Budgettaire bijlage coalitieakkoord
Voor de budgettaire verwerking van het coalitieakkoord zijn alle bedragen in de tabellen uit deze
bijlage leidend. De uitgavenreeksen zijn inclusief de benodigde uitvoeringskosten. Mutaties in deze
budgettaire bijlage zijn ten opzichte van de huidige begrotingsstanden (Miljoenennota 2022 inclusief
Nota van Wijzigingen).
Ombuigingen uit het coalitieakkoord zullen direct op de departementale (meerjaren-) begrotingen
worden verwerkt. Intensiveringen (inclusief uitvoeringskosten) uit het coalitieakkoord worden op de
Aanvullende Post gereserveerd. De overheveling van de middelen van de Aanvullende Post aan de
begrotingen vindt plaats nadat concrete en doelmatige bestedingsvoorstellen zijn uitgewerkt. De
overheveling vanaf de Aanvullende Post wordt voorgelegd aan het parlement met een
begrotingswet.

1

Tabel 1. Samenvatting financieel beeld
In mln. euro's, + is saldoverslechterend

2022

2023

2024

2025

Struc

Uitgaven
w.v. ombuigingen*
w.v. intensiveringen
Lasten
w.v. lastenverlichting
w.v. lastenverzwaring
Totaal

6.533 15.898 24.829 27.853 12.840
325
345
18 -1.176 -5.886
6.208 15.553 24.811 29.029 18.726
8 1.375 1.430 1.679
470
8 5.056 5.916 7.007 8.800
0 -3.680 -4.486 -5.328 -8.329
6.541 17.273 26.259 29.532 13.310

*Een aantal ombuigingen op het terrein van de zorg begint met een intensivering in de eerste jaren om daarna
in latere jaren een besparing te realiseren.

Tabel 2 laat de beleidsmatige lastenontwikkeling (BLO) zien. De afgelopen jaren is er discussie
geweest over verschillende definities rondom de beleidsmatige lasten. Daarom wordt sinds
Miljoenennota 2021 samen met het CPB een nieuwe gezamenlijke definitie van de beleidsmatige
lasten gehanteerd. Het uitgangspunt van de blo is om de lasten toe te rekenen aan het moment van
beleidswijziging (transactiebasis), gecorrigeerd voor anticipatie effecten. Dit sluit het beste aan bij de
belevingswereld van burgers en bedrijven. In dit coalitieakkoord zijn alle andere tabellen op emubasis in prijspeil 2021 opgesteld. Dit sluit het beste aan voor het weergeven van de budgettaire
effecten.
Bovenstaande verschillen in definities leiden dus tot op punten afwijkende cijfers tussen de lasten in
tabel 2 en tabel 1. Ook wordt in tabel 1 enkel de lasteneffecten weergegeven van de maatregelen uit
het coalitieakkoord, terwijl in tabel 2 ook de effecten van het coalitieakkoord + het basispad worden
weergegeven. De tabellen zijn ondanks de verschillen wel aan elkaar te relateren. Zo laat tabel 1 zien
dat de lasten als gevolg van de maatregelen in het coalitieakkoord in 2025 met 1,679 miljard euro
(afgerond 1,7 miljard euro) dalen, dezelfde lastenverlichting van 1,7 miljard euro is ook te zien is in
2025 in tabel 2 bij de regel BLO coalitieakkoord.
Tabel 2. Beleidsmatige lastenontwikkeling (BLO)
Totaal coalitieakkoord (- = saldoverslechterend = lastenverlichting, in mld. euro’s, standen*)
BLO totaal coalitieakkoord
2022
2023
Totaal
0
-1,5
w.v. burgers
0
-2,6
w.v. bedrijven
0
0,9
w.v. buitenland
0
0,2

2024
-1,6
-2,7
1,0
0,2

2025
-1,7
-2,8
1,0
0,2

Basispad + coalitieakkoord (- = saldoverslechterend = lastenverlichting, in mld. euro’s., standen*)
BLO basispad + coalitieakkoord
2022
2023
2024
Totaal
2,0
5,6
6,6
w.v. burgers
-1,4
0,3
0,9
w.v. bedrijven
3,3
5,1
5,5
w.v. buitenland
0
0,2
0,2

2025
8,1
1,8
6,0
0,2

* Door afronding op miljarden kan er een verschil ontstaan in optelsommen van hooguit 200 miljoen.

2

Uitgaven
Tabel 3 laat de meerjarige horizontale ontwikkeling zien inclusief het coalitieakkoord. Als basispad is
uitgegaan van de stand Miljoennota 2022 (inclusief Nota van Wijzigingen) en exclusief de uitgaven
aan coronagelden en exclusief de loon- en prijsontwikkeling.*
Tabel 3. Meerjarige horizontale ontwikkeling inclusief coalitieakkoord**
netto-uitgaven, in mln.
Sociale Zekerheid
w.v. coalitieakkoord
Zorg
w.v. coalitieakkoord
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
w.v. coalitieakkoord
Gemeentefonds en Provinciefonds
w.v. coalitieakkoord
Internationale samenwerking en RRF
w.v. coalitieakkoord
Defensie (incl. DMF)
w.v. coalitieakkoord
Justitie en Veiligheid
w.v. coalitieakkoord
Infrastructuur en Waterstaat (incl. MF en DF)
w.v. coalitieakkoord
Economische Zaken en Klimaat

2022

2023

2024

2025

2026

86.974

88.554

91.385

95.206

96.719

195

709

2.060

4.333

4.390

88.398

90.763

92.282

93.152

94.549

785

1.496

1.226

43

45.605

48.487

49.846

49.425

49.547

2.255

3.360

4.910

4.380

4.570

39.597

40.508

41.959

42.758

41.568

1.050

3.199

3.981

3.764

1.367

15.348

14.218

14.668

15.483

16.051

321

-1.167

-1.156

-944

-744

12.838

13.996

16.061

16.075

14.668

500

1.900

4.100

4.200

3.000

14.404

14.253

14.513

14.531

14.308

632

1.110

1.480

1.602

1.350

10.619

13.187

12.997

13.435

12.787

425

2.207

3.024

3.424

2.749

2.416

3.759

5.144

6.397

9.119

0

1.114

2.560

4.206

6.723

8.223

7.460

7.466

7.336

7.103

80

541

591

591

291

Financiën

7.756

7.003

6.468

6.618

6.312

w.v. coalitieakkoord

53

77

95

99

14

1.771

2.153

2.659

2.893

4.614

w.v. coalitieakkoord

38

753

1.358

1.556

3.370

Nationaal Groeifonds

2.132

3.171

4.210

4.230

3.219

w.v. coalitieakkoord

0

0

0

0

0

2.876

2.448

2.096

1.726

1.776

200

600

600

600

600

125

120

122

122

124

0

0

0

0

0

Aanvullende post
w.v. coalitieakkoord
Algemene Zaken en De Koning
w.v. coalitieakkoord
Totaal

4.537

-782 -4.519

w.v. coalitieakkoord
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (incl. SG, HCvS, KR en
BES-fonds)
w.v. coalitieakkoord

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (incl. DGF)

Struc

4.700
1.300
556
3.000
1.400
1.524
57

39
14
100
0
133
0

339.081 350.081 361.875 369.386 372.463

*De begrotingsstanden Gemeentefonds, Provinciefonds en Internationale samenwerking zijn in lopende
prijzen. De overige begrotingsstanden zijn op prijspeil 2021. De reserveringen voor loon- en prijsbijstelling en
de middelen voor het financieren van de staatschuld (begrotingshoofdstuk 9A), zijn niet meegenomen in
bovenstaande tabel.
**Om de horizontale ontwikkeling inzichtelijk te maken zijn de uitgavenreeksen uit het coalitieakkoord afgezet
tegen de begroting van het beleidsverantwoordelijke ministerie. Voor sommige reeksen geldt dat de middelen
bestemd zijn voor meerdere departementen, de reeks is in dit geval toebedeeld aan het departement dat
naar verwachting de meeste middelen uit deze reeks zal ontvangen. De reeks voor Werk aan Uitvoering is
toebedeeld aan de Aanvullende Post. Hiervoor kan op dit moment nog geen verdeling worden gemaakt.

3

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Sociale Zekerheid

86.974

88.554

91.385

95.206

96.719

w.v. Basispad

86.779

87.845

89.325

90.873

92.329

195

709

2.060

4.333

4.390

k. Kinderopvang werkenden (95% + loslaten kgu)

3

43

207

1.662

1.979

k. Kinderopvang werkenden (uitvoeringskosten)

16

16

w.v. Coalitieakkoord

Struc

Jaar

2.227 2035

17

54

36

22 2029

900

1.400

1.400

1.400 2025

250

500

500

500

500 2024

-250

-250 2026

125

125

125

125

0 2027

30

60

60

60

60 2024

n. Kostendelersnorm

64

64

65

66

74 2048

n. Loondoorbetaling bij ziekte

2

3

278

280

310 2060

179

184

189

194

194 2026

l. Verhogen WML (en vereenvoudiging huurtoeslag)
n. Envelop arbeidsmarkt, armoede en schulden

