Indicatorenset voor het stelsel van publieke
gezondheidszorg: ontwikkeling compacte
set en duiding – samenvatting –

RIVM Briefrapport 2017-0120
R. Gijsen et al.

Indicatorenset voor het stelsel van publieke
gezondheidszorg: ontwikkeling compacte
set en duiding – samenvatting –
RIVM Briefrapport 2017-0120
R. Gijsen et al.

RIVM Briefrapport 2017-0120

Colofon

© RIVM 2017
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2017-0120

R. Gijsen, RIVM
A. Verweij, RIVM
N. Post, RIVM
F. van der Lucht, RIVM
M. van Blankers-Zanders

Contact:
A. Verweij
KVZ
antonia.verweij@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, in het kader van het
Stimuleringsprogramma Betrouwbare Publieke Gezondheid.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Publiekssamenvatting

Indicatorenset voor het stelsel van publieke gezondheidszorg:
ontwikkeling compacte set en duiding – samenvatting –
Het RIVM heeft een set van 45 indicatoren ontwikkeld die het ministerie
van VWS kan gebruiken om inzicht te krijgen in of het stelsel voor de
publieke gezondheidszorg goed functioneert en waar verbetering
mogelijk is. Deze set is met inbreng van professionals uit de
wetenschap, het beleid en de praktijk ontwikkeld. Voor 19 indicatoren
was het mogelijk om de indicatoren te ‘vullen’ met gegevens. De
indicatoruitkomsten zijn van betekenis voorzien door ze bijvoorbeeld
met andere landen te vergelijken of de ontwikkelingen door de tijd te
schetsen. Vervolgstappen zijn nodig om de indicatorenset te
vervolmaken.
De indicatoren zijn divers van aard en geven een beeld van het
functioneren van het stelsel in Nederland als geheel, en niet van
afzonderlijke GGD’en of gemeenten. Voorbeelden van indicatoren uit
deze set zijn het percentage kinderen dat deelgenomen heeft aan het
Rijksvaccinatieprogramma (RVP), het percentage GGD’en dat een
crisisplan heeft opgesteld, het percentage jongeren dat rookt, het
percentage scholen met een Gezonde School Vignet, en het percentage
jongeren in de vierde klas van het voortgezet onderwijs dat contact
heeft met de jeugdgezondheidszorg.
De publieke gezondheidszorg is het deel van de gezondheidszorg dat
erop gericht is door collectieve maatregelen de gezondheid van de
bevolking of specifieke groepen te beschermen, te bevorderen en om
ziekten te voorkomen. Het gaat bijvoorbeeld om
infectieziektebestrijding, medische milieukunde,
gezondheidsbevordering, jeugdgezondheidszorg, oudergezondheidszorg
en de bestrijding van rampen en crises. Deze thema’s staan in de Wet
Publieke Gezondheid en vormen de basis voor de indicatorenset. Als
vervolgstap kan de set aangevuld worden met thema-overstijgende
indicatoren. Bij deze stap worden deskundigen betrokken vanuit het
lokale en landelijke beleid.
De indicatorenset is ontwikkeld als onderdeel van een programma dat
VWS en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) gezamenlijk
uitvoeren om de publieke gezondheid ook in de toekomst goed te
borgen (Stimuleringsprogramma Betrouwbare Publieke Gezondheid).
Kernwoorden: publieke gezondheid, indicatoren,
stelselverantwoordelijkheid

Pagina 3 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 4 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Synopsis

Set of indicators for the public healthcare system: development
of the compact set and interpretation – summary –
RIVM has developed a set of 45 indicators that can be used by the
Ministry of Health, Welfare and Sport to gain insight into the
performance of the public healthcare system. This set has been
developed with the help of scientists, policy makers and practitioners.
For 19 indicators it was possible to populate them with data. The
indicator outcomes were further analysed, for example, by comparing
them with other countries and over time. Follow-up steps are needed to
complete the set of indicators.
The indicators are varied in nature and provide insight into the
performance of the system in the Netherlands as a whole, not of
individual municipal public health services or municipalities. Examples of
indicators from this set are the percentage of children that has
participated in the National Immunisation Programme (RVP), the
percentage of municipal public health services that has drawn up a crisis
plan, the percentage of young people who smoke, the percentage of
schools with a Healthy School Vignette, and the percentage of young
people in the fourth year of secondary education who have had contact
with youth healthcare.
Public healthcare is the part of healthcare that aims to protect and
promote health and prevent disease in the population or specific groups
using collective measures. This includes, for example, infectious disease
control, environmental medicine, health promotion, youth healthcare,
healthcare for older people, and combating disasters and crises. These
themes are contained in the Public Health Act and form the basis for the
set of indicators. As a follow-up step, the set can be supplemented with
theme-overriding indicators. This step involves experts from local and
national policies.
The set of indicators has been developed as part of a programme jointly
implemented by the Ministry of Health, Welfare and Sport and the
Association of Dutch Municipalities (VNG) to ensure public health, also in
future (Incentive Programme for Reliable Public Health).
Keywords: public health, indicators, system responsibility

Pagina 5 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 6 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 13
Context — 13
Opdracht aan RIVM — 13
Leeswijzer — 15

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Methode ontwikkeling compacte indicatorenset — 17
Wet PG als uitgangspunt — 17
Indicatoren over het stelsel PG — 17
Achtergrond indicatoren — 18
Indicatoren van het functioneren van het stelsel PG — 18
Van eerste proeve indicatorenset PG naar compacte set — 19
Afwijkende procedure voor de rijksindicatoren — 21

3
3.1
3.2
3.3

Selectie indicatoren en vulling van indicatoren — 23
Geselecteerde indicatoren compacte set — 23
Beschikbaarheid gegevens — 23
Rijksindicatoren — 28

4
4.1
4.2
4.3

Indicatoruitkomsten — 31
Indicatoruitkomsten in detail — 31
Integratief overzicht van indicatoruitkomsten — 48
Beschikbaarheid van indicatoren en gegevens per thema — 50

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Conclusie en discussie — 53
Ontwikkeling en selectie van indicatoren — 53
Potentie om functioneren van stelsel te meten — 53
Kwantitatieve invulling van de indicatoren — 54
Inperking tot de Wet Publieke Gezondheid — 54
Degelijke onderbouwing met inzet van deskundigen — 54
De huidige set als groeimodel — 55
Breder indicatorenstelsel — 57
Bijlage 1: Betrokken partijen en personen — 59
Bijlage 2: Overzicht van beschikbaarheid bronnen per
indicatortype en thema — 64

Pagina 7 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 8 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Samenvatting
Voortraject
Begin 2016 heeft het RIVM een ‘eerste proeve’ van een indicatorenset
ontwikkeld die het ministerie van VWS inzicht kan geven in het
functioneren van het stelsel van publieke gezondheidszorg in Nederland.
Deze eerste inventarisatie heeft een lijst met 177 potentiële indicatoren
opgeleverd. Indicatoren zijn eenheden die iets zeggen over de kwaliteit
van zorg. De publieke gezondheidszorg is het deel van de
gezondheidszorg dat erop gericht is door collectieve maatregelen de
gezondheid van de bevolking of specifieke groepen te beschermen, te
bevorderen en om ziekten te voorkomen. De publieke gezondheidszorg
is hier afgebakend door de taken die in de Wet Publieke Gezondheid
staan. De taken zijn ingedeeld in negen thema’s. Het gaat om
jeugdgezondheidszorg (JGZ), medische milieukunde (MMK), rampen en
crises, infectieziektebestrijding, technische hygiënezorg (THZ),
gemeentelijk gezondheidsbeleid, ouderengezondheidszorg,
epidemiologie en gezondheidsbevordering. Aan deze negen thema’s is
als tiende thema sociaaleconomische gezondheidsverschillen (SEGV)
toegevoegd. Dit thema is een belangrijk onderdeel van het beleid van
VWS maar is niet expliciet genoemd in de Wpg. Voor elk van de tien
thema’s zijn indicatoren geselecteerd waarmee iets gezegd kan worden
over:
• middelen en menskracht (structuur);
• het proces van uitvoering van de taken (proces);
• de activiteiten die worden uitgevoerd (output);
• gezondheidseffecten ervan op de burger (uitkomsten).
De ontwikkeling van de indicatorenset is onderdeel van het
Stimuleringsprogramma Betrouwbare Publieke Gezondheid. Het
ministerie van VWS en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) zijn in 2015 het Stimuleringsprogramma Betrouwbare Publieke
Gezondheid gestart. De doelen van het programma zijn de
verantwoordelijkheden van het Rijk en de gemeenten te verhelderen,
meer inzicht te krijgen in de inzet en de effectiviteit van de publieke
gezondheid en de positie van de GGD’en waar nodig te versterken. In dit
kader heeft dit project plaatsgevonden.
Huidige opdracht: inperking indicatoren
De huidige opdracht waarover dit rapport gaat is een vervolg op deze
eerste proeve. In dit vervolg is het aantal indicatoren ingeperkt om te
komen tot een compacte set indicatoren. De geselecteerde indicatoren
zijn, voor zover dat mogelijk was, met de benodigde gegevens ingevuld
en de uitkomsten zijn geduid. Als aanvulling op de indicatoren over de
tien thema’s zijn ook indicatoren vastgesteld over de directe
verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid binnen het stelsel publieke
gezondheidszorg, de zogenaamde rijksindicatoren.
Uitvoering
De volgende stappen zijn doorlopen om te komen tot een onderbouwde
selectie van indicatoren (voor de rijksindicatoren is een apart traject
gevolgd):
Pagina 9 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

•

•

•

•

•

Het aantal van 177 indicatoren is door de RIVM-projectgroep en
een aantal deskundigen (met name RIVM-collega’s) ingeperkt tot
een aantal van 63. De indicatoren zijn daarbij beoordeeld op de
geschiktheid voor het meten (van een deelaspect) van het
functioneren van het stelsel publieke gezondheid. Bij deze stap is
tevens informatie over beschikbaarheid van gegevensbronnen
verzameld. Op verzoek van het ministerie van VWS is een zekere
voorkeur uitgesproken voor indicatoren waarvoor een databron
beschikbaar is of waarvoor de data er wel zijn, maar nog niet bij
elkaar zijn gebracht.
Voor iedere indicator is een indicatorbeschrijving gemaakt.
Daarin worden per indicator belangrijke eigenschappen
beschreven, zoals type indicator, doel (rationale), berekening,
bron van de gegevens en beperkingen.
De 63 indicatoren zijn ter beoordeling voorgelegd aan een panel
van deskundigen uit wetenschap, beleid en praktijk. Dit vond
plaats aan de hand van de indicatorenbeschrijvingen via een
digitale vragenlijst. Het deskundigenpanel is gevraagd de
indicatoren te beoordelen op relevantie, validiteit,
beïnvloedbaarheid en meetbaarheid. Daarnaast kregen de
deskundigen de mogelijkheid aan te geven of men nog
indicatoren miste, of onderwerpen waarvoor indicatoren
ontwikkeld kunnen worden. 106 inhoudsdeskundigen hebben de
digitale vragenlijst ingevuld.
De uitkomsten van deze beoordeling zijn geanalyseerd waarbij
per indicator de mate van overeenstemming in de beoordelingen
van de deskundigen is vastgesteld. Deze analyse heeft een
selectie van indicatoren opgeleverd die in aanmerking komen
voor de definitieve set.
De geselecteerde indicatoren zijn kwantitatief gepresenteerd op
basis van reeds beschikbare data. Er is gebruikgemaakt van
beschikbare publicaties, al dan niet openbaar. Een enkele keer is
specifieke informatie opgevraagd bij de bronhouder.

