Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 247

Voorstel van wet van het lid Klein tot wijziging
van de Kieswet en de Wet raadgevend
referendum houdende afschaffing van de
kieskringen

Nr. 6

MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR
AANLEIDING VAN HET ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING
VAN DE RAAD VAN STATE
1. Inleiding
Nederland is verdeeld in 20 kieskringen, 19 in het Europese deel van
Nederland en 1 voor de BES-eilanden.1 Het stelsel van kieskringen maakt
het politieke partijen mogelijk in deze gebieden met verschillende
kandidatenlijsten uit te komen. Hierop kunnen dan bijvoorbeeld regionale
kandidaten worden geplaatst. De kieskringen hebben echter in de praktijk
geen daadwerkelijk effect meer.2 Politieke partijen komen bij verkiezingen
slechts bij hoge uitzondering met regionaal verschillende lijsten uit en
louter regionale kandidaten worden nauwelijks tot niet verkozen.
Daarnaast maken de kieskringen het Nederlandse kiesstelsel ingewikkeld.3
Vooral het «doorschuiven van zetels tussen kieskringen» zorgt ervoor dat
de kiezer het zicht op het (regionale) effect van zijn stem verliest.
Bovendien leveren de kieskringen een hoop administratieve rompslomp
op; zowel wat betreft het verkiezingsproces in het algemeen als meer
specifiek betreffende de kandidaatstelling voor politieke partijen. De
initiatiefnemer beoogt met dit wetsvoorstel om te komen tot een
kiesstelsel zonder kieskringen.
2. Historische ontwikkelingen
Het invoeren van kieskringen is onderdeel geweest van de herziening van
het kiesstelsel in 1917. Het algemeen kiesrecht voor mannen alsmede het
afschaffen van de kiesdistricten maakten daar deel van uit. De kiesdistricten kozen aanvankelijk 100 afgevaardigden voor de Tweede Kamer;

1

Zie voor een overzicht van alle kieskringen: https://www.parlement.com/id/vh8lnhrp1wzz/
kieskringen.
B. Michel (2011) «Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief». In opdracht van de
Kiesraad, in het kader van: «studies en adviezen betreffende het kiesrecht en verkiezingen»
onder redactie van R. de Jong.
3
Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, 3. Dit advies is als bijlage bij deze
memorie van toelichting bijgevoegd. Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede
Kamer
2

kst-34247-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

1

ieder district leverde één afgevaardigde. Vanaf deze herziening werden de
afgevaardigden via een nieuw systeem van evenredige vertegenwoordiging gekozen. Om er evenwel voor te zorgen dat het idee van regionale
afvaardiging niet helemaal verloren ging, werden er kieskringen
ingesteld.4 Op deze manier beoogde de wetgever een zekere regionale
verbondenheid tussen kiezer en verkozene te behouden.5 Bovendien
zouden dergelijke regionale relaties te sterke machtsconcentraties bij de
centrale partijbesturen – mogelijk als gevolg van het eveneens in 1917
geïntroduceerde lijstenstelsel – moeten zien te voorkomen.6
Het maximaal aantal kandidaten per lijst per kieskring werd begrensd tot
10, dat wil zeggen dat elke partij per kieskring ten hoogste 10 kandidaten
op een lijst mocht plaatsen. Het resultaat van dit maximale aantal was dat
de meeste partijen in de verschillende kieskringen met verschillende
(regionale) kandidaten gingen optreden. Immers, overal 10 dezelfde
kandidaten was voor de meeste partijen waarschijnlijk een onvoldoende
aantal kandidaten om alle verkregen zetels in het parlement mee te
bezetten. Regionale spreiding van de kandidaten die uiteindelijk zitting
zouden gaan nemen in Den Haag werd op deze manier bevorderd.
«Bevorderd» daar het noch een wettelijke eis was dat kandidaten ook
daadwerkelijk uit de kieskring afkomstig moesten zijn waar zij op de lijst
stonden, noch het wettelijk verboden was dat de centrale partijbesturen
alsnog alle regionale lijsten zouden bepalen.7 Anders gezegd: het was
voortaan mogelijk maar niet verplicht om met verschillende lijsten uit te
komen.
Al snel, in 1923, werd het aantal kandidaten per lijst verhoogd naar 20.
Toen in 1956 het aantal Kamerzetels steeg van 100 naar 150 was dit
aanleiding om het maximaal aantal kandidaten per lijst te verhogen naar
30.8
Bij de algemene herziening van de Kieswet in 1989 werd door de regering
voorgesteld het aantal kandidaten per lijst te verhogen tot 45. De
oorspronkelijke functie van de beperking (regionale spreiding en
voorkomen van centralisme) was geen onderwerp meer van discussie.9
De grootste partijen wilden echter uitbreiding van de lijst tot 80 kandidaten. In het compromis werd de Kieswet zodanig gewijzigd, dat kleine
partijen 30 kandidaten mochten stellen, maar zittende partijen met meer
dan 15 zetels, mochten het dubbele van hun zetelaantal aan kandidaten op
de lijst zetten met een maximum van 80.10
De herziening van 1989 had onmiddellijk gevolg voor het effect dat het
kieskringensysteem had de op de daadwerkelijke samenstelling van de
Kamer. Bij de verkiezingen van 1989 (die nog vóór de Kieswetwijziging
plaatsvonden en waarbij er dus nog maar een beperkt aantal kandidaten
op een lijst geplaatst mochten worden) kwamen 135 van de 150 verkozen
verklaarde kandidaten niet voor in elke kieskring. In de verkiezingen in de
jaren daarna – waarbij partijen dus veel meer kandidaten op een lijst
mochten zetten – was dit gereduceerd tot nul of slechts enkele kandidaten.
In alle gevallen bleken die paar kandidaten alleen te worden gekozen
indien hun partij een buitengewoon forse winst had gemaakt.11
4

Van oorsprong waren er 18 kieskringen. Sedert 1985 is Flevoland toegevoegd als 19de kieskring.
Sedert 2012 zijn de BES-eilanden als 20ste kieskring toegevoegd.
5
«Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief», blz. 12.
6
Ibidem, blz. 12.
7
«Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief», blz. 12.
8
Ibidem, blz. 14.
9
Idem, blz. 14.
10
Idem, blz. 15.
11
Idem, blz. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

