Consequenties vermindering
profielen havo-vwo
Opdrachtgever: Ministerie van OCW
Rotterdam, december 2011

Consequenties vermindering
profielen havo-vwo

Opdrachtgever: Ministerie van OCW

Jos Lubberman
Susan van de Vlasakker

Rotterdam, december 2011

Over Ecorys

Met ons werk willen we een zinvolle bijdrage leveren aan maatschappelijke thema’s. Wij bieden
wereldwijd onderzoek, advies en projectmanagement en zijn gespecialiseerd in economische,
maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkeling. We richten ons met name op complexe markt-,
beleids- en managementvraagstukken en bieden opdrachtgevers in de publieke, private en not-forprofit sectoren een uniek perspectief en hoogwaardige oplossingen. We zijn trots op onze 80-jarige
bedrijfsgeschiedenis. Onze belangrijkste werkgebieden zijn: economie en concurrentiekracht;
regio’s, steden en vastgoed; energie en water; transport en mobiliteit; arbeidsmarkt, sociaal beleid,
bestuur, onderwijs, en gezondheidszorg. Wij hechten grote waarde aan onze onafhankelijkheid,
integriteit en samenwerkingspartners. Ecorys-medewerkers zijn betrokken experts met ruime
ervaring in de academische wereld en adviespraktijk, die hun kennis en best practices binnen het
bedrijf en met internationale samenwerkingspartners delen.
Ecorys Nederland voert een actief MVO-beleid en heeft een ISO14001-certificaat, de internationaal
erkende kwaliteitsstandaard voor milieumanagementsystemen. Wij hebben onze doelen op het
gebied van duurzame bedrijfsvoering vertaald in ons bedrijfsbeleid en in praktische maatregelen,
zoals het printen van onze documenten op FSC-gecertificeerd papier en het compenseren van
onze CO2-voetafdruk.

ECORYS Nederland BV
Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland
T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
K.v.K. nr. 24316726
W www.ecorys.nl

Ecorys Arbeid & Sociaal Beleid
T 010 453 88 05
F 010 453 88 34

2

VLA/RG EO24095rapdef

Inhoudsopgave

Voorwoord
1

2

3

5

Inleiding

7

1.1

Aanleiding

7

1.2

Onderzoeksvragen

8

1.3

Onderzoeksverantwoording

9

1.4

Leeswijzer

10

Huidige profielkeuze

13

2.1

Inleiding

13

2.2

Profielensysteem

13

2.3

Gekozen profiel in de huidige situatie

15

2.4

Motieven voor profielkeuze

16

2.5

Belemmeringen voor profielkeuze

17

2.6

Vervolgopleiding

17

Globaal effect van vermindering profielen

19

3.1

19

3.2

3.3

3.4

Inleiding
Profielkeuze leerlingen bij twee profielen

19

3.2.1

Effecten voor profielkeuze op de havo

20

3.2.2

Effecten voor profielkeuze van vmbo-doorstromers

21

3.2.3

Effecten voor profielkeuze op het vwo

22

Profielkeuze leerlingen bij drie profielen

23

3.3.1

Effecten voor profielkeuze op de havo

23

3.3.2

Effecten voor profielkeuze van vmbo-doorstromers

24

3.3.3

Effecten voor profielkeuze op het vwo

24

Profielkeuze leerlingen bij afschaffen profielen

25

3.4.1

Effecten voor profielkeuze op de havo

25

3.4.2

Effecten voor profielkeuze op het vwo

26

4

Effect op wiskunde

29

5

Effecten voor biologie, natuur- en scheikunde

37

5.1

Inleiding

37

5.2

Effecten voor de havo

37

5.3

Effecten voor het vwo

39

6

7

Effecten op andere vakken

41

6.1

Inleiding

41

6.2

Effect voor profielvakken op de havo

41

6.3

Effecten voor profielvakken op het vwo

43

Gevolgen voor aanbod en organiseerbaarheid

45

7.1

45

7.2

Inleiding
Huidige situatie
7.2.1

46

Aanbod van de vakken

47

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

3

7.2.2
7.3

8

Organiseerbaarheid

Schoolleiders over twee profielen

49

7.3.1

Verwachte gevolgen voor het aanbod

50

7.3.2

Verwachte gevolgen organiseerbaarheid

51

7.4

Schoolleiders over afschaffen profielen

52

7.5

Schoolleiders in krimpregio’s

54

7.6

Verplicht wiskunde

55

Conclusies

57

8.1

Inleiding

57

8.2

Effect op keuzes van leerlingen

57

8.2.1

Effect van twee en drie profielen qua aandeel leerlingen in de stromen nihil 57

8.2.2

Gevolgen voor bètavakken

58

8.2.3

Gevolgen voor andere profielvakken

59

8.2.4

Keuzemotieven

60

8.3

Schoolleiders

61

8.3.1

Effect op vakkenaanbod van scholen

61

8.3.2

Effect op organiseerbaarheid

62

8.3.3

Verplicht wiskunde

63

Bijlagen

4

48

65

Bijlage 1

Responsverantwoording

67

Bijlage 2

Mogelijke scenario’s voor profielen

69

Bijlage 3

Schoolsturing

71

Bijlage 4

Profiel NT

75

Bijlage 5

Profiel NG

77

Bijlage 6

Profiel NT/NG

79

Bijlage 7

Profiel EM

81

Bijlage 8

Profiel CM

83

Bijlage 9

Studiekeuze naar profielkeuze

85

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Voorwoord

Het ministerie van OCW heeft Ecorys gevraagd te onderzoeken welke consequenties een
eventuele vermindering van profielen in de bovenbouw van havo en vwo heeft voor leerlingen en
scholen. Vragen die daarbij centraal staan zijn:


Veranderen de keuzes van de leerlingen?



Gaan scholen hun vakkenaanbod aanpassen?



Heeft vermindering van profielen effect op de organiseerbaarheid van het onderwijs?

Aan de hand van een leerlingenenquête en diepte-interviews met twintig schoolleiders is antwoord
op deze vragen verkregen. Bovendien is nagegaan wat de gevolgen (kunnen) zijn van het
verplichten van wiskunde voor alle leerlingen (momenteel zijn havisten met een Cultuur &
Maatschappij-profiel hiervan uitgezonderd). Voor u ligt het resultaat van deze studie.
Dit rapport had niet tot stand kunnen komen zonder de medewerking van de leerlingen en de
managementleden van de scholen die we mochten interviewen. Langs deze weg, willen wij hen
allen daarvoor hartelijk bedanken. Onze dank gaat uiteraard ook uit naar de begeleidingscommissie, bestaande uit Janneke van Marion, Ingrid Hardebol, Gerard de Ruiter, Thijs Noordzij en
Sharon Olsthoorn voor hun kritische en constructieve commentaar op de onderzoeksinstrumenten
en eerdere concepten van het rapport. Tot slot willen we iedereen bedanken die een bijdrage heeft
geleverd aan de totstandkoming van dit rapport, met name Kim Versluijs (Intomart Gfk), Onno Vos,
Eva van der Boom en Ria Groenendijk (allen Ecorys).
Namens het onderzoeksteam van Ecorys
Jos Lubberman (projectleider)

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

5

1 Inleiding

1.1

Aanleiding
Nederland heeft de ambitie om tot de mondiale top vijf van concurrerende economieën te horen.
Om de ambitie waar te kunnen maken, zet het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) onder meer in op meer focus op de kernvakken, excellent onderwijs en kennis en
vakmanschap. Deze ambitie is terug te zien in het dit voorjaar gepresenteerde Actieplan Beter
Presteren: opbrengstgericht en ambitieus voor het voortgezet onderwijs. Met het actieplan zet de
minister in op ‘versterking van de ambitie en betere prestaties van leerlingen in het voortgezet
onderwijs’ langs drie actielijnen1:
1. opbrengstgericht werken;
2. bevorderen van excellentie en ambitie;
3. bewust kiezen.
Een eenvoudiger profielstructuur
Bij het Regeerakkoord is het voornemen opgenomen het aantal profielen in de bovenbouw van
havo en vwo te verminderen. Dit voornemen is nader uitgewerkt in de actielijn Bewust Kiezen van
het Actieplan Beter Presteren. Verondersteld wordt dat vereenvoudiging van de profielstructuur bij
kan dragen aan het verkrijgen van meer focus, vergroten van de organiseerbaarheid en
efficiencywinst. De Onderwijsraad stelt hierover in zijn advies Naar hogere leerprestaties in het
voortgezet onderwijs van 28 februari 2011 dat een “herziening van de profielen vraagt om een
zorgvuldige evaluatie van voor- en nadelen van de huidige inrichting van het voortgezet onderwijs.”
Bovendien is de Raad van mening dat niet alleen naar vereenvoudiging, maar ook naar het totale
afschaffen van de profielen gekeken moet worden, omdat de aansluiting wellicht voldoende kan
worden gewaarborgd met de “doorstroom relevante vakken Nederlands, Engels en rekenen/
wiskunde”.2 Er zijn dan ook verschillende scenario’s denkbaar voor het verminderen van het aantal
profielen, variërend van samenvoeging van één of meerdere profielen, tot het geheel afschaffen
van de profielen.
Mogelijke consequenties
Voordat een beslissing kan worden genomen over vermindering of afschaffing van profielen, is het
van belang goed in beeld te hebben welke consequenties aan de verschillende scenario’s
verbonden zijn. Ten behoeve van de definitieve zienswijze op de vereenvoudiging van de
profielstructuur laat het ministerie diverse activiteiten uitvoeren. Het ministerie heeft Ecorys daarom
verzocht offerte uit te brengen voor een onderzoek naar de consequenties van vermindering van
het aantal profielen op a) keuzes van leerlingen en b) het aanbod van scholen.

1

2

Actieplan Beter Presteren: opbrengstgericht en ambitieus, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mei 2011
(p. 1).
Actieplan Beter Presteren: opbrengstgericht en ambitieus, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mei 2011
(p. 13).

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

7

Aandachtspunten bij vereenvoudiging profielstructuur
In het Actieplan Beter Presteren (p. 13) benoemt OCW enkele aandachtspunten die relevant zijn voor de
beslissing omtrent de vereenvoudiging van de profielstructuur. De aandachtspunten zijn achtereenvolgens:
1)

De huidige vier profielen zijn wellicht gunstiger voor de keuze van leerlingen voor bèta-technische
vervolgopleidingen en –beroepen (met name bij meisjes), dan keuze voor een maatschappij- óf
natuur-profiel;

2)

Het belang van wiskunde is groot, maar verplichte wiskunde kan een struikelblok vormen voor
3

talentvolle maatschappijleerlingen ;
3)

Minder profielen kan (m.n. voor scholen in krimpgebieden) leiden tot een betere organiseerbaarheid;

4)

De vraag is of de huidige profielstructuur leerlingen niet op een te jonge leeftijd dwingt tot het maken
van keuzes.

Tot slot wordt opgemerkt dat de aanpassing van de profielstructuur niet mag leiden tot een grote
stelselwijziging, maar wel moet leiden tot lastenverlichting. Bovendien staat de inhoud van de
examenvakken zelf niet ter discussie.

1.2

Onderzoeksvragen
De centrale vraag voor dit onderzoek luidt als volgt:
“Welke consequenties op de keuzes van leerlingen en op het aanbod door scholen heeft het verminderen
van het aantal profielen in de bovenbouw havo en vwo in de diverse scenario’s?”

Deze centrale vraag is uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen:
1. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen tot drie, twee of nul voor de keuzes
die leerlingen die zullen ‘instromen’ in de bovenbouw havo / vwo (leerlingen in klas 3 havo / vwo en
leerlingen die examen vmbo-t hebben gedaan en doorstromen naar de havo) maken ten aanzien van
profielen en vakkenpakketten?
a. Heeft vermindering van het aantal profielen andere gevolgen voor de keuzes van jongens dan voor
meisjes? Zo ja, welke?
b. Wat zijn consequenties van het verplicht stellen van wiskunde voor alle leerlingen voor leerlingen in het
huidige profiel havo-C&M?

2. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen tot drie, twee of nul voor het
onderwijsaanbod van scholen?
a. Welke vakken zullen scholen in welke combinaties aanbieden?
b. Verschilt dit voor scholen in de krimpgebieden?

3. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen tot drie, twee of nul voor de
organiseerbaarheid voor scholen?
a. Verbetert de organiseerbaarheid voor scholen door centraal minder profielen voor te schrijven, en zo ja:
op welke wijze?
b. Verschilt dit voor scholen in de krimpgebieden?

3

8

OCW schat dat op dit moment 5.000 leerlingen (havo-C&M) geen wiskunde in hun pakket hebben.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

1.3

Onderzoeksverantwoording
Het onderzoek bestond uit twee onderzoeksactiviteiten waarmee de onderzoeksvragen worden
beantwoord :
1. een internet-enquête onder havo- en vwo-leerlingen die net hun profielkeuze hebben gemaakt;
2. verdiepende interviews met twintig schoolleiders.
De leerlingenenquête was gericht op het in kaart brengen van gevolgen in keuzes van de
verschillende scenario’s. De interviews met de schoolleiders moesten meer zicht bieden op de
vragen welke gevolgen de verschillende scenario’s voor het vakkenaanbod en de
organiseerbaarheid kan hebben. Hieronder worden beide onderdelen nader toegelicht.
Representatieve enquête onder leerlingen
Het veldwerk voor de leerlingenenquête heeft plaatsgevonden in de periode van 1 augustus 2011
tot en met 24 augustus 2011. In totaal zijn er 580 jongeren direct aangeschreven. Daarnaast zijn er
7.635 jongeren via hun ouders uitgenodigd voor deelname aan het onderzoek. Dit heeft uiteindelijk
geleid tot een respons van 1.023 leerlingen (zie Tabel 1-1). Het veldwerk is uitgevoerd door
Intomart Gfk.
Tabel 1-1

Verdeling respondenten naar schoolsoort
N

% totaal

Komend schooljaar zit ik in 4 havo (doorstroom vmbo)

100

10%

Komend schooljaar zit ik in 4 havo (niet vanuit vmbo)

464

45%

Komend schooljaar zit ik in 4 vwo

459

45%

1.023

100%

Totaal

Uit nadere analyse van de respons blijkt dat deze representatief is voor de doelgroep. Daarbij is
onder meer als gekeken naar verdeling over geslacht, regio, leeftijd, schooltype (havo/vwo) en
profielkeuze (zie ook bijlage 1). Ook het aandeel leerlingen dat via het vmbo naar de havo gaat is
representatief vertegenwoordigd. Echter, deze groep is qua omvang te klein om afzonderlijk
betrouwbare uitspraken te kunnen doen. Met uitzondering van de effecten op wiskunde, zijn dan
ook geen nadere uitspraken over de vmbo-doorstroom opgenomen.
Interviews met schoolleiders
Om zicht te krijgen op de mogelijkheden en consequenties die scholen zien in het verminderen van
profielen, zijn twintig schoolleiders (face-to-face of telefonisch) geïnterviewd. In deze gesprekken is
ingegaan op de huidige situatie, een scenario van het volledig afschaffen van profielen
(Nederlands, Engels en wiskunde verplicht) en een scenario waarin NT en NG enerzijds en CM,
EM anderzijds worden samengevoegd. Bij het benaderen van de scholen is rekening gehouden
met diverse achtergrondkenmerken om zo een redelijke spreiding over de Nederlandse vo-scholen
te krijgen (zie Tabel 1-2).

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

9

Tabel 1-2 Verdeling interviews met schoolleiders*
Groot > 180 lln

Klein < 180 lln

(havo+vwo 4)

(havo+vwo 4)

Gymnasium

Totaal

G4

3

2

1

6

Krimpregio

2

3

1

6

Overig

2

4

2

8

Totaal

7

9

4

20

* De indeling groot en klein is gemaakt op basis van het gemiddelde aantal leerlingen op scholen in 4 vwo + 4 havo (ruim 200)
en daar 10 procent vanaf te halen. Deze scholen gaven in de interviews ook zelf aan zich een kleine school te vinden
(merendeel heeft een fors lager aantal leerlingen dan 180).

Naast achtergrondkenmerken als het aantal leerlingen in vier havo/vwo en vestigingsgebied van de
school (krimp, G4, overig), is ook gekeken naar het type school (wel/geen categoraal gymnasium).
Alle in het onderzoek betrokken scholen verwachten op korte termijn niet of nauwelijks personele
problemen. Verder vallen alle havo en vwo onderdelen van de geïnterviewde scholen onder het
basistoezicht van de inspectie. Problemen met de kwaliteit of personele voorziening spelen
hierdoor geen rol bij de zienswijze van de scholen. In tegenstelling tot de enquête geven deze
interviews geen representatief beeld, maar juist een kwalitatief beeld van mogelijke gevolgen en
mogelijkheden van verschillende scenario’s.
De gesprekken zijn over het algemeen gevoerd met de schoolleider of coördinatoren van de
bovenbouw (leden van het managementteam). Vrijwel alle respondenten waren zelf (mede)
verantwoordelijk voor het rooster, of hebben voorafgaand aan het interview met de roostermaker
over het thema gesproken. Om dit te faciliteren is voorafgaand aan ieder interview de checklist
toegestuurd, met het verzoek kennis te nemen van de mogelijke scenario’s voor het verminderen
van profielen (zie bijlage 2). Daarbij is de respondent expliciet gewezen om deze informatie door te
nemen met de roostermaker. Gemakshalve spreken we in dit onderzoek van schoolleiders.

1.4

Leeswijzer
De lezer die graag snel de belangrijkste resultaten van deze studie wil weten, wordt verwezen naar
hoofdstuk 8, de conclusies (en deels een samenvatting van de voorgaande hoofdstukken). In de
hoofdstukken 2 tot en met 7 worden de resultaten van het onderzoek breder uiteengezet.
Achtereenvolgens gaat het om:


Hoofdstuk 2 Inzicht in de huidige profielkeuze en overwegingen daarbij van leerlingen



Hoofdstuk 3 Het globale effect van vermindering of afschaffing van profielen op de
(profiel)keuze van leerlingen.



Hoofdstuk 4 Het effect van het afschaffen dan wel aanbieden van twee profielen, alsmede het
verplichten van wiskunde voor alle havoleerlingen, op de keuze van leerlingen voor wiskunde.



Hoofdstuk 5 Het effect van het afschaffen dan wel aanbieden van twee profielen op de keuze
van leerlingen voor bètavakken biologie, natuurkunde en scheikunde.



Hoofdstuk 6 Het effect van het afschaffen dan wel aanbieden van twee profielen op de keuze
van leerlingen voor andere dan voornoemde vakken.



Hoofdstuk 7 De mogelijke gevolgen van het afschaffen dan wel aanbieden van twee profielen
op vakkenaanbod en organiseerbaarheid.

Bij het interpreteren van de resultaten van de leerlingenenquête is het van belang rekening te
houden met het mogelijke vakkenaanbod in de enquête. Leerlingen hebben hierin wellicht vakken
kunnen selecteren die afwijken van het aanbod van de school. Bij de interpretatie van de resultaten

10

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

dient er dan ook rekening mee te worden gehouden dat de keuzes van de leerlingen in de praktijk
enigszins af kunnen wijken doordat het schoolaanbod anders is ingericht. Verder zijn de resultaten
van de vragenlijst gebaseerd op zelfrapportage van leerlingen in de overgang van 4 vmbo naar
4 havo en van 3 havo en vwo naar 4 havo en vwo. Deze leerlingen hebben op het moment van de
dataverzameling wel de profielkeuze gemaakt, maar daarin nog geen les gehad.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

11

2 Huidige profielkeuze

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de huidige profielkeuze van vierdejaars4 havisten en vwo’ers geanalyseerd.
Allereerst wordt gekeken welke profielen leerlingen kiezen en waarom ze de voorkeur geven aan
dit profiel. Daarna wordt ingegaan op de mate waarin de vervolgopleiding een rol heeft gespeeld in
de profielkeuze. Tot slot komen (eventuele) belemmeringen die de leerlingen hebben ervaren
vanuit de school op de profielkeuze en profielkeuzevakken aan bod.

2.2

Profielensysteem
In het profielensysteem op het voortgezet onderwijs kiezen leerlingen eerst een richting waarin ze
opgeleid willen worden. Er zijn vier richtingen, waarbij onderlinge combinaties mogelijk zijn:


natuur en techniek (NT);



natuur en gezondheid (NG);



economie en maatschappij (EM);



cultuur en maatschappij (CM).

Ieder profiel bestaat uit een gemeenschappelijk deel (voor iedereen gelijk), een profieldeel,
profielkeuzevakken (beide verschillend per profiel) en een vrij deel. Het huidige profielensysteem
op de havo ziet er als volgt uit:

4

Op het moment van de dataverzameling (zomervakantie 2011) zaten deze leerlingen in de overgang van het derde naar
het vierde schooljaar havo en vwo.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

13

Figuur 2-1 Profielensysteem havo

1. Wiskunde A mag als de school dat toestaat door de leerling vervangen worden door wiskunde B met de bijbehorende
studielast van 360 slu.
Bron: Zakboek Tweede fase

De profielen op het vwo zijn grotendeels gelijk aan de profielen op de havo, het
gemeenschappelijke deel op het vwo is wel wat uitgebreider.

14

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Figuur 2-2

Profielensysteem vwo

1. Wiskunde A mag als de school dat toestaat door de leerling vervangen worden door wiskunde B met de bijbehorende
studielast van 600 slu.
2. Wiskunde C mag als de school dat toelaat door de leerling vervangen worden door wiskunde A of B met de bijbehorenden
studielast van 600 slu.
Bron: Zakboek Tweede fase

2.3

Gekozen profiel in de huidige situatie
Onder alle leerlingen in vier havo en vwo is het EM-profiel het meest populair. Ruim een derde van
de respondenten kiest dit profiel. Bij de havisten (komend jaar 4 havo) is dit in 41 procent van de
leerlingen het geval. Ten opzichte van de overige schoolsoorten is het NT-profiel het grootst op het
vwo. CM wordt in verhouding tot de andere schoolsoorten door vmbo’ers het meest frequent
gekozen.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

15

Profielkeuze vmbo’ers, havisten en vwo’ers

Tabel 2-1
Profiel

Vmbo 3 naar

Havo 3 naar

Vwo 3 naar

havo 4

havo 4

vwo 4

(N=100)

(N=464)

(N=459)

(N=1023)

Totaal

NT (N=172)

% schoolsoort

18,0%

15,1%

18,3%

16,8%

NG (N=226)

% schoolsoort

18,0%

24,4%

20,7%

22,1%

EM (N=377)

% schoolsoort

38,0%

40,9%

32,5%

36,9%

CM (N=107)

% schoolsoort

16,0%

11,4%

8,3%

10,5%

NT/NG (N=75)

% schoolsoort

2,0%

3,2%

12,6%

7,3%

NT/EM (N=5)

% schoolsoort

,0%

,0%

1,1%

,5%

NT/CM (N=1)

% schoolsoort

1,0%

,0%

,0%

,1%

NG/CM (N=1)

% schoolsoort

1,0%

,0%

,0%

,1%

EC/CM (N=21)

% schoolsoort

3,0%

1,5%

2,4%

2,1%

Weet niet (N=38)

% schoolsoort

3,0%

3,4%

4,1%

3,7%

100%

100%

100%

100%

Totaal (N=1.023)

5

Het aantal leerlingen met een combinatieprofiel is minimaal . Alleen op het vwo heeft ruim
12 procent van de leerlingen bewust voor de combinatie NT en NG gekozen. Door het geringe
leerlingeaantal in de overige combinaties zullen er alleen aparte uitspraken gedaan worden over de
combinatie NT/NG op het vwo. De overige combinaties zullen in dat geval buiten beschouwing
gelaten worden.

2.4

Motieven voor profielkeuze
In de vragenlijst is aan iedere leerling gevraagd wat de belangrijkste motieven zijn geweest om voor
dit profiel te kiezen. Tussen de twee schoolsoorten zijn weinig verschillen geconstateerd. De meest
genoemde reden om het huidige profiel te kiezen, is omdat de leerlingen dit profiel ‘het leukst
vinden om te doen’. Alle respondenten mochten drie motieven geven en 25 procent van alle
havisten en 29 procent van de vwo’ers heeft dit motief genoemd. De daaropvolgende belangrijkste
motieven voor havisten zijn:


een goede aansluiting bij een vervolgopleiding;



het behalen van hoge cijfers voor de vakken in dit profiel.

Voor vwo’ers vormen deze motieven ook de top drie, alleen zijn de plaatsen twee en drie
omgedraaid, een hoog cijfer speelt dus een (iets) grotere rol dan de aansluiting met de
vervolgopleiding.
Tussen de profielen treffen we enkele kleine verschillen aan. Bij de profielen NT en NG op de havo
speelt de vervolgopleiding de belangrijkste rol bij de keuze voor het profiel en bij de profielen EM en
CM is ‘plezier’ in het profiel het belangrijkste argument voor de huidige keuze; door respectievelijk
44 procent en 53 procent van de respondenten genoemd. Bij de NG’ers op de havo behoort het
halen van hoge cijfers niet tot de top drie, maar is de aansluiting met het toekomstige beroep door
ruim een derde van de respondenten genoemd.