45 indicatoren zijn geselecteerd als geschikt of mogelijk geschikt. De als
geschikt aangemerkte indicatoren (22) zijn door deskundigen positief
gescoord op alle kenmerken (relevantie, validiteit, meetbaarheid en
beïnvloedbaarheid). Bij de mogelijk geschikte indicatoren (23) zijn er
nog enkele aspecten die enige verbetering behoeven.
Selectie rijksindicatoren
De taken van de Rijksoverheid op het gebied van PG vallen grofweg
uiteen in drie onderwerpen 1) de beleidscyclus, 2) toezicht en 3) kennis
en advies (monitoring, onderzoek, ondersteuning, samenwerking). Bij
elke taak is nagegaan of daar indicatoren bij passen. De potentiële
rijksindicatoren, inclusief rationale en mogelijkheden voor uitvraag, zijn
vervolgens voorgelegd aan medewerkers van de Directie Publieke
Gezondheid van het ministerie van VWS. Zij hebben de indicatoren
beoordeeld en zijn intern tot consensus gekomen. Hieruit zijn acht
potentiële indicatoren naar voren gekomen.
Duiding gevulde indicatoren
Van de 45 (mogelijk) geschikte indicatoren konden 19 indicatoren
kwantitatief ingevuld worden. Voor 26 van de 45 indicatoren lijkt op dit
Pagina 10 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

moment geen bron beschikbaar te zijn of zijn de bestaande gegevens
(nog) niet openbaar. Om de gevulde indicatoren te duiden, is voor elke
indicator een passende vergelijking gepresenteerd (bijvoorbeeld in de
tijd of met andere landen), want door vergelijking krijgt de indicator
betekenis. Het blijkt dat voor alle thema’s het beeld meerduidig is. Een
voorbeeld is het onderwerp roken bij gezondheidsbevordering. De
indicator ‘percentage rookvrije schoolterreinen’ is stabiel in de tijd. De
indicator is voor het MBO tamelijk ongunstig, want nog maar 4% van de
schoolterreinen is rookvrij. De indicator ‘percentage 12-16-jarigen dat
rookt’ is 10,6%, wat vergeleken met sommige andere Westerse landen
tamelijk hoog is. Positief is dat de waarde van deze indicator is gedaald
in de periode 2011-2015.
Conclusies
Het resultaat van dit onderzoek bestaat uit twee delen: 1) een
gestructureerde beoordeling van indicatoren voorzien van commentaar
en suggesties voor bijstelling, en 2) een eerste kwantitatieve invulling
van de indicatoren waar dat mogelijk was, met vervolgens een duiding
van de resultaten voor elk van de tien thema’s van de publieke
gezondheidszorg.
Er zijn nog vervolgstappen nodig om de indicatorenset te vervolmaken.
Een belangrijke stap is het verwerken van ontvangen commentaar op de
afzonderlijke indicatoren en op de indicatorenset als geheel. Suggesties
voor verbetering van de indicatoren zijn afkomstig van de
inhoudsdeskundigen die bevraagd zijn via een digitale vragenlijst.
Nagegaan zal worden welke indicatoren met weinig inspanning
verbeterd kunnen worden. Ook zijn er nog indicatoren die niet zijn
uitgewerkt maar wel steun kregen of door de inhoudsdeskundigen zelf
zijn voorgesteld. Wellicht zitten hier ook nog bruikbare indicatoren
tussen. Aanvullende informatie die nodig is voor adequate verwerking
van ontvangen schriftelijk commentaar wordt vaak verkregen uit een of
meer afsluitende workshops met de inhoudsdeskundigen.
Daarnaast is commentaar op de set als geheel ontvangen vanuit de
Bestuurlijke adviescommissie Publieke Gezondheid (BacPG) en de raad
van directeuren publieke gezondheid (DPG-raad). Er zal met
wethouders, directeuren publieke gezondheid (DPG’en) en bestuurders
van GGD’en overlegd moeten worden om het commentaar te
concretiseren en vervolgens zal gekeken moeten worden welke
onderwerpen/indicatoren wethouders, DPG’en en bestuurders van
GGD’en vinden thuishoren in de indicatorenset. Afbakening aan de hand
van de wet PG blijft behouden, maar onderwerpen kunnen themaoverstijgend zijn.
Verder zouden de geselecteerde indicatoren nog een keer in hun
totaliteit tegen het licht gehouden kunnen worden, niet vanuit specifieke
thema’s gezien, maar vanuit het stelsel publieke gezondheid als geheel.
Zodoende kan een evenwichtige set van indicatoren opgeleverd worden,
die recht doet aan de relatieve omvang en het belang van de
verschillende themagebieden. Het is te overwegen om de
rijksindicatoren hierbij te betrekken. Deze zijn nog niet voorgelegd aan
externe deskundigen of bestuurders (zoals van de andere drie landelijke
spelers GGD GHOR Nederland, VNG en RIVM).
Pagina 11 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

De huidige set is een groeimodel en dat blijft in zekere zin ook. Ook als
de vervolgstappen doorlopen zijn, zal de set blijven wisselen van
samenstelling. Soms zal er een indicator afvallen (omdat deze geen
zeggingskracht meer heeft) en soms zal er weer een bijkomen.
Sommige indicatoren zullen altijd relevant blijven en zorgen voor de
continuïteit die een indicatorenset ook nodig heeft.
De huidige indicatorenset geeft een landelijk beeld van het functioneren
van het stelsel PG. Daarnaast zijn er andere monitors, indicatorensets of
andere metingen die soms een wat ander perspectief hebben. De
landelijke indicatorenset kan ingebed worden in een breder
indicatorenstelsel waarbij er afstemming is tussen de indicatorensets,
monitors en dataverzamelingen. Gezamenlijk leveren ze een integraal
beeld op van de publieke gezondheid en aanpalende terreinen. De
indicatoren vullen elkaar aan en maken het mogelijk in te zoomen van
landelijk naar regionaal en lokaal (gelaagdheid). Overlap is afwezig of
minimaal en de administratieve lastendruk is beperkt.

Pagina 12 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

1

Inleiding

1.1

Context
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft een
verantwoordelijkheid voor het goed functioneren van het stelsel voor
publieke gezondheid. In de Kamerbrief ’Betrouwbare publieke
gezondheid: Gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeenten en Rijk’
is deze taak als volgt verwoord: De overheid is verantwoordelijk voor
een adequaat stelsel voor publieke gezondheid om, indien mogelijk,
gezondheidsrisico’s te voorkomen, risico’s en bedreigingen tijdig te
signaleren, partijen en burgers te informeren, toezicht te houden en,
indien nodig, in te grijpen als de volksgezondheid in gevaar komt.
Het ministerie heeft daar nog onvoldoende inzicht in, blijkt uit dezelfde
Kamerbrief. Om daar verandering in te brengen heeft het ministerie het
RIVM gevraagd een indicatorenset te ontwikkelen die daarin voorziet.
VWS heeft behoefte aan een indicatorenset waarmee zij vanuit haar
stelselverantwoordelijkheid in staat is om te monitoren en evalueren hoe
de publieke gezondheid in verschillende taakvelden van de Wet Publieke
Gezondheid (Wpg) functioneert.
Begin 2016 is een eerste proeve van de indicatorenset opgeleverd. 1
Deze omvatte 177 potentiële indicatoren. De indicatoren zijn
gegroepeerd in negen thema’s op basis van de Wpg. Het gaat om
jeugdgezondheidszorg (JGZ), medische milieukunde (MMK), rampen en
crises, infectieziektebestrijding, technische hygiënezorg (THZ),
gemeentelijk gezondheidsbeleid, ouderengezondheidszorg,
epidemiologie en gezondheidsbevordering. Aan deze negen thema’s is
als tiende thema sociaaleconomische gezondheidsverschillen (SEGV)
toegevoegd. Dit thema is een belangrijk onderdeel van het beleid van
VWS maar is niet expliciet genoemd in de Wpg. Voor elk van de tien
thema’s zijn indicatoren geselecteerd waarmee iets gezegd kan worden
over:
• middelen en menskracht (structuur);
• het proces van uitvoering van de taken (proces);
• de activiteiten die worden uitgevoerd (output);
• gezondheidseffecten ervan op de burger (uitkomsten).

1.2

Opdracht aan RIVM
Om te komen tot een compacte set van indicatoren, heeft het ministerie
het RIVM gevraagd de eerste proeve van de indicatorenset door te
ontwikkelen. Doel is om op basis van de 177 potentiële indicatoren te
komen tot een gecomprimeerde set die betekenisvolle informatie
oplevert en duiding geeft over het functioneren (d.w.z. de organisatie,
uitvoering en effectiviteit) van de publieke gezondheidszorg, zoals
omschreven in de Wpg. Het gaat dus niet alleen om een verdere
inperking van het aantal indicatoren ten opzichte van de eerste proeve,
1

Verweij A, Hamberg H, Gijsen R, Blankers M van, Putman E, Lucht F van der. Indicatorenset voor het stelsel
van publieke gezondheidszorg Ontwikkeling eerste proeve en selectie van indicatoren. RIVM Briefrapport 20160046. Bilthoven, RIVM, 2016.

Pagina 13 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

maar ook om de kwantitatieve invulling en duiding van de geselecteerde
indicatoren. Bij deze opdracht dient er ook speciale aandacht te zijn voor
indicatoren die gaan over de verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid
binnen het stelsel publieke gezondheidszorg, de zogenaamde
rijksindicatoren.
Na selectie van indicatoren, zullen per thema de indicatoren kwantitatief
worden ingevuld, en zullen korte beschouwingen worden gegeven.
Zodoende volgen tien thematische beschrijvingen, waarmee zo mogelijk
inzicht kan worden verkregen in het functioneren van de publieke
gezondheid. Het oordeel over deze duiding vormt geen onderdeel van de
opdracht.
Bij deze vervolgopdracht vormt de lijst van potentiële 177 indicatoren
uit deze eerste proeve het startpunt. De selectie van de 177 indicatoren
is op twee manieren tot stand gekomen: van data naar concept en van
concept naar data. Bij de werkwijze van data naar concept zijn uit
bestaande indicatorenlijsten indicatoren geselecteerd over de taken
zoals die benoemd zijn in de Wpg. De indicatoren die op deze manier
geselecteerd zijn, dekten echter niet alle onderdelen van het stelsel
publieke gezondheid. Daarom is ook gewerkt volgens de manier van
concept naar data. Daarbij zijn aanvullende indicatoren opgesteld, waar
mogelijk in overleg met deskundigen.
De beschikbaarheid van kwantitatieve informatie waarmee de
indicatoren gevuld kunnen worden, verdient de nodige aandacht. Eerder
werd voor de 177 indicatoren uit de eerste proeve van een
indicatorenset berekend dat voor ongeveer de helft kwantitatieve
gegevens beschikbaar zijn. Voor 20% van de indicatoren zijn er wel
gegevens beschikbaar, maar is nog een forse bewerking nodig. Voor de
resterende 30% moeten nieuwe gegevens verzameld moeten worden.
Voor deze vervolgopdracht vormen de indicatoren waarvoor al wel een
databron aanwezig is het uitgangspunt.
Omdat de selectie van 177 indicatoren in een zeer kort tijdsbestek
moest plaatsvinden, waren, in overleg met het ministerie van VWS,
vooral deskundigen van het RIVM benaderd. Bij deze vervolgopdracht is
veel ruimte voor inbreng van andere partijen uit beleid, praktijk en
wetenschap, om te komen tot een weloverwogen compacte set.
Dit project is uitgevoerd binnen de afdeling Kennisintegratie
Volksgezondheid en Zorg van het RIVM, waar verschillende producten
worden gemaakt waarbij indicatorenontwikkeling en het meten van
indicatoren centraal staat, zoals de Zorgbalans, de Staat van
Volksgezondheid en Zorg en VZinfo.nl. De projectgroep werd voorzien
van advies door voornamelijk RIVM-collega’s die deskundig waren op
één of meer van de tien thema’s van de indicatorenset. Verder was er
een begeleidingsgroep vanuit het ministerie van VWS, bestaande uit
medewerkers van de directies Publieke Gezondheid (PG) en Voeding,
Gezondheidsbescherming en Preventie (VGP) (zie bijlage 1).

Pagina 14 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

1.3

Leeswijzer
Dit rapport beschrijft de ontwikkeling van de eerste proeve naar een
compacte set van indicatoren voor het monitoren en evalueren van het
stelsel publieke gezondheid. In hoofdstuk 2 is te lezen welke methode
daarvoor is gebruikt. Hoofdstuk 3 beschrijft de resultaten van de
ontwikkeling en selectie van de indicatoren. In hoofdstuk 4 worden de
ingevulde indicatoren gepresenteerd. Tot slot geeft hoofdstuk 5 de
belangrijkste conclusies en aandachtspunten voor verdere ontwikkeling
en implementatie van de set.

Pagina 15 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 16 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

2

Methode ontwikkeling compacte indicatorenset

2.1

Wet PG als uitgangspunt
Door gebruik van de indicatorenset kan betekenisvolle informatie
worden verzameld over het functioneren van het stelsel publieke
gezondheid. Het functioneren van het stelsel publieke gezondheid is
nader omschreven als de organisatie, uitvoering en effectiviteit van de
publieke gezondheidszorg. Uitgangspunt voor deze indicatorenset is de
Wet publieke gezondheid (Wpg). Met de indicatoren kan gemeten
worden:
• of aan de voorwaarden van het kunnen uitvoeren van de taken
uit de Wpg is voldaan (goede organisatie, voldoende menskracht
en middelen);
• of die taken worden uitgevoerd;
• of dat op een goede wijze gebeurt;
• of ze voldoende effect hebben.

2.2

Indicatoren over het stelsel PG
Over het algemeen is een indicatorenset gericht op bepaalde
zorgsectoren (bijv. ziekenhuiszorg) of processen waarbij een beperkt
aantal actoren betrokken is (bijv. opvang en behandeling van een
hartinfarct). Hier is het onderwerp van studie een stelsel, waarbij de
actoren niet concreet benoemd zijn. Wel zijn de belangrijkste
overheidsorganisaties die betrokken zijn bij het stelsel PG globaal
benoemd, namelijk Rijk, RIVM, gemeenten en GGD’en (figuur 2.1). Ook
de interactie tussen gemeenten en rijksoverheid is concreet genoemd,
evenals de inhoudelijke uitoefening van taken door gemeenten en
GGD’en (onderaan pag. 16, brief 28 aug. 2014).

Figuur 2.1. Het stelsel van PG (uit Kamerbrief 28 augustus 2014).

Pagina 17 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

2.3

Achtergrond indicatoren
Indicatoren zijn eenheden (uitgedrukt in een getal, percentage of ratio)
die een aanwijzing geven over de kwaliteit van de zorg. Voor de
indicatorenset geldt dat deze indiceert. Indicatoren kunnen aangeven
dat er iets aan de hand is, maar laten niet altijd zien wát er aan de hand
is. Sommige indicatoruitkomsten kunnen erop duiden dat er op bepaalde
thema’s extra inzet nodig is. Dat is vooral het geval als meerdere
indicatoren, die betrekking hebben op hetzelfde onderwerp, dezelfde
richting uitwijzen. Daarom kan het wenselijk zijn binnen een set
indicatoren meerdere indicatoren verschillende aspecten van een
onderwerp belichten
In het rapport waarin de eerst proeve van een indicatorenset voor het
stelsel PG is beschreven, zijn de indicatoren geordend naar indicatortype
(zie figuur 2.2). De vier indicatortypen meten verschillende
kwaliteitsaspecten van het stelsel PG, zoals is op te maken uit de figuur.
Elk type indicator kent voor- en nadelen, en uit onder meer de
expertbijeenkomst in het voortraject bleek dat een set met een mix van
alle vier indicatortypen het beste aansluit bij de wens om iets te zeggen
over de organisatie, uitvoering en effectiviteit van de publieke
gezondheidszorg.