2

In 2009 was er opnieuw sprake van aanpassing van de Kieswet.12 Het
aantal kandidaten werd na de wetswijziging verhoogd tot 50 voor zowel
kleine als nieuwe partijen, en zittende partijen met meer dan 15 zetels
mochten altijd 80 kandidaten stellen.
3. Overbodig
Afschaffing van de kieskringen – het beoogde doel van dit initiatiefwetsvoorstel – wordt ingegeven vanuit verschillende invalshoeken. Allereerst
zijn de kieskringen overbodig geworden. In de praktijk hebben zij geen
betekenis meer.13 Immers, bij nagenoeg alle verkiezingen sinds het begin
van de 21ste eeuw hebben de participerende politieke partijen met
gelijkluidende of met onderling nauwelijks afwijkende lijsten deelgenomen.14 Zoals eerder reeds is gezegd kunnen partijen niet gedwongen
maar slechts gestimuleerd worden tot het inleveren van verschillende
lijsten. Als partijen er vervolgens gedurende langere tijd géén of amper
gebruik van maken, kan men zich afvragen in hoeverre kieskringen nog
nut of bestaansrecht hebben.
Dat het inleveren van regionaal verschillende kandidatenlijsten uit de
gratie is geraakt is overigens logisch verklaarbaar: het spreiden van
kandidaten over meerdere lijsten om voldoende kandidaten beschikbaar
te hebben is vandaag de dag niet meer nodig door de huidige ruime
bepalingen voor het maximum aantal kandidaten. Op de hedendaagse
lange lijsten kunnen ook voldoende regionale kandidaten een plaats
vinden. Politieke partijen hebben daardoor eenvoudigweg geen behoefte
meer aan het bestaan van kieskringen.15 Door het telkens verhogen van
het maximum aantal kandidaten per lijst is tegenwoordig geen enkele
partij meer gedwongen regionaal verschillende lijsten in te dienen.
Een ander argument waarom de kieskringen eveneens als overbodig
betiteld kunnen worden is het gegeven dat «de wereld de laatste decennia
een stuk kleiner is geworden» – ook voor de Nederlandse burgers. Zij zijn
vandaag de dag goed bekend met de landelijke politieke kopstukken. Het
idee dat er een lokale afgevaardigde naar Den Haag gestuurd moet
worden is een achterhaald concept. Landelijke kandidaten worden in
toenemende mate beschouwd als vertegenwoordigers van de gehele
Nederlandse bevolking en niet slechts uitsluitend van een beperkt
regionaal gedefinieerd deel daarvan. Een constatering die wat betreft de
verkiezingen voor de Eerste en Tweede Kamer ook strookt met artikel 50
van de Grondwet waarin wordt gesteld dat de Staten-Generaal het gehele
Nederlandse volk vertegenwoordigen.
4. Neveneffecten
Daarnaast zorgen kieskringen voor enkele ongewenste neveneffecten. Zo
kan het bestaan van kieskringen tot verwarring leiden bij de kiezer.16
Kiezers beseffen niet dat de stembiljetten per kieskring kunnen
verschillen. De Fries die met zijn kiezerspas gaat stemmen in Groningen,
komt er pas in het stemlokaal achter dat hij niet op zijn lokale Friese
kandidaat kan stemmen. Een dergelijke anomalie leidt tot grote onduide12

De Volkskrant «Kamer wil snelle groei PVV niet dwarsbomen», 3 juni 2009. De mogelijkheid
bestond dat de PVV zodanig zou groeien dat het aantal van 30 kandidaten voor een gelijkluidende lijst in Nederland niet meer voldoende was om alle zetels mee te bezetten. De PVV
dreigde naar eigen zeggen «slachtoffer te worden van oude regels». CDA, PvdA, SP en de VVD
waren bereid dit mogelijke obstakel voor de PVV uit de weg te ruimen.
13
Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 2.
14
Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 2.
15
Ibidem, 2. Zie ook Kiesraad advies d.d. 21 januari 2011, nr. 2011-0000001212.
16
Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

3

lijkheid in het kiesproces. Het is voor kiezers duidelijker en overzichtelijker
wanneer in het hele land dezelfde lijsten gelden.
Daarenboven komt nog het gegeven dat het hanteren van verschillende
kandidatenlijsten voor de verschillende kieskringen ook misleidend kan
zijn.17 Dit is vooral het geval wanneer een zelfstandige lijst in één of
slechts in enkele kieskringen wordt gebruikt. In de praktijk betekent dit
namelijk dat de kandidaten die op díe lijst staan nagenoeg kansloos zijn.
Sterker nog: wat betreft de 20ste kieskring – de BES-eilanden – is dit per
definitie het geval, simpelweg omdat in deze kieskring het totaal aantal
kiezers lager is dan de te verwachten kiesdeler. Er wonen aldaar eenvoudigweg te weinig kiezers om ooit eigenstandig een kandidaat aan een
zetel te helpen ook al zou deze kandidaat alle stemmen binnen die
kieskring vergaren.18 Als een partij een plaatselijk bekende eilandbewoner
op een hoge plaats op de regionale lijst zet, dan suggereert dit voor de
kiezer op de BES dat de kandidaat een reële kans maakt daadwerkelijk
verkozen te worden. Maar als deze kandidaat nergens anders in
Nederland verkiesbaar is, dan maakt hij geen enkele kans.
In het verlengde hiervan ligt de problematiek rondom het fenomeen van
«lijstduwers» en het feit dat kieskringen hun aantal potentieel zouden
kunnen opstuwen. Politieke partijen kunnen momenteel desgewenst in de
verschillende kieskringen verschillende lijstduwers kandidaat stellen.
Lijstduwers zijn (bekende) kandidaten waarvan verwacht wordt dat deze
stemmen zullen trekken maar die over het algemeen niet voornemens zijn
uiteindelijk zitting te nemen. Een dergelijke uitwerking is op zichzelf
discutabel, aangezien de kandidatuur voor politieke functies zoals het
Kamerlidmaatschap een serieuze aangelegenheid is. Voor het democratische, transparante gehalte van het kiesstelsel is het belangrijk dat
politieke partijen hun taak als «werving- en selectiebureau» voor
potentieel geschikte en bereidwillige kandidaten serieus nemen. Zij
dienen goed te onderzoeken of hun kandidaten zowel capabel als
daadwerkelijk genegen zijn om plaats te nemen in het parlement. Hoe
meer lijsten er mogelijk zijn – mede als gevolg van kieskringen – hoe vaker
een dergelijk ongewenste kandidaatstelling mogelijk is.
Een volgend probleem rondom het bestaan van kieskringen spitst zich toe
op het fenomeen van «meervoudig verkozen kandidaten». Dit
verschijnsel, waarbij kandidaten op grond van het aantal verkregen
stemmen op meer regionale of gelijkluidende lijsten – en derhalve
meerdere malen tijdens één verkiezing – verkozen zijn, is in de praktijk
meer regel dan uitzondering geworden.19 Echter, tegelijkertijd is een
dergelijke uitslag uiteraard ook onmogelijk uitvoerbaar: één kandidaat kan
niet meer dan één zetel bezetten.20 Als aan een kandidaat meerdere zetels
zijn toegekend, dan zal hij uiteindelijk de zetel bezetten binnen de
kieskring waar hij de meeste stemmen heeft behaald. De andere hem
toekomende zetels geeft hij dan door aan andere kandidaten van dezelfde
politieke partij. Wat volgt is een complex en onnavolgbaar «doorschuifsysteem»; een systeem waarin de kiezer het zicht op het effect van de
door hem uitgebrachte stem verliest; een systeem dat aldus allesbehalve
transparant is voor de kiezer; een systeem dat alleen om deze reden al
onwenselijk is.

