Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

25 424

Geestelijke gezondheidszorg

Nr. 532

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 juni 2020
In juli 2017 werd Joost Wolters door Philip O. (hierna O.) neergestoken,
waarna hij overleed. De inspecties onderzochten de aan O. geboden zorg
en het justitiële traject dat O. doorliep. Eind 2019 debatteerden we over
het onderzoek en onze reactie op de aanbevelingen van de inspecties. Er
zijn sindsdien stappen gezet. Hierbij rapporteer ik, mede namens de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna VWS),
over de voortgang aan de hand van vier thema’s: breder toezicht,
completer beeld, zorgvuldiger toetsing en helderder regie.
Breder toezicht
Gedurende het debat vroeg uw Kamer nadrukkelijk aandacht voor het
overkoepelende toezicht op de kwaliteit en veiligheid bij de justitiële
organisaties (Handelingen II 2019/20, nr. 36, item 15). Concreet ging het
daarbij om verbreding van het toezicht op het openbaar ministerie (hierna
OM), intensivering van de samenwerking tussen inspecties en het beter
betrekken van medische informatie bij onderzoek door de IJenV. De
daarop ondernomen stappen beschrijf ik hieronder.
– Toezicht op het handelen van het OM
Naar aanleiding van de motie van het lid Van Toorenburg c.s. over
verbreding van het toezicht op het OM sprak u met de Minister van
Justitie en Veiligheid en is uw Kamer op 12 februari 2020 schriftelijk
geïnformeerd over de uitkomst.1, 2 Het toezicht van de ProcureurGeneraal bij de Hoge Raad (hierna PGHR) op het OM wordt verruimd
met onderzoek naar ingrijpende gebeurtenissen, zoals het overlijden
van Joost Wolters, en de uitvoering in het algemeen. De PGHR toetst
of bij de handelingen die het OM verrichtte de wettelijke voorschriften
naar behoren zijn gehandhaafd of uitgevoerd. Het samenstel aan
conclusies van de IJenV en de PGHR kan worden benut voor verbetering van de effectiviteit van het handelen van en de samenwerking
1
2

kst-25424-532
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 25 424, nr. 495.
Kamerstuk 28 844, nr. 199.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

1

–

3
4

tussen alle instanties. De verruiming vergt vastlegging van werkwijzen
tussen de PGHR en het College van PG’s en de PGHR en IJenV.
Ingegeven door een motie van het lid Van Wijngaarden om het lerend
vermogen van het OM te versterken, is daarnaast in het kader van
slachtofferzorg onderzoek verricht naar de eventuele rol en positie van
een slachtoffercommissaris, naar Engels voorbeeld.3 Nog deze zomer
wordt uw Kamer geïnformeerd over de bevindingen in de voortgangsrapportage Fokkens. Daarnaast is het belangrijk te vermelden dat de
Nationale ombudsman (hierna NO) op dit moment onderzoek doet
naar aanleiding van klachten van slachtoffers. Het onderzoek gaat over
de vraag wat slachtoffers redelijkerwijs van het OM mogen verwachten
ten aanzien van met name informatieverstrekking en bejegening. De
NO hoopt voor de zomer met het OM te spreken over de bevindingen.
Betrekken van medische informatie
In de wederhoorfase gaf de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) als
reactie dat de IJenV geen kennis heeft kunnen nemen van het medisch
dossier en dat DJI het, gezien de gevoelige materie, van het grootste
belang acht dat eventuele conclusies worden getrokken op basis van
volledige informatie, met inbegrip van het medisch dossier. DJI had
dat medisch dossier aan de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ)
gezonden en een analyse zonder medische informatie aan de IJenV. De
IJenV gaf hierop aan dat het medisch dossier met een beroep op het
medisch beroepsgeheim aan haar niet ter beschikking werd gesteld en
dat zij de toegezonden analyse heeft bestudeerd en betrokken bij haar
rapport (paragraaf 5.1.2. in het bijzonder), met de kanttekening dat de
IJenV de informatie die erin staat niet zelf heeft kunnen verifiëren in
het dossier.
Tijdens het debat heb ik laten weten dat ik het onbevredigend vind dat
op een punt dat zo raakt aan de kern van het besluit om O. voorwaardelijk in vrijheid te stellen boven de markt blijft hangen of raadpleging
van het medisch dossier tot een andere conclusie zou hebben geleid
dan de IJenV in haar rapport heeft getrokken. Niet om te bepalen wie
er gelijk heeft maar vooral om te leren naar de toekomst. Ik heb u
daarom toegezegd door een onafhankelijke en daartoe bevoegde
derde te laten toetsen of de inhoud van het medisch dossier van O.
een ander licht werpt op de bevindingen van de IJenV. De toets is door
de heer prof. dr. C.L. Mulder en de heer dr. R.B.M. Keurentjes (hierna
de commissie) uitgevoerd. Het verslag treft u als bijlage aan4. Het
oordeel van de commissie spreekt naar mijn mening voor zich.
Raadpleging van het medisch dossier maakt de afwegingen van PPC
Vught ten aanzien van de voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) van O.
weliswaar inhoudelijk beter te volgen, maar doet voor het overige
niets af aan de conclusies van de IJenV. Het oordeel van de commissie
onderstreept dat het verlenen van een v.i. geen vanzelfsprekendheid
moet zijn. Hiervoor moeten in de eerste plaats de mogelijkheden van
de huidige regelgeving beter worden benut en onder meer om die
reden is het wetsvoorstel straffen en beschermen (SenB) ingediend.
Daarbij is nog relevant dat de IGJ onlangs onderzoek deed naar hoe
PPC Vught opvolging heeft gegeven aan de verbetermaatregelen
ingegeven door het detentieverloop van Michael P. Uit dit onderzoek
blijkt dat Vught niet heeft stilgezeten. PPC Vught heeft de verbetermaatregelen, bijvoorbeeld ten aanzien van risicotaxatie, opgepakt en
zich bovendien ingespannen om de geleerde lessen te delen met het
forensische zorgveld. De IGJ heeft de rapportage over dit onderzoek
op haar website gepubliceerd.
Daarnaast is de commissie gebleken dat een penitentiaire inrichting
(hierna PI) een medisch dossier wel kan geven aan de IGJ maar niet
Kamerstuk 25 424, nr. 498.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