Figuur 2.2. Indicatortypen, onderwerpen en doelen voor het stelsel PG.

2.4

Indicatoren van het functioneren van het stelsel PG
Hiervoor is reeds beschreven dat in het voortraject een groslijst van 177
indicatoren is samengesteld. De indicatoren zijn gericht op veel
verschillende activiteiten uitgevoerd door een scala aan professionals en
organisaties. Sommige indicatoren liggen wat meer op het
systeemniveau, andere wat meer op het niveau van de directe
zorgverlening aan de doelgroep. Een voorbeeld van de eerste soort is
“Vindt er minimaal 2 keer per jaar een gestructureerd overleg plaats
tussen de vier landelijke kernorganisaties in het PG-domein, te weten
VWS, VNG, RIVM en GGD GHOR Nederland”, een voorbeeld van de
Pagina 18 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

tweede soort is “Percentage meldingen per GGD over het (binnen)milieu
dat door een MMK-medewerker is afgehandeld of waarbij is
doorverwezen”. Beide typen indicatoren zullen deel uitmaken van de
uiteindelijke indicatorenset. De indicatoren die wat meer op het
systeemniveau liggen, en die gaan over het scheppen van de juiste
condities voor het leveren van goede zorg, zijn vooral te vinden in het
thema ‘rijksindicatoren’. Daarnaast zijn vele indicatoren ergens tussen
de twee uitersten van systeemindicatoren en zorginhoudelijke
indicatoren zijn te plaatsen. Een voorbeeld is een indicator die meet of
in de lokale gezondheidsnota’s aandacht geschonken wordt aan
bepaalde onderwerpen.
2.5

Van eerste proeve indicatorenset PG naar compacte set
Om van de eerste proeve te komen tot een compacte indicatorenset zijn
vijf stappen ondernomen. Hieronder volgt per stap een korte toelichting.
Voor een uitgebreide toelichting op de gehanteerde methode verwijzen
we naar deel 1 van het rapport ‘Indicatoren voor de openbare
gezondheidszorg. Ontwikkeling van indicatoren uit de IGZ-basisset
2007’. 2 Deze methode is ook gevolgd bij de selectie van de prestatieindicatoren voor de Zorgbalans, 3 die tegenwoordig gepresenteerd
worden op VZinfo.nl. 4
Stap 1 Eerste selectie van indicatoren
Het aantal van 177 indicatoren is door de projectgroep en een beperkt
aantal deskundigen (met name RIVM-collega’s) ingeperkt tot een aantal
van 63. Op verzoek van het ministerie van VWS is een aandachtspunt
om uit te gaan van indicatoren waarvoor een databron beschikbaar is of
waarvoor de data er wel zijn, maar nog niet bij elkaar gebracht.
Stap 2 Ontwikkeling van indicatorbeschrijvingen
Voor de 63 indicatoren die in de voorgaande stap zijn geselecteerd, is
een systematische beschrijving gemaakt op basis van de in het
voortraject verzamelde literatuur en input van deskundigen. Het doel
van de indicatorbeschrijvingen (ook wel descriptive sheets genoemd) is
een zo adequaat mogelijk beeld te schetsen van de aspecten van het
stelsel publieke gezondheid die de indicatoren beogen te meten.
Stap 3 Beoordeling door deskundigen
De indicatorbeschrijvingen zijn per thema aan een wisselend panel van
deskundigen voorgelegd via een digitale vragenlijst. Het panel bestond
uit deskundigen uit beleid, praktijk en wetenschap. De namen voor deze
deskundigen zijn verkregen door middel van de sneeuwbalmethode,
beginnend bij de (interne) deskundigen uit de eerste stap. Ook zijn de
leden van de VWS-begeleidingsgroep uitgenodigd om de vragenlijst in te
vullen. Zie bijlage 1 voor een overzicht van de deskundigen per thema.

2

Gijsen R, Post NAM, Witte KE, Bovendeur I, Kommer GJ, Koning JS de. Indicatoren voor de openbare
gezondheidszorg. Ontwikkeling van indicatoren uit de IGZ-basisset 2007. RIVM Rapport 270131002/2009.
Bilthoven: RIVM, 2009.
3
Berg MJ van den, Boer D de, Gijsen R, Heijink R, Limburg LCM, Zwakhals SLN. Zorgbalans 2014. De prestaties
van de Nederlandse gezondheidszorg. Rapportnummer 2014-0038. Bilthoven: RIVM, 2014.
4
Zie: https://www.volksgezondheidenzorg.info/prestatie-indicatoren-voor-gezondheidszorg/overzichtindicatoren

Pagina 19 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Per thema hebben gemiddeld 10,6 deskundigen de vragenlijst ingevuld
(range 8-15) (zie tabel 2.1).
De deskundigen is gevraagd de indicatoren te beoordelen op vier criteria
(eigenschappen):
• relevantie,
• validiteit,
• beïnvloedbaarheid,
• meetbaarheid.
Ook kregen de deskundigen de mogelijkheid aan te geven of men nog
indicatoren miste, of onderwerpen waarvoor indicatoren ontwikkeld
kunnen worden.
Tabel 2.1. Aantal geselecteerde indicatoren waarvoor een beschrijving is
gemaakt (stap 2) en deskundigen die zijn uitgenodigd om een digitale
vragenlijst in te vullen en degenen die dat gedaan hebben (stap 3), naar thema.

Thema

Jeugdgezondheidszorg
Medische milieukunde
Rampen en crises
Infectieziektebestrijding
Technische hygiënezorg
Sociaaleconomische
gezondheidsverschillen
Gemeentelijk
gezondheidsbeleid
Ouderengezondheidszorg
Epidemiologie
Gezondheidsbevordering
Rijksindicatoren

Aantal
indicatoren
6
6
7
6
5
5

Uitgenodigde
deskundigen
32
15
16
23
23
14

Deelgenomen
deskundigen
15
10
8
10
8
9

7

20

12

9
5
7
21

25
16
18
-

11
12
11
-

Stap 4 Analyse van de beoordeling door deskundigen
De uitkomsten van de digitale vragenlijst zijn geanalyseerd met een
methode waarmee de mate van overeenstemming in de antwoorden van
de deskundigen op de vragen uit de vragenlijst in kaart wordt gebracht. 5
Voor elke indicatoreigenschap is een maat voor de steun berekend en
een maat voor consensus tussen de deskundigen. Vervolgens is voor
elke indicator een samenvattend eindoordeel berekend. De indicatoren
kregen het eindoordeel: ‘geschikt’, ‘mogelijk geschikt’, ‘minder geschikt’
of ‘ongeschikt’. Indicatoren met de eindoordelen ‘geschikt’ en ‘mogelijk
geschikt’ kwamen in aanmerking om opgenomen te worden in de
indicatorenset.
De antwoorden in de open antwoordcategorieën van de digitale
vragenlijst zijn kwalitatief geanalyseerd en vervolgens samengevat. Per
indicator zijn de toelichtingen en suggesties die door de deskundigen
werden gegeven geordend naar indicatoreigenschap (relevantie,
validiteit, beïnvloedbaarheid en meetbaarheid, aangevuld met definitie)
5

Fitch K, Bernstein SJ, Aguilar MD, Burnand B, LaCalle JR, Lazaro P, et al. The RAND/UCLA Appropriateness
Method User's Manual. Santa Monica, CA: RAND, 2001.

Pagina 20 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

en aangegeven is hoeveel deskundigen dat het betreffende item
noemden.
Stap 5 Kwantitatieve vulling en duiding van indicatoren
De indicatoren die in de vorige stap waren geselecteerd (indicatoren met
het eindoordeel geschikt en mogelijk geschikt) zijn waar mogelijk
kwantitatief ingevuld. Voorwaarde is dat er voor de indicatoren een
geschikte en recente bron aanwezig is. In deze stap is gebruik gemaakt
van beschikbare publicaties, al dan niet openbaar. Om de indicatoren te
duiden, is voor elke indicator een passende vergelijking gepresenteerd.
Immers door vergelijking krijgt de indicator betekenis. Er zijn
verschillende vergelijkingen mogelijk:
• In de tijd
• Met andere landen
• Met een professionele standaard of beleidsnorm
• Tussen regio’s/zorgaanbieders
Per thema is op basis van de indicatoren die voor dat thema zijn
geselecteerd, een korte beschrijving gegeven, waarmee een beeld wordt
geschetst van het functioneren van de publieke gezondheid. Zodoende
worden 10 thematische beschrijvingen verkregen.
2.6

Afwijkende procedure voor de rijksindicatoren
De ontwikkeling en selectie van indicatoren die gaan over de
verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid binnen het stelsel publieke
gezondheidszorg (de ‘rijksindicatoren’) week af van de hiervoor
beschreven methode in vijf stappen.
Samen met een van de leden van de VWS-begeleidingsgroep zijn de
taken van de Rijksoverheid op het gebied van PG geïnventariseerd. Die
taken vallen grofweg uiteen in drie onderwerpen 1) de beleidscyclus, 2)
toezicht en 3) kennis en advies (monitoring, onderzoek, ondersteuning,
samenwerking). Bij elke taak is nagegaan of daar indicatoren bij passen.
Daarbij is onder meer geput uit de groslijst van 177 indicatoren.
De potentiële rijksindicatoren, inclusief rationale en mogelijkheden voor
uitvraag, zijn vervolgens voorgelegd aan medewerkers van de Directie
Publieke Gezondheid van het ministerie van VWS. Zij hebben de
indicatoren beoordeeld en zijn intern tot consensus gekomen. Het RIVM
heeft daar geen bemoeienis bij gehad. Er is niet gebruik gemaakt van
scoringsformulieren of (digitale) vragenlijsten.

Pagina 21 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 22 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

3

Selectie indicatoren en vulling van indicatoren

3.1

Geselecteerde indicatoren compacte set
Van de 63 indicatoren waarvoor een beschrijving is gemaakt en die zijn
voorgelegd aan een deskundigenpanel (stap 3 uit de
methodebeschrijving), werden 45 indicatoren beoordeeld als ‘geschikt’
of ‘mogelijk geschikt’. Deze indicatoren zijn weergegeven in tabel 3.2.
Hierbij is tevens aangegeven om wat voor type indicator het gaat.

3.2

Beschikbaarheid gegevens
Voor de 45 indicatoren die volgens de beoordelingen van het
deskundigenpanel (mogelijk) geschikt zijn om op te nemen in de
indicatorenset, is nagegaan of er een gegevensbron beschikbaar is om
de indicator kwantitatief in te vullen. In tabel 3.2 is dit per thema
weergegeven.
Voor 19 van de 45 indicatoren is kwantitatieve informatie beschikbaar
(42%). Voor zes thema’s kunnen twee of meer indicatoren ingevuld
worden, voor drie thema’s kan één indicator ingevuld worden en voor
één thema zijn geen gegevens beschikbaar. Uitgesplitst naar type
indicator, blijkt dat er de meeste gegevens beschikbaar zijn voor
structuur-indicatoren en de minste voor output-indicatoren. Relatief
gezien konden van de uitkomst-indicatoren de meeste indicatoren
ingevuld worden (4 van de 5), van de proces-indicatoren de minste (1
van de 8) (zie bijlage 2).
Voor het kwantitatief invullen van de indicatoren is gebruik gemaakt van
12 beschikbare gegevensbronnen, al dan niet openbaar. Een enkele keer
is specifieke informatie opgevraagd bij de bronhouder. Er is geen
informatie opgevraagd bij afzonderlijke GGD’en of gemeenten. De
bronnen waarvan gebruik gemaakt is, zijn:
• Evaluatie van de neonatale hielprikscreening, uitgevoerd door
TNO
• Nationale vaccinatieregister Praeventis
• Onderzoek LNAZ
• Berekening GGD GHOR Nederland
• Bevolkingsstatistiek CBS, bewerking door RIVM
• Scan gemeentelijke nota’s door GGD GHOR Nederland
• IGZ-onderzoek
• Gezondheidsmonitor GGD’en
• Registratie Vignetten Gezonde school door GGD GHOR Nederland
en gegevens over scholen van DUO
• Onderzoek Rookvrije schoolterreinen Mulier instituut
• Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbosinstituut in samenwerking met RIVM
• Eigen website-onderzoek.
De selectiestappen bij de totstandkoming van de indicatorenset zijn
weergegeven in figuur 3.1

Pagina 23 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 3.2. Voorgestelde indicatoren, naar type, eindoordeel en beschikbaarheid
van gegevens voor de invulling van de indicatoren; normaal lettertype en grijs
gearceerd: totaaloordeel van het panel is ‘geschikt’; cursief lettertype en niet
gearceerd: totaaloordeel is ‘mogelijk geschikt’.

