Monitor Actieprogramma Werken in de Zorg
Bijlage 2 bij de Voortgangsrapportage Actieprogramma Werken in de
zorg, mei 2019
Ambitie van het Actieprogramma Werken in de Zorg
Ons doel is nu en in de toekomst goede zorg en welzijn te kunnen blijven bieden. Hiervoor is het
essentieel dat we voldoende medewerkers hebben, die goed zijn toegerust voor en tevreden zijn met
het belangrijke werk dat zij doen.
Om te weten of we op schema liggen met het realiseren van onze ambitie, rapporteren we twee keer
per jaar aan de hand van een aantal kernindicatoren over de voortgang op onze ambitie. Dat geeft
een globaal beeld van de voortgang op onze ambitie. Vervolgens gaan we aan de hand van een aantal
sub-indicatoren dieper in op zowel de hoofdambitie als de drie actielijnen. Tot slot behandelen we een
aantal concrete onderwerpen: de lonen in de zorg, zzp-ers in de zorg en de numerus fixus en
bespreken we de belangrijkste instrumenten: Ik Zorg, Sterk in je Werk en SectorplanPlus.
Samengevat ziet dit er als volgt uit:

Kernindicatoren

Sub-indicatoren

Hoofdambitie
∗
Tekort naar nul of dicht daarbij ↓
∗
Aantal werknemers ↑
∗
Tevredenheid met het werk ↑
∗
Toegerust voor het werk ↑

Hoofdambitie
∗
Aantal fte ↑
∗
Openstaande vacatures ~
∗
Vacaturegraad ~
∗
Moeilijk vervulbare vacatures ↓
∗
Spanningsindicator voor tekortberoepen. ↓

Actielijn 1 Meer kiezen
•
Instroom onderwijs tekortberoepen ↑
•
Zij-instromers ↑
•
Herintreders ↑

Actielijn 1 Meer kiezen
∗
Sectorrendement ↑

Actielijn 2 Beter leren
•
Gerealiseerde stageplaatsen ↑
•
Gevolgde scholing ↑

Actielijn 2 Beter leren
∗
Uitval in het eerste studiejaar ↓
∗
Studierendement ↑
∗
Kwaliteit van stages ↑

Actielijn 3 Anders werken
∗
Ziekteverzuim ↓
∗
Uitstroom uit de sector ↓
∗
Gebruik technologie en innovatie ↑

Actielijn 3 Anders werken
∗
Werkdruk ↓
∗
Contractomvang ↑
∗
Administratieve lasten ↓

Specifieke onderwerpen
Lonen in de zorg
ZZP-ers
Numerus Fixus

Instrumenten
Campagne Ik Zorg
Sterk in je Werk
SectorplanPlus

Online dashboard Werken in de Zorg
Een actuele visuele weergave van alle kernindicatoren is ook te vinden op
https://dashboards.cbs.nl/v1/AZWDashboard/ onder ‘Werken in de Zorg’. Het Centraal Bureau voor de
Statistiek heeft dit dashboard ontwikkeld als onderdeel van het dashboard voor het
onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn. Op het AZW Dashboard zijn ook overige actuele
cijfers te vinden over de arbeidsmarkt in zorg en welzijn.
1

Hoofdambitie
De hoofdambitie van het Actieprogramma Werken in de Zorg is voldoende medewerkers, die goed zijn
toegerust voor en tevreden met het belangrijke werk dat zij doen.

Kernindicatoren
Tekort naar nul of daar dichtbij
Om de voortgang van het terugdringen van het tekort te meten, laten we gedurende het
actieprogramma jaarlijks een prognose maken van het verwachte tekort in 2022. Dit conform de
motie van het lid Bergkamp c.s.1 Het nieuwe verwachte tekort wordt steeds in de
voortgangsrapportage in het voorjaar gepresenteerd.
Figuur 1: Verwacht personeelstekort in 2022

Het verwachte tekort neemt af.
Volgens de meest recente prognose van het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn
(AZW) van begin mei 2019 is het verwachte personeelstekort in 2022 ongeveer 80 duizend
medewerkers. Dat is een forse daling ten opzichte van de prognose van een tekort van 100-125
duizend medewerkers, zoals verwacht bij de start van het Actieprogramma Werken in de Zorg. Dit
verschil wordt verklaard door het volgende:
1) Beter inzicht in de uitgangssituatie
De oorspronkelijke raming van 100-125 duizend personen is opgebouwd uit de oploop van het
tekort in de jaren 2018-2022 (100 duizend) en een bandbreedte voor de uitgangssituatie eind
2017 (0-25 duizend). Die bandbreedte was gebaseerd op het aantal openstaande vacatures.
De nieuwe prognose biedt een beter inzicht in de uitgangssituatie eind 2017. Het tekort eind
2017 wordt nu geschat op 10 duizend. Hiermee verandert het verwachte tekort van 100-125
duizend naar 110 duizend.
2) Beter inzicht in het zorggebruik en uitsplitsingen naar branche
1

Kamerstuk 29 282, nr. 323

2

Mede op verzoek van de Tweede Kamer in de motie Bergkamp c.s.2 wordt er in de nieuwe
prognose rekening gehouden met het zorggebruik én met de verschillen tussen branches.
Daarbij sluiten we zoveel mogelijk aan bij het CPB en het RIVM. Het model is hierop
aangepast; met (onvermijdelijk) andere uitkomsten als gevolg. Het effect hiervan wordt
geschat op een daling van het verwachte tekort met ongeveer 16 duizend personen.
3) Extra inspanningen van de sector op instroom
Het effect van de extra inspanningen van de sector wordt geschat op ongeveer 14 duizend.
Deze extra inspanningen zien we vooral bij de instroom in en het rendement van het
onderwijs voor de zorg. De instroom in de tekortopleidingen (mbo-verzorgende IG, mboverpleegkunde en hbo-verpleegkunde) is in schooljaar 2017-2018 (het eerste jaar dat
SectorplanPlus beschikbaar kwam) ten opzichte van schooljaar 2016-2017 toegenomen met
13%. Ook zien we dat het studierendement en het sectorrendement is gestegen. Naast dit
‘onderwijseffect’ zien we ook een (beperkt) positief effect op trends zoals de instroom en
mobiliteit van personeel in de zorg. Tezamen is dit goed voor een lager tekort van ongeveer
14 duizend.
Samengevat is er nu een betere schatting van de uitgangssituatie eind 2017/begin 2018 (110 duizend
i.p.v. 100-125) en is het verwachte tekort in 2022 gedaald naar ongeveer 80 duizend personen.
Hiervan kan ongeveer de helft verklaard worden door modelmatige veranderingen die mede op
verzoek van de Tweede Kamer zijn doorgevoerd en de andere helft door de extra inspanningen van de
sector.
De meest recente inzichten over 2018 zijn hier nog niet in verwerkt.
Naast bovenstaande prognose zijn er ook nu al ontwikkelingen zichtbaar die nog niet in het model zijn
verwerkt3; maar die zeker kunnen leiden tot het verder terugdringen van het verwachte tekort. Denk
bijvoorbeeld aan de forse stijging van het aantal zij-instromers en herintreders. Het aantal zijinstromers en herintreders in 2018 is samen bijna 10 duizend hoger dan in 2017. Ook zien we een
verdere stijging op de instroom in het onderwijs voor het schooljaar 2018/2019.
Tegelijkertijd zijn er ook een aantal ontwikkelingen zichtbaar die negatief van invloed kunnen zijn op
het verwachte tekort in 2022. Zo zien we dat het ziekteverzuim in de zorg in het derde kwartaal van
2018 ten opzichte van een jaar eerder is gestegen van 4,9% naar 5,1%. Dat geldt ook voor de
uitstroom uit de sector, die is met ruim 6% toegenomen. In de periode Q3 2017 – Q3 2018 was de
uitstroom ongeveer 7 duizend personen hoger dan in dezelfde periode een jaar eerder.
Per saldo zien we dat in het derde kwartaal 2018 de werkgelegenheid met bijna 29 duizend is
gestegen ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. De werkgelegenheid is in die periode
daarmee 5 duizend meer gestegen dan verwacht in het model. Als deze aantallen in de jaren 20192022 hetzelfde zijn; dan neemt het verwachte tekort in 2022 daarmee verder af naar 55 duizend
personen.
Uitsplitsing naar branches
Nieuw in deze prognose is dat het ook een beeld oplevert van de verdeling van het tekort over de
verschillende zorgbranches. Dit conform de motie van het lid Bergkamp c.s. (Kamerstuk 29 282, nr.
323). Volgens de prognose zal circa 80% van het tekort van 80 duizend personen neer slaan in de
VVT. Binnen de V&V ligt daarbij het zwaartepunt bij verzorgende IG en bij de thuiszorg bij
22

