelplan worden doelen gesteld. Deze hebben
betrekking op het verbeteren van de relationele vaardigheden, het verminderen van
probleemgedrag en het versterken van de zelfregulatie. Hiervoor worden verschillende zorgmodulen ingezet.
Deelnemers aan de gevalsstudies
Aan de gesprekken in het kader van de gevalsstudies hebben de volgende medewerkers van de instellingen en scholen deelgenomen:
• mw. R. van den Bekerom (intern begeleider De Wijnberg);
• dhr. C. Hesse (directeur SO/VSO St. Jozef);
• mw. E. Jetten (pedagogisch directeur De Hunnerberg);
• mw. V. van Lieshout (manager zorg De Widdonck);
• dhr. M. Maasakkers (behandelcoördinator Hoenderloo Groep);
• mw. M. Meijer (orthopedagoge De Hunnerberg);
• mw. N. Smink (orthopedagoge Hoenderloo College);
• mw. E. Rutten (directeur Widdonckschool);
• dhr. P. Termaat (beleidsmedewerker Mutsaersstichting).
Daarnaast hebben de volgende personen aanvullende informatie verschaft in het kader
van de goede voorbeelden:
• mw. I. Tamrouti (onderzoeker Hoenderloo Groep);
• dhr. B. Dolmans (pedagogisch directeur Het Keerpunt / Icarus);
• dhr. J. Dolmans (coördinator onderwijs in Het Keerpunt);
• dhr. P. Houben (coördinator onderwijs in Het Keerpunt);
• dhr. M. Quaden (beleidsmedewerker Stichting Jeugdzorg St. Joseph).

70

Bijlage 2 – Goede voorbeelden: overzicht van kernaspecten
Hoenderloo Groep
intake en
opstellen
plan

Mutsaersst. /Wijnberg

Widdonck

intake via plaatsingsbuouders zijn ‘hulpvrager’; BJZ geeft doelen aan;
reau; gesprek met jongere nemen deel aan intake,
instelling maakt hulpveren ouders bij plaatsing;
ondertekenen behandelleningsplan, doet intake
aparte intake door school, overeenkomst; elke
en maakt behandelplan;
via gesprek tussen jongere module maakt een eigen groepsleiding maakt
en orthopedagoge; behan- plan; ib’er maakt in
werkplan; ook onderwijs
overleg met beh.coörd.
delcoördinator maakt
krijgt aandacht bij intake;
een schoolbehandelplan
behandelplan (therapie,
doelen behandelplan
(uitgebreid handelingstraining / onderwijs,
worden overgenomen in
plan) en bespreekt dat met handelingslan school
vrijetijdsbesteding)
leerkracht

Keerpunt/St. Jozef

Hunnerberg

intake door instelling en
school apart; door de
instelling wordt een
verblijfs- of behandelplan
opgesteld; school doet
intake en assessment met
leerling (zonder ouders);

intake: eerst basisgegevens, dan medische,
psychiatrische en onderwijsgegevens (intake met
orthopedagoge of leerlingenbegeleider); vaststellen van niveau (zo nodig
extra onderzoek); opstellen verblijfsplan, onder
regie van de gedragsdeskundige

achtergrond- zeer beperkte schoolininformatie
formatie; info vaak
verouderd bij plaatsing
(door wachtlijst); afname
van toets of drempelonderzoek

behandelcoördinator
vraagt informatie op;
informatievoorziening
door scholen is wisselend

sommige scholen leveren
geen informatie; BJZ zou
voor didactisch dossier
moeten zorgen

onderwijskundig rapport opvragen info via leerlinof onderwijstrajectkaart; genadministratie; verloopt
kwaliteit van informatie is goed bij justitiescholen en
wisselend; leerkr. vragen niet zo goed bij andere
ontbrekende info op
scholen

streven naar zelfde methodiek en basishouding
in leefgroepen en op
school; in klas versch.
problematieken; schoolvoorbereidingsproject;
aanbod bao, pro, vmbo;
havo/vwo niet structureel
geregeld

onderwijs is module in
het behandelplan; streven
naar onderwijs op maat;
aanbod is afhankelijk van
behandeling; gefaseerde
opbouw van onderwijsdeelname; werken met
basisschoolmethodes

primaat bij behandeling;
aanpak op school wordt
daarvan afgeleid; werken
met basisschoolmethodes;
zoveel mogelijk maatwerk; overleg over gezamenlijk zorgaanbod, maar
er zijn praktische problemen