2

–

aan de IJenV. De op 1 januari 2019 ingevoerde Wet forensische zorg
(Wfz) bevat een bevoegdheid voor de IJenV om documentatie die
betrekking heeft op een forensische patiënt in te zien. Deze bevoegdheid leidt tot onduidelijkheden in de praktijk. Ik hecht er groot belang
aan dat de IJenV een medisch dossier kan raadplegen, zodat de IJenV
de informatie in dit dossier bij haar eigen onafhankelijke oordeelsvorming kan betrekken. Daarom kom ik met een wetsvoorstel ter
verduidelijking van deze bevoegdheid. Hiermee geef ik uitvoering aan
de motie van het lid van Groothuizen c.s. ten aanzien van het delen
van behandelinhoudelijke informatie met de IJenV.5
Onderlinge samenwerking inspecties
Bovenstaand wetsvoorstel verduidelijkt de toezichtstaak van de IJenV
op de forensische zorg en haar bevoegdheid tot inzage. De samenwerking tussen de inspecties wordt hiermee vereenvoudigd. De inspecties
laten weten dat zij daar waar mogelijk afstemmen, met inachtneming
van hun eigen wettelijke taak.

Completer beeld
Het oordeel van de IJenV onderstreept de noodzaak een strafrechtelijke
beslissing werkelijk, snel en goed uit te voeren. Er wordt niet meer per
zaak bekeken wat er exact moet gebeuren, maar bij iedere strafrechtelijke
beslissing wordt alle beschikbare informatie over de persoon in kwestie
betrokken. Hiervoor biedt de Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen (Wet USB) een solide basis. Ik licht de in dit verband
genomen stappen toe.
– De Wet USB is op 1 januari 2020 in werking getreden. Het
Administratie- en Informatiecentrum Executie (hierna AICE) van het
Centraal Justitieel Incassobureau (hierna CJIB) bewaakt de uitvoering
van strafrechtelijke beslissingen centraal. Het AICE coördineert en
monitort de uitvoering van een strafrechtelijke beslissing en zorgt
ervoor dat instanties beschikken over gegevens die voor de uitvoering
essentieel zijn. De zaakstromen die nog niet via AICE liepen, zoals de
TBS en PIJ, zijn vanaf de invoering van de Wet USB omgelegd via het
AICE. Dit resulteert in een compleet beeld, inclusief actuele informatie
over de status van de uitvoering van een straf.
– De al verduidelijkte informatie op het uittreksel justitiële documentatie
(hierna UJD) zal de komende periode een verdere kwaliteitsverbetering
ondergaan. Onder andere het AICE verstrekt de informatie die hiervoor
nodig is rechtstreeks aan de Justitiële Informatiedienst, als beheerder
van het UJD. Daarmee kan een nog preciezer beeld van de status van
de tenuitvoerlegging worden vastgelegd in het UJD. Dit is een forse
inspanning die in 2021 moet zijn afgerond.
– In het kader van de Wet USB is ook door de keten bekeken welke
verbetering nodig is om de doorlooptijden terug te brengen van de
behandeling van vorderingen tot tenuitvoerlegging, zodat sneller en
slagvaardiger kan worden ingegrepen. Dit leidt tot afspraken over de
termijnen die worden gehanteerd om een vordering tot tenuitvoerlegging in te dienen bij de rechter. In het strafprocesreglement is
vastgelegd dat een vordering vervolgens binnen 30 dagen op zitting
moet worden behandeld en afgedaan. Om ervoor te zorgen dat aan
deze termijn wordt voldaan, wordt onderzoek uitgevoerd naar de
doorlooptijden. Ik houd zicht op de uitkomsten van dit onderzoek die
voor de zomer worden verwacht. Daarmee doe ik mijn toezegging
gestand om hierover met de rechtspraak en het OM (blijvend) in
gesprek te gaan.
– Tijdens het debat heeft uw Kamer zorgen geuit over de gegevensuitwisseling tussen professionals. Op dit punt diende het lid Van
5