Thema en indicator

Jeugdgezondheidszorg
Percentage pasgeborenen met een zeldzame ernstige aandoening
waarop gescreend wordt, dat is opgespoord via de
hielprikscreening.
Percentage zuigelingen van een specifiek geboortecohort in
Nederland dat volledig heeft deelgenomen aan het
Rijksvaccinatieprogramma (RVP).
Percentage jeugdigen (klas 4, 15/16 jaar) in het werkgebied van
een JGZ-organisatie dat een adolescentencontact
jeugdgezondheidszorg heeft gehad.
Percentage jeugdigen (0-18 jaar) in het werkgebied van een JGZorganisatie met een verwijzing naar zorg door JGZ, waarvan
tijdens het contact volgend op dat van de verwijzing bekend is
dat ze zijn aangekomen bij de instelling waarnaar ze verwezen
zijn.
Som van het aantal fte JGZ-verpleegkundigen, fte JGZdoktersassistenten en fte jeugdartsen in het werkgebied van een
JGZ-organisatie per 100.000 jeugdigen van 0 t/m 18 jaar.
Medische milieukunde
Percentage GGD’en dat voldoet aan de waakvlamnorm formatie
medisch milieukundigen.
Rampen en crises
Percentage GGD’en dat samenwerkingsafspraken heeft met
ketenpartners over psychosociale hulp bij rampen.
Percentage GGD’en waar het crisisteam minimaal 2x per jaar hun
inzet voor ten minste 2 van de 4 GGD-processen oefent.
Percentage GGD’en dat een procedure heeft voor het proces
leiding en coördinatie bij rampen en crisis.
Percentage GGD’en waarbij de organisatie de vakbekwaamheid
borgt van sleutelfunctionarissen.
Percentage GGD’en dat een crisisplan heeft.
Budget in peiljaar voor de taken MMK, PSH en GOR, zowel warm
als koud (voorbereiding, crisis, nazorg) bij het cGM van het RIVM,
ten opzichte van het budget in voorgaand jaar.
Percentage vragen over de voorbereiding op rampen en crises
door GGD’en waarop positief wordt gescoord.
Infectieziektebestrijding
Percentage GGD’en waarbij de 24-uurs bereikbaarheid van de arts
IZB 100% sluitend geregeld is
Percentage GGD’en met een OTO-jaarplan waarin het onderwerp
‘uitbraak van een infectieziekte’ is opgenomen
Percentage GGD’en dat in het peiljaar in alle gevallen een arts
van het LCI (Landelijk Coördinatie Infectieziektebestrijding) van
het RIVM binnen een uur telefonisch kon bereiken
Pagina 24 van 64

Typea

Eind- Data
oordeel

O

Geschikt

+

O

Geschikt

+

O

Geschikt

-

P

Mogelijk
geschikt

-

S

Mogelijk
geschikt

-

S

Mogelijk
geschikt

-

S

Geschikt

-

S

Geschikt

+

S

Geschikt

-

S

Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

+

S

Mogelijk
geschikt

+

S

Geschikt

+

S

Geschikt

-

S

Geschikt

-

S
S

+
-

RIVM Briefrapport 2017-0120

Percentage GGD’en dat een eigen draaiboek infectieziekte crisis
heeft opgesteld, gebaseerd op het landelijk generiek draaiboek
Percentage GGD’en waar de beschikbare totale formatie IZB ≥
VISI-norm
Technische hygiënezorg
Percentage GGD’en dat een actueel gemeentelijk of regionaal
risicoprofiel heeft opgesteld op basis van de beleidsrichtlijn THZ
Percentage LCHV-richtlijnen gepresenteerd op de RIVM-website
dat niet ouder is dan 5 jaar
Beschikbare formatie (in fte) technische hygiënezorg (THZ) per
100.000 inwoners
Het percentage tattoo- en/of piercingstudio’s dat binnen 6 weken
na aanvraag beoordeeld is
Sociaaleconomische gezondheidsverschillen
Verschil in levensverwachting tussen mensen met een laag en
hoog opleidingsniveau
Percentage gemeenten dat in de gemeentelijke nota de
doelstelling terugdringen van SEGV of het verbeteren van de
gezondheid bij de doelgroep lage SES heeft opgenomen
Percentage gemeenten waar de doelgroep “mensen met een lage
sociaaleconomische status” in beeld is gebracht door een
wijkprofiel
Gemeentelijk gezondheidsbeleid
Percentage gemeenten dat in ten minste één van de nota’s voor
de beleidsvelden werk & inkomen, ruimte & wonen en milieu &
mobiliteit een relatie met gezondheid heeft gelegd
Percentage GGD’en dat in het peiljaar een of meer interne audits
heeft uitgevoerd
Percentage gemeenten dat de nota volksgezondheid heeft
geïntegreerd met een andere gemeentelijke nota, zoals de Wmonota of de Jeugdnota
Ouderengezondheidszorg
Percentage gemeenten dat in de gemeentelijke nota het item
ouderengezondheidszorg heeft benoemd
Tevredenheid van beleidsmedewerkers van gemeenten die zich
bezighouden met het thema preventieve ouderenzorg over de
informatie en ondersteuning door landelijke instanties
Percentage gemeenten dat de gezondheidssituatie (incl.
risicofactoren) van ouderen heeft gemonitord
Percentage ouderen met een goed ervaren gezondheid
Percentage gemeenten dat de zorgbehoefte van ouderen in kaart
heeft gebracht
Percentage gemeenten dat samenwerkingscontracten heeft met
andere partijen over de vroegsignalering van aandoeningen en
multimorbiditeit bij ouderen
Percentage gemeenten waarin preventieve activiteiten specifiek
voor ouderen worden aangeboden
Percentage gemeenten dat vroegsignalering van aandoeningen en
multimorbiditeit bij ouderen uitvoert
Epidemiologie
Aantal fte onderzoekers epidemiologie werkzaam bij de GGD per
100.000 inwoners in het verzorgingsgebied

S

Geschikt

+

S

Geschikt

-

S

Geschikt

-

S

Geschikt

+

S

Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

-

+

S

Mogelijk
geschikt
Geschikt

O

Geschikt

-

S

Geschikt

-

S

Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

-

S

U

S

O
U
P
U
P
S
P
P

S

-

+

+

Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

+

Mogelijk
geschikt
Geschikt
Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

-

-

+
-

Mogelijk
geschikt
Mogelijk
geschikt

-

Mogelijk
geschikt

+

Pagina 25 van 64

-

RIVM Briefrapport 2017-0120

Percentage gemeenten waarin medewerkers van de GGD de
uitkomsten van de volksgezondheidsrapportage en/of
gezondheidsmonitors hebben besproken met
gemeenteambtenaren
Gezondheidsbevordering
Percentage jongeren dat rookt
Percentage erkende gezondheidsbevorderende interventies van
alle uitgevoerde interventies op het gebied van
overgewicht/bewegen
Percentage scholen met het Vignet Gezonde School (naar type
onderwijs)
Percentage gemeenten dat in de gemeentelijke gezondheidsnota
een kwantitatieve doelstelling op het gebied van
gezondheidsbevordering heeft beschreven
Percentage rookvrije schoolterreinen (naar type onderwijs)
Gemiddeld aantal onderwerpen van zes (roken, (ernstig)
overgewicht, overmatig alcoholgebruik, diabetes, depressie en
bewegen) waarvoor in de gemeentelijke gezondheidsnota’s beleid
is beschreven
Percentage GGD’en dat samenwerkt met universiteiten
(academische werkplaatsen) en hogescholen op het gebied van
gezondheidsbevordering
a

P

Mogelijk
geschikt

-

U
P

Geschikt
Geschikt

+
-

O

Geschikt

+

O

Geschikt

-

O
O

Geschikt
Mogelijk
geschikt

+
+

S

Mogelijk
geschikt

-

Re=relevantie; Va=validiteit; Be=beïnvloedbaarheid; Me=meetbaarheid

Pagina 26 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

groslijst
177
selectie door RIVM-deskundigen*
Indicatoren met
beschrijving
63
voorgelegd aan panel

minder of
ongeschikt
18

(mogelijk)
geschikt
45

geschikt
22

gegevens
beschikbaar
11

mogelijk
geschikt
23

minder geschikt
15

gegevens
beschikbaar
8

geen gegevens
beschikbaar
11

geen gegevens
beschikbaar
15

ongeschikt
3

ruim 60 voorgestelde
indicatoren/ondewerpen
(zonder uitwerking)

*en een medewerker van het NCJ.

Figuur 3.1. Totstandkoming van de set indicatoren PG.

Pagina 27 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

3.3

Rijksindicatoren
Aanvullend aan de indicatoren voor de tien belangrijkste inhoudelijke
thema’s met betrekking tot publieke gezondheid, is specifiek aandacht
besteed aan het ontwikkelen van indicatoren die gaan over de directe
verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid (de ‘rijksindicatoren’). De
projectgroep heeft drie onderwerpen geselecteerd om verder uit te
werken; 1) De beleidscyclus (landelijke nota, gemeentelijke nota’s,
speerpunten, evaluatie, VTV); 2) Toezicht; en 3) Kennis en advies
(monitors, ondersteuning door kennisinstituten). Naderhand zijn ‘de
beleidscyclus’ en ‘toezicht’ samengevoegd. Een voorstel voor in totaal 21
potentiële rijksindicatoren, inclusief rationale en mogelijkheden voor
uitvraag is voorgelegd aan de VWS-begeleidingsgroep.
Het samenstellen van een set rijksindicatoren en de uiteindelijke
invulling hiervan, is van een andere orde dan het samenstellen van de
indicatorenset voor de afzonderlijke inhoudelijke thema’s. Voor vrijwel
geen van de rijksindicatoren is op dit moment een bestaande bron
aanwezig, een deel van de indicatoren is een ja/nee vraag en een ander
deel van de indicatoren meet vooral ervaringen en tevredenheid. De
invulling zal daarom meer kwalitatief dan kwantitatief van aard zijn en
de opbrengst zal vooral een beschrijvend beeld van de stand van zaken
zijn.
De leden van de VWS-begeleidingsgroep hebben de indicatoren
beoordeeld en zijn gezamenlijk tot consensus gekomen. Zij hebben 5
van de 21 indicatoren als zinvol beoordeeld, zelf 5 indicatoren
toegevoegd en enkele indicatoren samengevoegd tot één indicator (zie
figuur 3.2). Enkele onderwerpen komen niet terug in de selectie door de
VWS-begeleidingsgroep:
het opstellen van de landelijke nota (of andere spelers daarbij betrokken
waren, en of dat naar tevredenheid van die spelers was)
interdepartementale en internationale samenwerking.
De rijksindicatoren (tabel 3.2 inclusief rationale en mogelijkheden voor
uitvraag) dienen nog voorgelegd te worden aan de andere drie landelijke
spelers (GGD GHOR Nederland, VNG en RIVM). Daarna kunnen de
geselecteerde indicatoren verder uitgewerkt worden en dan onderdeel
gaan uitmaken van de uiteindelijke set.
Tabel 3.2. Resultaat van de beoordeling door VWS van potentiële
rijksindicatoren.

1. Beleid(scyclus)
Opstellen van de nota
Inhoud van de nota
1
Wordt bij het tot stand komen van de landelijke nota gebruik
gemaakt van de juiste gegevens?
2
Sluit de nota aan bij VTV? [toelichting: dit is een ja/nee vraag:
is gebruik gemaakt van de VTV?]
Bruikbaarheid van de nota
3
Is de landelijke nota bekend in de gemeente en helpt deze bij
het opstellen en uitvoeren van concrete acties in de regio
(bruikbaarheid)?
Pagina 28 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

4

Is de landelijke nota bruikbaar (biedt handvatten)? Is deze
relevant? Is deze richtinggevend?
5
Wordt de landelijke nota gebruikt? Heeft men er lokaal iets aan?
Evaluatie van het PG-beleid en toezicht op de uitvoering
6
Wordt naar aanleiding van de in de landelijke nota
gezondheidsbeleid benoemde doelstellingen en programma’s
en/of maatregelen ter bevordering van de PG, het effect
geëvalueerd (aan de hand van onder meer de
gezondheidstoestand van de bevolking in Nederland)?
2. Ondersteuning met kennis en advies
Onze Minister bevordert de kwaliteit en doelmatigheid van de
publieke gezondheidszorg en draagt zorg voor de
instandhouding en verbetering van de landelijke
ondersteuningsstructuur.
Onderzoek
7
Welk budget stelt het rijk beschikbaar voor kennis?
Landelijke ondersteuningsstructuur
8
Mate waarin lokale beleidsmakers en professionals in het
vormgeven en uitvoeren van het lokale Publieke
Gezondheidsbeleid voldoende ondersteuning ervaren vanuit de
landelijke overheid. Vragen hierbij: Is er ondersteuning
beschikbaar? Is er continuïteit in de ondersteuning? Hoe wordt
ondersteuning ingezet?
Samenwerking
-

groslijst onderwerpen voor
rijksindicatoren
25
selectie door VWS
geselecteerd uit
groslijst
5

samenvoeging van
enkele indicatoren

toegevoegd
door VWS
5

conceptset
Rijksindicatoren
8
Figuur 3.2. Totstandkoming van de rijksindicatoren.

Pagina 29 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 30 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

4

Indicatoruitkomsten

4.1

Indicatoruitkomsten in detail
Hieronder worden de indicatoren gepresenteerd waarvoor data beschikbaar waren.
Tabel 4.1. Indicatoren Jeugdgezondheidszorg.

Indicator ‘Percentage van de pasgeborenen met een zeldzame ernstige aandoening dat wordt opgespoord via de hielprikscreening’.

