Eieren voor het onderzoek
Prijs, waarde en impact van wetenschap

Rapport

Eieren voor het onderzoek

2

Auteurs
Barend van der Meulen, Gijs Diercks, Paul Diederen

Redactie
Frank Steverink
Foto omslag
Nederland, Leiden, 7 maart 2009. Naturalis, nationaal natuurhistorisch museum.
Bezoekers bekijken een vondst van Darwin. Foto: Sabine Joosten, Hollandse
Hoogte

Bij voorkeur citeren als:
Meulen, B. van der, G. Diercks en P. Diederen (2018). Eieren voor het onderzoek
– Prijs, waarde en impact van wetenschap. Den Haag: Rathenau Instituut

Eieren voor het onderzoek

3

Voorwoord
Als Rathenau Instituut hebben we een ondersteunende rol bij de politieke
besluitvorming en beleidsvorming over wetenschap, technologie en innovatie. Die
rol vervullen we al decennia en in die tijd is veel specifieke expertise opgebouwd.
De Tweede Kamer heeft het Rathenau Instituut gevraagd op basis van bestaande
literatuur in kaart te brengen wat de mogelijkheden zijn om de economische impact
van wetenschap en daarmee van wetenschapsbeleidsmaatregelen te bepalen.
In de politieke discussie in Nederland over de economische impact van wetenschap
domineert sterk de vraag, hoe hoog de uitgaven aan of investeringen in
wetenschap moeten zijn. Voor de onderbouwing wordt meestal gebruik gemaakt
van macro-economische analyses.
Het voor u liggende rapport geeft een overzicht van methoden die in binnen- en
buitenland gehanteerd worden en laat zien wat verschillende manieren van
beschouwen opleveren. De conclusie is dat, als het gaat om investeringen in
wetenschap en de economische impact daarvan, het verstandig is om te focussen
op de aard van de investeringen en de institutionele veranderingen die ze creëren.
We maken dit tastbaar voor vier impactpaden: (1) het opleiden van mensen, (2)
consultancy, contractonderzoek en publiek-private samenwerking, (3) het
ontwikkelen van nieuwe instrumenten en methoden, en (4) het ontwikkelen van
nieuwe netwerken en campussen.
Dit overzicht en de vier besproken impactpaden bieden de Tweede Kamer
handvatten voor de structurering van het gesprek over de economische impact van
wetenschap. Niet omdat getwijfeld wordt of die impact er is, maar juist om
wetenschapsbeleid te maken dat onderbouwt wat het grote belang is van
wetenschap voor de Nederlandse kennissamenleving.

Dr. ir. Melanie Peters
Directeur Rathenau Instituut

Eieren voor het onderzoek

4

Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................ 3
Inleiding ................................................................................................................ 5
1

Mag ik vragen… .......................................................................................... 7

2

Op weg naar impact .................................................................................. 11

3

2.1

Economische Impact Analyse .................................................... 11

2.2

Innovatie Impact Analyse ........................................................... 13

2.3

Payback Framework .................................................................... 14

2.4

Impact Pathways ......................................................................... 16

2.5

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse .................................. 21

2.6

Afsluitend..................................................................................... 22

Economische impact van wetenschapsbeleid ........................................ 24
3.1

Impactpaden ................................................................................ 24

3.2

Tot slot ......................................................................................... 28

Eieren voor het onderzoek

5

Inleiding
Door de Tweede Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, en met
name de woordvoerders wetenschapsbeleid, is het initiatief genomen voor een
conferentie over de economische impact van wetenschap. Niet omdat getwijfeld
wordt of die impact er is, maar omdat het lastig blijkt om die economische impact
als factor mee te nemen in het beleid. In de afgelopen jaren heeft dat tot veel
politieke discussie geleid, soms in het parlement, soms daarbuiten. De
veronderstelling is dan steeds dat als we beter de economische impact van
wetenschap zouden kunnen meten, onderzoeken, vaststellen en bewijzen, er beter
wetenschapsbeleid mogelijk is.
Er zijn in de afgelopen jaren meerdere rapporten en studies verschenen over de
economische impact van wetenschap. De meeste van deze rapporten gaan over de
vraag wat de economische impact is, met soms zelfs een opvallend exact cijfer
voor de impact als resultaat, of over de vraag hoe deze economische impact te
bepalen is. Bij sommige van de rapporten is duidelijk dat de vraag niet alleen een
wetenschappelijke vraag is, door nieuwsgierigheid gedreven, maar dat er ook een
politieke vraag meespeelt: wordt er wel voldoende uitgegeven, of geïnvesteerd, in
wetenschap?
Het doel van deze notitie is om op basis van bestaande literatuur:


een overzicht te geven van verschillende methoden om economische impact
van wetenschap te meten;



mogelijkheden aan te geven om het economische effect van
wetenschapsbeleidsmaatregelen in kaart te brengen.

Hiermee hopen we de Tweede Kamer bouwstenen te geven voor een discussie die
verder gaat dan de hoogte van de investeringen in de wetenschap.
Zoals verschillende studies laten zien, is ‘de economische impact van wetenschap’
afhankelijk van veel factoren, die vaak sterk contextafhankelijk zijn. Publieke
investeringen in wetenschap leiden meestal niet direct tot een economische impact,
maar zijn afhankelijk van diverse interacties en complementaire investeringen in
een dynamisch kennisecosysteem. We stellen daarom de vraag wat de
economische impact van wetenschap is, of kan zijn, in de Nederlandse context.
Deze notitie pretendeert geen nieuwe, betere review te geven van alle studies die
gedaan zijn op dit onderwerp. Zij baseert zich op een aantal reviews en geeft een
overzicht van het wetenschappelijke en politieke debat in Nederland. Waar mogelijk
geeft het resultaten van specifieke studies. Het eerste hoofdstuk kijkt terug op de
Nederlandse discussie over dit onderwerp, die zich op een gegeven moment

Eieren voor het onderzoek

6

toespitste op de vraag of en hoe goed het CPB de uitgaven aan wetenschappelijk
onderzoek verwerkt in zijn economische modellen. In het tweede hoofdstuk
verschuift de focus van ‘de economische impact van wetenschap’ naar
verschillende manieren waarop deze impact gerealiseerd wordt; ‘impactpaden’.
Oorspronkelijk was het de bedoeling om dit hoofdstuk te structureren naar een
aantal sectoren, zoals landbouw- en medisch onderzoek, en typische investeringen
zoals onderzoeksfaciliteiten. Uit de eerste analyses bleek dat de methodische
aanpak en veronderstellingen te sterk bepalend waren voor de uitkomsten van
deze studies.1
In het derde hoofdstuk relateren we de ‘impactpaden’ aan het huidige
wetenschapsbeleid in Nederland, op basis van de rapporten Kansrijk
Wetenschapsbeleid en de Balans van de Wetenschap en identificeren we
verschillende impactpaden. Dit hoofstuk sluit af met een aantal
wetenschapsbeleidsgerelateerde thema’s, waarop de Tweede Kamer bij de
beoordeling van beleidsvoorstellen rekening zou kunnen houden met de
economische impact.
De conclusie is dat het verstandiger lijkt om, als het gaat om investeringen in
wetenschap en de economische impact daarvan, te focussen op effecten via zulke
impactpaden, in plaats van op (alleen) de hoogte van de investering. Als
voorbeelden van dergelijke impactpaden worden genoemd:


het opleiden van mensen door onderzoek,



economische verwaarding van kennis via contractonderzoek, consultancy en
PPS,



gebruik van onderzoek in de ontwikkeling van methoden en instrumenten,



de dynamiek van regionale kennisecosystemen.

1

Zie bijvoorbeeld voor landbouwonderzoek: Alston, J.M. et al. 2000. A Meta-Analysis of Rates of Return to
Agricultural R&D, Ex Pede Herculem? Washington: IFPRI.