Kamerstuk 25 424, nr. 500.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

3

–

–

Wijngaarden c.s. een motie in, inhoudende een verbetering van de
gegevensdeling tussen zorg en veiligheid.6 Deze zorgen zijn begrijpelijk en pak ik op binnen het programma forensische zorg. Zo komt
komende maand een handreiking beschikbaar die bijdraagt aan
bekendheid en begrip ten aanzien van de grondslagen voor informatieuitwisseling en de toepassing ervan binnen de forensische zorg. Voor
de voortgang verwijs ik u verder naar de voortgangsbrief forensische
zorg.
Voor de bekendheid en benutting van de procedures voor verplichte
geestelijke gezondheidzorg hebben ketenpartners, waaronder GGZ
Nederland, de IGJ, en het OM, gezamenlijke afspraken gemaakt en zijn
er handreikingen opgesteld.7 De ketenafspraken en handreikingen zien
op de gegevens die een betrokken instantie nodig heeft om zijn taak
goed uit te kunnen voeren. Door koppeling van de systemen van
ketenpartners en een informatiestandaard werken we daarnaast aan
een digitale voorziening om gegevens gestructureerd te delen.
In reactie op de motie van de leden Van Toorenburg en Kuiken en de
motie van het lid Van Wijngaarden c.s. over gegevensuitwisseling
beloofde de Staatssecretaris van VWS te voorzien in een overzicht van
standaarden en handreikingen omtrent gegevensdeling tussen GGZ,
politie en het OM.8, 9 In navolging hierop vond in januari 2020 overleg
plaats met de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering
der Geneeskunst, de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie en GGZ
Nederland over bewustwording en de mogelijkheden van doorbreking
van het medisch beroepsgeheim. De factsheet Medisch Beroepsgeheim, waarin ook gegevensdeling tussen GGZ, politie en het OM aan
de orde komt, wordt in afstemming met het veld voorzien van een
update.10 Het streven is uw Kamer hier na de zomer nader over te
informeren.

Zorgvuldiger toetsing
Het rapport van de IJenV bevestigt dat de uitvoering van een gevangenisstraf beter moet, in het bijzonder bij de overgang van de PI naar de v.i.
Daar is het wetsvoorstel SenB op ingericht. Hiermee wordt de v.i. minder
vanzelfsprekend. Daardoor ontstaat meer ruimte voor de continuïteit van
interventies en om eventueel van de v.i. af te zien. Ik licht de, hieraan
gerelateerde, geboekte voortgang toe.
– Op 15 juni 2020 behandelt de EK het wetsvoorstel SenB plenair. Dit
voorstel regelt dat de periode in detentie beter aansluit op de v.i.,
doordat de v.i. niet langer van rechtswege wordt verleend. In plaats
daarvan wordt de toekenning een bevoegdheid van het OM, waarbij
op grond van drie wettelijke criteria wordt beslist of de gedetineerde
met v.i. mag: maatschappelijke risico’s, gedrag van de gedetineerde en
slachtofferbelangen. Door over te stappen naar een systeem met een
individueel beslismoment wordt de datum van de v.i. minder hard.
Hierdoor moet de, eveneens door de commissie aangekaarte, in de PI
ervaren druk worden weggenomen. Invoering is voorzien op 1 mei
2021.
– Als forensische ondersteuning, in de vorm van beschermd wonen, bij
de v.i. een voorwaarde is, moet rekening worden gehouden met de
6