100

n. Besparing LKV jeugd vanaf 2026
n. Leven lang leren (4 x 125 mln.)
n. Bescherming arbeidsmigranten (cie. Roemer)

n. Ouderschapsverlof van 50% naar 70%

10

66

 In stappen verhogen we de vergoeding van de kinderopvang naar 95% voor werkende ouders. De
toeslag wordt daarnaast direct uitgekeerd aan kinderopvanginstellingen zodat ouders niet meer
worden geconfronteerd met hoge terugvorderingen. Ouders betalen alleen nog een kleine eigen
bijdrage. Vanaf 2023 wordt de koppeling gewerkte uren (kgu) losgelaten.
 Een wettelijk minimumuurloon wordt ingevoerd op basis van een 36-urige werkweek. Daarnaast
wordt het wettelijk minimumloon stapsgewijs verhoogd met 7,5%. We houden de koppeling met
de uitkeringen in stand (behoudens de AOW). Ouderen worden ontzien via een hogere ouderen
korting. Tegelijkertijd hervormen en vereenvoudigen we de huurtoeslag door de maximale
huurgrens af te schaffen en over te stappen naar een systeem van normhuren op basis van
inkomen. We zorgen dat iedereen deze hervorming kan dragen, met name de laagste inkomens.
Elementen die hierbij worden betrokken, zijn: de eigen bijdrage (basishuur), de minimale leeftijd,
de maximale huurgrens als criterium, de servicekosten in de berekening van de huurtoeslag en
een overgang naar genormeerde huur in 2 jaar. De uitvoering wordt nader vormgegeven door het
kabinet.
 Met de envelop arbeidsmarkt, armoede en schulden wordt 500 miljoen euro structureel
gereserveerd.
 Naar aanleiding van het pensioenakkoord is afgesproken om het lage inkomensvoordeel (LIV) af
te schaffen. Het nog uit te werken alternatieve instrument, een loonkostenvoordeel (LKV) voor
jongeren, wordt niet ingevoerd. Het LIV wordt afgeschaft per 2025. Door de systematiek van de
regeling (uitbetaling één jaar later) is de eerste besparing in 2026.
 Tot en met 2026 wordt 500 miljoen euro voor Leven Lang Leren beschikbaar gesteld.
 Voor de opvolging van het rapport van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten wordt
structureel 60 miljoen euro gereserveerd.
 De leeftijdgrens voor de kostendelersnorm in de Participatiewet, IOAW, IOAZ, Anw en
Toeslagenwet wordt verhoogd naar 27 jaar. Dit betekent dat inwonende jongvolwassenen tot 27
jaar niet langer meetellen als kostendeler voor de uitkering van huisgenoten. Hiervoor wordt een
wetswijziging ingediend bij het parlement. De verhoging van de leeftijdgrens is voorzien met
ingang per 1 januari 2023.
 Bij ziekte is de inzet primair gericht op herstel en terugkeer van de werknemer. Om de
loondoorbetaling bij ziekte te verbeteren, richt de re-integratie zich in het tweede jaar – in lijn
met het SER-akkoord – in principe op het tweede spoor, waarbij de instroom in de WIA zoveel
mogelijk wordt beperkt. Hiervoor wordt structureel 310 miljoen euro gereserveerd.
 Het uitkeringspercentage van de WAZO (Wet arbeid en zorg) betaald ouderschapsverlof wordt
per 2 augustus 2022 (bij inwerkingtreding van de wet) verhoogd van 50% naar 70% van het
dagloon, met als maximum 70% van het maximum dagloon.
4

netto-uitgaven, in mln.
Zorg
w.v. Basispad (exclusief loon- en prijsbijstelling, inclusief
zorgtoeslag)
w.v. Besluitvorming RA
Investeren in pandemische paraatheid van Nederland
Envelop pandemische paraatheid (o.a. ic-opschaling,
p2.
leveringszekerheid)
p2. Eén tegen eenzaamheid
Opleidingsakkoord: gerichte waardering zorgp2.
medewerkers
Preventie
p1. Preventieakkoord
Volksziektes: Onderzoek en aanpak Alzheimer, obesitas
p1.
en kanker
p1. Sportstimulering
p1. Suïcide preventie
p1. Valpreventie bij 65-plussers

p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.

p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.
p1.

Verbeteren houdbaarheid van de zorg
Passende zorg als norm (enkel bewezen effectieve
zorg) in Zvw
Doelmatige inkoop geneesmiddelen en medische
technologie
Standaardisatie gegevensuitwisseling
Stimuleren anderhalvelijnszorg
Standaardisatie inkoop- en verantwoordingseisen Zvw
Juiste zorg op de juiste plek
Sturing op doelmatigheid via de tarieven
Integraal Zorgakkoord
Versterking organisatiegraad basiszorg
Meer tijd voor huisartsen
Overhevelen behandeling en geneesmiddelen van Wlz
naar Zvw
Verplichten meerjarige contracten en budgetafspraken
in de ouderenzorg
Verplichten meerjarige contracten en budgetafspraken
in de ghz/ggz
Scheiden wonen en zorg
Niet doorgaan Integrale Vergelijking verpleeghuiszorg
Dekking Niet doorgaan Integrale Vergelijking
verpleeghuiszorg
Herinterpretatie Kwaliteitskader verpleeghuiszorg
Eigen bijdrage huishoudelijke hulp
Additionele investeringen
Eigen risico gelijk houden tot en met 2025 en andere
vormgeving van het eigen risico voor de medisch
specialistische zorg
Eigen risico totaaleffect
Stimuleren van wooncombinaties van jongeren en
ouderen
Verbeteren palliatieve zorg
Respijtzorg
Woon-zorg combinaties en stimulering langer thuis
wonen
Onbeperkt meedoen
Dak- en thuislozen

2022
2023
2024
2025
2026
88.398 90.763 92.282 93.152 94.549

Struc

Jaar

87.613 89.267 91.056 93.109 95.330
785

1.496

1.226

43

-782

-4.519 2052

180

240

300

300

300

300 2024

10

10

10

10

50

50

50

60

60

60

60

0 2026

100

100

100

0 2026

25
2

25
2
35

25
2
-10

25
2
-30

25
2
-38

25 2022
2 2022
-75 2031

40

50

60

60

30

-1.140 2037

-15

-35

-50

-65

-130 2032

200

400

200

200

-30
380
-120
-572
40
8

-30
-30
280
180
-140
-147
-886 -1.281
35
20
12
48

380
80
5

-295
50
4

0 2026
0 2025

-340
-50
-30
-300
-147
-1.489
0
120

2029
2027
2024
2028
2026
2027
2027
2028

-170

-170

-170 2025

-70

-135

-70

-70 2026

-55

-110

-65

-65 2026

200
220

160
320

120
430

80
540

40
760

-1.200 2052
760 2026

-220

-320

-430

-540

-760

-760 2026

0

0
10

-100
10

-200
-80

-350
-80

-350 2026
-80 2025

223

449

477

479

479 2026

-40

-75

-79

-41

10

20

30

40

50 2027

10
10

20
10

30
10

40
10

50
10

0 2027
10 2022

37,5

75

87,5

100

65

5
65

5
65

5
65

0 2026
5
65

5 2023
65 2022
5

Overige
p1. Kansrijke start
p1. Prenatale screening
a. Rapporteur verslaving
Overboekingen naar andere departementen
i. Maatschappelijke diensttijd (naar OCW)

10
0,5

23
38
0,5

23
38
0,5

23
38
0,5

23
38
0,5

23 2023
38 2023
0,5 2022

(95)

(95)

(95)

(95)

(95)

(95) 2026

Investeren in pandemische paraatheid van Nederland
 Voor pandemische paraatheid, waaronder ic-opschaling, leveringszekerheid, en een verbetering
van (het stelsel voor) de publieke gezondheid wordt structureel 300 miljoen euro gereserveerd.
 Ter continuering van het programma ‘Een tegen eenzaamheid’ wordt tot en met 2025 jaarlijks 10
miljoen gereserveerd.
 In 2022-2024 wordt jaarlijks incidenteel 50 miljoen euro beschikbaar gesteld ten behoeve van
een opleidingsakkoord voor een gerichte waardering van zorgmedewerkers.
Preventieakkoord
 Voor het Preventieakkoord wordt t/m 2025 jaarlijks 60 miljoen euro gereserveerd.
 Voor onderzoek en aanpak van Alzheimer, obesitas en kanker wordt 300 miljoen euro
gereserveerd, zowel ten behoeve van volwassenen als van kinderen.
 Vanaf 2022 is structureel 25 miljoen euro beschikbaar voor het stimuleren van sport en bewegen
in het kader van het bevorderen van de gezondheid (inclusief Thialf).
 Voor suïcidepreventie wordt structureel 2 miljoen euro gereserveerd. Dit is aanvullend op de
standaard instellingssubsidie van 5,7 miljoen euro per jaar.
 Gemeenten krijgen de taak om valpreventieprogramma’s aan te (laten) bieden voor hun
inwoners van 65 jaar en ouder. Hiervoor zijn investeringen nodig in opsporing en screening en
het ontwikkelen en aanbieden van valpreventieprogramma’s.
Verbeteren houdbaarheid van de zorg
 De sturing op effectieve zorg in het basispakket wordt versterkt. Hiertoe wordt grootschalig
geïnvesteerd in effectiviteitsonderzoek. De capaciteit en bevoegdheden van uitvoerders en
toezichthouders worden uitgebreid om te borgen dat de vertaalslag van onderzoeksresultaten
naar de praktijk wordt gemaakt.
 De prijsonderhandelingen over dure, nieuwe geneesmiddelen worden uitgebreid naar alle
middelen met verwachte jaarlijkse uitgaven boven 10 miljoen euro. Voor dure hulpmiddelen en
medische technologie wordt na analyse van de verwachte effecten de keuze gemaakt tussen
centrale prijsonderhandelingen of inzet op gecoördineerde inkoop.
 De gegevensuitwisseling in de zorg wordt gestandaardiseerd. Er wordt gekeken naar de meest
doelmatige modaliteit.
 Een verschuiving van complexe medisch specialistische zorg (msz) naar de ‘basis-msz’
(anderhalvelijnszorg) wordt gestimuleerd door de introductie van een nieuwe betaaltitel en door
de vrijblijvendheid van het meekijkconsult weg te nemen.
 De niet-concurrentiële inkoop- en verantwoordingseisen aan zorgaanbieders worden
gestandaardiseerd.
 De hoog-complexe zorg wordt versterkt door te sturen op meer concentratie. Hiervoor wordt
financiering en/of regulering aangepast om tot de gewenste verplaatsing van zorg te komen.1 Er
wordt rekening gehouden met een transitieperiode van vijf jaar.
 Om doelmatigheid te bevorderen wordt ingezet op tariefstelling, door normatieve elementen toe
te voegen in sectoren waar vaste of maximumtarieven worden gehanteerd.
 Met alle zorgsectoren in de Zvw wordt een integraal hoofdlijnenakkoord afgesloten voor de
periode vanaf 2023 (de huidige akkoorden lopen tot en met 2022). Hierin worden afspraken
1 Conform Zorgkeuzes in Kaart maatregel 38A.