17

Ibidem, blz. 3.
Het aantal inwoners is ongeveer een derde van het aantal benodigde stemmen voor een
(nationale) zetel.
19
«Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief», blz. 23.
20
«Ibidem, blz. 22.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

4

Bovendien kan als gevolg van het kieskringenstelsel een stem op een
bepaalde kandidaat in een bepaalde kieskring heel andere – geheel
ongewenste – gevolgen hebben. Zorgvuldig opgebouwde lijstvolgordes
worden door het doorschuifsysteem doorbroken.21 Het valt bij verkiezingsdeelname met verschillende lijsten van tevoren immers niet in te
schatten hoeveel zetels de verschillende lijsten zullen binnenhalen. In het
verlengde hiervan ligt het probleem dat het bestaan van kieskringen kan
leiden tot een onrechtvaardige zetelverdeling. In eerste instantie behoren
stemmen op een individuele kandidaat slechts invloed op de zeteltoekenning te hebben als zij zo groot in aantal zijn dat de kandidaat hierdoor
de voorkeursdrempel haalt. De wens van de kiezer heeft dan direct
invloed op de vraag welke kandidaten namens de partij zitting nemen.
Maar als gevolg van het doorschuifsysteem kunnen voorkeurstemmen op
een kandidaat feitelijk ook invloed op de zeteltoekenning hebben indien
hun aantal ver onder de voorkeursdrempel blijft, simpelweg omdat ze in
een andere kieskring zijn uitgebracht.22
Het onderstaande voorbeeld verduidelijkt dit:
Stel, partij X heeft 2 zetels gehaald: één in Friesland en één in Groningen.
De 2 zetels van Partij X
Kieskring Friesland (1 zetel)

Kieskring Groningen (1 zetel)

Piet:
Carolien:

Piet:
Heidi:

1.100 stemmen
500 stemmen

1.000 stemmen
100 stemmen

Gekozen zijn: Piet (in kieskring Friesland, omdat hij daar de meeste
stemmen had) en Heidi (in kieskring Groningen, omdat Piet al was
gekozen in Friesland). In dit geval wordt Carolien dus niet gekozen,
ondanks dat zij meer stemmen heeft dan Heidi. Zo’n 200 kiezers van
Carolien hadden beter met een kiezerspas in Groningen kunnen stemmen
op Piet. Dan was namelijk Piet met 1.200 stemmen gekozen in kieskring
Groningen, en zou Carolien met 300 stemmen zijn gekozen in kieskring
Friesland. Het effect van het bestaan van kieskringen kan aldus bijzonder
onrechtvaardige uitkomsten opleveren: diegene die minder stemmen
heeft vergaard wordt als gevolg van het doorschuifsysteem tóch een zetel
toebedeeld. Of omgekeerd: diegene die meer stemmen heeft behaald
loopt als gevolg van dit systeem zijn zetel mis. Bovendien is het mogelijk
dat slechts een heel beperkt aantal voorkeursstemmen dat zogezegd in
«de verkeerde kieskring» is uitgebracht – een haast verwaarloosbaar
aantal op het totaal van stemmen dat op een partij wordt uitgebracht –
kan beslissen welke kandidaten een zetel behalen. Wie dat uiteindelijk zijn,
hoeft daarbij helemaal niets van doen te hebben met de wil van de kiezer.
Het resultaat kan zelfs aantoonbaar in strijd zijn met die wil.23 Een
dergelijke onrechtvaardige uitkomst valt moeilijk aan de kiezer uit te
leggen.
Een volgend neveneffect van de kieskringen is de administratieve
rompslomp die deze genereren. De mogelijkheid om verschillende
kandidatenlijsten in te kunnen leveren betekent meer papierwerk, en dat
terwijl de overheid al jaren probeert de bureaucratische systemen binnen
het overheidsapparaat te verminderen. Bovendien vergemakkelijkt en
vereenvoudigt het ontbreken van kieskringen het stemmen tellen: immers,
minder lijsten betekent vanzelfsprekend een minder ingewikkeld
21

Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 3.
«Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief», blz. 34.
23
Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief», blz. 34.
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