Kamerstuk 25 424, nr. 499.
GGZ Nederland, de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, de Landelijke Stichting Familievertrouwenspersonen, de Nederlandse orde van advocaten, de Nederlandse Vereniging voor
Psychiatrie, het Openbaar Ministerie, de politie, de Stichting patiëntenvertrouwenspersoon, de
rechtspraak en de Vereniging Nederlandse Gemeenten.
8
Kamerstuk 25 424, nr. 496.
9
Kamerstuk 25 424, nr. 497.
10
De, intussen gedateerde versie van de, factsheet is een bijlage bij de brief van 15 juni 2016
(Kamerstuk 34 300 XVI, nr. 161).
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

4

–

–

–

–

beschikbaarheid. Dit breng ik tot uitdrukking in een in consultatie te
geven uitvoeringsbesluit SenB. Hierin wordt woordelijk vastgelegd dat
v.i. pas aan de orde mag zijn in het geval er sprake is van een
beschikbaar en geschikt verblijfadres.
Tot aan inwerkingtreding van het wetsvoorstel SenB dient gebruik te
worden gemaakt van de bestaande mogelijkheden om waar nodig de
v.i. uit te stellen. Daarom heeft het College van PG’s de met v.i. belaste
onderdelen van het OM geïnstrueerd om hiervoor extra aandacht te
hebben, als in de advisering de verwachting is benoemd dat benodigde v.i.-voorwaarden, bijvoorbeeld forensische zorg, niet op tijd
kunnen worden geregeld en daar een risico voor de veiligheid van de
samenleving aan is verbonden.
DJI en de reclassering hebben in dit verband nog aanvullende
opdrachten gekregen: zorg ervoor dat de mogelijkheden van de v.i. om
een behandeling voort te zetten nadrukkelijker worden betrokken en
dat overwegingen om wel of niet over te gaan tot de v.i. altijd
navolgbaar worden gedocumenteerd voor de professionals die
hierover moeten adviseren of oordelen.
In de context van wachttijden kan rekening houden met de beschikbaarheid van forensische zorg en begeleiding (beschermd wonen,
ambulant of klinisch), na detentie, moeilijk zijn. In lijn met de door het
lid Van Nispen ingediende motie over maatregelen voor het op de
juiste plek krijgen van forensische patiënten, hebben we daarop een
gerichte aanpak. Bij zorgaanbieders is een tekort aan personeel.11 Om
dat probleem aan te pakken, is voor het aantrekken van gekwalificeerd
personeel samen met de sector een gerichte arbeidsmarktaanpak
ontwikkeld door de Taskforce forensische zorg. In voornoemde
voortgangsbrief forensische zorg beschrijf ik de voortgang van deze
Taskforce. Als een forensische plaatsing lastig blijkt vanwege krapte
kan het Forensisch Plaatsingsloket van DJI interveniëren om zeker te
stellen dat zo spoedig mogelijk op een forensische plek wordt
geplaatst. Van dit loket moet vaker gebruik worden gemaakt. DJI en de
reclassering geven om die reden gehoor aan de instructie hier
aandacht voor te vragen onder hun personeel. Waar nodig kan tijdelijk
zwaarder en, in een uitzonderlijke situatie, ter overbrugging lichter
worden geplaatst bij wijze van noodmaatregel.
Als v.i.-voorwaarden worden geschonden of de reclassering onvoldoende toezicht kan houden, is escalatie vereist. Dit houdt in dat de
reclassering het OM informeert, dat ervoor kan zorgen dat de v.i. wordt
herroepen en de veroordeelde in een PI wordt teruggeplaatst. In het
kader van de Wet USB is in beleidsregels specifiek voorgeschreven
wanneer de reclassering in ieder geval moet escaleren om zo zeker te
stellen dat de reclassering bij gesignaleerde risico’s het OM betrekt.
Die regels gelden vanaf 1 januari 2020.