5

16

Hierbij dient rekening gehouden te worden met de zelfrapportage van leerlingen. Het kan zijn dat niet iedere leerling
bewust voor een combinatie van profielen heft gekozen, maar in de praktijk wel voldoet aan de voorwaarden daarvan.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Alle leerlingen op het vwo vinden ‘het leuk vinden van het profiel’ het belangrijkst. Bij NT’ers en
NG’ers speelt de vervolgopleiding een belangrijkere rol dan het halen van hoge cijfers en bij de
profielen EM en CM is dit precies andersom.
Het minst vaak worden de argumenten ‘advies van decaan’, ‘advies van ouders’ en ‘dezelfde keuze
als een vriend of vriendin’ genoemd zowel op de havo alsook op het vwo worden deze motieven
door minder dan vijf procent van de respondenten genoemd.

2.5

Belemmeringen voor profielkeuze
Eén op de vijf leerlingen kon zijn of haar vakkenpakket niet volledig naar wens samenstellen. In de
helft van deze gevallen (10% op de havo en 10 % op het vwo) is het door beperkingen in het
rooster niet mogelijk alle combinaties van vakken te kiezen. Zes procent van de havisten en
vwo’ers geeft aan dat niet alle vakken op hun school gegeven worden. De overige klachten van
leerlingen met betrekking tot het kiezen van de vakken hebben betrekking op een tekort aan leraren
of een tekort aan aanmeldingen voor bepaalde vakken en het gegeven dat leerlingen geen extra
keuzevak mochten kiezen.
Wanneer de zojuist genoemde belemmeringen er niet zouden zijn, blijkt dat havisten vaker voor
wiskunde B (7%), Frans (7%) en Geschiedenis (8%) zouden hebben gekozen en vwo’ers vaker
informatica (10%), natuurkunde (6%) en muziek (6%) zouden kiezen. Het kiezen van de vakken
wiskunde B, Frans en natuurkunde geven vooral onder EM’ers een probleem. Voor wiskunde B valt
dit te verklaren door de richtlijn dat wiskunde A en B elkaar wederzijds uitsluiten. Het niet kunnen
kiezen van geschiedenis en muziek wordt door NG’ers genoemd en informatica levert vooral onder
de NT’ers uit dit onderzoek problemen op6.

2.6

Vervolgopleiding
De leerlingen is ook gevraagd in welke richting hij of zij een vervolgopleiding zou willen volgen. De
verdeling van de leerlingen per profiel naar opleidingsrichting sluit aan bij de verwachtingen hierbij7:


NT’ers kiezen vooral voor een vervolgopleiding in de richting Techniek en Exact & informatica;



NG’ers verwachten een vervolgopleiding in de gezondheid te volgen;



EM’ers willen opgeleid worden in de richting Economie en Bedrijf;



En CM’ers hebben zich grotendeels verdeeld over de opleidingsrichtingen Gedrag en
Maatschappij en Kunst en Cultuur.

Van alle leerlingen weet ongeveer een kwart nog niet in welke richting ze hun vervolgopleiding
uiteindelijk willen doen. Opvallend is dat op het vwo NT’ers en NG’ers vaker (nog) niet weten welke
vervolgopleiding ze willen volgen (30%), terwijl op de havo de meeste NG-leerlingen juist wel
kunnen aangeven in welke richting zij hun vervolgopleiding willen doen (20% weet niet).
Iedereen die een opleidingsrichting heeft gekozen, is gevraagd in hoeverre deze keuze invloed
heeft gehad op de profielkeuze (zie Figuur 2-3).

6

7

Bij de resultaten uit deze vraag dient rekening gehouden te worden met een beperkt aantal respondenten dat aan heeft
gegeven belemmeringen te hebben ondervonden bij het kiezen van een profiel. Op de havo hebben 104 leerlingen
antwoord gegeven op deze vraag en op het vwo 78.
Zie bijlage 9 Tabel en Tabel .

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

17

Figuur 2-3 Mate van invloed van vervolgopleiding op profielkeuze

8

4,3%

13,6%

9,8%

26,8%
45,4%

Helemaal niet

Niet veel

Een beetje

Veel

Heel erg veel

Ruim de helft van de leerlingen (59%) geeft aan dat de keuze voor een vervolgopleiding ‘veel’
(45%) of zelfs ‘heel erg veel’ (14%) van invloed is geweest op de profielkeuze. In veertien procent
van de gevallen heeft de vervolgopleiding helemaal geen (4%) of niet veel (10%) invloed gehad op
de keuze voor een bepaald profiel. Uit de open antwoorden op de motievenvraag blijkt dat vier
procent van alle leerlingen een bepaald profiel (en vakkenpakket) kiezen om zo breed mogelijke
opgeleid te worden. Deze leerlingen hebben bewust de keuze voor een bepaalde opleidingsrichting
uitgesteld of houden de optie open van opleidingsrichting te kunnen veranderen.
Op de havo zijn geen significante verschillen in de mate waarin de vervolgopleiding een rol heeft
gespeeld in de profielkeuze. Op het vwo blijkt dat CM’ers, NG’ers en NT/NG’ers significant9 vaker
voor de optie ‘heel erg veel invloed’ hebben gekozen dan EM’ers en NT’ers. Daar staat tegenover
dat ook meer CM’ers en NT/NG’ers de optie ‘helemaal niet’ kozen. De meeste NT’ers hebben zich
‘een beetje’ laten leiden door hun opleidingskeuze, terwijl de meerderheid van leerlingen uit andere
profielen zich ‘veel’ hebben laten leiden door een vervolgopleiding.

8
9

18

Op de havo N=389, vwo N=309.
P=.047.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

3 Globaal effect van vermindering profielen

3.1

Inleiding
Om te bepalen wat de consequenties zijn van het eventueel veranderen van het huidige profielensysteem is in de vragenlijst onder derdejaars leerlingen uitgebreid ingegaan op profiel- en vakkenkeuze. Er is gevraagd naar de afwegingen wanneer uit twee profielen gekozen kan worden en
wanneer er uit drie profielen gekozen kan worden. In dit hoofdstuk wordt per schoolsoort bekeken
in hoeverre profielkeuzes veranderen wanneer de voorwaarden en mogelijkheden hieromtrent
veranderen. Eerst gaan we in op het scenario waarin twee profielen worden aangeboden
(samenvoeging van NT/NG enerzijds en EM/CM anderzijds, paragraaf 3.2). Daarna bespreken we
de beknopt profielkeuze van leerlingen bij drie profielen (NT/NG samenvoegen, de overige twee
apart houden; paragraaf 3.3). Het hoofdstuk sluit af met een bespreking van het nul profielen
scenario (paragraaf 3.4). In de volgende hoofdstukken komen de vakkenkeuzes zelf aan bod10, die
als verklaring kunnen dienen voor eventuele gevonden wijzigingen. In dit hoofdstuk gaat het alleen
om de gevolgen voor ‘profielkeuze’ als geheel. De scenario’s zijn hiervoor in de analyse ‘vertaald’
naar profielen die te vergelijken zijn met de huidige profielkeuzes.

3.2

Profielkeuze leerlingen bij twee profielen
Het eerste scenario waar de respondenten over bevraagd zijn, is het twee-profielenscenario. Ten
opzichte van het huidige profielensysteem zijn in het twee-profielensysteem de volgende
veranderingen toegepast:


De profielen NT & NG enerzijds en EM & CM anderzijds zijn samengevoegd tot respectievelijk
een natuur- en een maatschappijprofiel.



Voor de havo wordt een vorm van wiskunde voor alle leerlingen verplicht (dus ook in het
M-profiel).



Wiskunde B is niet meer verplicht in het N-profiel.



In het N-profiel is een combinatie van twee van de vakken natuurkunde, scheikunde, biologie
verplicht; de leerling mag zelf twee vakken kiezen.



In het M-profiel havo is alleen geschiedenis nog verplicht.

Figuur 3-1 laat zien welke vakkencombinaties er mogelijk zijn (op de havo en het vwo) indien er
geen vier maar twee profielen zouden zijn.

10

Het scenario met drie profielen is een tussenvorm van het tweeprofielenscenario en de huidige situatie. In de vragenlijst
zijn mede daarom geen nadere vragen gesteld over vakkenkeuzes van leerlingen. Het scenario van drie profielen blijft
daarom na dit hoofdstuk buiten beschouwing.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

19

Figuur 3-1 Mogelijke invulling twee profielenstelsel

VWO
Natuurprofiel

VWO
Maatschappijprofiel

Kernvakken
Nederlands
Engels
Wiskunde (A of B)

Kernvakken
Nederlands
Engels
Wiskunde (A, B of C)

Profielvakken
2e moderne vreemde taal
2 van de vakken natuurkunde,
scheikunde, biologie
profielwerkstuk

Profielvakken
2e moderne vreemde taal
geschiedenis
een vrij te kiezen examenvak (of: een
vak te kiezen uit: economie, M&O,
aardrijkskunde, moderne vreemde taal,
maatschappijwetenschap, filosofie,
kunstvak)
profielwerkstuk

Vrije ruimte
2 vrij te kiezen examenvakken
HAVO
Natuurprofiel

Vrije ruimte
2 vrij te kiezen examenvakken
HAVO
Maatschappijprofiel

Kernvakken
Nederlands
Engels
Wiskunde (A of B)

Kernvakken
Nederlands
Engels
Wiskunde (A, B of C)

Profielvakken
2 van de vakken natuurkunde,
scheikunde, biologie
profielwerkstuk

Profielvakken
geschiedenis
een vrij te kiezen examenvak (of: een
vak te kiezen uit: economie, M&O,
aardrijkskunde, moderne vreemde taal,
maatschappijwetenschap, filosofie,
kunstvak)
profielwerkstuk

Vrije ruimte
2 vrij te kiezen examenvakken

Vrije ruimte
2 vrij te kiezen examenvakken

Bron: Ministerie van OCW

Aan de hand van Figuur 3-1 is de respondenten gevraagd voor welk profiel ze in dat geval zouden
kiezen. In de volgende paragrafen bespreken we achtereenvolgens de effecten voor profielkeuze
bij havo- en bij vwo-leerlingen.

3.2.1 Effecten voor profielkeuze op de havo
In Tabel 3-1 is de huidige keuze gekruist met de keuze in het geval van twee profielen.

20

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Tabel 3-1

Verdeling respondenten havo huidige keuze profielen en keuze bij twee profielen

Havo

Huidige situatie

Twee profielen
Natuur

Maatschappij

Weet niet

Totaal

(N=45)

(N=552)

Profiel

Profiel

(N=223)

(N=284)

NT (N=88)

% huidige situatie

81,8%

6,8%

11,4%

100%

NG (N=131)

% huidige situatie

80,2%

16,8%

3,1%

100%

EM (N=228)

% huidige situatie

9,2%

85,1%

5,7%

100%

CM (N=16)

% huidige situatie

8,7%

78,3%

13,0%

100%

Weet niet (N=19)

% huidige situatie

15,8%

36,8%

47,4%

100%

40,4%

51,4%

8,2%

100%

Totaal (N=552)

Als havisten een keuze moeten maken tussen een natuur en een maatschappijprofiel, kiest ruim de
helft voor het maatschappijprofiel of M-profiel (51%) en twee vijfde (40%) kiest voor het natuur- of
N-profiel. Zetten we dit af tegen de huidige verdeling, dan lijkt er op het eerste gezicht nauwelijks
sprake van een wijziging in de profielen: 55 procent kiest nu voor EM of CM, tegenover 41 procent
die NG of NT kiest. We zien echter dat een deel van de leerlingen nog niet weet welke keuze ze
moeten maken.
Onder de leerlingen die in het scenario van twee profielen wel een profiel hebben gekozen, zien we
verschuivingen. Van de huidige NG’ers kiest zeventien procent het maatschappijprofiel. En bij een
keuze uit twee profielen kiest ruim 80 procent van alle huidige NT’ers op de havo het natuurprofiel
en van alle huidige EM’ers kiest ruim 80 procent het maatschappijprofiel.
Van de huidige NG’ers en NT’ers die bij twee profielen tegen de verwachting in het maatschappijprofiel
kiezen, blijkt er bij het nader bekijken van de vakkenkeuze niet in alle gevallen sprake te zijn van een
drastische wijziging in profielkeuze. Van deze 28 leerlingen kiezen er zeven geen van de vakken natuur-,
scheikunde, biologie en wiskunde B. Deze vier vakken zijn de kern van het huidige NT en NG profiel. Bij
twee profielen kiezen de leerlingen voor een ander profiel en voor andere keuzevakken. Van deze
leerlingen kan dus gezegd worden dat ze echt van profielkeuze veranderen. De overige leerlingen kiezen
in hun vrije deel alsnog voor bètavakken, waardoor hun profielkeuze uiteindelijk niet of weinig afwijkt van
hun huidige keuze. Van de 27 EM’ers en CM’ers die nu voor het natuurprofiel kiezen, wijzigen er tien hun
keuze vrij rigoureus en kiezen in dit geval geen economie en geschiedenis (de kern van hun huidige
profiel).

Wanneer gekeken wordt naar de keuze van jongens en meisjes zijn er geen significantie
verschillen tussen beide groepen.

3.2.2 Effecten voor profielkeuze van vmbo-doorstromers
In de vragenlijst is expliciet gevraagd of de leerlingen vorig jaar in 3 havo zaten of in 4 vmbo.
Wanneer een vermindering van het aantal profielen doorgezet wordt, is het noodzakelijk om van te
voren ook een inschatting te kunnen maken van de consequenties voor vmbo-leerlingen en de
eventuele doorstroom naar de havo. In dit onderzoek is het absolute aantal vmbo-leerlingen dat
heeft gerespondeerd gering (zie ook Tabel 3-2). Gezien de geringe aantallen moeten de uitkomsten
voorzichtig worden geïnterpreteerd en dienen onderstaande bevindingen als indicatie.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

21

Tabel 3-2

Verdeling respondenten vmbo huidige keuze profielen en keuze bij twee profielen

Vmbo

Twee profielen

Huidige situatie

Natuur

Maatschappij

Weet niet

Totaal

Profiel

Profiel

(N=14)

(N=93)

(N=32)

(N=47)

NT(N=18)

% huidige situatie

72,2%

11,1%

16,7%

100%

NG (N=18)

% huidige situatie

44,4%

50,0%

5,6%

100%

EM (N=38)

% huidige situatie

26,3%

60,5%

13,2%

100%

CM (N=16)

% huidige situatie

6,3%

75,0%

18,8%

100%

Weet niet(N=3)

% huidige situatie

,0%

33,3%

66,7%

100%

34,4%

50,5%

15,1%

100%

Totaal (N=93)

Van de vmbo’ers die zijn doorgestroomd naar de havo, kiest 60 procent voor het EM- of CM-profiel,
dit percentage ligt iets hoger dan wanneer de profielkeuze voor alle havisten bij elkaar bekeken
wordt. Wanneer de vmbo’ers een keuze maken tussen twee profielen, verandert er weinig aan
deze verdeling (58% maatschappij; 42% natuur). Ook de verdeling onder jongens en meisjes komt
overeen wanneer de vmbo’ers vergeleken worden met alle havisten; er zijn geen significante
verschillen.

3.2.3 Effecten voor profielkeuze op het vwo
In Tabel 3-3 zijn de resultaten opgenomen van profielkeuze wanneer we de huidige situatie met het
twee-profielensysteem vergelijken.
Tabel 3-3 Verdeling respondenten vwo huidige keuze profielen en keuze bij twee profielen
Vwo

Twee profielen
Natuurprofiel

Huidige situatie

(N=220)

Maatschappij

Weet niet

Totaal

profiel

(N=33)

(N=443)

(N=190)
NT (N=84)

% huidige situatie

82,1%

13,1%

4,8%

100%

NG (N=95)

% huidige situatie

82,1%

7,4%

10,5%

100%

EM (N=149)

% huidige situatie

10,7%

86,6%

2,7%

100%

CM (N=38)

% huidige situatie

2,6%

92,1%

5,3%

100%

NT/NG (N=58)

% huidige situatie

91,4%

5,2%

3,4%

100%

Weet niet (N=19)

% huidige situatie

15,8%

26,3%

57,9%

100%

49,7%

42,9%

7,4%

100%

Totaal (N=443)

Als de vwo’ers een keuze moeten maken tussen een natuur en een maatschappijprofiel, kiest de
helft voor een natuurprofiel (50%). Een iets kleinere groep (43%) kiest voor maatschappij. Zeven
procent weet nog niet welke keuze ze maken. Zetten we dit af tegen de huidige verdeling, dan
lijken er geen verschillen op te treden. De vraag is echter wat de zeven procent met ‘weet niet’ gaat
doen.
Bij een keuze uit twee profielen kiest ruim 80 procent van alle huidige NT’ers en de NG’ers op het
vwo het natuurprofiel. Een vijfde deel stapt over naar het maatschappijprofiel. Van alle huidige
EM’ers kiest 86,6 procent het maatschappijprofiel en van alle CM’ers kiest bijna iedereen (92,1%)
voor het maatschappijprofiel.

22

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Nader onderzoek wijst uit dat van de huidige NT’ers, NG’ers en NT/NG’ers die overstappen er vijf
daadwerkelijk voor het maatschappijprofiel kiezen. Hun nieuwe vakkenpakket bevat geen natuur-,
scheikunde, biologie en wiskunde B meer. Van de 17 leerlingen die nu het profiel EM en CM kiezen blijken
er twee helemaal geen economie en geschiedenis meer te kiezen. Net zoals bij de havo, blijkt dat ook de
leerlingen op het vwo vrijwel niet afwijken (al dan niet aan de hand van ‘profielvakken’ in het vrije deel) van
hun huidige profielkeuze.

Vwo’ers kiezen in het huidige systeem in de meerderheid van de gevallen (56%) voor het NT- of
NG profiel (of de combinatie NT/NG). 54 Procent van de meisjes kiest voor (één van) beide
profielen en 58 procent van de jongens op het vwo kiest voor NT en/of NG. Wanneer de huidige
keuze vergeleken wordt met hun keuze bij twee profielen doen er zich geen significante verschillen
voor tussen beide groepen.

3.3

Profielkeuze leerlingen bij drie profielen
Een mogelijk scenario is een onderwijssysteem met drie profielen. In dat geval zijn de twee huidige
natuurprofielen, NT en NG, samengevoegd tot het natuurwetenschappelijke profiel. Het EM
(economisch gammaprofiel) en CM (cultureel alfaprofiel) blijven gelijk aan de huidige situatie.
Omdat het drieprofielensysteem een tussenvorm betreft van het vier- en tweeprofielensysteem, is
de respondenten niet nogmaals naar hun vakkeuze gevraagd. Voorafgaand aan het onderzoek zijn
de volgende aannames gedaan:


leerlingen die in het tweeprofielenscenario en in het drieprofielenscenario voor het natuurprofiel
kiezen, maken dezelfde vakkeuze. De vakkeuze in het tweeprofielenscenario wordt in dat geval
overgenomen bij het drieprofielenscenario.



leerlingen die in de huidige situatie voor het EM- of CM profiel hebben gekozen, maken
dezelfde vakkeuze wanneer zij in het drieprofielenscenario voor het gamma- of alfaprofiel
kiezen. De vakkeuze uit de huidige situatie wordt in dat geval overgenomen bij het
drieprofielenscenario.

3.3.1 Effecten voor profielkeuze op de havo
In Tabel 3-4 is de verdeling opgenomen van de profielkeuze in het drieprofielenscenario ten
opzichte van de huidige profielkeuze. Van de huidige NT’ers kiest 85 procent voor het natuurprofiel,
een kleine vijf procent kiest voor het gammaprofiel en nog geen vier procent geeft de voorkeur aan
het alfaprofiel.
Bij de leerlingen die momenteel het NG-profiel hebben gekozen, geeft elf procent in het geval van
drie profielen, tegen de verwachting in, de voorkeur aan het alfaprofiel. Deze verschuiving is eerder
dit hoofdstuk bij het bespreken van het tweeprofielenscenario ook al geconstateerd. Bij verdere
analyse van deze leerlingen bleek dat zij door hun vakkeuze in het vrije deel alsnog (redelijk) aan te
sluiten bij hun huidige profiel. Aangezien er voor het drieprofielenscenario niet uitgebreid op de
vakkeuze is ingegaan, kunnen wij slechts uitgaan van de aanname dat deze leerlingen dezelfde
vakkeuze zouden maken en dat het merendeel van hen wederom in de vrije ruimte voor
bètavakken zal kiezen.
Driekwart van de huidige EM’ers kiest in het geval van drie profielen voor het gammaprofiel en tien
procent kiest dan voor het alfaprofiel. Ruim 80 procent van de leerlingen die nu het CM-profiel
hebben, kiest bij drie profielen voor het vergelijkbare alfaprofiel.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

23

Tabel 3-4 Verdeling respondenten havo huidige keuze profielen en keuze bij drieprofielen
Havo

Drie profielen
Bèta

Huidige situatie

Gamma

Alfa

Profiel

Profiel

Profiel

Weet niet

Totaal

(N=162)

(N=179)

(N=91 )

(N=58)

(N=490)

NT (N=82)

% huidige situatie

85,4%

4,9%

3,7%

6,1%

100%

NG (N=115)

% huidige situatie

67,8%

8,7%

11,3%

12,2%

100%

EM (N=210)

% huidige situatie

3,8%

75,2%

10,0%

11,0%

100%

CM (N=64)

% huidige situatie

4,7%

6,3%

81,3%

7,8%

100%

Weet niet (N=19)

% huidige situatie

15,8%

15,8%

10,5%

57,9%

100%

33,1%

36,5%

18,6%

11,8%

100%

Totaal (N=490)

3.3.2 Effecten voor profielkeuze van vmbo-doorstromers
Wanneer er drie profielen zouden zijn in plaats van vier, zouden doorgestroomde leerlingen van het
vmbo vooral voor het alfaprofiel kiezen (30%), terwijl in de huidige situatie de meerderheid voor EM
kiest (vergelijkbaar met het gammaprofiel). Opvallend is ook dat bijna een kwart van deze
leerlingen aangeeft niet te weten welke profielkeuze zij in het geval van drie profielen zouden
maken.
Tabel 3-5 Verdeling respondenten vmbo huidige keuze profielen en keuze bij drieprofielen
Vmbo

Drie profielen

Huidige situatie

Bèta

Gamma

Alfa

Profiel

Profiel

Profiel

Weet niet

Totaal
(N=86)

(N=18)

(N=21)

(N=26)

(N=21)

NT(N=17)

% huidige situatie

70,6%

5,9%

11,8%

11,8%

100%

NG (N=15)

% huidige situatie

20,0%

6,7%

46,7%

26,7%

100%

EM (N=37)

% huidige situatie

5,4%

48,6%

18,9%

27,0%

100%

CM (N=14)

% huidige situatie

7,1%

7,1%

64,3%

21,4%

100%

Weet niet(N=3)

% huidige situatie

33,3%

66,7%

100%

30,2%

24,4%

100%

Totaal (N=86)

20,9%

24,4%

De vmbo’ers lijken grilliger in hun profielkeuze dan wanneer alle havisten bekeken worden. De
huidige NG’ers zijn in het geval van drie profielen verdeeld over het natuurprofiel en het alfaprofiel
en van de huidige EM’ers kiest een belangrijk deel van de leerlingen bij drie profielen voor het
alfaprofiel.

3.3.3 Effecten voor profielkeuze op het vwo
Tot slot de profielkeuze onder vwo’ers. Wanneer de huidige profielkeuze vergeleken wordt met de
keuze in het geval van drie profielen zijn er op het vwo minder verschuivingen zichtbaar dan op de
havo. Een groter deel van de huidige NT-leerlingen op het vwo kiest nu voor het gammaprofiel dan
op de havo het geval is. Maar de keuzes van huidige NG’ers, EM’ers en CM’ers zijn stabieler dan
de keuzes van havisten bij drie profielen; het merendeel kiest bij drie profielen een profiel
overeenkomstig met de huidige keuze.

24

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Tabel 3-6 Verdeling respondenten vwo huidige keuze profielen en keuze bij drieprofielen
Vwo

Drie profielen
Bèta

Huidige situatie

Alfa

profiel

Profiel

profiel

Weet niet

Totaal

(N=185)

(N=123)

(N=61)

(N=34)

(N=403)

11,0%

1,2%

6,1%

100%

NT (N=82)

% huidige situatie

81,7%

NG (N=89)

% huidige situatie

76,4%

5,6%

7,9%

10,1%

100%

EM (N=131)

% huidige situatie

2,3%

77,1%

14,5%

6,1%

100%

CM (N=35)

% huidige situatie

8,6%

91,4%

NT/NG (N=49)

% huidige situatie

91,8%

4,1%

Weet niet (N=17)

% huidige situatie

11,8%

17,6%

45,9%

30,5%

Totaal (N=403)

3.4

Gamma

100%
4,1%

100%

11,8%

58,8%

100%

15,1%

8,4%

100%

Profielkeuze leerlingen bij afschaffen profielen
In principe kan de vergelijking van keuzes bij geen profielen ten opzichte van huidige systeem
alleen op vakniveau. In een systeem zonder profielen wordt de leerling (grotendeels) vrij gelaten in
zijn of haar vakkeuze. In theorie is de leerling bijvoorbeeld vrij om natuurkunde zonder wiskunde B
te kiezen en om economie zonder wiskunde A te kiezen. In de praktijk zullen scholen in deze
gevallen een zekere mate van verplichte combinaties voorschrijven. In deze paragraaf is echter
uitgegaan van de volledige vrijheid van de leerling (behalve de verplichte vakken Nederlands,
Engels en wiskunde).
Een profielvergelijking zoals in de vorige paragrafen aan bod is gekomen kan in het geval van geen
profielen door middel van een ‘reconstructie’ van de huidige profielen op basis van de vakkeuze. Bij
benadering kan dan bekeken worden welke ‘profielen’ leerlingen zelf samenstellen. Ieder huidig
profiel bevat een aantal verplichte profielvakken. In deze reconstructie is nagegaan welke
leerlingen voor deze combinatie van (verplichte) profielvakken hebben gekozen. Wanneer de
vakkeuze van een leerling bestaat uit alle verplichte profielvakken van een profiel wordt deze
leerling aan dit profiel toegekend. Indien aan de eisen van meerdere profielen wordt voldaan, is een
combinatieprofiel opgegeven. Alleen de leerlingen die het minimaal aantal examenvakken hebben
aangekruist (op de havo 7 vakken en op het vwo 8 vakken) zijn meegenomen.
Een leerling met (in ieder geval) de vakken wiskunde B, natuurkunde en scheikunde wordt toegekend aan
het NT-profiel. Een leerling met de vakken wiskunde A of B, biologie en scheikunde wordt toegekend aan
het profiel NG. Wanneer een leerling zowel wiskunde B, natuurkunde, scheikunde alsook biologie heeft
gekozen, wordt hij/zij toegekend aan het combinatieprofiel NT/NG.