Kamerstuk 29 282, nr. 323
Het model werkt op basis van realisatiecijfers over gehele kalenderjaren. Over 2018 zijn op de verschillende indicatoren van het
actieprogramma Werken in de Zorg nu met name nog cijfers beschikbaar t/m het derde kwartaal 2018. Bovendien zijn veel van de indicatoren
pas heel recent beschikbaar gekomen. Vandaar dat deze ontwikkelingen nog niet verwerkt zijn in de huidige prognose van 80 duizend personen
tekort in 2022.
3

3

verpleegkundigen. In de meeste andere branches worden tekorten van enkele duizenden per branche
verwacht. Bij ziekenhuizen gaat het bijvoorbeeld om een tekort van ruim 6 duizend hboverpleegkundigen. In de welzijnssector is niet of nauwelijks sprake van een tekort.

Aantal werknemers
Naast het tekort is het aantal werknemers binnen zorg en welzijn een belangrijke indicator voor het
(succes van het) actieprogramma. Uit figuur 2 blijkt dat er sinds het eerste kwartaal van 2016 sprake
is van een gestage toename van het aantal werknemers binnen de zorg. Deze toename ligt naar
verhouding net iets onder de economiebrede werkgelegenheidstoename in deze periode.
Sinds het derde kwartaal van 2017 (in dat kwartaal is SectorplanPlus gestart) lijkt er sprake van een
lichte versnelling in de groei. Aan het einde van het derde kwartaal van 2018 is het aantal
werknemers in de zorg bijna 29 duizend personen hoger dan een jaar eerder.
Figuur 2: Werkgelegenheid zorg en welzijn (in duizenden personen1), seizoensgecorrigeerd, per kwartaal

1.200
1.190
1.180
1.170
1.160
1.150
1.140
1.130
1.120
1.110
1.100
I

II

III

IV

2014

I

II

III

2015

IV

I

II

III

2016

IV

I

II

III

2017

IV*

I

II
2018

1
Peildatum is de laatste vrijdag van het kwartaal; in het vierde kwartaal de laatste vrijdag voor kerst
* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: CBS, AZW statline

4

III

In tabel 1 is de werkgelegenheidsontwikkeling in 2017 en 2018 uitgesplitst per branche. Hieruit blijkt
dat het grootste deel van de werkgelegenheidstoename in deze periode plaats vond in de VVT.
Tabel 1 Werkgelegenheid (in duizenden personen1), seizoensgecorrigeerd, per kwartaal, per zorgbranche
2017
2018
kw 1
kw 2
kw 3
kw 4*
kw 1
kw 2
UMC’s
71,8
72,2
72,6
72,8
72,9
73,2
Ziekenhuizen
214,1
214,6
215,8
217,8
218,9
219,8
GGZ
86,5
86,7
86,8
86,7
93,1
93,3
Huisartsen & GC
29,0
29,4
29,6
30,2
29,1
29,6
VVT
392,0
393,7
392,4
393,4
397,7
401,3
Gehandicaptenzorg
164,6
166,0
166,7
167,6
166,4
166,8
Jeugdzorg
28,8
28,8
29,6
30,1
30,0
30,1
Sociaal werk
52,4
52,2
52,2
53,5
50,9
51,3
Overig zorg & welzijn
116,3
116,5
116,9
118,2
119,8
120,5
Totaal zorg & welzijn
1.155,5
1.160,1
1.162,6
1.170,3
1.178,8
1.185,9
1
Peildatum is de laatste vrijdag van het kwartaal; in het vierde kwartaal de laatste vrijdag voor kerst
* Nulmeting van het actieprogramma

kw 3
73,4
220,3
93,4
29,8
405,2
167,1
30,5
50,8
120,9
1.191,4

Bron: CBS, AZW statline

Tevredenheid met het werk
Het actieprogramma richt zich niet alleen op voldoende medewerkers, maar heeft ook als doel om de
tevredenheid onder medewerkers te vergroten. We meten de medewerkerstevredenheid via de
werknemersenquête van het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (AZW). Uit figuur 3
blijkt dat de medewerkerstevredenheid de afgelopen jaren is afgenomen. Met het actieprogramma
zetten we in op het keren van deze trend.
Figuur 3: Medewerkerstevredenheid zorg en welzijn**

* Nulmeting van het actieprogramma
**Inclusief kinderopvang

Bron: AZW werknemersenquêtes 2013, 2015 en 2017
In 2017 is de meest recente enquête gehouden. Die meting gebruiken we als nulmeting om de
voortgang van het actieprogramma tegen af te zetten. In september 2019 komt de eerste meting
beschikbaar die tijdens het actieprogramma heeft plaatsgevonden. Vervolgens zal halfjaarlijks een
meting plaatsvinden.

5

In figuur 4 is voor 2017 ook een uitsplitsing per branche gemaakt. Uit de figuur blijkt dat
medewerkers in 2017 het minst tevreden waren in de branche verpleging en verzorging en het meest
tevreden binnen de huisartsenzorg en gezondheidscentra.
Figuur 4: Medewerkerstevredenheid (peildatum juni-juli 2017) per zorgbranche
100%

4%

90%
80%

27%

5%

7%

6%

20%
27%

35%

4%

5%

30%

31%

66%

64%

Tz

GHZ

2%

2%

19%

19%

3%

5%

5%

25%

26%

29%

73%

69%

67%

70%
60%
50%
40%
30%

69%

75%

79%
66%

59%

78%

20%
10%
0%
ZH

UMC’s

GGZ

(zeer) tevreden

V&V

HA

Ov. zorg Soc.
werk

Deels tevreden / deels ontevreden

Jeugd Totaal*

(zeer) ontevreden

*Inclusief kinderopvang

Bron: AZW werknemersenquête 2017
Met gegevens uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) kan de
medewerkerstevredenheid in de zorg worden vergeleken met de rest van de economie. Uit de meest
recente NEA (meting eind 2018) blijkt dat de medewerkerstevredenheid binnen de zorg (80,1% van
de werknemers is (zeer) tevreden) gemiddeld hoger ligt dan in de meeste andere branches en in het
totaal van de economie (76,6% van de medewerkers is (zeer) tevreden). De percentages van de NEA
en van AZW zijn niet vergelijkbaar, vanwege andere vraagstelling en methodiek. We gebruiken de
cijfers van het NEA daarom enkel om een vergelijking te kunnen maken met de rest van de economie.