Helderder regie
Het oordeel van de IJenV laat zien dat instanties elkaar beter moeten leren
kennen en weten te vinden om de juiste wegen te kunnen bewandelen, te
meer als het strafrechtelijk traject en de reguliere zorgverlening samenkomen. Dit vraagt om heldere regie, goede samenwerking en duidelijke
afspraken tussen instanties. Voor het leggen van de noodzakelijke
verbindingen tussen justitie en zorg hebben we de Wfz, de Wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg (hierna Wvggz) en de Wet Zorg en Dwang
psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (hierna Wzd).
Hieronder beschrijven we de gezette stappen.
– Op 1 januari 2020 is de Wvggz ingevoerd. Dit samenstel van artikelen
schept duidelijkheid over verantwoordelijkheden. Zo maakt de Wvggz
11

Kamerstuk 25 424, nr. 503.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

5

–

–

–

duidelijk dat het OM regie voert op het proces en de geneesheerdirecteur gaat over de zorg. In zijn rol als procesregisseur verstrekt het
OM ook relevante politie- en justitiegegevens aan de geneesheerdirecteur, zodat deze kunnen worden betrokken bij een beoordeling
van de noodzakelijk geachte verplichte zorg, en bewerkstelligt het OM
met de geneesheer-directeur dat de rechter een toereikend dossier
krijgt.
Artikel 2.3 van de Wfz en de Wzd zijn gelijk met de Wvggz in werking
getreden. Hiermee krijgt de strafrechter zelf de bevoegdheid een
zorgmachtiging af te geven op grond van de Wvggz of een rechterlijke
machtiging op basis van de Wzd. Dit draagt eraan bij dat maatwerk kan
worden geboden en de persoon op de voor hem juiste plek terecht
komt: in straf of in zorg. Als de strafrechter een machtiging tot
gedwongen opname oplegt, kan die alleen (tijdelijk) worden onderbroken nadat ik daarvoor mijn, op risicotaxatie gebaseerde, toestemming
heb gegeven. Zo houden we een vinger aan de pols.
Tijdens het debat bevroeg uw Kamer de Staatssecretaris van VWS op
de wachttijden in de ggz en het onderzoek naar de wachttijden voor
beschermd wonen. Hierover informeerde de Staatssecretaris van VWS
uw Kamer per brief van 4 juni 2020.12 De inzet is er op gericht om
wachttijden te reduceren tot een uiterst minimum, zodat op tijd
ondersteuning en zorg kan worden geboden.
GGZ Nederland en DJI hebben daarnaast, en zij blijven dit doen, de
afspraken over plaatsing op beveiligde bedden opnieuw onder de
aandacht gebracht bij zorgaanbieders. Verder is een ketenveldnorm
geïntroduceerd, waarmee we zorg dragen voor de beschikbaarheid
van (beveiligde) intensieve zorg voor personen met een psychiatrische
stoornis die mogelijk gevaarlijk gedrag kunnen vertonen. Uw Kamer
wordt nog voor de zomer geïnformeerd over de vervolgstappen op
deze punten in het kader van de aanpak van personen met verward
gedrag.

Tot besluit
Tijdens het debat vroeg uw Kamer aandacht voor de vertaling van nieuwe
wetten en aanpassing van beleid naar de praktijk. De hiervoor benodigde
volhardendheid is er. Bij ons en, wellicht nog belangrijker, bij betrokken
instanties.
Voor een goede uitvoering van de Wet USB, Wfz en Wvggz en het
wetsvoorstel SenB zijn omvangrijke ketenprogramma’s in het leven
geroepen. Om de kennis en kunde bij betrokken instanties op peil te
brengen, worden professionals getraind en begeleid, met aandacht voor
de uit het inspectieonderzoek gebleken lessen. In het bijzonder als het
gaat om de samenwerking, waarbij een gezond evenwicht tussen
enerzijds elkaar vertrouwen en anderzijds een kritische blik van groot
belang is.
We zien dat instanties hier actief mee oefenen. Zo is vooruitlopend op de
Wet USB door casussimulaties en multidisciplinair overleg geoefend met
bijvoorbeeld de verstrekking van actuele persoonsbeelden en zal
vooruitlopend op het wetsvoorstel SenB worden geoefend met de nieuwe
wijze waarop v.i.-beslissingen worden genomen. Ter voorbereiding van de
Wvggz, Wzd en Wfz vonden regionale sessies plaats om de nieuwe
procedures met elkaar te doorleven en nog steeds spreken instanties
(regionaal) over uitdagingen in de voorbereiding en uitvoering van
verplichte zorg. Daar blijft het niet bij. We monitoren door reviews,
evaluaties op wetten en door onderzoek. Zo onderzoekt AEF, op uw
12

Kamerstuk 29 325, nr. 99.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

6

aangeven, de kwaliteit en veiligheid in PPC’s. Het resultaat volgt eind
2020. We hebben er vertrouwen in dat instanties voortgaan op de
ingeslagen weg en zo blijven werken aan de veiligheid.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 424, nr. 532

7