synergie tussen behande- onderwijsprogramma op
ling en onderwijs; samen- maat; theorie / praktijk /
hangend dagprogramma, sport; differentiatie naar
met inzet groepsleiders;
geslacht, leeftijd, intelliaanleren sociale vaardig- gentie en zorgbehoefte
heden; onderwijs op maat, (gekoppeld aan indeling
vooral pro en vmbo; nileefgroepen); niveau proveau havo/vwo moeilijk
lwoo-vmbo

onderwijs
en zorg

71

72

Hoenderloo Groep

Mutsaersst. /Wijnberg

evaluate

na 3 maanden en daarna
elke 6 maanden wordt
voortgang van behandeling en onderwijs besproken in behandelplanbespreking (met ouders,
groepsleiding, school en
BJZ); modules schrijven
verslag en behandelcoördinator maakt vervolgplan; op school overleg in
zorgteam

om de 3 maanden evaluatiebespreking van de behandeleenheden; ib’er
neemt daaraan deel; leerkracht en ib’er bespreken
voortgang leerling op
school; leerkracht past
daarna zo nodig het
schoolbehandelplan aan

2 keer per jaar behandel- er zijn regelmatig evaluaplanbespreking en bijstel- tiebesprekingen in de inling plan; school levert
stelling; de leerkrachten
informatie, maar neemt
worden daarbij betrokken;
niet deel i.v.m. tijdgeevaluatie leervorderingen
brek; leerkrachten over- in besprekingen tussen de
leggen met ib’er en
mentor, de overige pedagogisch medewerkers, de
orthopedagoog; bijstelling handelingsplan na 6 unitcoördinator, de gedragswetenschapper en de
maanden
onderwijsmedewerker

samenwerking en

dagelijks contact groepsleiders en leerkrachten;
overleg tussen teamleider
leefgroep en zorg-, onderbouw- of bovenbouwcoördinator school;
overleg tussen behandelcoördinatoren en orthopedagoge van de school;
communicatie verloopt
goed

dagelijks contact groepsleiders en leerkrachten;
regelmatig overleg tussen
behandelcoördinatoren en
ib’ers

dagelijks contact groepsleiders en leerkrachten;
regelmatig overleg
gedragswetenschappers
en ib’ers; overleg op
directieniveau; 2 keer per
jaar breed overleg tussen
instelling en school;

communicatie

Widdonck

communicatieprotocol
t.b.v. contact met scholen; werkgroep communicatie

Keerpunt/St. Jozef

Hunnerberg
wekelijks jongerenbespreking in de leefgroep
(gedragsdeskundige, trajectbegeleider, onderwijs,
groepsleiding, afdelingshoofd); in school wekelijks overleg in cluster;
verblijfsplanbespreking na
6 of 12 weken (bij strafrechtelijk geplaatsten) en
vervolgbesprekingen om
de 3 à 6 maanden

dagelijks contact groeps- dagelijks overleg groepsleiders en leerkrachten
leiders en leerkrachten;
(halen en brengen van
intensieve samenwerking;
leerlingen); lkr. gaan in
wekelijks jongerenbemiddagpauze naar de
spreking in de leefgroep
leefgroep; overleg in
in het kader van ‘Eén
werkgroep dagprogramkind, één plan’
ma; directieoverleg; goede
samenwerking, op basis
van wederzijds respect en
vertrouwen

Hoenderloo Groep

Mutsaersst. /Wijnberg

Widdonck

Keerpunt/St. Jozef

Hunnerberg

uitwisseling instelling en school
werken met verschillende
van
systemen (cliëntvolgsysgegevens
teem, incident- en verzuimregistratie, leerlingvolgsysteem);
uitwisseling is moeilijk;
bedoeling dat alles in één
systeem komt; nu nog
veel werken met papieren
mappen

ib’ers hebben toegang tot
cliëntvolgsysteem; daarin
is ook het schoolbehandelplan opgenomen;
daarnaast eigen LVS op
school, dat men in cliëntvolgsysteem wil opnemen; verbeterteam werkt
aan verslagen en formulieren

verschillende systemen;

leerkrachten lezen dagrapportage van de groepsleiding; ict-systemen van
instelling en school zijn
(bewust) gescheiden;
school kan gegevens wel
raadplegen en onderwijstrajectkaart gebruiken