3.4.1 Effecten voor profielkeuze op de havo
In Tabel 3-7 is een overzicht gemaakt van de verdeling van de vakkeuze van leerlingen wanneer dit
gereconstrueerd wordt naar een profiel. Een aantal zaken vallen hierbij op:


Meer dan de helft van de havisten stelt een vakkenpakket samen waarmee geen van de huidige
profielen op basis van verplichte vakken samengesteld kan worden.



Van de leerlingen waarvan het vakkenpakket wel overeenkomt met de verplichte vakken uit een
profiel, blijkt het combinatieprofiel NT/NG het vaakst voor te komen (11%). Oftewel deze
leerlingen hebben wiskunde B, natuurkunde, scheikunde en biologie in hun pakket.



Het profiel EM wordt het minst vaak ‘gekozen’ (5%). Wel dient hierbij opgemerkt te worden dat
het combinatieprofiel EM/CM even vaak als het EM-profiel gekozen wordt. Dit is te verklaren uit

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

25

het feit dat veel van de leerlingen naast de verplichte vakken van het EM-profiel ook een
moderne vreemde taal kiezen, waardoor zij automatisch ook voldoen aan het CM profiel en dus
toegekend worden aan het combinatieprofiel.
Tabel 3-7 Gereconstrueerde profielen havo bij geen profielen
Havo
Gereconstrueerde profielen bij geen profielen

N=403

NT

5,8%

NG

7,5%

EM

5,3%

CM

8,0%

NT/NG

11,3%

NT/EM

0,8%

NG/CM

0,5%

EM/CM

5,3%

NT/NG/EM

0,3%

NT/NG/CM

0,5%

NG/EM/CM

0,5%

NT/NG/EM/CM

0,3%

Geen

54,1%

Totaal

100%

Alleen degene die minimaal 7 examenvakken hebben aangekruist.

3.4.2 Effecten voor profielkeuze op het vwo
Ook de reconstructie van vakkeuze naar profielen op het vwo leidt tot interessante resultaten.


Bijna een derde van de vwo’ers heeft een keuzepakket samengesteld welke geen van allen
bestaat uit een combinatie van vakken waarmee een profiel samen te stellen is.



Van de vakkenpakket die wel bestaan uit de verplichte profielvakken is het combinatieprofiel
NT/NG, net zoals op de havo, het vaakst te reconstrueren.



Het profiel EM als zodanig komt onder de vwo’ers die vrij zijn in hun vakkeuze helemaal niet
meer voor. Dit is een gevolg van het feit dat alle leerlingen die voldoen aan de eisen van het
EM-profiel (wiskunde A of B, geschiedenis en economie) automatisch ook voldoen aan de eisen
van het CM-profiel (wiskunde A, B of C en geschiedenis). Het combinatie profiel EM/CM blijkt
daarom in bijna 16 procent van de gevallen voor te komen.



Het profiel CM komt desondanks ook als profiel erg vaak voor (11%).

Tabel 3-8 Gereconstrueerde profielen vwo bij geen profielen
Vwo

26

Gereconstrueerde profielen bij geen profielen

N=369

NT

8,1%

NG

6,5%

EM

0,0%

CM

11,3%

NT/NG

20,7%

NT/EM

0,3%

NT/CM

1,6%

NG/CM

1,1%

EM/CM

15,9%

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Vwo
Gereconstrueerde profielen bij geen profielen

N=369

NT/NG/EM

0,0%

NT/NG/CM

1,9%

NG/EM/CM

0,0%

NT/EM/CM

0,5%

NT/NG/EM/CM

1,1%

Geen

31,2%

Totaal

100,0%

Alleen degene die minimaal 8 examenvakken hebben aangekruist.

Zoals we in hoofdstuk 5 zullen zien wordt de afname van het aantal te reconstrueren profielen bij
zowel havo als vwo verklaard door de significante afname van deelname aan scheikunde en
geschiedenis. Hierdoor is het lastig een van de bestaande profielen te reconstrueren.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

27

4 Effect op wiskunde

4.1

Inleiding
Wiskunde wordt algemeen beschouwd als een zeer belangrijk vak voor leerlingen in het voortgezet
onderwijs. Niet voor niets geldt vanaf het schooljaar 2012–2013 voor havo- en vwo-leerlingen dat
ze maximaal één 5 als eindcijfer (het gemiddelde van het schoolexamen en centraal examen)
mogen halen voor de drie kernvakken, te weten Nederlands, Engels én wiskunde.11 Met
uitzondering voor leerlingen op de havo in het CM-profiel, volgen alle leerlingen momenteel
verplicht wiskunde. Afhankelijk van hun profiel- en vakkenkeuze volgen havo- en vwo leerlingen
wiskunde A, B of B en D. Voor het vwo bestaat ook een ‘eenvoudigere’ variant onder de noemer
wiskunde C. De minister overweegt om wiskunde voor alle leerlingen te verplichten, dus ook voor
de havoleerlingen binnen het CM-profiel. Daarbij bestaat de mogelijkheid om voor de havo een
‘eenvoudigere’ variant van wiskunde (vergelijkbaar met C op het vwo) in te voeren.
Het ministerie wil graag weten wat het effect is van het verminderen dan wel afschaffen van
profielen op de wiskunde die leerlingen volgen. In dit hoofdstuk komen deze mogelijke gevolgen
aan bod. Daarbij is in de scenario’s uitgegaan van de invoering van het verplichten van wiskunde
voor alle leerlingen gepaard met invoering van de ‘eenvoudigere’ wiskunde variant op de havo
(wiskunde C genoemd).
De eerste paragraaf gaat in op mogelijke effecten bij havisten, in de tweede paragraaf wordt
specifiek ingegaan op de mogelijke effecten bij leerlingen die vanuit het vmbo de overstap maken
naar de havo. Tot slot komen de effecten bij vwo’ers aan de orde.
Correctie voor natuurkunde en economie
Bij het bepalen van de effecten van de verschillende scenario’s op wiskunde, gaan we uit van de opgaaf
door de leerling in de enquête. Veel scholen hanteren echter een vorm van sturing voor leerlingen met
natuurkunde en economie. Voor zover dit door de profielkeuze nog niet wordt gerealiseerd (bijvoorbeeld in
het vrije deel), dienen deze leerlingen in de meeste gevallen natuurkunde in combinatie met wiskunde B,
en economie in combinatie met wiskunde A te volgen. Leerlingen hebben deze sturing bij het invullen van
de enquête los kunnen laten. Om toch goed zicht te krijgen op de mogelijke effecten op wiskunde komen
daarom niet alleen de resultaten van de enquête zelf aan bod, maar voeren we ook een correctie voor
deze ‘sturing’ uit. Dit doen we door:
1)

leerlingen met economie wiskunde A toe te kennen;

2)

leerlingen met natuurkunde wiskunde B toe te kennen;

3)

leerlingen met zowel economie als natuurkunde wiskunde B toe te kennen.

In hoeverre leerlingen vervolgens in de praktijk ook daadwerkelijk de combinatieverplichting opvolgen is
de vraag. Leerlingen kunnen op basis van deze combiverplichting immers besluiten natuurkunde en/of
economie dan niet in hun pakket op te nemen.

11

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voortgezet-onderwijs/vraag-en-antwoord/wanneer-ben-ik-geslaagd-voor-heteindexamen-havo-of-vwo.html

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

29

4.2

Effecten voor wiskunde op de havo
Zoals Tabel 4-1 laat zien, volgt in de huidige situatie bijna twee derde (63%) van de havisten
wiskunde A, ruim een kwart (28%) volgt wiskunde B (eventueel in combinatie met D).
Tabel 4-1 Verdeling respondenten havo huidige keus wiskunde en bij twee of geen profielen

Wiskunde havo

Huidige situatie

Twee profielen

Geen profielen

12

(N=501)

(N=447)

(N=354)

Wiskunde A

62,5%

55,9%

52,3%

Wiskunde B

26,1%

26,4%

26,3%

Nvt

16,1%

18,4%

2,2%

1,6%

3,1%

Wiskunde C
Wiskunde B + D
Geen wiskunde
Totaal

9,2%

Nvt

Nvt

100,0%

100,0%

100,0%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Moeilijkheidsgraad voornaamste reden om geen wiskunde te kiezen
Bijna een op de tien leerlingen heeft momenteel geen wiskunde in het pakket (9%). Van deze
CM-leerlingen geeft twee derde (67%) aan dat de moeilijkheidsgraad van het vak reden is geweest
geen wiskunde te nemen. Dat wiskunde in hun ogen geen leuk vak is en dat ze wiskunde niet nodig
hebben voor een vervolgopleiding of toekomstige baan wordt door 23 tot 30 procent van de
respondenten genoemd. De keuze voor het niet volgen van wiskunde wordt volgens de leerlingen
niet beïnvloed door vriend(inn)en (0%).
Significante verschillen tussen jongens en meisjes
Wanneer we kijken naar het verschil in wiskunde tussen jongens en meisjes op de havo, blijken er
enkele significante verschillen te zijn. In de huidige situatie volgen jongens vaker wiskunde B (al
dan niet in combinatie met D) (44% van de jongens versus 22% van de meisjes), terwijl meisjes
vaker wiskunde A (70% van de meisjes versus 54% van de jongens) of geen wiskunde volgen
(8% van de meisjes versus 4% van de jongens). Deze significante verschillen blijven bestaan
wanneer jongens en meisjes in het geval van twee en geen profielen met elkaar vergeleken
worden. Meisjes volgen in dat geval vaker wiskunde C dan jongens (19% van de jongens versus
13% van de meisjes), overigens neemt dit significante verschil tussen jongens en meisjes wel af als
profielen worden afgeschaft, doordat jongens dan eerder wiskunde C volgen (16% van de jongens
versus 22% van de meisjes).
Invoering wiskunde C: een voorschot
Als we de havisten de keuze tussen twee profielen voorleggen, met daarin dus de verplichting van
wiskunde en de wiskunde C variant, blijkt dat zestien procent van de havisten deze ‘eenvoudigere’
variant van wiskunde gaat volgen. Bij volledige afschaffing van profielen stijgt dit naar achttien
procent van de havisten. In dat geval weet overigens bijna één op de tien havisten (9%) niet welk
niveau wiskunde ze gaan kiezen13. Deze resultaten laten zien dat niet alleen de havo-leerlingen
zonder wiskunde, maar ook havo-leerlingen die nu wel wiskunde volgen straks de ‘eenvoudigere’
variant in hun pakket hebben. In de volgende subparagrafen gaan we dieper in op de vraag of dit
significante gevolgen heeft voor het wiskundeniveau.

12

13

30

Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ ers in deze analyses niet mee.
Niet in de tabel.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

4.2.1 Scenario van twee profielen.
In Tabel 4-2 is de huidige situatie omtrent wiskunde afgezet tegen de situatie bij twee profielen. De
tabel laat zien dat het merendeel van de leerlingen die nu een wiskundevak volgen aan de huidige
situatie vasthouden (wiskunde A 79%, wiskunde B 83% en wiskunde B + D 50%). Toch treden ook
verschuivingen op in het wiskundeniveau dat leerlingen (willen) volgen.
Tabel 4-2

Niveau wiskunde havo huidige profiel en bij twee profielen
Huidige situatie

Twee

Havo

A

B

B+D

Geen

Totaal

profielen

wiskunde

(N=272)

(N=110)

(N=6)

(N=34)

(N=422)

A (N=235)

% 4 profielen

78,7%

10,0%

,0%

29,4%

55,7%

B (N=111)

% 4 profielen

5,9%

82,7%

50,0%

2,9%

26,3%

C (N=69)

% 4 profielen

15,4%

3,6%

,0%

67,6%

16,4%

B + D (N=7)

% 4 profielen

,0%

3,6%

50,0%

,0%

1,7%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

Totaal (N=422)
*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

De voornaamste wijzigingen zijn:


Eén op de zes havisten (15%) met wiskunde A, stapt bij twee profielen over naar wiskunde C.



Twee derde (68%) van degenen die nu geen wiskunde hebben, volgt wiskunde C wanneer
wiskunde verplicht gesteld wordt.



Bijna een derde (29%) van degenen die nu geen wiskunde hebben, volgt wiskunde A wanneer
wiskunde verplicht gesteld wordt.



Een tiende (10%) van huidige wiskunde B leerlingen stapt bij twee profielen over naar wiskunde
A.



Zes procent van de huidige wiskunde A’ers stapt over naar wiskunde B bij twee profielen.

Er zijn geen significante verschillen tussen leerlingen als we kijken naar achtergrondkenmerken als
geslacht, leeftijd, stedelijkheid (locatie van de school), regio (locatie van de school) en provincie
(locatie van de school).
Gevolgen van twee profielen voor het wiskundeniveau op de havo
Kijkend naar deze resultaten lijkt het er dus op dat de verplichting van wiskunde op de havo het
gevolg heeft dat meer havisten voor een (in hun ogen) eenvoudigere variant gaat. Is dit ook zo?
Aannames om wiskundeniveau te vergelijken
Om de vergelijking van het wiskundeniveau statistisch mogelijk te maken, kiezen we voor de volgende
aannames:



De volgorde van het niveau van wiskunde op de havo is als volgt: wiskunde C (niveau 1), wiskunde A
(niveau 2), wiskunde B (niveau 3), wiskunde D (niveau 4). Waarbij wiskunde C het laagste niveau is
en wiskunde D het hoogste niveau is.



Wiskunde D kan niet zonder wiskunde B gekozen worden, leerlingen met een onmogelijke
wiskundekeuze zijn uit deze exercitie gehouden.

14

Havisten (CM) hebben in het huidige systeem de mogelijkheid om wiskunde buiten hun
vakkenpakket te laten. Het gevolgde wiskundeniveau van deze leerlingen stijgt dan ook
vanzelfsprekend als wiskunde verplicht is. Kijken we naar het wiskundeniveau in het geval van
14

Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ers in deze analyses niet mee.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

31

twee profielen in vergelijking met de huidige situatie, dan lijkt sprake te zijn van een overall
toename van het niveau. Deze toename is echter niet significant. Indien we volledig corrigeren voor
de wiskundecombinaties met economie en natuurkunde, is in dit scenario wel sprake van een
significante stijging van het wiskundeniveau.
Maken we dezelfde vergelijkingen voor het wiskundeniveau van de leerlingen die in de huidige
situatie reeds wiskunde volgen, dan is zonder correctie wel sprake van een significant verschil. Bij
invoering van twee profielen daalt het gemiddelde wiskundeniveau van alle havisten met wiskunde
in de huidige situatie namelijk significant.15 Dat betekent dat als leerlingen de mogelijkheid krijgen
om een minder ambitieuze variant van wiskunde te volgen, dit ook deels doen. Nadere bestudering
van de cijfers leert dat deze daling voortkomt uit de overstap van wiskunde A naar wiskunde C
(15%). Voeren we een correctie uit op de combinatie van de wiskundes met economie en
natuurkunde, dan blijkt in dit scenario geen sprake meer van een significante afname.

4.2.2 Scenario nul profielen
In Tabel 4-3 is de vergelijking weergegeven tussen het huidige wiskundevak en het vak dat
leerlingen gaan volgen bij volledige afschaffing van de profielen. Ook hier blijkt dat leerlingen
grotendeels vasthouden aan de huidige keuzes (wiskunde A 76%, wiskunde B 85% en wiskunde B
plus D 57%). Ook hier komen leerlingen tot andere keuzes dan in de huidige situatie.
Tabel 4-3 Niveau wiskunde havo huidige profiel en bij geen profielen
Huidige situatie
Geen

A

B

B+D

Geen

Totaal

profielen
A (N=179)

Havo wiskunde

(N=219)

(N=85)

(N=7)

(N=31)

(N=342)

% 4 profielen

75,8%

5,9%

,0%

25,8%

52,3%

B (N=90)

% 4 profielen

6,8%

84,7%

42,9%

,0%

26,3%

C (N=62)

% 4 profielen

16,9%

2,4%

,0%

74,2%

18,1%

B + D (N=11)

% 4 profielen

Totaal (N=342)

0,5%

7,1%

57,1%

,0%

3,2%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

De belangrijkste wijzigingen zijn:


Een op de zes havisten met wiskunde A (17%) kiest bij volledige afschaffing van profielen voor
wiskunde C;



Bijna driekwart (74%) van degenen die nu geen wiskunde hebben, volgt wiskunde C wanneer
wiskunde verplicht gesteld wordt. De rest (26%) volgt dan wiskunde A.



Zes procent van de havisten met wiskunde B kiest zonder profielen voor wiskunde A.



Zeven procent van de havisten met wiskunde A kiest voor wiskunde B wanneer er geen
profielen zouden zijn.

Van degene die geen wiskunde kiest in het huidige stelsel, weet 16 procent niet welke wiskunde ze
moeten kiezen wanneer er geen profielen meer zouden zijn (en wiskunde verplicht is). Bijna zestig
procent van de leerlingen die momenteel geen wiskunde volgen, kiest bij de verplichting van
wiskunde en afschaffing van de profielen voor wiskunde C. Er zijn geen significante verschillen16
wanneer naar het wisselen van vak en geslacht, stedelijkheid, regio en provincie gekeken wordt.

15
16

32

P=.05.
Niet in tabel.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Gevolgen van het afschaffen van profielen voor het wiskundeniveau op de havo
Ook bij afschaffing van de profielen geldt dat als de huidige CM-leerlingen verplicht wiskunde
moeten volgen, dit leidt tot een stijging van het totale wiskundeniveau. Deze stijging is echter niet
significant. Indien correctie plaatsvindt voor natuurkunde en economie, dan blijkt het gemiddelde
wiskundeniveau wel significant te stijgen wanneer alle havisten in de analyse meegenomen
worden.
Wanneer alleen de havisten meegenomen worden die in de huidige situatie wiskunde hebben,
gaan meer leerlingen voor een eenvoudigere variant van wiskunde. Het gemiddelde wiskundeniveau van havisten die in de huidige situatie wiskunde volgen, neemt significant af als de profielen
worden afgeschaft. Indien hier correctie voor natuurkunde en economie wordt toegepast, is de
geconstateerde afname van het wiskundeniveau niet meer significant.

4.3

Effect voor wiskunde bij vmbo’ers
Het aantal (bruikbare) respondenten dat dat na hun eindexamen vmbo doorstroomt naar havo-4 is
in het onderzoek beperkt (n=93). De resultaten maken integraal deel uit van de beschrijving van de
havisten. Desondanks is het interessant om voor wiskunde na te gaan of de verplichting van
wiskunde effect heeft op de vmbo’ers. Zoals we in Tabel 4-4 kunnen zien, blijkt dat één op de vijf
havisten vanuit het vmbo geen wiskunde heeft. Dit is hoger dan onder de havisten als geheel.
Tabel 4-4 Verdeling respondenten vmbo huidige keus wiskunde en bij twee of geen profielen
Wiskunde vmbo

17

Huidige situatie

Twee profielen

Geen profielen

Wiskunde A

55,7%

50,8%

47,1%

Wiskunde B

25,3%

15,4%

15,7%

Wiskunde C

Nvt

32,2%

35,3%

Wiskunde B + D

0,0%

1,5%

2,0%

Geen wiskunde

19,0%

Nvt

Nvt

Totaal

100,0%

100,0%

100,0%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Van de havisten die doorgestroomd zijn vanaf het vmbo, volgt meer dan de helft wiskunde A (56%)
en een kwart volgt wiskunde B. Wanneer de vmbo-leerlingen de keuze uit twee profielen voorgelegd wordt, weet twaalf procent niet welke wiskunde hij/zij gaat volgen. Van degene die nu geen
wiskunde hebben, weet een derde niet welke wiskunde zij in dit geval willen volgen. Driekwart van
de vmbo’ers die geen wiskunde heeft gekozen, deed dit omdat hij/zij wiskunde te moeilijk vindt.
Twee vijfde (40%) heeft wiskunde niet nodig voor een vervolgopleiding en een vijfde (20%) vindt
wiskunde geen leuk vak of heeft geen wiskunde nodig voor het toekomstige beroep. Let wel, het
gaat hier om hele lage aantallen.
Significante verschillen tussen jongens en meisjes
Meisjes die van het vmbo komen volgen in de huidige situatie significant vaker wiskunde A en geen
wiskunde dan jongens18. Indien het scenario met twee profielen wordt ingevoerd zijn er, mede
doordat veel jongens wiskunde C willen volgen, geen significante verschillen bij geslacht. Ook in

17

18

Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ers in deze analyses niet mee.
P=.05.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

33

het scenario van de afschaffing van profielen zijn er geen significante verschillen wanneer jongens
en meisjes vergeleken worden.
Effect op het wiskundeniveau bij vmbo-doorstroom
In Tabel 4-5 is de huidige situatie van wiskunde afgezet tegen de situatie in het scenario van twee
profielen. Ondanks de lage aantallen, lijkt het erop dat het merendeel (circa twee derde) van de
leerlingen vasthoudt aan hun huidige wiskundevak (A of B). Tegelijkertijd zien we dat de overige
groep met name geneigd is een ‘eenvoudigere’ wiskundevariant te kiezen.
Tabel 4-5 Niveau wiskunde vmbo huidige profiel en bij twee profielen
Huidige situatie
Twee

Vmbo

A

B

Geen

Totaal

profielen

wiskunde

(N=34)

(N=13)

(N=9)

(N=56)

A (N=26)

% 4 profielen

67,6%

15,4%

11,1%

46,4%

B (N=9)

% 4 profielen

2,9%

61,5%

,0%

16,1%

C (N=20)

% 4 profielen

29,4%

15,4%

88,9%

35,7%

B + D (N=1)

% 4 profielen

,0%

7,7%

,0%

1,8%

Totaal (N=56)

% 4 profielen

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Zowel bij de gehele groep leerlingen als bij de groep leerlingen die nu wiskunde volgt, neemt het
gemiddelde wiskundeniveau af. Deze afname is echter alleen significant in het twee profielen
scenario als we kijken naar leerlingen die nu reeds wiskunde volgen. Wanneer we uitgaan van
correctie voor natuurkunde en economie zien we bij de vmbo-leerlingen geen significante
verschillen optreden voor de verschillende scenario’s.

4.4

Effecten voor wiskunde op het vwo
Ook voor het vwo gekeken naar de mogelijke effecten van de verschillende scenario’s op
wiskunde. Aangezien hier geen wijziging in het aanbod op gaat treden (zowel de verplichting van
wiskunde, als wiskunde C bestaan al), worden hier op voorhand geen grote effecten verwacht. In
Tabel 4-6 is de verdeling van de wiskundevakken van vwo’ers in de huidige situatie, bij twee

profielen en bij een systeem zonder profielen uiteen gezet.
Tabel 4-6 Verdeling respondenten vwo huidige keus wiskunde en bij twee of geen profielen
Huidige situatie

Twee profielen

Geen profielen

Wiskunde vwo

(N=398)

(N=375)

(N=332)

Wiskunde A

42,0%

43,2%

40,4%

Wiskunde B

43,4%

38,9%

38,6%

Wiskunde C

5,0%

6,7%

7,5%

Wiskunde B + D

9,5%

11,2%

13,6%

100,0%

100,0%

100,0%

19

Totaal

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

19

34

Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ers in deze analyses niet mee.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

In de huidige situatie volgen bijna evenveel leerlingen wiskunde A als wiskunde B (42% en 43%).
Tien procent kiest voor de combinatie van wiskunde B en D. Als we naar het scenario van twee
profielen en naar het scenario van nul profielen kijken, dan blijken zich geen significante verschillen
voor te doen. Al met al stellen we vast dat de verschillende scenario’s op het vwo een minder groot
overall effect lijken te hebben op het gekozen wiskundeniveau dan op de havo. Achtereenvolgens
komen het scenario met twee profielen (paragraaf 4.4.1) en het scenario van nul profielen
(paragraaf 4.2.2) aan bod.
Significante verschillen tussen jongens en meisjes
In de huidige situatie volgen jongens significant20 meer wiskunde B en de combinatie van wiskunde
B en D dan meisjes (61% van de jongens versus 46% van de meisjes). Meisjes volgen meer
wiskunde A (47% van de meisjes versus 36% van de jongens) en wiskunde C (7% van de meisjes
versus 3% van de jongens). Wanneer er twee profielen zouden zijn komt hetzelfde beeld naar
voren, hoewel de verschillen21 tussen jongens en meisjes kleiner worden. Vergeleken met de
huidige situatie volgen jongens in dit geval vaker wiskunde C (van 3% naar 6%) en meisjes vaker
de combinatie wiskunde B plus D (van 5% naar 8% ). Het aandeel wiskunde B neemt zowel onder
jongens (van 46% naar 43%) als onder meisjes (van 41% naar 36%) af. Wanneer profielen worden
afgeschaft, zijn er geen significante verschillen meer tussen jongens en meisjes.