Eieren voor het onderzoek

1

7

Mag ik vragen…

‘Mag ik vragen, wat u er voor betaald heeft?’ Het is de beginzin van een
terugkerende dialoog in het tv-programma ‘Tussen Kunst en Kitsch’. Het antwoord
verschilt nogal. Soms is het kunstvoorwerp voor een luttel bedrag aangeschaft op
de rommelmarkt. De expert vervolgt de dialoog dan altijd met een eigen taxatie. Als
die aanzienlijk hoger is dan de betaalde prijs, is de voor de hand liggende conclusie
dat de eigenaar met de koop ‘een goede investering heeft gedaan’. Maar is dat echt
zo? Geeft de prijs niet de waarde van een product aan? Of is de taxatiewaarde
betrouwbaarder omdat de expert de waarde beter kan inschatten dan de
rommelmarkt? Of is de waarde wellicht de prijs die het kunstvoorwerp ‘doet’ op een
veiling na biedingen tussen gretige aspirant-kopers? In de economische theorie is
‘economische waarde’ de waarde voor de gebruiker. Maar hoe die te bepalen als
de eigenaar, als zo vaak het geval is in het genoemde televisieprogramma, meldt
dat hij het kunstwerk wil houden?
De verschillende perspectieven op de economische waarde van een kunstwerk, zijn
illustratief voor de verschillende manieren waarop over de economische waarde
van wetenschap wordt gesproken. In 2013 initieerde de toenmalige president van
de KNAW, prof. Hans Clevers, een discussie over de wijze waarop publieke
uitgaven aan wetenschappelijk onderzoek door het CPB waren behandeld in de
doorrekening van verkiezingsprogramma’s in 2012.2 3 Voorstellen voor meer geld
voor wetenschap zouden alleen het begrotingstekort doen toenemen, andere
economische effecten werden daarbij genegeerd. Hij vond dat geen recht doen aan
het belang van wetenschap voor de economie. In de CPB-modellen is de
economische waarde van wetenschap, wat de maatschappij er bereid is voor te
betalen. Voor professor Clevers levert wetenschap kennis op, die ook als die nog
niet ‘gebruikt’ of ‘verkocht’ is, al waarde heeft. Net als een schilderij dat alleen
getaxeerd, maar nog niet geveild is.
Berekenen van de economische waarde van wetenschap
Een praktische vraag bij deze discussie is of de economische waarde van
wetenschap(pelijke kennis), en daarmee het rendement op uitgaven aan
wetenschappelijk onderzoek, eigenlijk wel berekend kan worden. Dat is een
voortdurend probleem. Als iemand een investering doet, spendeert zij geld om
daarmee een productiemiddel te kopen. Meestal is dat een machine of een gebouw

2
3

Clevers, H. 2013. ‘Wetenschap op Gevoel’- jaarrede van de president van de KNAW, Amsterdam, 27 mei
2013.
Zie ook: CPB en PB. 2012. Keuzes in Kaart 2013-2017 - Een analyse van tien verkiezingsprogramma’s, Den
Haag.

Eieren voor het onderzoek

8

(een kapitaalgoed) – hier is dat een hoeveelheid onderzoekscapaciteit
(wetenschappelijk onderzoek), waarmee kennis ‘geproduceerd’ kan worden. Het
rendement van de investering is de waarde van de stroom aan inkomsten die
gerealiseerd wordt tijdens de gebruiksduur van het productiemiddel. In dit geval
betreft het de inkomsten die door het gebruik van de kennis gegenereerd worden.
Doorgaans vindt productie plaats door inzet van een productiemiddel in combinatie
met andere ‘productiefactoren’ (bijvoorbeeld arbeid en andere kapitaalgoederen) en
met inzet van inputs (zoals grondstoffen en energie). Alle elementen zijn nodig: de
machine, arbeid, grondstoffen, energie – en soms ook het productiemiddel ‘nieuwe
kennis’. Als er een element ontbreekt, wordt er niets geproduceerd en geen waarde
gecreëerd. Als alle elementen beschikbaar zijn en er wordt geproduceerd, dan is de
vraag hoe de waarde die ontstaat wordt toegeschreven aan de verschillende
productiefactoren en de inputs. De inputs gaan op in het productieproces en krijgen
geen aandeel in de geproduceerde (toegevoegde) waarde. De toegevoegde
waarde valt toe te schrijven aan de productiefactoren. In het geval er daarvoor
markten zijn, wordt elke factor beloond naar zijn marginale bijdrage (daarvoor zorgt
het prijsmechanisme). Daarmee lost de markt het attributieprobleem op.
Stel we beschouwen een hoeveelheid nieuwe kennis als productiemiddel. Waarom
kunnen we niet bepalen hoeveel van de stroom aan toegevoegde waarde die
daarmee vervolgens gegenereerd wordt, toegerekend kan worden aan deze kennis
(terwijl we dat wel kunnen als de investering een machine betreft)?
1.

Kennis is niet af te bakenen. Ten eerste is de investering in een
hoeveelheid onderzoek niet af te bakenen. En ook de productiefactor nieuwe
kennis als resultaat van het onderzoek kunnen we niet afbakenen. Achteraf is
te bepalen welke onderzoeksresultaten gebruikt worden (althans in theorie),
maar er is ook heel veel geïnvesteerd in onbruikbaar onderzoek (onderzoek
dat geen waarde genereert): hoeveel tellen we dan nog mee? En in hoeverre
tellen we eerder onderzoek en onderzoek van elders mee, waarop het
gebruikte onderzoek voortbouwde?

2.

Kennis kent diffuse toepassingen in de economie. Om het rendement van
de productiefactor nieuwe kennis te berekenen, moet de totale waarde van
datgene waarvoor deze productiefactor is ingezet, bekend zijn. Die stroom
van waarde heeft vele gedaanten, en kan worden samengevat in nieuwe
goederen en diensten (product- en procesinnovaties), en nieuwe
arbeidsvaardigheden en arbeidscapaciteiten (kwaliteitsverbetering van de
productiefactor arbeid). De mogelijkheid om de waarde van deze
verschillende vormen te meten is zeer verschillend.

3.

Kennis gedraagt zich als een publiek goed. Om het rendement van de
productiefactor nieuwe kennis te berekenen, moet waarde toegeschreven
worden. Er is dan wel een hoeveelheid nieuwe kennis – maar er is geen

Eieren voor het onderzoek

9

investeerder die deze in eigendom heeft. Wetenschappelijke resultaten
bevinden zich in het publieke domein. Daardoor is er geen markt voor deze
productiefactor, en dus valt de toegevoegde waarde van nieuwe kennis niet te
berekenen.
Elke bepaling van het meten van het rendement op investeringen in onderzoek
moet een oplossing vinden voor deze drie problemen. Studies die het rendement
van onderzoek meten, doen dit door te vereenvoudigen, zodat er een
overzichtelijke casus overblijft.
KNAW versus CPB
In vervolg op de discussie zijn door de KNAW en het CPB studies gedaan naar de
mogelijkheid van een macro-economische berekening van de relatie tussen
uitgaven voor investeringen in wetenschap en de groei van het BBP. Beide studies
laten zien dat de resultaten van dergelijke studies zeer gevarieerd zijn. In het
KNAW-rapport worden meerdere studies geciteerd die een aanmerkelijk positief,
significant effect meten, en het rapport concludeert op basis van een
methodologische verkenning, dat er meer mogelijkheden zijn voor een macroeconomische waardering van wetenschap dan de huidge CPB-modellen laten
zien.4
Het CPB-rapport citeert een reeks van studies met negatieve, neutrale en positieve
effecten van R&D-uitgaven op het bbp. Het maakt op basis van OECD-gegevens
van 22 landen over R&D-uitgaven vanaf 1980 en data over economische
variabelen van deze landen, meerdere modelberekeningen van het effect van R&Duitgaven op het bbp. De resultaten laten zien dat uitkomsten afhangen van
specifieke aannames, en dat er in het algemeen geen (statistisch) bewijs is voor
positieve returns on investments.5
Een belangrijke reden voor de diversiteit in uitkomsten, zowel het CPB- als de
KNAW-studies concluderen dit, is dat de macro-economische berekeningen geen
rekening houden met:


verschillen tussen onderzoeksgebieden, (zoals natuurwetenschappelijke-,
technische of medische wetenschappen), en type onderzoek (van
fundamenteel tot toegepast). Opvallend is dat veel studies vaak de omvang
van publieke R&D-uitgaven meten en niet de meer specifiek publieke uitgave
aan wetenschap;



de complexe processen waarin wetenschappelijke kennis economische waarde
krijgt;

4
5

KNAW. 2013. Publieke kennisinversteringen en de waarde van wetenschap, KNAW: Amsterdam.
Roel van Elk et al. 2015. A macro-economic analysis of the returns to the public R&D investments, CPB
Discussion paper 313, Den Haag.