NSH = Neonatale Screening Hielprik (totaal van alle aandoening)
AGS=adrenogenitaal syndroom; CH=congenitale hypothyreoïdie;
PKU=phenylketonurie; SCZ=sikkelcelziekte; CF=cystische fibrose
ofwel taaislijmziekte
Exclusief homocystinurie

Van elk 1-jaarsgeboortecohort wordt bij ongeveer 200 kinderen een
zeldzame ernstige aandoening gediagnosticeerd. In de figuur is
weergegeven welk percentage daarvan via de hielprikscreening is
opgespoord (programmasensitiviteit).
In 2004, 2005 en 2007 lag het percentage via de hielprikscreening
opgespoorde pasgeborenen met een zeldzame ernstige aandoening
op 100%, maar in andere jaren in de periode 2002-2014 lag dat
percentage lager. Overall is het percentage pasgeborenen met een
ernstige aandoening dat opgespoord is, significant gedaald in de
periode 2002-2014. Bij het maken van onderscheid in (groepen
van) aandoeningen die in een bepaald jaar werden toegevoegd aan
het programma neonatale hielprikscreening, komt naar voren dat
de daling te maken heeft met de toevoeging van cystische fibrose
aan het programma in 2011. Voor cystische fibrose lijkt het
percentage opgespoorde pasgeborenen op een iets lager niveau te
liggen dan voor de andere aandoeningen.

Bron: Evaluatie van de neonatale hielprikscreening (TNO).

Pagina 31 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.1 (vervolg). Indicatoren Jeugdgezondheidszorg.

Indicator ‘Percentage van in 2013 in Nederland geboren zuigelingen dat volledig heeft deelgenomen aan het Rijksvaccinatieprogramma
(RVP), per gemeente’.

Bron: RIVM-DVP (Dienst Vaccinvoorziening en
Preventieprogramma's), nationale vaccinatieregister
Praeventis (via VZinfo).

Pagina 32 van 64

Deze figuur toont het percentage gemeenten met een bepaald
percentage aan zuigelingen met basisimmuniteit. Dit zijn alle zuigelingen
van een specifiek geboortecohort die volledig hebben deelgenomen aan
het Rijksvaccinatieprogramma ( RVP). Een zuigeling heeft volledig
deelgenomen aan het RVP als hij/zij alle vaccinaties volgens het RVPschema toegediend heeft gekregen voor het bereiken van de leeftijd van
2 jaar.
In 4% van de gemeenten heeft minder dan 80% van de 2-jarige
kinderen alle vaccinaties van het RVP-schema toegediend gekregen, in
13% van de gemeenten minder dan 90% en in 63% van de gemeenten
minder dan 95%. In 37% van de gemeenten (100-63) heeft dus 95% of
meer van de 2-jarige kinderen alle vaccinaties toegediend gekregen.
Kinderen die alle vaccinaties van het RVP-schema toegediend hebben
gekregen, hebben de basisimmuniteit bereikt. Als veel kinderen de
basisimmuniteit hebben, wordt groepsimmuniteit behaald. In de
gemeenten waar groepsimmuniteit bestaat, is de kans op een uitbraak
van een epidemie erg klein. Bij BMR is sprake van groepsimmuniteit als
de regionale vaccinatiegraad te minste 95% is, bij DKTP moet deze ten
minste 80% zijn.

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.2. Indicatoren Rampen en crises.

Indicator 'Percentage GGD'en dat een crisisplan heeft'.
De figuur laat zien welk deel van de GGD'en een crisisplan heeft, dat
bestuurlijk is vastgesteld en daadwerkelijk is ingevoerd c.q.
geïmplementeerd. Ter vergelijking is dit ook weergegeven voor regionale
ambulancevoorzieningen (RAV's), huisartsenposten (HAP's) en
ziekenhuizen. Peiljaar was 2014.
In 2014 had iets meer dan 40% de GGD'en een crisisplan, en bij
ongeveer 35% was een crisisplan in ontwikkeling. Het percentage
GGD'en met een crisisplan was lager dan het percentage ziekenhuizen
(57%) en huisartsenposten (55%) met een crisisplan. Daarentegen had
van de Regionale ambulance voorzieningen (RAV's) slechts één een
crisisplan (4%). RAV's zijn in 2014 gestart met het project 'RAV's
voorbereid' om zich beter voor te bereiden op rampen en crises.

Pagina 33 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.2 (vervolg). Indicatoren Rampen en crises.

Indicator ‘Percentage GGD'en waarbij de organisatie de vakbekwaamheid borgt van procesleiders (sleutelfunctionarissen)’.
Deze figuren tonen voor GGD'en in hoeverre de vakbekwaamheid
van procesleiders (sleutelfunctionarissen) wordt geborgd. Ter
vergelijking is dit ook weergegeven voor regionale
ambulancevoorzieningen (RAV's), huisartsenposten (HAP's) en
ziekenhuizen. Peiljaar was 2014.
73% van de GGD'en heeft een vastgesteld OTO-jaarplan. Dit is
ongeveer even vaak als regionale ambulancevoorzieningen (RAV's)
en iets minder dan huisartsenposten (HAP's) en ziekenhuizen. 31%
van de GGD'en heeft de OTO-behoefte bij procesleiders
(sleutelfunctionarissen) vastgesteld. Dat is ongeveer evenveel als
bij de ziekenhuizen, maar minder dan bij HAP's en RAV's. Bij 69%
van de GGD'en zijn alle procesleiders en crisisteams opgeleid,
getraind en geoefend. Bij GGD'en is dit aspect vaker op orde dan
bij HAP's, ziekenhuizen en RAV's. Ongeveer 18% van de GGD'en
voeren een adequate registratie van de OTO-activiteiten. Bij
ziekenhuizen, HAP's en RAV's is dat ten minste 40%. Overall is de
borging van de vakbekwaamheid van procesleiders bij GGD'en
vergelijkbaar met die bij andere typen zorginstellingen. De
registratie van OTO-activiteiten loopt wat achter.

Bron: LNAZ. Jaarverslag crisisbeheersing en OTO 2014.
Tilburg: LNAZ, september 2015.

Pagina 34 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.3. Indicatoren Sociaaleconomische gezondheidsverschillen.

Indicator ‘Percentage gemeenten dat in de gemeentelijke nota de doelstelling terugdringen van SEGV of het verbeteren van de
gezondheid bij de doelgroep lage SES heeft opgenomen'.
De figuur geeft het percentage gemeenten weer dat in de
gemeentelijke nota het terugdringen van SEGV heeft opgenomen.
In 2013 zijn 190 nota's gescand. Er waren toen 414 gemeenten in
Nederland. In 2010 zijn de nota's ook gescand, maar toen is niet
bepaald hoe vaak het terugdringen van SEGV was opgenomen in de
nota.
In 34% van de gemeentelijke nota's is het terugdringen van SEGV
als doelstelling genoemd, en in 52% is het verbeteren van de
gezondheid van mensen met een lage SES als doelstelling
genoemd. Dat laatste percentage is even hoog als in de
voorgaande analyse (2010).
Bron: GGD Nederland. Gezondheidsbeleid in de groei. Scan
van gemeentelijke gezondheidsnota's 2013. Utrecht: GGD
Nederland, november 2013.

Pagina 35 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.3 (vervolg). Indicatoren Sociaaleconomische gezondheidsverschillen.

Indicator ‘Verschil in levensverwachting tussen mensen met een laag en hoog opleidingsniveau'.

Bron: Boshuizen et al. Index SES-verschillen in (gezonde)
levensverwachting. Briefrapport 2014-0034. Bilthoven:
RIVM, 2014.

Pagina 36 van 64

Deze figuur toont het verschil in levensverwachting in jaren tussen
mensen met een laag opleidingsniveau en mensen met een hoog
opleidingsniveau (voor mannen en vrouwen apart). Of het verschil
in levensverwachting tussen mensen met een laag en hoog
opleidingsniveau verandert over de tijd, wordt afgemeten aan het
verschil in levensverwachting tussen de 10% van de populatie met
het laagste opleidingsniveau (P10), en de 10% met het hoogste
opleidingsniveau (P90). Er is gecorrigeerd voor veranderingen in de
verdeling van het opleidingsniveau per leeftijds- en geslachtsgroep;
gestandaardiseerd naar de bevolking in 2001.
Hoogopgeleide mensen leven langer dan laagopgeleide mensen.
Voor mannen is dit verschil groter dan voor vrouwen. Over de
periode 2001- 2013 is dit verschil voor vrouwen significant kleiner
geworden. Dit komt doordat de levensverwachting van
laagopgeleide vrouwen meer gestegen is dan de levensverwachting
van hoogopgeleide vrouwen. De grootte van het verschil tussen
hoog- en laagopgeleide mannen in de levensverwachting is gelijk
gebleven over de periode 2001-2013. De levensverwachting van
laagopgeleide mannen en de levensverwachting van hoogopgeleide
mannen is ongeveer evenveel toegenomen.

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.4. Indicatoren Gemeentelijk gezondheidsbeleid.

Indicator ‘Percentage gemeenten dat de nota volksgezondheid heeft geïntegreerd met een andere gemeentelijke nota, zoals de
Wmo-nota of de Jeugdnota'.
De figuur geeft het percentage gemeenten weer dat de nota
volksgezondheid heeft geïntegreerd met een andere gemeentelijke
nota. In 2010 en 2013 zijn gemeentelijke nota's gescand. In 2013
waren dat er 190 nota's. Er waren toen 414 gemeenten in
Nederland. 17% van de gemeentelijke nota's gezondheidsbeleid
maakte in 2013 deel uit van een Wmo-nota. In 2010 was dat
percentage nog 10%.

Bron: GGD Nederland. Gezondheidsbeleid in de groei. Scan
van gemeentelijke gezondheidsnota's 2013. Utrecht: GGD
Nederland, november 2013.

Pagina 37 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.5. Indicatoren Infectieziektebestrijding.

Indicator ‘Percentage GGD'en waarbij de 24-uurs bereikbaarheid van de arts IZB 100% sluitend geregeld is'.
In de figuur zijn de resultaten van een peiling in juni t/m augustus
2016 weergegeven. In 2016 was bij vier van de 25 GGD'en de artsinfectieziekten niet 24/7 bereikbaar.

Bron: IGZ. Vervolgonderzoek bij GGD'en:
Infectieziektebestrijding verder verbeterd en goed ingebed
in netwerk. Utrecht: IGZ, november 2016.

Pagina 38 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.5 (vervolg). Indicatoren Infectieziektebestrijding.

Indicator ‘Percentage GGD'en dat een eigen draaiboek infectieziekte crisis heeft opgesteld, gebaseerd op het landelijk generiek
draaiboek'.
In de figuur zijn de resultaten weergegeven van een peiling in de
eerste helft van 2014 en juni t/m augustus 2016. In 2016 hadden
alle 25 GGD'en een protocol grootschalige uitbraken infectieziekten.
In 2014 hadden 21 GGD'en een dergelijk protocol.

Bron: IGZ. Vervolgonderzoek bij GGD'en:
Infectieziektebestrijding verder verbeterd en goed ingebed
in netwerk. Utrecht: IGZ, november 2016;
IGZ. Infectieziekte- en tuberculosebestrijding bij GGD'en op
orde, maar kwetsbaar. Utrecht: IGZ, mei 2015; IGZ.
Vervolgonderzoek bij GGD'en: Infectieziektebestrijding
verder verbeterd en goed ingebed in netwerk. Utrecht: IGZ,
november 2016.

Pagina 39 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.6. Indicatoren Technische hygiënezorg.

Indicator ‘Percentage LCHV-richtlijnen gepresenteerd op de RIVM-website dat niet ouder is dan 5 jaar'.
Op peildatum (20 februari 2017) hadden 2 van de 29 LCHVrichtlijnen een publicatiedatum van meer dan 5 jaar geleden
(6,9%).

Bron: Website RIVM
(www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Landelijk_Centrum_
Hygiene_en_Veiligheid_LCHV/LCHV_Richtlijnen)

Pagina 40 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.7. Indicatoren Ouderengezondheidszorg.

Indicator ‘Percentage gemeenten dat in de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid het item ouderengezondheidszorg heeft
benoemd'.
De figuur geeft het percentage gemeenten weer dat in de
gemeentelijke nota het onderwerp ouderengezondheidszorg heeft
benoemd. In 2010 en 2013 zijn gemeentelijke nota's gescand. In
2013 zijn 190 nota's zijn gescand. Er waren toen 414 gemeenten in
Nederland. In 75% van de gemeentelijke nota's is het thema
ouderengezondheidszorg benoemd.

Bron: GGD Nederland. Gezondheidsbeleid in de groei. Scan
van gemeentelijke gezondheidsnota's 2013. Utrecht: GGD
Nederland, november 2013.

Pagina 41 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.7 (vervolg). Indicatoren Ouderengezondheidszorg.

Indicator ‘Percentage ouderen met een goed ervaren gezondheid'.
De figuren laten het percentage mensen van 65 jaar en ouder zien
met een goed of zeer goed ervaren gezondheid. Voor 96
gemeenten konden geen gegevens op gemeenteniveau
gepresenteerd worden. Voor het bepalen van de trend wordt
jaarlijks gemeten (vanaf 1990). De trendcijfers zijn
gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 2000. Het
percentage mensen van 65 jaar en ouder met een goed of zeer
goed ervaren gezondheid is ook weergegeven voor een aantal
Westerse landen.
In 2012 had 60,6% van de bevolking van 65 jaar of ouder een
(zeer) goed ervaren gezondheid. In 27 gemeenten ligt dat
percentage onder de 55% en in 8 gemeenten onder de 50%. Aan
de andere kant van het spectrum liggen 109 gemeenten met een
percentage boven de 65% en 22 boven de 70%. Het percentage
personen van 65 jaar en ouder met een (zeer) goed ervaren
gezondheid is over de periode 1990-2014 ongeveer gelijk
gebleven, met een tijdelijke daling eind jaren '90. In vergelijking
met andere Westerse landen ligt het percentage ouderen met een
(zeer) goed ervaren gezondheid hoog in Nederland.