5

telproces. De kans op fouten tijdens het tellen van de stemmen – met
name tijdens de aggregatie van stemmen door het centraal stembureau –
wordt zo ook als vanzelf minder. Dit komt de betrouwbaarheid van het
verkiezingsproces ten goede.
Administratieve rompslomp is er ook zeker voor nieuwe politieke partijen
die zich op weg naar verkiezingsdeelname door de kieskringen geconfronteerd zien met administratieve hordes. Om mee te mogen doen aan de
verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn zij binnen het huidige systeem
namelijk genoodzaakt om de benodigde ondersteuningsverklaringen
verspreid over het hele land te verzamelen. Dit initiatiefwetsvoorstel wil
niet tornen aan het aantal ondersteuningsverklaringen dat noodzakelijk is
voor verkiezingsdeelname. Kandidaatstelling moet niet lichtzinnig kunnen
plaatsvinden. In die hoedanigheid is het dan ook een verbetering te
noemen dat een consequentie van dit initiatiefwetsvoorstel is dat men
voortaan ook voor Europese verkiezingen 580 ondersteuningsverklaringen
in plaats van slechts de huidige 30 stuks verzamelen moet.24 Het is echter
merkwaardig om te verlangen dat dergelijke verklaringen precies
gelijkmatig over het hele kiesgebied – dus in heel Nederland overal
evenveel – worden verkregen. Een politieke partij dient door voldoende
Nederlandse ingezetenen ondersteund te worden. Het is echter irrelevant
– ook met het oog op de al eerder geconstateerde veranderde relatie
tussen kiezer en landelijke kandidaat – waar deze ingezetenen precies
wonen. Dat omgekeerd een nieuwe partij hierdoor mogelijkerwijs slechts
in een beperkt deel van Nederland haar steunverklaringen verzamelt,
vormt om dezelfde reden evenzeer geen democratisch probleem. Het al
dan niet deelnemen aan algemene verkiezingen zou niet van dergelijke
bureaucratische maatregelen afhankelijk mogen zijn.
De mogelijkheid bestaat dat door het afschaffen van de kieskringen de
zichtbaarheid van landelijke politieke partijen op de BES-eilanden negatief
wordt beïnvloed. Deze partijen zouden hierdoor in de verleiding kunnen
komen om de BES-eilanden voortaan te negeren. Dit is echter een
probleem dat via een andere weg – die buiten dit initiatiefwetsvoorstel
valt – dient te worden opgelost. Het is oneigenlijk om de systematiek van
de Kieswet te gebruiken om de bovenstaande zichtbaarheid te vergroten;
daarvoor is de Kieswet simpelweg niet bedoeld.
5. Technische terminologie
Ten slotte zal afschaffing van de kieskringen ervoor zorgen dat er een
palet aan technische (en daardoor weinig transparante) terminologie uit
de kieswet zal verdwijnen; frases en woorden zoals:
– «stellen gelijkluidende lijsten»
– «lijstengroepen»
– «een op zichzelf staande lijst»
– «moederlijsten»

24

Zulks is ook eerder door de Kiesraad geadviseerd, zie Kiesraad advies d.d. 21 januari 2011, nr.
2011-0000001212, en 24 juli 2014, nr. 2014-0000355197.
Voor de Europese verkiezingen zijn thans 30 ondersteuningsverklaringen benodigd, voor
gemeenteverkiezingen is dat afhankelijk van de omvang van de gemeenteraad, 10 (bij < 19
raadsleden), 20 (bij >19 en <39 raadsleden en BES) of 30 (bij 39+ raadsleden). Dit blijft
onveranderd.
Voor de Tweede Kamer- en provinciale statenverkiezing wordt een nieuw aantal ondersteuningsverklaringen vastgesteld. Voor de verkiezing van de Tweede Kamer is dit aantal
vastgesteld op 580 ondersteuningsverklaringen. Dit betreft het aantal verklaringen dat een
partij voorheen moest inleveren om in alle 20 kieskringen deel te nemen aan de verkiezing.
Voor de verkiezing van de leden van provinciale staten is dit aantal vastgesteld op 50
ondersteuningsverklaringen. Dit betreft het aantal verklaringen dat een partij gemiddeld moest
inleveren om in een provincie deel te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

6

–
–

«provinciale staten van een provincie die één kieskring vormt»
«provinciale staten van een provincie die uit meer dan één kieskring
bestaat»
– «de «kieskringen»-tabel»
– «kandidatenlijsten, ingeleverd in verschillende kieskringen»
Het resultaat is een heldere, eenvoudigere kieswet.25
6. De praktijk
Los van deze neveneffecten is het bestaan van kieskringen ook vanuit nog
een ander perspectief opmerkelijk. Allereerst zien we op provinciaal
gebied een ontwikkeling die contrair is aan het opdelen van de provincies
in verschillende kieskringen. Het totaal aantal Statenleden is immers sinds
2007 sterk verminderd.26 De mogelijkheid om met verschillende kandidatenlijsten binnen één provincie uit te komen, zodat er een keuze gemaakt
kan worden uit méér regionale kandidaten, is nutteloos geworden omdat
er simpelweg minder stoeltjes te vergeven zijn. Voor de Provinciale
Statenverkiezingen is het aldus overbodig om met kieskringen te werken.
Ten slotte is de situatie waarin Nederland als één kieskring fungeert allang
een bekende én goed functionerende praktijk: bij Europese verkiezingen
kent Nederland geen kieskringen en worden er slechts enkelvoudige
lijsten van alle deelnemende partijen ingediend. Nederland beslaat binnen
deze verkiezingen slechts één deel van het totale Europese kiesgebied.
Men zou hierdoor het idee kunnen opvatten dat deze situatie te vergelijken valt met de positie van provincies tijdens Tweede Kamerverkiezingen. Deze vergelijking loopt echter mank. Kern van het kieskringenstelsel is dat de uitslag landelijk wordt berekend, maar dat zetels per
kieskring worden opgevuld. Op Europees niveau is er geen sprake van
kieskringen maar van een meervoudig districtenstelsel. Er is geen sprake
van een algemene uitslag op Europees niveau. Ieder district vaardigt zijn
eigen volksvertegenwoordigers af, waarbij Nederland 26 districtenzetels
heeft. Anders gezegd: tijdens Europese verkiezingen stemmen Nederlandse burgers weliswaar voor de zetelverdeling van een grotere entiteit –
het Europese parlement – maar dat doen ze via nationale partijen die
enkel het Nederlandse aandeel in het Europese parlement onderling te
verdelen hebben, te weten 26 zetels.
7. Voorstel
Dit initiatiefwetsvoorstel gaat uit van het laten vervallen van het systeem
van kieskringen. Het gebied voor het indienen van een kandidatenlijst bij
verkiezingen wordt dan gevormd door de bestuurlijke grenzen van die
verkiezingen. Voor Europese en Tweede Kamerverkiezingen gelden de
landsgrenzen (incl. BES-eilanden); Nederland wordt voor deze verkiezingen als het ware één kieskring. Voor provinciale statenverkiezingen,
gemeenteraadsverkiezingen en waterschapsverkiezingen, gelden
vervolgens de respectievelijke grenzen van de onderscheidenlijke
provincies, gemeenten en waterschappen.

25

Een korte opmerking ter afsluiting: de hierboven opgesomde neveneffecten zullen
waarschijnlijk marginaal optreden want er wordt immers weinig gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om in de verschillende kieskringen met verschillende lijsten uit te komen. Dat
laat onverlet dat het probleem van de neveneffecten onverminderd blijft voortbestaan zolang
de kieskringen nog bestaan. Deze neveneffecten kunnen nog steeds voorkomen omdat ze
wettelijk zijn toegestaan; een hoogst ongewenste situatie.
26
In 2003: 764 en in 2015: 570, ongeveer 25% minder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

7

Voor de verkiezingen van de Eerste Kamer geldt dat Nederland formeel
niet is opgedeeld in kieskringen, maar dat kandidatenlijsten voor één of
meerdere provincies kunnen worden ingediend. Dit komt feitelijk neer op
12 kieskringen.27 Ook deze aparte lijsten per provincie worden met dit
wetsvoorstel afgeschaft met als gevolg dat voortaan de grens van het
Europese deel van Nederland – alle provincies tezamen – als grens van
het kiesgebied fungeert. Hoewel enkele argumenten, zoals deze eerder in
deze memorie van toelichting zijn opgesomd, niet specifiek gelden voor
de Eerste Kamerverkiezingen, is er toch voldoende reden om – in lijn met
het advies van de Kiesraad – tot afschaffing van deze verschillende lijsten
over te gaan.28 Ook voor deze verkiezingen geldt volgens de Kiesraad
namelijk dat het element van een band tussen Eerste Kamerleden en de
afzonderlijke provincies die voor hun verkiezingen zorgen, in de loop der
jaren op de achtergrond is geraakt.29 In de praktijk is de kandidaatstelling
voor de Eerste Kamerverkiezingen reeds lang een zaak van de landelijke
partijorganen en worden Eerste Kamerleden al geruime tijd als vertegenwoordigers van de gehele bevolking gezien.30 Bovendien geldt ook voor
deze verkiezingen dat politieke partijen al geruime tijd geen gebruik
hebben gemaakt van de mogelijkheid tot het indienen van verschillende
lijsten per provincie.31 Doordat op de eenduidige lijst per partij regionale
spreiding van kandidaten plaatsvindt, worden de kiezers voor de Eerste
Kamer – de Statenleden – in staat gesteld voorkeursstemmen uit te
brengen.
8. Draagvlak
Dit voorstel ligt in lijn met de conclusies die voortvloeien uit het rapport
van de Kiesraad «Studies en adviezen betreffende het kiesrecht en
verkiezingen: Kieskringen» uit 2011, evenals uit een Kiesraadadvies uit
datzelfde jaar.32 Ook uit het advies dat de Kiesraad specifiek in het kader
van dit initiatiefwetsvoorstel heeft uitgebracht, volgt een vergelijkbare
conclusie.33 Hierin valt te lezen dat er volgens de Kiesraad «zwaarwegende argumenten zijn die pleiten voor afschaffing van de kieskringen».34
Ook de Afdeling advisering van de Raad van State onderkent dat «er
aanleiding is om de noodzaak van een indeling in kieskringen opnieuw te
bezien als gevolg van de verruiming van het aantal kandidaten dat op een
lijst mag staan én het gegeven dat politieke partijen om die reden geen
gebruik meer maken van regionaal verschillende lijsten».35
9. Uitvoering
Teneinde de kieswettelijke taak bij de toekomstige Tweede Kamerverkiezingen in de nieuwe situatie te kunnen uitvoeren worden dertien
provinciale hoofdstembureaus (waaronder één voor de BES-eilanden)
ingesteld, in plaats van de huidige twintig hoofdstembureaus per
kieskring. Deze krijgen – net als nu – als taak de uitslagen van de
27

Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 4.
Ibidem, blz. 4; maar ook: advies Afdeling advisering van de Raad van State d.d. 30 juli 2015,
Kamerstukken II 2015/16, 34 247, nr. 4, blz. 1.
29
Kiesraad advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 4.
30
Ibidem, 4. Zie ook: D. J. Elzinga, H. R. B. M. Kummeling & J. Schipper-Spanninga (2012) Het
Nederlandse Kiesrecht (Deventer), blz. 233.
31
Advies Afdeling advisering van de Raad van State d.d. 30 juli 2015, Kamerstukken II 2015/16,
34 247, nr. 4, blz. 2.
32
«Kieskringen; ontwikkeling-werkwijze-alternatief» en Kiesraad advies d.d. 21 januari 2011, nr.
2011-0000001212.
33
Kiesraad, advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208.
34
Ibidem, blz. 1; zie ook: Kiesraad, advies d.d. 21 januari 2011, nr. 2011-0000001212.
35
Advies Afdeling advisering van de Raad van State d.d. 30 juli 2015, Kamerstukken II 2015/16,
34 247, nr. 4, blz. 1.
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

8

gemeenten te aggregeren en door te geven aan het centrale stembureau.
Dergelijke hoofdstembureaus zullen gevestigd zijn in de gemeente waar
de vergadering van de provinciale staten wordt gehouden. Elk provinciaal
hoofdstembureau telt vijf leden, van wie er één voorzitter en één
plaatsvervangend voorzitter is.36
De bovengenoemde vermindering van het aantal hoofdstembureaus van
20 naar 13 is ook uitvoerbaar. De Kiesraad heeft hiervoor navraag
gedaan.37 De (financiële) middelen die vrij komen vanwege het verminderde aantal hoofdstembureaus zijn beschikbaar om de eventuele extra
werkzaamheden van hoofdstembureaus te realiseren en te financieren.
10. Constitutionele toets
Dit initiatiefwetsvoorstel is in overeenstemming met de Nederlandse
Grondwet. Artikel 4 van deze Grondwet stelt dat iedere Nederlander
gelijkelijk recht heeft de leden van algemeen vertegenwoordigende
organen te verkiezen alsmede tot lid van deze organen te worden
verkozen, behoudens bij de wet gestelde beperkingen en uitzonderingen.
Dit initiatiefwetsvoorstel belemmert de mogelijkheid van de kiezer om te
kiezen niet. Ook wordt de mogelijkheid om gekozen te worden door dit
initiatiefwetsvoorstel niet beperkt. De artikelen 53 en 54 stellen dat leden
van de beide Kamers worden gekozen op grondslag van evenredige
vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen en dat deze
worden gekozen door Nederlanders die de leeftijd van achttien jaar
hebben bereikt, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen ten
aanzien van Nederlanders die geen ingezetenen zijn. Het initiatiefwetsvoorstel doet geen afbreuk aan deze artikelen.
11. Financiën
De financiële consequenties van dit initiatiefwetsvoorstel zijn positief. De
administratieve en personele lasten voor indiening van kandidatenlijsten
zullen door een kiesstelsel zónder kieskringen verminderen. Dit effect zal
plaatsvinden bij de gemeenten die nu centraal stembureau per kieskring
zijn. Daarnaast zullen de kosten voor de verkiezingen voor de Tweede
Kamer en die voor provinciale staten in de provincies met meerdere
kieskringen verlaagd worden doordat er geen verschillende stembiljetten
meer zullen zijn. Dit voordeel geldt idem dito voor de door de gemeenten
ter informatie aan het adres van de kiezers te verspreiden kandidatenlijsten (Kiesbesluit art. J1, lid1).
ARTIKELSGEWIJS DEEL
Artikel I
Onderdelen A en B (opschrift hoofdstuk E en paragraaf 1)
Bij verkiezingen wordt niet langer gebruik gemaakt van kieskringen,
waardoor deze paragraaf kan vervallen.
Onderdelen C tot en met E (de artikelen E 5, E 6 en E 11)
Hoewel de kieskringen worden afgeschaft, wordt naar aanleiding van een
advies van de Kiesraad voorgesteld om de rol van hoofdstembureaus bij
de berekening van de verkiezingsuitslag te behouden. De hoofdstembureaus aggregeren de verkiezingsuitslag voor hun verkiezingsgebied, en
36
37

Kiesraad, advies d.d. 16 november 2015, nr. 2015-0000635208, blz. 4.
Ibidem, blz. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

9

geven deze uitslag door aan het centraal stembureau. Daarmee is de
uitvoering bij het vaststellen van de verkiezingsuitslag gediend.
In dit verband hoeft overigens niet te worden aangesloten bij een indeling
in kieskringen, aangezien de toewijzing van zetels niet meer per kieskring,
maar landelijk geschiedt. Daardoor kan een meer logische opzet worden
gevolgd, namelijk een indeling in provincies. Voor de verkiezing van de
leden van de Tweede Kamer wordt per provincie één hoofdstembureau
ingesteld die de aantallen stemmen voor zijn provincie optelt en doorgeeft
aan het centraal stembureau. Voor de verkiezing van de leden van
provinciale staten is er daardoor, net als bij waterschaps- en gemeenteraadsverkiezingen, slechts één hoofdstembureau dat tevens fungeert als
centraal stembureau.
Onderdeel F (artikel H 2)
Artikel H 2 vervalt omdat de kieskringen worden afgeschaft. Daardoor
wordt op de kandidatenlijst niet meer vermeld voor welke kieskringen zij
wordt ingeleverd, maar geldt de kandidatenlijst voor het gehele
verkiezingsgebied.
Onderdeel G (artikel H 4)
In artikel H 4, eerste lid, wordt het aantal ondersteuningsverklaringen
vastgesteld dat een politieke groepering bij zijn kandidatenlijst moet
inleveren, indien deze daartoe verplicht is.
In de huidige Kieswet is, bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer en
voor provinciale staten met meer dan één kieskring, geregeld dat er dertig
ondersteuningsverklaringen moeten worden ingeleverd voor elke
kieskring waarvoor de lijst wordt ingeleverd, met uitzondering van
kieskring 20 (Bonaire), waarvoor tien ondersteuningsverklaringen zijn
vereist. Deze verklaring kan worden afgelegd door personen die binnen de
kieskring waarvoor de lijst geldt, als kiezer zijn geregistreerd.
Vanwege het afschaffen van de kieskringen wordt de huidige regeling op
twee punten gewijzigd. Ten eerste wordt een nieuw aantal ondersteuningsverklaringen vastgesteld voor de Tweede Kamer- en provinciale
statenverkiezingen. Voor de verkiezing van de Tweede Kamer is dit aantal
vastgesteld op 580 ondersteuningsverklaringen. Dit is gelijk aan het aantal
verklaringen dat een partij voorheen moest inleveren om in alle 20
kieskringen deel te nemen aan een verkiezing. Voor de verkiezing van de
leden van provinciale staten is dit aantal vastgesteld op 50 ondersteuningsverklaringen. Dit betreft het aantal verklaringen dat een partij
gemiddeld moest inleveren om in een provincie deel te nemen. Ten
tweede is, vanwege het wegvallen van de kieskringen, geregeld dat een
ondersteuningsverklaring kan worden afgelegd door personen die als
kiezer zijn geregistreerd voor de desbetreffende verkiezing. Een onderscheid naar kieskring vervalt dus.
Onderdeel H (artikel H 6)
Artikel H 6 is redactioneel gewijzigd vanwege het afschaffen van de
kieskringen.
Onderdelen I en J (artikelen H 7 en H 9)
Het afschaffen van de kieskringen heeft tot gevolg dat een kandidaat maar
op één lijst kan voorkomen. Derhalve is de redactie van artikel H 9
gewijzigd en kan artikel H 10, eerste lid, tweede volzin, vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

10

Onderdelen K tot en met N (artikelen H 10a tot en met H 13)
Artikel H10a vervalt vanwege het afschaffen van de kieskringen. Artikel H
10a regelde dat een politieke groepering, indien deze in de verschillende
kieskringen verschillende kandidatenlijsten inleverde, een zogenaamde
«moederlijst» kon inleveren. Een moederlijst bepaalde – als een partij per
kieskring verschillende lijsten heeft ingeleverd – in welke volgorde
kandidaten eventueel benoemd dienden te worden. Dat was overigens
geen garantie, omdat individuele kandidaten niet verplicht waren zich te
conformeren aan de moederlijst. En áls zij zich daar aan hadden geconformeerd, dan konden die kandidaten op elk moment daarvan afstand
nemen. In een eerder advies bepleitte ook de Kiesraad om de moederlijst
af te schaffen, omdat dit afbreuk doet aan het uitgangspunt van transparantie, en sinds de invoering van de moederlijst er door geen enkele
politieke groepering gebruik van is gemaakt. Nu de kieskringen worden
afgeschaft is er ook geen aanleiding meer voor het gebruik van een
moederlijst.
Artikel H 11 stelde de relatie tussen de lijsten van een politieke groepering
vast, als een politieke groepering in de verschillende kieskringen een
kandidatenlijst inleverde. Deze bepaling kan vervallen. Verder is de
redactie van de artikelen H 12 en H 13 gewijzigd in verband met het
afschaffen van de kieskringen.
Onderdeel O (artikel I 1)
Vanwege het afschaffen van de kieskringen onderzoekt het centraal
stembureau de kandidatenlijsten voor het gehele gebied waar de
verkiezing wordt gehouden. Daarbij is het niet langer nodig dat het
centraal stembureau een afschrift van de kandidatenlijsten per kieskring
rondstuurt naar de hoofdstembureaus. Op grond van artikel I 3 ligt een
afschrift van de ingeleverde kandidatenlijsten ter inzage bij het centraal
stembureau.
Onderdelen P, R, S, T, U en Y (artikelen I 2, I 4 tot en met I 8 en I 17)
De redactie van deze artikelen is aangepast vanwege het afschaffen van
de kieskringen.
Onderdeel Q (artikel I 3)
De terinzagelegging van de ingeleverde kandidatenlijsten geschiedt bij het
centraal stembureau. Vanwege het afschaffen van de kieskringen hoeft dat
niet meer voor iedere kieskring te gebeuren bij het hoofdstembureau.
Onderdeel V (artikel I 10)
Het vierde lid van artikel I 10 kan vervallen vanwege het afschaffen van de
kieskringen. Voor een lijstencombinatie is het niet meer vereist dat in alle
kieskringen een lijst is ingediend waarop de lijstencombinatie betrekking
heeft. Elke lijst wordt nu namelijk voor het gehele verkiezingsgebied
ingeleverd.
Onderdelen W en X (artikelen I 13 en I 14)
Deze artikelen worden gewijzigd doordat, vanwege het afschaffen van de
kieskringen, de figuren «lijstengroep» en «stel gelijkluidende lijsten» niet
meer voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

11

Onderdeel Z (Artikel J 2)
Vanwege het afschaffen van de kieskringen geschiedt de stemming voor
het gehele verkiezingsgebied over dezelfde kandidaten en kandidatenlijsten.
Onderdeel AA (artikel J 20)
De redactie van dit artikel is aangepast vanwege het afschaffen van de
kieskringen.
Onderdeel AB (artikel O 1)
In artikel O 1 vervalt het onderscheid tussen provinciale staten met één of
met meer kieskringen, nu door dit wetsvoorstel de kieskringen worden
afgeschaft. De huidige regeling dat de hoofdstembureaus bij de gecombineerde staten- en waterschapsverkiezingen pas op maandag bijeenkomen
in plaats van op vrijdag blijft overeind. Deze regeling is recent ingevoerd
met als doel om bij gecombineerde verkiezingen de gemeenten meer tijd
te geven voor het vaststellen van de uitslag.38
Onderdeel AC (artikel O 2)
Met het afschaffen van de kieskringen is het voor de berekening van de
uitslag niet meer nodig om per kieskring een stemcijfer vast te stellen.
Onderdelen AD en AM (artikelen O 3, O 4, O 5, P 1 en P 26)
De redactie van deze artikelen is aangepast vanwege het afschaffen van
de kieskringen.
Onderdelen AE tot en met AL (artikelen P 2, P 3, P 12, P 13, P 15, P 16, P
17, P 18 en P 19)
Vanwege het afschaffen van de kieskringen bestaan de figuren «lijstengroep» en «een stel gelijkluidende lijsten» niet meer. Bij de berekening
van de verkiezingsuitslag hoeft daarmee dus geen rekening meer te
worden gehouden.
Aldus is artikel P 2 zo gewijzigd, dat het totaal aantal stemmen dat op een
lijst is uitgebracht het stemcijfer wordt genoemd. De artikelen P 3 en P 12
vervallen, omdat niet meer voor iedere lijstengroep wordt berekend hoe
de behaalde zetels over de kieskringen worden verdeeld.
Voor de toewijzing van zetels aan de kandidaten kunnen in de artikelen P
15 tot en met P 19 de onderdelen worden geschrapt die zien op de
toewijzing van zetels binnen lijstengroepen (dus per kieskring), en op de
werking van de voorkeursdrempel daarbij.
Onderdelen AN en AO (artikelen R 1 en R 2)
Deze artikelen worden gewijzigd omdat bij de Eerste Kamerverkiezing de
kieskringen worden afgeschaft. Daardoor wordt op de kandidatenlijst niet
meer vermeld voor welke provincies (kieskringen) zij wordt ingeleverd,
maar geldt de kandidatenlijst voor het hele land.
Onderdeel AP (artikel R 4)
Dit artikel wordt redactioneel gewijzigd vanwege het afschaffen van de
kieskringen.
38

Kamerstukken II 2013/14, 33 719, nr. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

12

Onderdelen AQ en AR (artikelen R 5 en R 8)
Het afschaffen van de provincies als kieskring heeft tot gevolg dat elke lijst
voortaan voor het hele land wordt ingediend. Daardoor wordt artikel R 5
geredigeerd zodat een kandidaat slechts op één lijst mag voorkomen.
Onderdeel AS (R 9a en R 10)
De artikelen R 9a en R 10 vervallen vanwege het afschaffen van de
provincies als kieskring. Artikel R 9a regelde dat een politieke groepering,
indien deze in de provincies verschillende kandidatenlijsten inleverde, een
zogenaamde «moederlijst» kon inleveren. Indien een politieke groepering
in de provincies verschillende kandidatenlijsten inleverde, stelde artikel R
10 de relatie tussen deze lijsten vast. Voor een nadere toelichting wordt
verwezen naar de (overeenkomstige) wijziging van de artikelen H 10a en H
11).
Onderdelen AT tot en met BA (S 1, S 2, S 3, S 4, S 6, S 11, S 12, S 13)
Deze artikelen zijn gewijzigd vanwege het afschaffen van de provincies als
kieskringen. Een lijst wordt niet langer ingeleverd voor een provincie,
maar voor het gehele land.
Onderdelen BB en BC (artikelen T 2 en T 3)
Nu in het onderhavige wetsvoorstel is opgenomen dat het stembiljet voor
het gehele land geldt, wordt voorgesteld om voortaan de handtekening
van de voorzitter van het centraal stembureau op de stembiljetten te
zetten, in plaats van de handtekening van de voorzitter van de staten.
Onderdeel BD (artikel T 10)
Met het afschaffen van de provincies als kieskring is het voor de
berekening van de uitslag niet meer nodig om voor iedere provincie een
stemcijfer vast te stellen.
Onderdelen BE tot en met BI (artikelen U 3, U 4 en U 5, U 12, U 13, U 14 en
U 15)
De artikelen U 3, U 4 en U 14 worden gewijzigd, en de artikelen U 5, U 12,
U 13 en U 14 vervallen, vanwege het afschaffen van de provincies als
kieskring.
Op basis van de artikelen U 3 en U 4 wordt voor het vaststellen van de
uitslag door het centraal stembureau allereerst per provincie het aantal op
iedere kandidaat uitgebrachte stemmen vermenigvuldigd met de voor die
provincie geldende stemwaarde. Vervolgens telt het voor iedere kandidaat
de uitkomsten daarvan in de verschillende provincies bij elkaar op. Tot
slot telt het centraal stembureau voor iedere lijst de totalen van elke
kandidaat van die lijst bij elkaar op. De uitkomst daarvan wordt het
stemcijfer van de lijst genoemd.
De artikelen U 5, U 12 en U 13 vervallen omdat de figuren «lijstengroep»
en «stel gelijkluidende lijsten» niet langer bestaan. De wijziging van artikel
U 14 en U 15 is van wetstechnische aard, vanwege het vervallen van de
artikelen P 16, P 18, U 12 en U 13.
Onderdelen BJ tot en met BN (artikelen W 1, W 3, W 4, W 6 en Y 27)
Deze artikelen zijn gewijzigd, omdat de figuren «lijstengroepen» en
«stellen gelijkluidende lijsten» niet meer bestaan vanwege het afschaffen
van de kieskringen. Er is daarom geen regeling nodig die bepaalt hoe in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

13

de opvolging van vacatures moet worden voorzien bij lijstengroepen en
de invloed van de voorkeursdrempel daarbij.
Onderdeel BM (artikel Y 12)
Bij de verkiezing van het Europees parlement geldt reeds dat Nederland
niet is opgedeeld in kieskringen. Nu dat ook gaat gelden voor de
verkiezing van de Tweede Kamer kan artikel Y 12 – die deze afwijking ten
opzichte van de Tweede Kamerverkiezing regelt – derhalve vervallen. Voor
beide verkiezingen geldt daardoor hetzelfde regime.
Onderdelen BO, BP, BQ en BR (artikelen Ya 3a, Ya 10, Ya 12 en Ya 23)
De kieskringen worden afgeschaft, maar naar aanleiding van een advies
van de Kiesraad wordt desalniettemin voorgesteld om de rol van
hoofdstembureaus bij de berekening van de verkiezingsuitslag te
behouden. Verwezen wordt naar de toelichting bij de wijziging van artikel
E 5. Ten behoeve van het berekenen van de verkiezingsuitslag wordt voor
Bonaire, Sint Eustatius en Saba een hoofdstembureau ingesteld. Artikel Ya
23 wordt aangepast, omdat de verwijzing naar het (gewijzigde) artikel Ya
12 door dit wetsvoorstel niet meer van toepassing is.
Onderdeel BS (artikel Ya 30)
Dit artikel wordt gewijzigd, vanwege het afschaffen van de provincies als
kieskring. In dit verband wordt verwezen naar de toelichting bij artikel U 3.
Onderdeel BT (artikel Ya 32)
Bij de verkiezing van het Europees parlement geldt reeds dat Nederland
niet is opgedeeld in kieskringen. Nu dat ook zal gelden voor de verkiezing
van de Tweede Kamer wordt artikel Ya 32 – die deze afwijking ten opzichte
van de Tweede Kamerverkiezing regelt voor de BES – aangepast.
Onderdelen BU en BV (artikel Z 13 en de tabel)
Vanwege het afschaffen van de kieskringen kan de kieskringentabel
vervallen.
ARTIKEL IA
Dit betreft een technische wijziging. De verwijzing in de Tijdelijke
experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming naar artikel E
11, vierde en vijfde lid, van de Kieswet wordt aangepast, nu deze leden
vervallen op grond van artikel I, onder E, van dit wetsvoorstel.
ARTIKEL IB
In artikel 6.1 van de Mediawet kan de verwijzing naar de kieskringen
vervallen vanwege het afschaffen van de kieskringen.
ARTIKEL II
Deze aanpassing van de Wet raadgevend referendum vloeit voort uit
afschaffing van de kieskringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

14

ARTIKEL III
Dit artikel regelt dat deze wet in werking treedt op een bij koninklijk besluit
te bepalen tijdstip. Aldus is het wetsvoorstel in overeenstemming met de
Wet raadgevend referendum.
Klein

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 6

15