ICT-systeem bevat dagrapportages en onderwijstrajectkaarten; het is een
systeem met verschillende
mappen; het kost te veel
tijd om ermee te werken

ouders worden betrokken
bij opstellen doelen en
behandelplan; contact
tussen school en ouders
verloopt meestal via de
instelling; wel rechtstreeks contact tussen
ouders en groepsleiders

behandelcoördinator
houdt contact met ouders;
behandeling is ook op
ouders gericht; na de
evaluatiebespreking
hebben ouders een adviesgesprek met behandelcoördinator en/of
anderen; school kiest
bewust voor communicatie met ouders (in overleg
met behandelcoördinator); zo nodig begeleidt
school ouders bij zoeken
naar vervolgschool of bij
indicatietraject

2 maal per jaar nemen
ouders (of voogd van
BJZ) deel aan behandelplanbespreking; communicatie tussen school en
ouders is beperkt; weinig
ouders komen naar rapportbesprekingen op
school; school wil wel
meer contact met ouders

ouders / voogden worden
uitgenodigd bij evaluatiebesprekingen in de instelling; vanuit school kan zo
nodig gesprek met ouders
worden gehouden; geen
rechtstreeks contact
tussen ouders en leerkrachten

individuele trajectbegeleider onderhoudt contact
vanuit de instelling met
ouders; van de school
krijgen de ouders een
informatiebrief; voor de
school vormen de groepsleiders de plaatsvervangende ouders; ouders
blijken contact met school
wel te missen

overleg met
ouders /
voogd

instelling gebruikt zelfde
systeem als BJZ; school
werkt met Cito-LVS en
volgsysteem soc.-emot.
ontwikkeling; digitale
uitwisseling tussen instelling en school lukt
niet; digitaal kinddossier
is nodig voor ‘1 kind 1
plan’

73

74

Hoenderloo Groep

Mutsaersst. /Wijnberg

Widdonck

Keerpunt/St. Jozef

Hunnerberg

overdracht
naar andere
school

er wordt met ouders
gesproken, dossier wordt
overgedragen aan plaatsende instantie of school
en school wordt gebeld;
reguliere scholen willen
deze jongeren vaak niet
plaatsen; indicatie cluster
4 duurt minstens 6 weken

zoveel mogelijk warme
overdracht door school;
school levert zo nodig
dossier voor cvi of pcl en
begeleidt ouders in aanmeldingstraject; veel sbo
of cluster 4; evt. indicatie
cluster 4 kost te veel tijd
bij einde behandeling

veel doorplaatsingen naar overdracht via onderwijs- helft gaat naar andere
andere instelling; overtrajectkaart (OTK);
instelling; bij uit- of doordracht gegevens door
leerkrachten willen voor stroom vaak warme
school via owk-rapport;
goede (warme) overdracht overdracht door individuregie ligt bij gedragswe- zorgen, maar vaak ontele trajectbegeleider; ook
tenschappers; informatie breekt de tijd; overdracht overdracht intakeverslag;
gaat deels via instelling;
kan ook via instelling of school levert onderwijsevt. indicatie cluster4 kost voogd; plaatsing in
trajectkaart (OTK);
te veel tijd
regulier onderwijs is vaak overdracht van school tot
moeilijk
school of via voogd

nazorg

na overdracht is er geen
contact meer met plaatsende instelling of school;
wel is er een follow-up
onderzoek bij jongeren en
ouders

instelling biedt zorg zo
lang dat nodig is, dus
geen nazorg; school belt
na verloop van tijd met
vervolgschool om te
vragen naar voortgang;
veel contact met andere
rec-scholen; volgend jaar
bekostiging ab bij plaatsing in bao of sbo

veel mutaties; instelling
heeft geen budget voor
het volgen van de jongeren; school hoort niet van
alle leerlingen waar zij
heen gaan; er komt nooit
terugkoppeling van
scholen; bij scholen in
omgeving wordt wel
navraag gedaan

bij plaatsing in regulier
door de hoge doorstroom
onderwijs is AB mogelijk; is het niet te doen om
probleem is vaak de
nazorg te bieden en om de
reisafstand; er is weinig
jongeren te volgen na hun
of geen zicht op de verde- vertrek uit de instelling
re onderwijsloopbaan na
het verlaten van de instelling; dat is ook moeilijk
door het grote aantal inen uitschrijvingen