4.4.1 Scenario twee profielen
Kijkend naar Tabel 4-7 blijkt dat vrijwel alle vwo’ers in het scenario van twee profielen de wiskunde
blijven volgen die ze in de huidige situatie ook volgen (wiskunde A 95%, wiskunde B 84%,
wiskunde C 94% en de combinatie van B en D 82%).
Tabel 4-7 Combinatie wiskunde vwo bij huidige keus wiskunde en bij twee profielen
Huidige situatie

Twee profielen

Vwo

A

B

C

B+D

Totaal

wiskunde

(N=149)

(N=154)

(N=18)

(N=34)

(N=355)

A (N=152)

% 4 profielen

94,6%

6,5%

5,6%

,0%

42,8%

B (N=140)

% 4 profielen

3,4%

83,8%

,0%

17,6%

39,4%

C (N=21)

% 4 profielen

1,3%

1,3%

94,4%

,0%

5,9%

B + D (N=42)

% 4 profielen

,7%

8,4%

,0%

82,4%

11,8%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

Totaal (N=355)
*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

In de tabel zien we dat een deel van de vwo’ers voor andere wiskundevakken kiest dan nu het
geval is. De geconstateerde verschuivingen zijn echter niet significant. Ook als wordt gecorrigeerd
voor de wiskundes die nodig zijn voor natuurkunde of economie, doen zich geen significante
wijzigingen voor. Er zijn ook geen significante verschillen22 wanneer naar het wisselen van
wiskundeniveau en geslacht, leeftijd, stedelijkheid (van locatie van de school), regio (van locatie
van de school) en provincie (van locatie van de school) gekeken wordt.

20
21
22

P=.01.
P=.05.
Niet in tabel.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

35

4.4.2 Scenario nul profielen
In Tabel 4-8 is het huidige wiskundevak gekruist met de keuze wanneer er geen profielen meer
zouden zijn. Ook hier blijken de wiskundevakken in de huidige situatie grotendeels overeen te
komen met het scenario. Zeven procent van degene die nu wiskunde A heeft en zeven procent van
de leerlingen die nu wiskunde B volgt, wisselen van keuze.
Tabel 4-8 Combinatie wiskunde vwo bij huidige keus wiskunde en bij geen profielen
Huidige situatie
Vwo

A

B

C

BD

Totaal

wiskunde

(N=131)

(N=144)

(N=18)

(N=29)

(N=322)

A (N=130)

% 4 profielen

90,1%

6,9%

11,1%

,0%

40,4%

B (N=126)

% 4 profielen

6,9%

79,9%

,0%

6,9%

39,1%

C (N=22)

% 4 profielen

3,1%

1,4%

88,9%

,0%

6,8%

BD (N=44)

% 4 profielen

Geen profielen

Totaal (N=322)

,0%

11,8%

,0%

93,1%

13,7%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Alleen als rekening wordt gehouden met de correctie van de wiskundevakken voor natuurkunde en
economie, neemt het wiskundeniveau significant toe. Er zijn verder geen significante verschillen
waargenomen, als naar het wisselen van wiskundeniveau in relatie tot geslacht, leeftijd,
stedelijkheid (van locatie van de school), regio (van locatie van de school) en provincie (van locatie
van de school) gekeken wordt.

36

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

5 Effecten voor biologie, natuur- en scheikunde

5.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk is gekeken naar mogelijke effecten van de vermindering of afschaffing van
profielen op wiskunde. Dit is slechts één van de bètavakken. Aangezien het stimuleren van
bètavakken/-studies al jaren op de overheidsagenda staat (met name voor meisjes), is het relevant
niet alleen wiskunde maar ook andere bètavakken te betrekken. In hoeverre de scenario’s invloed
hebben op biologie, natuur- en scheikunde staat in dit hoofdstuk centraal. Achtereenvolgens komen
de resultaten voor havo en vwo in afzonderlijke paragrafen aan de orde.

5.2

Effecten voor de havo
In totaal heeft momenteel 42 procent van de havisten biologie, 29 procent natuurkunde en 44
procent scheikunde in het vakkenpakket (zie Tabel 5-1).
Tabel 5-1 Keuze voor BINASK havo in de huidige situatie, twee en geen profielen
Huidige

Twee

situatie

profielen

4 profielen vs

profielen

Geen

Havo

N=545

N=508

2 profielen

N=403

0 profielen

Biologie

41,7%

44,9%

3,2%

39,5%

-2,2%

Natuurkunde

29,4%

34,8%

5,5%

29,8%

0,4%

Scheikunde

44,2%

37,8%

-6,4%

31,8%

-12,5%**

Weet niet

-

37

23

4 profielen vs

142

*P=.05.
**P=.001.

Het aantal havisten dat deze vakken in zijn of haar vakkenpakket heeft in het scenario van twee
profielen wijzigt niet significant. Wanneer er geen profielen meer zouden zijn, ontstaat wel een
significant verschil ten opzichte van de huidige situatie. Het aantal deelnemers aan het vak
scheikunde neemt dan significant af met dertien procent. B. Bij de vakken natuurkunde en biologie
zijn geen significant wijzigingen gevonden.
Significante effecten naar geslacht
Bij meisjes is een soortgelijke situatie zichtbaar (Tabel 5-2). Ook hier neemt het aantal deelnemers
aan het vak scheikunde op de havo significant af wanneer er geen profielen meer zouden zijn.
Deze afname is nog iets sterker dan wanneer jongens en meisjes samen bekeken worden. Bij
jongens neemt de deelname aan scheikunde af met tien procent, bij meisjes met veertien procent.
Het verschil tussen jongens en meisjes is niet significant.

23

Alleen de cases waarbij minimaal 7 examenvakken zijn gekozen (inclusief Nederlands en Engels) zijn meegenomen in
deze analyse.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

37

Tabel 5-2 Keuze voor BINASK havo meisjes in de huidige situatie, twee en geen profielen
Havo

Huidige

Twee

Geen

situatie

profielen

profielen

Meisjes

Meisjes

4 profielen vs

Meisjes

4 profielen vs

N=279

N=262

2 profielen

N=214

0 profielen

Biologie

44,4%

48,1%

3,6%

42,5%

-1,9%

Natuurkunde

17,2%

21,0%

3,8%

15,4%

-1,8%

Scheikunde

37,3%

31,3%

-6,0%

23,4%

-13,9%**

Weet niet

17

24

65

*P=.05.
**P=.001.

Combinatie van natuurkunde en wiskunde B op de havo
Voor NT’ers (en een deel van de NG’ers) is de combinatie van de vakken natuurkunde en wiskunde
B van belang voor een goede aansluiting op de vervolgopleiding. In Tabel 5-3 is af te lezen hoe
vaak deze combinatie op de havo voorkomt in de drie geschetste scenario’s. Van de leerlingen die
natuurkunde volgen, geeft drie kwart (77%) aan ook wiskunde B in het vakkenpakket te hebben25.
Deze combinatie neemt significant af in het scenario met twee profielen. Voor meisjes geldt hetzelfde. Indien we volledig corrigeren voor de praktijk dat bij natuurkunde vaak wiskunde B verplicht
is, ontstaat uiteraard een toename van de combinatie. In dat geval heeft immers 100 procent van
de leerlingen met natuurkunde wiskunde B in het pakket. Aangezien in de huidige situatie een
kwart (23%) van de leerlingen met natuurkunde geen wiskunde B volgt, is het de vraag of een
dergelijke correctie voldoende recht doet aan de praktijk.
Voornoemde significante afname van de combinatie van natuurkunde en wiskunde B treedt op
omdat enerzijds een toename van deelnemers aan natuurkunde is geconstateerd en anderzijds
een (kleine) afname van deelnemers aan wiskunde B (inclusief de combinatie van wiskunde B en
D). Daarnaast heeft een kleiner aandeel van de natuurkundeleerlingen aangegeven ook wiskunde
B te volgen.
Wel moet opgemerkt worden dat dit onderzoek uitgaat van zelfrapportage door leerlingen. Het is daarbij
niet ondenkbaar dat een aantal leerlingen niet weet dat een dergelijke verandering van keuze gevolgen
kan hebben voor het al dan niet toegelaten worden op bepaalde vervolgopleidingen. Wanneer een leerling
een bepaalde voorkeur voor een vervolgopleiding aan een mentor of decaan kenbaar maakt en daarbij een
vakkenpakket zonder wiskunde B of natuurkunde voor ogen heeft, zal hij/zij hierover geadviseerd worden.

24

25

38

Alleen de cases waarbij minimaal 7 examenvakken zijn gekozen (inclusief Nederlands en Engels) zijn meegenomen in
deze analyse.
Alle leerlingen in het profiel NT hebben ‘automatisch’ wiskunde B.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Tabel 5-3 Combinatie wiskunde B-natuurkunde havo in de huidige situatie, twee en geen profielen
Huidige

Havo
Natuurkunde

Twee

Geen
26

situatie

Meisjes

profielen

Meisjes

profielen

(N=501)

(N=268)

(N=447)

(N=188)

(N=354)

(N=155)

25,5%

15,7%

31,3%

18,9%

25,4%

12,8%

28,3%

19,8%

28,0%

21,5%

29,4%

21,5%

76,6%

69,0%

57,9%**

47,7%**

71,1%

64,0%

27

Wiskunde B (incl. B + D)

Meisjes

Combinatie wis B-nat als %
van natuurkundeleerlingen
*P=.05.
**P=.001.

5.3

Effecten voor het vwo
Van alle vwo’ers heeft momenteel 50 procent biologie, 51 procent natuurkunde en 57 procent
scheikunde in het vakkenpakket (zie Tabel 5-4).
Tabel 5-4 Keuze voor BINASK vwo in de huidige situatie, twee en geen profielen
Huidige

Twee

4 profielen vs

Geen

situatie

profielen

2 profielen

profielen

Vwo

(N=440)

(N=417)

Biologie

50,2%

47,0%

-3,2%

45,0%

5,2%

Natuurkunde

50,7%

51,6%

0,9%

46,9%

-3,8%

Scheikunde

56,6%

49,4%

-7,2%

44,7%

-11,9%*

Weet niet

4 profielen vs
28

0 profielen

(N=369)

23

71

*P=.05.
**P=.001.

Significante afname van scheikunde bij afschaffing profielen
Bij het scenario van twee profielen verandert er niets significant aan deze verdeling. Net zoals op
de havo, is er een afname van het aantal scheikundeleerlingen waargenomen bij het
(hypothetische) onderwijssysteem zonder profielen. De deelname aan scheikunde is significant
lager wanneer de huidige situatie met het systeem zonder profielen vergeleken wordt. Bijna twaalf
procent van de vwo-leerlingen kiest in een systeem zonder profielen niet meer voor scheikunde,
daar waar zij dit vak nu wel volgen.
Vergelijkbaar beeld voor meisjes
In Tabel 5-5 zijn de resultaten van meisjes apart opgenomen. De resultaten bij meisjes komen
overeen met de resultaten van alle vwo’ers samen.

26

27

28

Alleen de cases waarbij minimaal 7 examenvakken zijn gekozen (inclusief Nederlands en Engels) zijn meegenomen in
deze analyse.
Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ ers in deze analyses niet mee.
Alleen de cases waarbij minimaal 8 examenvakken zijn gekozen (inclusief Nederlands en Engels) zijn meegenomen in
deze analyse.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

39

Tabel 5-5 Keuze voor BINASK vwo meisjes in de huidige situatie, twee en geen profielen
Huidige

Twee

Geen

situatie

profielen

profielen

29

N=235

N=223

4 profielen vs

N=204

4 profielen vs

Vwo

Meisjes

Meisjes

2 profielen

Meisjes

0 profielen

Biologie

58,7%

55,2%

-3,6%

51,0%

-7,7%

Natuurkunde

43,4%

47,1%

3,7%

39,7%

-3,7%

Scheikunde

54,0%

45,3%

-8,8%

40,2%

-13,8%**

Weet niet

12

31

*P=.05.
**P=.001.

Momenteel volgt 59 procent van de meisjes biologie, 43 procent natuurkunde en 54 procent heeft
scheikunde in haar vakkenpakket. Het aantal meisjes dat scheikunde volgt neemt in een systeem
zonder profielen af tot 40 procent, een significante daling. Bij jongens ziet 19 procent af van de
keuze voor scheikunde, daar waar zij dit in het huidige systeem wel volgen.
Combinatie natuurkunde en wiskunde B op het vwo
Tot slot de vergelijking van het aantal leerlingen met zowel wiskunde B alsook natuurkunde in hun
pakket. Ook bij het vwo is te zien dat deze combinatie significant afneemt in het scenario van twee
profielen30. In de huidige situatie geeft 88 procent van de respondenten met natuurkunde aan ook
wiskunde B in zijn of haar vakkenpakket te hebben. Dit percentage neemt significant af tot 75
procent bij twee profielen. Bij meisjes is eenzelfde beeld gemeten; in het geval van twee profielen
neemt het aantal leerlingen met zowel natuurkunde alsook wiskunde B significant af (82 procent in
het huidige systeem en 68 procent bij twee profielen). Wanneer we uitgaan van volledige schoolsturing volgen alle leerlingen met natuurkunde vanzelfsprekend ook wiskunde B. In navolging van
de havo ontstaat uiteraard ook hier een toename van de combinatie als we volledig corrigeren voor
de praktijk dat bij natuurkunde vaak wiskunde B verplicht is ontstaat uiteraard. In dat geval heeft
immers 100 procent van de leerlingen met natuurkunde wiskunde B in het pakket. Aangezien in de
huidige situatie twaalf procent van de leerlingen met natuurkunde geen wiskunde B volgen, is ook
hier de vraag gerechtvaardigd of de correctie recht doet aan de praktijk op scholen.
Tabel 5-6 Combinatie wiskunde B-natuurkunde vwo in de huidige situatie, twee en geen profielen
Vwo

Huidige

Twee

Geen

situatie

Meisjes

profielen

Meisjes

profielen

Meisjes

N=398

N=220

N=375

N=205

31

N=186

N=332
Natuurkunde

32

Wiskunde B (incl. BD)
Combinatie wis B-nat als %
van natuurkundeleerlingen

48,5%

42,3%

51,2%

46,3%

45,5%

38,2%

52,9%

47,3%

50,1%

43,9%

52,2%

46,8%

87,6%

81,7%

75,0%**

68,4%**

81,5%

80,3%

*P=.05.
**P=.001.

29

30

31

32

40

Alleen de cases waarbij minimaal 8 examenvakken zijn gekozen (inclusief Nederlands en Engels) zijn meegenomen in
deze analyse.
Hierbij is het aanbod en de al dan niet aanwezige kennis over gevolgen voor de vervolgopleiding bij de leerling niet
meegenomen.
Alleen de cases waarbij de respondenten minimaal acht examenvakken hebben geselecteerd (inclusief Nederlands en
Engels) zijn meegenomen in deze analyse.
Alleen de leerlingen die hun wiskundeniveau correct hebben ingevuld zijn meegenomen in deze analyse. Leerlingen met
bijvoorbeeld de combinatie wiskunde A en wiskunde B zijn buiten beschouwing gelaten. Hierdoor nemen we de respons
van 63 havisten en 61 vwo’ ers in deze analyses niet mee.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

6 Effecten op andere vakken

6.1

Inleiding
In de vorige hoofdstukken is inzicht gegeven in de effecten van het verminderen of afschaffen van
profielen voor wiskunde, natuurkunde, scheikunde en biologie. In dit hoofdstuk kijken we breder,
namelijk naar de mogelijke effecten op de huidige profielvakken. Bij het lezen van dit hoofdstuk,
moet ten aanzien van de resultaten het volgende in acht worden genomen:


De resultaten zijn op basis van zelfrapportage van leerlingen;



Er heeft op de leerlinggegevens geen correctie met het aanbod van scholen plaatsgevonden,
zowel in de huidige situatie als in de scenario’s;



Niet alle leerlingen zullen op de hoogte zijn van door de school of vervolgopleiding gewenste of
verplichte vakkencombinaties.

Achtereenvolgens komen de gevolgen voor de vakkenpakketten van leerlingen in de havo
(paragraaf 6.2) en het vwo (paragraaf 6.3) aan bod.

6.2

Effect voor profielvakken op de havo
In Tabel 6-1 zijn de profielvakken (exclusief biologie, wis-, natuur- en scheikunde; inclusief Duits en
Frans) uit de huidige profielenstructuur opgenomen. Per vak is nagegaan in hoeverre het vak in de
twee verschillende scenario’s nog door leerlingen wordt gevolgd.
Tabel 6-1 Percentuele verandering per profielvak havo bij twee en geen profielen
Havo

33

Huidige

Twee

Geen

situatie

profielen

∆ 4 profielen

profielen

∆ 4 profielen

N=545

N=508

2 profielen

N=403

0 profielen

NLT

13,2%

19,5%

6,3%

10,7%

-2,5%

Informatica

13,9%

27,8%

13,8%**

24,6%

10,6%*

Aardrijkskunde

30,6%

31,9%

1,2%

23,8%

-6,8%

Maatschappijwetenschappen

11,9%

17,9%

6,0%

10,7%

-1,3%

Economie

58,0%

49,0%

-9,0%

45,7%

-12,3%*

Geschiedenis

59,3%

64,4%

5,1%

30,0%

-29,2%**

M&O

32,1%

35,6%

3,5%

27,0%

-5,1%

Filosofie

1,8%

9,8%

8,0%**

7,4%

5,6%*

Duits

34,5%

30,3%

-4,2%

24,8%

-9,7%*

Frans

19,1%

21,1%

2,0%

20,6%

1,5%

-

37

-

142

3

3

Weet niet
Gem. # bovenstaande
vakken per leerling

2

*P=.05.
**P=.001.

33

Het percentage heeft betrekking op het aantal leerlingen dat per scenario een geldig antwoord heeft gegeven. Bij geen
profielen zijn bijvoorbeeld alleen die leerlingen in de analyse meegenomen die minimaal zeven examenvakken hebben
aangekruist (inclusief Nederlands en Engels). De vierde en zesde kolom geeft de percentuele verandering weer van de
scenario’s ten opzichte van de huidige situatie.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

41

Effecten bij twee profielen op de havo
Indien er nog maar twee profielen zouden zijn, blijkt een tweetal vakken significant in populariteit
toe te nemen. In de huidige situatie volgt veertien procent van de havisten informatica en wanneer
zij uit twee profielen kunnen kiezen, wil 28 procent van de leerlingen informatica in zijn of haar
vakkenpakket. Ook het vak filosofie groeit wanneer het tweeprofielen-systeem vergeleken wordt
met de huidige situatie. Een kleine twee procent van de leerlingen heeft op dit moment filosofie in
het vakkenpakket en bij twee profielen neemt dit percentage toe tot tien procent. Zoals in de
inleiding vermeld, heeft geen correctie plaatsgevonden op het huidige aanbod van scholen en op
eventuele schoolsturing. De toename van het aantal leerlingen op deze vakken kan daarom niet
per definitie verklaard worden door het verminderen van het aantal profielen maar bijvoorbeeld door
een andere samenstelling van het vakkenaanbod op deze havo-scholen.
Effecten bij nul profielen op de havo
In het nul-profielenscenario zijn meer significante verschillen in tussen de vakkenpakketten
waargenomen. De toename bij de vakken informatica en filosofie blijft bestaan. Daarnaast is er bij
een aantal vakken een (forse) significante afname in deelname gemeten. De grootste afname van
het aantal deelnemers is te zien bij geschiedenis. Wanneer er geen profielen meer zouden zijn, en
geschiedenis geen verplicht onderdeel meer uitmaakt van een profiel, kiest nog maar 30 procent
van de leerlingen voor dit vak. Dit betekent een afname van 29 procent ten opzichte van de huidige
situatie. Ook de vakken economie en Duits kennen een afname in populariteit in dit scenario. Het
aantal deelnemers voor deze vakken neemt in dat geval af met respectievelijk dertien, twaalf en
tien procent.
Gemiddeld aantal profielvakken per scenario
De hierboven beschreven verandering is ook zichtbaar wanneer het gemiddeld aantal gekozen
‘profielvakken’ per scenario wordt bekeken. Momenteel heeft een havoleerling drie van de in Tabel
6-2 opgenomen vakken in het vakkenpakket. Wanneer er geen profielen meer zouden zijn neemt
dit aantal af naar twee. In een situatie zonder profielen worden dus vaker vakken buiten de huidige
profielvakken gekozen.
Significante verschillen naar geslacht
Wanneer we alleen naar de meisjes op de havo kijken ontstaat er een vergelijkbaar beeld. Ook nu
is er een toename in populariteit van de vakken informatica en filosofie gemeten (zie Tabel 6-2). In
het twee-profielenscenario neemt het aantal deelnemers van één vak echter ook significant af.
Wanneer meisjes uit twee in plaats van vier profielen mogen kiezen, kiest twaalf procent van hen
niet meer voor economie. Bij jongens is een geringe afname in deelname aan economie gemeten.
Dit is de reden dat er voor havisten in zijn totaliteit geen significante afname zichtbaar is in Tabel
6-1.
Bij jongens is overigens wel een significante toename gemeten voor het vak NLT. Jongens kiezen
significant vaker voor NLT in het geval er twee profielen zijn, dan nu het geval is. Bij meisjes is ook
een stijging in deelname aan NLT bij twee profielen waargenomen, maar deze toename is niet
significant.
In het nul-profielenscenario zorgen de meisjes ook voor significante verschillen. Het aantal meisjes
dat deelneemt aan het vak aardrijkskunde neemt met elf procent af wanneer er geen profielen meer
zijn om uit te kiezen. Bij jongens lijkt in dit scenario ook een afname voor aardrijkskunde op te
treden, maar het verschil met de huidige situatie is niet significant.

42

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Tabel 6-2 Percentuele verandering per profielvak havo meisjes bij twee en geen profielen
Huidige

Twee

Geen

situatie

profielen

profielen

N=279

N=262

∆4

N=214

∆4

Havo

Meisjes

Meisjes

profielen

Meisjes

profielen

NLT

9,7%

12,6%

2,9%

7,9%

-1,7%

Informatica

5,0%

13,4%

8,3%*

12,1%

7,1%*

Aardrijkskunde

34,8%

32,4%

-2,3%

23,8%

-10,9%**

Maatschappijwetenschappen

12,9%

19,1%

6,2%

10,7%

-2,2%

Economie

57,0%

45,0%

-12,0%*

45,3%

-11,8%*

Geschiedenis

65,9%

68,7%

2,8%

26,6%

-39,3%**

M&O

27,2%

31,3%

4,1%

22,4%

-4,8%

Filosofie

2,2%

11,1%

8,9%**

9,3%

7,2%*

Duits

43,4%

37,8%

-5,6%

32,7%

-10,7%*

Frans

1,8%

29,4%

1,5%

2 profielen

0 profielen

28,0%

29,8%

Weet niet

-

17

74

Gem. # vakken per leerling

3

3

2

*P=.05.
**P=.001.