Bron: Gezondheidsmonitor, CBS-Gezondheidsenquête (via
VZ-info); European Statistics of Income and Living
Conditions (EU-SILC) survey, gepubliceerd op de Eurostatwebsite.

Pagina 42 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.8. Indicatoren Epidemiologie.

Indicator ‘Aantal fte onderzoekers epidemiologie werkzaam bij de GGD per 100.000 inwoners in het verzorgingsgebied'.
Het aantal fte onderzoekers epidemiologie is niet bekend, noch het
aantal fte onderzoekers. Wel is bij benadering bekend dat de
formatie voor monitoring (epidemiologen), signalering en advies
(beleidsadviseurs) bij GGD'en 250 tot 300 fte is; dat komt overeen
met 1,5 tot 1,8 per 100.000 inwoners. Er zijn geen gegevens per
GGD beschikbaar. Het cijfer geeft een schatting van de formatie
monitoring, signalering en advies per 100.000 inwoners in
Nederland.

Bron: Koornstra A, Stom C. Publieke gezondheid borgen.
Een eerste inzicht in de staat van de GGD'en. Utrecht: GGD
GHOR Nederland, 2016.

Pagina 43 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.9. Indicatoren Gezondheidsbevordering.

Indicator ‘Gemiddeld aantal onderwerpen van zes (roken, (ernstig) overgewicht, overmatig alcoholgebruik, diabetes, depressie en
bewegen) waarvoor in de gemeentelijke gezondheidsnota's beleid is beschreven'.
In de figuur is weergegeven welk deel van de gemeenten in hun
lokale nota gezondheidsbeleid aandacht schenken aan de
onderwerpen die in de landelijke nota benoemd zijn. In 2013 zijn
190 nota's gescand. Er waren toen 414 gemeenten in Nederland.
In de gemeentelijke nota's wordt het vaakst aandacht besteed aan
de onderwerpen alcohol en overgewicht (resp. 98% en 92%). Het
minst vaak is er aandacht voor roken en diabetes mellitus (resp.
67% en 46% van de nota's).

Bron: GGD Nederland. Gezondheidsbeleid in de groei. Scan
van gemeentelijke gezondheidsnota's 2013. Utrecht: GGD
Nederland, november 2013.

Pagina 44 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.9 (vervolg). Indicatoren Gezondheidsbevordering.

Indicator ‘Percentage scholen met het Vignet Gezonde School (naar type onderwijs)'.

Bron: GGD-GHOR NL, 2017.

In de figuur is het percentage scholen (onderverdeeld in
basisscholen, voorgezet onderwijs en mbo) met een Vignet
Gezonde School. Met het vignet voldoet een school aan een aantal
(wettelijke) basisvoorwaarden én aan de criteria van minimaal één
themacertificaat naar keuze. Ieder themacertificaat heeft
betrekking op een bepaald onderwerp. Een school kan voor
meerdere thema's vignetten behalen. Deze indicator telt echter het
aantal scholen dat ten minste één vignet heeft. De peiling was van
februari 2017.
Van alle scholen (basisscholen, voorgezet onderwijs en mbo) heeft
11,5% een vignet gezonde school. Dat zijn er 1093. Bij het
middelbaar beroepsonderwijs is het aandeel scholen met een
vignet het grootst met 16,3%. Van de basisscholen heeft 11,4%
een vignet gezonde school en bij het voortgezet onderwijs is dit
10,7%. In drie jaar tijd is het aantal scholen met een vignet
gestegen. Eind 2014, 2015 en 2016 lag het aantal op
respectievelijk 214, 505 en 1.065 (website
http://www.allesisgezondheid.nl/monitoring).

Pagina 45 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.9 (vervolg). Indicatoren Gezondheidsbevordering.

Indicator ‘Percentage rookvrije schoolterreinen (naar type onderwijs)'.
In de figuur zijn de resultaten weergegeven van
vragenlijstonderzoeken die zijn gehouden onder 442 directeuren
van basisscholen, 813 directeuren van scholen uit het voortgezet
onderwijs en 248 directeuren of leidinggevenden uit het middelbaar
beroepsonderwijs. Er zijn vragen gesteld over het roken op hun
school.
In 2016 is in het primair onderwijs 78% van de scholen volledig
rookvrij. In het voortgezet onderwijs is dat 53% en in het
middelbaar beroepsonderwijs 4%. Ten opzichte van 2015 is er
vrijwel geen verandering in deze percentages.

Bron: Breedveld K, Lammertink N. Rookvrije schoolterreinen
– 2016. Utrecht: Mulier instituut, 2016.

Pagina 46 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Tabel 4.9 (vervolg). Indicatoren Gezondheidsbevordering.

Indicator ‘Percentage jongeren (12-16 jaar) dat de afgelopen maand heeft gerookt'.
De bovenste figuur toont het percentage jongeren van 12 tot en
met 16 jaar dat aangeeft in de maand voorafgaand aan het
onderzoek sigaretten of shag te hebben gerookt. De onderste
figuur toont het percentage jongeren van 15 en 16 jaar dat in de
afgelopen 30 dagen sigaretten heeft gerookt in Westerse landen.
Aan de hand van deze cijfers die bij benadering passen bij de
indicator (wat smallere leeftijdscategorie), kunnen we Nederland
vergelijken met andere Westerse landen.
In de periode 2011-2015 is het percentage jongeren dat in de
afgelopen maand heeft gerookt significant gedaald van 16,9% naar
10,6%. In de periode 1996-2003 daalde het percentage jongeren
dat rookt ook, maar in de periode 2003-2011 was het vrijwel
stabiel. In vergelijking met andere Westerse landen is het
percentage jongeren dat rookt in Nederland gemiddeld. In
bijvoorbeeld veel Scandinavische landen en de Verenigde Staten
ligt het een stuk lager.

Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor,
Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015; European School
Survey on Alcohol and other Drugs (ESPAD-study, 2016).

Pagina 47 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

4.2

Integratief overzicht van indicatoruitkomsten
In tabel 4.10 wordt een integratief overzicht van de indicatoruitkomsten
per thema gepresenteerd. De kleuren geven een indicatie van de trend
of het niveau in vergelijking met andere sectoren, onderlinge variatie
daarin of afstand tot een referentiewaarde. Uit deze tabel blijkt dat voor
alle thema’s het beeld meerduidig is. Een voorbeeld is het onderwerp
roken bij gezondheidsbevordering. De indicator ‘percentage rookvrije
schoolterreinen’ is stabiel in de tijd (blauw). De indicator is voor het
MBO tamelijk ongunstig, want nog maar 4% van de schoolterreinen is
rookvrij (oranje). De indicator ‘percentage 12-16-jarigen dat rookt’ is
10,6%, wat vergeleken met sommige andere Westerse landen tamelijk
hoog is (blauw). Positief is dat de waarde van deze indicator is gedaald
in de periode 2011-2015 (groen).
Tabel 4.10. Overzicht van de uitkomsten voor de 19 indicatoren waarvoor
gegevens beschikbaar zijn, uitgesplitst naar trend en ander type vergelijking per
thema (betekenis van de kleuren onder de tabel).

Indicator
Jeugdgezondheidszorg
Percentage pasgeborenen
met een zeldzame ernstige
aandoening waarop
gescreend wordt, dat is
opgespoord via de
hielprikscreening.
Percentage zuigelingen van
een specifiek
geboortecohort in Nederland
dat volledig heeft
deelgenomen aan het
Rijksvaccinatieprogramma
(RVP).
Medische milieukunde
Rampen en crises
Percentage GGD’en waar het
crisisteam minimaal 2x per
jaar hun inzet voor ten
minste 2 van de 4 GGDprocessen oefent.
Percentage GGD’en waarbij
de organisatie de
vakbekwaamheid borgt van
sleutelfunctionarissen.
Percentage GGD’en dat een
crisisplan heeft.
Percentage vragen over de
voorbereiding op rampen en
crises door GGD’en waarop
positief wordt gescoord.
Infectieziektebestrijding
Percentage GGD’en waarbij
de 24-uurs bereikbaarheid

Pagina 48 van 64

Trend

Andere constatering

Verslechtering
(m.n. vanwege
introductie van
nieuwe
aandoening)

In 63% van de
gemeenten is volledige
deelname <95%

GGD'en oefenen vaker
dan RAV's maar iets
minder vaak dan HAP's
en ziekenhuizen
Borging GGD'en
vergelijkbaar met
andere type
instellingen
Vaker dan
ziekenhuizen
GGD'en zijn beter
voorbereid dan HAP's
en RAV's, maar iets
slechter dan
ziekenhuizen
Bij 4 GGD'en niet
sluitend geregeld

RIVM Briefrapport 2017-0120

van de arts IZB 100%
sluitend geregeld is
Percentage GGD’en dat een
eigen draaiboek
infectieziekte crisis heeft
opgesteld, gebaseerd op het
landelijk generiek draaiboek
Technische hygiënezorg
Percentage LCHV-richtlijnen
gepresenteerd op de RIVMwebsite dat niet ouder is
dan 5 jaar
Sociaaleconomische
gezondheidsverschillen
Verschil in
levensverwachting tussen
mensen met een laag en
hoog opleidingsniveau
Percentage gemeenten dat
in de gemeentelijke nota de
doelstelling terugdringen
van SEGV of het verbeteren
van de gezondheid bij de
doelgroep lage SES heeft
opgenomen

Verbetering (tot
100%)

2 van de 29 richtlijnen
zijn verouderd (6,9%)

Verbetering voor
vrouwen, stabiel
voor mannen

Stabiel

Gemeentelijk
gezondheidsbeleid
Percentage gemeenten dat
de nota volksgezondheid
heeft geïntegreerd met een
Toename
andere gemeentelijke nota,
zoals de Wmo-nota of de
Jeugdnota
Ouderengezondheidszorg
Percentage gemeenten dat
in de gemeentelijke nota het
item
ouderengezondheidszorg
heeft benoemd
Percentage ouderen met
een goede ervaren
gezondheid

Stabiel

In 34% van de
gemeentelijke nota’s is
het terugdringen van
SEGV als doelstelling
genoemd, in 52% het
verbeteren van de
gezondheid van
mensen met een lage
SES

17% van de
gemeentelijke nota’s
gezondheidsbeleid
maakt deel uit van een
Wmo-nota

75% van de
gemeenten
In 27 gemeenten heeft
minder dan 55% van
de ouderen een goed
ervaren gezondheid.
In vergelijking met
andere Westerse
landen is het
percentage ouderen
met een (zeer) goed
ervaren gezondheid
hoog.

Pagina 49 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Epidemiologie
Aantal fte onderzoekers
epidemiologie werkzaam bij
de GGD per 100.000
inwoners in het
verzorgingsgebied
Gezondheidsbevordering
Percentage jongeren dat
rookt

1,5-1,8 per 100.000

Verbetering

Percentage scholen met het
Vignet Gezonde School
(naar type onderwijs)
Percentage rookvrije
schoolterreinen (naar type
onderwijs)

Verbetering

Stabiel (2016 vs.
2015)

Gemiddeld aantal
onderwerpen van zes
(roken, (ernstig)
overgewicht, overmatig
alcoholgebruik, diabetes,
depressie en bewegen)
waarvoor in de
gemeentelijke
gezondheidsnota’s beleid is
beschreven

10,6% van de 12-16
jarigen rookt. Het
percentage jongeren
dat rookt is in
Nederland hoger dan
in België, de VS en
Scandinavische
landen. In zuidelijke
landen, Frankrijk en
Oostenrijk is het
percentage nog hoger
11,5% van alle
scholen (wel
streefcijfer gehaald)
PO 78%, VO 53%,
MBO 4%; het criterium
van 100% lijkt nog
niet in zicht, terwijl het
amendement op de
Tabakswet stelt dat
scholen er voor dienen
te zorgen dat hun
schoolterreinen voor
2020 rookvrij zijn.

Varieert van 98%
(alcohol) tot diabetes
(46%)

Betekenis van de kleuren (resp. trend en andere constatering):
verbetering
gunstig
deels een verbetering of een lichte verbetering deels gunstig of licht gunstig
stabiel
noch gunstig noch ongunstig
deels een verslechtering of een lichte
deels ongunstig of licht
verslechtering
ongunstig
verslechtering
ongunstig

4.3

Beschikbaarheid van indicatoren en gegevens per thema
In tabel 4.11 worden nogmaals de tien thema’s doorlopen. Voor elk
thema wordt ingegaan op de vraag of met behulp van de hierboven
gepresenteerde kwantitatieve informatie een goed beeld kan worden
Pagina 50 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

verkregen van het functioneren van de publieke gezondheid. In z’n
algemeenheid is het antwoord op die vraag afhankelijk van het aantal
indicatoren waarmee het thema gedekt wordt, de relevantie en variatie
van de onderwerpen waar de indicatoren betrekking op hebben, de
variatie in het type indicatoren en de beschikbaarheid van gegevens om
de indicatoren te meten.
Tabel 4.11. Beeld per thema op basis van de geselecteerde indicatoren.