Eieren voor het onderzoek



10

de onderliggende institutionele factoren die deze processen faciliteren (of
belemmeren).

In internationale reviews die in dezelfde periode verschenen, wordt er daarom voor
gepleit om rekening te houden met de verschillende paden waarlangs waarde wordt
gecreëerd op basis van wetenschappelijke kennis.6 Typische voorbeelden van
dergelijke impactpaden zijn de opleiding van masterstudenten en PhD’s, het
creëren van netwerken, ontwikkeling van instrumentatie, commercialisering van
resultaten van onderzoek via patentering, licensering en spin-off of spin-out
bedrijven. In het volgende hoofdstuk geven we een overzicht van methoden en
studies die dit proberen te doen.
Voor politieke - en beleidsdiscussies is deze benadering ook van belang, omdat
daarmee niet alleen de vraag op tafel komt naar de omvang van de publieke R&Dinvesteringen, maar ook naar de wijze waarop deze besteed worden, en hoe het
publieke R&D-systeem georganiseerd en ingebed is in economie en samenleving.
In termen van verkiezingsprogramma’s: het maakt het mogelijk dat partijen
voorstellen doen voor specifieke intensiveringen en ombuigingen in het
wetenschapsbeleid, en dat het CPB daar de effecten van kan doorrekenen, zoals
het dat ook voor onderwijsuitgaven kan doen. In het laatste hoofdstuk wordt
onderzocht of een dergelijke beleidsinstrumentele benadering voor
wetenschapsbeleid mogelijk is.

6

Zie bijv. Alan Hughes and Ben Martin, 2012. Enhancing impact: The value of public sector R&D. Rapport voor
de CIHE-UK~IRC Task Force on Enhancing Value: Getting the Most out of UK Research.; Luke Georghiou,
2015. Value of Research, Policy Paper by the Research, Innovation, and Science Policy Experts (RISE),
Directorate-General for Research and Innovation, Research, Innovation, and Science Policy Experts High
Level Group, EUR 27367 EN.

Eieren voor het onderzoek

2

11

Op weg naar impact

Studies laten zien dat het moeilijk is om de economische return op publieke
investeringen in wetenschap te bepalen op basis van een macro-economische
benadering. Analyses op macroniveau richten zich rechtstreeks op de impact van
wetenschap op economische groei en bieden daarom slechts beperkte inzichten in
de relevante onderliggende processen en causale verbanden.
Een veel voorgestelde uitweg uit deze patstelling zijn micro- en meso-economische
benaderingen, die inzicht kunnen geven in de relevante onderliggende processen
en causale verbanden die ertoe leiden dat publieke investeringen in wetenschap
een economische waarde krijgen. De veronderstelling is dat op deze wijze
specifieker aangegeven kan worden, welke investeringen in wetenschap en welke
beleidsmaatregelen helpen om de economische waarde van wetenschap te
versterken.
Er worden vijf benaderingen besproken die in wetenschappelijke en beleidsgerichte
studies voorkomen, en die in verschillende mate rekening houden met het
onderscheidende kenmerk van wetenschap, namelijk dat het leidt tot geavanceerde
kennis.

2.1

Economische Impact Analyse

In 2012 berekende het Schotse consultancybureau BiGGAR op basis van een
Economische Impact Analyse dat het onderzoek van de Universiteit Leiden en het
LUMC in 2010 bruto ongeveer € 1,3 miljoen toegevoegde waarde genereerde.7
Deze waarde kwam tot stand door het uitvoeren van onderzoek en onderwijs, de
indirecte effecten op economische sleutelsectoren in de regio Leiden, economische
opbrengsten van outputs van onderzoek en opbrengsten van ‘toerisme’, d.w.z.
hotelovernachtingen, reizen, conferenties of bijvoorbeeld museumbezoek van
gasten van de universiteit en haar medewerkers en studenten.
Dergelijke ‘Economische Impact Analyses’ worden met name gemaakt voor
investeringen in onderzoek met een duidelijk regionaal karakter, zoals grote
onderzoeksinfrastructuren, onderzoeksinstituten en universiteiten. BiGGAR
gebruikte de methode ook voor studies in opdracht van de Rijksuniversiteit

7

BiGGAR Economics. 2012. Economic Impact of Leiden University and Leiden University Medical Center.
Roslin: BiGGAR Economics.

Eieren voor het onderzoek

12

Groningen en voor de League of European Research Universities (LERU).8 Recent
gebruikte IDEA een vergelijkbare methode om de economische impact van TO2achtige instellingen in Europa te berekenen.9 Een evaluatiestudie van Technopolis
heeft gekeken naar de toepassing van deze methode bij diverse Europese
onderzoeksinfrastructuren.10
De studies berekenen dat de bruto toegevoegde waarde gerealiseerd door de
infrastructuren en universiteiten twee tot zes keer zo hoog is als het geïnvesteerde
bedrag. Dat leidt vaak tot de conclusie dat elke extra euro aan overheidsuitgaven,
ook twee tot zes euro aan bredere economische activiteit genereert, (door
bijvoorbeeld orders en aanbestedingen en de bestedingen uit het loon van
werknemers), en er geen verzadiging optreedt. De verschillen in uitkomst worden
onder meer bepaald door de wijze waarop de economische impact in de vorm van
licenties, spin-offs, of patenten meegerekend wordt, of beter geschat wordt.
De Economisch Impact Analyse (EIA) is een onderzoeksmethode die als doel heeft
om aan te geven wat het effect is van een bepaalde publieke investering voor een
afgebakende regio (dit kan ook een land zijn). De methode gaat uit van drie type
effecten:
1.

directe effecten, dit zijn rechtstreekse gevolgen die de investering toevoegt
aan de economie door uitgaven aan goederen en diensten en de banen die
dit oplevert;

2.

indirecte effecten, die ontstaan doordat gemaakte investeringen ook
doorwerken op andere markten, door bijvoorbeeld het inkopen van goederen
en diensten bij diverse toeleveranciers;

3.

afgeleide effecten, dit zijn de extra economische activiteiten ten gevolge van
werknemers die hun loon lokaal uitgeven.11

Een economische impact analyse toont dus het directe financiële voordeel aan van
(publieke) investeringen in onderzoek voor de lokale en nationale economie, door
betaling van lonen, aankoop van producten en diensten en de secundaire
banencreatie die dit weer oplevert. Om deze directe, indirecte en afgeleide effecten
te bepalen wordt gebruik gemaakt van gestandaardiseerde input-output tabellen
(IO-tabellen) die een vaste economische waarde geven aan uitgaven in
specifieke sectoren. Voor Nederland worden die door het CBS gemaakt. Door
met deze tabellen te rekenen, wordt dubbel tellen van een uitgave zoveel mogelijk
8

9
10
11

BiGGAR Economics. 2014. Combined Economic Impact of the University of Groningen and UMC Groningen.
Roslin: BiGGAR Economics. BiGGAR Economics. 2015. Economic Contribution of the LERU Universities.
Roslin: BiGGAR Economics.
IDEA Consult, 2018. Economic Footprint of 9 European RTOs in 2015-2016, report commissioned by EARTO.
Brussels.
Simmonds, P., E. Kraemer-Mbula, J. Horvath, J. Stroyan & F. Zuijdam. 2013. Big Science and Innovation.
Brussels: Technopolis Group.
Miller, R. 2009. Input-Output Analysis: Foundations and Extensions, Second Edition. New York: Cambridge
University Press.

Eieren voor het onderzoek

13

voorkomen. Hierdoor kunnen de verschillende effecten bij elkaar worden opgeteld
om tot een totale bijdrage aan de regionale of nationale economie te komen.
De onderliggende logica van economische impact analyse, is dat elke uitgegeven
euro automatisch van toegevoegde waarde is, aangezien alle aankopen van
goederen of diensten als een economisch voordeel worden beschouwd.
Universiteiten moeten goederen inkopen, betalen salaris en de onderzoekers kopen
daar weer spullen voor, en zo creëert een universiteit ‘als vanzelf’ economische
activiteiten.

De belangrijkste zwakte in dit soort studies is dat ze geen correcties
aanbrengen voor zaken als opportuniteitskosten; wat als het geld geïnvesteerd
was in andere activiteiten in de regio? Dit betekent dat de uiteindelijke schatting
slechts een afspiegeling is van de bruto-investeringen en geen eerlijke
beoordeling van de totale netto-economische impact.12 De investering wordt
gezien als elke andere economische activiteit, en de werkelijke effecten van
onderzoek worden niet echt overwogen of worden niet precies geïdentificeerd.13
Een Economische Impact Analyse geeft slechts beperkt antwoord op de vraag of
een investering in wetenschap meer of minder geld oplevert dan een investering in
een andere economische activiteit, bijvoorbeeld doordat de investeringen kennis en
innovaties opleveren.

2.2

Innovatie Impact Analyse

Een Innovatie Impact Analyse kijkt, in tegenstelling tot een Economische Impact
Analyse, naar de impact of waarde van de wetenschap zelf, zoals economische
effecten die voortvloeien uit de commercialisering van doorbraken in onderzoek en
ontwikkeling.14 Deze studies worden veelvuldig uitgevoerd voor landbouwkundig en meer recentelijk ook biomedisch onderzoek. Evaluaties uit de Verenigde
Staten15 en Australië16 laten bijvoorbeeld een 'uitzonderlijk rendement' zien uit
biomedisch onderzoek, meestal ligt dat ergens tussen een factor drie tot acht,
afhankelijk van het gebied van medisch onderzoek. Een studie die specifiek kijkt
naar de economische impact van het Human Genome Project, geeft zelfs als

12
13
14
15
16

Griniece, E., A. Reid & J. Angelis. 2015. Evaluating and Monitoring the Socio-Economic Impact of Investment
in Research Infrastructures. Brussels: Technopolis.
Giffoni, F., T. Schubert, H. Kroll, A. Zenker, E. Griniece, O. Gulyas, J. Angelis, A.Reid & S. Vignetti. 2018.
State of play – Literature review on research infrastructure impact assessment., RI Paths, EU project 777563.
Arnold, E. & K.E. Barker. 2015. Assessing the Impact of State Interventions in Research – Techniques, Issues
and Solutions. Brussels: Technopolis.
Lasker Foundation. 2000. Exceptional Returns: the Economic Value of America’s Investment in
Medical Research. New York: Mary Woodard Lasker Charitable Trust.
Access Economics. 2003 Exceptional Returns: the value of investing in health R&D in Australia. Canberra:
Australian Society for Medical Research.

Eieren voor het onderzoek

14

resultaat dat elke dollar aan publieke investeringen heeft bijgedragen aan het
genereren van 141 dollars in de economie.17
De methode steunt sterk op een combinatie van kwalitatief en kwantitatief
onderzoek. In de meeste gevallen wordt een casestudiemethodiek gebruikt om de
specifieke verbinding tussen onderzoek en een individuele innovatie te bepalen.
Doorgaans worden de casestudies waarop impact is gegeneerd geïdentificeerd via
enquêtes of bestaande spinoff databases, en vervolgens uitgewerkt via een
combinatie van semi-gestructureerde interviews en deskresearch.18
Een serieuze zwakte van deze studies is dat ze zich vaak beperken tot een select
aantal (succesvolle) cases. Ook adresseren ze het probleem van attributie nog
onvoldoende, en leggen vaak een direct verband tussen investeringen in onderzoek
en de economische opbrengsten. Dit is problematisch, omdat de geclaimde
economische voordelen die in dergelijke onderzoeken worden geïdentificeerd, nooit
uitsluitend voortvloeien uit het onderzoek alleen.

2.3

Payback Framework

In een studie van de Health Economics Research Group uit 2008 wordt het
rendement op publieke onderzoek in cardiovasculaire en geestelijke
gezondheidszorg berekend. Deze studie probeert het probleem van attributie te
verkleinen door de specifieke bijdrage van het onderzoek beter te onderscheiden
van overige factoren. Het berekent het rendement van publieke investeringen in
onderzoek op basis van analyses van de verschillende op onderzoek gebaseerde
behandelingen binnen cardiovasculaire en geestelijke gezondheidszorg tussen
1985 en 2005.19
Stapsgewijs brengt de studie in kaart wat de uiteindelijke economische opbrengsten
zijn door: het identificeren van een aantal concrete op onderzoek gebaseerde
behandelingen, een schatting van de behaalde extra QALYs – quality adjusted life
years, een extra levensjaar in goede gezondheid – voor elke behandeling, een
schatting van het aantal behandelde patiënten, en een berekening van de totale
behaalde extra QALYs door alle behandelingen. Ten slotte drukken de auteurs

17
18
19

Hughes, A. & B. Martin. 2012. Enhancing Impact – The value of public sector R&D. Special Report to the Task
Force on Enhancing Value: Getting the Most out of UK Research.
Simmonds, P., E. Kraemer-Mbula, J. Horvath, J. Stroyan & F. Zuijdam. 2013. Big Science and Innovation.
Brussels: Technopolis Group.
Health Economics Research Group, Office of Health Economics & RAND Europe (2008). Medical Research:
What’s it worth? Estimating the economic benefits from medical research in the UK. London: UK Evaluation
Forum.

Eieren voor het onderzoek

15

deze kwalitatieve opbrengsten ook uit in geld.20 De studie corrigeert voor
verschillende onzekerheden in de stappen van onderzoek naar impact, en maakt
het gebruik van boven- en ondergrensschattingen van alle berekeningen in de
verschillende stadia. Op basis hiervan is de beste schatting van het rendement op
door de publieke sector gefinancierd onderzoek 9% voor cardiovasculaire
gezondheidszorg en 7% voor geestelijke gezondheidszorg.

Bron: Donovan, C. and Hanney S. 2011

Deze studie is gebaseerd op de 'Payback Framework'-methode, een verfijning van
de Innovatie Impact Analyse. Dit framework geeft een modelrepresentatie van
complete onderzoeksprocessen van idee tot impact. Het Payback Framework is
oorspronkelijk ontwikkeld om de 'impact' of 'terugverdientijd' van
gezondheidszorgonderzoek te onderzoeken, maar is later aangepast om ook de
impact van onderzoek op andere gebieden te beoordelen.21 Het model identificeert
verschillende stadia tussen idee en impact:







20

21

de input voor onderzoek en
het onderzoeksproces;
de primaire output van het onderzoek;
verspreiding die leidt tot secundaire output in termen van beleidsvorming en
productontwikkeling;
aanpassingen door professionals in de gezondheidszorg;
en de uiteindelijke resultaten.

Een QALY kan op twee manieren in geld worden uitgedrukt. Op basis van uitgebreide surveys kunnen
uitspraken worden gedaan over de bereidheid om te betalen voor een extra QALY. Aangezien dit een
hypothetische situatie beschrijft, is het onderzoek van de Health Economics Research Group uitgegaan van
de opportuniteitskosten van een QALY binnen de huidige Britse National Health Services (NHS). Deze ligt
tussen de £20.000 en £30.000 per QALY.
Donovan, C. and Hanney S. 2011. The ‘Payback Framework’ explained. Research Evaluation 20, nr. 3, pp.
181-183.

Eieren voor het onderzoek

16

Studies op basis van het Payback Framework bevatten meestal gedetailleerde
casestudies die voor elke stadium diverse kwalitatieve en kwantitatieve
outputindicatoren identificeren. Het is onvermijdelijk dat er bij deze methode
aanzienlijke onzekerheden zijn – bijvoorbeeld in het kwantificeren van de
economische opbrengsten van een extra gezond levensjaar. Daarom zijn alle
kwantitatieve resultaten niet meer dan ruwe benaderingen.
Het relatief bescheiden rendement van 7-9% dat bovengenoemde studie meet, is
het resultaat van de berekende, directe effecten op de gezondheidzorg. Op basis
van een aantal aannames wat betreft de omvang van spillover-effecten als private
R&D-investeringen in reactie op het publiek gefinancierde onderzoek, of
verbeteringen in andere behandelingsgebieden, maakt de studie ook een
inschatting van het bredere economische effect, en komt tot een rendement van
39%.
Het charmante van de aanpak is dat het over de gehele linie volledig transparant is
over alle aannames die worden gemaakt, en ook een onderscheid maakt tussen
het directe rendement, waar minder stevige aannames voor nodig zijn, en het
indirecte rendement, waarvoor de onderzoekers wel een aantal stevige aannames
moeten maken.

2.4

Impact Pathways

Een probleem met de Innovatie Impact Analyse methoden, is dat deze impliciet
uitgaan van een lineair verband tussen kennisproductie en economisch rendement,
en beperkt inzicht geven in de vele complexe interacties in het kennisecosysteem,
en de relevante onderliggende processen en causale verbanden. Diverse studies
doen een poging om deze onderliggende processen in kaart te brengen door
meerdere Impact Pathways te analyseren. Impact Pathways zijn
geïnstitutionaliseerde paden waarlangs onderzoek leidt tot maatschappelijke
meerwaarde, en daarmee ook economische meerwaarde.
In de Impact pathways-methode wordt geprobeerd ook de bredere context te
begrijpen en rekenschap te geven van diverse externe factoren die van invloed
kunnen zijn. De zoektocht naar verbanden tussen oorzaken en effecten is vaak
opgebouwd rond een Theory of Change (ToC), d.w.z. een reeks aannames over
hoe een bepaalde investering in onderzoek leidt tot economische meerwaarde en
onder welke voorwaarden.
Een reeks van reviews en empirische studies heeft een aantal belangrijke paden
geïdentificeerd waardoor universitair onderzoek kan bijdragen aan de economie. Dit
zijn:

Eieren voor het onderzoek








17

het vergroten van de voorraad nuttige kennis,
het leveren van afgestudeerden (Ma/PhD),
het ontwikkelen van nieuwe instrumenten en methoden,
het ontwikkelen van nieuwe netwerken,
consultancy en contractonderzoek door universiteiten, en
het genereren van nieuwe bedrijven.

Hieronder wordt kort besproken hoe deze causale verbanden zich verhouden, en in
hoeverre het mogelijk is om dit verband op een robuuste wijze te kwantificeren.
Het vergroten van de voorraad nuttige kennis
Het vergroten van de voorraad nuttige kennis is één van de voornaamste impact
pathways en is hetzelfde als wat in de eerder besproken ‘innovatie impact analyse’
geprobeerd wordt te meten. Het doel is een verband aan te tonen tussen (publieke)
investeringen in wetenschap, en directe sociaaleconomische baten voor de
samenleving.
Zoals eerder besproken, zijn studies grofweg op te delen in twee groepen. De
eerste groep legt een direct verband tussen investeringen in onderzoek en de
economische opbrengsten, zonder inzicht te geven in de relevante onderliggende
processen en causale verbanden. Hier zijn publieke investeringen in onderzoek
slechts één van de vele factoren die tot economische waarde leiden. Een tweede
groep studies maakt gebruik van ‘logical models’ zoals het payback framework, om
wel recht te doen aan de inherente complexiteit van innovatiepaden en de
meerdere complementaire investeringen die nodig zijn.
Het kwantificeren van dit verband aan de hand van simpele, indirecte indicatoren of
proxies blijft een uitdaging. Studies die dit proberen, beginnen met een relatief
zichtbaar aspect van de 'output' van universitair onderzoek: publicaties in de vorm
van boeken en wetenschappelijke artikelen. In de macro-economische studie
berekende het CPB deze waarde op basis van de jaarlijkse cumulatieve (publieke)
uitgaven aan wetenschap, waarbij de waarde van publicaties in een bepaald jaar
langzaam daalde vanwege veroudering van de kennis.22
Om de economische waarde te bepalen, kan ook specifieker gekeken worden naar
wie deze publicaties citeert, en zo kan men proberen onderlinge relaties tussen
bedrijfsleven en de academische wereld te bepalen. Zo is het mogelijk om na te
gaan of er sprake is van co-auteurschap met onderzoekers uit de private sector, of
in welke mate niet-universitaire organisaties wetenschappelijke artikelen
downloaden en citeren. Het is moeilijk om dat direct in economische waarde te
vertalen, zeker als de publicaties open access zijn en er niet meer voor hoeft te
worden betaald.
22

Roel van Elk et al. 2015. A macro-economic analysis of the returns to the public R&D investments, CPB
Discussion paper 313, Den Haag.

Eieren voor het onderzoek

18

De meest betrouwbare studies maken niet of slechts deels gebruik van
econometrische studies, en baseren zich voornamelijk op surveys of uitgebreide
casestudies.
Het opleiden van mensen (Ma/PhD)
Veel studies naar het economische nut van publiek gefinancierd onderzoek
identificeren afgestudeerden als de belangrijkste schakel voor de overdracht van
wetenschappelijke kennis. Ze brengen niet alleen kennis van recent
wetenschappelijk onderzoek, maar hebben ook competenties om complexe
problemen op te lossen, onderzoek uit te voeren en ideeën te ontwikkelen.23
Recentelijk zijn er meerdere studies gedaan om deze economische waarde van
afgestudeerden te kwantificeren op basis van een zogeheten ‘graduate premium’ –
het bedrag dat werkgevers bereid zijn extra aan salaris te betalen, vanwege de
verwachte productiviteitswinsten door deze afgestudeerden in dienst te nemen. Het
CPB heeft recentelijk een studie verricht om het graduate premium van promovendi
in Nederland te bepalen door te kijken naar het inkomensverschil tussen mensen
met een master- en PhD-diploma. Dit wordt vervolgens gebruikt als maatstaf voor
de impact, omdat dit graduate premium de marktwaarderingen van de
'toegevoegde waarde' van de graad weerspiegelt. De uitkomst van deze studie
suggereert een gemiddeld jaarlijks rendement van een PhD-opleiding gedurende
de gehele loopbaan van zes procent.24
Het ontwikkelen van nieuwe instrumenten en methoden
De ontwikkeling van nieuwe instrumenten en methodologieën is een belangrijke
output van publiek gefinancierd basisonderzoek. Er zijn vooralsnog weinig
pogingen gedaan om te kijken naar de voordelen die voortkomen uit de vooruitgang
in onderzoeksinstrumenten of -technieken. Innovatie-enquêtes bevatten
bijvoorbeeld zelden vragen over de impact van instrumentatie, die is ontwikkeld
door publiek gefinancierde wetenschappers. Dat is wellicht omdat respondenten in
de industrie waarschijnlijk niet weten waar deze vandaan komen? Niettemin
hebben wetenschapshistorici veel voorbeelden van wetenschappelijke
instrumenten of onderzoeksmethoden gevonden en zichtbaar gemaakt die
voordelen voor de industrie opleveren.25

23
24

25

Salter, A. & B. Martin. 2001. The economic benefits of publicly funded basic research: a critical review.
Research Policy 30, pp. 509-532.
Steeg, M. van der, K. van der Wiel & B. Wouterse. 2014. Individual Returns to a PhD Education in the
Netherlands: Income Differences between Masters and PhDs. CPB Discussion paper 276. Den Haag:
Centraal Planbureau.
Martin, B. & P. Tang. 2007. The benefits from publicly funded research. Brighton: SPRU Electroinic working
paper series No. 161.

Eieren voor het onderzoek

19

Een voor de hand liggende indirecte indicator voor economische waarde zijn de
inkomsten uit licenties voor technologieën en software. Dit kan verder worden
uitgewerkt door te kijken naar de duur van het licentiecontract, en identificatie van
eventuele voortzetting van contracten met de industrie zodra initiële contracten
komen te vervallen. Ook kan worden gekeken naar inkomsten uit intellectueel
eigendom.26
Concrete uitwerking vraagt systematische analyse van de opvolging van
onderzoeksprojecten. Voor evaluatie van onderzoeksprogramma’s, met name
gericht op innovatie, wordt dit wel gedaan. In Nederland publiceerde de toenmalige
STW een jaarlijks utilisatierapport, waarin het gebruik inclusief de inkomsten van op
productontwikkeling gerichte projecten, direct na afloop en vijf jaar daarna werd
gemeten.27
Het ontwikkelen van nieuwe netwerken
Publiek gefinancierde onderzoekers maken deel uit van een internationaal netwerk
van wetenschappers die dezelfde specialiteit bestuderen, dezelfde tijdschriften
lezen, dezelfde conferenties bijwonen, enzovoort.28 Verschillende onderzoeken
laten zien dat deze ‘zachte’ interacties veel vaker voorkomen dan de zogeheten
‘harde’ commercialiseringsactiviteiten via bijvoorbeeld patenten of spin-offs.29
Sommige analisten stellen dat de dichtheid van deze netwerkinteracties zelf een
goede indicator is van de levendigheid van een regionaal of nationaal
innovatiesysteem.30 In plaats van het kijken naar de directe uitkomsten van
onderzoek, is het dus ook relevant om te kijken welke bijdrage publieke
investeringen hebben aan het creëren en onderhouden van netwerken, waarin
universiteiten en bedrijven samenwerken en complementaire investeringen in
onderzoek doen.
Surveys geven steeds meer inzicht in het belang van netwerken en aan de waarde
die bedrijven hieraan hechten. Er is ook veel empirisch bewijs dat nabijheid
innovatie en leren bevordert.31 Maar de veelheid aan wetenschappelijke
benaderingen en aan bestaande netwerken, maakt het (nog) niet mogelijk de

26

27
28
29
30
31

Harland, K. & H. O’Connor. 2015. Broadening the Scope of Impact - Defining, assessing and measuring
impact of major public research programmes, with lessons from 6 small advanced economies. Auckland:
Small Advanced Economies Initiative.
STW, 2017. Utilisatierapport 2017. Utrecht.
Martin, B. & P. Tang. 2007. The benefits from publicly funded research. Brighton: SPRU Electroinic working
paper series No. 161.
Hughes, A. & B. Martin. 2012. Enhancing Impact – The value of public sector R&D. Special Report to the Task
Force on Enhancing Value: Getting the Most out of UK Research.
Martin, B. & P. Tang. 2007. The benefits from publicly funded research. Brighton: SPRU Electroinic working
paper series No. 161.
Van den Berge, W., J. Bolhaar & R. van Elk. 2017. Knowledge diffusion across regions and countries:
evidence from patent citations. CPB Discusssion paper 348. Den Haag: Centraal Planbureau.

Eieren voor het onderzoek

20

optimale nabijheid te bepalen. Als netwerken te gesloten zijn, dan lijkt dit juist de
innovatie te belemmeren.32
Veel beleid is gericht op geografische nabijheid, waarbij rond universiteiten
bedrijfsparken en campussen ontwikkeld worden. Veel studies naar de rol van
publieke kennisinstellingen in regionale innovatiesystemen kijken naar institutionele
factoren om succes en vitaliteit van regionale kennisecosystemen te verklaren,
maar geven weinig inzicht in de daadwerkelijke economische impact.33 Studies die
het regionale effect van kennis-spillovers wel meten, kijken naar menselijk kapitaal,
patenten, private R&D-uitgaven en nieuwe bedrijven. Ze meten een positief effect.34
Informele kennisuitwisseling, consultancy en contractonderzoek door
universiteiten
Bedrijven en overheden maken regelmatig gebruik van het menselijk kapitaal dat
aanwezig is op universiteiten en overige kennisinstellingen. Buiten de exacte
vakgebieden is slechts een relatief klein deel van de academici betrokken bij
'smallere' vormen van commercialisering die doorgaans in innovatie-impactstudies
worden meegenomen, zoals octrooieren, licenseren of een spin-out bedrijf vormen.
Over het algemeen houden mensen zich meer bezig met bredere of 'zachtere'
vormen van interactie, zoals consultancy, vergaderingen bijwonen of presentaties
geven.35
Een deel van deze interacties kan relatief eenvoudig worden gekwantificeerd. De
economische waarde van contractonderzoek kan bijvoorbeeld worden uitgedrukt in
de contractwaarde van het aantal niet-academische samenwerkingen met industrie
en overheid. De meer informele uitwisselingen tijdens conferenties en overige
informele contacten zijn lastiger te kwantificeren, en beperken zich vooralsnog tot
kwalitatieve beschrijvingen.36
Het genereren van nieuwe bedrijven
Dat er nieuwe bedrijvigheid is gecreëerd, wordt vaak gebruikt als indicator van de
economische waarde van investeringen in wetenschap, en maakt vaak onderdeel
32

33

34
35
36

Boschma, R. 2003. Proximity and Innovation: a critical review, Regional Studies 39:1, 61-74; Boschma, R., K.
Frenken. 2010. The spatial evolution of innovation networks. a proximity perspective. In: R. Boschma en R.
Martin: The Handbook of Evolutionary Economics. Cheltenham: Edward Elgar.
Arbo, P., & Benneworth, P. 2007. Understanding the regional contribution of higher education institutions: A
literature review. OECD, Directorate for Education, Working Paper N. 9, (9), 1–78.
http://doi.org/10.1787/161208155312, Braam, A.M. et al. 2017. De regionale impact van universiteiten, een
literatuuroverzicht. CPB achtergronddocument 4 april 2017. Den Haag; Centraal Planbureau.
Drucker, J. and H. Goldstein. 2007. Assessing the regional economic development impacts of universities: A
review of current approaches. International Regional Science Review 30 (1), 20–46.
Hughes, A. & B. Martin. 2012. Enhancing Impact – The value of public sector R&D. Special Report to the Task
Force on Enhancing Value: Getting the Most out of UK Research.
Pancotti, C., J. Pellegrin & S. Vignetti. 2014. Appraisal of Research Infrastructures: Approaches, Methods and
Practical Implications. Milan: Centre for Industrial Studies.

Eieren voor het onderzoek

21

uit van de eerder besproken innovatie impact analyses. De achterliggende logica is
dat op basis van publiek gefinancierd onderzoek een nieuwe bedrijfssector of
activiteit is gecreëerd of uitgebreid, bijvoorbeeld door de ontwikkeling van startups
in een nieuwe sector.
Mogelijke indirecte indicatoren om deze bijdrage te kwantificeren in economische
termen, is door te kijken naar het aantal spin-outs of nieuwe bedrijven dat is
gevormd, het aantal patenten dat is benut om spin-outs of nieuwe bedrijven te
vormen, en het aantal nieuwe medewerkers binnen spin-out / nieuwe bedrijven.37
Aanhangers van de impact pathways zien het genereren van nieuwe bedrijven als
een belangrijk pad naar impact, maar waken voor een te eenzijdige focus op dit
aspect, en waarschuwen voor een te positieve lezing. Ondanks de vele
succesverhalen, zoals het veelgenoemde en geroemde Silicon Valley, is de relatie
tussen nieuw publiek gefinancierd onderzoek en bedrijfsgroei verre van inzichtelijk.
Hoewel de correlatie tussen universitair onderzoek en de oprichting van nieuwe
bedrijven in sommige sectoren sterk is, is deze in andere niet statistisch significant.
Bovendien kunnen eenvoudige tellingen van het aantal universitaire spin-offs
misleidend zijn als een indicator van kennisoverdracht, omdat velen een lage
groeisnelheid hebben en klein blijven, terwijl anderen falen.38

2.5

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse

Studies naar de economische opbrengst van wetenschap benadrukken vaak het
belang van andere opbrengsten die van belang zijn voor de welvaart.
Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA) is een evaluatiemethode die
zowel de financiële als de sociaaleconomische kosten vergelijkt met de baten. Een
belangrijk kenmerk is dat een MKBA alle kosten en baten, zowel de financiële als
de sociaaleconomische, uitdrukt in geld om deze goed met elkaar te kunnen
vergelijken.39 Verbeteringen in de zorg, uitgedrukt in gewonnen gezonde
levensjaren, worden dan omgezet in een afgesproken economische waarde van
zo’n levensjaar. Dit biedt de mogelijkheid om investeringen in wetenschap niet
(alleen) te koppelen aan economische impact uitgedrukt in GDP, maar ook aan een
breder welvaartsbegrip.

37

38
39

Harland, K. & H. O’Connor. 2015. Broadening the Scope of Impact - Defining, assessing and measuring
impact of major public research programmes, with lessons from 6 small advanced economies. Auckland:
Small Advanced Economies Initiative.
Martin, B. & P. Tang. 2007. The benefits from publicly funded research. Brighton: SPRU Electroinic working
paper series No. 161.
Battistoni, G., M. Genco, M. Marsilio, C. Pancott, S. Rossi, S. Vignetti. 2016. Cost benefit analysis of applied
research infrastructures: evidence from healthcare. Tecnological Forecasting and Social Change 112, pp. 7082.

Eieren voor het onderzoek

22

Een MKBA neemt alleen incrementele kosten en baten in aanmerking. Dit betekent
dat de kosten en baten worden vergeleken met een redelijk scenario waarin het
geld wordt besteed aan haalbare projectalternatieven. Dit maakt het mogelijk om tot
een netto-impact te komen en de vraag te beantwoorden of de netto voordelen die
de maatschappij toekomen, de initiële investeringen waard zijn.
Voor investeringen in wetenschap is deze methode nog in ontwikkeling, maar men
kan inspiratie putten uit andere sectoren waar deze methode al vaak is toegepast
en waarvoor al goede indicatoren zijn ontwikkeld, zoals bij grote investeringen in
infrastructuur (wegen, spoorlijnen) of cultuur (musea).40 Een investering in een
publiek park kent bijvoorbeeld diverse sociaaleconomische baten (ontspanning,
luchtkwaliteit) waarvoor verschillende financiële indirecte indicatoren zijn
ontwikkeld, bijvoorbeeld door te kijken naar relatieve stijging van de huizenprijzen in
de directe omgeving.
MKBA is in opkomst bij besluitvorming rondom investeringen in onderzoek en
innovatie. De methode wordt al wel toegepast bij grote investeringen in
onderzoeksinfrastructuren. Dit is logisch gezien de grote overeenkomsten met
andere sectoren waarin MKBA al gemeengoed is. Een voorbeeld is de handleiding
van de Europese Commissie voor het beoordelen van grote investeringen in het
kader van de Europese cohesiefondsen, waarin een apart hoofdstuk specifiek kijkt
naar investeringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
De grootste bijdrage van de handleiding van de Europese Commissie is dat deze
diverse handreikingen doet om tot een zo realistisch mogelijke inschatting te komen
van diverse relevante financiële en sociaaleconomische indicatoren, zoals de
waarde van spin-offs en start ups, de waarde van patenten, kennis spillovers en
publicaties, de waarde van ontwikkeling van menselijk kapitaal, en ten slotte de
waarde van bredere sociaaleconomische en culturele effecten.

2.6

Afsluitend

In dit hoofdstuk is een overzicht gegeven van verschillende methoden om de
economische waarde en de impact van wetenschap te meten anders dan via een
macro-economische aanpak.
Een Economische Impact Analyse kijkt naar effecten van investeringen in de
economie, en heeft geen of nauwelijks aandacht voor opbrengsten die specifiek zijn
voor investeringen in wetenschap (opbrengsten uit kennis en innovatie).

40

Giffoni, F., T. Schubert, H. Kroll, A. Zenker, E. Griniece, O. Gulyas, J. Angelis, A.Reid & S. Vignetti. 2018.
State of play – Literature review on research infrastructure impact assessment.

Eieren voor het onderzoek

23

Innovatie Impact Analyse kijkt wel specifiek naar deze opbrengsten uit kennis en
innovatie, maar daarbij worden innovaties (bijna) volledig toegeschreven aan
investeringen in wetenschap.
Het Payback Framework lost dit op door specifiek te volgen hoe in de loop van
onderzoeksprojecten verschillende impacts gerealiseerd worden, waardoor een
veel beter onderscheid gemaakt kan worden tussen directe en indirecte
economische opbrengsten.
De benadering van Impact Pathways doet geen overkoepelende uitspraken over
het (lineaire) verband tussen investering en uiteindelijk opbrengsten (uit
bijvoorbeeld innovaties), maar laat verschillende paden zien waarop investeringen
in wetenschap kunnen leiden tot een economisch rendement, in een dynamisch
kennisecosysteem.
Ten slotte hebben we gewezen op de mogelijkheid van Maatschappelijke Kosten
Baten Analyses, die de mogelijkheid bieden investeringen in wetenschap te
koppelen aan het brede welvaartsbegrip. Er is met deze methode nog weinig
ervaring voor de berekening van impact van investeringen in wetenschap.

Eieren voor het onderzoek

3

24

Economische impact van
wetenschapsbeleid

De ontwikkeling van methoden om de economische waarde en impact van
wetenschap te meten anders dan via een macro-economische aanpak, wordt sterk
gedreven door de wens om de impact van specifieke publieke investeringen in de
vorm van infrastructuren, onderzoeksprogramma’s of financieringsvormen te
evalueren. Het vorige hoofdstuk laat zien dat dit in sommige gevallen leidt tot een
(opportunistische) overdrijving van het economisch effect. Andere methoden leggen
meer de nadruk op kennisgerelateerde effecten en/of relateren impacts aan hoe het
onderzoek georganiseerd is, zoals de relatie met opleiding, netwerken, en
specifieke outputs van onderzoek die economische meerwaarde creëren.
Dat biedt de mogelijkheid om in plaats van alleen te focussen op de macroeconomische impact van alle publieke uitgaven, ook te onderzoeken of het mogelijk
is om de economische impact van keuzes in het beleid te onderzoeken. Het doel
van dit afsluitende hoofdstuk is om deze laatste mogelijkheid te analyseren voor het
Nederlandse wetenschapsbeleid. We sluiten daarbij aan bij het idee van Impact
Pathways, en analyseren welke impactpaden in het Nederlandse
wetenschapssysteem, of beter innovatiesysteem, zijn te herkennen als
aanknopingspunt voor analyse van economische effecten van wetenschap(sbeleid).
Het hoofstuk sluit af met een aantal wetenschapsbeleidsgerelateerde thema’s die
voor de Tweede Kamer interessant kunnen zijn als rekening gehouden moet
worden met de economische impact.

3.1

Impactpaden

In de afgelopen periode zijn er twee publicaties verschenen die proberen het effect
van het Nederlands wetenschapsbeleid in kaart te brengen. Het CPB publiceerde in
2016 Kansrijk Wetenschapsbeleid, waarin het verschillende mogelijke
wetenschapsbeleidsmaatregelen bespreekt vanuit een economisch perspectief.41
Er wordt onderscheid gemaakt in voorstellen over opleiden en carrières van
onderzoekers, onderzoeksfinanciering, en benutting van wetenschap. De leidende
vraag daarbij is steeds of er overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat een
dergelijke maatregel effect heeft. De oogst van het rapport is in dat opzicht mager,
van veel onderzochte maatregelen is onbekend wat het effect is. Waar maatregelen

41

CPB. 2016. Kansrijk Wetenschapsbeleid, Den Haag: Centraal Planbureau

Eieren voor het onderzoek

25

wel of niet kansrijk worden gezien, geldt dat dat oordeel vaak is gebaseerd op een
theoretische redenering, en gebrek aan empirie. De studie laat wel zien dat het
mogelijk is om in het wetenschapsbeleid systematischer de effecten van
beleidsmaatregelen te onderzoeken dan tot dan toe gedaan werd.
Begin 2017 publiceerden de AWTI, KNAW en het Rathenau Instituut de Balans van
de Wetenschap 2016, waarin inzicht wordt gegeven in het functioneren van het
wetenschapssysteem in relatie tot de ambities van het wetenschapsbeleid.42
Recent bracht het Rathenau Instituut hiervan een update uit.43 Het rapport probeert
ook de effectiviteit van het wetenschapsbeleid zichtbaar te maken. Voor elk van de
drie ambities, (excellente wetenschap, maximale impact, ruimte voor talent),
worden beleidsdoelen genoemd. Ook noemt het rapport gerelateerde acties, de
bijbehorende beleidsinstrumenten en indicatoren die wijzen op de mate waarin het
beleidsdoel wordt gehaald. Het nadeel van deze methode is dat onduidelijk blijft in
hoeverre veranderingen daadwerkelijk het effect zijn van beleid. Het rapport legt
wel voor het eerst een systematische relatie tussen beleidsdoelen, instrumenten en
het functioneren van het systeem.
Als we de twee rapporten vergelijken, dan zien we een aantal mogelijkheden om in
discussies over het wetenschapsbeleid systematischer gebruik te maken van
inzicht in de (economische) effecten. Het helpt daarbij om te kijken vanuit het idee
van Impact Pathways. Op basis van de twee bovengenoemde rapporten kunnen we
in het Nederlandse wetenschapsbeleid vier impactpaden herkennen, waarlangs het
beleid de economische impact probeert te vergroten. Dit zijn (1) het opleiden van
mensen, (2) directe kennisoverdracht aan derde partijen, (3) het ontwikkelen van
nieuwe instrumenten en methoden, en (4) de ontwikkeling van netwerken. Over de
andere twee impactpaden die in hoofdstuk 2 genoemd werden – vergroten van de
voorraad kennis en het genereren van nieuwe bedrijven – is op basis van deze
twee rapporten weinig te zeggen.

Het opleiden van mensen
Via het opleiden van mensen op Ma- en PhD-niveau heeft wetenschap
economische impact door vergroting van het menselijk kapitaal. Deze bijdrage is
een van de redenen waarom de overheid in de afgelopen decennia gestreefd heeft
naar een hoger aantal hoger opgeleiden en promovendi, onder meer via research
masters en onderzoekscholen.44

42
43
44

AWTI, KNAW, Rathenau Instituut. 2017. Balans van de Wetenschap 2016. Den Haag: Rathenau Instituut.
Rathenau Instituut. 2018, Balans van de Wetenschap 2018. Den Haag: Rathenau Instituut.
De Goede, M., Belder, R. & De Jonge, J. 2014. Promoveren in Nederland. Motivatie en
loopbaanverwachtingen van promovendi. Den Haag, Rathenau Instituut.

Eieren voor het onderzoek

26

Kansrijk Wetenschapsbeleid kijkt hier niet naar, maar in andere studies heeft het
CPB wel empirisch bewijs gevonden, dat master- en PhD-opleidingen renderen. In
Kansrijk Wetenschapsbeleid wordt wel ingegaan op de verwevenheid van onderwijs
en onderzoek, waarbij gekeken wordt of er empirisch bewijs is of de ontkoppeling
van onderwijs en onderzoek effect heeft.
In de Balans van de Wetenschap worden verschillende indicatoren genoemd die
samenhangen met de impact, zoals de arbeidsmarkt voor masterstudenten en
PhD’s, kwaliteit van masteropleidingen, en aantallen PhD studenten.
Voor inzicht in de economische impact van wetenschap(sbeleid) lijkt het zinvol en
mogelijk om meer dan voorheen in kaart te brengen wat de effecten zijn van
maatregelen op het opleiden van (jonge) mensen.
Consultancy, contractonderzoek en PPS
Misschien wel de meest zichtbare vorm van economische waarde van
wetenschappelijke expertise komt tot uiting in de mate waarin private bedrijven
bereid zijn hiervoor te betalen. Dit kan bijvoorbeeld door contractonderzoek,
betaling voor advisering, private bijdragen aan publieke onderzoeksprojecten of
strategische publieke private bijdragen. De omvang van deze middelen wordt
bijgehouden via de nationale statistieken en ook per organisatie.45
In Kansrijk Wetenschapsbeleid wordt deze vorm van economische impact alleen
besproken in relatie tot verruiming van de tki-toeslag om meer PPS te stimuleren.
Het effect van de maatregel is onbekend.
In de Balans van de Wetenschap wordt de omvang van de private bijdrage aan
publieke kennisinstellingen gebruikt als één van de indicatoren voor de impact die
wetenschap heeft op de innovatiekracht.
Door de KNAW wordt in de studie naar de interactie tussen publieke en private
investeringen in R&D empirisch bewijs gegeven dat publieke uitgaven ervoor
kunnen zorgen dat er private uitgaven worden gedaan.46
Voor inzicht in de economische impact van wetenschap(sbeleid) lijkt het zinvol en
mogelijk om meer dan voorheen in kaart te brengen wat de effecten zijn van
maatregelen op de omvang van private bijdragen aan publieke kennisinstellingen.
Het ontwikkelen van nieuwe instrumenten en methoden
Via het ontwikkelen van nieuwe instrumenten en methoden kan wetenschap direct
effect hebben op de productiviteit van bestaande processen, en nieuwe markten

45
46

Zie ook: Tjong Tjin Tai, S-Y, et al. 2018. Bedrijf zoekt Universiteit: De opkomst van strategische publiek-private
partnerships in onderzoek, Den Haag: Rathenau Instituut.
KNAW. 2018. Wederzijdse versterking. Hoe publieke en private investeringen in onderzoek en ontwikkeling
samenhangen. Amsterdam, KNAW.

Eieren voor het onderzoek

27

creëren. In Nederland hebben TO2-instellingen als deel van hun missie om
innovaties te creëren; heeft het gebied Technische en Toegepaste Wetenschappen
van NWO een Open Technologieprogramma gericht op toepassingsgericht
technologisch onderzoek; en wordt via de Kennis en Innovatie Agenda’s van de
Topsectoren geprobeerd het publiek gefinancierd onderzoek goed aan te laten
sluiten op behoeftes van de industrie.
Kansrijk Wetenschapsbeleid bespreekt een aantal beleidsmaatregelen gericht op
verandering van octrooibeleid en -wetgeving om de benutting van kennis te
versterken. Het in eigendom geven van octrooien aan onderzoekers wordt niet
kansrijk geacht. Een ‘grace period’ voor Europese patenten, die het onderzoekers
mogelijk maakt om te publiceren en te octrooieren, is wel kansrijk.
In Balans van de Wetenschap wordt aandacht aan deze impactroute besteed, door
te kijken naar valorisatiefaciliteiten en het aantal patenten van instellingen.
In hoofdstuk 2 hebben we gezien dat STW, dat nu opgegaan is in NWO als het
gebied Technische en Toegepaste Wetenschappen, jaarlijks een utilisatierapport
uitbracht. Hierin werden indicatoren gegeven voor de mate waarin de kennis door
de bij een project betrokken bedrijven ook gebruikt was.47
Voor inzicht in economische impact van wetenschap(sbeleid) lijkt het mogelijk om in
het kader van specifieke instrumenten zoals TTW-programma’s en topsectorgerelateerd onderzoek, de utilisatie beter te evalueren.
Het ontwikkelen van nieuwe netwerken via campussen, science parks etc.
Door het creëren en onderhouden van netwerken waarin universiteiten, bedrijven
en andere organisaties samenwerken, ontstaan er mogelijkheden voor diverse
informele interacties die de uitwisseling van kennis en de ontwikkeling van publiekprivate samenwerking vergemakkelijken.48
Kansrijk Wetenschapsbeleid merkt op dat netwerken en PPS de kans op benutting
binnen het netwerk of samenwerking vergroten, maar daarentegen het risico
toeneemt dat de kennis niet voor anderen beschikbaar is. Effecten van mogelijke
beleidsmaatregelen om PPS te stimuleren zijn daarom moeilijk te voorzien. Andere
CPB-studies meten economische effecten voor regionale nabijheid van bedrijven bij
universiteiten.
In Balans van de Wetenschap wordt de ontwikkeling van regionale
kennisecosystemen gevolgd door te kijken naar valorisatiefaciliteiten,
innovatiecampussen, science parks en faciliteitencampussen.49 Ook wordt de
samenwerking tussen universiteiten en hogescholen gemeten.
47
48
49

STW, 2017. Utilisatierapport 2017. Utrecht.
Zie ook: Tjong Tjin Tai, S-Y, et al. 2018. Bedrijf zoekt Universiteit: De opkomst van strategische publiek-private
partnerships in onderzoek, Den Haag: Rathenau Instituut.
Zie ook: BCI. 2018. Inventarisatie en meerwaarde van campussen in Nederland. Den Haag, 5 juni 2015.

Eieren voor het onderzoek

28

Er is veel theoretische en empirische ondersteuning dat netwerken van
universiteit(en) en bedrijven de benutting van wetenschappelijke kennis
bevorderen. Voor inzicht in de economische impact van wetenschap(sbeleid) lijkt
het zinvol en mogelijk om meer dan voorheen in kaart te brengen wat de effecten
zijn van maatregelen op de ontwikkeling van (regionale) netwerken en
samenwerking.

3.2

Tot slot

Deze studie heeft als doel om op basis van bestaande literatuur te zoeken naar
mogelijkheden om de economische impact van wetenschap en daarmee
wetenschapsbeleidsmaatregelen in kaart te brengen. Tot nu toe wordt de politieke
discussie in Nederland over de economische impact van wetenschap sterk
gedomineerd door de vraag, hoe hoog de uitgaven aan of investeringen in
wetenschap moeten zijn. Voor de onderbouwing wordt gebruik gemaakt van macroeconomische analyses.
Deze studie heeft een andere insteek. De conclusie is dat het verstandiger lijkt om,
als het gaat om investeringen in wetenschap en de economische impact daarvan,
te focussen op de aard van de investeringen en de institutionele veranderingen die
ze creëren. Voor de Tweede Kamer bieden de vier besproken impactpaden,
evenzoveel handvatten voor de structurering van het gesprek over de economische
impact van wetenschap.

© Rathenau Instituut 2019
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van
wettelijke bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van
derden, privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut
Mw. G. A. Verbeet
Prof. mr. dr. Madeleine de Cock Buning
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Dhr. Edwin van Huis
Prof. mr. Dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.