6.3

Effecten voor profielvakken op het vwo
Ook op het vwo is een vergelijking gemaakt van de populariteit van vakken wanneer het aantal
profielen afneemt. De populatie bij geen profielen bestaat alleen uit leerlingen die minimaal acht
examenvakken hebben gekozen (inclusief Nederlands, Engels en wiskunde). In Tabel 6-3 zijn de
huidige profielvakken (exclusief biologie, wis-, natuur- en scheikunde; inclusief Duits, Frans, Latijn
en Grieks) opgenomen.
Tabel 6-3 Percentuele verandering per profielvak vwo bij twee en geen profielen
Vwo

Huidige

Twee

∆4

Geen

∆4

situatie

profielen

profielen

profielen

profielen

(N=440)

(N=417)

2 profielen

(N=369)

0 profielen

NLT

16,6%

18,9%

2,4%

15,7%

-0,9%

Informatica

12,5%

20,4%

7,9%*

22,5%

10,0%*

Aardrijkskunde

26,1%

28,1%

1,9%

20,9%

-5,3%

Maatschappijwetenschappen

8,0%

20,4%

12,4%**

11,4%

3,4%

Economie

55,5%

50,6%

-4,9%

48,8%

-6,7%

Geschiedenis

50,5%

55,2%

4,7%

33,9%

-16,6%**

M&O

30,9%

35,5%

4,6%

30,1%

-0,8%

Filosofie

10,0%

17,3%

7,3%

14,9%

4,9%

Latijn

20,7%

19,9%

-0,8%

15,4%

-5,2%

Grieks

10,0%

8,9%

-1,1%

9,2%

-0,8%

Duits

59,5%

52,3%

-7,3%

26,0%

-33,5%**

Frans

40,9%

36,2%

-4,7%

24,4%

-16,5%**

Weet niet
Gem. # vakken per leerling

3

23

71

4

3

*P=.05.
**P=.001.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

43

Effecten bij twee profielen op het vwo
Wanneer op het vwo het scenario met twee profielen wordt ingevoerd, leidt dit net zoals op de havo
tot significante verschillen. Informatica stijgt in populariteit en ook het aantal deelnemers voor het
vak maatschappijwetenschappen neemt toe. Aangezien beide vakken nu niet in het standaardaanbod van een school zitten, is het goed denkbaar dat deze stijgingen (voornamelijk) verklaard
kunnen worden doordat deze vakken niet op de school van de betreffende leerling wordt
aangeboden.
Effecten bij nul profielen op het vwo
Bij het scenario waarin de profielen worden afgeschaft blijken vrijwel dezelfde vakken als op de
havo in populariteit af- en toe te nemen. Informatica kent een significante groei van tien procent en
de vakken scheikunde, geschiedenis en Duits laten een significante daling van het aantal
deelnemers zien. Op het vwo blijkt echter ook Frans significant minder vaak voor te komen in een
onderwijssysteem zonder profielen.
Significante verschillen naar geslacht
Ten opzichte van het overall beeld dat is geschetst in Tabel 6-3 zien we bij meisjes op het vwo
geen veranderingen ontstaan wanneer de huidige situatie met het twee-profielenscenario
vergeleken wordt (zie Tabel 6-4). Meisjes willen ook vaker filosofie en maatschappijwetenschappen
volgen, als er twee in plaats van vier profielen zouden zijn. Ook jongens laten deze ontwikkeling
zien. Er zijn dus geen significante verschillen tussen jongens en meisjes in de gevolgen voor hun
vakkenpakket bij twee profielen.
Bij nul profielen treden wel verschillen op, te weten bij de vakken economie en aardrijkskunde.
Meisjes kiezen significant minder vaak voor deze vakken wanneer er geen profielen meer zouden
zijn. Het aantal deelnemers aan het vak aardrijkskunde neemt af met twaalf procent en economie
wordt bij geen profielen door dertien procent minder meisjes gekozen. Bij jongens is nog een
significante afname van deelname aan Latijn waargenomen. Als de profielen worden afgeschaft,
ziet tien procent van de jongens die nu wel Latijn volgen, af van dit vak.

44

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Tabel 6-4 Percentuele verandering per profielvak vwo meisjes bij twee en geen profielen

Vwo

Huidige

Twee

situatie

profielen

N=235

N=223

Meisjes

Meisjes

Geen
profielen
4 profielen
vs 2

N=204

4 profielen
vs

Meisjes

profielen

0 profielen

NLT

14,9%

16,6%

1,7%

14,7%

-0,2%

Informatica

5,1%

7,6%

2,5%

10,8%

5,7%

Aardrijkskunde

27,7%

27,4%

-0,3%

15,7%

-12,0%**

Maatschappijwetenschappen

6,8%

20,6%

13,8%**

12,7%

5,9%

Economie

52,3%

45,7%

-6,6%

39,7%

-12,6%**

Geschiedenis

52,3%

56,1%

3,7%

32,4%

-20,0%**

M&O

30,6%

34,5%

3,9%

26,5%

-4,2%

Filosofie

10,2%

18,4%

8,2%*

15,2%

5,0%

Latijn

20,4%

19,7%

-0,7%

18,6%

-1,8%

Grieks

10,2%

9,4%

-0,8%

8,8%

-1,4%

Duits

58,3%

51,6%

-6,7%

29,4%

-28,9%**

Frans

46,8%

41,7%

-5,1%

32,4%

-14,5%**

Weet niet

12

31

3

3

Gem. # bovenstaande vakken
per leerling

3

*P=.05.
**P=.001.

7 Gevolgen voor aanbod en organiseerbaarheid

7.1

Inleiding
In dit hoofdstuk komen de schoolleiders34 aan het woord over de mogelijke gevolgen van
vermindering van het aantal profielen. Daarbij komt eerst de huidige situatie aan bod (paragraaf
7.2), waarna achtereenvolgens een variant met twee profielen (paragraaf 7.3) en een variant met
volledige afschaffing van de profielen (paragraaf 7.4), waarin Nederlands, Engels en Wiskunde
verplicht zijn, worden besproken. Hierbij passeren zowel de consequenties voor het vakkenaanbod
als de organiseerbaarheid de revue. In paragraaf 7.5 bespreken we beknopt de specifieke situatie
op scholen in krimpregio’s (Oost-Groningen, Parkstad Limburg en Zeeuws-Vlaanderen). Dit
hoofdstuk sluit af (paragraaf 7.6) met een beschouwing van de schoolleiders op het voornemen van
de minister om wiskunde voor alle leerlingen te verplichten.
Met nadruk stellen we hier, dat dit hoofdstuk een weergave betreft van twintig interviews met leden
van het management op diverse scholen (hier kortweg schoolleiders genoemd). Dit geeft een
kwalitatief beeld van mogelijke voor- en nadelen voor het vakkenaanbod en de organiseerbaarheid

34

Zoals in hoofdstuk 1 reeds aangegeven, zijn de gesprekken gevoerd met schoolleiders, coördinatoren bovenbouw, leden
van het managementteam. Gemakshalve spreken we hier van schoolleiders. Verder hebben vrijwel alle respondenten
informatie ingewonnen bij de roostermaker, of zijn ze zelf verantwoordelijk (geweest) voor het maken van het rooster.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

45

van de verschillende scenario’s (huidige situatie behouden tot het volledig afschaffen van de
profielen). Het is géén representatieve weergave van draagvlak voor de verschillende scenario’s.

7.2

Huidige situatie
De huidige situatie omtrent het aanbieden van vakken en organiseerbaarheid van de profielen,
bepaalt voor een groot deel de mate waarin schoolleiders de wenselijkheid van vermindering van
profielen en ook mogelijke voor- en nadelen daarvan zien. Bovendien is ook het behouden van de
huidige situatie één van de mogelijke scenario´s voor het inrichten van de profielstructuur. In de
interviews is de huidige situatie dan ook als startpunt met de schoolleiders doorgenomen. Daarbij
stond de vraag centraal of zich in de huidige situatie knelpunten voordoen die effect hebben op het
vakkenaanbod van de school of de organiseerbaarheid. Voelen scholen met andere woorden de
noodzaak om te veranderen of hebben ze geen bezwaren tegen de huidige inrichting? Het
antwoord op deze vraag zegt vervolgens ook iets over de consequenties en mogelijkheden die men
ziet bij een andere inrichting van de profielstructuur.
Geen ervaren noodzaak voor verandering
In de gesprekken met de schoolleiders komt naar voren dat de meeste van deze scholen weinig tot
geen problemen ervaren met de huidige inrichting van de profielen. Zij zien over het algemeen dan
ook geen noodzaak om de inrichting te veranderen. De huidige profielen zorgen er volgens hen
voor dat leerlingen goed worden voorbereid op het vervolgonderwijs. Bovendien zijn er naar hun
mening organisatorisch geen knelpunten. Dit verklaart ook waarom de helft van de gesproken
schoolleiders (11 van de 20) uiteindelijk de voorkeur uitspreekt voor het behouden van de huidige
situatie. Niet vanuit een verandermoeheid, maar omdat ze geen grote voordelen verwachten van de
mogelijke scenario’s. Sommige schoolleiders geven daarbij expliciet aan dat ze graag willen
focussen op de inhoud en kwaliteit van het onderwijs:
“Er is veel energie en denkkracht gestoken in het organiseren van de vernieuwde tweede fase. Feitelijk zijn
er nog maar 2 examenjaren van geweest. Ga nu niet weer veranderen, maar geef ons de ruimte om te
investeren in het verbeteren van de kwaliteit.”

Voornamelijk kleine scholen willen de huidige situatie bewaren
Opvallend is dat voornamelijk de kleine scholen de voorkeur uitspreken om vast te houden aan de
huidige situatie (7 van de 9 kleine scholen, tegenover 2 van de 7 grote scholen en 2 van de
4 gymnasia)35. Veelal wordt er juist van uitgegaan dat de huidige situatie voor kleine scholen
belemmerend werkt. De gesproken kleine scholen merken op dat de huidige situatie goed
functioneert en dat eventuele problemen met de organiseerbaarheid niet te wijten zijn aan de
profielen. Een schoolleider geeft aan dat de huidige situatie hen juist de mogelijkheid biedt om als
kleine school nog enigszins te profileren. Nu is er samenhang en afstemming tussen de vakken, die
vervalt –of vasthouden aan profielen moet goed worden uitgelegd aan ouders en leerlingen- als de
verplichting van vier profielen komt te vervallen. Een andere schoolleider geeft aan dat op een
kleine school de beschikbaarheid van personeel het aanbod aan vakken wel eens heel sterk kan
gaan bepalen, terwijl de leerling centraal dient te staan.

35

46

Onder kleine scholen vallen in dit onderzoek scholen met minder dan 180 leerlingen in 4 vwo + 4 havo gezamenlijk (het
landelijk gemiddelde van ruim 200 leerlingen, min 10%) . Deze scholen gaven in de interviews ook zelf aan zich een kleine
school te vinden (merendeel heeft bovendien een fors lager aantal leerlingen dan 180)

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Drie profielen als alternatief
Van de schoolleiders die aan de huidige situatie vast willen houden, geeft de helft aan een scenario
met drie profielen nog wel als alternatief te zien voor de vier profielen. Veelal wordt als reden
aangegeven dat NT en NG in de praktijk toch vrijwel één profiel is en dat samenvoeging het
“kunstmatige” onderscheid opheft. Opvalt dat één van deze schoolleiders juist pleit voor het
samenvoegen van EM/CM in dat geval. Enerzijds om CM te versterken, anderzijds om te
voorkomen dat NG’ers afhaken voor een natuurprofiel met een sterk NT-karakter. Aan deze
voorkeuren liggen vrijwel alleen inhoudelijke overwegingen ten grondslag. Ze staan los van het
organisatie- of aanbodvraagstuk.

7.2.1 Aanbod van de vakken
Ten aanzien van het aanbod van de vakken in de huidige situatie constateren we grote verschillen.
Het aanbod tussen de diverse scholen verschilt sterk. Uiteraard bieden scholen de verplichte
profielvakken aan, maar in het keuze deel is de variatie enorm. Deze variatie is voor een groot deel
afhankelijk van:


de omvang van de school;



het aantal leerlingen dat interesse heeft in een bepaald vak;



beschikbaarheid van een docent;



het al dan niet vasthouden aan een maximum aantal lesuren voor leerlingen per dag (vaak 8);



de wijze waarop de school zich wil profileren.

Scholen die zich op het gebied van taal profileren zijn sneller geneigd extra talen in het pakket op te
nemen, terwijl een school die zich sterk richt op bèta eerder informatica en NLT aanbiedt. Kleine
scholen richten zich meer op de kernvakken dan op extra vakken (krijgen de klassen daarvoor niet
vol genoeg). Overigens geven vrijwel alle scholen aan dat ze het heel belangrijk vinden om hun
leerlingen veel keuzemogelijkheden en -vrijheden te bieden waarbij de aansluiting op het
vervolgonderwijs erg belangrijk is. Ook zijn de meeste schoolleiders van mening dat leerlingen niet
te vroeg van kansen uitgesloten moeten worden wat het belang aangeeft van een breed
vakkenaanbod. Binnen dit spanningsveld (vrije keuze en voorbereiding op het vervolgonderwijs),
voldoet de huidige situatie naar de mening van de meeste schoolleiders heel goed.
Uitsluiting vakkencombinaties
De huidige situatie levert een grote verscheidenheid aan mogelijke keuzes en daarmee vakkencombinaties op voor leerlingen. Er zijn dan ook maar weinig leerlingen die exact dezelfde
combinaties van vakken hebben. Ondanks het belang van de keuzemogelijkheden, zien vrijwel alle
scholen –maar met name de kleine- zich dan ook genoodzaakt vakkencombinaties uit te sluiten om
het aanbod te kunnen roosteren. Hiermee wordt het aanbod van de vakken die een leerling kan
volgen wel ingeperkt. Veelal ligt de scheidslijn hiervoor tussen de N-profielen enerzijds en de Mprofielen anderzijds. Scholen geven hiervoor als argumentatie dat de ervaring leert dat bepaalde
combinaties vrijwel niet voorkomen in de keuzes en men hier dus niet direct leerlingen mee treft. Zo
wordt Frans op de havo regelmatig uitgesloten voor leerlingen met een N-profiel. Tevens wordt
Wiskunde B voor leerlingen met een M-profiel bij een aantal scholen uitgesloten. Voorstaande
voorbeelden komen vaker voor, maar een goed beeld van uitsluitingen is lastig te geven. De
uitsluitingscombinaties verschillen namelijk per vak. Het is niet zo dat vak X per definitie vak Y
uitsluit. Zo geeft een school aan dat kunst binnen NT niet mogelijk is, terwijl dit bij een andere
school juist wel mogelijk is. Ook is het mogelijk dat combinaties het ene jaar niet, en het andere jaar
wel mogelijk zijn.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

47

Uitzonderingen voor getalenteerde leerlingen
Hoewel combinaties vooraf worden uitgesloten, bieden scholen (getalenteerde) leerlingen vaak wel
de mogelijkheid om een bepaalde combinatie van vakken alsnog te volgen. Bij het roosteren wordt
dan niet direct rekening gehouden met het rooster van de leerling. Deze kan in het geval van
dubbele roostering van de vakken in overleg met de docenten bekijken welke lessen hij/zij wel volgt
en is voor een groot deel van dit extra vak aangewezen op zelfstudie. Met name binnen de
gymnasia wordt deze constructie toegepast. Een van de redenen hiervoor is dat juist veel
gymnasiumleerlingen extra vakken willen volgen bovenop het minimum aantal vakken. De
gymnasia vinden ook dat juist zij deze excellentie moeten faciliteren.
Vakken met weinig leerlingen
Hiervoor werd al aangegeven dat het aanbod van vakken sterk per school verschilt en onder meer
afhankelijk is van de vraag onder leerlingen naar die vakken. Schoolleiders geven aan dat sommige
vakken wel met erg weinig leerlingen te maken hebben. Dit zijn vakken waarvoor de schoolleiders
op den duur een oplossing nodig hebben om het organiseerbaar te houden. Hierin kan men kiezen
voor samenvoegen van klassen (zie ook de volgende paragraaf), maar ook voor het niet langer
aanbieden van het vak. In de interviews noemen schoolleiders een aantal vakken waar weinig
leerlingen gebruik van maken, maar dit verschilt over het algemeen sterk per school.

7.2.2 Organiseerbaarheid
Uit de gesprekken komt naar voren dat de scholen op dit moment nauwelijks problemen ervaren in
het roosteren van de profielen. Indien zich problemen voordoen, dan hebben die volgens de
schoolleiders te maken met de keuzes die ze als school zelf maken; het aan willen bieden van een
brede keuze aan vakken. Eén school acht het huidige budget ontoereikend om de vier profielen
goed –met een diversiteit aan vakken- te kunnen roosteren. Op twee gymnasia heeft het brede
aanbod geleid tot een enorme versnippering van klassen en is het daarmee lastig te roosteren. De
schoolleiders zien dit echter niet als een probleem van de profielen, maar als een gevolg van de
eigen keuzes en profilering.
Schoolleiders geven aan dat grote scholen het onderwijs in de profielen beter kunnen organiseren
dan de kleine scholen. Kleine scholen moeten vaker besluiten tot het niet toestaan van
vakkencombinaties en de grote scholen geven aan dat zij voor vrijwel alle vakken voldoende
leerlingen hebben om combinaties mogelijk te maken. Op één school komt dit onderscheid in de
praktijk tot uiting doordat men voor de grote havo-afdeling (meer dan 150 leerlingen) geen
problemen heeft met de organiseerbaarheid, terwijl het voor de kleine vwo-afdeling (30 leerlingen)
lastiger is. Al met al zijn de gesproken schoolleiders tevreden over de invulling van hun rooster. De
door hen gemaakte keuzes stelt ze in staat alle vakken te roosteren en zijn dan ook van mening dat
de roostervrije ruimtes voor leerlingen (‘tussenuren’) tot een minimum zijn beperkt.
Omvang van de klassen
Hoewel de schoolleiders zelf weinig tot geen knelpunten ervaren in de organiseerbaarheid van de
profielen, blijkt het kunnen organiseren en roosteren van de vier profielen niet geheel zonder slag of
stoot te gaan. Om de organiseerbaarheid van de roosters te vergroten, kiest een aantal scholen
ervoor klassen voor bepaalde vakken met elkaar samen te voegen. Hierbij zien we verschillende
combinaties optreden. Soms worden vier en vijf vwo samengevoegd, dan weer 4 havo en 4/5 vwo.
In een enkel geval worden vakken samengevoegd (bv. wiskunde A en C). Of en welke combinatie
van klassen wordt gemaakt, verschilt sterk tussen de scholen. Zo stellen lang niet alle scholen een
eis aan het minimale aantal leerlingen in een klas. Veel van de gesproken schoolleiders gaan uit
van een minimum van circa vijf leerlingen per klas. We komen echter ook voorbeelden tegen van
slechts drie leerlingen. Scholen maken hierin hun eigen afwegingen, gekoppeld aan het belang dat

48

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

ze hechten aan een vak en de keuzevrijheid voor leerlingen. Niet in alle gevallen kan of wil de
school de leerlingen in combinatieklassen lesgeven. Dat deze kleine klassen roostertechnisch en
budgettair problemen (kunnen) opleveren, is voor de betreffende schoolleiders een punt van zorg,
maar niet doorslaggevend als het om de beslissing van het aanbod gaat.
Ook merken enkele schoolleiders op dat het roosteren van sommige vakken wel erg kostbaar is,
gezien de kleine klassen. Dit geldt echter vaker voor de keuzevakken dan voor de ‘verplichte’
profielvakken en hangt dus sterk samen met de keuzes van de school. De extra kosten van deze
vakken worden volgens sommige schoolleiders gecompenseerd door de grote klassen.
Profielen organiseren in twee stromen
Enkele schoolleiders geven aan in de huidige situatie gebruik te maken van de mogelijkheden om
twee profielen aan te bieden. Zo heeft één school de verplichting voor natuurkunde en biologie voor
de N-profielen ingevoerd, waardoor de leerlingen vrijwel altijd een dubbel profiel hebben (tenzij ze
wiskunde A kiezen). Een andere school kiest ervoor om in het vierde jaar van het vwo twee
stromen aan te bieden, waardoor aan het einde van de vierde klas pas de definitieve vakken
worden gekozen en dus enig uitstel van de definitieve keuze plaatsvindt. Beide scholen geven aan
dat het onderscheid tussen NT en NG enerzijds en CM en EM anderzijds in de praktijk klein is en
samenvoeging daarom goed is uit te voeren. Een van de gesproken schoolleiders geeft expliciet
aan te overwegen in 4-vwo met twee stromen te gaan werken, zodat de lessen beter te roosteren
zijn.

7.3

Schoolleiders over twee profielen
Vrijwel alle twintig schoolleiders merken op dat het scenario van twee profielen zeer sterk overeenkomt met de huidige situatie. Daar waar de ene schoolleider die situatie graag wil formaliseren, is
de ander juist van mening dat in de huidige situatie voldoende mogelijkheden bestaan om dit te
organiseren en formele wijzigingen dus niet nodig zijn. Zoals beschreven, bieden enkele scholen
het huidige aanbod gedeeltelijk in twee stromen aan, of denken ze daarover na. Als we de
schoolleiders het scenario van twee profielen voorleggen, dan zijn het ook juist deze schoolleiders
die hierin mogelijkheden zien en voorkeur hebben om dit scenario door te voeren. Dit heeft
voornamelijk te maken met het in hun ogen kunstmatige of geringe onderscheid tussen de samen
te voegen profielen (NT versus NG en EM versus CM). De scholen die met twee stromen werken,
leggen daarvoor bepaalde combinaties van vakken op (bijvoorbeeld natuurkunde voor alle
NG’ers).36
Kijkend naar alle gesproken schoolleiders, dan heeft een kwart van hen (5 van de 20) voorkeur
voor een scenario met twee profielen. Dit zijn voornamelijk schoolleiders van de zeven grote
scholen (4). Ze geven daarbij de voorkeur aan het scenario waarin leerlingen keuzevrijheid hebben
bij de samengevoegde profielvakken. Een van de schoolleiders met voorkeur voor twee profielen
werkt op een gymnasium. Deze schoolleider is als enige uitgesproken voorstander voor een
scenario waarin de samenvoeging van NT/NG enerzijds en CM/EM anderzijds, gepaard gaat met
het verplicht volgen van de huidige profielvakken:
“De keuzevariant lijkt ons niet gunstig. Dan blijf je varianten houden waarbij je niet naar de TU of
medicijnen kan. Als de keuzevariant ingevoerd wordt, zullen we ons zelf bepaalde verplichtingen opleggen

36

Om van een dubbel profile NT/NG te kunnen spreken, dienen leerlingen wel wiskunde B in plaats van wiskunde A te
volgen.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

49

om de aansluiting bij de vervolgopleiding te optimaliseren. Met twee profielen bieden we een samenhang
van vakken om zo een bepaalde universitaire richting op te gaan.”

Dat het met name de grote scholen zijn, valt mogelijk te verklaren doordat het aantal door
leerlingen gekozen mogelijke vakkencombinaties bij twee profielen iets afneemt. Deze mogelijke
combinaties hangt immers samen met het aantal leerlingen. Gezien de omvang van de scholen,
hoeven ze verdere keuzevrijheid van de leerling niet al teveel in te perken vergeleken bij de huidige
situatie (waarin ze reeds naar twee profielen schuiven). Scholen die deze keuze maken geven
immers aan dat twee profielen beter roosterbaar is, maar hechten ook aan de keuzevrijheid voor de
leerling. Bovendien zijn de scholen van mening dat bij een variant van twee profielen (met keuze
voor huidige profielvakken) een samenhangend aanbod van vakken ontstaat, dat goed voorbereid
op het vervolgonderwijs.

7.3.1 Verwachte gevolgen voor het aanbod
Uit de gesprekken met de schoolleiders komt naar voren dat de keuzes die deze scholen maken
ten aanzien van het huidige vakkenaanbod, ook bepalend zijn voor hun keuzes in een tweeprofielen scenario. Alle gesproken scholen gaven aan -ongeacht het scenario- het huidige aanbod
zoveel mogelijk overeind te willen houden. Ook op het aanbieden van extra vakken heeft dit
scenario vanuit de schoolleiders gezien weinig tot geen effect. Dit komt doordat men de ruimte die
scholen momenteel hebben om het aanbod vast te stellen ook al benutten. Zoals we in paragraaf
7.2.1 reeds zagen, hangt het aanbod samen met diverse aspecten, waaronder de vraag door
leerlingen. We moeten hierbij dan ook bedenken dat de vraag naar bepaalde vakken door
leerlingen als gevolg van andere keuzemogelijkheden/verplichtingen kan veranderen. Daar deze
vraag van leerlingen één van de bepalende factoren voor het vakkenaanbod van scholen (en dan
met name voor het niet meer aanbieden van vakken) is, kan dit wel degelijk consequenties hebben.
Vakken met een mogelijk risico
Er is een aantal vakken dat volgens de schoolleider op termijn het risico loopt om uit het aanbod te
verdwijnen. Echter, deze keuze kunnen de schoolleiders nu nog niet maken. Er is hen veel aan
gelegen de vakken overeind te houden (zie ook het toestaan van kleine klassen). Zowel bij twee als
bij nul profielen lopen grotendeels dezelfde vakken het risico. Echter, bij twee profielen dient een
deel van de vakken nog aangeboden te worden binnen de profielen. Deze vakken kunnen in dit
scenario dus niet geschrapt worden. Bij nul profielen is dit niet het geval (zie paragraaf 7.4, daar is
een lijst met genoemde risicovakken opgenomen).
Het maken van de keuze hangt deels ook samen met de uiteindelijk verplicht gestelde profielvakken binnen het scenario van twee profielen. Overigens zullen onderwijskundige en inhoudelijke
keuzes voor het aanbod volgens de schoolleiders prevaleren boven organisatorische vragen. Twee
scholen geven expliciet aan dat ze veranderingen door zullen voeren. Verder geeft één gymnasium
aan dat ze graag de mogelijkheid willen ANW en gym te schrappen, of dit vervolgens ook gaat
gebeuren, is volgens deze schoolleider nog maar de vraag en is afhankelijk van interne
afstemming.
Haalbaarheid van het aanpassen van het aanbod
De meeste schoolleiders voorzien geen problemen met de MR als het vakkenaanbod als gevolg
van overheidsbeleid of wetgeving moet veranderen. Indien de scholen echter zelf overgaan op een
inperking van het aanbod, verwacht men wel enige weerstand van onder meer de betreffende
vaksecties, alsmede ouders en leerlingen. Daar waar de ene schoolleider verwacht dit harmonieus
op te kunnen lossen, stelt een ander dat dit weleens tot grote moeilijkheden kan leiden:

50

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

“Je krijgt een scherpe oorlog tussen de verschillende vakken. Sommige vakken zullen gaan groeien,
anderen zullen naar verwachting, sterk gaan dalen.“

Een aspect dat bij het bepalen van het aanbod ook een belangrijke rol gaat spelen, is volgens de
schoolleiders de keuzes die andere scholen maken. Het behouden van de concurrentiepositie is
daarmee een belangrijke factor voor de haalbaarheid van eventuele aanpassingen.

7.3.2 Verwachte gevolgen organiseerbaarheid
Aan de schoolleiders is gevraagd in hoeverre men mogelijkheden ziet voor een betere
organiseerbaarheid van het onderwijs (roosters) als gevolg van een overstap naar twee profielen.
Verwacht men positieve dan wel negatieve effecten voor de organiseerbaarheid? Deze vraag is
aan alle schoolleiders gesteld, ongeacht de mening van de schoolleider over het scenario zelf.
Eerder gaven we al aan dat vrijwel alle schoolleiders dit scenario zien als iets dat nauwelijks afwijkt
van de huidige situatie en voor een deel reeds werkelijkheid is. De verwachtingen in positieve of
negatieve zin over de organiseerbaarheid zijn dan ook beperkt.
Inperken van keuzemogelijkheden leidt mogelijk tot betere roostering
De heersende mening onder de schoolleiders is dat ze de huidige situatie kunnen roosteren, en dat
gezien de grote overeenkomsten van het twee-profielen scenario met de huidige situatie niet direct
problemen of verbeteringen worden verwacht. Wel geldt dat het aantal mogelijke
vakkencombinaties iets afneemt. Hierdoor kunnen twee profielen bij met name de grote scholen
beter te roosteren zijn dan vier profielen. Een schoolleider die dit expliciet aangeeft (het verplicht
aanbieden van twee profielen met bijbehorende profielvakken leidt tot uitsluiting van bepaalde
combinaties en is daardoor beter roosterbaar), geeft desondanks –vanwege onderwijskundige
redenen- de voorkeur aan de huidige vier profielen. Een ander geeft aan dat het zoveel mogelijk
inperken van de keuzes voor leerlingen leidt tot de beste organiseerbaarheid:
“In de onderbouw hebben we helemaal geen problemen. Iedereen volgt immers dezelfde vakken.”

Aangezien de schoolleiders juist het aanbieden van veel keuzemogelijkheden belangrijk vinden, en
ze momenteel weinig problemen ondervinden bij het roosteren, is inperking van het aanbod om
beter te roosteren voor hen geen doorslaggevend argument.
Overigens is niet iedereen van mening dat bij twee profielen betere roostering zou kunnen
optreden. Juist schoolleiders die pleiten voor volledig afschaffen van de profielen plaatsen hier
kanttekeningen bij. Een van hen (een van de weinige schoolleiders die nu roostertechnische en
budgettaire knelpunten ervaart, kleine school in een krimpregio) stelt:
“Bij twee profielen hebben we nog steeds te maken met verplichte combinaties, waardoor we
organisatorisch alsnog niet van de roostertechnische problemen afkomen. Dit is voor ons geen oplossing.”

Omvang klassen
Zoals uit de beschrijving van de huidige situatie al blijkt, gaan scholen zeer verschillend om met de
eisen aan de omvang van de klassen. Zo varieert het minimumaantal leerlingen dat voor een vak
wordt toegestaan. Ook verkleinen scholen soms het aantal groepen of klassen door leerjaren of
vakken (bv. wiskunde A en C) samen te voegen om zo het onderwijs organiseerbaar te houden.
Deze strategieën gaan scholen ook hanteren bij het verminderen van de profielen. Ze verwachten
daarbij niet dat de vermindering van profielen als zodanig (ongeacht het scenario) hen daarbij meer
of minder mogelijkheden biedt.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

51

Tot slot
Schoolleider komen bij het scenario van twee profielen voornamelijk met opmerkingen over de
onderwijskundige kant: zo worden verschillen tussen de NG- en NT-leerlingen onderling, alsmede
verschillen tussen de CM- en EM-leerlingen benoemd als problemen voor het scenario. Een
schoolleider van een gymnasium stelt daar tegenover dat twee profielen meer duidelijkheid geeft
naar de leerlingen en ouders toe, waardoor ze beter kunnen uitleggen waarom bepaalde
vakkencombinaties niet mogelijk zijn. Deze punten staan alleen los van de organiseerbaarheid op
zich.

7.4

Schoolleiders over afschaffen profielen
Het laatste scenario dat we hier bespreken, betreft het volledig afschaffen van de profielen. In dat
geval zijn scholen verplicht om zowel op havo als vwo Nederlands, Engels en wiskunde aan te
bieden. Voor de overige vakken mag de school zelf bepalen welke keuze het de leerlingen wil
bieden. De gesproken schoolleiders vinden dit vanuit de gedachte van keuzevrijheid voor de
leerlingen wel “een sympathiek idee”, maar zien over het algemeen voor het vakkenaanbod en de
organiseerbaarheid niet direct mogelijkheden.
Drie van de gesproken schoolleiders (verdeeld over kleine scholen, grote scholen en gymnasium)
zien het volledig afschaffen van de profielen wel zitten. Twee van deze scholen zijn gevestigd in
een krimpregio37. Eén van hen noemt deze optie zelfs “een zegen”. Deze school heeft nu moeite
met het goed roosteren van het aanbod en verwacht in dit scenario meer vakken en
vakkencombinaties uit te kunnen sluiten:
“Door de profielen af te schaffen worden roostermatige keuzes makkelijker, doordat we niet meer alle
vakken hoeven aan te bieden. Als we geld genoeg hadden, boden we alles aan, maar die situatie is hier
niet houdbaar!”

De twee andere scholen kiezen voornamelijk voor het afschaffen van de profielen, omdat dit de
keuzevrijheid bij de leerlingen vergroot. Daarbij merkt een schoolleider wel op dat aandacht voor
het vervolgonderwijs van belang is:
“Juist vanwege de keuzemogelijkheden die de leerling bij het afschaffen van profielen krijgt, moeten de
vervolgopleidingen eisen gaan stellen voor bepaalde vakken. Aansluiting tussen vo en vervolgopleiding
moet dan wel weer opnieuw bekeken worden. Ik denk dat je hier van tevoren al duidelijkheid over moet
hebben en dat zal het meest uitdagend zijn.”

Dat de overige scholen geen voordelen zien in het afschaffen van de profielen, heeft er onder meer
mee te maken dat men dit als een stap terug ziet. Een veelgehoorde eerste reactie op het scenario
van afschaffing was: “weer terug naar de Mammoetwet”. Dit vond men geen inspirerende gedachte.
Deze schoolleiders hadden voornamelijk de angst dat leerlingen (weer) pretpakketten gaan samen
stellen en dat het aantal tussenuren omhoog gaat (zie hieronder).
Nauwelijks verwachte gevolgen aanbod
Net als in de situatie van twee profielen, willen scholen bij het enkel verplichten van Nederlands,
Engels en Wiskunde het huidige vakkenaanbod overeind houden. Meer vakken aanbieden ligt
daarbij volgens de schoolleiders ook niet voor de hand, anders hadden ze daar nu ook al voor

37

52

In de volgende paragraaf lichten we de scholen in de krimpregio’s er apart uit.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

gekozen. Het vakkenaanbod zal naar verwachting van de gesproken schoolleiders dan ook niet
direct wijzigen; het vakkenaanbod staat volgens de schoolleiders los van de profielen. Afgaand op
de huidige vraag door leerlingen noemt een handjevol schoolleiders wel vakken die het risico
zouden lopen van afschaffing. Echter, deze keuze kunnen de schoolleiders nu nog niet maken. Er
is hen veel aan gelegen de vakken overeind te houden (zie ook het toestaan van kleine klassen) en
zoals uit de lijst blijkt, zitten er veel vakken bij die men nu al niet hoeft aan te bieden. Genoemde
risicovakken zijn:


geschiedenis;



aardrijkskunde;



ANW;



CKV;



kunstvakken;



Frans;



Duits;



Grieks38;



Latijn39;



NLT;



wiskunde D;



filosofie;



informatica.

Een aantal scholen geeft te kennen dat aanpassingen van het aanbod (en met namen het
schrappen van vakken) de concurrentiepositie van hun school slechter maakt. Overigens erkennen
scholen wel dat gevolgen voor het aanbod van vakken –als gevolg van veranderende leerlingkeuzes- op langere termijn niet uit te sluiten zijn.
Eerder slechtere dan betere organiseerbaarheid verwacht
De gesproken schoolleiders zien, met uitzondering van de eerder genoemde voorstander van dit
scenario, geen positieve effecten van dit scenario op de organiseerbaarheid. Scholen geven veelal
aan dat ze bij afschaffing van de profielen zelf het aanbod gaan stroomlijnen –analoog aan de
profielen- , om in elk geval de aansluiting met het vervolgonderwijs overeind te houden. Indien
vakken uit het aanbod verdwijnen of worden geclusterd (wat dus niet direct valt te verwachten als
een gevolg van het afschaffen van profielen), zou dit kunnen leiden tot grotere –en dus beter
roosterbare- klassen. De meeste schoolleiders vinden dit echter op voorhand lastig in te schatten,
aangezien dit sterk afhankelijk is van door leerlingen gemaakte keuzes.
Sommige schoolleiders waarschuwen ervoor dat afschaffen van profielen de organiseerbaarheid
lastiger maakt. De mogelijkheden voor de leerlingen nemen in hun ogen dermate toe en daarmee
het totaal aantal te roosteren variaties, dat een goed rooster vrijwel uitgesloten is. Zo verwacht een
aantal van de grote scholen dat er in deze situatie meer tussenuren ontstaan, zeker als men
vasthoudt aan de keuzemogelijkheden voor de leerlingen. Ook melden schoolleiders dat het
afschaffen van de profielen veel onduidelijkheid over de bezetting van vakken op de langere termijn
en daarmee personele planning met zich mee kan brengen. Dit kan er in hun ogen toe leiden dat
de organiseerbaarheid (en dus beschikbaarheid van personeel) het aanbod aan vakken bepaalt.
Twee gymnasia tekenen ook aan dat de huidige roosterproblematiek, naast de inhoudelijke keuzes
van de school, grotendeels samenhangen met het personeelsbestand (deeltijd, cao-afspraken

38

39

Een enkele schoolleider geeft aan dat Grieks momenteel zo klein is, dat het lastig is voor het gymnasium overeind te
houden.
Latijn wordt door enkele scholen ook aangeboden voor het atheneum. Daar loopt het vak een risico.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

53

e.d.). Over het algemeen zien de gesproken schoolleiders geen voordelen in de afschaffing van de
profielen ten opzichte van de huidige situatie.
Indien we de scholen erop wijzen dat het ze in dit scenario vrij staat hoe ze het aanbod
organiseren, mits Nederlands, Engels en wiskunde worden aangeboden, en dat ze dus ook mogen
vasthouden aan de huidige inrichting, blijven de schoolleiders van mening dat ze deze wijziging niet
wenselijk vinden. Niet alleen gaat het daarbij om de aansluiting op het vervolgonderwijs, maar ook
meer pragmatische overwegingen spelen een rol. Sommige schoolleiders geven aan dat zij moeilijk
aan de huidige profielen vast kunnen houden, als een concurrerende school wel alle keuzemogelijkheden biedt. Zij zijn dan genoodzaakt zijn om uit te leggen waarom ze als school bepaalde
keuzes hebben gemaakt (zowel aan personeel als aan leerlingen). Het vasthouden aan de
profielen/stroomlijning komt dan onder druk te staan, terwijl men vanuit onderwijskundig oogpunt
hieraan vast wil houden. Enige stroomlijning is in hun ogen noodzakelijk en de huidige sturing
vanuit de overheid op de inrichting gewenst.

7.5

Schoolleiders in krimpregio’s
In het onderzoek hebben we zes scholen betrokken die gesitueerd zijn in de krimpregio’s. In deze
regio’s (Oost-Groningen, Parkstad Limburg en Zeeuws-Vlaanderen) neemt het aantal leerlingen
sterk af. De verwachting is dat juist scholen in deze regio’s baat hebben bij het afschaffen van de
profielen. In voorgaande zijn deze scholen integraal meegenomen in de analyse, maar hier zoomen
we nog even apart op ze in. Het beeld dat van de scholen uit de krimpregio’s ontstaat, wijkt niet
veel af van het beeld bij de andere scholen, hoewel krimpscholen iets meer mogelijkheden lijken te
zien in het afschaffen van de profielen (het betreft hier echter lage aantallen een kwalitatieve
inschatting).
Scenario: huidige situatie behouden
Het blijkt dat de drie krimpscholen die vast willen houden aan de huidige situatie, net als de andere
scholen met deze voorkeur, nauwelijks tot geen problemen hebben met de huidige situatie. Als er
al roostertechnische of financiële problemen zijn (kleine vakken), lossen ze dat toch wel op. Een
ander geeft aan het niet te begrijpen "waar het idee vandaan komt dat de profielen niet
organiseerbaar zouden zijn". Ze vinden de profielen wel prettig voor de leerlingen en willen het
vakkenaanbod dan ook overeind houden. Deze mening komt zowel van grote als kleine scholen
binnen de krimp. Een schoolleider zegt:
"Het kost een hoop energie en gedoe om weer te gaan veranderen. Het is niet dat we moe zijn om te
veranderen, maar we willen graag de energie steken in het kwaliteit van het onderwijs en niet in het
veranderen van het onderwijs."

Deze schoolleider vraagt zich ook af wie de veranderingen en keuzes van overheid én school
straks gaat uitleggen aan de ouders en leerlingen. "Dit zou de eerste verandering zijn, waarvan ik
blij ben dat ik dat niet hoef te doen." De scholen verwachten ook niet dat er in het aanbod iets gaat
veranderen. Dit beeld komt zowel bij de nul als twee profielen terug. Bij het scenario van twee
profielen geven de scholen bovendien aan dat er weinig verandert met de huidige situatie.
Scenario: afschaffen van de profielstructuur
De twee gesproken schoolleiders uit de krimpgebieden die voor nul profielen gaan, zijn een kleine
school (vwo erg klein) en een gymnasium (ook klein). De schoolleider van de kleine school vindt
het een zegen als op nul profielen wordt overgestapt. Dan kan hij namelijk vakken die nu teveel
kosten (te klein zijn) en het roosterechnisch lastig maken uit het aanbod halen. Uiteindelijk noemt

54

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

hij alleen wiskunde d als vak dat waarschijnlijk verdwijnt. Wel zijn Grieks en aardrijkskunde vakken
die nu lastig roosterbaar zijn, maar die hij toch graag overeind wil houden (Grieks om ook een
gymnasium te blijven bieden). Verder merkt hij op dat het steeds lastiger wordt om goed personeel
in deze regio te krijgen. Deze overweging kan dan ook meespelen bij het maken van keuzes voor
het vakkenaanbod. Vanuit het gymnasium wordt opgemerkt dat de huidige vier profielen de keuzes
voor leerlingen teveel vastleggen en wensen meer keuzevrijheid voor de leerlingen. Dat valt met
nul profielen goed te bieden. Organisatorisch of in het aanbod verwacht deze school niet direct
gevolgen. Hooguit dat de administratieve last wordt ingeperkt (op de school komen vrij veel
dubbele profielen voor). Beide scholen zien niet veel in de twee profielen variant. Voor de een is het
geen oplossing voor de kleine klassen, de ander heeft problemen met het M-profiel.
Organisatorisch of qua aanbod biedt het hen geen extra's en verwachten ze ook weinig gevolgen.
Scenario: twee profielen
Dan is er nog één grote school in het krimpgebied die voor twee profielen kiest. Dit sluit erg aan bij
de huidige situatie in de school. Afschaffen van profielen leidt volgens deze schoolleider tot
onduidelijke profilering en aantasting excellentie van leerlingen. Ze blijven dan zelf stroomlijnen en
zien geen meerwaarde (niet organisatorische en niet qua aanbood). In een tweeprofielen scenario
met deel verplichte en deels vrije keuzes zou de leerling meer duidelijkheid krijgen dan nu met vier
profielen. Wellicht is dit scenario ook iets beter te organiseren, omdat er minder combinaties zijn
(de school biedt nu al clusters van vakken aan die dan leiden tot een bepaald profiel, bepaalde
vakkencombinaties worden uitgesloten als dat tot roostertechnische problemen leidt).
Consequenties voor het aanbod verwachten ze niet, simpelweg omdat ze het vakkenaanbod gelijk
houden.

7.6

Verplicht wiskunde
Aan de scholen is de vraag voorgelegd hoe zij staan tegenover het voornemen van de minister om
een vorm van wiskunde te verplichten voor alle leerlingen op de havo. Met deze verplichting zou
een relatief klein deel van de leerlingpopulatie te maken krijgen, alleen een deel van de havisten
met een CM-profiel namelijk. In de interviews gaat het in de meeste gevallen om drie tot vijf
leerlingen, met een uitschieter naar tien leerlingen, die geen wiskunde volgen.
Ongeacht de reactie van de schoolleiders op het voornemen tot het verplichten van wiskunde, is
ook gevraagd welke vorm van wiskunde dat in hun ogen zou moeten zijn. Het blijkt dat de
meningen onder de 16 gesproken scholen (alleen de scholen met een havo-afdeling zijn hierover
bevraagd) verdeeld zijn. Hierbij is het wel goed om te bedenken dat op alle scholen slechts enkele
leerlingen per jaar geen wiskunde volgen. In de meeste gevallen. De schoolleiders ervaren dit over
het algemeen niet als een groot probleem.
Twee stromen
Grofweg kunnen we bij de schoolleiders twee stromen onderscheiden als het gaat om het
verplichten van wiskunde, die deels voortkomen uit principiële overwegingen van de schoolleider:
1. Schoolleiders die vinden dat het verplichten van wiskunde tot onnodige problemen leidt bij een
deel van de leerlingen;
2. Schoolleiders die vinden dat je van alle havisten mag verwachten dat ze een vorm van
wiskunde kunnen volgen.
De schoolleiders die vinden dat verplicht wiskunde tot onnodige problemen leidt, geven aan dat
wiskunde in hun ogen niet noodzakelijk om succesvol te zijn (op vervolgopleidingen) en hebben de
angst dat een (kleine) groep havisten geen eindexamen meer kan doen. Een schoolleider zegt:

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

55

“Er zijn voldoende opleidingen waarvoor geen wiskunde vereist is. Met wiskunde sluit je toch veel voor ze
uit”.

Daarnaast baseren deze schoolleiders zich deels op ervaringen met het vwo. Sommigen vinden dat
wiskunde daar ook afgeschaft mag worden. Zij zien dat leerlingen op het vwo soms moeite hebben
met het eindexamen, terwijl ze voor de andere vakken “met vlag en wimpel slagen”. Een
schoolleider geeft daarom de suggestie mee wiskunde voor deze gevallen als schoolexamen af te
nemen. In de ogen van een deel van de schoolleiders volstaat het om aandacht te besteden aan
rekenen:
In 2014 is er al het plan voor de rekentoets, in principe vind ik dat wel voldoende. We geven alle leerlingen
in de bovenbouw een uur rekenen per week. Voor ieder persoon is het goed om te kunnen rekenen. Of ze
een formule of functie kunnen oplossen vind ik minder relevant.

Schoolleiders die meer tot de tweede stroom behoren, zijn van mening dat je van een havo-leerling
wel mag verwachten dat deze een vorm van wiskunde kan uitvoeren. Ook ziet men dat door het
niet volgen van wiskunde sommige vervolgopleidingen al in een (te) vroeg stadium worden
uitgesloten. Bovendien geeft een schoolleider aan dat CM’ers vaak doorstromen naar de pabo en
wiskunde dan toch wel goed zou zijn.
Ik ben wel voorstander. Uiteraard zitten er verschillende facetten aan. Straks wordt bij de examens ook een
rekentoets afgenomen. Zo zijn er nu leerlingen in de havo die na de derde klas helemaal geen wiskunde
meer onderhouden. Ik denk dat je die leerlingen toch iets moet voorbereiden. Verder denk ik dat wiskunde
ook een belangrijk vak is om leerlingen te laten redeneren. Havo- leerlingen moeten toch op z’n minst een
simpele vorm van wiskunde kunnen.

Weerstand voornamelijk bij kleine scholen
Wat opvalt is dat met name kleine scholen (minder dan 180 leerlingen in 4 havo en vwo samen)
niet veel voelen voor het verplichten van wiskunde. Een directe verklaring is hiervoor, op basis van
de door hen gegeven toelichtingen en zonder te gaan speculeren, niet te geven. Zorgen over de
organiseerbaarheid van een verplichte wiskunde spelen bijvoorbeeld niet of nauwelijks; in het vwo
regelen deze scholen het naar hun mening ook en bovendien ligt een roostertechnische koppeling
met (de lessen voor) wiskunde A wat hen betreft voor de hand.
Type wiskunde
Als wiskunde verplicht wordt, zijn de schoolleiders ook verdeeld over de vraag wat voor wiskunde
dit zou moeten zijn. Beide groepen geven in meerderheid aan dat dit een variant van wiskunde C
op het vwo moet zijn, dan wel de oude wiskunde A1 uit de invoering van de Tweede fase.
Tegelijkertijd is er ook een deel van mening dat een vereenvoudigde variant van wiskunde A wel de
vraag oproept wat dan nog de meerwaarde is van het verplicht stellen van wiskunde.
Afrondend
Op basis van de gesprekken over wiskunde is onze inschatting dat weliswaar een deel van de
schoolleiders tegenstander is van verplicht wiskunde, op een enkeling na hebben ze er ook geen
hele grote bezwaren tegen als het wel wordt ingevoerd. Bovendien gaat het vaak om een zeer
beperkt groep leerling die geen wiskunde volgen. In de meeste gevallen gaat het om 3 tot 5
leerlingen, met een uitschieter naar 10 leerlingen.

56

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

8 Conclusies

8.1

Inleiding
In dit hoofdstuk geven we een antwoord op de hoofdvraag van het onderzoek, te weten:
“Welke consequenties op de keuzes van leerlingen en op het aanbod door scholen heeft het verminderen
van het aantal profielen in de bovenbouw havo en vwo in de diverse scenario’s?”

Beantwoording van deze vraag doen we door achtereenvolgens de drie hoofdvragen van het
onderzoek te behandelen:
1. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen in de verschillende scenario’s voor
de keuzes die leerlingen die zullen ‘instromen’ in de bovenbouw havo / vwo (leerlingen in klas 3 havo / vwo
en leerlingen die examen vmbo-t hebben gedaan en doorstromen naar de havo) maken ten aanzien van
profielen en vakkenpakketten?
2. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen in de geschetste scenario’s voor het
onderwijsaanbod van scholen?

3. Wat zijn de verwachte gevolgen van beperking van het aantal profielen tot drie, twee of nul voor de
organiseerbaarheid voor scholen?

Waar nodig wordt voor de beantwoording van de vragen eerst de huidige situatie geschetst.

8.2

Effect op keuzes van leerlingen
Een belangrijk deel van dit onderzoek was het mogelijke effect van het verminderen van het aantal
profielen op keuzes die leerlingen maken in kaart te brengen. Kiezen leerlingen door samenvoeging
of afschaffing van profielen bijvoorbeeld minder de bètagerichte kant? Verschilt dit nog voor havo
en vwo, en in het bijzonder voor meisjes?

8.2.1 Effect van twee en drie profielen qua aandeel leerlingen in de stromen nihil
Als we kijken naar de keuzes die leerlingen maken, indien over wordt gestapt van de huidige vier
profielen naar een samenvoeging van twee of drie profielen, lijken er cijfermatig nauwelijks
verschillen op te treden. Zowel op de havo als op het vwo komt het aandeel leerlingen dat nu NT of
NG kiest, vrijwel overeen met het aandeel leerlingen dat in de nieuwe situatie voor het samengevoegde natuurprofiel kiest (het zelfde geldt voor EM/CM versus M-profiel). Hierin bevinden zich
geen significante afwijkingen tussen jongens en meisjes. Wel blijkt op individueel niveau dat meer
leerlingen geneigd zijn te switchen tussen de stromen, dan je op basis van de nieuwe verdeling
mag verwachten. Met andere woorden, samenvoeging van profielen leidt ertoe dat leerlingen hun
keuzes heroverwegen. Voor de een wordt een profiel aantrekkelijker, voor de ander juist minder
aantrekkelijk. Zoomen we nader in op deze wijzigingen, dan blijkt dat zowel havo- als vwoleerlingen met een NT- of NG profiel die switchen naar het maatschappij-profiel, vaak in de vrije
keuze hun bètavakken alsnog willen oppakken. Voor overstappers vanuit het EM- of CM-profiel
naar natuur, geldt dit in mindere mate.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

57

Wanneer er geen profielen meer zouden zijn, treden er wel grote verschillen op in het aantal te
reconstrueren profielen. De oorzaak van deze afname ligt vooral in de significante afname van
deelname aan de vakken scheikunde en geschiedenis. Zonder de keuze voor scheikunde kan een
leerling niet meer voldoen aan de voorwaarden voor de profielen NT en NG en zonder
geschiedenis kan een leerling niet meer toegekend worden aan de profielen EM en CM. De afname
van de keuze voor deze vakken heeft dus invloed op de vorming van alle profielen.

8.2.2 Gevolgen voor bètavakken
Het samenvoegen van profielen, laat staan het afschaffen van de profielen, heeft dus gevolgen
voor het uiteindelijke vakkenpakket van de leerlingen. Gezien de beleidsfocus van de laatste jaren
om meer leerlingen (en met name meisjes) voor de bètakant op te leiden, is de vraag dan ook
gerechtvaardigd of de voorgestelde scenario’s consequenties hebben voor het aandeel leerlingen
dat de bètavakken volgt en zo ja, welke dat dan zijn. Daarom is eerst specifiek gekeken naar de
mogelijke consequenties van samenvoeging of afschaffen van profielen voor de leerlingkeuzes bij
de vakken wiskunde, natuurkunde, biologie en scheikunde. Hierbij heeft wiskunde onze bijzondere
aandacht, aangezien in de geschetste scenario’s wiskunde op de havo verplicht wordt voor alle
leerlingen. Daarbij is er in de enquête vanuit gegaan dat er op de havo een nieuw soort
‘eenvoudigere’ wiskunde wordt geïntroduceerd, vergelijkbaar met het oude wiskunde A1 of de Cvariant op het vwo.
Havo: effect van verplicht wiskunde en vermindering profielen op gevolgd wiskundevak
Introductie van verplichte wiskunde op de havo leidt ertoe dat de leerlingen die nu geen wiskunde
in hun pakket hebben (9% van de leerlingen in onze enquête) straks een keuze uit de verschillende
varianten moeten maken. Verwacht wordt dat deze leerlingen voor de nieuwe eenvoudigere variant
zullen kiezen. In de praktijk blijken de huidige havo-leerlingen zonder wiskunde inderdaad
grotendeels voor de C-variant te kiezen. Toch kiest nog bijna een derde van de huidige leerlingen
zonder wiskunde in de nieuwe situatie voor wiskunde A. Het verplichten van wiskunde voor alle
havo-leerlingen leidt overall gezien op de havo niet tot significante toe- of afname van het
wiskundeniveau op de havo. Indien we voor alle havisten volledig corrigeren voor de veel
voorkomende praktijk op scholen dat leerlingen met natuurkunde ook wiskunde B moeten volgen,
en leerlingen met economie ook wiskunde A, ontstaat voor zowel het scenario met twee profielen
als bij het scenario met nul profielen een significante stijging van het wiskundeniveau. Dit houdt dus
in dat een deel van de havo-leerlingen in de geschetste scenario’s natuurkunde en/of economie
niet met de ‘bijbehorende’ wiskunde wil volgen. In hoeverre deze stijging zich in de praktijk ook zou
voordoen is zeker bij afschaffing van profielen de vraag, aangezien leerlingen op basis van deze
combiverplichting ook kunnen besluiten natuurkunde en/of economie dan maar niet in hun pakket
op te nemen.
Het beschikbaar stellen van de ‘eenvoudigere’ wiskunde C variant brengt een potentieel risico met
zich mee. De havo-leerlingen die momenteel wiskunde in hun pakket hebben, kunnen immers ook
voor deze ‘eenvoudigere’ variant kiezen. Uit het onderzoek blijkt dat het totale wiskundeniveau van
havo-leerlingen die in de huidige situatie wiskunde in het pakket hebben, zowel in het scenario van
twee als nul profielen, significant afneemt. Deze daling valt te verklaren doordat in beide scenario’s
circa een op de zes van de huidige wiskunde A’ers (15% bij twee profielen en 17% bij nul profielen)
overstapt naar wiskunde C. De daling geldt niet voor wiskunde B. Indien we hier wederom volledig
corrigeren voor de veel voorkomende praktijk op scholen dat leerlingen met natuurkunde ook
wiskunde B moeten volgen, en leerlingen met economie ook wiskunde A, is de afname van het
wiskundeniveau bij havo-leerlingen die in de huidige situatie wiskunde volgen niet meer significant.
Ook hier geldt uiteraard weer het voorbehoud dat niet zeker is of leerlingen de gemaakte keuze
voor natuurkunde of economie doorzetten.

58

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Vwo: effect van vermindering profielen op gevolgd wiskundevak
Op het vwo verandert in de geschetste scenario’s niets aan het aanbod van wiskunde. Zo maken
wiskunde A, B, C en D zowel in de huidige situaties als in de scenario’s deel uit van het
vakkenaanbod. Ook blijft de verplichting van wiskunde op het vwo bestaan. Wel is het voor
leerlingen mogelijk door een andere profielkeuze (scenario van twee profielen) of de meer ‘vrije’
samenstelling van het vakkenpakket (scenario van nul profielen) een andere wiskunde te gaan
volgen dan in de huidige situatie. Uit het onderzoek blijkt echter dat voor beide scenario’s (zowel
nul als twee profielen) geen significante effecten optreden voor het wiskundeniveau op het vwo.
Vermindering of afschaffing van profielen heeft in het vwo dus geen effect op wiskunde.
De volledige correctie op de veel voorkomende praktijk bij scholen dat leerlingen met natuurkunde
ook wiskunde B moeten volgen, en leerlingen met economie ook wiskunde A, leidt er wel toe dat in
het scenario van nul profielen het wiskundeniveau van vwo-leerlingen significant stijgt. Zoals ook bij
de havo geconstateerd, is het de vraag in hoeverre dit effect in de praktijk optreedt.
Natuurkunde, scheikunde, biologie
Naast wijzigingen in de keuzes voor wiskunde, kan in zowel het scenario van nul als twee profielen
ook een veranderende keuze in de bètavakken worden verwacht. Van de bètavakken op de havo
loopt in het scenario van twee profielen alleen de combinatie van wiskunde B en natuurkunde in het
vakkenpakket significant terug (19%). Indien het scenario van nul profielen wordt voorgelegd, zien
we een andere terugloop in bètavakken op de havo. Dan neemt de deelname aan scheikunde
(13%) significant af. De wijzigingen gelden zowel voor jongens als voor meisjes.
Op het vwo zien we vergelijkbare verschuivingen optreden. Ook daar komt in het scenario met twee
profielen alleen een significante afname van de combinatie wiskunde B en natuurkunde voor (13%).
Als volledige afschaffing van profielen plaatsvindt daalt ook hier de deelname aan scheikunde
(12%) significant, waarbij de deelname van meisjes aan scheikunde met 14 procent afneemt.

8.2.3 Gevolgen voor andere profielvakken
Naast de gevolgen van de scenario’s op voornoemde vakken, is ook gekeken naar mogelijke
effecten op andere profielvakken. Zijn er vakken die door het aanbieden van twee profielen of
afschaffing daarvan juist meer of minder worden gevolgd? Om daar iets over te kunnen
concluderen is op vakniveau een analyse uitgevoerd. Hierbij is het wel van belang om in acht te
nemen dat er geen correctie heeft plaatsgevonden op het aanbod en de mogelijkheden van
scholen. Net als eisen aan vervolgopleidingen zijn deze in de praktijk wel (mede)bepalend voor de
uiteindelijke keuzes van de leerling.
Scenario van twee profielen
Indien wordt overgestapt op het scenario met twee profielen, valt op dat er op zowel de havo als
het vwo weinig significante effecten ten aanzien van de huidige (overige) profielvakken optreden.
Op de havo willen leerlingen informatica (14%) en filosofie (8%) significant vaker in hun pakket
opnemen. Kijken we alleen naar de meisjes op de havo, dan zien we naast een significante stijging
voor deze vakken, ook een significante daling van twaalf procent bij economie. Jongens op de havo
hebben juist significant meer belangstelling voor NLT (10%).Op het vwo is bij twee profielen ten
opzichte van de huidige situatie naast significant meer belangstelling voor informatica (8%) ook
significant meer belangstelling voor maatschappijwetenschappen (12%). Voor de meisjes op het
vwo geldt echter dat ze bij twee profielen niet significant meer belangstelling hebben voor
informatica, maar juist voor filosofie (8%).

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

59

Op economie voor meisjes in de havo na, leidt het scenario van twee profielen op landelijk niveau
niet tot noemenswaardige significante verschuivingen in vakkenkeuzes van leerlingen. De bij
enkele vakken geconstateerde significante toename betreft immers vakken die nu niet tot het
standaardaanbod van scholen behoren. De toename in deze profielvakken valt daardoor
grotendeels te verklaren vanuit de aanbod kant. Overigens kunnen voor een individuele school de
gevolgen groter zijn. Daar kan een geheel eigen dynamiek met eigen consequenties optreden. In
hoeverre dat het geval is, valt op grond van deze studie niet te zeggen.
Scenario van geen profielen
Indien de profielen worden afgeschaft en de vakkenkeuze (op Nederlands, Engels en wiskunde na)
wordt vrijgegeven, zien we zowel bij havo als vwo wel meer significante effecten op de keuzes van
leerlingen optreden.
Op de havo neemt deelname aan geschiedenis (29%, bij meisjes zelfs 39%), economie (12%) en
Duits (10%) significant af. Hier staat een significante toename van informatica (11%) en filosofie
(6%) tegenover. Kijken we naar de keuze van meisjes, dan blijkt dat dezelfde vakken significant
toe- en afnemen, aangevuld met een significante afname van aardrijkskunde (11%). Op het vwo
geldt een significante afname voor de vakken Duits (34%), Frans (17%) en geschiedenis (17%).
Kijken we op het vwo alleen naar de meisjes, dan komen dezelfde vakken naar voren, aangevuld
met economie (13%) en aardrijkskunde (14%). Bij jongens zien we een significante daling van
Latijn, maar ook een significante toename van informatica (16%). Deze is zo sterk dat de volledig
toename van informatica op het vwo bij informatica (10%) ook significant is.
Het volledig afschaffen van profielen heeft voor enkele van de huidige profielvakken (niet zijnde
bètavakken) een negatief effect. Dit zal dus onder meer effect hebben op de wijze waarop scholen
hun aanbod moeten inrichten, maar ook op de ‘uitstroomprofielen’ van de leerlingen. Met name
vakken als geschiedenis, economie (zeker voor meisjes) en de talen komen met volledige
afschaffing van profielen onder druk te staan. De vakken die significant vaker worden gekozen, zijn
wederom vakken die nu niet tot het standaardaanbod van iedere school behoren.

8.2.4 Keuzemotieven
Om de keuzes die leerlingen maken enigszins beter te begrijpen gaan we hier kort in de op de
motieven die aan de keuzes voor de huidige profielen ten grondslag ligt. We hebben geen reden
om aan te nemen dat deze motieven anders zijn bij het afschaffen of samenvoegen van profielen.
De drie meest genoemde motieven zijn:


Leukste profiel;



Geeft goede aansluiting bij een vervolgopleiding;



Hoge cijfers voor de vakken.

Van alle leerlingen weet ongeveer een kwart nog niet in welke richting ze hun vervolgopleiding
willen doen. Opvallend is dat op het vwo NT’ers en NG’ers vaker (nog) niet weten welke
vervolgopleiding ze willen volgen (30%), terwijl op de havo van de NG’ers juist de meeste
leerlingen kunnen aangeven in welke richting zij hun vervolgopleiding willen doen (20% weet niet).
De richting die men kiest zijn:


NT’ers kiezen vooral voor een vervolgopleiding in de richting Techniek en Exact en informatica;



NG’ers verwachten een vervolgopleiding in de gezondheid te volgen;



EM’ers willen opgeleid worden in de richting Economie en Bedrijf;



CM’ers hebben zich grotendeels verdeeld over de opleidingsrichtingen Gedrag en Maatschappij
en Kunst en Cultuur .

60

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Het is onduidelijk wat de gevolgen zijn van de verschillende scenario’s op de doorstroom naar de
vervolgopleiding. Aangezien leerlingen zich laten leiden door de vervolgopleiding bij hun keuzes,
verwachten we –mits goede voorlichting wordt gegeven- hiervan weinig tot geen effect.
Belemmeringen voor profielkeuze
De keuze voor vakken of profielen wordt ook ingegeven door eventuele belemmeringen op de
school. Het blijkt dat leerlingen bij het samenstellen van hun vakkenpakket enigszins worden
ingeperkt vanuit de school. Eén op de vijf leerlingen kon zijn of haar vakkenpakket niet volledig
naar wens samenstellen, voornamelijk door het uitsluiten van vakkencombinaties in het rooster.
Zonder dergelijke belemmering kiezen havisten vaker voor wiskunde B (7%), Frans (7%) en
geschiedenis (8%). Vwo’ers kiezen vaker informatica (10%), natuurkunde (6%) en muziek (6%).

8.3

Schoolleiders
Met schoolleiders zijn de verschillende scenario’s besproken voor het verminderen van de profielen
(zie bijlage 2). Alvorens in te gaan op de centrale vragen daarin (consequenties aanbod en
organiseerbaarheid), volgt hier eerst meer zicht op de huidige situatie. Het blijkt dat de meeste
schoolleiders weinig tot geen problemen ervaren met de huidige inrichting van de profielen. Dit
verklaart ook waarom schoolleiders in meerderheid de huidige situatie met vier profielen toereikend
vinden. Zij zien over het algemeen geen noodzaak om te veranderen en daarmee ook niet direct
mogelijkheden voor het aanbod of organiseerbaarheid bij een vermindering of afschaffing van
profielen. De profielen zorgen er volgens de schoolleiders voor dat leerlingen goed worden
voorbereid op het vervolgonderwijs en organisatorisch zien de schoolleiders nauwelijks knelpunten
die samenhangen met de profielstructuur. Overigens geven vrijwel alle schoolleiders aan dat
onderwijskundige en inhoudelijke gronden van groter belang zijn bij hun overwegingen voor het
inrichten van het onderwijs dan organiseerbaarheid.
Voornamelijk kleine scholen willen de huidige situatie bewaren, grote scholen zien nog wel iets in
twee profielen. De reden dat schoolleiders voor twee profielen kiezen, heeft voornamelijk te maken
met het in hun ogen kunstmatige of geringe onderscheid tussen de samen te voegen profielen (NT
versus NG en EM versus CM). Bovendien hebben ze in de huidige praktijk vaak al keuzes gemaakt
die er heel erg op neerkomen dat er twee stromen worden aangeboden.
Drie profielen als alternatief
Van de schoolleiders die aan de huidige situatie vast willen houden, geeft de helft aan een scenario
met drie profielen als alternatief te zien voor de vier profielen. Veelal wordt als reden aangegeven
dat NT en NG in de praktijk toch vrijwel één profiel is.

8.3.1 Effect op vakkenaanbod van scholen
Ten aanzien van het aanbod van de vakken in de huidige situatie constateren we grote verschillen
tussen de verschillende scholen. Uiteraard bieden scholen de verplichte profielvakken aan, maar in
het vrije deel is de variatie groot. Deze variatie is voor een groot deel afhankelijk van:


de omvang van de school;



het aantal leerlingen dat interesse heeft in een bepaald vak;



beschikbaarheid van een docent;



het al dan niet vasthouden aan een maximum aantal lesuren per dag (vaak 8);



de wijze waarop de school zich wil profileren.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

61

Kleine klassen
Schoolleiders geven aan dat sommige vakken wel met erg weinig leerlingen te maken hebben. Dit
zijn vakken waarvoor de schoolleiders op den duur een oplossing nodig hebben, wat uiteindelijk
kan zijn het niet meer aanbieden van het vak. Schoolleiders gaan hier nu vooral mee om door
leerjaren dan wel schooltypen voor een bepaald vak samen te voegen. Ook kiest men er soms voor
vakken samen te voegen (bijvoorbeeld Wiskunde A en C). Iedere school gaat hier op een eigen
manier mee om en hanteert een eigen ondergrens voor de omvang van een klas.
Twee profielen: geen direct effect verwacht
Keuzes die scholen ten aanzien van het huidige vakkenaanbod maken, bepalen ook de keuzes die
deze scholen maken voor het aanbod in het twee-profielen scenario. Deze overwegingen en
keuzes zullen naar verwachting niet direct anders worden. De scholen gaven eveneens aan ook bij
nul profielen het huidige aanbod zoveel mogelijk overeind te willen houden, ondanks de grotere
vrijheid om het vakkenaanbod in te perken in deze variant. Ook op het aanbieden van extra vakken
heeft dit scenario weinig tot geen direct effect, deze mogelijkheden heeft men nu ook al. Het is
denkbaar dat scholen op termijn, ingegeven door andere keuzes die leerlingen maken binnen de
profielen, besluiten tot andere keuzes. Het bepalen van het aanbod hangt deels ook samen met de
verplichtingen die de scholen hebben in hun aanbod binnen het scenario van twee profielen.
Onderwijskundige en inhoudelijke keuzes voor het aanbod zullen volgens de schoolleiders
prevaleren boven organisatorische vragen.
Nul profielen: geen direct effect verwacht
Net als in de situatie van twee profielen, willen scholen bij het enkel verplichten van Nederlands,
Engels en Wiskunde het huidige vakkenaanbod overeind houden. Gezien de grotere
vrijblijvendheid van het vakkenaanbod in dit scenario, ligt het voor de hand dat een aantal van de
huidige profielvakken meer risico’s loopt op afschaffing.
Haalbaarheid van het aanpassen van het aanbod
De meeste schoolleiders voorzien geen problemen met de MR als het vakkenaanbod als gevolg
van overheidsbeleid of wetgeving moet veranderen. Indien de scholen echter zelf overgaan op een
inperking van het aanbod, verwacht men wel enige weerstand van onder meer de betreffende
vaksecties, alsmede ouders en leerlingen. Het lijkt erop dat met name concurrentieoverwegingen
(‘houdt de school om de hoek het volledige aanbod of maximale keuzevrijheid in stand?’) voor een
deel van de scholen doorslaggevend is in hoeverre aanpassingen van het aanbod haalbaar is.

8.3.2 Effect op organiseerbaarheid
De gesproken schoolleiders ervaren nauwelijks problemen in het organiseren van het onderwijs als
gevolg van de profielen. Indien zich problemen voordoen, dan hebben die volgens de schoolleiders
te maken met de keuzes die ze als school zelf maken; het aan willen bieden van een brede keuze
uit vakken. Al met al zijn de schoolleiders van mening dat de ruimtes in de roosters voor leerlingen
beperkt zijn en dat ze hun vakaanbod ingepland krijgen.
Twee profielen: mogelijk betere roostering door minder vakkencombinaties
Schoolleiders verwachten niet direct een betere organiseerbaarheid van de roosters door invoering
van twee profielen. Wel zou meer sturing op verplichte combinaties kunnen leiden tot een afname
het totaal aantal mogelijke –en te roosteren- vakkencombinaties. Hierdoor kan een scenario van
twee profielen volgens met name de grote scholen beter te roosteren zijn dan vier profielen.
Hoewel de schoolleiders dus geen knelpunten ervaren in de organiseerbaarheid van de profielen,
blijkt het kunnen organiseren en roosteren van de vier profielen niet geheel zonder slag of stoot te

62

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

gaan. Om de organiseerbaarheid van de roosters te vergroten, kiest een aantal scholen ervoor
klassen voor bepaalde vakken met elkaar samen te voegen. Hierbij zien we verschillende
combinaties optreden. Ook merken enkele schoolleiders op dat het roosteren van sommige vakken
wel erg kostbaar is, gezien de kleine klassen. Dit geldt echter vaker voor de vrije keuzevakken dan
voor de verplichte profielvakken en hangt dan ook sterk samen met de keuzes van de school. De
strategie om hiermee om te gaan, blijft voor de scholen gelijk ongeacht het scenario.
Nul profielen: geen effecten verwacht
De schoolleiders verwachten over het algemeen niet dat dit scenario positief bijdraagt aan een
betere organiseerbaarheid, dan wel gevolgen heeft voor het vakkenaanbod. Een groot deel van de
schoolleiders geeft aan dat ze bij afschaffing van de profielen zelf een stroomlijning –analoog aan
de profielen- aan zullen brengen, om in elk geval de aansluiting met het vervolgonderwijs overeind
te houden. Deze profilering kan echter door eerder genoemde concurrentieoverwegingen en het
overeind willen houden van keuzevrijheid voor leerlingen onder druk komen te staan. Een deel van
de schoolleiders waarschuwt dan ook dat de inrichting van het onderwijs hetzij niet meer valt uit te
leggen, hetzij door vele mogelijke vakkencombinaties juist lastiger te roosteren (en daarmee te
organiseren) is. Concurrentieoverwegingen en vasthouden aan profilering/sturing van leerlingen uit
onderwijskundig oogpunt zijn voor de schoolleiders doorslaggevend. Overigens zien we dat
scholen in krimpregio’s iets meer mogelijkheden lijken te zien van het afschaffen van profielen.

8.3.3 Verplicht wiskunde
In deze paragraaf geven we het antwoord op de vraag hoe schoolleiders aankijken tegen verplichte
wiskunde voor havisten en in hoeverre dat gepaard dient te gaan met een vereenvoudigde variant.
Hierbij is het goed te weten dat het een minderheid betreft die geen wiskunde volgt (op de
gesproken scholen varieert dit van 3 tot 10 leerlingen per jaar). Uit de interviews komen grofweg
twee stromen naar voren:
1. Schoolleiders die vinden dat het verplichten van wiskunde tot onnodige problemen leidt bij een
deel van de leerlingen;
2. Schoolleiders die vinden dat je van alle havisten mag verwachten dat ze een vorm van
wiskunde kunnen volgen.
De schoolleiders die vinden dat verplicht wiskunde tot onnodige problemen leidt, geven aan dat
wiskunde in hun ogen niet noodzakelijk is om succesvol te zijn (op vervolgopleidingen) en hebben
de angst dat een (kleine) groep havisten geen eindexamen meer kan doen. Schoolleiders die meer
tot de tweede stroom behoren, zijn van mening dat je van een havoleerling wel mag verwachten dat
deze een vorm van wiskunde kan uitvoeren. Ook zien schoolleiders dat door het niet volgen van
wiskunde sommige vervolgopleidingen al in een (te) vroeg stadium worden uitgesloten.
Type wiskunde
Als wiskunde verplicht wordt, zijn de schoolleiders verdeeld over de vraag wat voor wiskunde dit
zou moeten zijn. Beide stromen geven in meerderheid aan dat dit een variant van wiskunde C op
het vwo moet zijn, dan wel de oude wiskunde A1. Dit roept bij sommigen wel de vraag op of
verplichten van wiskunde met een eenvoudige variant dan nog wel zinvol is.
Afrondend
Op basis van de gesprekken over wiskunde is onze inschatting dat weliswaar een deel van de
schoolleiders tegenstander is van verplicht wiskunde, op een enkeling na hebben ze er ook geen
hele grote bezwaren tegen als het wel wordt ingevoerd. Bovendien gaat het vaak om een zeer
beperkt groep leerling die geen wiskunde volgen. In de meeste gevallen gaat het om 3 tot 5
leerlingen, met een uitschieter naar 10 leerlingen.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

63

Bijlagen

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

65

Bijlage 1 Responsverantwoording

Tabel B1.1

Respons leerling enquête
Directe benadering

Indirecte

Totaal

benadering
Aantal aangeschreven
Aantal reacties

580

7.635

8.215

409 (71%)

3.656 (48%)

4.065 (49%)

105

918

1.023

Aantal volledig ingevulde vragenlijsten

Tabel B1.2

Populatiegegevens voor 14 t/m 16-jarigen
Populatie

Respons

Man

51,3%

47,7%

Vrouw

48,7%

52,3%

1 Groningen

3,2%

2,7%

2 Friesland

4,1%

3,8%

3 Drenthe

3,1%

3,5%

Geslacht

Provincie

4 Overijssel

7,1%

6,3%

5 Gelderland

12,7%

11,6%

6 Utrecht

7,2%

8,9%

7 Noord Holland

15,0%

13,9%

8 Zuid Holland

20,8%

22,3%

9 Zeeland

2,4%

3,8%

10 Noord Brabant

15,0%

14,6%

11 Limburg

6,5%

5,3%

12 Flevoland

2,8%

3,3%

De respons is representatief voor regio. De meisjes zijn enigszins oververtegenwoordigd maar het
verschil met de populatie is niet significant.
Tabel B1.3

Verdeling respondenten naar leeftijd

Leeftijd respondenten

Aantal

%

14 jaar

186

18,2%

15 jaar

593

58,0%

16 jaar

244

23,9%

Totaal

1.023

100%

Het merendeel van de respondenten is 15 jaar, overeenkomstig met de populatie.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

67

Tabel B1.4

Verdeling respondenten naar schoolsoort en geslacht

Komend schooljaar zit ik in 4 havo (vmbo)

68

Jongen

Meisje

Totaal

53

47

100

Van vmbo

53,0%

47,0%

100%

Van geslacht

10,9%

8,8%

9,8%

Komend schooljaar zit ik in 4 havo (géén vmbo)

223

241

464

Van havo

48,1%

51,9%

100%

Van geslacht

45,7%

45,0%

45,4%

Komend schooljaar zit ik in 4 vwo

212

247

459

Van vwo

46,2%

53,8%

100%

Van geslacht

43,4%

46,2%

44,9%

Totaal

488

535

1023

Van geslacht

47,7%

52,3%

100%

Totaal

100%

100%

100%

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Bijlage 2 Mogelijke scenario’s voor profielen

Scenario 1 Behouden huidige situatie
In dit scenario blijft alles zoals het nu is. De vier profielen blijven ongewijzigd overeind.
Scenario 2 Volledig afschaffen van de profielen
In dit scenario worden de huidige profielen afgeschaft en zijn alleen Nederlands, Engels en
Wiskunde verplicht voor alle leerlingen in havo én vwo, daarbuiten mogen ze vakken kiezen. De
school bepaalt welke andere vakken worden aangeboden. Leerlingen moeten in totaal zijn acht
(vwo) of zeven (havo) examenvakken volgen.
Scenario 3 Aanbieden van twee profielen
In dit scenario met twee profielen worden de huidige profielen N&T en N&G samengevoegd tot één
natuurprofiel, en de huidige profielen E&M en C&M tot één maatschappijprofiel. Dat kan grofweg op
twee verschillende manieren:


3a: samenvoegen van twee bestaande profielen tot één nieuw profiel, waarbinnen de leerling
zou kunnen kiezen uit de profielvakken van beide constituerende profielen, of



3b: clustering van twee bestaande profielen tot één nieuw breed profiel, waarin de leerling de
verplichte profielvakken van beide constituerende profielen zou moeten volgen.

Scenario 4 Aanbieden van drie profielen
Scenario 3 met twee profielen vormt de basis voor ‘drieprofielenvarianten’, waarin twee varianten
zijn opgenomen. De ene scenariovariant (scenario 4a) bestaat uit een alfaprofiel, een bètaprofiel en
een gammaprofiel. Daarin worden alleen N&T en N&G ‘ineengeschoven’ tot een N-profiel zoals bij
scenario 3 beschreven.
In de andere variant (scenario 4b) is sprake van één M-profiel en twee natuurprofielen: natuur
‘hard’ (N&T) en natuur ‘iets minder hard’ (N&G). In dit scenario worden alleen C&M en E&M
‘ineengeschoven’ tot een M-profiel zoals in scenario 3 beschreven.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

69

Bijlage 3 Schoolsturing

Tabel B3.1

Verdeling naar niveau wiskunde havo bij volledige schoolsturing

Wiskunde havo

Huidige situatie

Twee profielen

Geen profielen

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

Wiskunde A

339

61,4%

257

51,9%

217

55,2%

Wiskunde B

166

30,1%

184

37,2%

124

31,6%

Wiskunde C

Nvt

Ntv

39

7,9%

35

8,9%

Wiskunde BD

14

2,5%

14

2,8%

17

4,3%

Geen wiskunde

33

6,0%

Nvt

nvt

Nvt

nvt

Totaal

552

100%

495

100%

393

100%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Tabel B3.2

Niveau wiskunde huidige profiel en bij twee profielen bij volledige schoolsturing

Twee

Havo

profielen

wiskunde

A

B

BD

Geen

Totaal

A

Aantal

237

11

1

7

256

% 4 profielen

76,7%

7,3%

9,1%

29,2%

51,7%

49

131

4

2

186

15,9%

86,8%

36,4%

8,3%

37,6%

B

Aantal
% 4 profielen

C

BD

Totaal

Huidige situatie

Aantal

22

3

0

14

39

% 4 profielen

7,1%

2,0%

,0%

58,3%

7,9%

Aantal

1

6

6

1

14

% 4 profielen

,3%

4,0%

54,5%

4,2%

2,8%

Aantal

309

151

11

24

495

% 4 profielen

100%

100%

100%

100%

100%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Tabel B3.3

Niveau wiskunde huidige profiel en bij geen profielen bij volledige schoolsturing

Geen

Havo

profielen

wiskunde

A

B

BD

Geen

Totaal

A

Aantal

198

10

0

8

216

% 4 profielen

80,8%

8,6%

,0%

38,1%

55,1%

26

95

3

0

124

10,6%

81,9%

30,0%

,0%

31,6%

Aantal

20

3

0

12

35

% 4 profielen

B

Aantal
% 4 profielen

C

BD

Totaal

Huidige Situatie

8,2%

2,6%

,0%

57,1%

8,9%

Aantal

1

8

7

1

17

% 4 profielen

,4%

6,9%

70,0%

4,8%

4,3%

Aantal

245

116

10

21

392

% 4 profielen

100%

100%

100%

100%

100%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

71

Tabel B3.4

Niveau wiskunde huidige profiel en bij twee profielen bij volledige schoolsturing

Twee

Vmbo

Huidige situatie

profielen

wiskunde

A

B

BD

Geen

Totaal

A

Aantal

32

2

0

1

35

66,7%

8,3%

,0%

20,0%

44,9%

% 4 profielen
B

Aantal

9

19

1

1

30

18,8%

79,2%

100,0%

20,0%

38,5%

6

2

0

3

11

12,5%

8,3%

,0%

60,0%

14,1%

1

1

0

0

2

% 4 profielen

2,1%

4,2%

,0%

,0%

2,6%

Aantal

48

24

1

5

78

100%

100%

100%

100%

100%

% 4 profielen
C

Aantal
% 4 profielen

BD

Totaal

Aantal

% 4 profielen
*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Tabel B3.5

Verdeling naar niveau wiskunde vwo bij volledige schoolsturing

Wiskunde vwo

Huidige situatie

Twee profielen

Geen profielen

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

Wiskunde A

199

44,8%

175

42,6%

168

46,8%

Wiskunde B

192

43,2%

177

43,1%

123

34,3%

Wiskunde C

13

2,9%

10

2,4%

15

4,2%

Wiskunde BD

40

9,0%

49

11,9%

53

14,8%

Totaal

444

100%

411

100%

359

100%

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Tabel B3.6

Combinatie wiskunde vwo bij huidige keus wiskunde en bij twee profielen bij volledige
schoolsturing

Twee

vwo

profielen

wiskunde

A

Aantal

150

19

3

1

173

% 4 profielen

82,4%

10,6%

27,3%

2,9%

42,4%

27

142

1

6

176

14,8%

78,9%

9,1%

17,1%

43,1%

2

1

7

0

10

1,1%

,6%

63,6%

,0%

2,5%

3

18

0

28

49

% 4 profielen

1,6%

10,0%

,0%

80,0%

12,0%

Aantal

182

180

11

35

408

% 4 profielen

100%

100%

100%

100%

100%

B

A

Aantal
% 4 profielen

C

Huidige profielen

Aantal
% 4 profielen

BD

Totaal

Aantal

B

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

72

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

C

BD

Totaal

Tabel B3.7

Combinatie wiskunde vwo bij huidige keus wiskunde en bij geen profielen bij volledige
schoolsturing

Geen

Vwo

profielen

wiskunde

A

B

C

BD

Totaal

A

Aantal

134

19

3

0

156

% 4 profielen

84,8%

11,9%

25,0%

,0%

42,7%

18

118

0

4

140

11,4%

74,2%

,0%

11,1%

38,4%

4

0

9

0

13

2,5%

,0%

75,0%

,0%

3,6%

2

22

0

32

56

% 4 profielen

1,3%

13,8%

,0%

88,9%

15,3%

Aantal

158

159

12

36

365

% 4 profielen

100%

100%

100%

100%

100%

B

Aantal
% 4 profielen

C

Huidige situatie

Aantal
% 4 profielen

BD

Totaal

Aantal

*’Weet niet’ buiten beschouwing gelaten.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

73

Bijlage 4 Profiel NT

Havo
Tabel B4.1

Aantal keer gekozen profielvak havo NT

Havo

Huidige situatie

(verplichte)

N=88

profielvakken

N=14

Twee profielen
N=75

Waarvan

N=12

N=72

Waarvan

Aantal

NLT

29

4

29

3

16

3

Informatica

32

3

41

4

37

2

36

7

42

9

30

6

88

14

69

10

58

6

Scheikunde

88

14

63

9

51

8

Totaal

273

42

244

35

192

25

Natuurkunde

40

Aantal

meisjes

N=11
Waarvan

NT

Biologie

meisjes

Geen profielen

Aantal

meisjes

In totaal kiezen 88 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel NT waaronder 14 meisjes.
Biologie wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee profielen
kan er gekozen worden uit de vakken biologie, natuurkunde en scheikunde (geen vak verplicht) en
kiezen havisten het meest voor natuurkunde. Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt
informatica het meest gekozen. Meisjes kiezen minder voor de vakken NLT en Informatica.
Wanneer er twee profielen zouden zijn, kiezen meisjes vaker voor natuurkunde, in een stelsel
zonder profielen kiezen meisjes vaker voor scheikunde41.
Er zijn geen significante verschillen in het veranderen van keuze wanneer naar geslacht en leeftijd
gekeken wordt.

40
41

De verplichte vakken natuurkunde en scheikunde zijn toegekend aan de leerlingen met deze profielkeuze.
In dit geval moeten de kleine aantallen in acht genomen en dienen de resultaten uiterst voorzichtig geïnterpreteerd
worden.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

75

Vwo
Tabel B4.2

Aantal keer gekozen profielvak vwo NT

Vwo

Huidige situatie

(verplichte)

N=84

profielvakken

Twee profielen

N=23

N=72

Waarvan

Geen profielen

N=21

N=76

Waarvan

N=22
Waarvan

NT

Aantal

NLT

27

7

24

8

26

9

Informatica

23

4

35

4

37

4

Biologie

40

18

40

17

32

14

Natuurkunde

84

23

67

18

64

19

Scheikunde

84

23

65

19

61

19

Totaal

258

75

231

66

220

65

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

In totaal kiezen 84 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel NT waaronder 23 meisjes.
Biologie wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee profielen
kan er gekozen worden uit de vakken biologie, natuurkunde en scheikunde (geen vak verplicht) en
kiezen vwo’ers het meest voor natuurkunde.
Ook wanneer er geen profielen zouden zijn wordt natuurkunde het meest gekozen. Meisjes kiezen
minder voor de vakken NLT en Informatica. Wanneer er twee profielen zouden zijn, kiezen meisjes
vaker voor scheikunde, in een stelsel zonder profielen kiezen meisjes even vaak voor natuurkunde
en scheikunde42.
Er zijn geen significante verschillen in het veranderen van keuze wanneer naar geslacht en leeftijd
gekeken wordt.

42

76

In dit geval moeten de kleine aantallen in acht genomen en dienen de resultaten uiterst voorzichtig geïnterpreteerd
worden.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Bijlage 5 Profiel NG

Havo
Tabel B5.1
Havo
(verplichte)

Aantal keer gekozen profielvak havo NG
Huidige situatie
N=131

profielvakken

N=81

Twee profielen
N=121

Waarvan

Geen profielen

N=74

N=107

Waarvan

N=63
Waarvan

NG

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

NLT

37

20

45

22

26

13

Aardrijkskunde

53

39

50

34

31

20

Natuurkunde

49

26

64

33

54

24

Biologie

131

81

109

68

81

52

Scheikunde

131

81

90

54

61

34

Totaal

401

247

358

211

253

143

In totaal kiezen 131 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel NG waaronder 81 meisjes.
Aardrijkskunde wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee
profielen kan er gekozen worden uit de vakken biologie, natuurkunde en scheikunde (geen vak
verplicht) en kiezen havisten het meest voor biologie. Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt
biologie het meest gekozen. Meisjes kiezen minder voor het vak NLT. Wanneer er twee profielen
zouden zijn, kiezen meisjes vaker voor biologie, in een stelsel zonder profielen kiezen meisjes ook
vaker voor biologie dan de andere ‘profielvakken’.
In dit geval veranderen 16 jarigen significant43 minder vaak van vakken dan 14- en 15-jarigen,
respectievelijk 63,2 procent tegenover 87,5 procent en 82,6 procent.

43

.05.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

77

Vwo
Tabel B5.2

Aantal keer gekozen profielvak vwo NG

Vwo

Huidige situatie

(verplichte)

N=95

profielvakken

Twee profielen

N=75

N=84

Waarvan

N=68

Geen profielen
N=84

Waarvan

N=67
Waarvan

NG

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

NLT

18

15

23

18

15

14

Aardrijkskunde

22

16

17

13

10

7

Natuurkunde

64

51

66

54

52

42

Biologie

95

75

70

57

68

55

Scheikunde

95

75

72

56

55

43

Totaal

294

232

248

198

200

161

In totaal kiezen 95 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel NG waaronder 75 meisjes.
Aardrijkskunde wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee
profielen kiezen vwo’ers het meest voor scheikunde.
Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt biologie het meest gekozen. Er wordt het minst vaak
voor NLT en aardrijkskunde gekozen, ook door meisjes. Wanneer er twee profielen zouden zijn,
kiezen meisjes vaker voor biologie en scheikunde, in een stelsel zonder profielen kiezen meisjes
vaker voor biologie.
Er zijn geen significante verschillen in het veranderen van keuze wanneer naar geslacht en leeftijd
gekeken wordt.

78

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Bijlage 6 Profiel NT/NG

Vwo
Tabel B6.1

Aantal keer gekozen profielvak vwo NT/NG

Vwo
Profiel

Huidige situatie
N=58

(keuze)vakken

Twee profielen

N=24

N=56

Waarvan

Geen profielen

N=24

N=52

Waarvan

NT/NG

Aantal

meisjes

Aantal

NLT

27

13

20

Aardrijkskunde

8

4

Informatica

13

Biologie

meisjes

N=19
Waarvan

Aantal

meisjes

6

17

5

9

3

6

2

1

20

6

15

2

58

24

49

22

48

19

Natuurkunde

58

24

48

20

46

16

Scheikunde

58

24

52

20

50

18

Totaal

222

90

198

77

182

62

In totaal kiezen 58 leerlingen in het huidige stelsel voor het combinatieprofiel NT/NG waaronder
24 meisjes. NLT wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee
profielen kiezen vwo’ers het meest voor scheikunde.
Wanneer er geen profielen zouden zijn, wordt ook scheikunde het meest gekozen. Er wordt het
minst vaak voor aardrijkskunde gekozen. Meisjes kiezen het minst vaak voor informatica en
aardrijkskunde.
Er zijn geen significante verschillen in het veranderen van keuze wanneer naar geslacht en leeftijd
gekeken wordt.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

79

Bijlage 7 Profiel EM

Havo
Tabel B7.1

Aantal keer gekozen profielvak havo EM

Havo
(verplichte)

Huidige situatie
N=228

profielvakken
EM

Twee profielen

N=117

N=214

Waarvan

N=110

Geen profielen
N=208

Waarvan

N=106
Waarvan

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

154

66

139

60

102

41

66

28

71

26

45

15

28

15

49

24

25

13

Moderne vreemde taal

48

31

111

64

110

70

Economie

228

117

159

75

140

69

Geschiedenis

228

117

197

103

66

28

Totaal

752

374

726

352

488

236

Management
&organisatie
Aardrijkskunde
Maatschappij
wetenschappen

In totaal kiezen 228 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel EM waaronder 117 meisjes.
M&O wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee profielen is
geschiedenis verplicht en kiezen havisten het meest voor economie.
Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt ook economie het meest gekozen, de keuze voor
geschiedenis neemt drastisch af. Er wordt het minst voor het vak maatschappij-wetenschappen
gekozen, ook door meisjes. Wanneer er twee profielen zouden zijn, kiezen meisjes (naast verplicht
vak geschiedenis) ook het meest voor economie. In een stelsel zonder profielen kiezen meisjes
veelal voor een moderne vreemde taal en economie.
Er zijn geen significante verschillen in keuzegedrag tussen verschillende leeftijden en geslacht.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

81

Vwo
Tabel B7.2

Aantal keer gekozen profielvak vwo EM

Vwo

Huidige situatie
N=77

Twee profielen
N=145

N=149

EM

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Management &organisatie

102

56

98

53

86

41

Aardrijkskunde

56

27

57

28

42

14

Maatschappijwetenschappen

19

7

48

24

30

13

Moderne vreemde taal

34

17

138

70

101

60

Economie

149

77

116

62

110

52

Geschiedenis

149

77

136

70

61

29

Totaal

509

261

593

307

430

209

Waarvan

N=75

Geen profielen

(verplichte) profielvakken

N=145

Waarvan

N=75
Waarvan

In totaal kiezen 149 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel EM waaronder 77 meisjes.
M&O wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee profielen is
geschiedenis verplicht en kiezen vwo’ers het meest voor een moderne vreemde taal. Wanneer er
geen profielen zouden zijn wordt ook economie het meest gekozen, de keuze voor geschiedenis
neemt drastisch af. Er wordt het minst voor het vak maatschappijwetenschappen gekozen, ook
door meisjes. Wanneer er twee profielen zouden zijn, kiezen meisjes (naast verplicht vak
geschiedenis) ook het meest voor een moderne vreemde taal. In een stelsel zonder profielen
kiezen meisjes ook het meest voor een moderne vreemde taal.
Bij twee profielen verandert 89 procent van de EM-vwo’ers van zijn/haar (combinatie van)
profielvakken.
Er zijn geen significante verschillen in keuzegedrag tussen verschillende leeftijden en geslacht.
Wanneer er geen profielen meer zouden zijn, verandert 89,3 procent van de EM-vwo’ers zijn/haar
(combinatie van) ‘profielvakken’. Bij de verschuiving van vier profielen naar geen profielen
veranderen meisjes significant44 vaker de samenstelling van hun vakken dan jongens; bijna alle
meisjes (97,4%) wisselen (een aantal) vakken tegenover 80,6 procent van de jongens.

44

82

.001.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Bijlage 8 Profiel CM

Havo
Tabel B8.1

Aantal keer gekozen profielvak havo CM

Havo

Huidige situatie

(verplichte) profielvakken

N=69

N=51

Twee profielen
N= 69

Waarvan
CM

N=46

Geen profielen
N=64

Waarvan

N=51
Waarvan

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aardrijkskunde

38

27

28

22

20

15

Maatschappijwetenschappen

23

12

17

12

15

8

Economie

16

13

13

12

13

11

Kunst (beeldende vormgeving)

26

24

19

17

11

11

Kunst (muziek)

10

5

11

8

8

5

Kunst (drama)

1

1

8

8

9

9

Kunst (dans)

2

2

5

5

6

6

Filosofie

5

3

18

12

8

6

Moderne vreemde taal

16

15

40

30

46

38

Geschiedenis

69

51

58

46

27

19

Totaal

206

153

217

172

163

128

In totaal kiezen 69 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel CM waaronder 51 meisjes.
Aardrijkskunde wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee
profielen is geschiedenis verplicht en kiezen havisten het meest voor een moderne vreemde taal.
Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt ook een moderne vreemde taal het meest gekozen,
nog slechts de helft van de respondenten kiest in dit geval voor geschiedenis. De kunstvakken en
filosofie worden het minst vaak gekozen, hoewel de keuze voor filosofie toeneemt wanneer er twee
profielen zouden zijn. Wanneer er twee of geen profielen zouden zijn, kiezen meisjes (naast
verplicht vak geschiedenis bij twee profielen) het meest voor een moderne vreemde taal. Ook de
keuze voor geschiedenis neemt af onder meisjes op het vwo wanneer dit vak niet meer verplicht is,
bij geen profielen. Bij twee profielen verandert 96,7 procent van de CM-havisten van zijn/haar
(combinatie van) profielvakken. Wanneer er geen profielen meer zouden zijn, verandert 94,2
procent van de CM’ers zijn/haar (combinatie van) ‘profielvakken’. Er zijn geen significante
verschillen in keuzegedrag tussen verschillende leeftijden en geslacht.

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

83

Vwo
Tabel B8.2

Aantal keer gekozen profielvak vwo CM

Vwo

Huidige situatie

(verplichte) profielvakken

N=38

CM

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aantal

meisjes

Aardrijkskunde

20

15

17

12

14

8

Maatschappijwetenschappen

9

7

11

10

7

5

Economie

8

4

13

9

8

5

Kunst (beeldende

15

12

15

12

10

8

Kunst (muziek)

8

6

11

9

-

-

Kunst (drama)

2

-

9

6

8

5

Kunst (dans)

1

-

7

6

8

7

Filosofie

7

5

12

10

15

10

Moderne vreemde taal

13

10

35

26

25

19

Geschiedenis

38

27

36

26

28

18

Totaal

121

86

166

126

133

93

N=27

Twee profielen
N=36

Waarvan

N=26

Geen profielen
N=37

Waarvan

N=26
Waarvan

vormgeving)

In totaal kiezen 38 leerlingen in het huidige stelsel voor het profiel CM waaronder 27 meisjes.
Aardrijkskunde wordt momenteel het meest als profielkeuzevak gekozen. In het geval van twee
profielen is ook geschiedenis verplicht en kiezen vwo’ers het meest voor een moderne vreemde
taal, ook de meisjes.
Wanneer er geen profielen zouden zijn wordt (ook door meisjes) het meest voor een moderne
vreemde taal en geschiedenis gekozen. De kunstvakken en filosofie worden het minst vaak
gekozen, hoewel de keuze voor filosofie toeneemt wanneer er twee of geen profielen zouden zijn.
Er zijn geen significante verschillen in keuzegedrag tussen verschillende leeftijden en geslacht.

84

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Bijlage 9 Studiekeuze naar profielkeuze

Tabel B9.1

Vervolgopleiding naar huidige profielkeuze
NT

1. Aarde en Milieu

Aantal
Binnen profiel

NG

EM

CM

NG/NT

Totaal

4

10

0

0

4

18

2,3%

4,4%

,0%

,0%

5,3%

1,9%

9

2

131

0

2

144

2. Economie en

Aantal

Bedrijf

Binnen profiel

5,2%

,9%

34,7%

,0%

2,7%

15,0%

3. Exact en

Aantal

33

8

12

0

5

58

Informatica

Binnen profiel

19,2%

3,5%

3,2%

,0%

6,7%

6,1%

4. Gedrag en

Aantal

1

16

27

22

0

66

Maatschappij

Binnen profiel

,6%

7,1%

7,2%

20,6%

,0%

6,9%

5. Gezondheid (o.a.

Aantal

12

97

14

7

25

155

geneeskunde)

Binnen profiel

7,0%

42,9%

3,7%

6,5%

33,3%

16,2%

6. Interdisciplinair

Aantal

3

3

2

0

3

11

1,7%

1,3%

,5%

,0%

4,0%

1,1%

2

4

10

21

1

38

(o.a. Aarde &
Economie en Bèta-

Binnen profiel

gamma)
7. Kunst en Cultuur

Aantal

(o.a. Geschiedenis)

Binnen profiel

1,2%

1,8%

2,7%

19,6%

1,3%

4,0%

8. Onderwijs en

Aantal

0

10

25

15

2

52

Binnen profiel

,0%

4,4%

6,6%

14,0%

2,7%

5,4%

Aantal

4

3

14

7

0

28

Opvoeding (o.a.
lerarenopleiding)
9. Recht en Bestuur

2,3%

1,3%

3,7%

6,5%

,0%

2,9%

10. Taal en

Binnen profiel
Aantal

0

2

14

4

1

21

Communicatie

Binnen profiel

,0%

,9%

3,7%

3,7%

1,3%

2,2%

11. Techniek

Aantal
Binnen profiel

52

7

3

0

10

72

30,2%

3,1%

,8%

,0%

13,3%

7,5%

12. Toerisme, vrije

Aantal

0

3

14

2

1

20

tijd, sport

Binnen profiel

,0%

1,3%

3,7%

1,9%

1,3%

2,1%

Anders, namelijk

Aantal

5

7

11

2

3

28

Binnen profiel

2,9%

3,1%

2,9%

1,9%

4,0%

2,9%

Aantal

47

54

100

27

18

246

Binnen profiel

27,3%

23,9%

26,5%

25,2%

24,0%

25,7%

Aantal

172

226

377

107

75

957

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Weet niet

Totaal

Binnen
profiel

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

85

Tabel B9.2

Vervolgopleiding naar keuze bij twee profielen
Maat-

1. Aarde en Milieu

2. Economie en Bedrijf

3. Exact en Informatica

4. Gedrag en Maatschappij

Natuur

schappij

profiel

profiel

Weet niet

Totaal

Aantal

15

2

1

18

Binnen profiel

3,4%

,4%

1,7%

1,9%

Aantal

16

123

5

144

Binnen profiel

3,7%

26,6%

8,6%

15,0%

Aantal

43

11

4

58

Binnen profiel

9,8%

2,4%

6,9%

6,1%

Aantal

15

49

2

66

Binnen profiel

3,4%

10,6%

3,4%

6,9%

5. Gezondheid (o.a.

Aantal

121

26

8

155

geneeskunde)

Binnen profiel

27,7%

5,6%

13,8%

16,2%

6. Interdisciplinair (o.a.

Aantal

8

2

1

11

1,8%

,4%

1,7%

1,1%

Aarde & Economie en Bètagamma)

Binnen profiel

7. Kunst en Cultuur (o.a.

Aantal

4

30

4

38

Geschiedenis)

Binnen profiel

,9%

6,5%

6,9%

4,0%

8. Onderwijs en Opvoeding

Aantal

17

32

3

52

(o.a. lerarenopleiding)

Binnen profiel

3,9%

6,9%

5,2%

5,4%

9. Recht en Bestuur

Aantal
Binnen profiel

10. Taal en Communicatie

11. Techniek

Anders, namelijk

Weet niet

Totaal

86

19

2

28

4,1%

3,4%

2,9%

Aantal

3

18

0

21

Binnen profiel

,7%

3,9%

,0%

2,2%

Aantal

60

8

4

72

Binnen profiel
12. Toerisme, vrije tijd, sport

7
1,6%

13,7%

1,7%

6,9%

7,5%

Aantal

16

11

1

28

Binnen profiel

3,7%

2,4%

1,7%

2,9%

Aantal

107

116

23

246

Binnen profiel

24,5%

25,1%

39,7%

25,7%

Aantal

5

15

0

20

Binnen profiel

1,1%

3,2%

,0%

2,1%

Aantal

437

462

58

957

Binnen profiel

100%

100%

100%

100%

Consequenties vermindering profielen havo-vwo

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland

Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com

W www.ecorys.nl

Sound analysis, inspiring ideas

BELGIË – BULGARIJE – HONGARIJE – NEDERLAND – POLEN – RUSSISCHE FEDERATIE – SPANJE – TURKIJE - VERENIGD KONINKRIJK - ZUID-AFRIKA