Toegerust voor het werk
Medewerkers binnen zorg en welzijn moeten goed toegerust zijn voor het belangrijke werk dat zij
doen. Uit figuur 5 blijkt dat dit over het algemeen ook het geval is. Wel lijkt er sprake van een lichte
achteruitgang de afgelopen jaren. In 2017 vond ongeveer 90% van de medewerkers dat ze qua
vaardigheden en kennis voldoende is toegerust. Dat is een goed uitgangspunt. Gedurende het
actieprogramma moet dit percentage op peil blijven en het liefst nog verder stijgen. Ook voor deze
indicator komt in september 2019 de eerste nieuwe meting beschikbaar. Vervolgens zal er ieder half
jaar een meting plaatsvinden.

6

Figuur 5: Percentage medewerkers binnen zorg en welzijn** dat vindt dat ze wat betreft kennis en
vaardigheden goed toegerust zijn
100%
95%
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
2013

2015

2017*

* Nulmeting van het actieprogramma
**Inclusief kinderopvang

Bron: AZW werknemersenquêtes 2013, 2015 en 2017
Uit figuur 6 (branche-uitsplitsing) blijkt dat de mate waarin men goed is toegerust uiteenloopt van
85% binnen de gehandicaptenzorg tot 94% in de huisartsenzorg en gezondheidscentra en de branche
overige zorg en welzijn.
Figuur 6: Percentage medewerkers dat vindt dat ze wat betreft kennis en vaardigheden goed
toegerust zijn (peildatum juni-juli 2017) per zorgbranche
100%

8%

11%

13%

11%

10%

92%

89%

87%

89%

90%

ZH

UMC’s

GGZ

V&V

Tz

90%

15%

6%

6%

94%

94%

14%

14%

11%

86%

86%

89%

80%
70%
60%
50%
40%

85%

30%
20%
10%
0%
GHZ

ja

HA

nee

*Inclusief kinderopvang

Bron: AZW werknemersenquête 2017

7

Ov. zorg Soc.
werk

Jeugd Totaal*

Sub-indicatoren

Aantal fte
In figuur 7 is de werkgelegenheidsontwikkeling binnen zorg en welzijn weergegeven in FTE’s. Net als
bij het aantal werknemers zien we in 2016 een omslag van dalende werkgelegenheid naar een groei.
Sinds het eerste kwartaal van 2017 neemt het aantal FTE met gemiddeld ruim 4 duizend FTE per
kwartaal toe.
Figuur 7: Werkgelegenheid zorg en welzijn (in duizenden FTE’s1), seizoensgecorrigeerd
850
845
840
835
830
825
820
815
810
805
800
I

II

III

IV

2014

I

II

III

IV

I

2015

II

III

2016

IV

I

II

III

2017

IV*

I

II

III

2018

1

Peildatum is het gemiddelde van een heel kwartaal
* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: CBS, AZW statline
Uit tabel 2 blijkt dat in de meeste zorgbranches sprake is van werkgelegenheidsgroei. Alleen bij
sociaal werk is er sprake van een daling.
Tabel 2: Werkgelegenheid (in duizenden FTE’s1), seizoensgecorrigeerd, per zorgbranche
2017
2018
kw 1
kw 2
kw 3
kw 4*
kw 1
kw 2
UMC’s
59,9
60,4
60,7
60,9
61,1
61,3
Ziekenhuizen
164,8
164,8
165,4
167,4
168,6
169,6
GGZ
69,2
69,4
69,7
70,0
73,8
74,3
Huisartsen & GC
19,1
19,3
19,4
19,5
19,4
19,3
VVT
246,5
247,6
247,0
247,2
249,2
250,8
Gehandicaptenzorg
116,5
117,2
118,2
118,5
118,5
118,9
Jeugdzorg
23,5
23,6
23,9
24,1
24,2
24,4
Sociaal werk
39,8
39,7
39,5
39,4
38,3
38,4
Overige zorg & welzijn
82,9
82,6
83,0
83,6
85,3
86,0
Totaal zorg & welzijn
821,6
823,9
827,5
831,7
837,4
842,4
1
Peildatum is het gemiddelde van een heel kwartaal
* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: CBS, AZW statline
8

kw 3
61,5
169,8
74,7
19,4
253,2
119,4
24,6
38,2
86,2
847,7

Openstaande vacatures/vacaturegraad
Het aantal openstaande vacatures heeft recordhoogte bereikt. Dit geldt zowel economiebreed als voor
zorg en welzijn. Aan het einde van het eerst kwartaal van 2019 waren er 36,5 duizend openstaande
vacatures binnen zorg en welzijn, zo’n 6 duizend meer dan een jaar eerder (bron: CBS Statline). Om
een vergelijking te maken tussen sectoren kan worden gekeken naar de vacaturegraad (het aantal
openstaande vacatures per duizend banen van werknemers). In grafiek 8 is de ontwikkeling van de
vacaturegraad binnen zorg en welzijn vanaf 2014 afgezet tegen een aantal andere sectoren en het
gemiddelde van alle sectoren. Er zijn geen cijfers beschikbaar m.b.t. de vacaturegraad voor de te
onderscheiden branches binnen zorg en welzijn.
De vacaturegraad binnen de zorg is vanaf 2014 langzaam toegenomen van 9 openstaande vacatures
per duizend banen naar 27 openstaande vacatures per duizend banen. De vacaturegraad binnen de
zorg lag deze periode steeds lager dan de economiebrede vacaturegraad. Kortom, historisch gezien
ligt het aantal openstaande vacatures binnen zorg en welzijn op recordhoogte, maar in vergelijking tot
een aantal andere sectoren is dit aantal relatief beperkt.
Figuur 8: vacaturegraad1 voor aantal sectoren
80
70
60
50
40
30
20
10
0
I

II

III

IV

I

2014

II

III

2015

IV

I

II

III

IV

2016

I

II

III IV*

I

2017

II

III

2018

Alle bedrijven

Bouwnijverheid

Horeca

Informatie en communicatie

Onderwijs

Gezondheids- en welzijnszorg**

IV

I
2019

* Nulmeting van het actieprogramma
** Inclusief kinderopvang
1
Vacaturegraad is het aantal vacatures per duizend banen van werknemers met peildatum einde van het kwartaal

Bron: CBS StatLine

9

Moeilijk vervulbare vacatures
Het percentage werkgevers binnen zorg en welzijn dat aan geeft moeilijk vervulbare vacatures te
hebben is toegenomen van 40% in 2017 naar 48% in 2018 (bron: AZW werkgeversenquête 2017 en
2018). Vooral bij ziekenhuizen (94%), GGZ (84%) en VVT (76%) geeft men in 2018 aan moeilijk
vervulbare vacatures te hebben.
Uit een enquête onder werkgevers door het UWV in het najaar van 2018 blijkt echter dat het
percentage moeilijk vervulbare vacatures ten opzichte van het aantal ontstane vacatures binnen de
zorgsector (35%) gemiddeld genomen lager ligt dan in de meeste andere sectoren (46%
economiebreed). Dit kan vooral verklaard worden doordat binnen de zorg er krapte is bij een beperkt
aantal specifiek beroepen (bijv. verpleegkundige). Er zijn echter ook veel beroepen zijn geen sprake is
van krapte (o.a. welzijnsberoepen en veel van de ondersteunende beroepen).