Jeugdgezondheidszorg

Medische milieukunde

Rampen en crises

Infectieziektebestrijding

Technische hygiënezorg
SEGV

- Indicatoren meten uitkomsten van twee
belangrijke landelijke programma’s
t.b.v. de gezondheid van kinderen.
- Er is geen zicht op kerntaken JGZ zoals
het systematisch volgen en beoordelen
van de lichamelijk en psychosociale
ontwikkeling van jeugdigen en het
signaleren van risico’s.
- Ontwikkelde indicatoren die nog niet
geschikt zijn moeten verbeterd worden
om een compleet beeld te kunnen
geven.
- Beschikbaarheid van gegevens uit het
Digitaal Dossier JGZ zou een grote
vooruitgang zijn.
- Voor medische milieukunde is het niet
mogelijk iets te zeggen over het
functioneren omdat er maar één
indicator als mogelijk geschikt is
aangemerkt, de definities voor deze
indicator nog niet vaststaan en er nog
geen gegevens beschikbaar zijn.
- De vier indicatoren waarvoor gegevens
beschikbaar zijn (van de zeven
geschikte indicatoren), geven een
redelijk beeld van de mate waarin
GGD’en zijn voorbereid op rampen en
crises.
- In een structurele dataverzameling is
(nog) niet voorzien.
- Er zijn gegevens beschikbaar voor twee
indicatoren. Eén hiervan is alweer aan
vervanging toe (score van 100%).
- Over veel taken van de
infectieziektebestrijding is geen
indicator of bron beschikbaar.
- Met maar één indicator, ontbreekt het
zicht op de effectiviteit van de
uitvoering van THZ grotendeels.
- Gezien de complexiteit van het thema is
het op basis van de twee geselecteerde
indicatoren waarvoor gegevens
beschikbaar zijn, moeilijk om een goed
beeld van functioneren te krijgen.
- Mogelijk is een beter beeld te krijgen als
tevens gebruik wordt gemaakt van de
Pagina 51 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Gemeentelijk
gezondheidsbeleid

-

-

Ouderengezondheidsbeleid

-

Epidemiologie

-

Gezondheidsbevordering

Pagina 52 van 64

-

Gebiedsindicatoren ontwikkeld in het
kader van Gezond in…
De effectiviteit van het gemeentelijk
gezondheidsbeleid is niet duidelijk,
omdat er slecht één indicator ingevuld
kon worden. Bovendien was de validiteit
van deze indicator beperkt.
Voor twee andere indicatoren waren er
geen gegevens beschikbaar.
Als voor alle drie de (mogelijk)
geschikte indicatoren gegevens
beschikbaar zijn, is het nog steeds de
vraag of deze voldoende inzicht geven
over het brede terrein van gemeentelijk
gezondheidsbeleid.
Voor twee indicatoren zijn gegevens
beschikbaar.
Voor een goed beeld van dit thema zijn
meer indicatoren nodig of nadere
verdieping. Ook zijn gegevens op
gemeenteniveau nodig.
Er is voor slecht één indicator een heel
ruw cijfer beschikbaar, waarbij ook nog
eens twijfels over de validiteit zijn.
Met deze ene indicator kan geen helder
beeld verkregen worden van het
functioneren van het taakveld
epidemiologie.
De vier indicatoren waarvoor gegevens
beschikbaar zijn, zijn gericht op roken
en jongeren. Hoe het er met andere
leefstijlfactoren en bevolkingsgroepen
voorstaat, blijft buiten beeld.

RIVM Briefrapport 2017-0120

5

Conclusie en discussie

5.1

Ontwikkeling en selectie van indicatoren
De opdracht aan het RIVM was om voor tien thema’s indicatoren te
ontwikkelen en te selecteren die inzicht verschaffen in het functioneren
van het stelsel PG. Er werd gestart met een groslijst van 177 indicatoren
waarvan het aantal via een beoordeling door RIVM-deskundigen werd
teruggebracht tot 63. Deze werden vervolgens voorgelegd aan een
panel van deskundigen uit wetenschap, beleid en praktijk, wat
uiteindelijk heeft geresulteerd in een lijst van 45 geschikte of mogelijk
geschikte indicatoren. Hiervan zijn er 22 door deskundigen positief
gescoord op alle criteria (relevantie, validiteit, beïnvloedbaarheid en
meetbaarheid) en daarmee als ‘geschikt’ aangemerkt.
De meeste van de 45 als (mogelijk) geschikt beoordeelde indicatoren
waren structuurindicatoren, de minste uitkomstindicatoren. Van de 22
als geschikt beoordeelde indicatoren was de helft een structuurindicator;
er werden weinig proces- en uitkomstindicatoren als geschikt beoordeeld
(zie tabel 5.1).
Tabel 5.1. Indicatortype van de door het panel voorgestelde (gemiddelde
mediaanscore 7 of hoger) en als geschikt beoordeelde indicatoren.

Indicatortype
Structuur
Proces
Output
Uitkomst
Totaal

Voorgestelde indicatoren
Aantal Percentage
25
56
8
18
7
16
5
11
45

Geschikte indicatoren
Aantal Percentage
11
50
3
14
5
23
3
14
22

In het vragenlijstonderzoek zijn aan de deskundigen ook nog extra
indicatoren ter beoordeling voorgelegd, waarvoor geen
indicatorbeschrijvingen beschikbaar waren. Bovendien konden zij zelf
ook voorstellen doen voor indicatoren of onderwerpen waarvoor nog
indicatoren ontwikkeld kunnen worden. Dit leverde nog een lijst met
mogelijk bruikbare indicatoren op, variërend van ruwe ideeën tot al vrij
concrete indicatoren. Deze dienen nog wel verder uitgewerkt te worden
en nogmaals voorgelegd aan het panel.
5.2

Potentie om functioneren van stelsel te meten
Belangrijke vraag is natuurlijk of met de set van in totaal 45 (mogelijk)
geschikte indicatoren een goed beeld te geven is van het functioneren
van het stelsel. Het resultaat van de systematische aanpak, waarbij de
deskundigen vanuit hun eigen thema de indicatoren hebben beoordeeld,
is dat voor sommige thema’s verhoudingsgewijs meer indicatoren als
geschikt of mogelijk geschikt zijn beoordeeld dan voor andere thema’s.
Zo is er voor het thema medische milieukunde slechts één indicator als
geschikt beoordeeld, voor het thema epidemiologie twee en voor de
thema’s gemeentelijk gezondheidsbeleid en SEGV drie. Voor het thema
ouderengezondheidszorg zijn daarentegen maar liefst acht indicatoren
(mogelijk) geschikt bevonden. Ruim de helft van de (mogelijk) geschikte
Pagina 53 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

indicatoren betreft een structuurindicator. Daarmee wordt vooral
gemeten of aan de voorwaarden voor het leveren van goede zorg is
voldaan: is er voldoende personeel, zijn er afspraken gemaakt, wordt er
samengewerkt, zijn er plannen, wordt er geoefend, zijn de protocollen
op orde en zijn voornemens beschreven in nota’s? Indicatoren die meten
of bepaalde activiteiten daadwerkelijk uitgevoerd worden, of die op de
goede wijze worden uitgevoerd en of die positief effect hebben op de
volksgezondheid, komen nog wat minder voor in de set (mogelijk)
geschikte indicatoren.
5.3

Kwantitatieve invulling van de indicatoren
Van de 45 (mogelijk) geschikte indicatoren konden 19 ook kwantitatief
ingevuld worden. Dit betekent dat er voor 26 van de 45 indicatoren op
dit moment geen bron beschikbaar lijkt te zijn of dat de bestaande
gegevens (nog) niet openbaar zijn. Het blijkt mogelijk te zijn om aan de
hand van die 19 indicatoren een beeld te schetsen van negen van de
tien themagebieden. Van die 19 indicatoren zijn er 11 als ‘geschikt’
beoordeeld door de deskundigen. Informatie voor ‘geschikte’ indicatoren
ontbreekt voor de themagebieden gemeentelijk gezondheidsbeleid,
epidemiologie en medische milieukunde. Het beeld kan gunstiger
worden als aanvullende informatie uitgevraagd wordt bij alle
afzonderlijke gemeenten en GGD’en. Dat is in dit onderzoek niet
gebeurd.

5.4

Inperking tot de Wet Publieke Gezondheid
Conform de opdracht is het vertrekpunt de Wet Publieke Gezondheid
(Wpg) geweest. Het resultaat is een set van indicatoren die iets zegt
over het Wpg deel van de publieke gezondheid en niet over het totale
werkveld van bijvoorbeeld een GGD. Het lokale werkveld is volop in
verandering door de ontwikkeling rond de Wmo en omgevingswet. Dat
blijft nu grotendeels buiten beeld.
Voor de taken uit de Wpg zijn bovendien relatief weinig veldnormen
beschikbaar, zeker in vergelijking met de curatieve zorg. Het is dus
lastig om de indicatoruitkomsten te relateren aan een norm. Een van de
normen die in dit onderzoek wel naar voren kwam, is de zogenoemde
waakvlamnorm voor medische milieukunde. Deze is echter nog
onderwerp van debat in het veld. Maar ook binnen de
jeugdgezondheidszorg lopen soortgelijke discussies over termen als
‘jeugdigen in zorg’. Deze zijn nog niet officieel vastgesteld en daarmee is
de basis van indicatoren over dit onderwerp nog wankel.
Aanknopingspunt voor de ontwikkeling van deze indicatorenset was wat
er in de Wpg staat aan taken en verantwoordelijkheden. Dit is echter
niet altijd even duidelijk omschreven. We hebben daarbij in onze ogen
de meest gangbare interpretatie gevolgd, in nauw overleg met het
ministerie van VWS, en daar de set op gebaseerd. De indicatorenset
hebben we vervolgens voorgelegd aan het veld. Daarmee hebben we
ook onze interpretatie van de wet zo goed mogelijk proberen te toetsen.

5.5

Degelijke onderbouwing met inzet van deskundigen
Het resultaat van de methodologische aanpak is een set van indicatoren
die de toets der kritiek heeft doorstaan.
Pagina 54 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Het bleek lastig om op korte termijn voldoende deskundigen voor alle
thema’s te vinden. Uiteindelijk is het met de nodige inspanning toch
gelukt om voldoende respons te krijgen. Deelname werd ervaren als een
behoorlijke tijdsinspanning en de inhoud van het gevraagde als ook
moeilijk te bevatten (te abstract) en ver afstaand van de dagelijkse
praktijk. Toch is het voor alle thema’s gelukt om voldoende deelnemers
te vinden (8 tot 15, met een gemiddelde van 10,6). Daarbij is per thema
gestreefd naar een ook zo goed mogelijke afvaardiging van mensen uit
wetenschap, beleid en praktijk om een zo breed mogelijk gedragen en
haalbare set te ontwikkelen.
Overigens zien de geraadpleegde deskundigen nog tal van andere
mogelijkheden om de geselecteerde set verder aan te scherpen.
Sommige indicatoren kunnen met enige aanpassingen enorm aan
zeggingskracht winnen. Soms met een verdere uitwerking van de
voorgelegde indicator en soms attendeerden deskundigen ons op
aanvullende aspecten waarvoor nieuwe indicatoren kunnen worden
ontwikkeld. Bij de indicatoren voor medische milieukunde bijvoorbeeld,
misten deskundigen indicatoren over preventieve taken: betrokkenheid
van MMK bij beleidsplannen, nota’s, vergunningen,
inrichtingsvraagstukken e.d., en advisering van gemeenten,
woningcorporaties, bedrijven. In het onderhavige onderzoeksproject was
het niet meer mogelijk de aanvullingen en suggesties te verwerken. Dit
zal onderdeel kunnen zijn van een vervolg.
De vraag of momenteel, aan de hand van de (mogelijk) geschikte
indicatoren waarvoor gegevens beschikbaar waren een goed beeld kan
worden gegeven van het functioneren van het stelsel, is lastig te
beantwoorden. De uitkomsten van de indicatoren (paragraaf 4.1 en
tabel 4.10) geven wel een indruk, maar voor een volledig beeld zal nog
een aantal vervolgstappen gezet moeten worden, zie paragraaf 5.6.
Verder is ook aanvulling met een meer kwalitatieve benadering een
mogelijkheid om het functioneren van stelsel nog beter in beeld te
krijgen. Sommige aspecten van het functioneren van het stelsel zijn
lastig in één getal te vatten.
5.6