6

















gemaakt over zorginhoud en de budgettaire kaders. De zorginhoudelijke afspraken zien in ieder
geval op het substantieel terugdringen van regeldruk, verminderen van ongecontracteerde zorg,
substitutie, samenwerking en gepast gebruik. Beoogd wordt ook afspraken te maken over het
afschaffen van particuliere keurmerken; dit kan naast de Zvw een uitgaven-beperkend effect
hebben in de Wlz en het sociaal domein. De transformatiemiddelen worden opnieuw beschikbaar
gesteld ter ondersteuning van de zorginhoudelijke afspraken tot en met 2026, met een extra
intensivering in 2022, alvorens deze in 2027 komen te vervallen.
De organisatiegraad in de basiszorg wordt versterkt met een programma voor de
(door)ontwikkeling van lokale en regionale nulde- en eerstelijnsorganisaties. Er wordt ingezet op
betere samenwerking juist ook in aansluiting met het sociaal domein. Daarnaast wordt een
landelijke expertisestructuur ingericht om de basiszorg te ondersteunen met informatie en
advies. Deze versterking ondersteunt de afspraken in het Integraal Zorgakkoord. Daarom worden
extra middelen gereserveerd t/m 2026.
Aanvullende ruimte wordt beschikbaar gesteld om huisartsen op te leiden. Dit draagt eraan bij
dat huisartsen meer tijd kunnen besteden aan het patiëntencontact. In de raming wordt rekening
gehouden met hogere zorguitgaven die hieruit resulteren.
Voor de helft van de Wlz-cliënten komen behandelvormen ten laste van de Wlz. Voor de andere
helft van die cliënten komen deze behandelingen ten laste van de Zvw. Deze rechtsongelijkheid
wordt opgeheven door de aanspraak voor alle Wlz-cliënten gelijk te trekken. De aanspraak
mondzorg blijft behouden in de Wlz.
Voor de ouderenzorg wordt een verplichting ingesteld tot meerjarige contracten met
budgetafspraken, afgesloten tussen Wlz-uitvoerders en zorgaanbieders, gecombineerd met een
meerjarige contracteerruimte. Dit geeft zorgaanbieders meer financiële zekerheid, waardoor
meer externe inhuur in vaste dienst kan worden genomen.
Voor de gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg wordt een verplichting ingesteld tot
meerjarige contracten met budgetafspraken, afgesloten tussen Wlz-uitvoerders en
zorgaanbieders, gecombineerd met een meerjarige contracteerruimte. Dit geeft zorgaanbieders
meer financiële zekerheid, waardoor meer externe inhuur in vaste dienst kan worden genomen.
Zorgkantoren gaan bij de inkoop sturen op extramurale leveringsvormen (VPT, MPT, pgb) zodat
ouderen langer thuis kunnen wonen en in hun eigen omgeving oud kunnen worden. Er wordt in
de jaren 2022 t/m 2026 in totaal 1,0 miljard euro gereserveerd om deze transitie op gang te
brengen.
De Integrale Vergelijking verpleeghuiszorg, een benchmark die de doelmatigheid bevordert door
de prestaties van verpleeghuisinstellingen af te zetten tegen een vergelijkbare best presterende
instelling gaat niet door. De keuze is gemaakt in te zetten op bovenstaande maatregelen.
De afgelopen jaren is de personeelsbezetting in de verpleeghuiszorg sterk toegenomen dankzij de
implementatie van het Kwaliteitskader (KWK) verpleeghuiszorg. Om tegen de achtergrond van de
steeds krapper wordende arbeidsmarkt voor de zorg het KWK op de lange termijn houdbaar en
uitvoerbaar te houden, vindt onder regie van het Zorginstituut een doorontwikkeling plaats. Er
komt (meer) aandacht voor de inzet van innovatie en technologie en het gebruik van context
gebonden, flexibele werkroosters (lichter dan in dienstrooster NZa). De overheid neemt een
nadrukkelijkere rol in met betrekking tot de kwaliteit van zorg. Zorginstituut Nederland wordt ten
behoeve van de afdwingbaarheid verzocht om (in het verlengde van het lopende traject van ZINL
met NZa over passende zorg) kwaliteit van zorg scherper te definiëren en transparantie hierover
af te dwingen. De reeds van kracht zijnde wet Aanscherping toetsing voorgedragen
kwaliteitsstandaarden (“noodremprocedure”) kan worden ingezet om te voorkomen dat de
uitgaven substantieel stijgen als gevolg van een aanpassing van onderdelen van het
Kwaliteitskader.
Er komt een eerlijker bijdrage voor de huishoudelijke hulp in de Wmo, met landelijke normen en
met oog voor betaalbaarheid van lage- en middeninkomens.

7

Additionele investeringen
 De hoogte van het verplicht eigen risico blijft 385 euro tot en met 2025. Er wordt gewerkt aan
een nieuw systeem van eigen betalingen per verrichting. Het budgettaire bedrag zoals in de tabel
is daarbij leidend.
 Daarnaast is er een eigen risico effect van het totale pakket aan maatregelen met gevolgen voor
de Zvw-uitgaven.
 Via een landelijke subsidieregeling worden intergenerationele woonvormen (tussen jongeren en
ouderen) gestimuleerd. Studenten krijgen korting op hun huur in zo’n woonvorm. Het ingroeipad
start met 10 miljoen euro per jaar totdat het structurele bedrag van 50 miljoen euro in 2027 is
bereikt.
 De palliatieve zorg wordt verbeterd bijvoorbeeld door aan de subsidieregeling ‘Palliatieve
terminale zorg en geestelijke verzorging’ voor versterking van hospices en ondersteuning van
zorgnetwerken een tijdelijke impuls te geven.
 Om mantelzorgers beter te ondersteunen wordt voor respijtzorg structureel 10 miljoen euro
gereserveerd.
 Voor stimulering van langer thuis wonen en woon-zorgcombinaties wordt een bedrag oplopend
tot 100 miljoen euro in 2025 gereserveerd.
 Vanaf 2023 is structureel 5 miljoen euro beschikbaar voor het programma Onbeperkt meedoen.
Hiermee wordt bijgedragen aan de uitvoering van het VN-verdrag voor mensen met een
beperking.
 Vanaf 2022 wordt structureel 65 miljoen euro extra beschikbaar gesteld voor de brede aanpak
van dak- en thuisloosheid.
Overig
 Het bestaande programma Kansrijke start wordt in elke gemeente ingevoerd. Hiervoor wordt 23
miljoen euro structureel extra beschikbaar gesteld vanaf 2023.
 Voor de subsidieregeling NIPT komt jaarlijks 38 miljoen euro structureel beschikbaar, zodat
UMC’s in staat worden gesteld om de NIPT uit te voeren.
 Er komt een rapporteur verslaving.
Overboekingen naar andere departementen
 Het programma Maatschappelijke diensttijd wordt overgeheveld naar de begroting van het
ministerie van OCW.

8

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026 Struc

Jaar

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

45.605 48.487 49.846 49.425 49.547

w.v. Basispad

43.350 45.127 44.936 45.045 44.977

w.v. Coalitieakkoord
Versterken onderwijskwaliteit (inclusief verhogen
i.
maatschappelijke diensttijd)
i. Kansengelijkheid

2.255

3.360

4.910

4.380

4.570

500

600

1.000

1.000

1.000 1.000 2024

200

300

900

1.000

1.000 1.000 2025

i. Leraren/schoolleiders

800

800

800

800

800

800 2022

i. Vervolgopleidingen/onderzoek

400

500

700

700

700

700 2024

i. NPO verlagen (230 mln.)

-230

0 2024

i. Fonds onderzoek en wetenschap (5 mld. in 10 jaar)

200

600

700

500

500

0 2032

i. Cultuur (inclusief musea) en media (struc 30 mln.)

150

200

200

200

200

200 2023

j. Afschaffen leenstelsel en invoering studiebeurs

5

90

110

180

370 1.000 2065

500

500

j. Tegemoetkoming leenstelsel

0 2025

 De maatregelen om de onderwijskwaliteit te versterken bestaan uit een structurele impuls voor
basisvaardigheden, een structurele versterking van scholen met leerachterstanden, het gebruik
van bewezen effectief lesmethoden, het continueren van de verbeteraanpak passend onderwijs
en de inzet voor inclusief onderwijs, het onderbrengen van het voortgezet speciaal onderwijs bij
de sector voortgezet onderwijs en bij/nascholing voor leraren en schoolleiders.
 De maatschappelijke diensttijd wordt ondergebracht bij OCW. De huidige middelen op de
begroting van VWS worden overgeheveld. Het structurele bedrag van 95 miljoen euro wordt met
105 miljoen euro verhoogd tot 200 miljoen euro structureel.
 De maatregelen kansengelijkheid bestaan uit het versterken van de kwaliteit en het stimuleren
van deelname van kinderen met een taalachterstand aan de vroeg- en voorschoolse educatie, het
invoeren van de Rijke schooldag te beginnen op de scholen waar de nood hoogst is, het
structureel maken van de subsidie voor brede brugklassen uit het NPO en het versterken van een
goede combinatie van onderwijs en zorg.
 De maatregelen leraren en schoolleiders bestaan uit het dichten de loonkloof tussen basis-, en
voortgezet onderwijs, het verbeteren van de arbeidsvoorwaarden voor schoolleiders, het
structureel maken van de arbeidsmarkttoelage voor leraren op scholen met leerachterstanden,
het ondersteunen van beginnende leraren en het verlagen van de werkdruk door de klassen te
verkleinen of meer handen in de klas.
 De maatregelen vervolgopleidingen en onderzoek bestaan uit het verlagen van de werkdruk, het
investeren in ongebonden onderzoek en ontwikkeling, het verbeteren van studentenwelzijn, het
stimuleren van arbeidsmarkt relevante beroepsopleidingen en schakelprogramma’s, een betere
balans tussen eerste en tweede geldstroom, het versterken van de techniekhavo en kleinschalig
vakonderwijs en het garanderen van een dekkend en passend aanbod van kleine studies.
 Uit het budget voor het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) voor 2023 wordt 230 miljoen
euro ingezet als dekking voor de tegemoetkoming leenstelsel.
 Voor een nog op te richten fonds voor onderzoek en wetenschap wordt incidenteel 5 miljard
euro gereserveerd met als doel het inhalen van achtergebleven investeringen in onderzoek en
verdere versterking van de onderzoeksinfrastructuur. Deze middelen worden ook ingezet voor
het versterken van de kwaliteit van hoger onderwijs en wetenschap, verlagen van de werkdruk en
ruimte voor ongebonden onderzoek.
 Voor cultuur, musea en media wordt structureel 200 miljoen euro gereserveerd. De investering in
media is mede bedoeld voor het versterken van onderzoeksjournalistiek en lokale media.
 Met ingang van studiejaar 2023/2024 wordt het sociaal leenstelsel vervangen voor een
basisbeurs. Een aanvullende beurs blijft behouden en de leenvoorwaarden blijven gelijk.
 Ter tegemoetkoming van studenten die te maken hebben (gehad) met het huidige leenstelsel
wordt 1 miljard euro gereserveerd.
9

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Gemeentefonds en Provinciefonds

39.597

40.508

41.959

42.758

41.568

w.v. Basispad

38.547

37.309

37.978

38.994

40.201

w.v. Coalitieakkoord

1.050

3.199

3.981

3.764

1.367

723

1.070

1.931

2.191

1.000 1.000 2026

1.454

1.265

758

367

300 2027

b. Invulling accres (GF, PF en BCF)
Jeugd conform advies CvW met aanvullende
b.
maatregelen

Struc

Jaar

b. Schrappen oploop opschalingskorting

10

420

570

715

0

0 2026

b. Overige dossiers medeoverheden

317

255

215

100

0

0 2026





Om een stabielere financiering voor de medeoverheden te realiseren en hun autonomie te
vergroten, wordt in de komende jaren een nieuwe financieringssystematiek voor de periode na
2025 uitgewerkt, waarbij de mogelijkheid voor een groter eigen belastinggebied wordt
betrokken. Daarbij worden ook alternatieven voor de OZB en MRB in de beschouwing
betrokken. In de huidige kabinetsperiode zal de financiering van de medeoverheden grotendeels
worden vormgegeven via de accres systematiek.
Daarnaast wordt de oploop van de opschalingskorting deze kabinetsperiode geschrapt, krijgen
de medeoverheden via een specifieke uitkering middelen voor de uitvoering van het
klimaatbeleid, en wordt in lijn met de uitspraak van de commissie van wijzen additionele
financiering voor jeugdzorg beschikbaar gesteld. Vanaf 2024 worden in aanvulling op de huidige
hervormingsagenda extra beleidsmaatregelen in de jeugdzorg genomen; in 2024 wordt
100 miljoen euro extra bespaard en vanaf 2025 structureel 0,5 miljard euro. Daarbij kan gedacht
worden aan (een combinatie van) normeren van de behandelduur of het introduceren van een
eigen bijdrage.

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Internationale samenwerking en RRF

15.348

14.218

14.668

15.483

16.051

w.v. Basispad

15.027

15.385

15.824

16.427

16.795

w.v. Coalitieakkoord

321

-1.167

-1.156

-944

-744

r. Ontwikkelingssamenwerking (incl. opvang/migratie)

300

300

300

500

500

500 2025

r. Postennetwerk en mensenrechtenfonds

21

33

44

56

56

56 2025

-1.500

-1.500

-1.500

-1.300

0 2027

s. Inzet Europees herstelfonds (RRF)

Struc

Jaar

 Het budget voor ontwikkelingssamenwerking (ODA) wordt verhoogd met structureel 0,5 miljard
euro. De eerstejaarsopvang van asielzoekers is onderdeel van ODA. Door een hogere bezetting
stijgen de kosten voor COA oplopend tot circa 220 miljoen euro. Deze worden gedekt binnen de
0,5 miljard euro. De resterende circa 280 miljoen euro kan nader worden ingezet. Naast de
structurele verhoging van het ODA-budget wordt de EU-toerekening geactualiseerd. Dit leidt tot
een hoger toegerekend bedrag van 401 miljoen in 2025. Door de intensivering en de actualisatie
van de EU-toerekening stijgt de ODA-prestatie.
 Voor het postennetwerk en het mensenrechtenfonds wordt structureel 56 miljoen euro
gereserveerd.
 De middelen uit het Recovery and Resilience Facility (RRF) worden ingezet om reeds begrote en
nieuwe uitgaven uit dit coalitieakkoord te financieren. De te verwachte ontvangsten voor
Nederland uit het RRF worden verwerkt op de begroting van Buitenlandse Zaken en kunnen niet
worden ingezet voor nieuw beleid. Het gaat om 5,8 miljard euro in de periode tot en met 2026.

10

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Struc

Jaar

Defensie (incl. DMF)

12.838

13.996

16.061

16.075

14.668

w.v. Basispad

12.338

12.096

11.961

11.875

11.668

w.v. Coalitieakkoord

500

1.900

4.100

4.200

3.000

q. Defensie intensivering

500

1.400

2.800

2.800

q. Defensie onderhoud

0

500

1.300

1.400

1.850

1.850

2026

1.150

1.150

2026

 Voor het versterken van de krijgsmacht en het inlopen en wegwerken van achterstanden wordt
structureel 3 miljard euro gereserveerd. Binnen de kabinetsperiode is het bedrag hoger. In 2024
wordt de begroting verhoogd met 4,1 miljard euro en in 2025 met 4,2 miljard euro. Hiermee
voldoen de uitgaven aan Defensie als percentage van het bbp in 2024 volgens de huidige
verwachting aan het Europees NAVO-gemiddelde van 1,85% bbp.
 Voor het versterken van de krijgsmacht wordt structureel 1,85 miljard euro gereserveerd. Uit
deze middelen wordt structureel 0,5 miljard euro gereserveerd voor modernisering van het
loongebouw en arbeidsvoorwaarden. De overige middelen worden gereserveerd voor
gevechtsondersteuning, inzetvoorraden, digitalisering, innovatie en nieuwe (cyber)capaciteiten
en wapensystemen.
 Voor het inlopen en wegwerken van achterstanden bij vastgoed, IT, instandhouding en
onderhoud van materieel bij Defensie wordt structureel 1,15 miljard euro gereserveerd.

11

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Justitie en Veiligheid

14.404

14.253

14.513

14.531

14.308

w.v. Basispad

13.772

13.143

13.033

12.929

12.959

632

1.110

1.480

1.602

1.350

2

4

6

8

8

8 2025

1

2

3

3,6

3,6 2026

a. Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB)

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5 2022

a. College rechten van de mens

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5 2022

55

55

55

55 2024

w.v. Coalitieakkoord
a. Autoriteit Persoonsgegevens (AP)
a. Algoritme waakhond bij de AP

a. Verlagen griffie rechten
a. OM - ICT en opsporing

Struc

Jaar

4

8

12

12

12

12 2024

a. Asielketen hogere instroom COA

360

298

250

196

100

100 2026

a. Asielketen hogere instroom IND

30

110

110

110

100

100 2026

a. Asielketen hogere instroom NIDOS

14

17

19

22

25

25 2026

a. Asielketen hogere instroom DTenV

1

1

5

5

5

5 2024

30

60

90

90

90 2025

h. Tegengaan ondermijning

a. Sociale advocatuur
0

40

80

100

100

100 2025

h. Versterken politieorganisatie

50

100

150

200

200

200 2025

h. Versterken preventieaanpak

50

100

150

150

150

200 2024

h. Inlichtingendiensten (AIVD, MIVD ) en NCTV

60

125

250

250

250

300 2027

h. Versterken justitiële keten (OM/ZM)

50

100

130

200

200

150 2032

h. Veiligheid overig

10

20

45

45

45

45 2024

h. RUPS

3

3

3

3

3 2023

h. Programma samen tegen mensenhandel

2

2

2

2

2 2023

150

150

150

0

0 2026

h. Modernisering Wetboek van Strafvordering

0

 Voor het versterken van de Autoriteit Persoonsgegevens wordt structureel 8 miljoen euro
toegevoegd.
 Voor het opzetten van een algoritme waakhond wordt structureel 3,6 miljoen euro gereserveerd.
 De NCAB adviseert over de strafrechtelijke aanpak van antisemitisme en versterkt de bestrijding.
Om de aanstelling van de NCAB te continueren, wordt het budget verhoogd met 0,5 miljoen euro
structureel.
 Het College Rechten van de Mens beschermt de mensenrechten in Nederland. Om deze taken te
versterken wordt de rijksbijdrage structureel verhoogd met 0,5 miljoen euro.
 Het verlagen van de griffierechten leidt tot een ontvangstenderving van 55 miljoen euro vanaf
2024.
 Voor een versterking van de ICT en de opsporing bij het OM wordt structureel 12 miljoen euro
gereserveerd.
 Door een hogere instroom en bezetting stijgen de kosten voor de asielketen en worden met het
oog op een stabiele financiering structureel middelen toegevoegd.
 De ingezette stelselherziening rechtsbijstand wordt voortgezet. De ingeboekte besparing voor de
sociale advocatuur wordt geschrapt.
 Voor het versterken van veiligheid wordt oplopend structureel 1 miljard euro gereserveerd voor
verschillende doelen, o.a. tegengaan ondermijning, versterken politieorganisatie, versterken
preventie-aanpak, inlichtingendiensten, het versterken van de justitiële keten en de
modernisering van het Wetboek van Strafvordering. Voor het versterken van de justitiële keten is
tot en met 2031 jaarlijks 200 miljoen euro beschikbaar, en structureel 150 miljoen euro.
 Voor het uitbreiden en structureel maken van de uitstapprogramma’s voor prostituees en de
voortzetting van het programma ‘Samen tegen mensenhandel’ wordt structureel 3 en 2 miljoen
euro gereserveerd
12

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Struc

Jaar

Infrastructuur en Waterstaat (incl. MF en DF)

10.619

13.187

12.997

13.435

12.787

w.v. Basispad*

10.194

10.980

9.973

10.011

10.038

w.v. Coalitieakkoord

425

2.207

3.024

3.424

2.749

g. Infra onderhoud mobiliteitsfonds

75

350

875

1.150

1.125 1.250 2038

g. Infra onderhoud deltafonds

20

40

100

200

250

250 2025

g. Lelylijn (12 x 250 mln.)

10

20

50

100

250

0 2038

g. Huidige infraprojecten NGF naar MF (3,35 mld.)

300

700

800

800

250

0 2029

g. Ontsluiting nieuwe woningen MF (7,5 mld. in 10 jaar)

0

900

1.000

1.000

800

0 2032

g. Waterveiligheid (aanpak beekdalen Maas)

0

100

100

100

0

0 2026

g. Veiligheid rijks N-wegen (4 x 50 mln.)

50

50

50

50

0 2026

g. Fietsknooppunten OV en fietsenstallingen (50 mln.)

25

25

0 2025

a. Versterking omgevingsdiensten

18

18

18

18

18

18 2022

a. Versterking ILT

2

4

6

6

6

6 2024

*Dit basispad is exclusief de mutaties die volgen uit de omvorming van ProRail tot een ZBO. Deze omvorming is
budgettair neutraal.

 Voor beheer, onderhoud en renovatie van infrastructuur wordt structureel 1,5 miljard euro
gereserveerd voor het Mobiliteits- en Deltafonds. Hiervan is structureel 1,25 miljard euro
bedoeld voor het Mobiliteitsfonds en structureel 0,25 miljard euro voor het Deltafonds.
 Voor de realisatie van de Lelylijn wordt een bedrag van 3 miljard euro gereserveerd.
 De reservering voor de bijdrage van de rijksoverheid van incidenteel 2,5 miljard euro voor de drie
infrastructuurprojecten uit de eerste ronde van het Nationaal Groeifonds bestaande uit de
Noordzuidlijn, Oude Lijn en Brainport Eindhoven wordt toegevoegd aan het Mobiliteitsfonds.
Daarbovenop wordt incidenteel 850 miljoen euro toegevoegd aan het Mobiliteitsfonds.
 Om op een doelmatige manier de infrastructurele ontsluiting van de woningbouwambitie van
900.000 woningen (inclusief uitvoeringscapaciteit) te realiseren wordt 7,5 miljard euro
gereserveerd. Mede op basis van een maatschappelijke kosten batenanalyse op regioniveau vindt
nadere besluitvorming plaats over het beschikbaar stellen van de middelen voor infrastructuur
voor het Rijk (MIRT via Mobiliteitsfonds) en de medeoverheden.
 Voor waterveiligheid en daarmee samenhangende klimaatadaptatie wordt incidenteel een
envelop van 300 miljoen euro gereserveerd voor maatregelen in de beekdalen van zijrivieren van
de Maas.
 Voor de verkeersveiligheid van rijks N-wegen wordt 200 miljoen euro gereserveerd t/m 2026.
 Voor fietsknooppunten OV en fietsenstallingen wordt 50 miljoen euro gereserveerd in 2023 en
2024.
 Voor het versterken van de omgevingsdiensten en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)
wordt structureel 24 miljoen euro gereserveerd voor de opvolging van de Commissie Van Aartsen
en aanpak milieucriminaliteit.

13

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Economische Zaken en Klimaat

2.416

3.759

5.144

6.397

9.119

w.v. Basispad

2.416

2.646

2.584

2.192

2.396

0

1.114

2.560

4.206

6.723

e1. Subsidieregeling CO2-vrije gascentrales

50

100

150

140

0 2031

e1. Bouw kerncentrales (cumulatief 5 mld)

50

200

250

900

0 2031

150

150

0 2031

w.v. Coalitieakkoord

e1. Stimulering hybride warmtepompen (150.000 p/j)

Struc

Jaar

e1. Nationaal isolatieprogramma

180

360

562

0 2031

e1. Verduurzaming maatschappelijk vastgoed
22 mld. voor 1) Subsidie vroege fase opschaling; 2) Investering
infrastructuur (waterstof, warmte, laadinfra etc); 3) Bindende
e1.
maatwerkafspraken industrie (groene industriepolitiek); incl
stimuleren innovatie mkb
e2. Toezicht en handhaving energiebesparingsplicht

100

330

464

0 2031

700

1.400

2.070

3.566

0 2031

e2. Stimuleringsprogramma ontwikkeling en opschaling recycling

7

8

9

9

7 2031

e2. Verplicht percentage recyclaat in bouwmaterialen

3

4

4

4

3 2031

e2. Circulaire ketenprojecten

2

2

2

2

2 2023

14 2027

e2. CCS

0 2022

e2. Sneller naar isolatienorm huur (koppeling afschaffen VHH)

0 2022

e2. Energieprestatie-eisen nieuwbouw industrie

50

50

80

0 2031

e2. Vergroening personenvervoer en reisgedrag

14

29

44

29 2031

b. Uitvoeringskosten klimaat en planbureaus

300

500

800

800

0 2031

a. Adviescollege toetsing regeldruk

1,8

1,8

1,8

1,8

1,8 2023











Voor het terugbrengen van de CO2-uitstoot en het halen van het klimaatdoelen wordt
cumulatief 35 miljard euro gereserveerd voor een Klimaat- en transitiefonds, met beschikbare
middelen t/m 2030. Dit gaat om de volgende maatregelen:
Een subsidieregeling voor het ombouwen van gascentrales zodat deze CO2-vrij gas kunnen
inzetten t.b.v. het creëren van CO2-vrij regelbaar vermogen. Hiervoor is cumulatief 1 miljard euro
gereserveerd. Deze maatregel moet in samenhang worden uitgewerkt met de hierna genoemde
middelen voor opschaling van hoogwaardige energiedragers.
Het voornemen is om kerncentrales te bouwen. Hiervoor is 5 miljard euro gereserveerd, waarvan
0,5 miljard tot en met 2025.
De toepassing van hybride warmtepompen wordt gestimuleerd met een combinatie van een
subsidie en normering. Hier zijn bij Miljoenennota 2022 reeds middelen voor uitgetrokken voor
de periode t/m 2024; deze middelen maken aanvullende stimulering t/m 2030 mogelijk. Er moet
nog worden bezien op welke manier de normering het best ingevuld kan worden (bijv. bij
vervanging van CV-ketels), en vanaf welk jaar dit mogelijk is. Hiervoor is cumulatief 900 miljoen
euro gereserveerd.
Het Nationaal Isolatieprogramma geeft woningeigenaren mogelijkheden om hun huis te
verduurzamen. Voor uitvoering van het Nationaal Isolatieprogramma is reeds 514 miljoen euro
beschikbaar voor de komende jaren, waarvan 148 miljoen euro in 2022, 177 miljoen euro in 2023
en 180 miljoen euro in 2024. Om te zorgen dat in de jaren tot 2030 woningeigenaren en Vve’s
(financieel) gestimuleerd worden om hun woningen te verduurzamen tot de Isolatiestandaard
voor woningen (via een optimale isolatie van de woning) wordt er cumulatief 3,35 miljard euro
extra gereserveerd.
Voor de verduurzaming van maatschappelijk vastgoed zijn bij Miljoenennota 2022 middelen
gereserveerd voor de jaren tot en met 2024; deze middelen maken additionele stimulering t/m

14

2030 mogelijk. Het best passende instrumentarium behoeft nog nadere uitwerking. Hiervoor is
cumulatief 2,75 miljard euro gereserveerd.
 Voor de volgende drie doelen is 22 miljard euro gereserveerd:
o Subsidie vroege fase opschaling: dit betreft een programmatische aanpak voor technologieën
voor – in eerste instantie – productie van hoogwaardige hernieuwbare energiedragers die
pas kosteneffectieve CO2-reductie kunnen faciliteren bij substantiële opschaling. Een
indicatieve reservering hiervoor is cumulatief 15 miljard euro.
o Infrastructuur: het gaat hier om subsidies voor de duurzame energie-infrastructuur die
noodzakelijk zijn voor de energietransitie. Er wordt ex ante geen selectie gemaakt voor
bepaalde technologieën of sectoren. Een indicatieve reservering hiervoor is cumulatief 4
miljard euro.
o Om via bindende afspraken te komen tot CO2-reductie bij grote (industriële) uitstoters wordt
indicatief cumulatief 3 miljard gereserveerd. Het moet hier gaan om daadwerkelijk
additionele reductie t.o.v. bestaand beleid/andere instrumenten. Dit is inclusief middelen
voor CO2-reducerende innovatie bij het mkb. Hier is sprake van samenloop met
infrastructuur en opschaling energiedragers.
 Daarnaast wordt een aantal stimulering- en normeringsmaatregelen voor CO2-reductie
gesubsidieerd vanaf departementale begrotingen. Het gaat hier om een aantal maatregelen:
o Toezicht en handhaving energiebesparingsplicht: bij de Miljoenennota 2022 is reeds geld
gereserveerd voor deze maatregel t/m 2026; de middelen hier betreffen een verlenging vanaf
2027. Hiervoor is 14 miljoen euro structureel gereserveerd.
o Stimuleringsprogramma ontwikkeling en opschaling recycling. Dit betreft een integraal
stimuleringspakket waar subsidie-instrumenten voor worden ingezet gericht op verschillende
‘technological readiness levels’ (TRLs) zodat recyclinginitiatieven ondersteund kunnen
worden van ontwikkeling tot uitrolfase. Hiervoor is cumulatief 70 miljoen euro gereserveerd
t/m 2030, en daarna 7 miljoen euro structureel.
o Verplicht percentage recyclaat in bouwmaterialen. Dit betreft normering met streefcijfers en
maatregelen om gebruik van recyclaat in bouwmaterialen te bevorderen. De verplichting
beoogt een impuls te geven aan de markt in secundaire grondstoffen met een verplicht
gehalte aan gerecycleerd materiaal en afvalbeperkende maatregelen voor bijvoorbeeld staal
en cement. Hiervoor is cumulatief 30 miljoen euro gereserveerd t/m 2030, en daarna 3
miljoen euro structureel.
o Circulaire ketenprojecten. Deze middelen zijn bedoeld voor opschaling van de
Subsidieregeling circulaire ketenprojecten. Hiervoor is 2 miljoen euro structureel
gereserveerd.
o CCS: CCS wordt bevorderd, gebruik makende van de beschikbare middelen in de SDE++.
Hiervoor komen – bovenop het hogere CCS-plafond uit de Miljoenennota 2022 en de
gelijktijdige intensivering in de SDE++ – geen aanvullende middelen beschikbaar. Dit moet
niet ten koste gaan van stimulering van andere technologieën.
o Sneller naar isolatienorm huur. Verplichte lineaire groei naar de Isolatiestandaard voor
huurwoningen in 2030, in combinatie met de afschaffing van de verhuurderheffing.
Streefgetal in het fiche van Geest is 1 miljoen woningen in 2030 verduurzamen tot de
isolatiestandaard. Dit behoeft nadere uitwerking en afspraken met woningcorporaties.
o Energieprestatie-eisen nieuwbouw industriële gebouwen + subsidie. Met het stellen van
energieprestatie-eisen aan nieuwe gebouwen en bestaande bouw met een industriefunctie
kan op korte tot middellange termijn CO2-besparingspotentieel worden gerealiseerd.
o Vergroening reisvervoer en personengedrag. Dit betreft een subsidie voor verschillende
manieren om duurzaam reisvervoer en –gedrag te stimuleren, bijv. rond thuiswerken
opschalen deelmobiliteit, veranderingen in de cultuur en werkwijzen (sociale innovatie),
versterken fietsinfra, minder vliegen en stimuleren (internationale) treinreizen. Nadere
15

invulling van deze maatregel dient nog gedurende de kabinetsperiode plaats te vinden.
Hiervoor wordt cumulatief 265 miljoen euro gereserveerd t/m 2030, en daarna structureel 29
miljoen euro.
 Voor de uitvoeringskosten van medeoverheden en planbureaus die voortvloeien uit het
klimaatakkoord en aanvullende klimaatbeleid wordt 800 miljoen euro per jaar gereserveerd tot
en met 2030, met een ingroeipad in 2023 en 2024. Het betreft 5,6 miljard euro cumulatief t/m
2030.
 Voor het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) wordt structureel 2 miljoen euro gereserveerd.

16

netto-uitgaven, in mln.
Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (incl. SG, HCvS, KR en
BES-fonds)
w.v. Basispad

2022

2023

2024

2025

2026 Struc

Jaar

8.223 7.460 7.466

7.336 7.103

8.144

6.920

6.875

6.745

6.812

80

541

591

591

291

b. Woningbouwimpuls (10 x 100 mln)

100

100

100

100

0 2033

b. Volkshuisvestingsfonds (4 x 150 mln)

150

150

150

150

0 2027

w.v. Coalitieakkoord

o. Regiodeals (900 mln. t/m 2026)

50

250

300

300

0

0 2026

a. Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR)

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5 2022

a. Nationale Ombudsman

0,6

1,2

1,2

1,2

1,2

1,2 2023

a. Algemene Rekenkamer

0,9

1,8

1,8

1,8

1,8

1,8 2023

a. Versterken rol Tweede Kamer

2,5

5

5

5

5

5 2023

a. Aanpak digibetisme via publiek-private strategie

2

2

2

2

2

0 2027

c. Caribisch Nederland Envelop

23

30

30

30

30

30 2023

 Ten behoeve van een nieuwe woningbouwimpuls worden middelen gereserveerd. De impuls is
gericht op het realiseren van extra woningen, deels in het betaalbare segment. Uitgaande van
50% cofinanciering door medeoverheden en 6.000 euro per woning, zoals in eerdere tranches
levert deze maatregel sneller 170.000 extra woningen op. Hiervoor wordt incidenteel 1 miljard
euro uit het gemeentefonds genomen over een periode van tien jaar. Dit bedrag wordt
vervolgens in jaarlijkse tranches van 100 miljoen euro als specifieke uitkering verstrekt aan
medeoverheden.
 Voor het volkshuisvestingfonds wordt extra middelen gereserveerd. Het fonds is gericht op
herstructurering van de bestaande woningvoorraad in kwetsbare gebieden door middel van een
impuls in leefbaarheid, (maatschappelijke) voorzieningen en buitenruimte. Ten laste van het
gemeentefonds voor medeoverheden wordt over een periode van vier jaar incidenteel 600
miljoen euro uitgenomen en dit bedrag wordt ten behoeve van medeoverheden beschikbaar
gesteld in vier jaarlijkse tranches van 150 miljoen euro.
 Om de brede welvaart in de regio te versterken wordt er incidenteel 900 miljoen euro
gereserveerd tot en met 2025 voor een nieuwe tranche Regio Deals.
 In het kader van Overheid op orde worden middelen gereserveerd voor het versterken van
verschillende posten (NCDR, Nationale Ombudsman, Algemene Rekenkamer en versterken rol
Tweede Kamer).
 Samen met gemeenten, bibliotheken, bedrijven en andere organisaties zet het Rijk zich in om
digitale vaardigheden te vergroten. Voor een publiek-private aanpak van digibetisme wordt 10
miljoen euro beschikbaar gesteld.
 Voor het versterken van de basisvoorzieningen, de arbeidsmarkt, en de economie op Caribisch
Nederland wordt een envelop gereserveerd van structureel 30 miljoen euro. De envelop draagt
daarmee structureel bij aan het vastgestelde ijkpunt sociaal minimum.

17

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Financiën

7.756

7.003

6.468

6.618

6.312

w.v. Basispad

7.703

6.926

6.373

6.519

6.298

53

77

95

99

14

w.v. Coalitieakkoord

Struc

Jaar

a. Voorziening laagdrempelige fiscale rechtshulp

3

7

10

14

14

14

2025

a. Uitvoeringskosten Belastingdienst

50

70

85

85

0

0

2026

 Voor laagdrempelige fiscale rechtshulp en directe fiscale bijstand aan burgers wordt structureel
14 miljoen euro gereserveerd.
 Voor de uitvoering van het coalitieakkoord, Europese wetgeving en nieuwe lastenmaatregelen
gedurende de komende kabinetsperiode door de Belastingdienst worden middelen gereserveerd.
netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (incl. DGF)

1.771

2.153

2.659

2.893

4.614

w.v. Basispad

1.733

1.400

1.301

1.337

1.244

38

753

1.358

1.556

3.370

d. Stikstoffonds (25 mld. t/m 2035 w.v. 20 mld. t/m 2030)

0

700

1.300

1.500

3.300

0 2036

a. Versterking NVWA

30

42

42

56

70

100 2028

c. Caribisch Nederland Natuur

8

11

16

0

0

0 2025

w.v. Coalitieakkoord

Struc

Jaar

 Voor het onontkoombaar terugbrengen van de stikstofuitstoot en -depositie en de daarvoor
benodigde transitie van de landbouwsector wordt incidenteel 25 miljard euro gereserveerd. De
middelen t/m 2035 komen via een transitiefonds beschikbaar, met daarbinnen een oplopende
reeks t/m 2030 van 20 miljard euro. De middelen zijn bedoeld voor het behalen van het
wettelijke stikstofdoel van 74% onder de kritische depositiewaarde. Daarnaast moet met dit
fonds een klimaatopgave van 5 Mton reductie in 2030 gerealiseerd worden. Van 2031 t/m 2035 is
jaarlijks 200 miljoen euro uit het fonds bestemd voor natuurverbetering en - herstel, om zo extra
VHR-doelbereik te realiseren en structurele achteruitgang van de natuur te voorkomen.
 Voor het instellen van het begrotingsfonds wordt een instellingswet ingediend bij het parlement.
Stikstoffonds: maatregelen per spoor in mln. cumulatief

2022-2030

2030-2035

Spoor 1: Opkoop, financiële afwaardering grond en KRW

13.800

3.681

w.v. Opkoop indicatieve mix melkvee, pluimvee en varkens

6.100

1.315

w.v. Financiële afwaardering grond (melkvee)

5.700

1.225

w.v. Uitbreiden natuurareaal (niet zijnde natura 2000)

1.330

1.000

w.v. Additioneel tbv Kaderrichtlijn Water (KRW)

670

141

Spoor 2: Perspectief blijvers: verder met ingezette route naar verduurzaming

4.350

943

w.v. Natuurinclusieve landbouw

2.120

470

w.v. Innovatieve stalsystemen en managementmaatregelen

1.000

212

w.v. Beleid rond versterken ondernemerschap en innovatie

1.230

261

Uitvoeringskosten

1.750

376

Totaal

20.000

5.000

 Om de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te versterken en de onbalans tussen
taken en middelen te verkleinen wordt structureel 100 miljoen euro gereserveerd.
 Incidenteel wordt 35 miljoen euro gereserveerd voor de uitvoering van de eerste fase (tot 2025)
van het Natuur en milieubeleidsplan Caribisch Nederland 2020-2030.

18

netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Nationaal Groeifonds

2.132

3.171

4.210

4.230

3.219

w.v. Basispad

2.132

3.171

4.210

4.230

3.219

0

0

0

0

0

g. Infrapijler uit NGF (6,7 mld t/m 2028)

-731

-1.064

-1.398

-1.398

g. Overige 2 pijlers NGF verhogen (6,7 mld.)

731

1.064

1.398

1.398

w.v. Coalitieakkoord

Struc

Jaar

-1.066

0

2029

1.066

0

2029

 De opzet van het Nationaal Groeifonds (NGF) wordt gewijzigd. De focus wordt gericht op de
pijlers kennisontwikkeling en onderzoek, ontwikkeling en innovatie. De pijler infrastructuur wordt
overgeheveld naar het Mobiliteitsfonds. Het wetsvoorstel Nationaal Groeifonds wordt hierop
aangepast met een Nota van Wijziging.
 De begroting voor het Nationaal Groeifonds wordt verlaagd met de middelen voor de pijler
infrastructuur. Het gaat hierbij om incidenteel 6,7 miljard euro. De reservering voor de bijdrage
uit het NGF van incidenteel 2,5 miljard euro voor de drie infrastructuurprojecten uit de eerste
ronde van het Nationaal Groeifonds bestaande uit de Noordzuidlijn, Oude Lijn en Brainport
Eindhoven wordt toegevoegd aan het Mobiliteitsfonds.
 Het budget voor de pijlers kennisontwikkeling en onderzoek, ontwikkeling en innovatie worden
verhoogd met incidenteel 6,7 miljard euro verspreid over de jaren tot en met 2028.
netto-uitgaven, in mln.

2022

2023

2024

2025

2026

Aanvullende Post

2.876

2.448

2.096

1.726

1.776

w.v. Basispad

2.676

1.848

1.496

1.126

1.176

w.v. Coalitieakkoord

200

600

600

600

600

a.

200

600

600

600

600

Dienstverlening/Wau/ICT

Struc

Jaar

133

2032

 Voor verbetering van de uitvoering en dienstverlening (Werk aan uitvoering) is gedurende 10 jaar
600 miljoen euro per jaar opgenomen met een aanloop van 200 miljoen euro in 2022. Structureel
is 133 miljoen euro beschikbaar vanuit de gedachte dat de structurele kosten lager liggen nadat
knelpunten zijn opgelost.

19

Lasten
in standen, in mln. + is saldoverslechterend =
lastenverlichting
1. Bedrijven en ondernemers
Box 2
BOR
ZA
Grondslag Vpb
w.v. CFC
w.v. Pillar II (zie toelichting)
2. Vermogen
Invoering werkelijk rendement box 3
Belasten verhuurd vastgoed box 3 (leegwaarderatio)
Verhogen heffingvrij vermogen box 3
Afschaffen schenkingsvrijstelling eigen woning
OVB niet-woningen (8% naar 9%)
3. Varia
Tabaksaccijns (naar ca. 10 euro voor een pakje)
Afschaffen middelingsregeling
Aanscherpen verbruiksbelasting niet-alcoholische dranken
Verhogen onbelaste reiskostenvergoeding
4. Zorg
Effect IAB premie
Effect nominale premie en zorgtoeslag
Lastencompensatie premie-effecten burgers
5. Overige lasten
IACK dekking (nieuwe gevallen na 2024)
Afschaffen verhuurderheffing vanaf 2023
Lastenverlichting middeninkomens
6. Klimaatlasten
Aanscherpen CO2-heffing industrie
Oplopende CO2 minimumprijs (moet bodem in de markt
zonder dat hij gaat werken als vlakke heffing)
Tariefstructuur energiebelasting EB (Fit for 55) (gas en
elektra)
Verlagen tarief ODE 2e en 3e schijf (elektra)
Gebruik envelop motie Hermans (75 mln.)
Afschaffen vrijstellingen EB – mineralogische en
metallurgische procedés
Gebouwde omgeving
Schuif energiebelasting 1e schijf (van elektriciteit)
w.v. 1e schijf gas (+5,23 ct)
w.v. 1e schijf elektriciteit (-5,23 ct)
Bijmengverplichting groen gas (20%) (N)
Compensatie energierekening groen gas
Gebruik envelop motie Hermans (225 mln.)
Landbouw en landgebruik
Beperken inputvrijstelling WKK
Afschaffen verlaagd tarief glastuinbouw
Mobiliteit
MRB++ EV/Fossiel (km-stand)
Vrijstelling bpm bestelauto naar 0% in 2026
Verhogen vliegbelasting (400 mln. taakstellend)
Infrastructuur en innovatie
Verhogen budget EIA
Verhogen budget MIA/VAMIL
Overig
Loslaten koppeling SDE en ODE
Totaal

2022

2023

2024

2025

struc

8
8
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

-999
87
0
-86
-1.000
-200
-800
-450
0
-100
100
0
-450
-505
-145
-60
-300
0
0
-170
-192
362
3.470
0
470
3.000
-141
0

-1.168
4
0
-172
-1.000
-200
-800
-358
0
-100
200
-8
-450
-607
-388
-119
-300
200
0
-32
-225
256
3.900
0
900
3.000
-337
0

-1.254
4
0
-258
-1.000
-200
-800
-265
0
-100
300
-15
-450
-562
-484
-178
-300
400
0
-9
-385
394
4.365
-55
1.420
3.000
-605
0

-1.603
2
0
-605
-1.000
-200
-800
-402
0
-100
300
-152
-450
-562
-484
-178
-300
400
0
1.246
208
-1.453
3.149
-1.561
1.710
3.000
-111
0

0

0

0

0

0

0

-250

-500

-500

-500

0
0

288
-75

500
-75

500
-75

500
-75

0

0

0

-78

-79

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
8

247
247
-227
474
0
225
-225
0
0
0
-400
0
0
-400
50
50
0
0
0
1.375

305
305
-275
580
0
225
-225
0
0
0
-617
0
-217
-400
50
50
0
0
0
1.430

364
364
-320
684
0
225
-225
-145
-100
-45
-751
0
-351
-400
80
50
30
0
0
1.679

637
637
-493
1.130
0
225
-225
-133
-100
-33
-541
0
-141
-400
80
50
30
0
0
470

20

1. Bedrijven en ondernemers
 Box 2: Over het inkomen in box 2 wordt belasting betaald op het moment dat dit box 2 verlaat.
Dat heeft tot gevolg dat heffing over dit vermogen kan worden uitgesteld. Voor
beleggingsvermogen kan dit tot onevenwichtige situaties leiden. Het wetsvoorstel excessief
lenen wordt aangepast, waarbij de grens wordt verhoogd van 500.000 euro naar 700.000 euro.
 BOR: De bedrijfsopvolgingsfaciliteiten in de erf- en schenkbelasting en de inkomstenbelasting
zijn belangrijk voor de continuïteit van bedrijven, met name van familiebedrijven, omdat voor
veel van hen deze faciliteiten essentieel zijn voor het voortbestaan van de onderneming. In deze
kabinetsperiode wordt in samenhang met de evaluatie van de BOR die in 2022 wordt afgerond,
onderzocht hoe de bedrijfsopvolgingsfaciliteiten kunnen worden verbeterd en oneigenlijk
gebruik van de regeling kan worden tegengegaan, zodat de regeling wordt gebruikt waarvoor
deze bedoeld is.
 ZA: Voor het bereiken van een beter evenwicht in fiscale behandeling van ZZP-ers en
werknemers in loondienst (cf. Commissie Borstlap) vraagt de arbeidsmarkt om maatregelen. In
dat licht wordt de zelfstandigenaftrek vanaf 2023 met stappen van 650 euro (inclusief basispad,
laatste twee jaar in stappen van 605 euro) verder teruggebracht tot 1200 euro in 2030.
Zelfstandigen worden gedurende de kabinetsperiode meer dan gecompenseerd via de verhoging
van de arbeidskorting.
 Grondslag Vpb: De CFC-maatregel uit Ter Haar wordt ingevoerd. Ook wordt OESO Pillar II
ingevoerd. De opbrengst is nog onzeker. Mocht dit niet tot de gewenste besparing leiden, dan
wordt gekeken naar andere grondslagverbreding, het lage Vpb-tarief en/of de schijflengte in de
Vpb waarbij het vestigingsklimaat, en de positie van het mkb in ogenschouw wordt genomen.
2. Vermogen
 Invoeren werkelijk rendement box 3 en belasten verhuurd vastgoed: Per 2025 zal er een nieuw
box 3 stelsel op basis van reëel rendement worden ingevoerd, waarbij inkomsten uit vermogen
worden belast op basis van werkelijk rendement. Vooruitlopend daarop zal per 2023 de
leegwaarderatio worden afgeschaft, waardoor de belasting van het rendement op verhuurd
vastgoed in box 3 meer zal gaan aansluiten bij de praktijk. Dit draagt bij aan meer balans in het
huidige fiscale regime voor particulieren en beleggers die woningen voor de verhuur financieren
in box 3. De opbrengst hiervan, samen met een extra budget van 200 miljoen euro, wordt
gebruikt om de vrijstelling in box 3 te verhogen naar ca. 80.000 euro. In het nieuwe box 3 stelsel
zal sparen en beleggen direct op reëel rendement worden belast; de waardeontwikkeling van
vastgoed zal aanvankelijk echter nog forfaitair worden belast, waarbij zo snel als mogelijk de
overstap wordt gemaakt naar werkelijk rendement.
 Afschaffen schenkingsvrijstelling eigen woning: De opbrengst van het afschaffen van deze
regeling bedraagt structureel 160 miljoen euro per jaar. De opbrengst is afkomstig uit
toekomstige schenkingen en nalatenschappen waardoor het structurele niveau na 20 jaar wordt
bereikt. De maatregel wordt ingevoerd per 2024.
 OVB niet-woningen (8% naar 9%): De overdrachtsbelasting voor niet-woningen én op
verkrijgingen van woningen door rechtspersonen en particulieren die niet zelf langdurig in de
woningen gaan wonen wordt verhoogd van 8% naar 9%. Deze maatregel zorgt ervoor dat er
meer ruimte ontstaat voor niet-beleggers. Deze maatregel wordt ingevoerd per 2023. Dit brengt
structureel 450 miljoen euro op.
3. Varia
 Tabaksaccijns (naar ca. 10 euro voor een pakje): De tabaksaccijns wordt verhoogd naar ca. 10
euro per pakje. Dit gebeurt in 2 opvolgende stappen, zoals voorgesteld in het preventieakkoord.

21






Afschaffen middelingsregeling: De middelingsregeling in de IB wordt per 2023 afgeschaft en
brengt structureel 178 miljoen euro op.
Aanscherpen verbruiksbelasting niet-alcoholische dranken: De maatregel betreft het
aanscherpen van de verbruiksbelasting op niet-alcoholische dranken exclusief mineraalwater.
Om te voorkomen dat over bier minder accijns moet worden betaald dan over frisdrank wordt
het minimumtarief van bier ook verhoogd. Dit is een klein aandeel van de totale bierconsumptie.
Deze maatregel levert in totaal 300 miljoen euro op en gaat in per 2023. Uitzonderen van
mineraalwater is per 2024 mogelijk.
Verhogen onbelaste reiskostenvergoeding: Vanaf 1 januari 2024 wordt de onbelaste
reiskostenvergoeding verhoogd. De precieze tariefsverhoging wordt nader uitgewerkt binnen de
taakstellende budgettaire derving van 200 miljoen in 2024 en 400 miljoen euro per jaar vanaf
2025.

4. Zorg
 Door de automatische doorwerking van de zorgmaatregelen op de zorgpremies wordt het effect
gecompenseerd met vergelijkbare lastenmaatregelen zodat er per saldo geen effect op de
lastendruk is.
5. Overige lasten
 IACK dekking (nieuwe gevallen na 2024): De Inkomensafhankelijke Combinatiekorting wordt voor
nieuwe gevallen afgeschaft na 2024. Dit wordt gedaan door vanaf 2025 een leeftijdsondergrens
op basis van geboortejaar te hanteren. Kinderen die in 2025 geboren worden, tellen in 2025 niet
meer mee voor de IACK. In 2026 tellen ook kinderen geboren in 2026 niet meer mee, enzovoort.
De IACK wordt op deze wijze in 13 jaar tijd met ingang van 2037 afgeschaft.
 Afschaffen verhuurderheffing vanaf 2023: De verhuurderheffing wordt per 2023 afgeschaft.
Woningcorporaties hebben met de afschaffing van de verhuurderheffing voor de periode 2020
tot en met 2030 voldoende middelen voor de bouw van circa 250.000 sociale huurwoningen,
voor het aardgasvrij maken van circa 450.000 woningen en om mede daarmee het
corporatieaandeel van 1 miljoen huurwoningen te verduurzamen naar de Standaard en voor de
derving als gevolg van een eenmalige huurbevriezing in 2024. Afdwingbare prestatieafspraken
per woningmarktregio met corporaties en medeoverheden behoeven nadere uitwerking en
bieden de noodzakelijke borging om deze opgaven te
behalen.
6. Klimaatlasten
 Aanscherping CO2-heffing industrie: De huidige CO2-heffing industrie aan de marge wordt
aangescherpt, zodat ten opzichte van de huidige reductiedoelstelling van 14,3 Mton een extra
CO2-reductie wordt gerealiseerd van 4 Mton in 2030. Aanscherping vindt plaats via een
aanpassing van het aantal dispensatierechten en het tarief. De budgettaire opbrengst is nul euro.
 Introductie oplopende CO2-minimumprijs industrie: Per 1 januari 2023 wordt een CO2minimumprijs voor de industrie ingevoerd. Deze minimumprijs beoogt investeringszekerheid te
bieden en geldt als bodem voor de verwachte ETS-prijs. De minimumprijs gaat niet werken als
een vlakke heffing en blijft daarmee onder de verwachte ETS-prijs. De belastingplichtigen zijn
gelijk aan die van de huidige CO2-heffing industrie. De budgettaire opbrengst is nul euro.
 Tariefstructuur energiebelasting (gas en elektra): De tariefstructuur van de energiebelasting
wordt minder degressief gemaakt door de tarieven in de hogere verbruiksschijven gas en
elektriciteit te verhogen. De budgettaire opbrengst is taakstellend 250 miljoen euro in 2023 en

22





















500 miljoen euro in 2024 en verder. Deze maatregel hangt samen met de voorgestelde
aanpassingen in de richtlijn ETD uit Fitfor55.
Verlagen ODE-tarief 2e en 3e schijf elektriciteit: Ten opzichte van de tarieven in het basispad van
de Opslag Duurzame Energie- en klimaattransitie (ODE), worden de ODE-tarieven van de 2e en 3e
schijf elektriciteit per 2023 verlaagd. De budgettaire derving bedraagt taakstellend 288 miljoen
euro in 2023 en 500 miljoen euro in 2024 en verder.
Gebruik envelop motie Hermans: In de motie Hermans (Kamerstuk 35925, nr. 13) werd verzocht
om vanaf 2022 met 500 miljoen euro het belastingdeel van de energierekening te verlagen. Na
het tijdelijke compensatiepakket voor de hoge energieprijzen is vanaf 2023 nog 300 miljoen euro
beschikbaar. Hiervan wordt vanaf 2023 structureel 75 miljoen euro ingezet als gedeeltelijke
dekking voor het verlagen van het ODE-tarief 2e en 3e schijf elektriciteit (maatregel 2b).
Afschaffen vrijstellingen EB – mineralogische en metallurgische procedés – energiebelasting: De
vrijstelling en teruggaafregeling in de energiebelasting (aardgas en elektriciteit) voor
metallurgische en mineralogische procedés wordt per 1 januari 2025 afgeschaft. De budgettaire
opbrengst bedraagt in 2025 78 miljoen euro Mogelijke interactie-effecten worden meegenomen
bij de vaststelling van de tarieven voor de ingeboekte maatregelen binnen de
energiebelasting/ODE.
Verhoging tarief energiebelasting 1e schijf gas: Het tarief 1e schijf gas in de energiebelasting
wordt in de periode 2023-2028 verhoogd met 5,23 cent/m3. De budgettaire opbrengst bedraagt
naar verwachting 227 miljoen euro in 2023 en loopt daarna op naar structureel 493 miljoen euro
Verlaging tarief energiebelasting 1e schijf elektriciteit: Het tarief 1e schijf elektriciteit in de
energiebelasting wordt in de periode 2023-2028 verlaagd met 5,23 cent/kWh. De budgettaire
derving bedraagt naar verwachting 474 miljoen euro in 2023 en loopt daarna op naar structureel
1,13 miljard euro. Uitgangspunt is dat samen met de andere maatregelen in de energiebelasting
en ODE, het tarief 1e schijf (EB en ODE) niet lager komt te liggen dan het tarief in de 2e schijf (EB
en ODE).
Bijmengverplichting groen gas (20%): Gasleveranciers worden vanaf 2023 verplicht om een
aandeel van groen gas bij te mengen in het gasnetwerk. Dit aandeel loopt op naar 20% in 2030.
De exacte maatvoering van deze normering wordt nader uitgewerkt.
Compensatie energierekening huishoudens groen gas: Ter compensatie voor de verwachte
stijging van de leveringstarieven door de bijmengverplichting groen gas, wordt het belastingdeel
van de energierekening voor huishoudens per 2023 structureel met taakstellend 225 miljoen
euro verlaagd via de belastingvermindering in de EB.
Gebruik envelop motie Hermans (225 miljoen euro): In de motie Hermans (Kamerstuk 35925, nr.
13) werd verzocht om vanaf 2022 met 500 miljoen euro het belastingdeel van de energierekening
te verlagen. Na het tijdelijke compensatiepakket voor de hoge energieprijzen is vanaf 2023 nog
300 miljoen euro beschikbaar. Hiervan wordt per 2023 225 miljoen euro ingezet als dekking voor
de compensatie van de hogere energierekening door de bijmengverplichting groen gas
(maatregel 5b).
Beperken inputvrijstelling WKK: De inputvrijstelling in de energiebelasting voor verbruik van
aardgas bij elektriciteitsopwekking wordt voor warmtekrachtkoppeling systemen (WKK’s) per 1
januari 2025 beperkt tot het aardgas dat wordt aangewend voor de productie van elektriciteit dat
wordt geleverd aan het net. De budgettaire opbrengst bedraagt naar verwachting circa 100
miljoen euro per jaar. Mogelijke interactie-effecten worden meegenomen bij de vaststelling van
de tarieven voor de taakstellend ingeboekte maatregelen binnen de energiebelasting/ODE.
Afschaffen verlaagd tarief glastuinbouw: Het verlaagd tarief in de energiebelasting voor
glastuinbouwbedrijven wordt per 1 januari 2025 afgeschaft. De budgettaire opbrengst bedraagt
23










in 2025 45 miljoen euro en neemt richting 2030 af. Mogelijke interactie-effecten worden
meegenomen bij de vaststelling van de tarieven voor de taakstellend ingeboekte maatregelen
binnen de energiebelasting/ODE.
MRB Plus (vlak kilometertarief op basis van kilometerstand: In 2030 wordt een MRB Plus
(kilometerbeprijzing) ingevoerd met een vlak kilometertarief voor alle personen- en bestelauto’s.
Er zijn hiervoor benodigde aanloopkosten bij het Ministerie van Financiën die nog in beeld
worden gebracht en later zullen worden toegevoegd. De uitvoeringskosten na invoering die nodig
zijn om deze maatregel uit te voeren, zullen meegenomen worden in de tariefstelling van de MRB
plus. De MRB Plus wordt verder budgetneutraal ingevoerd. Dit betekent dat belastingderving
(minder accijnsinkomsten en minder bpm, voor een klein deel gecompenseerd door meer
inkomsten uit energiebelasting en mrb-inkomsten) terugkomt in de tarieven van de MRB Plus
vanaf het moment van invoering. De derving door grondslagerosie door de groei van het aantal
EV’s (personen- en bestelauto’s) wordt opgevangen vanaf 2030 binnen de MRB Plus. Het
belastingniveau dat wordt aangehouden als referentie voor het opvangen van de grondslagerosie
is het voor EV-stimulering gecorrigeerde belastingniveau in 2025, het jaar waarin de EVstimulering van het Klimaatakkoord grotendeels afloopt.
Afbouwen vrijstelling bpm bestelauto’s ondernemers: In de bpm geldt momenteel een vrijstelling
voor bestelauto’s van ondernemers. Deze vrijstelling wordt per 1 januari 2024 in drie stappen
naar nul afgebouwd in 2026. Hierna is het reguliere bpm-tarief voor bestelauto’s ook van
toepassing voor ondernemers. De vrijstelling in de bpm voor emissievrije bestelauto’s blijft wel
bestaan.
Verhogen vliegbelasting: De vliegbelasting wordt per 2023 verhoogd, zodat de budgettaire
opbrengst met 400 miljoen euro per jaar toeneemt.
Budget energie-investeringsaftrek: Het budget van de Energie-investeringsaftrek wordt per 1
januari 2023 met 50 miljoen euro structureel verhoogd.
Budget milieu-investeringsaftrek: Het budget van de Milieu-investeringsaftrek wordt per 1 januari
2025 met 30 miljoen euro structureel verhoogd.
Loslasten koppeling SDE en ODE: De huidige koppeling tussen de SDE kasuitgaven en de
opbrengst van de ODE wordt vanaf 2022 losgelaten, conform het advies van de Studiegroep
Begrotingsruimte (SBR). Om de beleidsmatige lastenontwikkeling in de ODE ten opzichte van het
basispad gelijk te houden, wordt in de periode 2022-2030 cumulatief 1572 miljoen euro van de
SDE-reserve ingezet en toegevoegd aan de beschikbare middelen voor kasuitgaven in de SDE.

7. Koopkracht
 Zonder maatregelen wordt de cumulatieve mediane koopkrachtontwikkeling over de
kabinetsperiode geraamd op 0,7% voor alle huishoudens. Met de maatregelen in het
coalitieakkoord is dat circa 1,9%. Beide inschattingen zijn gebaseerd op de meest recente raming
van het CPB (MEV).
 Dit is een indicatieve doorrekening. Hierin is een inschatting opgenomen van de doorwerking
van de maatregelen in het coalitieakkoord op de inflatie. Daarnaast zijn aannames gedaan over
de uitvoering van verschillende maatregelen, waaronder de hervorming en vereenvoudiging van
de huurtoeslag en de invulling van de lastenverlichting van €3 miljard.
 De uitvoering en effecten van deze maatregelen wordt nader bezien. Op basis van de Startnota
en een actualisatie van het macro economische beeld door het CPB kan een nieuwe raming van
de koopkrachtontwikkeling worden gemaakt.

24

Medianentabel
Inkomensgroep
1e (<=113% WML)
2e (113-180% WML)
3e (180-275% WML)
4e (275-406% WML)
5e (>406% WML)

Koopkracht basispad
0,7%
0,5%
0,5%
0,9%
0,7%

Koopkracht CA
2,0%
2,0%
2,0%
2,1%
1,6%

Inkomenseffect pakket*
1,5%
1,6%
1,1%
1,1%
0,6%

Inkomensbron
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

0,9%
0,4%
-0,2%

2,4%
2,1%
0,4%

1,2%
1,2%
1,0%

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

0,7%
0,7%
0,0%

2,0%
1,9%
1,1%

1,2%
1,2%
0,8%

Kinderen
Huishoudens met kinderen
Huishoudens zonder kinderen

0,8%
0,9%

2,5%
2,3%

1,4%
1,1%

Alle huishoudens

0,7%

1,9%

1,2%

* De medianen in alle kolommen kunnen niet worden opgeteld, omdat het mediane huishouden kan verschillen

25