Spanningsindicator voor tekortberoepen
Dat gemiddeld genomen de spanning op de arbeidsmarkt in de zorg meevalt, is ook op te maken uit
grafiek 9. Er is weliswaar sprake van een krappe arbeidsmarkt voor zorg en welzijn beroepen, maar de
spanning is lager dan gemiddeld voor alle beroepen. Wat de grafiek verder laat zien is dat er binnen
zorg en welzijn beroepen zijn waar de spanning op de arbeidsmarkt zeer groot is. Voor verzorgenden
en mbo- en hbo-verpleegkundigen is de arbeidsmarkt zeer krap.
Sinds de start van het actieprogramma is de spanning voor zorg en welzijn beroepen gemiddeld
genomen iets toegenomen. Voor verzorgende IG heeft het actieprogramma duidelijk nog niet voor een
kentering in de trend kunnen zorgen, voor verpleegkundigen (zowel mbo als hbo) is de ontwikkeling
te grillig om hier een uitspraak over te doen.
Figuur 9: Spanningsindicator** per beroep(sgroep)
8
7

Zeer krap

6
5
4
3

Krap
2

Gemiddeld

1

Ruim

0

I

II

III

IV*

I

2017

II

III

IV

2018

MBO-verpleegkundige

HBO-verpleegkundige

zorg en welzijn beroepen

alle beroepen

verzorgende ig

* Nulmeting van het actieprogramma
**De spanningsindicator wordt berekend door het aantal openstaande vacatures (voor een bepaalde beroepsgroep)
te delen door het aantal personen met een ww-uitkering met een verstreken WW-duur van minder dan een half
jaar (voor een bepaalde beroepsgroep). Te onderscheiden zijn de volgende categorieën: (zeer) ruim = 0 tot 0,67;
gemiddeld = 0,67 tot 1,5; krap = 1,5 tot 4,0; en zeer krap = 4,0 of meer

Bron: UWV
10

Actielijn 1 Meer kiezen
Doel van Actielijn 1 is dat meer mensen (opnieuw) kiezen voor zorg en welzijn. Dat kan in de vorm
van een opleiding in zorg en welzijn, maar ook door als werkende (weer) voor de zorg te kiezen. We
zien dat de instroom in de tekortberoepen toeneemt. Ook het aantal herintreders en zij-instromers
neemt toe. Verder zien we dat voor de tekortberoepen het sectorrendement hoog ligt: veel van de
mensen die een opleiding volgen voor een beroep waar tekort aan is, blijven behouden voor de sector.

Kernindicatoren
Instroom onderwijs tekortberoepen
Een positieve ontwikkeling is dat de instroom stijgt voor die opleidingen voor beroepen waar nu een
tekort aan is. Dat is een positieve ontwikkeling ten opzichte van referentiejaar 2016/2017. Als
nulmeting kiezen we voor deze en alle andere onderwijsindicatoren voor schooljaar 2016/2017, omdat
scholingsimpuls SectorplanPlus al gestart is tijdens de voorbereidingen voor het actieprogramma. Met
name bij de mbo-opleiding tot verpleegkundige is de instroom in het meest recente schooljaar fors
toegenomen ten opzichte van de afgelopen jaren. Bij HBO-verpleegkunde zien we een lichte
teruggang ten opzichte van het schooljaar 2017/2018, maar ligt de instroom ook fors hoger dan in de
jaren daarvoor. In onderstaande figuur is voor alle drie opleidingen de instroom weergegeven.
Figuur 10: Instroom in het onderwijs voor de drie grootste ‘tekortberoepen’ (in duizenden personen)
12,0
10,7

10,6

11,0

10,3

10,0
8,2

8,5

8,0
6,0

11,3

6,1

6,6

9,1
7,5

7,4

mbo verzorgende IG
mbo verpleegkunde
hbo verpleegkunde

4,0
2,0
0,0
2015/2016

2016/2017*

2017/2018

2018/2019

* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: Duo

Zij-instromers en herintreders
Belangrijke doelgroepen die (weer) kunnen kiezen om in zorg en welzijn te werken zijn zij-instromers
en herintreders. Onder zij-instromers verstaan we het aantal personen werkzaam in zorg en welzijn
dat niet eerder in zorg en welzijn heeft gewerkt en ouder is dan 25 jaar. Onder herintreders verstaan
we het aantal personen werkzaam in zorg en welzijn, dat voorafgaand aan de vorige functie eerder in
zorg en welzijn heeft gewerkt.
Op basis van voorlopige cijfers van het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW)4 zien we in figuur 11
dat het aantal zij-instromers in zorg en welzijn stijgt: van circa 34,5 duizend in 2017 naar circa 42
4

Vanaf de volgende voortgangsrapportage hopen we over te gaan op CBS-cijfers voor herintreders en zij-instromers omdat die een completer
beeld schetsen van de gehele sector (bevat ook cijfers voor umc’s) en deze cijfers minder bijstellingen kennen in de tijd.

11

duizend in 2018. Ook het aantal herintreders neemt toe: van circa 41,5 duizend in 2017 naar circa 43
duizend in 2018.
Figuur 11: Herintreders en zij-instromers, in 2017 en 2018 (in duizenden personen)
50,0
45,0

43,3

41,5

40,0

42,0

34,5

35,0
30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
2017*

2018
Herintreders

Zij-instromers

* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: PFZW (voorlopige cijfers zorg en welzijn, exclusief UMC)

Sub-indicatoren

Sectorrendement
Om een indicatie te hebben van het rendement van zorg en welzijn opleidingen, is het zinvol om de
uitstroom van opleidingen in zorg en welzijn te koppelen aan de instroom in banen in zorg en welzijn.
Sectorrendement is een indicator van het rendement van de opleidingen: wat is het aandeel mensen
dat een zorg en welzijn opleiding heeft genoten en een jaar na het behalen van het diploma aan het
werken is in de sector. Omdat de indicator verder terugkijkt, zit er een vertraging in de cijfers (men
moet een jaar zijn afgestudeerd).
Schooljaar 2016/2017 vormt de nulmeting; op dit moment zijn nog geen nieuwere cijfers beschikbaar.
Uit onderstaande tabellen blijkt dat het sectorrendement zeer hoog ligt voor de opleidingen voor de
tekortberoepen, zeker wanneer vergeleken met opleidingen voor zorg en welzijn in het algemeen:
meer dan 90% blijft een jaar na behalen van diploma behouden voor de sector.
Tabel 3: sectorrendement opleidingen totaal zorg en welzijn (in procenten)
Totaal mbo zorg en welzijn - BOL
Totaal mbo zorg en welzijn - BBL
Totaal hbo zorg en welzijn
Totaal wo zorg en welzijn

2016/2017
70
89
66
44

Bron: CBS, AZW StatLine
Tabel 4: sectorrendement opleidingen voor tekortberoepen (in procenten)
MBO Verzorgende IG - BOL
MBO Verzorgende IG - BBL
MBO Verpleegkunde - BOL
MBO Verpleegkunde - BBL
HBO Verpleegkunde

2016/2017
90
96
94
96
91

Bron: CBS, AZW StatLine
12

Actielijn 2 Beter leren
Doel van Actielijn 2 is om leren en ontwikkelen een permanent onderdeel te maken van opleiden voor
en in de zorg. In actielijn 2 zien we:
Een stijging van het aantal gerealiseerde stageplaatsen met 6%.
Een nulmeting waarin 84% van de werknemers heeft een cursus of training gevolgd.
Een nulmeting voor het studierendement tussen de 48 en 82%.
Een nulmeting voor het aantal uitvallers in het 1e jaar van studie tussen de 14 en 23%.
Een goede beoordeling van de kwaliteit van de stages.

Kernindicatoren

Gerealiseerde stageplaatsen
De beschikbaarheid van voldoende en kwalitatief goede stageplaatsen vormt een belangrijke
voorwaarde om studenten met de praktijk kennis te kunnen laten maken en om voldoende
gekwalificeerde zorgprofessionals op de arbeidsmarkt te kunnen laten instromen.
Figuur 12: ontwikkeling van het aantal gerealiseerde stageplaatsen onder de subsidieregeling
stageplaatsen zorg II
hbo voltijd en deeltijd – totaal

hbo duaal – totaal

Totaal mbo-bol

Totaal mbo-bbl

60.000

50.000

FTE'S

40.000

24.350

17.577
16.214

19.867

19.077

30.000

20.000

10.000

17.035

18.229

1.231

1.356

8.299

7.813

2013/2014

2014/2015

19.866

17.818

17.256

1.667

2.040

2.523

9.876

9.726

9.801

2015-2016

2016-2017

2017-2018

0
JAAR
Bron: Subsidieadministratie VWS, december 2018.
Uit de tabel volgt dat het aantal gerealiseerde stageplaatsen het laatste jaar is gestegen van bijna 46
duizend in het studiejaar 2016-2017 (de nulmeting) naar bijna 49 duizend in het studiejaar 20172018.

13

Gevolgde scholing
Het aandeel van de werknemers dat een training of cursus te hebben gevolgd geeft een beeld van de
aandacht voor formele scholing. Met leren op de werkvloer is formele scholing een bepalende factor in
het onderhouden en ontwikkelen van kennis en vaardigheden en daarmee ook van belang voor de
duurzame inzetbaarheid van medewerkers. Van de in 2017 geënquêteerde werknemers in zorg en
welzijn geeft 68% aan in het voorgaande jaar een training of cursus te hebben gevolgd. Dit
percentage varieert tussen de verschillende zorgbranches van 53% in de overige zorg tot 84% in de
huisartsenzorg en bij jeugdzorg. Het cijfer voor 2017 zal als nulmeting worden gebruikt voor deze
indicator. In september 2019 komt de eerste meting beschikbaar die tijdens het actieprogramma heeft
plaatsgevonden. Vervolgens zal halfjaarlijks een meting plaatsvinden.
Figuur 13: Aandeel werknemers dat aangeeft in 2016 een training of cursus te hebben gevolgd
100%
90%

18%

80%
12%

15%

18%

19%

26%

5%

33%

9%

11%

18%
28%
15%

70%

21%

8%

11%

11%

7%

11%

11%
19%

10%

60%
50%
40%
70%

77%

71%

70%

63%

30%

84%

57%

84%
67%

68%

Ov. zorg Soc. werk Jeugd

Totaal*

53%

20%
10%
0%
ZH

UMC’s

GGZ

V&V

Tz

GHZ

Training of cursus gevolgd

HA

Geen training of cursus gevolgd, wel behoefte

Geen training of cursus gevolgd, geen behoefte
∗

Inclusief kinderopvang

Bron: AZW Werknemersenquête 2017
Uit figuur 14 blijkt dat het aantal medewerkers dat aan geeft scholing te hebben gevolgd is
toegenomen van 63% in 2015 naar 68% in 2017.
Figuur 14: ontwikkeling aantal werknemers in zorg dat aangeeft scholing te hebben gevolgd
Geen training of cursus
gevolgd, geen behoefte
Geen training of cursus
gevolgd, wel behoefte
Training of cursus gevolgd
0

20

2017

2015

40

60

80

14

Bron: AZW werknemersenquêtes 2015, 2017

Sub-indicatoren

Uitval in het eerste studiejaar / studierendement
Het studierendement geeft weer welk percentage van de instroom in een opleiding het bijbehorende
diploma haalt binnen de nominale studieduur plus een extra jaar. Met een hoger percentage kunnen
er meer gekwalificeerde mensen (sneller) op de arbeidsmarkt toetreden. Een hoger percentage geeft
daarbij tevens een indicatie van de kwaliteit van het onderwijs en van de mate waarin het onderwijs
aansluit op het beeld en de verwachting van de student. In onderstaande tabellen is het
studierendement weergegeven voor het schooljaar 2016/2017. Dit schooljaar vormt zoals eerder
aangegeven de nulmeting. Op dit moment zijn er ook nog geen nieuwere cijfers beschikbaar.
Tabel 5: studierendement opleidingen totaal zorg en welzijn (in procenten)
Totaal mbo zorg en welzijn - bol
Totaal mbo zorg en welzijn - bbl
Totaal mbo geen zorg en welzijn - bol
Totaal mbo geen zorg en welzijn - bbl
Totaal hbo zorg en welzijn
Totaal hbo geen zorg en welzijn
Totaal wo zorg en welzijn
Totaal wo geen zorg en welzijn

2016/2017
57
73
60
71
48
45
82
66

Bron: CBS, AZW StatLine
Tabel 6: studierendement opleiding voor tekortberoepen (in procenten)
mbo verzorgende ig – bol
mbo verzorgende ig - bbl
mbo verpleegkunde – bol
mbo verpleegkunde – bbl
hbo verpleegkunde

2016/2017
59
65
56
73
56

Bron: CBS, AZW StatLine
Het studierendement varieert bij de opleidingen gericht op zorg en welzijn van 48% in het hbo tot
82% in het wo. De tekortopleidingen kennen vergelijkbare cijfers. De opleidingen in de
beroepsbegeleidende leerweg (bbl) laten hogere rendementcijfers zien dan die in de
beroepsopleidende leerweg (bol). Verder zien we dat het studierendement binnen de zorg en welzijn
opleidingen vergelijkbaar is met die bij andere opleidingen.
Om meer en vooral eerder gevoel te krijgen bij actuele ontwikkelingen en effecten van inspanningen
gericht op het verbeteren van het opleidingsrendement wordt de uitval in het eerste jaar van de
opleiding (of het percentage dat de studie na het eerste jaar vervolgt) weergegeven.
Dit ook in de wetenschap dat het eerste jaar van een opleiding het jaar is dat de hoogste uitval kent
en daarmee in belangrijke mate bepalend is voor het uiteindelijke opleidingsrendement.
Tabel 7: uitval in het 1e studiejaar van opleiding (in procenten)
Totaal mbo zorg en welzijn - bol
Totaal mbo zorg en welzijn - bbl
Totaal mbo zorg en welzijn
Totaal mbo alle opleidingen
Totaal hbo zorg en welzijn
Totaal hbo alle opleidingen
Totaal wo zorg en welzijn
Totaal wo alle opleidingen
* Nulmeting van het actieprogramma

2015/2016
16,4
15,8
16,2
17,3
23,1
31,1
9,7
17,1

2016/2017*
17,1
14,6
16,3
16,6
21,7
31,3
10,8
17,5

15

2017/2018
16,6
14,3
15,9
17,2
23,3
32,8
12,4
19,8

Bron: DUO
De uitval in het mbo is het laagst met percentages rond de 15%. De uitvalpercentages in het wo en
met name het hbo liggen daar boven met percentages van bijna 20 tot ruim 23%.
Over de jaren heen zien we een wat wisselend beeld; een daling in het mbo en een stijging in hbo en
wo. Verder zien we dat de uitval bij zorg en welzijn opleidingen positief af steekt tegen het gemiddelde
van alle opleidingen.

Kwaliteit van stages
Jaarlijks brengt SBB de BPV-monitor uit. Hierin worden diverse aspecten rondom de
beroepspraktijkvorming in het mbo gemonitord. De monitor geeft een beeld van de kwaliteit van
stages zoals deze door studenten en praktijkopleiders wordt ervaren.
Het rapportcijfer dat studenten aan de beroepspraktijkvorming in de gezondheidszorg in 2018 gaven
was een 8,1 (landelijk 8,0); het door de praktijkopleiders gegeven rapportcijfer was een 7,5 (landelijk
7,5). Deze cijfers geven aan dat de kwaliteit van stages in de zorg als goed wordt ervaren. Dit cijfer is
hoog en stabiel.
Tabel 8: rapportcijfers beroepspraktijkvorming gezondheidszorg

studenten gezondheidszorg
studenten landelijk
praktijkopleiders gezondheidszorg
praktijkopleiders landelijk

2017*
8,1
8
7,5
7,6

2018
8,1
8
7,5
7,5

* Nulmeting van het actieprogramma

Bron: BPV-monitor SBB

16

Actielijn 3 Anders werken
Doel van Actielijn 3 is om door slimmere manieren van werken de behoefte aan arbeid omlaag te
brengen.
Onder actielijn drie zien we:
Een stijging van het ziekteverzuim
Te hoge uitstroom
Een toenemend gebruik van technologie
Een toegenomen ervaren werkdruk
Een stabiele deeltijdfactor

Kernindicatoren

Ziekteverzuim
Het ziekteverzuim in de zorg ligt traditioneel hoog en fluctueert sterk per kwartaal. Factoren die hier
een rol spelen zijn onder meer de aard van het werk (besmettingsgevaar; seizoensgebonden
grieppiek; avond- nacht en weekenddiensten), werkomstandigheden (emotionele belasting) en de
samenstellingen van de beroepsgroep.
Het ziekteverzuimpercentage fluctueert per kwartaal, met een traditionele piek in het eerste kwartaal.
Het ziekteverzuimpercentage in de zorg ligt 2018 in de eerste drie kwartalen steeds hoger dan
hetzelfde kwartaal een jaar eerder. Verder blijkt uit de tabel dat het ziekteverzuimpercentages sterk
verschilt tussen de zorgbranches. Huisartsen en gezondheidscentra kenden in het 3e kwartaal van
2018 een percentage ziekteverzuim dat onder het landelijk gemiddelde lag, terwijl het percentage
voor de VVT met 6,1% juist een hoog percentage liet zien.
Tabel 9: ontwikkeling ziekteverzuim
2017 1e 2017 2e 2017 3e
kwartaal kwartaal kwartaal

2017 4e
kwartaal*

2018 1e
kwartaal

2018 2e
kwartaal

2018 3e
kwartaal

Universitair medische centra

5,2

4,6

4,3

5,1

5,7

4,6

4,6

Ziekenhuizen en overige med. spec. zorg

4,8

4,3

4,1

5

5,8

4,7

4,6

Geestelijke gezondheidszorg

5,8

5,2

5,1

5,8

7

5,6

5,3

Huisartsen en gezondheidscentra

3,4

3,5

2,5

3

2,7

2,8

2,5

Overige zorg en welzijn

3,8

3,1

3

3,6

4,3

3,8

3,2

7

6,3

6,1

6,7

7,7

6,5

6,1

6,2

5,4

5,3

6

7,1

5,9

5,5

Jeugdzorg

6

5,5

5,3

6,2

7,2

6,1

5,7

Sociaal werk

5,8

5,5

5,3

6,2

6,7

5,9

5,7

Totaal zorg en welzijn

5,7

5,1

4,9

5,6

6,5

5,4

5,1

Alle bedrijven

4,3

3,9

3,7

4,2

4,9

4,1

3,9

Verpleging, verzorging en thuiszorg
Gehandicaptenzorg

* Nulmeting van het actieprogramma
Bron: CBS, AZW Statline

17

Uitstroom uit de sector
In figuur 15 is de ontwikkeling van de uitstroom van medewerkers uit de zorgsector weergegeven. Het
gaat daarbij zowel om mensen die in een andere sector gaan werken als om mensen die niet meer
actief zijn als werknemer (o.a. pensioen, uitkering). Uit de figuur is op te maken dat ongeveer 1 op de
10 medewerkers zorg en welzijn jaarlijks verlaat. Dat is een te hoog aantal.
In uw brief van 13 maart 2019 (met kenmerk: 2019Z04971) heeft u verzocht om inzicht te geven in
de aard, omvang en oorzaken van uitstroom in de zorg. Zoals eerder aangegeven5 lopen op dit
moment regionale exit-onderzoeken die hier meer inzicht in moeten geven. De resultaten hiervan
worden rond de zomer van 2019 verwacht. De uitkomsten hiervan worden meegenomen in de tweede
voortgangsrapportage van 2019 aan uw Kamer.
Wat betreft de ontwikkeling over de tijd: in de jaren 2014 tot en met 2016 lag de uitstroom hoger dan
in de jaren 2017 en 2018, omdat werkgevers toen van veel medewerkers afscheid hebben genomen
en de werkgelegenheid is afgenomen. Sinds het tweede kwartaal van 2018 lijkt er weer sprake te zijn
van een stijgende trend, alhoewel het pas om cijfers over twee kwartalen gaat. Het is zaak deze trend
te keren.
Figuur 15: uitstroom1 van werknemers uit zorg en welzijn, 12-maands voortschrijdend aantal
140.000

130.000

120.000

110.000

100.000

90.000

80.000
I

II

III

IV

2014

I

II

III

IV

2015

I

II

III

2016

IV

I

II

III

2017

IV

I*

II

III

IV

2018

* Nulmeting van het actieprogramma
1
De hier gepresenteerde cijfers zijn hoger dan de eerdere op PFZW-data gebaseerde cijfers omdat de populatie
groter is doordat ook UMC’s erin zitten en de categorie Overige zorg en welzijn groter is.

Bron: CBS, AZW statline

5 Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 29 282, nr. 355

18

Gebruik technologie en innovatie
Technologie kan helpen om werkdruk te verminderen en het werk aantrekkelijker te maken.
Ontwikkeling en gebruik van nieuwe technologieën en innovaties vormen een onmisbare schakel om
aan de toekomstige zorgvraag te kunnen voldoen.
Figuur 16: invoering of voorbereiding van nieuwe technologieën en innovaties in de afgelopen 12
maanden (peildatum juli 2018)
100%

6%

10%

90%

9%

13%

11%

16%

25%

17%

80%
70%
60%
50%

94%

90%

40%

91%

87%

89%

84%

75%

83%

30%
20%
10%
0%

Een of meerdere vormen ingezet
Geen inzet/weet niet
GGZ
VVT
GHZ
HA
WMD Jeugdzorg

ZH

Totaal*

* Inclusief kinderopvang
Bron: AZW werkgeversenquête 2018

In de werkgeversenquête 2018 van AZW (peilmoment juli 2018) gaf 83% van de werkgevers aan een
vorm van nieuwe technologie of innovatie te hebben voorbereid of ingevoerd in de afgelopen 12
maanden. Dit betekent een lichte stijging ten opzichte van de werkgeversenquête 2017 toen dit nog
77% was. In eerdere jaren is dit niet gemeten in de werkgeversenquête.

Sub-indicatoren

Werkdruk
Werkdruk is een belangrijk aspect voor werktevredenheid en behoud van medewerkers. Hoe hoger de
werkdruk, hoe groter de kans op uitval of uitstroom. De ervaren werkdruk is de afgelopen jaren
toegenomen. In 2013 vond 34% van de medewerker de werkdruk (veel) te hoog, in 2017 (nulmeting)
was dit 49%. Dit percentage moet weer naar beneden.
Figuur 17: ontwikkeling ervaren werkdruk binnen zorg en welzijn: % (veel) te hoog
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2013

2015

2017*

* Nulmeting van het actieprogramma
Bron: AZW werknemersenquêtes 2013, 2015, 2017

19

Van de branches in zorg en welzijn zien we dat in verpleging en verzorging relatief veel werkdruk
gerapporteerd wordt en dat in de branches thuiszorg en sociaal werk een relatief lagere werkdruk
gerapporteerd wordt.
Figuur 18: ervaren werkdruk in 2017 per zorgbranche
100%

6%

8%

9%

90%

11%

8%

6%

5%

12%

7%

25%

80%
70%

1%

6%

44%

37%

42%

60%

35%

45%

36%

38%

47%

42%
50%

50%
40%
30%

75%
48%

20%

52%

48%

58%
41%

49%

58%

55%

50%
37%

10%
0%

2%
ZH

3%
1%
UMC’s GGZ

1%
V&V

0%
Tz

0%
GHZ

1%
HA

(veel) te laag

goed

te hoog

0%
Ov.
zorg

1%
1%
1%
Soc. Jeugd Totaal*
werk

veel te hoog

* Inclusief kinderopvang
Bron: AZW werknemersenquête 2017

Contactomvang / deeltijdfactor
De deeltijdfactor binnen zorg en welzijn schommelt al jaren rond de 0,7 oftewel 25 uur per week. In
het derde kwartaal 2018 bedroeg de deeltijdfactor 0,68 en ligt daarmee wat onder het landelijk
gemiddelde van ongeveer 0,75. Binnen de branches in zorg en welzijn varieert het deeltijdpercentage
van 0,57 bij de huisartsen en gezondheidscentra tot 0,82 bij de universitaire medische centra.
Figuur 19: deeltijdfactor 3e kwartaal 2018 per zorgbranche en voor de totale economie
0,9
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0

Bron: CBS, AZW Statline

20

Administratieve lasten
Voor de voortgang van de aanpak van de regeldruk in de zorg verwijs ik naar de
voortgangsrapportage (ont)regel de zorg, die mijn collega-bewindslieden en ik vóór de zomer naar de
TK zullen zenden.

Doorkijk
In de volgende voortgangsrapportage in het najaar van 2019 zal een update worden gegeven van de
kernindicatoren en sub-indicatoren voor zover dan beschikbaar:
Voor de kernindicatoren uit de werknemer- en werkgeverenquêtes komen na 30 september
2019 nieuwe cijfers beschikbaar;
Ook zijn er actuelere werkgelegenheidskwartaalcijfers beschikbaar;
En cijfers over zij-instromers, herintreders en uitstroom uit de sector;
Realisatiecijfers over het stagefonds volgen eind (december) 2019;
De nieuwe BPV-monitor over 2019 volgt voorjaar 2020.
Over de stand van zaken van het verwachte personeelstekort in 2022 wordt pas weer in de
voortgangsrapportage van voorjaar 2020 gerapporteerd.

21

Overige indicatoren
Lonen in de zorg
De vaste Kamercommissie van VWS heeft op 13 maart 2019 (met kenmerk: 2019Z04971) gevraagd
naar de beschikbaarheid van cijfers of indicatoren die een beeld verschaffen van de loonniveaus en
loonontwikkeling in de verschillende zorgsectoren. Op basis van de bestaande databronnen is de
conclusie dat er slechts beperkt informatie beschikbaar is om een goed beeld te verschaffen van de
loonniveaus en de loonontwikkeling binnen de verschillende branches binnen zorg en welzijn.
Voor wat betreft de loonontwikkeling zijn er cijfers beschikbaar voor de zorgsector als geheel en deze
kunnen worden afgezet tegen de ontwikkeling in de markt en bij de overheid (zie onderstaande
grafiek). Uit de grafiek wordt duidelijk dat de cao-loonontwikkeling binnen de zorg gemiddeld
genomen dit decennium net iets boven de cao-loonontwikkeling in de markt en bij de overheid ligt. In
de zorg is dus gemiddeld sprake van marktconforme loonontwikkeling.
Figuur 20: contractloonontwikkeling per sector (indexcijfers 2010 =100)
114,00
112,00
110,00
108,00
106,00
104,00
102,00
100,00
2010

2011

2012

zorg en welzijn

2013

2014

2015

marktsector

2016

2017

2018

overheid

Bron: CPB, bewerking VWS
Loonniveaus
We hebben geen informatie beschikbaar om een goed en betrouwbaar beeld (dat daadwerkelijk iets
zegt over in hoeverre de ene branche of sector beter betaalt dan de andere) verschaffen van de
loonniveau in de verschillende zorgsectoren. Het vergelijken van loonniveaus leidt al snel tot het
vergelijken van appels met peren.
Het gemiddelde loonniveau per sector/branche is erg afhankelijk van de samenstelling van het
werknemersbestand (o.a. opleidingsniveau, leeftijd, werkervaring en soort beroep). Zelfs bij het
vergelijken van de loonniveaus van hetzelfde beroep tussen branches geldt dat samenstellingseffecten
een groot effect kunnen hebben op het loonniveau. Voor een zuivere vergelijking dient systematisch
het loonniveau van werknemers met dezelfde achtergrondkenmerken (vergelijkbaar opleidingsniveau,
beroep, jaren werkervaring enz.) te worden vergeleken. Deze informatie is echter niet voorhanden.
Met bovenstaande kanttekeningen laat onderstaande grafiek het gemiddeld bruto jaarloon bij een
fulltime dienstverband zien voor een aantal beroepsgroepen in verschillende zorgbranches en voor de
zorgsector als geheel. Uit de grafiek blijkt dat het gemiddelde loonniveau bij ziekenhuizen het hoogste
22

ligt met € 55.700 per jaar en in de VVT het laagst met € 39.300 per jaar. Dit wordt waarschijnlijk
grotendeels veroorzaakt door samenstellingseffecten. Het gemiddelde opleidingsniveau in
ziekenhuizen ligt bijvoorbeeld een stuk hoger dan in de VVT. Het gemiddelde loonniveau in de
verschillende branches wordt voor een groot deel bepaald door het loonniveau van de groep
werknemers die niet BIG-geregistreerd is, omdat dit qua omvang veruit de grootste groep is.
Figuur 21: Gemiddeld bruto jaarloon 2015 bij fulltime dienstverband, inclusief bijzondere beloning (in
duizenden euro’s) voor verschillende beroepsgroepen naar zorgbranche
120
100
80
60
40
20
0
artsen en tandartsen

verpleegkundigen

overige (para)
medische beroepen*

niet BIGgeregistreerden

Ziekenhuizen

GGZ

Huisartsen, tandartsen en paramedische praktijken

VVT

Gehandicaptenzorg

Welzijn, jeugd en kinderopvang

Overige aanbieders

Totaal

gemiddeld

*Apotheker, fysiotherapeut, GZ-psycholoog, psychotherapeut en verloskundige

Bron: CBS statline, bewerking VWS
Een andere wijze om een beeld te verschaffen van de loonniveaus in de verschillende branches is door
te kijken naar de salarisschalen uit de cao’s. Een aantal branches kent een vergelijkbare functieindeling en waarderingssystematiek, namelijk FWG. Op basis daarvan kunnen bijvoorbeeld de
salarisschalen voor verpleegkundigen in het ziekenhuis en de VVT naast elkaar worden gelegd. Daaruit
blijkt dat de salarisbedragen in de VVT net iets hoger liggen (dit geeft dus een tegengesteld beeld ten
opzichte van grafiek 21). De beloning in de praktijk hangt echter ook af van de inschaling (in welke
schaal en welke trede) en daar kan verschillend mee om worden gegaan. Daarnaast geeft het bedrag
uit de salarisschaal geen compleet beeld, omdat daar nog geen rekening is gehouden met zaken die
bovenop het basissalaris komen, zoals de onregelmatigheidstoeslag en secundaire
arbeidsvoorwaarden.

23

Numerus fixus opleidingen zorg en welzijn
Mbo-instellingen hebben vanaf schooljaar 2018-2019 de mogelijkheid om de instroom van studenten
te maximeren. Zes van de 42 mbo-instellingen die verpleegkunde en verzorgende IG aanbieden
hebben voor schooljaar 2018-2019 een numerus fixus ingesteld voor de bol-variant
(beroepsopleidende leerweg). De numerus fixus in 2018-2019 lag hoger dan het aantal inschrijvingen
voor mbo-verpleegkunde en verzorgende IG. Voor schooljaar 2019-2020 hebben twee mboinstellingen een numerus fixus ingesteld voor de bol variant van de opleiding Verpleegkunde niveau 4.
Tot studiejaar 2018-2019 hadden 10 van de 17 hogescholen een numerus fixus voor de opleiding
verpleegkunde. Vanaf studiejaar 2019-2020 heeft 1 van 17 hogescholen een numerus fixus voor de
opleiding verpleegkunde. Ondanks de numerus fixus is de instroom in hbo-zorgopleidingen in 4 jaar
tijd gegroeid met 27%.

ZZP’ers in de zorg
Op dit moment is het alleen mogelijk om het aantal zelfstandigen weer te geven voor het jaar 2017 op
basis van CBS-cijfers, niet het aandeel zzp’ers daarbinnen. Voor de zomer zal het CBS in deze tabel
een verdere uitsplitsing maken van zelfstandigen o.a. naar zzp’ers op AZW StatLine. Vanaf de
volgende voortgangsrapportage kunnen we dit beter monitoren.
Tabel 10: aantal zelfstandigen in werkzame beroepsbevolking in zorg en welzijn totaal en naar
branche in 2017 (in duizenden personen)
Branche
Universitair medische centra
Ziekenhuizen en overige medisch specialistische zorg
Geestelijke gezondheidszorg
Huisartsen en gezondheidscentra
Verpleging, verzorging en thuiszorg
Gehandicaptenzorg
Jeugdzorg
Sociaal werk
Overige zorg en welzijn
Totaal zorg en welzijn

2017
0
10
14
17
16
4
2
5
52
120

Bron: CBS, AZW statline

24

Instrumenten
Campagne Ik Zorg
De campagne Ik Zorg is op 1 november 2018 gelanceerd als onderdeel van het Actieprogramma
Werken in de Zorg en blijft gedurende het actieprogramma doorlopen. In de campagne staat de
zorgmedewerker centraal: de campagne is voor en door de zorg ontwikkeld. Doel is bij te dragen aan
het (weer) aantrekkelijk maken van de sector en als (potentieel) interessante werkomgeving. Door ‘Ik
Zorg’ laten de zorgprofessionals zelf zien hoe mooi, breed, divers, uitdagend en waardevol het werken
in de zorg is.
De beleidsdoelstelling van de campagne is dat meer mensen zich oriënteren op een carrière in de
zorg. De communicatiedoelstelling is het verbeteren van het imago van het werken in de zorg. De
primaire doelgroepen zijn daarmee potentiële werknemers en werkenden in de zorg. Secundaire
doelgroepen zijn studenten en scholieren. Voor de invulling van de campagne zijn meer dan 600
portretten en verhalen opgehaald van medewerkers uit zorg en welzijn uit alle regio’s en
branches. Deze zijn gebruikt voor onder andere posters, advertenties en een tv spot, en de website
www.ontdekdezorg.nl. Met de eerste ‘flight’ van de campagne werden deze beelden breed gedeeld in
media (tv, buitenreclame, radio, online, print).
Met de eerste flight is er, zoals verwacht, nog geen meetbare verandering in de attitude van onder de
doelgroepen over het werken in de zorg. Dit vraagt om een terugkerende zichtbaarheid, via de
media, voorlichting op scholen, en gebruik van het merk “Ik zorg” door andere partijen. Het resultaat
van de campagne is bovendien afhankelijk van de resultaten van het Actieprogramma als geheel. Wel
weten we via onder meer de betrokken brancheorganisaties en werkgeversorganisaties dat de
campagne goed wordt ontvangen bij medewerkers. Dit geldt vooral voor de portretten die actief
worden a gedeeld op social media. Dit jaar zorgen we – naast continue zichtbaarheid met nieuwe
flights, voor meer focus gericht op de beroepstrots en de werving van potentiële nieuwe medewerkers.

SectorplanPlus
Met SectorplanPlus wordt de instroom van nieuwe medewerkers gestimuleerd. Tevens kan
SectorplanPlus ondersteunend zijn aan het mogelijk maken van meer en vernieuwende vormen van
opleiden.
Tabel 11: aangevraagde opleidingstrajecten onder SectorplanPlus

Tijdvak 1
Tijdvak 2
Tijdvak 3
Totaal

#
instelling
en

# deelnemers
cat.A*

# deelnemers
cat.B

# deelnemers
cat.C

# deelnemers
cat.D

# deelnemers
cat.E

# deelnemers
totaal

1.059
1.327
1.337
3.723

12.907
12.169
19.771
44.847

2.492
2.589
3.855
8.936

3.439
5.136
7.986
16.561

4.735
6.229
6.933
17.897

41.329
44.634
67.863
153.826

64.902
70.757
106.408
242.067

AangeVraagd
(*€1
mln.)
88,8
90,1
141,3
320,2

Verleend
(* €1
mln.)
80,0
90,1
Voorj.’19

∗ Categorie A: Kwalificerend beroepsonderwijs: mbo beroepsbegeleidende leerweg (bbl)
Categorie B: Kwalificerend beroepsonderwijs: hbo duaal
Categorie C: Training en opleiding: lang (minimaal 16 dagen)
Categorie D: Training en ontwikkeling: middellang (5 tot 16 dagen)
Categorie E: Training en ontwikkeling: kortdurend (tot 5 dagen)

Bron: RegioCoöp
Met het honoreren van de voorliggende aanvraag voor het derde tijdvak wordt voor nog eens ruim
100 duizend opleidingsactiviteiten budget beschikbaar gesteld.
25

Sterk in je Werk
De vakbond CNV Zorg & Welzijn, initiatiefnemer van dit project, en de 14 regionale
werkgeversorganisaties in zorg en welzijn, verenigd in RegioPlus, bieden met dit door VWS
gefinancierde project medewerkers die in zorg en welzijn werken of willen werken ondersteuning bij
het vinden van de juiste opleiding of baan. Daarmee draagt het project bij aan het beschikbaar
houden en krijgen van medewerkers in zorg en welzijn.
Tabel 12: Sterk in je Werk, realisatiecijfers september 2016 - december 2018
Aantal intakes
Aantal
Aantal loopbaantesten
Aantal aanmeldingen*
gerealiseerd
vervolggesprekken/
workshops
13.454
10.424
6.041
5.483
∗ Een groot deel van de aanmeldingen na half november 2018 worden pas afgerond in 2019 en meegenomen in
Sterk in je werk - Plus, het vervolgproject.
Bron: RegioPlus/CNV

Van de 13.454 aanmeldingen hebben 10.424 deelnemers een traject gehad, kortom: 77,5% van de
deelnemers die zich aanmelden doorlopen daadwerkelijk een kortdurend Sterk in je werk – traject.
In de periode tussen half november 2018 en half mei 2019 zijn bijna 6 duizend aanmeldingen
binnengekomen voor Sterk in je Werk – Plus. Bij een gelijkblijvende percentage van het aanmeldingen
uitmondend in daadwerkelijke deelname resulteert dit in 4.650 trajecten binnen het project Sterk in je
Werk – Plus. Op basis van het beschikbare budget kunnen tot eind 2021 naar schatting 24 duizend
trajecten worden aangeboden.

26