De huidige set als groeimodel
Een belangrijke stap om de set te vervolmaken, kan het verwerken van
de aanvullingen en suggesties door de inhoudsdeskundigen zijn. Het kan
zinvol zijn één of meerdere workshops met de deskundigen te houden,
waarin de resultaten van dit onderzoek, inclusief de suggesties,
bediscussieerd worden. Op basis hiervan kan besloten worden
indicatoren alsnog te verwijderen uit de set, en andere op te nemen.
Sommige indicatoren die in dit onderzoek het label ‘mogelijk geschikt’
kregen, zouden hierna mogelijk toch het predicaat ‘geschikt’ kunnen
krijgen en in de indicatorenset opgenomen kunnen worden. Voor
indicatoren met het label ‘minder geschikt’ zal die kans klein zijn. Ook is
het gewenst om over de nieuw voorgestelde indicatoren een standpunt
in te nemen.
Ook is commentaar vanuit de Bestuurlijke adviescommissie Publieke
Gezondheid (BacPG) en de raad van directeuren publieke gezondheid
(DPG-raad) ontvangen op de set als geheel. Met wethouders,
directeuren publieke gezondheid (DPG’en) en bestuurders van GGD’en
Pagina 55 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

zou overlegd kunnen worden om het commentaar te concretiseren om
hieruit voorstellen voor indicatoren af te leiden. Ook zou een
inventarisatie uitgevoerd kunnen worden van onderwerpen die
wethouders, DPG’en en bestuurders van GGD’en indicatoren vinden
thuishoren in de indicatorenset. Afbakening aan de hand van de wet PG
blijft behouden, maar onderwerpen kunnen thema-overstijgend zijn.
Vervolgens zou de selectie van indicatoren nog een keer doorlopen
moeten worden, niet vanuit het specifieke thema gezien, maar vanuit
het stelsel publieke gezondheid. Daarmee kan dan een evenwichtige set
van indicatoren opgeleverd worden, die recht doet aan de relatieve
omvang en het belang van de verschillende themagebieden. Bij deze
stap zouden deskundigen betrokken kunnen worden vanuit het lokale en
landelijke beleid.
Het is zinvol om de set indicatoren al zo veel mogelijk in bestaande
monitoring mee te nemen en de set in de loop van de tijd te
vervolmaken. De set kunnen we daarbij het beste als een groeimodel
positioneren. Dit biedt de mogelijkheid tussentijds indicatoren te
wijzigen en in te spelen op nieuwe ontwikkelingen onder andere op het
gebied van integraal werken of het beschikbaar komen van nieuwe
veldnormen. Zo kunnen we gaandeweg de set aanscherpen en aanvullen
en indicatoren laten vervallen die weinig blijken toe te voegen. Sommige
indicatoren zullen altijd relevant blijven en zorgen voor de continuïteit
die een indicatorenset ook nodig heeft.
De zogenoemde rijksindicatoren zijn belangrijk om ook op te nemen in
de indicatorenset. Hiermee kan gemeten worden of het Rijk de
ondersteuning biedt die gewenst is, of het Rijk de wettelijke taken
uitvoert, of dat op een goede wijze gebeurt, en of datgene wat het Rijk
doet aansluit bij behoefte van gemeenten (en vice versa). De
rijksindicatoren die in dit rapport zijn voorgesteld hebben betrekking op
de onderwerpen beleidscyclus en toezicht, en kennis en advies. De
voorgestelde rijksindicatoren zouden nog voorgelegd kunnen worden
aan de andere drie landelijke spelers (GGD GHOR Nederland, VNG en
RIVM). De uiteindelijk geselecteerde indicatoren kunnen daarna verder
uitgewerkt worden om onderdeel te worden van de totale set.
Voor de indicatoren die momenteel niet structureel gemonitord worden
zal ook een oplossing moeten worden gevonden, of deze zullen uit de
set moeten worden verwijderd of waar mogelijk vervangen worden door
een passende andere indicator waarvoor wel gegevens beschikbaar zijn.
Bij een groot deel van de indicatoren waarvoor geen data beschikbaar
zijn (zie tabel 3.2), is het mogelijk om met een uitvraag bij gemeenten
of GGD’en aan de gewenste informatie te komen. Hierbij gaat het steeds
om de afweging tussen het belang van een indicator en de met de
monitoring gepaard gaande lastendruk voor met name GGD’en en
gemeenten. Soms is een onderwerp wel belangrijk maar bestaat er nog
geen registratie voor en is het gebrek aan informatie juist waar het
verbeterpotentieel zit. Een goede set dient ook dit soort signalerende
indicatoren mee te nemen.

Pagina 56 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

5.7

Breder indicatorenstelsel
De huidige indicatorenset geeft een landelijk beeld van het functioneren
van het stelsel PG. Voor deze landelijke set is de Wet PG het
uitgangspunt. Daarnaast zijn er andere monitors, indicatorensets of
andere metingen, die soms een wat ander perspectief hebben. Genoemd
kunnen worden de Strategische Benchmark GGD, Gezond in…,
Waarstaatjegemeente en onderzoeken door de Inspectie voor de
Gezondheidszorg. De indicatorenset kan ingebed worden in een breder
indicatorenstelsel. In een breder indicatorenstelsel is er afstemming
tussen de indicatorensets, monitors en dataverzamelingen. Gezamenlijk
leveren ze een integraal beeld op van de publieke gezondheid en
aanpalende terreinen. De indicatoren vullen elkaar aan en maken het
mogelijk in te zoomen van landelijk naar regionaal en lokaal
(gelaagdheid). Overlap is afwezig of minimaal en de administratieve
lastendruk is beperkt.

Pagina 57 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Pagina 58 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Bijlage 1: Betrokken partijen en personen

Onze dank gaat uit naar iedereen die in enige vorm heeft meegewerkt
aan de totstandkoming van dit rapport. Zonder de input van deze
personen was dit niet gelukt.
Algemeen
RIVM projectteam
Antonia Verweij (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid &
Zorg)
Ronald Gijsen (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid &
Zorg)
Evert Vijge (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Guus Luijben (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Nikkie Post (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Mariska van Blankers (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid
& Zorg)
Fons van der Lucht (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid &
Zorg)
Cindy Deuning (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid &
Zorg)
Reviewers
Ilse Storm (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Mirjam Busch (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Bettie Carmiggelt (Nederlands Centrum Jeugdgezondheid)
Monique Leijen (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Carolien van den Brink (RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg)
Loes Lanting (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Ministerie van VWS
Celia Kleijwegt
Ingrid van Hattem-Zuiderwijk
Maurice Nijstad
Jolanda van der Kamp
Henk Soorsma
Gerda van ’t Bosch
Michiel Hoorweg
Alice van Gent
Laetitia Kuijpers
GGD GHOR Nederland
Sarah Pos
Saskia Boeker
Vincent Pot
Cisca Stom
VNG
Josephine Maasland
LNAZ
Twan Moors
Pagina 59 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Interne ronde/indicatorlijsten
Jeugdgezondheidszorg
Bettie Carmiggelt (Nederlands Centrum Jeugdgezondheid)
Heleen Hamberg (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Medische milieukunde
Annemiek van Overveld (RIVM, Centrum Veiligheid)
Rampen en crises
Dianne Alting (RIVM, Centrum Veiligheid)
Sociaaleconomische gezondheidsverschillen
Mirjam Busch (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Gemeentelijk gezondheidsbeleid
Ilse Storm (RIVM, Centrum Kennisintegratie Volksgezondheid & Zorg)
Infectieziektebestrijding en technische hygiënezorg
Hans van den Kerkhof (RIVM, Landelijke Coördinatie
Infectieziektebestrijding)
Gini van Rijckevorsel (RIVM, Landelijke Coördinatie
Infectieziektebestrijding
Evelien Belfroid (RIVM, Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding)
Thijs Veenstra (RIVM, Landelijk Centrum Hygiëne en Veiligheid)
Ouderengezondheidszorg
Monique Leijen (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Lidwien Lemmens (RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg)
Simone de Bruin (RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg)
Heleen Hamberg (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Epidemiologie
Carolien van den Brink (RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg)
Gezondheidsbevordering
Cathy Rompelberg (RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg)
Loes Lanting (RIVM, Centrum Gezond Leven)
Invullers digitale vragenlijst
De invullers van de digitale vragenlijst zijn geordend naar thema.
Jeugdgezondheidszorg
Dhr. E.J. de Wilde
Dhr. F. Pijpers
Mw. A. van Grieken
Mw. I. Steinbuch
Mw. K. Wielaart
Dhr. F.J.M. van Leerdam
Mw. S. Neppelenbroek
Mw. B. Bakker-Camu
Mw. M. van Kuppevelt
Dhr. M. Damen
Mw. C.A.A. Slijkerman
Pagina 60 van 64

Nederlands Jeugdinstituut
Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
ErasmusMC
ActiZ
TNO
IGZ
GGD GHOR Nederland
V&VN afdeling Maatschappij en gezondheid.
Vakgroep Jeugd
V&VN afdeling Maatschappij en gezondheid
Stichting Icare
Rivas Careyn

RIVM Briefrapport 2017-0120

Dhr. J. de Wilde
Mw. J. van Leent
Mw. O.H.M van der GootWilms
Mw. D. de Lange
Medische Milieukunde
Dhr. W. Hagens
Mw. K. Mourits

Mw. J. van den Boogaard
Mw. I. van den Broek
Mw. M. Vaal
Mw. J. Willems
Dhr. P. van den Hazel
Mw. J. Gram & mw. R.
Slob
Mw. M. Drijver

GGD Haaglanden / LUMC
GGD Gooi en Vechtstreek
GGD Zuid Limburg
GGD West-Brabant
MNS.VLH.M&V.RIVM
Afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling /
Afdeling Publieke Gezondheid, Zorg &
Welzijn gemeente Nijmegen, en
Academische werkplaats AMPHI.
GGD, vakgroep MMK
GGD, vakgroep MMK
GGD Gelderland-Midden
GGD Arnhem
GGD Regio's Oost / VGGM, werkgroep
onderzoek en onderwijs
GGD Rotterdam

Dhr. E. Lebret

Gezondheidsraad / GGD RotterdamRijnmond
RIVM

Rampen en Crises
Mw. C. Cools
Dhr. I. Helsloot
Mw. W. Zwijnenberg
Dhr. J. Sevenstern
Dhr. M. Hoorweg
Mw. M. Peppelenbos
Dhr. M. Hoff
Dhr. J. van der Have

IFV / GHOR Academie
Crisislab
RIVM
Inspectie Veiligheid en Justitie
Ministerie van VWS
GGD IJsselland
GGD Gelderland Zuid
GGD Groningen

SEGV
Mw. K. Stronks
Dhr. A. Kunst
Dhr. J.P. Mackenbach
Dhr. H. Bosma
Dhr. J. Bleeker
Mw. M. Jansen
Dhr. P. de Ruiter
Dhr. L. Hagenaars
Dhr. R.F.M. van Bokhoven

Universiteit van Amsterdam
Universiteit van Amsterdam
ErasmusMC, Department of Public Health
Universiteit Maastricht
GGD Fryslân, Academische Werkplaats
Groningen
Universiteit Maastricht, AWPG
GGD Drenthe
Ministerie van VWS
Pharos

Gemeentelijk gezondheidsbeleid
Mw. I. Storm
RIVM
Mw. A. Koornstra
GGD GHOR Nederland
Mw. J. Heinrich
GGD Noord- en Oost-Gelderland
Mw. R. van der Meulen
Gemeente Utrecht
Mw. J. Eggermont
Gemeente Houten
GGD Rotterdam-Rijnmond
Mw. T. de Hoop
Mw. H. Glazema-de
GGD regio Utrecht
Pagina 61 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Stigter
Mw. K. de Ruijsscher
Mw. M. van Rooy
Dhr. A.W.L. van den
Dungen
Dhr. K.J. Hajema
Mw. J. de Goede

GGD Fryslân
ZonMw
Gemeente St Michielsgestel
GGD Zuid Limburg
GGD West-Brabant / Tranzo

Infectieziektebestrijding en technische hygiënezorg
Mw. T. Steen
Teamhoofd GGD Flevoland
Mw. L. Rust & mw. C. Laurent Beleidsmedewerker GGD GHOR
Nederland
Mw. C. Wijkmans
GGD Hart voor Brabant, Landelijk overleg
Infectieziektebestrijding
Dhr. J. Worp
GGD Amsterdam, Deskundige
infectiepreventie
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Dhr. Westerhof
Mw. S. Wiessenhaan
Ministerie van VWS
Dhr. E. de Coster
GGD Haaglanden
Dhr. R. ter Schegget
GGD Brabant-Zuidoost
Dhr. J. van der Steen
GGD Brabant-Zuidoost
Dhr. S. de Gouw
GGD Hollands Midden
Ouderengezondheidszorg
Mw. L. Lemmens
Mw. A. Haveman-Nies
Mw. A. van Gent
Mw. W. van Wijhe

RIVM
Academische Werkplaats PG, AGORA
Ministerie van VWS, directie PG
GGD Amsterdam, Preventieve
Ouderengezondheidszorg
GGD Hollands Midden
GGD Hart voor Brabant
Gemeente Boxmeer
Windesheim, Toegepaste Gerontologie

Mw. M. van Rossum
Mw. L. Schaerlaekens
Mw. K. Schouten
Mw. F.C. Bakker
Anonieme invuller
Dhr. R. Stüssgen
Vilans, Kenniscentrum langdurende zorg
Mw. M. de Graaff & mw. E.
van Oostrum
NUZO / Julius Centrum Utrecht
Epidemiologie
Mw. I. van Oostrum
Mw. S. Commandeur
Dhr. G. Molleman
Dhr. J. Kuiper
Mw. R. Cluitmans
Mw. C. Plevier
Mw. M.P.H. Berns
Mw. G. Smulders
Mw. J. Hoff
Dhr. D. ten Berge
Mw. V. Greveling
Dhr. L. Zwakhals
Pagina 62 van 64

GGD GHOR Nederland
GGD GHOR Nederland
GGD Gelderland-Zuid, afdeling Gezond
Leven
GGD Groningen
GGD Kennemerland
GGD regio Utrecht
GGD Haaglanden
GGD Hart voor Brabant
Bewustwording binnenmilieu basisscholen
Gemeente Hardenberg-Ommen,
Maatschappelijk Domein
Gemeente Hardenberg-Ommen,
Maatschappelijk Domein
RIVM

RIVM Briefrapport 2017-0120

Gezondheidsbevordering
Mw. L. Lanting
Mw. J. Schuit
Dhr. W. van Mechelen
Dhr. M. Nijstad
Dhr. S. Cremer
Dhr. R. van Zon
Dhr. W.J.J. Assendelft
Mw. I. van Rooijen
Dhr. M. van den Berg
Mw. H. Poletiek
Mw. M. te Nijenhuis

RIVM
RIVM / VUmc
VUmc
Ministerie van VWS
GGD Amsterdam, team Volwassenen en
Ouderen
Gemeente Rotterdam
Radboud Universiteit
ZonMw
RIVM
GGD Groningen
GGD Drenthe

Pagina 63 van 64

RIVM Briefrapport 2017-0120

Bijlage 2: Overzicht van beschikbaarheid bronnen per indicatortype en thema

Pagina 64 van 64

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag