Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Adviesrapport dodingsmethoden toepasbaar in
wildopvangen door niet-dierenartsen

In opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Maart 2021

1

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

2

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Colofon
© Centre for Sustainable Animal Stewardship (CenSAS), 2021.
Deze publicatie is gemaakt in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit. Deze opdracht is uitgevoerd door het Centre for Sustainable Animal
Stewardship (CenSAS) in samenwerking met de afdeling Vogels en Bijzondere Dieren,
beide onderdeel van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht.
CenSAS is onderdeel van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht en
staat voor het duurzaam en verantwoord samenleven van mens en dier. Het is een
samenwerkingsverband tussen de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht
en de Animal Sciences Group van Wageningen University & Research.

3

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Samenvatting
De zorg voor zieke, gewonde, verzwakte of anderszins hulpbehoevende wilde dieren is in
handen van wildopvangcentra. In Nederland zijn er ongeveer 100 wildopvanglocaties die
(medische) zorg en huisvesting bieden aan wilde vogels, zoogdieren en reptielen met het
doel ze weer terug te plaatsen in de natuur. Wanneer sprake is van ondraaglijk mentaal
of fysiek lijden, kan – in het belang van het dier – overgegaan worden tot euthanasie,
een handeling die in principe door een dierenarts wordt uitgevoerd. Echter zijn ook
situaties denkbaar waarin het inschakelen van een dierenarts niet haalbaar is. In deze
gevallen zal het doden van het dier door een medewerker plaatsvinden.
Het doden van een dier door een niet-dierenarts kent een aantal voorwaarden en
beperkingen. Te denken valt aan vereiste vakbekwaamheid als voorwaarde en
beperkingen omtrent het gebruik van bepaalde bedwelmings- en dodingsmiddelen die
uitsluitend door dierenartsen mogen worden toegepast. Daarnaast wordt het gebruik van
bepaalde dodingsmethoden onacceptabel geacht omdat er een zeker risico aanwezig is
dat het dier niet of onvoldoende snel buiten bewustzijn raakt en als gevolg daarvan
onnodig lijdt.
Omdat op dit moment geen overzicht beschikbaar is van geschikte dodingsmethoden
voor dieren, voorkomend in een wildopvang, heeft het ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit verzocht een advies uit te brengen hierover. De vraagstelling van dit
adviesrapport luidt daarmee als volgt:
‘Hoe kun je op een zo ‘’humaan’’ mogelijke wijze dieren, onder zorg van
wildopvanglocaties, uit hun lijden verlossen zonder tussenkomst van een dierenarts?’
Dit adviesrapport richt zich op de diersoorten die vaak worden opgevangen in
wildopvanglocaties, waaronder kleinere zoogdiersoorten zoals marterachtigen, konijnen,
hazen, egels, vleermuizen, eekhoorns en andere knaagdieren (zoals ratten en muizen),
en in het wild voorkomende vogelsoorten zoals duiven, hoenderachtigen, uilen en roof-,
zang-, water- en zeevogels (zoals ganzen en genten). Voor elk van de genoemde
soorten zullen in het rapport de geschikte dodingsmethoden worden besproken, waarbij
zowel wettelijke als dier-ethische aspecten in acht genomen worden.

4

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Inhoudsopgave
Colofon

3

Samenvatting

4

1

Inleiding

6

1.1

Totstandkoming van het adviesrapport

6

1.2

Leeswijzer

7

2

Het wettelijk kader

9

3
3.1
3.3
3.4

Euthanasiemethoden bij zoogdieren en vogels
Euthanasie middels injecteerbare euthanasiemiddelen
Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische (fysieke) euthanasiemethoden
Onacceptabele methoden

11
13
18
24
26

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Euthanasiemethoden voor geselecteerde vogelsoorten
Duiven en hoenderachtigen
Roofvogels en uilen
Water- en zeevogels
Zangvogels

28
29
34
35
37

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Euthanasiemethoden bij geselecteerde zoogdiersoorten
Egels
Hazen en konijnen
Eekhoorns
Overige knaagdieren zoals ratten en muizen
Marterachtigen (dassen, wezels, otters en maters)
Vleermuizen

39
41
43
46
48
52
55

6

Conclusies en aanbevelingen

57

Bijlagen
Appendix I
Appendix II
Appendix III
Appendix IV

58
58
60
62
66

3.2

5

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 1
Inleiding
In Nederland bevinden zich zo’n 100 wildopvanglocaties die zorg bieden aan wilde dieren.
Het betreft veelal zorgbehoevende vogels, zoogdieren en reptielen. De doelstelling van
deze opvanglocaties is het bieden van tijdelijke opvang en zorg aan deze dieren met als
doel de dieren weer terug te plaatsen in de natuur1. In diverse gevallen blijkt deze
doelstelling niet haalbaar. Te denken valt aan gevallen waarin een aandoening
onbehandelbaar of ongeneeslijk is, er sprake is van een besmettelijke dierziekte of
zoönose en/of onherstelbare schade aan het dier die ertoe leidt dat uitzetten van het dier
in het wild niet wenselijk is. In dergelijke situaties is het van belang om onnodig lijden
van het dier te voorkomen en af te wegen of euthanasie van het dier gerechtvaardigd is.
In veel gevallen zal een dierenarts worden ingeschakeld om het dier te euthanaseren. Er
kunnen zich echter ook situaties voordoen waarbij het in het belang van het dier is om
niet te wachten op de aanwezigheid van een dierenarts maar direct over te gaan tot het
doden van dier en daarmee onnodig lijden te voorkomen. In een dergelijk geval zullen
medewerkers van de opvanglocatie het dier doden.
Op dit moment is er geen overzicht beschikbaar van welke methoden geschikt zijn om
dieren, voorkomend in een wildopvang, mee te doden wanneer dit door niet-dierenartsen
geschiedt. Vanuit het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is in dat
kader gevraagd een advies uit te brengen over welke methoden geschikt zijn om in een
wildopvang toe te passen door niet-dierenartsen. De vraagstelling van dit adviesrapport
luidt als volgt:
‘Hoe kun je op een zo ‘’humaan’’ mogelijke wijze dieren, onder zorg van
wildopvanglocaties, uit hun lijden verlossen zonder tussenkomst van een dierenarts?’
De scope van dit adviesrapport richt zich op diersoorten die veelvuldig opgevangen
worden door wildopvanglocaties. Het betreft enerzijds vogels zijnde duiven,
hoenderachtigen, roofvogels, uilen, water- en zeevogels (zoals ganzen en genten) en
zangvogels. Anderzijds betreft het zoogdieren, zijnde egels, hanzen en konijnen,
eekhoorns, overige knaagdieren zoals ratten en muizen, marterachtigen en vleermuizen.
Reptielen en grotere zoogdieren vallen in overeenstemming met het ministerie buiten de
scope van dit adviesrapport.
1.1. Totstandkoming van het adviesrapport
Dit adviesrapport is tot stand gekomen aan de hand van expertise van betrokken
onderzoekers en beschikbare wetenschappelijke literatuur ten aanzien van
dodingsmethoden voor de tot de scope behorende diersoorten, met inachtneming van de
relevante wettelijke kaders. Zeer relevante referenties gebruikt bij het opstellen van dit
adviesrapport zijn de richtlijnen opgesteld door de American Veterinary Medical
Association (AVMA). Deze richtlijnen (vanaf hier: AVMA guidelines) zijn sinds 1963
ontwikkeld door een expert panel bestaande uit onder andere dierenartsen,
gedragsbiologen en dierethici. De AVMA guidelines bieden zeer uitgebreid en gewogen
adviezen over de geschiktheid van dodingsmethoden voor verschillende diersoorten en categorieën.
Op basis van de AVMA guidelines zijn drie factoren gebruikt bij het evalueren van
euthanasiemethoden, namelijk 1) factoren in relatie tot het dier, 2) factoren in relatie tot

1

Pokras M (2002). Introduction to wildlife rehabilitation purpose and philosophy. In: Moore AT, Joosten S, eds.
NWRA Principles of Wildlife Rehabilitation, 2nd ed. St. Cloud, MN: National Wildlife Rehabilitators Association.

6

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

de persoon die de euthanasie uitvoert (vanaf hier: uitvoerder) en 3) de eventuele impact
van de methode op het milieu2.
1) Factoren in relatie tot het dier:
•
•
•
•

Toepasbaarheid van de methode gelet op de soort, leeftijd en
gezondheidsstatus van het dier,
De mate waarin de methode leidt tot verlies van bewustzijn en sterfte met zo
min mogelijk pijn, stress of ander lijden,
De snelheid van het intreden van het bewustzijnsverlies en
De (on)omkeerbaarheid van de methode.

2) Factoren in relatie tot de persoon die de euthanasie uitvoert:
•
•
•
•

Veiligheid voor de betrokken personen,
De mate van emotionele belasting die de methode met zich meebrengt voor
de uitvoerder of toeschouwers,
De beschikbaarheid van de methode, inclusief risico op eventueel misbruik
door uitvoerders,
De wettelijke bepalingen en vereisten omtrent kennis en kunde van de
uitvoerder.

3) Eventuele impact van de toegepaste methode op het milieu.
Binnen het dodingsproces zijn een aantal afzonderlijke handelingen en stappen te
onderscheiden, te weten:
•
•
•
•
•

Het hanteren en fixeren van een dier,
Het bedwelmen van een dier resulterend in bewustzijnsverlies,
Het daadwerkelijk doden van een dier,
Het vaststellen van de dood en
De afvoer van het kadaver.

Aan bovenstaande onderdelen zal, zover relevant, aandacht worden geschonken bij de
bespreking van de euthanasiemethoden voor de specifieke diersoorten.
1.2. Leeswijzer
In dit adviesrapport worden de dodingsmethoden die toelaatbaar geacht worden voor het
doden van wilde dieren door niet-dierenartsen beschreven, waarbij ook aandacht besteed
wordt aan een eventuele noodzaak tot voorafgaande bedwelming. Daarbij wordt een
indeling gehanteerd vergelijkbaar met de AVMA guidelines, die de dodingsmethoden van
dieren onderverdelen in drie categorieën:
•
•
•

Euthanasie met injecteerbare euthanasiemiddelen,
Euthanasie middels inhalatiemiddelen, en
Mechanische (ook wel: fysieke) methoden.

Omdat bij het doden van dieren ook rekening gehouden moet worden met de
Nederlandse wet- en regelgeving zal dit rapport allereerst de relevante wettelijke kaders
beschrijven (hoofdstuk 2). Daarna zal de geschiktheid van de verschillende bedwelmingsen dodingsmethoden op hoofdlijnen worden beschreven (hoofdstuk 3), om vervolgens
dieper in te gaan op geschiktheid van deze methoden voor specifieke vogel- en
2

Leary S, Underwood W, Anthony R, et al. (2020). AVMA Guidelines for the Euthanasia of Animals: 2020
Edition.

7

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

zoogdiersoorten (hoofdstuk 4 en 5). Twee overzichtstabellen (te vinden in hoofdstuk 4 en
5) zijn aanwezig om per diersoort snel en eenvoudig weer te geven welke methode(n)
acceptabel geacht word(t)(en) voor euthanasie en toepasbaar is/zijn door nietdierenartsen werkzaam bij een wildopvanglocatie. Het adviesrapport sluit tenslotte af
met een aantal aanbevelingen (hoofdstuk 6).

8

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 2
Het wettelijk kader
Wanneer een dier gedood wordt dient dit conform de wettelijke kaders te geschieden.
Zodra een in het wild levend dier opgevangen wordt en dus gehouden wordt, is de
wetgeving voor gehouden dieren van kracht. In de context van wildopvanglocaties zijn
artikel 2.10 van paragraaf 1, hoofdstuk 2 van de Wet dieren en artikel 1.9 tot en met
1.14 van het Besluit houders van dieren van toepassing (zie Appendix 1 en 2). In deze
artikelen wordt onder andere voorgeschreven dat
•
•

•

bij het doden van dieren en daarmee verband houdende activiteiten de dieren
elke vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden wordt bespaard,
een dier wordt gedood door middel van een methode die waarborgt dat de dood
onmiddellijk of na bedwelming, maar vóórdat de bewusteloosheid is geweken,
intreedt,
het doden van dieren en daarmee verband houdende activiteiten wordt uitgevoerd
door personen die aantoonbaar de nodige kennis en vaardigheden bezitten om de
taken humaan en doeltreffend uit te voeren.

Wanneer een dier gedood wordt met behulp van een geweer of schietmasker met munitie
dient bovendien de Wet op wapens en munitie in achtgenomen te worden.
Gebruik en kanalisatie diergeneesmiddelen
Wanneer een dier gedood wordt met behulp van diergeneesmiddelen, of een dier voor
het doden bedwelmd wordt met behulp van een diergeneesmiddel, dient het
diergeneesmiddel toegepast te worden conform het wettelijk kader. Daarbij dient
kanalisatie wetgeving (Wet dieren (artikel 2.21), het Besluit diergeneesmiddelen (artikel
5.7 tot en met 5.10) en de Regeling diergeneesmiddelen (artikel 2.13 tot en met 2.18)
(Appendix 3)) en andere wetgeving m.b.t. diergeneesmiddelen waaronder het volgen van
de bijsluiter (Wet dieren artikel 2.19, derde lid, onderdeel a) in acht genomen te worden.
Deze kaders schrijven onder andere voor op welke wijze een diergeneesmiddel
afgeleverd en/of toegediend mag worden. Diergeneesmiddelen die UDD geregistreerd
zijn mogen uitsluitend door dierenartsen worden toegepast. Toepassing door nietdierenartsen is in het geval van deze middelen niet toegestaan. In artikelen 3.1, 3.6, 7.4
en 7.5 van het Besluit diergeneeskundigen (Appendix 4) zijn enkele uitzonderingen op
deze regel vastgelegd. De beroepen die in deze artikelen worden gespecificeerd, te weten
dierenartsassistent paraveterinair, embryotransplanteur/-winner, dierverloskundigen en
castreurs, mogen een diergeneesmiddel of gemedicineerde diervoeders in de uitoefening
van het betreffende beroep toepassen in de gevallen die zijn aangewezen krachtens
artikel 5.8, eerste lid, onderdelen a en c, van het Besluit diergeneesmiddelen. In het licht
van dit adviesrapport is bovengenoemde zeer relevant aangezien het gebruik van UDD
geregistreerde diergeneesmiddelen, voor bedwelming en/of doding van dieren, dus
voorbehouden is aan de dierenarts.
Een mogelijke oplossing zou gevonden kunnen worden in de inzet van een
paraveterinair/dierenartsassistente, die bepaalde diergeneeskundige handelingen in het
kader van diagnostiek en behandeling van een dier mag uitvoeren op aanwijzing en
controle van een dierenarts. Echter, volgens artikelen 3.1 en 3.2 van het Besluit
diergeneeskundigen (Appendix 4) geldt dat de toepassing van een diergeneesmiddel
teneinde een dier te verdoven of bedwelmen, uitsluitend mag worden uitgevoerd onder
leiding van en in directe aanwezigheid van een dierenarts. Deze middelen hebben een
zogenaamde UDD afleverstatus. Dit wil zeggen dat deze middelen ‘uitsluitend door

9

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

dierenarts te gebruiken’ zijn. De enige uitzondering op deze regelgeving zouden URA
(uitsluitend verkrijgbaar bij een dierenarts of op recept van een dierenarts bij een
apotheek of leverancier met een vergunning) of UDA (uitsluitend verkrijgbaar bij een
dierenarts of op recept van een dierenarts bij een apotheek) geregistreerde
diergeneesmiddelen zijn, die in principe wel beschikbaar zijn voor en toepasbaar zijn
door niet-dierenartsen.
Binnen de groep van de sedativa is hier een beperkt aantal middelen geregistreerd en
beschikbaar (zie Tabel 1). Hoewel registratie zich beperkt tot de doeldiersoorten hond,
kat, paard en varken, is het volgens de cascaderegeling, die beschreven staat in artikel
5.1 en 5.2 van het Besluit diergeneeskundigen (Appendix 4), mogelijk en toegestaan
voor de dierenarts om een dergelijk middel voor te schrijven en toe te (laten) passen bij
een andere diersoort, mits sprake is van een diergeneeskundige noodzaak c.q. sprake is
van ondraaglijk lijden. Een dergelijk “off label” vereist daardoor tussenkomst van een
dierenarts, die het gebruik van dergelijke middelen zorgvuldig dient af te wegen en
verantwoordelijk is en blijft voor het verantwoord gebruik van deze middelen door de
eigenaar/dierhouder. Wanneer geen geschikt diergeneesmiddel voorhanden is, biedt de
cascaderegeling ook mogelijkheden voor toepassing van geneesmiddelen (d.w.z.
medicijnen geregistreerd voor het gebruik bij mensen). Echter, momenteel zijn er geen
kalmeringsmiddelen voorhanden die in Nederland geregistreerd zijn voor oromucosaal
gebruik (d.w.z. toepassing via de mondholte), en dus voor deze toepassing
voorgeschreven zouden kunnen worden voor toepassing bij dieren. Bovendien dient bij
de overweging tot het inzetten van dergelijke kalmeringsmiddelen rekening gehouden te
worden met het risico op potentieel misbruik door de gebruiker, waardoor het niet
wenselijk lijkt om toepassing van deze middelen uit handen van de diergeneeskundige
professional te geven.
Tabel 1: Overzicht van sedativa met URA of UDA registratie
Registratienummer
REG NL 112640
REG NL 3397
REG NL 3153
REG NL 114469
REG NL 101439

Productnaam

Werkzame stof

RELAQUINE 35 mg/ml orale gel voor
paarden
TRANQUIGEL 35 mg/g gel voor oraal
gebruik voor honden, katten en paarden
STRESNIL 40 mg/ml oplossing voor
injectie voor varkens
Sileo 0,1 mg/ml oromucosale gel voor
honden
Domosedan gel 7,6 mg/ml, gel voor
oromucosaal gebruik

QN05AA04 Acepromazine
QN05AA04 Acepromazine
QN05AD90 Azaperone
QN05CM18 Dexmedetomidine
QN05CM90 Detomidine

Kanalisatie
status
UDA
UDA
URA
UDA
UDA

Afvoeren van kadavers
De Wet Dieren en Verordening (EG) nr. 1069/2009 van het Europees Parlement en de
Raad beschrijven onder meer hoe kadavers en dierlijk restmateriaal uit het oogpunt van
volks– en dierengezondheid moeten worden vernietigd. Dierlijke bijproducten,
gedefinieerd als hele kadavers of delen van dieren of producten van dierlijke oorsprong
die niet voor menselijke consumptie bestemd zijn (met inbegrip van eicellen, embryo’s
en sperma), worden daarbij ingedeeld in drie categorieën, die lopen van 1 (meest
gevaarlijk) tot 3 (minst gevaarlijk). Dierlijke bijproducten van wilde dieren vallen buiten
deze wetgeving, tenzij vermoed wordt dat het dier met een op de mens of dier
overdraagbare ziekte is besmet. In dit geval wordt het kadaver aangemerkt als categorie
1 risico materiaal en worden specifieke eisen gesteld aan verwijdering, verstoking,

10

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

verwerking en gebruik van het materiaal. Afhandeling van dit proces ligt in Nederland in
handen van Rendac.

11

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 3
Euthanasiemethoden bij zoogdieren en vogels
Inleiding
Het kan om verschillende reden wenselijk zijn om een dier met spoed te doden, bv om
verder lijden van een gewond of ziek dier te voorkomen, of om (gezondheids)risico’s voor
betrokken personen of andere dieren te beperken. De keuze voor een bepaalde
dodingsmethode hangt daarbij onder andere af van de betrokken diersoort: tussen
diersoorten zijn namelijk grote variaties aanwezig in bouw, fysiologie, temperament en
gedrag, waardoor de toepasbaarheid en effectiviteit van dodingsmethoden sterk kunnen
variëren. Ook de kennis, kunde en bevoegdheden van de persoon die de bedwelming
en/of doding uitvoert en de specifieke omstandigheden van de gegeven situatie spelen
een rol bij de keuze voor een bepaalde dodingsmethode. Het kan bijvoorbeeld zijn dat de
ernst van de verwondingen of de mate van stress die het dier ervaart dusdanig zijn, dat
uitstel van euthanasie en/of transport van het dier niet wenselijk zijn. Zeker in het geval
van wilde dieren speelt bovenstaande een belangrijke rol, omdat dieren snel gestrest
raken in een vreemde omgeving door aanwezigheid en/of hanteren van mensen, en
bovendien een risico bestaat op verwondingen en/of overdracht van ziekte naar de
persoon die het dier hanteert.
De toelaatbaarheid en selectie van een dodingsmethode is bij voorkeur gebaseerd op
wetenschappelijk onderzoek. Grootschalig onderzoek naar geschiktheid van bepaalde
dodings- of euthanasiemethoden vindt echter vooral plaats bij diersoorten die bestemd
zijn voor voedselproductie en diersoorten die ingezet worden bij dierexperimenteel
onderzoek. Bij wilde dieren is slechts in beperkte mate onderzoek uitgevoerd naar
effectieve dodingsmethoden, waardoor in veel gevallen uitgeweken moet worden naar
empirische en/of anekdotische informatie, afkomstig uit handboeken, richtlijnen van
(dierenartsen)verenigingen of adviezen van deskundigen en experts. Dit geldt voor
vogels in sterkere mate dan voor zoogdieren omdat, afgezien van pluimvee, weinig
wetenschappelijke literatuur beschikbaar is over euthanasiemethoden. Op basis van de
input van teams bestaande uit een zestal internationaal erkende specialisten op het
gebied van respectievelijk de laboratoriumdiergeneeskunde, wilde- en
dierentuindiergeneeskunde en vogelgeneeskunde heeft de AVMA echter richtlijnen
opgesteld omtrent euthanasie van vogels, konijnen, knaagdieren en andere kleine
zoogdieren.
Technieken die acceptabel geacht worden voor het doden van dieren voldoen aan het
snel en effectief opwekken van bewustzijnsverlies, waarbij sprake is van geen tot
minimaal ervaren van pijn, angst en stress, gevolgd door het optreden van een harten/of ademstilstand en sterfte van het dier. De methoden die acceptabel geacht worden
voor het doden van (kleine) zoogdieren en vogels doen dit via directe onderdrukking van
zenuwfuncties die noodzakelijk zijn voor het leven, het opwekken van zuurstoftekort of
het fysiek vernietigen van hersenactiviteit. De methoden zijn daarbij onder te verdelen in
drie categorieën:
•
•
•

Euthanasie met injecteerbare euthanasiemiddelen,
Euthanasie middels inhalatiemiddelen, en
Mechanische ook wel fysieke methoden.

12

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Na het uitvoeren van de doding dient altijd gecontroleerd te worden dat het dier
overleden is. De volgende parameters kunnen daarvoor gecontroleerd worden:
1. Ademhaling: controleer of de adembewegingen gestopt zijn. Nauwlettende observatie
gedurende enige tijd (circa 3 minuten) is daarbij belangrijk omdat de ademhaling
zeer oppervlakkig, langzaam en onregelmatig kan zijn.
2. Corneareflex: bij aanraking van het hoornvlies met de vinger zou het dier niet meer
moeten knipperen met de ogen. De ogen dienen daarnaast een starende blik en wijde
pupillen te hebben.
3. Spierspanning: de spierspanning is afwezig, het dier is slap en kan niet meer staan.
In latere fase treedt lijkstijfheid op waarbij sprake is van verstijving van het lichaam.
4. Hartactie: er is sprake van een afwezige pols en het kloppen van het hart is niet meer
hoorbaar (te controleren met behulp van een stethoscoop, na afdoende training).
Het afvoeren van het kadaver dient op een veilige manier plaats te vinden. Denk hierbij
o.a. aan het dragen van handschoenen (om krassen en blootstelling aan
lichaamsvloeistoffen te voorkomen) en waakzaamheid ten aanzien van teken en vlooien
die het kadaver verlaten. Bovendien is belangrijk dat rekening gehouden wordt met de
gevoelens en opinie van het publiek, waarbij afvoer zoveel mogelijk dient plaats te
vinden buiten het zicht van het publiek om. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar
karkassen van dieren die potentieel besmet zijn met voor mens en/of dier besmettelijke
ziekten. Deze worden volgens Europese wetgeving geclassificeerd als categorie 1 risico
materiaal en dienen op een speciale manier te worden afgevoerd en verwerkt.

13

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 3.1
Euthanasie middels injecteerbare euthanasiemiddelen
Euthanasie middels injecteerbare euthanasiemiddelen, met of zonder voorafgaande
bedwelming, heeft bij de meeste zoogdieren en vogels veelal de voorkeur als
euthanasiemethode omdat het in principe leidt tot een snelle en pijnloze dood. 3,4
Euthanasie zonder voorafgaande bedwelming is daarbij uitsluitend toegestaan wanneer
euthanasie wordt uitgevoerd met een barbituraat dat rechtstreeks in de bloedbaan wordt
toegediend. Voor alle overige methoden is voorafgaande toepassing van bedwelming
geadviseerd omdat het injecteren van een euthanasiemiddel via een andere route pijnlijk
kan zijn.5
Voorafgaande bedwelming
Voorafgaande bedwelming kan worden bewerkstelligd met injecteerbare middelen of met
inhalatiemiddelen. Voorbeelden van injecteerbare middelen zijn midazolam, ketamine,
(dex)medetomidine, en acepromazine. Voorbeelden van inhalatiemiddelen zijn de
narcosegassen isofluraan of sevofluraan.
Bij de keuze van een techniek dient rekening gehouden te worden met de mate van
ongerief die een dier kan ervaren als gevolg van het hanteren en toedienen van het
bedwelmingsmiddel, alsmede de betrouwbaarheid waarmee bedwelming kan worden
gegarandeerd.
Bij kleinere zoogdieren, zoals knaagdieren, kan het hanteren voor aanzienlijke stress
zorgen, zeker voor dieren die hier niet gewend aan zijn, wat ertoe kan leiden dat
bedwelming met een inhalatiemiddel in een inductiebox de voorkeur heeft. Het dier hoeft
hiervoor niet gehanteerd te worden. Inhalatiemiddelen kunnen door bepaalde
diersoorten, zoals konijnen en hazen, echter als zeer irriterend ervaren worden en leiden
meer stress en verzet tot zelfs een tijdelijk inhouden van de adem waardoor het intreden
van bewustzijnsverlies langer kan duren.6 Om deze reden is bij deze soorten bedwelming
middels injectiemiddelen te overwegen, waarbij onderhuidse injecties een voorkeur
hebben boven injecties in de spier omwille van verminderd verzet en pijnlijkheid van de
ingreep, en de gering verlengde duur tot intreden van werking.7 Bij kleine knaagdieren
kan ook een toediening in de buikholte (intraperitoneale injectie) overwogen worden. 8
Omwille van de registratiestatus van de verschillende kalmerings- en
bedwelmingsmiddelen is toepassing veelal voorbehouden aan een dierenarts. Uitsluitend
bedwelmingsmiddelen met URA/UDA kanalisatiestatus kunnen toegepast worden door
niet-dierenartsen. Met betrekking tot de middelen en routes die toepasbaar zouden zijn
door niet-dierenartsen, is bij knaagdieren (rat/muis) onderzoek verricht naar het gebruik

3

Hess L (2005). Euthanasia techniques in birds—roundtable discussion. J Avian Med Surg;19:242–245.
Underwood W, Anthony R (2013). AVMA Guidelines for the Euthanasia of Animals.
5
Dutton JW, Artwohl JE, Huang X, et al. (2019). Assessment of pain associated with the injection of sodium
pentobarbital in laboratory mice (Mus musculus). J Am Assoc Lab Anim Sci;58:373–379.
6
Flecknell PA, Cruz IJ, Liles JH, Whelan G (1996). Induction of anaesthesia with halothane and isoflurane in the
rabbit: a comparison of the use of a face-mask or an anaesthetic chamber. Lab Anim;30:67-74.
7
Williams AM, Wyatt JD (2007). Comparison of subcutaneous and intramuscular ketamine–medetomidine with
and without reversal by atipamezole in Dutch belted rabbits (Oryctolagus cuniculus). J Am Assoc Lab Anim
Sci;46:16-20.
8
Hajighahramani S, Vesal N (2007). Evaluation of several drug combinations for intraperitoneal anaesthesia in
adult male rats. Iran J Vet Res;8:106-115.
4

14

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

van azaperone9,10 (werkzame stof in Stresnil; 3,5 mg/kg intraperitoneaal) en
dexmedetomidine11,12 (werkzame stof in Sileo; 100 µg/kg intraoraal/rectaal). Beide
middelen gaven in de toegediende hoeveelheid en route voldoende bedwelming, en
zouden om deze reden bij deze diersoorten overwogen kunnen worden wanneer
voorafgaande bedwelming in afwezigheid van een dierenarts wenselijk is. Voor andere
zoogdiersoorten zijn dergelijke onderzoeken niet uitgevoerd, en is voorzichtigheid en
terughoudendheid in het gebruik geboden.
Bij vogels heeft het gebruik van narcosegassen (zie hoofdstuk 3.2) ter bedwelming veelal
de voorkeur, omdat deze beter regelbaar zijn en een betrouwbaarder effect geven.
Echter, omwille van UDD registratie en veiligheidsrisico’s voor de gebruiker in een
veldsetting waarbij benodigde apparatuur ontbreekt, is toepassing door niet-dierenartsen
uitgesloten. Injectiemiddelen vormen in deze situatie een acceptabel en bruikbaar
alternatief.13,14 URA en UDA geregistreerde diergeneesmiddelen geschikt voor sedatie
kunnen door vakbekwame personen toegediend worden om dieren te bedwelmen. Bij
vogels is vooral veel ervaring opgedaan met het intranasaal (in de neus) toedienen van
midazolam.15,16,17,18,19 Van dit middel is echter op dit moment geen geregistreerd product
op de markt voor toepassing door niet-dierenartsen. Hoewel bij vogels enig onderzoek
uitgevoerd is naar de werkzame stoffen van de UDA/URA bedwelmingsmiddelen die wel
voor niet-dierenartsen beschikbaar en toepasbaar zijn (azaperone,20 acepromazine,21
detomidine,22 dexmedetomidine23) betreft het in de meeste gevallen andere
9

Olson ME, Renchko P (1988). Azaperone and azaperone-ketamine as a neuroleptic sedative and anesthetic in
rats and mice. Lab Anim Sci;38:299-304.
10
Mataqueiro MI, D Angelis FHF, De-Caroli-Neto A, et al. (2004). Comparative study of the sedative and
antinociceptive effects of levomepromazine, azaperone and midazolam in laboratory animals. Arq Brasil Med
Vet Zoot;56:340-345.
11
Hanci V, Gülle K, Karakaya K, Yurtlu S, et al. (2015). Rectal dexmedetomidine in rats: evaluation of sedative
and mucosal effects. Rev Brasil Anest;65:1-6.
12
Park JH, Ko IG, Kim SE, et al. (2017). Dexmedetomidine oral mucosa patch for sedation suppresses apoptosis
in hippocampus of normal rats. Int Neurourol J;21:S39.
13
Gunkel C, Lafortune M (2005). Current techniques in avian anesthesia. Sem Avian Exot Pet Med;14:263-276.
14
Ludders JW (2015). Comparative anesthesia and analgesia of birds. In: Grimm KA, Lamont LA, Tranquilli WJ,
Greene SA, Robertson SA, eds. Veterinary Anesthesia and Analgesia, 5th edition of Lumb and Jones. Wiley, pp.
800-816.
15
Mans C (2014). Sedation of pet birds. J Exot Pet Med;23:152-157.
16
Mans C, Guzman D, Lahner LL, et al. (2012). Sedation and physiologic response to manual restraint after
intranasal administration of midazolam in Hispaniolan Amazon parrots (Amazona ventralis). J Avian Med
Surg;26:130-139.
17
Hornak S, Liptak T, Ledecky V, et al. (2015). A preliminary trial of the sedation induced by intranasal
administration of midazolam alone or in combination with dexmedetomidine and reversal by atipamezole for a
short-term immobilization in pigeons. Vet Anaesth Analg;42:192-196.
18
Vesal N, Zare P (2006). Clinical evaluation of intranasal benzodiazepines, α2-agonists and their antagonists in
canaries. Vet Anaesth Analg;33:143-148.
19
Araghi M, et al. (2016). Evaluation of the sedative effects of diazepam, midazolam, and xylazine after
intranasal administration in juvenile ostriches (Struthio camelus). J Avian Med Surg;30:221-226.
20
Van Heerden J, Keffen RH (1991). A preliminary investigation into the immobilising potential of a
tiletamine/zolazepam mixture, metomidate, a metomidate and azaperone combination and medetomidine in
ostriches (Struthio camelus). J S Afr Vet Assoc;62:114-116.
21
Abbasi IHR, Sahito HA, Sahito SHAISTA, et al. (2014). Preliminary studies over sedative and analgesics effects
of xylazine, acepromazine and diazepam in ducks. Am J Pharm Pharmaceut Sci;1:1-11.
22
Durrani UF, Ashraf M, Khalid A (2005). Comparative efficacy of detomidine and detomidine-ketamine cocktail
in quails. Pakistan Vet J;25:197-199.
23
Santangelo B, Ferrari D, Di Martino I, et al. (2009). Dexmedetomidine chemical restraint of two raptor species
undergoing inhalation anaesthesia. Vet Res Com; 33:209-211.

15

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

toedieningsroutes (veelal injecties in de spier) en/of combinatietoediening met andere
middelen waardoor de resultaten niet een-op-een vertaalbaar zijn naar de praktijk.
Uitsluitend voor het middel detomidine is bij parkieten en kanaries enige ervaring
opgedaan met een toediening via de mond/neusholte, waarbij doseringen van 12-25
mg/kg binnen enkele minuten leidden tot bedwelming.18,24 Hoewel de effectiviteit van
Domosedan (het product dat detomidine bevat en geregistreerd is voor oromucosaal
gebruik (toepassing op mondslijmvlies) bij het paard) niet specifiek is onderzocht bij
vogels, en effectiviteit dus niet gegarandeerd kan worden, zou gebruik van dit middel
door niet-dierenartsen mogelijk zijn en overwogen kunnen worden als er geen dierenarts
beschikbaar is, maar voorafgaande bedwelming wel wenselijk is.
Toedieningsroutes voor euthanasiemiddelen
Euthanasiemiddelen kunnen op verschillende manier worden toegediend. Het werken met
dergelijke middelen vereist echter dat de persoon die de middelen toedient bevoegd en
bekwaam is om dit te doen. Dit is zowel in het belang van de veiligheid van het dier als
van de persoon die het middel toedient. Bekwaamheid kan worden verworven door het
opdoen van de juiste kennis (bv. ten aanzien van relevante anatomie, risico’s,
bijwerkingen en complicaties, inclusief hoe daarbij te handelen), vaardigheden (uitvoeren
van de technische handeling zelf, inclusief signaleren, interpreteren en beslissingen
nemen ten aanzien van de specifieke situatie) en het tonen van een professionele
houding. Wanneer medewerkers van een wildopvangcentrum middels training en
oefening bekwaam worden in het toedienen van medicijnen kan het daardoor mogelijk
worden om bepaalde medicijnen via de bek, de neus, in het oor, op het oog, onderhuids
of in de spier toe te dienen. Echter, omwille van de complexiteit en veiligheidsrisico’s die
verbonden zijn aan het gebruik van euthanasie- en bedwelmingsmiddelen zijn de meeste
van deze middelen als UDD geclassificeerd waardoor het toedienen van deze middelen
voorbehouden is aan personen die daarvoor expliciete bevoegdheid hebben verworden
(zoals de dierenarts of paraveterinair onder direct toezicht van de dierenarts).
Van de beschikbare toedieningsroutes is het rechtstreeks toedienen van een
euthanasiemiddel in de bloedbaan in het algemeen de meest snelle en betrouwbare
toedieningsroute voor alle diersoorten. Een vereiste voor correcte uitvoering is daarbij
wel dat het dier goed hanteerbaar is, door het gebruik van fixatietechnieken of met
behulp van bedwelming door sedatiemiddelen.
Alternatieve routes die gebruikt kunnen voor toediening van euthanasiemiddelen zijn
toediening van het euthanasiemiddel in bijvoorbeeld de borstspier (bij vogels), via het
bot of in de lever, nier (bij zoogdieren) of het hart. Wanneer een euthanasiemiddel
toegediend wordt via deze alternatieve routes kan de opname van het middel trager
verlopen en mogelijk zorgen voor weefselirritatie en/of pijn. Voorafgaande bedwelming
wordt daarom sterk aanbevolen.
Voorafgaande bedwelming is ook aan te raden wanneer een dier angstig of gestrest is
en/of zich verzet tijdens het hanteren. Bedwelming draagt in deze situaties namelijk bij
aan het kalmeren van het dier en het minimaliseren van stress en angst bij het dier.
Bovendien is bedwelming relevant in het kader van het verhogen van de veiligheid voor
zowel de persoon die het dier hanteert als voor het dier zelf. Risico op foutieve toediening
of trauma ten gevolge van fixatie en of toediening worden hiermee ingeperkt.

24

Vesal N, Eskandari MH (2006). Sedative effects of midazolam and xylazine with or without ketamine and
detomidine alone following intranasal administration in ring-necked parakeets. J Am Vet Med Assoc;228:383388.

16

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Injecteren in de buikholte, zoals bij veel zoogdieren gebruikelijk is, wordt bij vogels niet
aangeraden. De achterliggende reden is dat de kans bestaat dat het middel per ongeluk
in de luchtzakken wordt toegediend met een bijkomend risico op “verdrinking”, irritatie
van de luchtwegen, of vertraagde opname van het middel.
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Barbituraten
Barbituraten, zoals pentobarbital, worden veel gebruikt als euthanasiemiddel. De
middelen leiden tot een verminderde hersenactiviteit en bewustzijnsverlies, waarbij
hogere dosissen leiden tot een adem- en hartstilstand. Barbituraten hebben een snelle
intrede van werking en injectie in de bloedbaan leidt niet of nauwelijks tot pijn, waardoor
deze middelen direct in de bloedbaan kunnen worden toegediend bij een kalm, goed
gefixeerd dier. Omdat direct injecteren van de vloeistof in weefsels irriterend en pijnlijk
kan zijn, wordt het gebruik van alternatieve toedieningsroutes uitsluitend acceptabel
geacht wanneer het dier volledig buiten bewustzijn is.
Barbituraten vallen onder de opiaatwetgeving en zijn bovendien UDD geregistreerd.
Toepassing door niet-dierenartsen is dus niet toegestaan.
T61
Een veelgebruikt euthanasiemiddel dat niet onder de opiumwetgeving valt is het middel
T61. T61 bestaat uit een mengsel van embutramide, mebenzonium jodide, en tetracaine
hydrochloride.25 Het middel dient, na voorafgaande bedwelming van het dier, langzaam
en direct in de bloedbaan te worden toegediend om te zorgen dat bewustzijnsverlies
(veroorzaakt door embutramide) gelijktijdig optreedt met de spierverlamming
(veroorzaakt door mebenzonium jodide). 26,27 Dieren die T-61 toegediend hebben
gekregen kunnen sterk geprikkeld raken en zeer onrustig gedrag vertonen, wat voor
omstanders naar kan zijn om te aanschouwen. Dit is niet alleen het geval bij zoogdieren,
maar ook bij vogels, waarbij in enkele gevallen convulsies waargenomen na het
injecteren van T61.28
T61 is UDD geregistreerd. Toepassing door niet-dierenartsen is dus niet toegestaan.
Kaliumchloride
Naast bovengenoemde euthanasiemiddelen wordt ook kaliumchloride (een zout)
genoemd als een middel dat bruikbaar is voor het euthanaseren van vogels en
zoogdieren. Wanneer deze stof direct in de bloedbaan of in het hart wordt gespoten leidt
dit tot een snelle dood als gevolg van een hartstilstand. Uit onderzoek kwam naar voren
dat een injectie met kaliumchloride bij muizen na 20 tot 25 seconden tot een
hartstilstand leidde.29 Bij papegaaien, waarbij kaliumchloride via de bloedbaan werd
toegediend nadat de vogels onder narcose gebracht waren met isofluraan, kwam naar
voren dat een dosis van 3 mg/kg leidde tot een hartstilstand na gemiddeld 68 seconden,
waarbij 1 van de 6 vogels licht vocaliseerde, terwijl een dosis van 10 mg/kg leidde tot
25

Webb AI, Pablo LS (2009). Local anesthetics. In: Reviere JE, Papich MG, eds. Veterinary Pharmacology and
Therapeutics, 9th ed. Ames, Iowa: Wiley Blackwell, pp. 381–400.
26
Hellebrekers LJ, Baumans V, Bertens APMG, et al. (1990). On the use of T61 for euthanasia of domestic and
laboratory animals; an ethical evaluation. Lab Anim;24:200–204.
27
T61 REG NL 5356 zaak 327478.rtf (cbg-meb.nl)
28
Giorgi M, Bertini S (2000). Tanax®(T-61): an overview. Pharmacol Res;41:379-383.
29
Cartner SC, Barlow SC, Ness TJ (2007). Loss of cortical function in mice after decapitation, cervical dislocation,
potassium chloride injection, and CO2 inhalation. Comp Med;57:570-573.

17

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

hartstilstand na gemiddeld 33 seconden, waarbij 5 van de 6 vogels als gevolg van de
toediening onwillekeurige spieractiviteit vertoonden. 30 Net als bij T61 geldt dat toediening
van het middel uitsluitend acceptabel geacht wordt bij vogels of zoogdieren die vooraf
bedwelmd zijn.31 In het onderzoek met muizen werd namelijk vastgesteld dat een injectie
met kaliumchloride onvoldoende snel leidt tot uitschakeling van de hersenfunctie.29
Toepassing van kaliumchloride bij vogels of zoogdieren zonder voorafgaande bedwelming
wordt door de AVMA dan ook als onacceptabel geclassificeerd.

30

Raghav R, Taylor M, Guincho M, et al. (2011). Potassium chloride as a euthanasia agent in psittacine birds:
clinical aspects and consequences for histopathologic assessment. Can Vet J;52:303–306.
31
Close B, Banister K, Baumans V, et al. (1997). Recommendations for euthanasia of experimental animals: Part
2. Lab Anim;31:1-32.

18

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 3.2
Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Om euthanasie met inhalatiemiddelen te bewerkstelligen is het nodig dat het middel in
de longen (longblaasjes) en bloed een kritieke concentratie bereikt. Omdat het bereiken
van deze concentratie enige tijd en meerdere malen in- en uitademen vergt zal het
intreden van bewustzijn niet onmiddellijk zijn. Hierdoor ontstaat een risico op het
optreden van een zekere mate van ongerief, als gevolg van de effecten van het
toegediende middel (sterke geur, zuurstoftekort, overmaat aan koolstofdioxide) of ten
gevolge van de toegepaste methodiek (bv. plaatsing in een vreemde omgeving, isolatie
van soortgenoten, noodzaak tot hanteren, geleidelijk vervangen versus voorafgaand
vullen met inhalatiemiddel). Gedragsmatig kan dit ongerief zichtbaar zijn in de vorm van
onrust of pogingen van het dier om te ontsnappen, krabben naar de bek, speekselen,
kokhalzen of braken, versnelde ademhaling met open bek of inhouden van de
ademhaling.
Ten opzichte van zoogdieren zijn vogels beter in staat tot het opnemen van zuurstof uit
de lucht vanwege een aantal unieke kenmerken van hun luchtwegen. Het gevolg van
deze unieke bouw en functie is dat vogels meer gevoelig zijn dan zoogdieren voor
ingeademde gassen.32 Denk maar aan de kanarie die in de kolenmijnen werd gebruikt om
methaangassen op te sporen en de vergiftigingen met Teflon bij het gebruik van pannen
met een anti-aanbaklaag.
Ongeacht de keuze van het inhalatiemiddel dient rekening gehouden te worden met de
volgende zaken:33
1) Tijdsduur tot bewustzijnsverlies is afhankelijk van verschillende factoren zoals
vervangingssnelheid, grootte van de kamer en de concentratie. Hoe groter de
vervangingssnelheid, hoe sneller de gewenste concentratie wordt bereikt.
2) Intreden van bewustzijnsverlies is sneller bij hogere concentraties; deze hogere
concentraties verhogen echter wel het risico op ongerief waardoor geleidelijke
blootstelling vaak meer humaan geacht wordt.
3) Inhalatiemiddelen moeten in pure vorm toegediend worden om de
vervangingssnelheid en concentratie te kunnen meten.
4) Gebruikte apparatuur en materialen dienen in goede staat te zijn en te voldoen aan
de wettelijke vereisten. Lekkende of niet goed werkende apparatuur kan leiden tot
een langzame, stressvolle dood en kan ook gevaren opleveren voor personeel of
andere dieren.
5) De meeste inhalatiemiddelen kunnen gezondheidsrisico’s met zich meebrengen voor
degene die ermee werkt, waardoor deze methoden alleen toegepast mogen worden
door bekwame medewerkers.
6) Zwakke of zieke dieren lopen, als gevolg van een verminderde ademhaling, een
groter risico op ongerief doordat het langer duurt voordat de vereiste concentratie in
de longen is bereikt. Hetzelfde geldt voor dieren die gestrest zijn omwille van een
versnelde bloedsomloop. Bij deze dieren dient voorafgaande bedwelming overwogen
te worden.

32

Dumonceaux G, Harrison GJ (1994). Toxins. In: Ritchie BW, Harrison GJ, Harrison LR, eds. Avian Medicine:
Principles and Application. Lake Worth, FL: Wingers Publishing, pp. 1030–1052.
33
Leary S, Underwood W, Anthony R, et al. (2020). AVMA guidelines for the euthanasia of animals: 2020
edition.

19

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

7) Pasgeboren dieren zijn relatief bestand tegen zuurstoftekort, waardoor het intreden
van de dood langer kan duren. Om die reden wordt langere blootstelling of gebruik
van een aanvullende methode (bv. onthoofding) geadviseerd om het dier te doden.
8) Zoogdieren en vogels die in, op of nabij het water leven kunnen gedurende langere
tijd hun adem inhouden zonder problemen. Als gevolg hiervan kan het lang duren
voordat het bewustzijnsverlies intreedt. Om die reden wordt bij deze soorten het
gebruik van inhalatiemethoden afgeraden.
9) Hoge luchtsnelheden kunnen geluid of tocht veroorzaken en daardoor tot ongerief
leiden. Als een hoge snelheid vereist is dient hiermee rekening gehouden te worden
in de bouw van de gaskamer, zodanig dat de luchtstroom niet op het dier gericht is,
en geluidshinder beperkt wordt.
10) Toediening van het inhalatiemiddel dient zoveel mogelijk plaats te vinden onder
omstandigheden waarin het dier zich comfortabel voelt (bv donkere ruimte voor
knaagdieren). Er wordt rekening gehouden met de beschikbare ruimte, waarbij
uitsluitend dieren van dezelfde soort samen geplaatst, en eventueel
voorzorgsmaatregelen genomen om te voorkomen dat de dieren elkaar beschadigen.
Bovendien wordt de ruimte naderhand goed schoongemaakt om overdracht van
geuren te voorkomen.
11) Doordat inhalatiegassen zwaarder of lichter dan lucht zijn bestaat een zeker risico op
het kunnen vermijden van de gassen (en dus vertraagd intreden van de dood). Dit
risico kan verminderd worden door te zorgen voor een voldoende hoge
vervangingssnelheid, en een lekvrije gaskamer.
12) Intreden van de dood moet bevestigd worden, en – indien het dier niet overleden
blijkt te zijn – opgevolgd worden door een herhaalde blootstelling of andere
euthanasiemethode.
Inhalatiemiddelen
Narcosegassen
Narcosegassen zoals isofluraan, halothaan of sevofluraan kunnen ingezet worden om een
dier te bedwelmen. Daarnaast kunnen deze middelen als euthanasiemiddel dienen
wanneer het dier aan hoge concentraties wordt blootgesteld. 34,35,36 Deze methode wordt
acceptabel geacht voor kleine zoogdieren en vogels doordat zij bij blootstelling aan hoge
concentraties snel het bewustzijn verliezen. Van belang is dat het dier minder dan 7
kilogram lichaamsgewicht weegt. Om de euthanasie op een efficiënte wijze te laten
verlopen is belangrijk dat het dier in een kleine bak geplaatst wordt waarin een watje of
gaasje wordt geplaatst dat doordrenkt is met vloeibare anestheticum, of waarin het
narcosegas met een verdamper kan worden geïntroduceerd.37 Daarbij wordt gebruik
gemaakt van output concentraties van 5-7% en een zuurstofflow van 0,5 tot 10 l/min. Er
wordt altijd eerst bedwelming gerealiseerd voordat euthanasie wordt bewerkstelligd
(waarvoor hogere concentraties nodig zijn). Voor grotere dieren die in een relatief kleine
ruimte geplaatst zijn is aanvullende toevoer van zuurstof of lucht essentieel om
zuurstofgebrek en daaraan gerelateerd ongerief te voorkomen. Indien de narcosegassen
34

Booth NH (1988). Inhalant anesthetics. In: Booth NH, McDonald LE, eds. Veterinary Pharmacology and
Therapeutics. 6th ed. Ames, Iowa: Iowa State University Press, pp. 181–211.
35
Orosz S (2006). Birds. In: Guidelines for Euthanasia of Nondomestic Animals. Yulee, FL: American Association
of Zoo Veterinarians, pp. 46–49.
36
Franson JC. (1999) Euthanasia. In: Friend M, Franson JC, eds. Field Manual of Wildlife Diseases. General Field
Procedures and Diseases of Birds. Biological Resources Division Information and Technology Report.
Washington, DC: US Department of the Interior and US Geological Survey, pp. 49-53
37
Universities Federation for Animal Welfare (1988). Humane Killing of Animals, 4th ed. South Mimms, Potters
Bar, England: Universities Federation for Animal Welfare, pp. 16–22.

20

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

via een verdamper toegediend worden, waarbij zuurstof als vehikel gebruikt wordt om
het gas te vervoeren, kan het lang duren voordat het dier overlijdt. Bovendien bestaat
het risico dat het dier, omwille van de sterke geur, de adem inhoudt waardoor het langer
duurt voordat bewustzijnsverlies optreedt. Dit geldt voor halothaan, isofluraan en
sevofluraan.38,39,40 Mede om die reden wordt euthanasie met narcosegassen in de praktijk
weinig toegepast, aangezien er snellere methoden voorhanden zijn.
Omwille van UDD registratie en veiligheidsrisico’s voor de gebruiker in een veldsetting
waarbij benodigde apparatuur ontbreekt, is toepassing door niet-dierenartsen
uitgesloten.
Koolstofdioxide
Vergassing door middel van koolstofdioxide (CO2) kan worden uitgevoerd door het dier in
een gesloten, vooraf gevulde kamer te plaatsen, of door geleidelijke blootstelling aan
toenemende CO2 concentraties. Toenemende CO2 concentraties in het bloed leiden tot
verzuring en daarmee tot een snelle daling van de zuurgraad in de cel, wat een
vermindering van de hersenactiviteit tot gevolg heeft.41 Met name bij laboratorium- en
productiedieren (ratten, muizen, nertsen) en bedrijfsmatig gehouden pluimvee (zoals
kippen, kalkoenen en eenden) is deze methode uitgebreid onderzocht. 42,43,44,45,46
Hogere concentraties (>40%) van CO2 kunnen snel leiden tot bewustzijnsverlies en het
intreden van de dood.34 Zo heeft onderzoek vastgesteld dat bewustzijnsverlies bij ratten
binnen 30 seconden optreedt in een kamer gevuld met 80 tot 100% CO2, terwijl tot 50
seconden benodigd zijn wanneer sprake is van blootstelling aan 70% CO2.44 Een snel
intreden van bewustzijnsverlies kan daarnaast worden bewerkstelligd door een snelle
toename van CO2 concentraties (vervangingssnelheid >50% van het kamervolume per
minuut), zoals is aangetoond bij zowel ratten als konijnen.47,48

38

Flecknell PA, Roughan JV, Hedenqvist P (1999). Induction of anaesthesia with sevoflurane and isoflurane in
the rabbit. Lab Anim;33:41–46.
39
Leach MC, Bowell VA, Allan TF, et al. (2002) Aversion to gaseous euthanasia agents in rats and mice. Comp
Med;52:249–257.
40
Leach MC, Bowell VA, Allan TF, et al. (2004). Measurement of aversion to determine humane methods of
anaesthesia and euthanasia. Anim Welf;13:S77–S86.
41
Woodbury DM, Rollins LT, Gardner MD, et al. (1958). Effects of carbon dioxide on brain excitability and
electrolytes. Am J Physiol;192:79–90.
42
Dawson MD, Johnson KJ, Benson ER, et al. (2009). Determining cessation of brain activity during
depopulation or euthanasia of broilers using accelerometers. J Appl Poult Res;18:135– 142.
43
Raj M, O’Callaghan M, Thompson K, et al. (2008). Large scale killing of poultry species on farm during
outbreaks of diseases: evaluation and development of a humane containerised gas killing system. World Poult
Sci J;64:227–244.
44
Raj M (2008). Humane killing of nonhuman animals for disease control purposes. J Appl Anim Welf
Sci;11:112–124.
45
Gerritzen M, Lambooij B, Reimert H, et al. (2007). A note on behaviour of poultry exposed to increasing
carbon dioxide concentrations. Appl Anim Behav Sci;108:179–185.
46
Benson E, Malone GW, Alphin RL, et al. (2007). Foam-based mass emergency depopulation of floor-reared
meat-type poultry operations. Poult Sci;86:219–224
47
Hewett TA, Kovacs MS, Artwohl JE, et al. (1993). A comparison of euthanasia methods in rats, using carbon
dioxide in prefilled and fixed flow-rate filled chambers. Lab Anim Sci;43:579–582.
48
Dalmau AJ, Pallisera C, Pedernera I, et al. (2016). Use of high concentrations of carbon dioxide for stunning
rabbits reared for meat production. World Rabbit Sci;24:25–37.

21

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Ook bij kippen blijkt bewustzijnsverlies zeer snel (<17-21 seconden) in te treden na
plaatsing in CO2 kamers gevuld met 60-65% CO2.42,49 Bij kalkoenen en eenden werden
vergelijkbare resultaten behaald na blootstelling aan toenemende CO2 concentraties.50,51
De effectiviteit van vergassing middels CO2 kan echter sterk verschillen per soort of met
de leeftijd van het dier. Voor pasgeboren kuikens, die vanwege een hoge CO2
concentratie in het ei beter bestand zijn tegen hoge CO2 concentraties, kunnen
beduidend hogere CO2 concentraties (80-90%) benodigd zijn om euthanasie te
bewerkstelligen.42 Datzelfde geldt voor duikvogels die zijn aangepast aan omgang met
hogere CO2 niveau’s.35
Voorafgaand aan het intreden van het bewustzijnsverlies en de dood kan het dier een
zekere mate van stress en ongerief ervaren, omdat blootstelling aan CO2 kan leiden tot
irritatie van de slijmvliezen, het opwekken van een gevoel van ademnood en directe
stimulatie van angstgevoelens door prikkeling van de amygdala, een onderdeel van de
hersenen dat verantwoordelijk is voor emoties.
Omdat geleidelijke blootstelling aan toenemende CO2 concentraties minder fysiologische
veranderingen teweegbrengt, en een kleiner risico met zich meebrengt op het activeren
van pijnreceptoren ten opzichte van plaatsing in een vooraf gevulde kamer met 100%
CO2, heeft de methode van geleidelijke blootstelling de voorkeur.45,52 Daarbij wordt
aanvullend aanbieden van zuurstof tijdens het vergassen afgeraden omdat dit het
intreden van bewustzijnsverlies en sterfte kan vertragen, en niet duidelijk aantoonbaar
helpt om ongerief te verminderen.53
Ratten, muizen en nertsen hebben een zekere weerstand tegen CO2, op basis van
onderzoek waarbij is vastgesteld dat deze dieren kamers waarin hogere concentraties
CO2 aanwezig zijn vermijden, ondanks dat in deze kamers een zeer geliefd voorwerp of
voer aanwezig is.54,55 Kippen en kalkoenen daarentegen betreden vrijwillig kamers die
gevuld zijn met hogere CO2 concentraties als daar voer of sociaal contact als beloning
tegenover staat.56 Zelfs bij hogere concentraties, waarbij open bek ademen en
kopschudden zichtbaar is, trekken kippen zich niet terug uit deze ruimtes, wat suggereert
dat deze gedragingen niet noodzakelijkerwijs duiden op ongerief.57 Andere onderzoeken
tonen verder aan dat stressniveaus bij kippen na euthanasie met CO2 vergelijkbaar
waren met hanteren c.q. andere methoden van euthanasie. Deze bevindingen

49

Raj MAB, Gregory NG (1990). Effect of rate of induction of carbon dioxide anaesthesia on the time of onset of
unconsciousness and convulsions. Res Vet Sci;49:360–363.
50
Gerritzen MA, Lambooij E, Reimert HG, et al. (2006). Susceptibility of duck and turkey to severe hypercapnic
hypoxia. Poult Sci;85:1055–1061.
51
Raj M, Gregory NG (1994). An evaluation of humane gas stunning methods for turkeys. Vet Rec;135:222–223.
52
Yavari P, McCulloch PF, Panneton WM (1996). Trigeminally-mediated alteration of cardiorespiratory rhythms
during nasal application of carbon dioxide in the rat. J Auton Nerv Syst;61:195–200.
53
Kirkden RD, Niel L, Stewart SA, et al. (2008). Gas killing of rats: the effect of supplemental oxygen on aversion
to carbon dioxide. Anim Welf;17:79–87.
54
Niel L, Weary DM (2007). Rats avoid exposure to carbon dioxide and argon. Appl Anim Behav Sci;107:100–
109.
55
Cooper J, Mason G, Raj M (1998). Determination of the aversion of farmed mink (Mustela vison) to carbon
dioxide. Vet Rec;143:359–361.
56
Webster AB, Fletcher DL (2004). Assessment of the aversion of hens to different gas atmospheres using an
approach-avoidance test. Appl Anim Behav Sci;88:275–287.
57
McKeegan DEF, McIntyre J, Demmers TGM, et al. (2006). Behavioural responses of broiler chickens during
acute exposure to gaseous stimulation. Appl Anim Behav Sci;99:271–286.

22

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

gezamenlijk suggereren dat vogels meer tolerant zijn voor hoge CO2 concentraties dan
zoogdieren zoals ratten of nertsen.
Vergassing middels CO2 wordt op basis van bovenstaande, toelaatbaar geacht.
Geleidelijke blootstelling heeft daarbij de voorkeur, terwijl plaatsing in een vooraf
gevulde gaskamer met 100% CO2 onacceptabel geacht wordt, tenzij bij de betreffende
diersoort geen aversieve reactie is waargenomen. Bij individuen waarbij stress en aversie
kunnen voorkomen, dient bij voorkeur voorafgaande bedwelming te worden toegepast.
Omdat intreden van de dood bij sommige dieren (bv konijnen, nertsen, jonge dieren)
langere tijd (tot 5 minuten in 100% CO2)58,59 in beslag kan nemen dienen dieren
bovendien enkele minuten in de kamer gelaten te worden om te garanderen dat sterfte
intreedt. Vanwege de goede beschikbaarheid en het feit dat CO2 relatief goedkoop en
veilig is (mits goed ontworpen apparatuur wordt gebruikt) is dit een methode die binnen
wildopvangcentra goed toepasbaar lijkt te zijn.
Koolstofmonoxide
Koolstofmonoxide (CO) is een kleur- en geurloos gas dat niet-ontvlambaar of explosief is
bij concentraties <12%. Koolstofmonoxide bindt gemakkelijk aan hemoglobine in het
bloed, waardoor opname van zuurstof door rode bloedcellen wordt beperkt en een fataal
zuurstoftekort optreedt.60 Bij cavia’s, chinchilla’s en nertsen blijkt koolstofmonoxide zeer
effectief: binnen 1-2 minuten na blootstelling aan concentraties van 4-6% treedt
bewustzijnsverlies in, waarna het dier binnen 6-7 minuten overlijdt.61,62
Wetenschappelijke studies hebben zelfs aangetoond dat bij ratten, (treur)spreeuwen en
mussen het gebruik van koolstofmonoxide in het algemeen leidt tot sneller intreden van
bewustzijnsverlies en minder ongerief dan het gebruik van koolstofdioxide.63,64
Voorafgaand aan het intreden van bewustzijnsverlies kunnen bij sommige dieren echter
wel agitatieverschijnselen waargenomen worden die heftiger kunnen zijn dan bij het
gebruik van koolstofdioxide.65,66 Daarnaast is koolstofmonoxide zeer giftig in lage
concentraties en bovendien lastig te detecteren, waardoor er aanzienlijke
veiligheidsrisico’s kleven aan het gebruik van dit gas voor het euthanaseren van dieren.
Daarom dienen voorzorgsmaatregelen genomen te worden om onopzettelijke
blootstelling te voorkomen, en wordt deze methode alleen onder voorwaarden als
acceptabel beschouwd. De voorwaarden waaraan men moet voldoen zijn:
•

Men dient te beschikken over de juiste apparatuur en omstandigheden zoals een
goed geventileerde ruimte;

58

Hayward JS, Lisson PA (1978). Carbon dioxide tolerance of rabbits and its relation to burrow fumigation. Aust
Wildl Res;5:253–261.
59
Enggaard Hansen N, Creutzberg A, Simonsen HB (1991). Euthanasia of mink (Mustela vison) by means of
carbon dioxide (CO2), carbon monoxide (CO) and nitrogen (N2). Br Vet J;147:140–146.
60
Raub JA, Mathieu-Nolf M, Hampson NB, et al. (2000). Carbon monoxide poisoning—a public health
perspective. Toxicol;145:1–14.
61
Ramsey TL, Eilmann HJ (1932). Carbon monoxide acute and chronic poisoning and experimental studies. J Lab
Clin Med;17:415–427.
62
Enggaard Hansen N, Creutzberg A, Simonsen HB (1991). Euthanasia of mink (Mustela vison) by means of
carbon dioxide (CO2), carbon monoxide (CO) and nitrogen (N2). Br Vet J;147:140–146.
63
Weary DM, Makowska IJ (2009). Rat aversion to carbon monoxide. Appl Anim Behav Sci;121:148–151.
64
Tidemann CR, King DH (2009). Practicality and humaneness of euthanasia of pest birds with compressed
carbon dioxide (CO2) and carbon monoxide (CO) from petrol engine exhaust. Wildl Res;36:522-527.
65
Weary DM, Makowska IJ. Rat aversion to carbon monoxide. Appl Anim Behav Sci 2009;121:148–151.
66
Gerritzen MA, Lambooij E, Stegeman JA, et al. (2006). Slaughter of poultry during the epidemic of avian
influenza in the Netherlands in 2003. Vet Rec;159:39–42.

23

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

•
•
•

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Er dient continu zicht te zijn op de dieren;
De gaskamer dient in een goed geventileerde ruimte geplaatst te worden; en
De personen die het apparaat moeten bedienen hebben de juiste instructies
ontvangen om de apparaten te kunnen bedienen, en weten wat de risico’s en
beperkingen aan de methode zijn.

Vanwege de grotere veiligheidsrisico’s die aan het gebruik van koolstofmonoxide
verbonden zijn wordt deze toepassing van deze methode in een wildopvang in principe
afgeraden.
Overige inhalatiemiddelen: stikstof (N2) en argon (Ag)
Stikstof en argon zijn geur-, kleur- en smaakloze gassen die inert, niet vlambaar en niet
explosief zijn. Blootstelling aan deze gassen leidt tot zuurstoftekort en kan binnen 3 (in
geval van argon) tot 7 minuten (in geval van stikstof) leiden tot de dood, zoals is
vastgesteld bij ratten, konijnen en nertsen. 67,68,69 Als gevolg van het zuurstofgebrek
zullen in veel gevallen tekenen van stress en ongerief, inclusief open bek ademen en
toevallen, worden waargenomen.70,71 Om deze reden wordt toepassing van deze gassen,
zonder voorafgaande bedwelming, niet toelaatbaar geacht bij zoogdieren (anders dan
varkens, die deze aversieve reacties niet vertonen). Bij kippen en kalkoenen worden
beduidend minder tot geen aversieve reacties waargenomen, hoewel de dieren wel
beduidend meer klapperen met de vleugels laten zien in vergelijking met
koolstofdioxide.72,73 Op basis hiervan zou het gebruik van deze gassen toegestaan en
overwogen kunnen worden voor (bepaalde soorten) vogels. Echter, argon en stikstof zijn
relatief duur, en hebben een nauwe effectieve bandbreedte, waardoor deze minder
toepasbaar zijn in een wildopvangcentrum vanwege beperkte financiële middelen en
beperkte kennis en kunde van de medewerkers.

67

Sharp J, Azar T, Lawson D (2006). Comparison of carbon dioxide, argon, and nitrogen for inducing
unconsciousness or euthanasia of rats. J Am Assoc Lab Anim Sci;45:21–25.
68
Enggaard Hansen N, Creutzberg A, Simonsen HB (1991). Euthanasia of mink (Mustela vison) by means of
carbon dioxide (CO2), carbon monoxide (CO) and nitrogen (N2). Br Vet J;147:140–146.
69
Quine JP, Buckingham W, Strunin L (1988). Euthanasia of small animals with nitrogen; comparison with
intravenous pentobarbital. Can Vet J;29:724-726.
70
Hornett TD, Haynes AP (1984). Comparison of carbon dioxide/air mixture and nitrogen/air mixture for the
euthanasia of rodents: design of a system for inhalation euthanasia. Anim Technol;35:93–99.
71
Burkholder TH, Niel L, Weed JL, et al. (2010). Comparison of carbon dioxide and argon euthanasia: effects on
behavior, heart rate, and respiratory lesions in rats. J Am Assoc Lab Anim Sci;49:448–453.
72
Raj ABM (1996). Aversive reactions to argon, carbon dioxide and a mixture of carbon dioxide and argon. Vet
Rec;138:592–593.
73
Webster AB, Fletcher DL (2004). Assessment of the aversion of hens to different gas atmospheres using an
approach-avoidance test. Appl Anim Behav Sci;88:275–287.

24

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 3.3
Mechanische (fysieke) euthanasiemethoden
Fysieke methoden worden veelal toegepast in praktijksituaties waarin injectie- of
inhalatiemethoden niet of onvoldoende toepasbaar zijn. Hoewel deze methoden voor de
omstander of uitvoerder vaak onplezierig ogen of overkomen, geldt in veel gevallen dat
deze methoden het dier snel van pijn en verder lijden kunnen verlossen. Belangrijk is wel
dat de methode wordt op een correcte wijze wordt uitgevoerd door een kundig persoon
en met het juiste instrumentarium/gereedschap, zodat de dood op een snelle en
effectieve manier kan intreden zonder dat de uitvoerder zichzelf of het dier daarbij
verwondt. Oefenen van de techniek op een dood dier onder toezicht van een kundig
persoon kan helpen om de benodigde vaardigheden te verkrijgen. Omdat weinig tot geen
wetenschappelijke informatie beschikbaar over de effecten van deze methoden op
hersenactiviteit van dieren, is het niet altijd goed mogelijk om deze methoden op de
ethische toelaatbaarheid te toetsen. Desalniettemin zijn een aantal fysieke methoden
beschreven die onder specifieke omstandigheden toelaatbaar zijn.
Cervicale dislocatie
Cervicale dislocatie wordt door de AVMA als acceptabel aangemerkt voor kleinere
zoogdieren en vogels met een lichaamsgewicht van minder dan 200 gram wanneer er
geen andere methoden voorhanden zijn omdat er aanwijzingen zijn dat
bewustzijnsverlies niet ogenblikkelijk intreedt.74 Bij grotere dieren dient voorafgaande
bedwelming te worden toegepast om te voorkomen dat het dier onnodig ongerief ervaart
tijdens het uitvoeren van de methode. Naarmate het dier groter wordt neemt immers de
hanteerbaarheid af, met daaraan gekoppeld een groter risico op niet correct kunnen
uitvoeren van de techniek en daarbij behorend ongerief. Uit onderzoek bij kippen kwam
bijvoorbeeld naar voren dat minder dan 10% van de dislocaties leidde tot voldoende
trauma om hersenactiviteit uit te schakelen. 75 Belangrijke voorwaarde is ook dat de
persoon die de methode uitvoert voldoende goed getraind en kundig is in het uitvoeren
van de methode omdat het risico op ongerief anders sterk kan toenemen.
Onthoofding
Onthoofding wordt door de AVMA acceptabel geacht als euthanasiemethode voor kleinere
zoogdieren en vogels met een lichaamsgewicht van minder dan 200 gram. Deze grens is
gekozen omwille van vergelijkbare argumenten zoals benoemd voor de cervicale
dislocatie (d.w.z. naarmate de grootte van het dier toeneemt, neemt de hanteerbaarheid
van het dier af en is er een groter risico op het niet juist uitvoeren van de techniek met
bijbehorend ongerief). De American Association of Zoo Veterinarians (AAZV)
beargumenteert dat onthoofding de voorkeur geniet boven cervicale dislocatie omdat
succes van de methode direct zichtbaar is.35 In studies met knaagdieren en kippen werd
vastgesteld dat er zo’n 15 tot 30 seconden na onthoofding Visual Evoked Responses
(VER) waarneembaar zijn,76,77 maar in hoeverre daarbij sprake is van een daadwerkelijk
bewuste waarneming is onbekend. Net als voor de cervicale dislocatie is een belangrijke
74

Vanderwolf CH, Buzak DP, Cain RK, et al (1988). Neocortical and hippocampal electrical activity following
decapitation in the rat. Brain Res;451:340–344.
75
Gregory NG, Wotton SB (1990). Comparison of neck dislocation and percussion of the head on visual evoked
responses in the chicken’s brain. Vet Rec;126:570–572.
76
Cartner SC, Barlow SC, Ness TJ (2007). Loss of cortical function in mice after decapitation, cervical dislocation,
potassium chloride injection, and CO2 inhalation. Comp Med;57:570–573.
77
Gregory NG, Wotton SB (1986). Effect of slaughter on the spontaneous and evoked activity of the brain. Br
Poult Sci;27:195–205.

25

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

voorwaarde voor uitvoeren van de techniek dat deze uitgevoerd wordt door een
gekwalificeerd persoon, en met een scherp en functionerend instrument.
Geweerschot
Een geweerschot wordt door de AVMA niet aanbevolen als euthanasiemethode wanneer
het mogelijk is om het dier vast te houden. Bij (loslopende) wilde dieren die lastig te
vangen zijn kan deze methode echter wel overwogen worden. In alle gevallen geldt dat
gebruik van het vuurwapen enkel is toegestaan op gespecifieerde locaties (zie artikel
3.21 van de Wet Natuurbescherming), en de Wet op wapens en munitie in acht genomen
dient te worden, waarbij de persoon die de handeling uitvoert de benodigde
vergunningen en ervaring heeft, de veiligheidsrichtlijnen nauwlettend worden opgevolgd
en het schot gericht is op het hoofd van het dier om zo de hersenen direct te vernietigen.
Schietmasker
Penetrerende of niet-penetrerende schietmaskers worden met name voor het doden van
grotere (productie)dieren ingezet. Er zijn echter ook schietmaskers beschikbaar voor
gebruik bij konijnen en kalkoenen. Als gevolg van penetrerend of stomp trauma ontstaat
onherstelbare schade aan de grote hersenen en hersenstam waardoor het dier het
bewustzijn verliest en overlijdt. Een juiste positionering en fixatie van het dier is hierbij
essentieel. Na het schieten dient het dier direct in elkaar te zakken en kunnen gedurende
meerdere seconden spastische krampbewegingen worden waargenomen. Daarnaast
staan de ogen wijd open met een starende blik en is de corneareflex (knipperen bij
aanraken van het hoornvlies) afwezig. Bij gebruik van een niet-penetrerend schietmasker
is daarnaast noodzakelijk dat een aanvullende methode gebruikt wordt om het dier te
doden, omdat deze methode uitsluitend leidt tot bewustzijnsverlies. Voor het gebruik van
munitie voor een schietmasker dient de Wet op wapens en munitie in achtgenomen te
worden.
Stomp trauma
Het aanbrengen van stomp trauma ter plaatse van het hoofd kan een humane vorm van
euthanasie zijn bij pasgeboren dieren met dunne schedels. Bij deze dieren kan een
enkelvoudige, harde klap tegen het hoofd leiden tot een snel bewustzijnsverlies en
vernietiging van zenuwweefsel. Ook bij kleine knaagdieren kan deze methode effectief
worden toegepast,78 mits de persoon kundig is en genoeg doorzettingsvermogen toont in
het uitvoeren van de techniek. Omdat de methode onaangenaam oogt en vermoeidheid
een rol kan spelen bij het minder effectief uitvoeren van de dodingsmethode, zeker
wanneer meerdere/grotere aantallen dieren moeten worden gedood, wordt deze methode
in het algemeen alleen aangeraden als andere methoden niet voorhanden zijn.

78

Green CJ (1979). Euthanasia. In: Animal Anesthesia. London: Laboratory Animals Ltd, pp. 237–241.

26

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 3.4
Onacceptabele methoden
Methoden die door de AVMA als onacceptabel geacht worden voor doden van vogels en
zoogdieren zijn methoden waarbij:2
•

•

•
•

•

•

•

een (volwassen) dier verdronken, verstikt, verbrand, onderkoeld of bevroren
wordt (N.B. De enige uitzonderingen hierop zijn het geleidelijk afkoelen
respectievelijk snel bevriezen door gebruik van vloeibare stikstof van pasgeboren
ratten en muizen van <10 dagen en <5 dagen leeftijd);
een dier geëlektrocuteerd wordt zonder het optreden van bewustzijnsverlies
voorafgaand of minimaal gelijktijdig aan het optreden van het kamerfibrilleren
(hartritmestoornis die leidt tot een hartstilstand), of waarbij elektrocutie
plaatsvindt middels niet-professionele apparatuur (N.B. Een twee-stappen
methode is in het algemeen aangeraden om te kunnen garanderen dat het dier
buiten bewustzijn is voordat het geëlektrocuteerd wordt);
een (niet-bewusteloos) dier verbloed wordt, zonder voorafgaande bedwelming
(N.B. Verbloeden als aanvullende methode om dood te garanderen is acceptabel);
het dier bestraald wordt met microgolven. De enige uitzondering hierop vormen
ratten en muizen, waarbij bestraling met microgolven is toegestaan bij
gebruikmaking van professionele apparatuur (N.B. geen huishoud magnetron);
chemische middelen of gifstoffen gebruikt worden die niet specifiek bedoeld zijn
voor het euthanaseren of behandelen van dieren zoals aceton, ethanol,
formaldehyde, hypochloriet, nicotine, insuline, cafeïne, cyanide, oplosmiddelen,
pesticiden en strychnine;
euthanasiemiddelen via de huid (topicaal) of via de bek (oraal) worden
toegediend, omdat het niet te voorspellen is hoe snel het middel opgenomen
wordt en zal gaan werking (N.B. De enige uitzondering hierop zijn dieren met een
goed doorlaatbare huid, waarbij topicale toediening een goede effectiviteit kent,
zoals amfibieën en vissen);
zenuwblokkerende en/of spierverslappende middelen zoals atracurium,
magnesiumsulfaat, of kaliumchloride zonder voorafgaande bedwelming worden
toegediend.

Thoracale compressie
Een methode die lange tijd als onacceptabel werd beschouwd door het expert panel was
de thoracale compressie (ook bekend als hartlong of hartcompressie methode). Deze
methode wordt al langere tijd toegepast door biologen onder veldcondities om kleine
vogels te doden. In 2017 is een studie gepubliceerd die het toepassen van deze techniek
vergeleek met het toedienen van pentobarbital in de bloedbaan bij een tweetal soorten
zangvogels, te weten de mus en de spreeuw. Uit het onderzoek dat werd uitgevoerd
kwam naar voren dat de tijd tot bewustzijnsverlies bij beide methoden vergelijkbaar was
(19 en 6 seconden voor thoracale compressie en pentobarbital in het geval van de mus
versus 88.5 en 77.5 seconden bij de spreeuw) terwijl de tijd tot het wegvallen van de
pols (en dus een effectieve bloedsomloop) beduidend korter was voor de thoracale
compressiemethode (0 versus 18.5 seconden voor de mus; 9.5 versus 151 seconden
voor de spreeuw).79

79

Paul-Murphy JR et al (2017). Comparison of intraosseous pentobarbital administration and thoracic
compression for euthanasia of anesthetized sparrows (Passer domesticus) and starlings (Sturnus vulgaris). Am J
Vet Res;78:887-899.

27

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoewel nog onbekend is of de dieren tijdens de fase van compressie pijn of stress
ervaren zou deze techniek, mits op een correcte manier en bij een bedwelmd c.q.
bewusteloos dier uitgevoerd,80 kunnen worden beschouwd als een acceptabele
euthanasiemethode voor kleinere vogels met een lichaamsgewicht van minder dan 100
gram onder praktijk-/veldomstandigheden wanneer geen andere methoden voorhanden
zijn.

80

Engilis Jr A, Engilis IE, Paul-Murphy J. (2018). Rapid cardiac compression: an effective method of avian
euthanasia. Condor;120:617-621.

28

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 4
Euthanasiemethoden voor geselecteerde vogelsoorten
In dit hoofdstuk worden de verschillende euthanasiemethoden voor de geselecteerde vogelsoorten in detail beschreven. Op basis van
deze gedetailleerde beschrijving is onderstaande tabel vormgegeven. Deze tabel toont welke methode voor welke vogelsoort onder welke
voorwaarde toegepast kan worden door niet-dierenarts werkzaam in een wildopvanglocatie. Te allen tijde geldt dat voor ieder van de
benoemde methode de benodigde (hulp)middelen in combinatie met de benodigde kennis, kunde en ervaring aanwezig dient te zijn om
deze methode veilig en correct te kunnen uitvoeren. Het is dan ook het advies niet enkel onderstaande tabel te bestuderen, maar ook de
onderliggende gedetailleerde informatie uit bijbehorend hoofdstuk.

Vogelsoort
Duiven

Hoenderachtigen

Roofvogels en uilen

Water- en zeevogels

Zangvogels

Categorie
Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische methoden
Mechanische methoden

Methode
CO2
Cervicale dislocatie
Onthoofding

Voorwaarde/Aanbeveling
Minimaal vervangingspercentage 20%
Tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kg
Tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kg

lichaamsgewicht ≥200 gr
lichaamsgewicht ≥ 200 gr

Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische methoden
Mechanische methoden

CO2
Cervicale dislocatie
Onthoofding

Voorafgevulde kamers met 30-60% CO2
Tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kg
Tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kg

lichaamsgewicht ≥ 200 gr
lichaamsgewicht ≥ 200 gr

Doding door dierenarts aangeraden
Mechanische methoden

Geweerschot

Vereisten Wet op wapens en munitie

Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Doding door dierenarts bij dieren ≥3 kg aangeraden

Cervicale dislocatie
Onthoofding
Geweerschot

Tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kg

Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden

CO2
Cervicale dislocatie
Onthoofding
Thoracale compressie

Hogere vervangingspercentages (bv. 80%)

*noodzaak tot bedwelming geldt uitsluitend wanneer het dier niet buiten bewustzijn is

29

Bedwelming vereist*

Vereist
Vereist

Vereisten et op wapens en munitie

Tot maximaal lichaamsgewicht van 250 gr

lichaamsgewicht ≥ 200 gr
lichaamsgewicht ≥ 200 gr
Vereist

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 4.1.
Duiven en hoenderachtigen
Duiven
Inleiding
Duiven behoren tot de orde Columbiformes en vormen een familie van meestal
middelgrote, compact gebouwde vogels met een volle, ronde borst, korte hals en kleine
kop. In Nederland komen de volgende soorten in het wild voor:81
•
•
•
•
•

de rots- of stadsduif (LG: 200-280 g)
de houtduif (LG: 500 gram; range: 275 – 700 g)
de holenduif (LG: 270-300 g)
de zomertortel (LG: 130-180 g)
de Turkse tortel (LG: 150-250 g).

Het hanteren van duiven vereist in het algemeen geen specifieke vaardigheden. Veelal
laten duiven zich goed en zonder veel stress hanteren, waarbij de poten gefixeerd
worden tussen twee vingers, terwijl het achterlichaam en de vleugels (die langs het
lichaam gevouwen worden en elkaar licht kruisen op de rug) door de rest van de hand
omvat worden. Zowel de snavel als poten leveren geen gevaar op voor de persoon die de
vogel hanteert.
Euthanasiemethoden
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Euthanasie van duiven wordt bij voorkeur bewerkstelligd via een injectie met een
euthanasiemiddel. In principe is dit mogelijk zonder voorafgaande bedwelming omdat
duiven in het algemeen gemakkelijk te hanteren zijn. Het zonder voorafgaande
bedwelming euthanaseren middels injectie is echter uitsluitend toegestaan wanneer
pentobarbital (of andere barbituraten) als euthanasiemiddel direct in de bloedbaan wordt
ingebracht. Dit laatste kan uitdagingen met zich meebrengen, vanwege de grootte van
het bloedvat (N.B. de ader die aan de binnenzijde van de onderpoot loopt wordt bij
voorkeur gebruikt omdat deze het meest toegankelijk is). Indien andere middelen (T61,
kaliumchloride) of routes (bv. in de borstspier of lever) gebruikt worden dient
voorafgaande bedwelming met narcosegassen of injectiemiddelen toegepast te worden.
Daarbij kan ook gedacht worden aan het in de neus druppelen van bepaalde kalmerende
of anesthesiemiddelen, zoals midazolam, diazepam, medetomidine of xylazine, die veelal
binnen 5 minuten leiden tot een goede sedatie.82,83
Inhalatiemiddelen
Ook inhalatietechnieken zijn bij duiven goed toepasbaar, omdat ze, gezien hun grootte,
gemakkelijk in een afgesloten kamer of inductiebox te plaatsen zijn. Zelfs het toedienen
van narcosegassen via een mondkapje wordt door deze soort in het algemeen goed
geaccepteerd en leidt binnen enkele minuten tot bewustzijnsverlies waardoor deze als

81

www.vogelbescherming.nl
Moghadam AZ et al. (2009) Comparison of intranasal administration of diazepam, midazolam and xylazine in
pigeons: clinical evaluation. Iran J Vet Sci Technol;1.1.
83
Hornak S et al (2015). A preliminary trial of the sedation induced by intranasal administration of midazolam
alone or in combination with dexmedetomidine and reversal by atipamezole for a short-term immobilization in
pigeons. Vet Anaesth Analg;42:192-196.
82

30

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

bedwelmingsmethode inzetbaar is.84,85 Koolstofmonoxide of koolstofdioxide leiden binnen
5 tot 7 minuten tot sterfte, mits 20% van het kamervolume per minuut wordt
vervangen.86
Voor alle voorgaande middelen geldt echter dat deze UDD gekanaliseerd zijn, en dus
uitsluitend mogen worden toegepast door de dierenarts of persoon die deze
bevoegdheden heeft verworven in het kader van zijn beroepsuitoefening. De enige
uitzondering hierop zijn de UDA en URA geregistreerde middelen (Tabel 1), maar er is
onvoldoende ervaring en wetenschappelijk bewijs aanwezig om over het gebruik hiervan
gefundeerde adviezen te kunnen geven. Omwille hiervan is het toepassen van de meeste
van voorgenoemde bedwelmings- en euthanasiemethoden door
medewerkers/vrijwilligers van wildopvangcentra niet toegestaan, en zal met name de
optie van euthanasie middels toediening van koolstofdioxide in de praktijk toepasbaar
zijn voor hen.
Fysieke methoden
Ook voor toepassing van fysieke methoden is voorafgaande bedwelming in het algemeen
geadviseerd. Uitzonderingen op de situatie zijn de toepassing van cervicale dislocatie of
onthoofding van tortelduiven met een lichaamsgewicht van minder dan 200 gram, welke
zonder voorafgaande sedatie mag en kan plaatsvinden, mits uitgevoerd door een
voldoende kundig persoon.
Conclusie
Voor de grotere duivensoorten is vergassing met behulp van koolstofdioxide toepasbaar
door niet-dierenartsen in een wildopvang. Cervicale dislocatie of onthoofding, welke
zonder voorafgaande sedatie mogen en kunnen worden toegepast, zijn daarnaast ook
acceptabel als dodingsmethode voor tortelduiven met een lichaamsgewicht van minder
dan 200 gram, mits uitgevoerd door een voldoende kundig persoon.

84

Korbel R (1998). Comparative investigations on inhalation anesthesia with isoflurane (Forene) and
sevoflurane (SEVOrane) in racing pigeons (Columba livia Gmel., 1789, var. domestica) and presentation of a
reference anesthesia protocol for birds. Tierartzl Prax;26:211-223.
85
Rehman MU et al. (2020). Comparative efficacy of injectable and inhalation anesthesia in pigeons. Adv Anim
Vet Sci;8:1203-1210.
86
Williams DE, Corrigan RM (1994). Pigeons (rock doves). In: Hygnstrom SE, Timm RM, Larson EG, eds. The
Handbook: Prevention and Control of Wildlife Damage, University of Nebraska, Lincoln, pp. E87-E96. Available
at: http://tinyurl.com/3nwtx6x.

31

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoenderachtigen
Inleiding
In wildopvangcentra worden met enige regelmaat kippen aangeboden die vrij in de
natuur aangetroffen zijn (ontsnapt c.q. vrijgelaten). Voor kippen en andere
hoenderachtigen geldt in het algemeen dat zij, net als duiven, relatief bestendig zijn
tegen hanteren. Dit geldt echter niet voor kwartels of parelhoenders, die in het algemeen
angstiger en sneller gestrest zijn. Belangrijk is dat de vleugels tegen het lichaam aan
gefixeerd worden en om flapperen en trauma aan de vleugels te voorkomen. Daarnaast
dienen de poten gefixeerd te worden, wat mogelijk wordt door een hand onder het
lichaam te brengen en de poten tussen de vingers te fixeren (waarbij een vinger tussen
de poten geplaatst wordt). Het hanteren van hoenderachtigen levert in het algemeen
geen risico op voor de hanteerder, tenzij duidelijke sporen aanwezig zijn (mannelijke
exemplaren).
Euthanasiemethoden
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Acceptabele technieken voor euthanasie van hoenderachtigen komen grotendeels
overeen met de technieken zoals die voor andere vogels of in de productiesector worden
toegepast. Bij individuen die zich goed laten hanteren kan het direct inbrengen van
pentobarbital in de bloedbaan overwogen worden. (N.B. Hiervoor wordt de vleugelader
gebruikt, die aan de binnenzijde van de vleugel over de ellepijp heen loopt richting het
lichaam). Net als bij duiven geldt dat het middel strikt in de bloedbaan gegeven dient te
worden. Wanneer dit niet gegarandeerd kan worden is voorafgaande bedwelming middels
narcosegassen (isofluraan, sevofluraan) of injectiemiddelen (ketamine, xylazine,
medetomidine, midazolam/diazepam) noodzakelijk. 87 Net als bij de duif kunnen diverse
middelen via een neusdruppel worden toegediend.
Bij het injecteren in de borstspier dient rekening gehouden te worden met een tragere
opname doordat de borstspieren van een kip minder goed doorbloed zijn (N.B. Verschil
loopvogel versus vliegende vogel).
Vanwege de UDD kanalisatiestatus van de meeste bedwelmings- en euthanasiemiddelen
geldt dat, vergelijkbaar met de duif, toepassing van deze methoden is voorbehouden aan
de dierenarts of een persoon die deze bevoegdheden heeft verworven in het kader van
zijn beroepsuitoefening. De enige uitzondering hierop zijn de UDA en URA geregistreerde
middelen (Tabel 1). Voor deze middelen is echter onvoldoende ervaring en
wetenschappelijk basis aanwezig om gefundeerde adviezen te kunnen geven over het
gebruik hiervan in een praktijksetting.
Inhalatiemiddelen
Naast injectiemiddelen kan ook gebruik gemaakt worden van narcosegassen. Indien deze
methode gebruikt wordt is belangrijk om goed te controleren of de dood daadwerkelijk
ingetreden is. Men let op de afwezigheid van een ademhaling gedurende >3 min,
afwezigheid van een hartslag en/of pols, afwezigheid van reactie bij het aanraken van
het hoornvlies of knijpen in een teen en afwezigheid van spierspanning. Dit is
noodzakelijk vanwege het feit dat vogels opnieuw bij bewustzijn kunnen komen wanneer
de blootstellingstijd te kort was of de toegediende concentratie te laag.

87

Smith S (2019). Anaesthesia and analgesia. In: BSAVA Manual of Backyard Poultry Medicine and Surgery.
BSAVA Library, pp. 252-262.

32

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Narcosegassen vallen echter onder de UDD regelgeving en zijn daardoor niet toepasbaar
door niet-dierenartsen. Vergassing middels koolstofdioxide is echter wel een methode die
acceptabel en toepasbaar is voor doding door een niet-dierenarts in een wildopvang.
Het toedienen van koolstofdioxide en koolstofmonoxide is bij pluimvee uitgebreid
onderzocht waarbij koolstofmonoxide vaker leidt tot uitgebreide convulsies en bovendien
minder veilig is voor de uitvoerder.88 Om die reden heeft koolstofdioxide de voorkeur,
waarbij een langzamere inductie van het gas vaak geadviseerd wordt om willekeurige
bewegingen zoals flapperen zoveel mogelijk te voorkomen.89,90 Sterfte volgt veelal
binnen enkele minuten, mede afhankelijk van de soort, leeftijd en de gebruikte
concentratie. Het plaatsen van het dier in een vooraf gevulde gaskamer (CO2 percentage
30-60%), gevolgd door het geleidelijk toevoegen van extra CO2 totdat de dood is
ingetreden, wordt daarbij als een potentieel uitvoerbaar alternatief genoemd.
Fysieke methoden
Van de beschikbare fysieke methoden geldt dat cervicale dislocatie en onthoofding beide
ethisch toelaatbaar geacht worden bij hoenderachtigen. Belangrijk hierbij is dat de
techniek op een correcte manier en door een geoefend persoon wordt uitgevoerd, waarbij
- omwille van hanteerbaarheid en uitvoerbaarheid van de techniek - het aangeraden
wordt de techniek te beperken tot dieren met een lichaamsgewicht van minder dan 3
kilogram, en voorafgaande bedwelming zoveel mogelijk toegepast wordt als het
lichaamsgewicht meer dan 200 gram bedraagt. Dit laatste is temeer van belang omdat
de kundigheid van met name de minder ervaren medewerkers/vrijwilligers van
wildopvangcentra minder goed te borgen is.
Bij het toepassen van cervicale dislocatie wordt aanbevolen de dislocatie zo dicht
mogelijk bij de schedel te bewerkstelligen omdat dit mogelijk leidt tot een hoger
succespercentage en sneller verlies van reflex activiteit. 91 Het cervicaal disloceren wordt
uitgevoerd door de poten of vleugels vast te grijpen en de nek te strekken door aan de
kop te trekken waarbij een krachtige draaibeweging op de schedelbasis wordt
uitgeoefend totdat een (plotselinge) vermindering in weerstand gevoeld wordt welke
duidt op het scheiden van de nekwervels. Dit resultaat dient altijd gecontroleerd te
worden middels voelen.
Het verbrijzelen van de wervels en ruggenmerg wordt niet als ethisch verantwoord
beschouwd, tenzij het dier volledig buiten bewustzijn is.
Het onthoofden van hoenderachtigen wordt door de AVMA als toelaatbaar geclassificeerd
indien het uitgevoerd wordt door een kundig persoon met een scherp voorwerp zodat de
onthoofding snel en zonder problemen kan worden uitgevoerd. Uit onderzoek is verder
gebleken dat stomp trauma, bestaande uit een harde, enkelvoudige klap ter plaatse van
de slaap (voorzijkant van de kop), kan leiden tot een snel verlies van hersenactiviteit bij
pluimvee tot 16 kg.92 Om die reden wordt deze techniek door de AVMA toelaatbaar

88

Gerritzen MA, Lambooij E, Stegeman JA, et al. (2006). Slaughter of poultry during the epidemic of avian
influenza in the Netherlands in 2003. Vet Rec;159:39–42.
89
Webster AB, Fletcher DL (2001). Reactions of laying hens and broilers to different gases used for stunning
poultry. Poult Sci;80:1371–1377.
90
Lambooij E, Gerritzen MA, Engel B, et al. (1999). Behavioural responses during exposure of broiler chickens to
different gas mixtures. Appl Anim Behav Sci;62:255–265.
91
Martin JE, Sandercock DA, Sandilands V, et al. (2018). Welfare risk of repeated application of on-farm killing
methods for poultry. Anim;8:E39.
92
Cors JC, Gruber AD, Günther R, et al. (2015). Electroencephalographic evaluation of the effectiveness of blunt
trauma to induce loss of consciousness for on-farm killing of chickens and turkeys. Poult Sci;94:147–155.

33

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

geacht bij hoenderachtigen die te groot zijn om cervicale dislocatie uit te voeren, mits
uitgevoerd door een competent persoon. Ditzelfde geldt voor het gebruik van een
schietmasker93,94. Wanneer gebruik gemaakt wordt van een schietmasker met munitie
dient vandaan te worden aan de vergunningsplicht.
Conclusie
Het gebruik van CO2 voor het doden van hoenderachtigen wordt acceptabel geacht
wanneer toegepast door niet-dierenartsen in een wildopvang. Cervicale dislocatie of
onthoofding wordt acceptabel geacht tot een maximaal lichaamsgewicht van 3 kilogram,
waarbij bedwelming vanaf een lichaamsgewicht van 200 gram wenselijk is. Bij
hoenderachtigen met een lichaamsgewicht van minder dan 200 gram is voorafgaande
sedatie niet noodzakelijk. Cervicale dislocatie en onthoofding dienen altijd te worden
uitgevoerd door een voldoende kundig persoon.

93

Martin JE, McKeegan DEG, Sparrey J, et al. (2016). Comparison of novel mechanical cervical dislocation and a
modified captive bolt for on-farm killing of poultry on behavioural reflex responses and anatomical pathology.
Anim Welf;25:227– 241.
94
Woolcott CR, Torrey S, Turner PV, et al. (2018). Evaluation of two models of non-penetrating captive bolt
devices for on-farm euthanasia of turkeys. Anim;8:E42.

34

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 4.2
Roofvogels en uilen
Inleiding
De meeste wilde roofvogels en uilen zullen zich verzetten tegen hanteren en proberen
met hun snavel of klauwen uit te halen. Vooral de scherpe klauwen verdienen aandacht
omdat die – afhankelijk van de grootte van de vogel – ernstig letsel kunnen toebrengen
aan de persoon die het dier hanteert. Het gebruik van beschermingsmiddelen zoals leren
handschoenen is daardoor aanbevolen. Bij het hanteren wordt veelal een handdoek
gebruikt die om de rug en vleugels van de vogel wordt gewikkeld waarna de poten met
de hand worden vastgegrepen.
Euthanasiemethoden
Vanwege de grootte en het karakter van roofvogels en uilen wordt aanbevolen om een
dierenarts de euthanasie uit te laten voeren middels toediening van een overdosis van
een euthanasiemiddel, na voorafgaande bedwelming met narcosegassen (via een
mondmasker) of injectiemiddelen. Indien dit niet mogelijk is zijn de volgende
alternatieve methoden te overwegen:
-

Cervicale dislocatie na voorafgaande bedwelming bij vogels met een
lichaamsgewicht tot 3 kilogram;
Geweerschot gericht op de kop door een bevoegd persoon.

Vanwege de grootte van de dieren uit deze groep worden inhalatiemethoden niet
geadviseerd.
Conclusie
Voor roofvogels en uilen wordt aanbevolen om een dierenarts de euthanasie uit te laten
voeren middels toediening van een overdosis van een euthanasiemiddel, na
voorafgaande bedwelming met narcosegassen (via een mondmasker) of injectiemiddelen.
Doding door niet-dierenartsen werkzaam bij een wildopvanglocatie wordt afgeraden
vanwege de risico’s die het hanteren van deze dieren met zich meebrengt en de
noodzaak tot het voorafgaand bedwelmen.

35

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 4.3
Water- en zeevogels
Inleiding
Voor de meeste water- en zeevogels (waaronder eenden, ganzen, zwanen, genten, futen,
meeuwen, reigers, etc.) zal het hanteren en vasthouden een zekere vorm van stress,
angst en/of verzet teweegbrengen. Afhankelijk van de grootte kunnen de dieren meer of
minder gemakkelijk te hanteren zijn. Veel soorten hebben een tamelijk spitse snavel en
kunnen gericht op glinsterende objecten (zoals een oog) pikken, waardoor het raadzaam
is de kop goed te fixeren en een beschermende bril te dragen. Bij ganzen en zwanen
dient men vooral uit te kijken voor de vleugels waarmee de vogels harde, pijnlijke
klappen kunnen uitdelen. Daarnaast kunnen deze vogels ook een gemene beet uitdelen
met hun snavel of krabben met hun poten. Eenden kunnen veelal door een persoon
gehanteerd worden waarbij de vleugels tegen het lichaam aan gefixeerd worden of het
dier aan de vleugels, ter plaatse van de bovenarmen, kan worden gefixeerd waarbij het
lichaam wordt ondersteund met de andere hand. Zwanen en ganzen daarentegen worden
veelal achterstevoren onder de arm gefixeerd, tegen de grond gedrukt of in een speciale
doek gewikkeld waarbij de kop en hals extra gefixeerd dienen te worden.
Euthanasiemethoden
Injecteerbare euthanasiemiddelen en inhalatiemiddelen
Het toepassen van euthanasie via injectiemiddelen is, omwille van het temperament en
grootte van de meeste vogels, vrijwel nooit mogelijk zonder voorafgaande bedwelming
en kan uitsluitend worden uitgevoerd door een dierenarts of ander persoon die hiervoor
bevoegdheid heeft verworven. Hoewel voor het bedwelmen zowel injectiemiddelen als
narcosegassen (via een mondmasker) bruikbaar zijn, dient bij de laatste rekening
gehouden te worden dat veel duikvogels een duikreflex kennen waarbij ze gedurende
langere tijd de adem in kunnen houden. Dit laatste heeft ook tot gevolg dat veelal hogere
concentraties aan CO2 noodzakelijk zijn om de dood te laten intreden. Om die reden is
euthanasie via narcosegassen of CO2 niet aan te raden.
Vanwege de UDD kanalisatiestatus van de meeste bedwelmings- en euthanasiemiddelen
geldt echter dat toepassing van deze methoden is voorbehouden aan de dierenarts of
persoon die deze bevoegdheden heeft verworven in het kader van zijn
beroepsuitoefening. De enige uitzondering hierop zijn de UDA en URA geregistreerde
middelen (Tabel 1), maar er is onvoldoende ervaring en wetenschappelijk bewijs
aanwezig om hierover gefundeerde adviezen te kunnen geven. Omwille hiervan is het
toepassen van de meeste van voorgenoemde bedwelmings- en euthanasiemethoden door
medewerkers/vrijwilligers van wildopvangcentra niet acceptabel.
Fysieke methoden
Van de fysieke methoden is cervicale dislocatie uitsluitend toepasbaar bij dieren met een
lichaamsgewicht van 3 kilogram, waarbij voorafgaande bedwelming raadzaam is om de
kans op het technisch correct uitvoeren van de methoden te vergroten. Bij dieren met
een lichaamsgewicht van meer dan 3 kilogram is uitsluitend onthoofding of een
geweerschot (gericht op de kop) ethisch toelaatbaar geacht, waarbij bij het onthoofden
voorafgaande bedwelming sterk aangeraden wordt om de procedure juist te kunnen

36

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

uitvoeren. Het onthoofden dient plaats te vinden in het bovenste derde deel van de nek
met een daarvoor geschikt instrument (bv. bijl of betonschaar).95
Conclusie
Van de fysieke methoden is cervicale dislocatie uitsluitend toepasbaar bij dieren met een
lichaamsgewicht tot 3 kilogram, waarbij voorafgaande bedwelming wenselijk is. Bij
dieren met een lichaamsgewicht meer dan 3 kilogram is uitsluitend onthoofding of een
geweerschot (gericht op de kop) ethisch toelaatbaar geacht, waarbij bij het onthoofden
voorafgaande bedwelming sterk aangeraden wordt om de procedure juist te kunnen
uitvoeren. Praktisch gezien zal dit inhouden dat voor het doden van dieren met een
gewicht boven 3 kg het inroepen van de hulp van een dierenarts zeer wenselijk is en
aangeraden wordt om het dier op een diervriendelijke wijze te euthanaseren (na
voorafgaande bedwelming).

95

American Association of Zoo Veterinarians (AAZV). Guidelines for the euthanasia of nondomestic animals.
Yulee, Fla: American Association of Zoo Veterinarians, 2006.

37

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 4.4
Zangvogels
Inleiding
De orde van zangvogels is de grootste orde onder de klasse vogels en omvat een zeer
gevarieerde groep aan vogelsoorten. De grootste zangvogel die in Nederland in het wild
voorkomt is de raaf, welke een volwassen lichaamsgewicht tot 2 kilogram kan bereiken.
Voor de groep van zangvogels geldt dat deze vogels ernstig gestrest kunnen raken van
hanteren. Een gedimde omgeving kan helpen om de stress te beperken en het vangen te
vergemakkelijken.
Euthanasiemethoden
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Het direct in de bloedbaan toedienen van euthanasiemiddelen is, vanwege de grootte,
veelal niet goed praktisch uitvoerbaar. Voorafgaande bedwelming middels
injectiemiddelen die in de borstspier of via de neus kunnen worden toegediend wordt
daarom aangeraden, hoewel een onderzoek bij zebravinken aantoonde dat er geen
verschil was in stressgedragingen tussen individuen die zonder voorafgaande bedwelming
een injectie met pentobarbital in de lichaamsholte toegediend kregen ten opzichte van
vogels die vooraf bedwelmd werden met isofluraan.96 Om die reden zou euthanasie
middels een injectie met pentobarbital zonder voorafgaande bedwelming overwogen
kunnen worden.
Inhalatiemiddelen
Naast euthanasie middels injecteerbare middelen is ook het toedienen van een overdosis
gasnarcose of koolstofdioxide (waarbij hogere vervangingspercentages, tot 80%, de
voorkeur hebben) goed toepasbaar bij de meeste zangvogels vanwege hun beperkte
grootte.97,98 Zeker omdat de tijd van hanteren verkort kan worden (N.B. De dieren
worden in een afgesloten box geplaatst) zijn deze methoden mogelijk zelfs te prefereren
boven methoden die langduriger hanteren vergen en/of kortstondig pijn of ongemak
veroorzaken (zoals het geven van een injectie).
Euthanasiemethoden met injecteerbare middelen of gasnarcose zijn, vanwege de UDD
kanalisatiestatus van deze middelen, bij wet voorbehouden aan de dierenarts en/of
personen die hier op andere wijze bevoegdheid voor verkregen hebben. Hierdoor resteert
van deze methoden uitsluitend vergassing middels koolstofdioxide als een methode die
toepasbaar is door medewerkers/vrijwilligers van wildopvangcentra, met de kanttekening
dat in diverse gevallen informatie ontbreekt om te kunnen garanderen dat deze methode
minimaal ongerief voor het dier teweegbrengt.

96

Scott KE et al. (2017). Evaluation of best practices for the euthanasia of zebra finches (Taeniopygia guttata). J
Am Assoc Lab Anim Sci;56: 802-806.
97
Tidemann CR, King DH (2009). Practicality and humaneness of euthanasia of pest birds with compressed
carbon dioxide (CO2) and carbon monoxide (CO) from petrol engine exhaust. Wildl Res;36:522-527.
98
Schott R (2020). Avian Wildlife Euthanasia Techniques. Lafeber Webinar. Available at:
https://lafeber.com/vet/wp-content/uploads/2020/06/Avian-Wildlife-Euthanasia-Outline.pdf

38

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Fysieke methoden
Cervicale dislocatie is bij vogels met een lichaamsgewicht van minder 200 gram
uitvoerbaar zonder voorafgaande bedwelming. Hierbij wordt de schedelbasis in de ene
hand vastgehouden terwijl de andere hand het lichaam, vaak vlak bij de nekbasis,
omvat. Door stevig en snel in tegengestelde beweging te trekken zal het ruggenmerg
gescheiden worden.2,35 Bij grotere vogels is, vergelijkbaar met andere soorten,
voorafgaande bedwelming sterk geadviseerd c.q. noodzakelijk. Ook onthoofding wordt bij
vogels met een lichaamsgewicht van minder dan 200 gram ethisch toelaatbaar geacht
zonder voorafgaande bedwelming. Het toepassen van de thoracale compressietechniek,
waarbij druk aan weerzijden van de ribben, ter plaatse van het hart en okselregio, wordt
uitgeoefend om bloedtoevoer te belemmeren, is een techniek die uit recent onderzoek
ook effectief is gebleken bij vogels met een gewicht tot 100 gram lichaamsgewicht,
waarbij bewustzijnsverlies en sterfte respectievelijk na gemiddeld 6 en 18 seconden
optraden.25 Ook bij middelgrote vogels (tot 250 gram) is de techniek toepasbaar, en zou
– op basis van expert opinie, binnen 10 tot 20 seconden leiden tot bewustzijnsverlies, en
tot sterfte binnen 20 tot 60 seconden.99 Vanwege gebrek aan bewijs dat geen sprake is
van pijn of onnodig lijden in de periode voorafgaand aan het bewustzijnsverlies
beschouwt de AVMA deze techniek echter uitsluitend acceptabel als het dier buiten
bewustzijn is.2 Omdat ervaring is opgedaan met het in de neus/mondholte toedienen van
detomidine bij kanaries (die behoren tot de groep van zangvogels), 18 zou het toedienen
van dit middel (Domosedan, kanalisatiestatus UDA) bij andere zangvogels als
bedwelmingsmiddel overwogen kunnen worden, waardoor deze techniek toepasbaar zou
zijn in een wildopvanglocatie.
Conclusie
Het gebruik van CO2 voor het doden van zangvogels wordt acceptabel geacht wanneer
toegepast door niet-dierenartsen in een wildopvanglocatie. Hierbij dient opgemerkt te
worden dat in diverse gevallen wetenschappelijke informatie ontbreekt om te kunnen
garanderen dat deze methode minimaal ongerief voor het dier teweegbrengt (hoewel
beperking van de hanteertijd een groot pluspunt van deze methode is).
Cervicale dislocatie of onthoofding wordt eveneens acceptabel geacht, mits dieren met
een lichaamsgewicht van meer dan 200 gram bedwelmd worden en de handeling
uitgevoerd wordt door een voldoende kundig persoon.
Thoracale compressie wordt acceptabel geacht bij kleine tot middelgrote zangvogels met
een lichaamsgewicht van minder dan 250 gram; de dieren dienen in deze gevallen wel
vooraf bedwelmd te worden, waarvoor een middel als detomidine (Domosedan) in de
mond/neusholte kan worden toegediend. Voorafgaand overleg met een dierenarts wordt
in een dergelijke situatie wel geadviseerd om juist gebruik en toepassing van de
middelen te garanderen, waarbij de persoon die het middel toedient geacht wordt
bekwaam te zijn in het hanteren en medicineren van zangvogels.

99

Ornithological council (2013). Fact sheet: Thoracic compression. Available at:
https://grants.nih.gov/grants/olaw/2013avmaguidelines_comments/Appendix%20A%20OC%20Fact%20Sheet%20thoracic%20compression.pdf

39

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5
Euthanasiemethoden bij geselecteerde zoogdiersoorten
In dit hoofdstuk worden de verschillende euthanasiemethoden voor de geselecteerde
zoogdiersoorten in detail beschreven. Op basis van deze gedetailleerde beschrijving is
onderstaande tabel vormgegeven. Deze tabel toont welke methode voor welke
zoogdiersoort onder welke voorwaarde toegepast kan worden door niet-dierenarts
werkzaam in een wildopvanglocatie. Te allen tijde geldt dat voor ieder van de benoemde
methode de benodigde (hulp)middelen in combinatie met de benodigde kennis, kunde en
ervaring aanwezig dient te zijn om deze methode veilig en correct te kunnen uitvoeren.
Het is dan ook het advies niet enkel onderstaande tabel te bestuderen maar ook de
onderliggende gedetailleerde informatie uit bijbehorend hoofdstuk.

40

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Zoogdiersoort
Egels
Hazen en konijnen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Categorie
Euthanasie middels inhalatiemiddelen

Methode

Voorwaarde/Aanbeveling

Enkel toepasbaar als dier zeer kalm/in slechte toestand is

Mechanische methoden

Klap op het
achterhoofd
Cervicale dislocatie

Enkel toepasbaar als dier zeer kalm/in slechte toestand is

Mechanische methoden

Onthoofding

Tot een maximaal lichaamsgewicht van 1 kg
Enkel toepasbaar als dier zeer kalm/in slechte toestand is

Mechanische methoden

CO2

Tot een maximaal lichaamsgewicht van 1 kg
Bij een lichaamsgewicht ≥ 4 kg
Wanneer geen andere methode voorhanden is;
Vervangingspercentage 50 tot 60%

Mechanische methoden
Euthanasie middels inhalatiemiddelen

Schietmasker
CO2

Eekhoorns

Euthanasie middels inhalatiemiddelen

CO2

Overige knaagdieren

Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden

CO2
Cervicale dislocatie
Onthoofding
Stomp trauma
Thoracale compressie
Verbloeden

Vervangingspercentage 30% tot 70%
Opgevolgd door onthoofding of verbloeding

Doding door dierenarts aangeraden
Euthanasie middels inhalatiemiddelen

CO2

Wanneer doding door dierenarts onmogelijk is
Vervangingspercentage >50%

Euthanasie middels inhalatiemiddelen
Mechanische methoden
Mechanische methoden
Mechanische methoden

CO2
Cervicale dislocatie
Breken van de nek
Thoracale compressie

Marterachtigen

Vleermuizen

Bedwelming vereist*

Vervangingspercentage van circa 60%

Tot een maximaal lichaamsgewicht van 1 kg
Bij kleine tot middelgrote knaagdieren

Lichaamsgewicht > 200 gr

Vereist
Vereist

Vervangingspercentage > 70%

Vereist

*noodzaak tot bedwelming geldt uitsluitend wanneer het dier niet buiten bewustzijn is

41

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.1
Egels
Inleiding
Europese egels wegen gemiddeld tussen de 800 en 1200 gram en zullen zelden tot nooit
een mens actief aanvallen (N.B. Egels kunnen wel drager zijn van ziekteverwekkers die
potentieel overdraagbaar zijn naar de mens, zoals Salmonella en huidschimmel).
Wanneer egels zich bedreigd voelen rollen ze zich op als een bal door samentrekking van
een speciale spier die zich bevindt op de overgang van de stekels naar de normale huid.
Gelijktijdig worden de stekels opgezet waardoor het zeer lastig wordt om het dier te
hanteren en verder te benaderen. Hoewel het mogelijk is om het dier te ontkrullen, zal
bedwelming in vrijwel alle gevallen noodzakelijk zijn om euthanasie te kunnen toepassen.
100

Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Bedwelming van egels is aan te bevelen om het dier te kunnen hanteren en euthanasie
te kunnen toepassen. Inhalatienarcose door middel van isofluraan of sevofluraan heeft
daarbij veelal de voorkeur, omdat deze methode leidt tot snelle bedwelming van het dier.
In de meeste gevallen wordt een inductiebox verkozen boven het gebruik van een
mondmasker, hoewel naar dit laatste overgegaan kan worden wanneer het dier
voldoende diep onder narcose is.101 Ook injecteerbare anesthesiemiddelen zijn bruikbaar,
maar worden veelal minder verkozen vanwege het risico op relatieve overdosering.101
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Het euthanaseren via een toediening van een overdosering met pentobarbital of een
ander euthanasiemiddel (T61 of andere barbituraten) in de lever (intrahepatische
injectie), na voorafgaande bedwelming, heeft de voorkeur vanwege de snelle werking. De
lever is bij egels vrij groot en gemakkelijk benaderbaar als het dier onder narcose is en
degene die de injectie plaatst voldoende kennis van de interne bouw en functie van het
dier heeft. Als alternatief kan het euthanasiemiddel worden rechtstreeks in het hart of in
de bloedbaan worden toegediend.100,101 Deze laatste route is vaak lastiger omwille van de
slechte zichtbaarheid en risico’s op verbloeding, hoewel recent technieken beschreven
zijn om de voorste holle ader (Vena cava cranialis) en halsader (Vena jugularis) op een
veilige manier te benaderen.102
Vanwege de restricties die gelden rondom het gebruik van bedwelmings- en
euthanasiemiddelen (voorbehouden aan toepassing door de dierenarts, UDD), zijn
bovengenoemde middelen en methoden niet toepasbaar door niet-dierenartsen.

100

Bexton S, Couper D (2019). Veterinary care of free‐living hedgehogs. In Pract;41:420-432.
Bexton S (2016). Hedgehogs. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Library. pp. 117-136.
102
Doss,GA (2020). Proximal jugular venipuncture in African pygmy hedgehogs (Atelerix albiventris). J Exot Pet
Med;35:94-96.
101

42

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Inhalatiemiddelen
Euthanasie middels toediening van koolstofdioxide, zoals is toegepast in een studie in
Nieuw-Zeeland,103 is daardoor het enige alternatief dat beschikbaar zou zijn voor
medewerkers van wildopvangcentra.
Fysieke methoden
Fysieke methoden zijn, vanwege de bouw van het dier, niet toepasbaar bij egels.100,101
Conclusie
Euthanasie middels toediening van koolstofdioxide is de enige euthanasiemethode die
acceptabel is voor het doden van egels door niet-dierenartsen werkzaam bij een
wildopvang.

103

Nottingham CM, Glen AS, Stanley MC (2019). Snacks in the city: the diet of hedgehogs in Auckland urban
forest fragments. New Zeal J Ecol;43:3374.

43

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.2
Hazen en konijnen
Inleiding
Wilde konijnen en hazen zijn in het algemeen niet gewend om gehanteerd te worden
door mensen. Als gevolg hiervan is dit een zeer stressvolle gebeurtenis, waarbij een kans
bestaat dat het dier in paniek raakt en probeert te ontsnappen. Daarbij bestaat zowel
risico op trauma bij de persoon die het dier hanteert als gevolg van krabben en trappen
met de krachtige achterpoten, als op trauma bij het dier met botbreuken of rug trauma
en verlammingen tot gevolg.104 Bovendien zijn deze soorten extra gevoelig voor het
ontwikkelen van een acute hartstilstand als gevolg van de beperkte bloedsomloop van
het hart (N.B. kransslagaders bij deze dieren hebben een beperkte omvang). 104
Daarnaast kunnen deze dieren niet zweten en ademen met open bek waardoor ze snel
oververhit kunnen raken. Bij omgang met wilde hazen en konijnen dient rekening
gehouden te worden met het potentieel besmet zijn met tularemie of hazenpest, ook wel
bekend als konijnenkoorts. Dit is een bacteriële infectie, veroorzaakt door de bacterie
Francisella tularensis, die overdraagbaar is op de mens.
Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Bij konijnen en hazen wordt voorafgaande bedwelming, middels toedienen van
kalmeringsmiddelen (bv diazepam, midazolam) of narcosemiddelen (bv medetomidine,
ketamine), sterk aangeraden om stress en ongerief bij het dier te voorkomen en veilig
hanteren mogelijk te maken. Alleen bij dieren die in een zeer slechte klinische toestand
zijn en die niet of nauwelijks op hun omgeving reageren kan overwogen worden om
bedwelming achterwege te laten.104
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Wanneer het dier voldoende bedwelmd en buiten bewustzijn is kan het euthanasiemiddel
(pentobarbital, T61 of kaliumchloride) worden toegediend via de bloedbaan (pootader,
vena saphena of vena cephalica; of via de ader in het oor, vena auricularis; de halsader
wordt meestal niet gekozen omdat deze lastiger bereikbaar is) of via een injectie
rechtstreeks in het hart, in de nier of in de lever. Ook toediening in van euthanasiemiddel
via een injectie in de buikholte is mogelijk, al duurt het langer voordat het effect
optreedt.104,105 Uitsluitend wanneer sprake is van directe toediening van pentobarbital in
de bloedbaan (bv. via plaatsing van een katheter) kan, bij kalme dieren of dieren in een
zeer slechte toestand, euthanasie middels injectie zonder voorafgaande bedwelming
worden toegepast.
Vanwege de UDD kanalisatiestatus van de meeste bedwelmings- en euthanasiemiddelen
geldt echter dat toepassing van deze methoden is voorbehouden aan de dierenarts of
persoon die deze bevoegdheden heeft verworven in het kader van zijn
beroepsuitoefening. Omwille hiervan is het toepassen van de meeste van voorgenoemde
bedwelmings- en euthanasiemethoden door medewerkers/vrijwilligers van
wildopvangcentra niet mogelijk. De enige uitzondering hierop zijn de UDA en URA
geregistreerde middelen (Tabel 1), maar er is onvoldoende ervaring en wetenschappelijk
bewijs aanwezig om hierover gefundeerde adviezen te kunnen geven.

104

Richardson J (2016). Rabbits and hares. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Library, pp. 192-209.
Cooney KA, Chappell JR, Callan RJ, Connally BA (2012). Veterinary Euthanasia Techniques: a Practical Guide.
John Wiley & Sons.
105

44

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Inhalatiemiddelen
Naast gebruik van injecteerbare middelen die in de spier of - bij voorkeur - onderhuids
worden toegediend (omwille van minder pijn en stress), 106 is het ook mogelijk om de
dieren met gasnarcose te bedwelmen. Dit laatste kan voor konijnen en hazen echter zeer
stressvol zijn (vanwege de irritatie van de slijmvliezen en vasthouden) en leiden tot
paniek, verzet en inhouden van de adem, met zuurstoftekort tot gevolg.107,108 Om die
reden wordt bij voorkeur eerst een kalmeringsmiddel toegediend bij wilde dieren, en
dienen deze middelen niet als euthanasiemiddel (zonder voorafgaande bedwelming) te
worden ingezet. Ook het gebruik van koolstofdioxide wordt niet aangeraden omdat de
dieren, als ze bij bewustzijn zijn, hiervan snel gestrest kunnen raken.109 Indien geen
andere methoden voorhanden zijn kan de methode overwogen worden waarbij
aanbevolen CO2 vervangingspercentages tussen 50 en 60% liggen.110,111 Bij gebruik van
hogere percentages (70 tot 100%) dient rekening gehouden te worden met het optreden
van verzetsreacties, die zo’n 15 seconden kunnen aanhouden voor het intreden van
bewustzijnsverlies.107 Bij lagere vervangingspercentages of gebruik van
kalmeringsmiddelen vooraf zouden minder verzetsreacties optreden, maar deze
methoden kunnen wel leiden tot een significant later intreden van het bewustzijnsverlies
(99 seconden bij een vervangingspercentage van 28% versus 40 seconden bij een
vervangingspercentage van 58%).112 Langdurige blootstelling is bovendien aanbevolen
om ervan verzekerd te zijn dat het dier dood is, omdat konijnen als holbewoners relatief
bestand zijn tegen hogere CO2 concentraties in de lucht.
Fysieke methoden
Fysieke methoden zijn bij konijnen en hazen te overwegen wanneer het dier zeer kalm of
in een zeer slechte lichamelijke en mentale toestand is, en de techniek wordt toegepast
door een ervaren en zelfverzekerd persoon. Daarbij kan gekozen worden voor een klap
op het achterhoofd (bovenaan de nek ter hoogte van de schedelbasis), of – bij dieren
met een lichaamsgewicht van minder dan 1 kilogram – voor cervicale dislocatie of
onthoofding (N.B. Bij grotere dieren is deze methode niet toepasbaar omdat de nek dik
en sterk is en daardoor onvoldoende snel doorgenomen kan worden). 113,114 Bij dieren met
een lichaamsgewicht van meer dan 4 kilogram kg kan ook een speciaal ontwikkeld
schietmasker gebruikt worden. Om snel en effectief intreden van bewustzijn te
106

Hedenqvist P, Orr HE, Roughan JV, et al. (2002). Anaesthesia with ketamine/medetomidine in the rabbit:
influence of route of administration and the effect of combination with butorphanol. Vet Anaest Analg;29:1419.
107
Green CJ (1979). Euthanasia. In: Animal Anaesthesia. Laboratory Animals Handbook. London: Laboratory
Animals Ltd, pp. 237-41.
108
Flecknell PA, Roughan JV, Hedenqvist P (1999). Induction of anaesthesia with sevoflurane and isoflurane in
the rabbit. Lab Anim;33:41–46.
109
Dalmau A, Pallisera J, Pedernera C, et al. (2016). Use of high concentrations of carbon dioxide for stunning
rabbits reared for meat production. World Rabbit Sci;24:25–37.
110
Von Cranach I, Gassmann-Langmoen AB, Schatzmann U (1991). Euthanasie bei Labornagetieren.
Anaesthesieabteilung der Kliniken, Veterinärmedizinische Fakultät der Universität Bern, Switzerland.
111
Hayward JS, Lisson PA (1978). Carbon dioxide tolerance of rabbits and its relation to burrow fumigation.
Aust Wildl Res;5:253–261.
112
Walsh JL (2016). Evaluation of methods for on-farm euthanasia of commercial meat rabbits. MS thesis,
Department of Pathobiology, University of Guelph, Guelph, ON, Canada.
113
Close B, Banister K, Baumans V, et al. (1997). Recommendations for euthanasia of experimental animals:
Part 2. Lab Anim;31:1-32.
114
Walsh JL, Percival A, Turner PV (2017). Efficacy of blunt force trauma, a novel mechanical cervical dislocation
device, and a non-penetrating captive bolt device for on-farm euthanasia of pre-weaned kits, growers, and
adult commercial meat rabbits. Anim;7:100.

45

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

bewerkstelligen is het noodzaak dat het schietmasker (al dan niet penetrerend) goed
gepositioneerd wordt, de kop wordt gestabiliseerd en het dier op een stroeve ondergrond
staat om uitglijden te voorkomen.115,116 Het gebruik van een schietmasker vereist echter
dat de persoon die het schietmasker bedient getraind is in het gebruik van het
schietmasker en indien er munitie gebruikt wordt daarvoor een vergunning houdt. In alle
gevallen dient de methode gevolgd te worden door het verbloeden van het dier om te
verzekeren dat de doorbloeding staakt en de dood dientengevolge intreedt.
Conclusie
Het gebruik van koolstofdioxide wordt niet aangeraden. Dit omdat de dieren, als ze bij
bewustzijn zijn, hier snel van in de stress kunnen schieten. Enkel wanneer geen andere
methoden voorhanden zijn kan de methode overwogen worden waarbij aanbevolen CO2
vervangingspercentages tussen 50 en 60% liggen. Er dient in deze gevallen wel rekening
gehouden te worden met het optreden van verzetsreacties.
Fysieke methoden zijn bij konijnen en hazen te overwegen wanneer het dier zeer kalm of
in een zeer slechte lichamelijke en mentale toestand is, en de techniek wordt toegepast
door een ervaren en zelfverzekerd persoon. Daarbij kan gekozen worden voor een klap
op het achterhoofd (bovenaan de nek ter hoogte van de schedelbasis), of – bij dieren
met een lichaamsgewicht van minder dan 1 kilogram – voor cervicale dislocatie of
onthoofding. Bij dieren met een lichaamsgewicht van meer dan 4 kilogram kan ook een
speciaal ontwikkeld schietmasker gebruikt worden, mits er een medewerker is die hiertoe
bevoegd en bekwaam bevonden is.

115

Holtzmann M (1991). Killing of experimental rabbits with captive bolt guns according to animal welfare
regulations. J Exp Anim Sci;34:203-206.
116
Schütt-Abraham I, Knauer-Kraetzl B, Wormuth HJ (1992). Observations during captive bolt stunning of
rabbits. Berl Munch Tierarztl Wochenschr;105:10–15.

46

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.3
Eekhoorns
Inleiding
De enige eekhoornsoort die van nature in Nederland leeft is de rode of gewone eekhoorn
(Sciurus vulgaris). Deze soort wordt in het algemeen zo’n 20-30 cm groot en weegt circa
275-300 gram. In Nederland komen daarnaast ook invasieve eekhoornsoorten voor zoals
de grijze eekhoorn (Sciurus carolinensis) en de Amerikaanse voseekhoorn (Sciurus
niger), die groter en zwaarder zijn (resp. 550 –650 gram en 700-1250 gram). Volgens de
Beleidsregel kwaliteit opvang invasieve uitheemse diersoorten mogen deze invasieve
soorten niet in het wild uitgezet worden; in een opvangcentrum mogen de soorten onder
voorwaarden gehouden worden, maar voortplanting en ontsnapping dienen te worden
voorkomen.
Eekhoorns zijn snel en lenig, en daardoor veelal lastig te vangen en hanteren. Een
fijnmazig net met een zachte omranding dient veelal gebruikt te worden om de eekhoorn
op een veilige manier te vangen. Aansluitend kan de eekhoorn op een voorzichtige, maar
stevige manier worden vastgehouden.117 Eekhoorns en kunnen diepe bijt- en krabwonden
toebrengen, met een bijkomend risico op overdracht van ziekten die besmettelijk zijn
voor de mens (o.a. Francisella tularensis, Yersinia pseudotuberculosis).118,119 Om die
reden wordt het dragen van beschermende (leren) handschoenen sterk geadviseerd.
Hanteren van eekhoorns aan de staart wordt sterk afgeraden omdat dit een groot risico
met zich meedraagt op het afstropen van de huid (‘tail slip’).117
Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Voorafgaande bedwelming wordt in het algemeen aangeraden om stress te beperken en
het dier veilig te kunnen hanteren. Veelal wordt in deze gevallen gekozen voor het
gebruik van gasnarcose met isofluraan of sevofluraan, omdat dit snel en effectief is en de
diepte van de anesthesie beter te controleren is.120 Het gebruik van een inductiebox is
vaak te prefereren boven het gebruik van een mondmasker uit oogpunt van veiligheid
voor hanteerder en dier, en het beperken van stress bij het dier. 121
Als alternatief kunnen injectiemiddelen zoals midazolam, ketamine en medetomidine
worden toegediend via een onderhuidse injectie, injectie in de spier of in de
buikholte.117,120,122
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Euthanasie middels toediening van een overdosis aan euthanasiemiddel in het algemeen
de voorkeur, waarbij meestal voorafgaande bedwelming plaatsvindt om stress te
beperken en het dier veilig te kunnen hanteren. Na de bedwelming kan het
euthanasiemiddel in de bloedbaan (dijbeenader, vena femoralis) of rechtstreeks in het
117

Sainsbury AW (2003). Squirrels. In: Mullineaux E, Best D, Cooper JE, eds. BSAVA Manual of Wildlife
Casualties. BSAVA Publications, Gloucester, pp. 66–74.
118
Simpson VR (2008). Wildlife as reservoirs of zoonotic diseases in the UK. In Pract;30:486–493.
119
Blackett T (2016). Squirrels. In: Mullineaux E, Best D, Cooper JE, eds. BSAVA Manual of Wildlife Casualties.
BSAVA Publications, Gloucester, pp. 137-151.
120
Orr HE (2002). Rats and mice. In: Meredith A, Redrobe S, eds. BSAVA Manual of Exotic Pets, 4th ed. BSAVA
Publications, Gloucester, pp. 13–25.
121
Richardson C, Flecknell P (2009). Rodents: anaesthesia and analgesia. In: Keeble E, Meredith A, eds. BSAVA
Manual of Rodents and Ferrets. BSAVA Publications, Gloucester, pp. 63–71.
122
Flecknell P (1996). Anaesthesia and analgesia for rodents and rabbits. In: Laber-Laird K, Swindle MM,
Flecknell P, eds. Handbook of Rodent and Rabbit Medicine. Pergamon, Oxford, pp. 219–238.

47

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

hart worden toegediend. Ook een injectie in de buikholte is mogelijk, maar heeft vaak
langer nodig om effect te hebben en kan pijnlijk zijn (als het dier niet goed bedwelmd
is).119
Deze methoden zijn, vanwege de kanalisatiestatus van de gebruikte middelen, niet
toepasbaar in een wildopvang setting bij afwezigheid van een daartoe bevoegd persoon
zoals de dierenarts. De enige uitzondering hierop vormen de UDA en URA geregistreerde
middelen (Tabel 1), maar er is onvoldoende ervaring en wetenschappelijk bewijs
beschikbaar om hierover gefundeerde adviezen te kunnen geven.
Inhalatiemiddelen
Vergassen met 60% koolstofdioxide werd in een Italiaanse studie uitgevoerd, 123 waarbij
de methode snel en effectief werd geacht, en biedt een mogelijkheid die toepasbaar is in
de praktijk van een opvangcentrum in afwezigheid van een dierenarts (of ander bevoegd
persoon).
Fysieke methoden
Fysieke methoden zijn, vanwege de relatieve onhanteerbaarheid en grootte van deze
diersoort, in principe niet toepasbaar zonder voorafgaande bedwelming. Ook deze
methoden vormen dus geen bruikbaar alternatief voor het doden van eekhoorns.
Conclusie
Vergassen met 60% koolstofdioxide is de enige methode die door niet-dierenartsen in
een wildopvang toepasbaar wordt geacht.

123

Passantino G, Tursi M, Vercelli C, et al. (2020). Systematic pathologic findings report of Callosciurus
finlaysonii (Horsfield, 1823)(Rodentia, Sciuridae) squirrels from Maratea area (South Italy) to investigate
species-specific pathologies, reliability of CO2 euthanasia method, and possible use as environmental sentinels.
Anim;10:1771.

48

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.4
Overige knaagdieren zoals ratten en muizen
Inleiding
Net als voor konijnen geldt dat knaagdieren snel gestrest kunnen raken van hanteren.
Bovendien vangen de dieren geur- en geluidssignalen op van soortgenoten die onder
vergelijkbare omstandigheden gehouden worden, wat hun stressniveau verder kan
verhogen. Om die reden wordt aangeraden om dieren voor bedwelming of euthanasie in
een andere ruimte te plaatsen zodat overige dieren niet beïnvloed worden.2
Bij wilde knaagdieren bestaat een aanzienlijk risico op bijten ten opzichte van
knaagdieren in een gehouden situatie (mede omdat die laatste groep meer gewend is
aan oppakken en hanteren). Bovendien zijn de meeste knaagdieren erg snel en lenig,
met het risico op ontsnappen en trauma. Bij voorkeur worden de dieren daarom
opgepakt en getransporteerd via een bakje, doosje, toiletrolletje of vergelijkbaar
voorwerp.124, 125 Eventueel kan een fijnmazig netje gebruikt worden om de dieren te
vangen, terwijl handschoenen kunnen helpen om bijten te voorkomen. 120,126 Dat laatste
is ook van belang om overdracht van ziekteverwekkers te voorkomen (N.B. knaagdieren
kunnen drager zijn van zoönosen, op mens overdraagbare ziekten zoals leptospirose,
yersiniose en cryptosporidiose). Bij het hanteren van knaagdieren dient men er rekening
mee te houden dat het dier niet te stevig vastgehouden wordt omdat dit de ademhaling
kan belemmeren.127 Technieken zijn daarbij vergelijkbaar zoals beschreven voor de
laboratoriumdieren, waarbij fixatie in het nekvel de meest gebruikte methode is.128
Eventueel kan het dier kortstondig aan de staartbasis worden opgetild, maar
voorzichtigheid is hierbij noodzakelijk om beschadiging van de staart te voorkomen. 129
Vanwege hun stressgevoeligheid en het risico op bijten wordt in veel gevallen gebruik
gemaakt van bedwelmende middelen om de dieren te kalmeren of onder narcose te
brengen.121 Ook gedimd licht kan helpen om activiteit en stress te verminderen.
Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Euthanasie kan plaatsvinden via toediening van injectiemiddelen, inhalatiegassen of
fysieke methoden. Bij voorkeur wordt daarbij gekozen voor methoden die de tijd van
hanteren minimaliseren of waarvoor hanteren niet noodzakelijk is.
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Omdat het toedienen van pentobarbital in de bloedbaan vanwege de grootte en/of het
temperament van de meeste (wilde) knaagdieren niet mogelijk is, is voorafgaande
bedwelming geadviseerd. Bovendien is voorafgaande bedwelming noodzakelijk bij andere
routes of injectiemiddelen (zoals T61, kaliumchloride). Hiervoor wordt veelal gekozen
voor het toedienen van gasnarcosemiddelen zoals isofluraan en sevofluraan via een

124

Saunders R (2016). Other insectivores and rodents. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA
Publications, Gloucester, pp. 152-174.
125
Fowler ME (1995). Restraint and Handling of Wild and Domestic Animals, 2nd edn. Iowa State University
Press, Ames.
126
Gurnell J, Flowerdew JR (1994). Live Trapping Small Mammals – a Practical Guide, 3rd edn. The Mammal
Society, London.
127
Fallon MT (1996). Rats and mice. In: Laber-Laird K, et al. Handbook of Rodent and Rabbit Medicine. Elsevier
Science, Oxford, pp. 1–38.
128
Bourne D (2002). UK Wildlife: First Aid and Care. Wildlife Information Network, London (CD ROM).
129
Poole T (1999). The UFAW Handbook on the Care and Management of Laboratory Animals, 7th edn, Vol. 1.
Blackwell Scientific Publications, Oxford.

49

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

inductiebox, omdat het dier hiervoor niet gehanteerd hoeft te worden, terwijl dat voor
andere methoden (gasnarcose via een mondmasker of injectie met een narcosemiddel)
wel nodig is.130,131
Nadat het dier voldoende bedwelmd is, kan gekozen worden voor het toedienen van het
euthanasiemiddel in de bloedbaan (voorste holle ader, vena cava cranialis), in het hart,
de nier, de lever of in de buikholte.124 Die laatste route wordt veelvuldig gebruikt bij
kleine dieren vanwege het gemak van toegang tot deze route. Uitsluitend het toedienen
van een overdosis aan anesthetica zoals combinaties van een dissociativum (ketamine)
en α2-adrenergic receptor agonist (xylazine, medetomidine) of benzodiazepine
(diazepam, midazolam) zou geen voorafgaande bedwelming noodzaken.132
Vanwege de kanalisatiestatus zijn veel van deze middelen niet beschikbaar voor nietbevoegden. Uitzonderingen hierop zijn de middelen met een UDA of URA
registratiestatus, waarmee in beperkte mate ervaring opgedaan is bij knaagdieren in een
laboratoriumsetting. Het gebruik van deze middelen (azaperone, beschikbaar als Stresnil;
en dexmedetomidine, beschikbaar als Sileo) zou daarom overwogen kunnen worden om
het dier te bedwelmen. Voorafgaand overleg met een dierenarts wordt in deze gevallen
geadviseerd om juist gebruik en toepassing van de middelen te garanderen, waarbij de
persoon die het middel toedient geacht wordt bekwaamheid te hebben verworven met
het injecteren van medicijnen bij knaagdieren.
Inhalatiemiddelen
Sevofluraan en isofluraan zijn, behalve voor bedwelming, ook bruikbaar voor euthanasie
middels inhalatie. In deze gevallen wordt geadviseerd de dieren in een inductiebox te
plaatsen waarbij langdurige blootstelling of gebruik van een met narcosemiddel
doordrenkt watje geadviseerd wordt om te verzekeren dat het dier overlijdt. 133,134
Vanwege kanalisatiestatus van deze middelen, en kosten en veiligheidseisen rondom het
gebruik van narcose apparatuur zijn dergelijke methoden niet voorhanden in een
wildopvang setting.
Koolstofdioxide vormt een methode die gemakkelijker in een praktijksetting toepasbaar
is.135 Het optimale vervangingspercentage van koolstofdioxide ligt daarbij tussen de 30
en 70% van het kamervolume per minuut, waarbij lagere snelheden in het algemeen
sneller tot stress en onrust door zuurstofgebrek zullen leiden terwijl hogere snelheden de
slijmvliezen kunnen irriteren en op deze wijze kunnen resulteren in stress. 136,137

130

Fowler ME (1993). Zoo and Wild Animal Medicine: Current Therapy, 3rd ed. WB Saunders, London.
Richardson C, Flecknell P (2009). Rodents: anaesthesia and analgesia. In: Keeble E, Meredith A, eds. BSAVA
Manual of Rodents and Ferrets. BSAVA Publications, Gloucester, pp. 63–72.
132
Gaertner DJ, Hallman TM, Hankenson FC, et al. (2008). Anesthesia and analgesia for laboratory rodents. In:
Fish RE, Brown MJ, Danneman PJ, et al, eds. Anesthesia and Analgesia in Laboratory Animals. New York:
Elsevier, pp. 240-297.
133
Marquardt N, Feja M, Hunigen H, et al. (2018). Euthanasia of laboratory mice: are isoflurane and sevoflurane
real alternatives to carbon dioxide? PLoS One;13:e0203793.
134
Valentim AM, Guedes SR, Pereira AM, et al. (2016). Euthanasia using gaseous agents in laboratory rodents.
Lab Anim;50:241–253.
135
Valentine H, Williams WO, Maurer KJ. (2012). Sedation or inhalant anesthesia before euthanasia with CO2
does not reduce behavioral or physiologic signs of pain and stress in mice. J Am Assoc Lab Anim Sci;51:50–57.
136
Boivin GP, Bottomley MA, Dudley ES, et al. (2016). Physiological, behavioral, and histological responses of
male C57BL/6N mice to different CO2 chamber replacement rates. J Am Assoc Lab Anim Sci;55:451–461.
137
Hickman DL, Fitz SD, Bernabe CS, et al. (2016). Evaluation of low versus high volume per minute
displacement CO2 methods of euthanasia in the induction and duration of panic-associated behavior and
physiology. Anim;6:45.
131

50

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Gebruik van uitsluitend stikstofoxide wordt niet aanbevolen vanwege de lange tijd tot
bewustzijnsverlies,138 maar het gebruik in combinatie met andere middelen kan de tijd
tot bewustzijnsverlies verminderen.139
Fysieke methoden
Fysieke methoden zijn, vanwege hun beperkte grootte, in het algemeen toepasbaar bij
knaagdieren. Echter, omwille van hun temperament kan het lastig zijn om de dieren te
hanteren. Dit, gecombineerd met de stress die gepaard gaat met het hanteren, leiden
ertoe dat deze methoden bij voorkeur worden toegepast na voorafgaande toediening van
kalmerende of bedwelmende middelen.
De volgende fysieke methoden worden daarbij acceptabel geacht:2,113,124,140,141
Cervicale dislocatie
Deze methode wordt toepasbaar geacht bij knaagdieren met een lichaamsgewicht <200
gram zonder gebruik van aanvullende hulpmiddelen en wordt bij voorkeur opgevolgd
door een andere methode zoals onthoofding of verbloeding om overlijden van het dier te
kunnen garanderen. Bij dieren met een kortere nek en sterke nekspieren zoals hamsters
(die bovendien ook nog een erg losse huid hebben) is deze methode lastiger uitvoerbaar.
Om cervicale dislocatie te bewerkstelligen dienen de duim en wijsvinger aan beide zijde
van de nek ter plaatse van de schedelbasis geplaatst te worden, of er wordt een staafje
of potlood/pen ter plaatse van de schedelbasis geplaatst, terwijl met de andere hand snel
getrokken wordt aan de staartbasis of achterpoten waardoor de halswervels van de
schedel gescheiden worden. Bij dieren met een gewicht boven de 200 gram dient
hiervoor voorafgaande bedwelming plaats te vinden waardoor de methode bij grotere
knaagdieren voor niet-dierenartsen/niet-bevoegden niet in de praktijk uitvoerbaar is.
Onthoofding
Onthoofding is een effectieve methode om relatief snel (<30 seconden)
bewustzijnsverlies en verlies van hersenactiviteit te verkrijgen. 142,143 Voor knaagdieren in
een laboratoriumsetting zijn speciaal ontwikkelde guillotines beschikbaar die potentieel
ook inzetbaar zijn in een wildlife setting. Belangrijk is dat de guillotine schoon en
functioneel gehouden wordt, waarbij de bladen scherp moeten zijn om een snelle en
effectieve onthoofding te garanderen. Daarnaast is belangrijk dat de persoon die de
guillotine bedient getraind is in het gebruik van het apparaat.
Stomp trauma
Het toebrengen van stomp trauma leidt ertoe dat de schedel verbrijzeld wordt. Deze
methode is uitsluitend toepasbaar bij knaagdieren met een lichaamsgewicht van minder
dan 1 kilogram en wanneer uitgevoerd door een ervaren en zelfverzekerd persoon die
voldoende kracht kan uitoefenen om dit doeltreffend uit te voeren.

138

Duke T, Caulkett NA, Tataryn JM. The effect of nitrous oxide on halothane, isoflurane and sevoflurane
requirements in ventilated dogs undergoing ovariohysterectomy. Vet Anaesth Analg 2006;33:343–350.
139
Thomas AA, Flecknell PA, Golledge HD. Combining nitrous oxide with carbon dioxide decreases the time to
loss of consciousness during euthanasia in mice—refinement of animal welfare? PLoS One 2012;7:e32290.
140
Redfern, R., & Rowe, F. P. (1987). Wild rats and mice. UFAW handbook on the care and management of
laboratory animals/edited by Trevor B. Poole; editorial assistant, Ruth Robinson.
141
Marshall S, Milligan A, Yates R (1994) Experimental techniques and anaesthesia in the rat and mouse.
ANZCCART Facts sheet. ANZCCART News 7 (1).
142
Cartner SC, Barlow SC, Ness TJ. Loss of cortical function in mice after decapitation, cervical dislocation,
potassium chloride injection, and CO2 inhalation. Comp Med 2007;57:570–573.
143
Mikeska JA, Klemm WR. EEG evaluation of humaneness of asphyxia and decapitation euthanasia of the
laboratory rat. Lab Anim Sci 1975;25:175–179.

51

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Thoracale compressie
Het uitoefenen van druk op de borstkas, ook wel thoracale compressie, waardoor de
ademhaling belemmerd wordt, is uitsluitend toegestaan bij kleine tot middelgrote
knaagdieren wanneer het dier buiten bewustzijn is, of als aanvullende methode om te
verzekeren dat het dier dood is.
Verbloeding
Deze methode is – net als thoracale compressie – uitsluitend toegestaan als het dier
buiten bewustzijn is en als aanvullende methode om ervan verzekerd te zijn dat het dier
overleden is.
Conclusie
Koolstofdioxide is een methode die acceptabel geacht wordt wanneer toegepast door
niet-dierenartsen in een wildopvang.
Van de fysieke methode zijn de volgende, onder voorwaarde, acceptabel wanneer
toegepast door niet-dierenartsen in een wildopvang:
Cervicale dislocatie wordt toepasbaar geacht bij dieren met een lichaamsgewicht onder
de 200 gram zonder gebruik van aanvullende hulpmiddelen en wordt bij voorkeur
opgevolgd door een andere methode zoals onthoofding of verbloeding om overlijden van
het dier te kunnen garanderen.
Bij dieren met een gewicht boven de 200 gram dient hiervoor voorafgaande bedwelming
plaats te vinden waardoor de methode bij grotere knaagdieren voor nietdierenartsen/niet-bevoegden niet in de praktijk uitvoerbaar is.
Onthoofding is een toepasbare methode. Belangrijk is dat de te gebruiken guillotine
schoon en functioneel gehouden wordt, waarbij de bladen scherp moeten zijn om een
snelle en effectieve onthoofding te garanderen. Daarnaast is belangrijk dat de persoon
die de guillotine bedient getraind is in het gebruik van het apparaat.
Stomp trauma is uitsluitend toepasbaar bij knaagdieren met een lichaamsgewicht van
minder dan 1 kilogram, wanneer uitgevoerd door een ervaren en zelfverzekerd persoon
die voldoende kracht kan uitoefenen om dit doeltreffend uit te voeren
Thoracale compressie is uitsluitend toegestaan bij kleine tot middelgrote knaagdieren
wanneer een dier buiten bewustzijn is of als aanvullende methode om te verzekeren dat
het dier dood is.
Verbloeden is uitsluitend toegestaan als het dier buiten bewustzijn is en als aanvullende
methode om ervan verzekerd te zijn dat het dier overleden is.

52

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.5
Marterachtigen (dassen, wezels, otters, marters)
Inleiding
De marterachtigen (Mustelidae) vormen een familie uit de orde
der roofdieren (Carnivora). Onderstaande tabel toont welke soorten er tot de familie
behoren, inclusief gemiddelde lichaamsgewichten per geslacht:
Soort
Wezel (Mustela nivalis)
Hermelijn (Mustela erminea)
Nerts (Mustela lutreola)
Bunzing (Mustela putorius)
Marter (Martes martes)
Otter (Lutra lutra)
Das (Meles meles)

Gewicht vrouwelijke dieren
50-100 gram
180-300 gram
450-800 gram
500-1125 gram
1100-1450 gram
5-7 kilogram
6,5-13,9 kilogram

Gewicht mannelijke dieren
80-200 gram
250-475 gram
850-1800 gram
800-1900 gram
1500-1850 gram
7,5-10 kilogram
9,1-16,7 kilogram

Marterachtigen dienen altijd met de nodige voorzichtigheid gehanteerd te worden. Veel
van deze soorten zullen bijten en vasthouden, dan wel herhaaldelijk bijten. Alle soorten
hebben een krachtige beet die tot zeer ernstige verwondingen kan leiden, met name in
het geval van een beet van de grotere marterachtigen. Kleinere marterachtigen kunnen
gefixeerd worden door ze in het nekvel te grijpen (N.B. Deze dieren mogen niet aan de
staart opgetild worden omwille van het risico op trauma). 144 Grotere soorten kunnen ook
in het nekvel gefixeerd worden (vergelijkbaar met honden), hoewel dit bij otters vaak
lastig is door de sterk ontwikkelde nekspieren en gebrek aan losmazige huid op deze
plek. Daarnaast is deze laatste soort ook erg gevoelig voor oververhitting ten gevolge
van stress.145
Bij otters, dassen en andere grote marterachtigen kan gebruik gemaakt worden van
vangstokken zoals die voor honden worden gebruikt (N.B. Bij otters dient toepassing
voorzichtig te gebeuren om trauma aan de poten te voorkomen).144 In alle gevallen
dienen leren handschoenen gedragen te worden ter bescherming; bij grotere soorten
zullen alleen RVS maliënkolder handschoenen effectief zijn, en deze dienen ook
uitsluitend gehanteerd te worden door ervaren personeel. 144,146,147 Netten of dwangkooien
kunnen gebruikt worden om de dieren te vangen of injecteren, terwijl bij grotere soorten
zoals de das en otter gebruik gemaakt kan worden van planken (‘pig boards’) om de
dieren naar een specifieke plek of kooi te begeleiden.146,147
Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Omdat de kleinere dieren zeer flexibel, lenig en snel zijn, en grotere soorten veelal te
gevaarlijk zijn om te benaderen, is euthanasie zonder voorafgaande bedwelming niet
goed mogelijk. Dit betekent dat in alle gevallen een dierenarts of anderszins bevoegd
persoon zal moeten worden ingeroepen om het dier op een adequate manier te
144

Bourne D (2016). Other mustelids. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Publications, Gloucester,
pp. 242-252.
145
Spelman LH (1999). Otter anaesthesia. In: Fowler ME, Miller RE, eds. Zoo and Wild Animal Medicine, Current
Therapy 4th ed. WB Saunders, Philadelphia.
146
Mullineaux E (2016). Badgers. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Publications, Gloucester, pp.
210-227.
147
Simpson V, Couper D (2016). Otters. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Publications,
Gloucester, pp. 228-241.

53

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

bedwelmen. Om marterachtigen te bedwelmen zijn zowel injectiemiddelen (bv. ketamine,
medetomidine, acepromazine, midazolam/diazepam) als gasnarcose (isofluraan,
sevofluraan) bruikbaar, waarbij veelal gekozen wordt voor een combinatie van
beide.144,145,146,148,149 Bij otters wordt het gebruik van ketamine als enige narcosemiddel
afgeraden vanwege het risico op oververhitting. 150 Bovendien dient bij aquatische of
semi-aquatische soorten (zoals de otter en nerts) ook rekening gehouden te worden met
het optreden van een ademdepressie tijdens het inleiden van de narcose als gevolg van
een “duikreflex”.145,151 Hierdoor is het extra belangrijk is de betrokken dierenarts kennis
en ervaring heeft van en met dergelijke diersoorten.
Injecteerbare euthanasiemiddelen
Na adequate bedwelming kan het dier op een snelle en effectieve methode gedood
worden middels een overdosis aan euthanasiemiddelen. Deze kunnen rechtstreeks in de
bloedbaan worden toegediend, waarvoor de pootader (vena cephalica, vena saphena) of
halsader (vena jugularis) gebruikt kunnen worden. Alternatieve opties omvatten een
directe toediening van het euthanasiemiddel in het hart, in de lever of in de buikholte
(N.B. het hart ligt bij veel van deze marterachtigen verder naar achteren in vergelijking
met andere soorten). Hierbij dient het dier volledig onder narcose te zijn om ongerief te
beperken aangezien deze methoden pijnlijk en oncomfortabel kunnen zijn. 144,145,146,152,153
Inhalatiemiddelen
Anesthesie middels koolstofmonoxide is onderzocht als dodingsmethode bij fretten en
nertsen.154,155 Uit deze onderzoeken is naar voren gekomen dat bij CO2 concentraties
>50% veelal binnen 50-90 seconden bewustzijnsverlies optreedt, hoewel het verdwijnen
van brain auditory evoked responses (BAER – hersenactiviteit in reactie op klikgeluidjes),
optreden van adem- en hartstilstand respectievelijk 4 tot 6,5 minuut, 2,5 tot 8,5 minuut
en 3,5 tot 5 minuten in beslag kan nemen.154,155 Een studie toonde zelfs aan dat nertsen
langer dan 15 minuten kunnen overleven bij een gasmengsel van 70% CO2 en 30%
lucht,156 wat zeer waarschijnlijk komt doordat deze diersoort een holbewoner is en
mechanismen heeft ontwikkeld om te kunnen omgaan met blootstelling aan hogere
concentraties CO2. Om deze reden verdienen andere methoden de voorkeur en wordt
vergassing als methode uitsluitend aangeraden wanneer geen andere mogelijkheden
voorhanden zijn.

148

Kuiken T (1988). Anaesthesia in the European otter. Vet Rec;123:59.
Fernandez-Moran J, Perez E, Sanmartin M, et al. (2001). Reversible immobilization of European otters with a
combination of ketamine and medetomidine. J Wildl Dis;37:561–565.
150
Reuther C,Brandes B (1984). Occurrence of hyperthermia during immobilization of European otter (Lutra
lutra) with ketamine hydrochloride. D Tierarztl Wochenschr;91:66–68.
151
Kollias GV, Abou-Madi N (2007). Procyonids and mustelids. In: West G, Heard D, Caulkett N, eds. Zoo Animal
and Wildlife Immobilization and Anaesthesia. Blackwell Publishing, Oxford.
152
Association of Zoos and Aquariums (AZA) Small Carnivore Taxon Advisory Group (TAG) (2010). Mustelid
(Mustelidae) Care Manual. Association of Zoos and Aquariums, Silver Spring, Maryland.
153
Sikarskie JG, Hollamby SR (2006). Carnivores. In: Guidelines for Euthanasia of Nondomestic Animals.
American Association of Zoo Veterinarians, Yulee, pp. 78–81.
154
Fitzhugh DC, Parmer A, Shelton LJ, Sheets JT (2008). A comparative analysis of carbon dioxide displacement
rates for euthanasia of the ferret. Lab Anim;37:81-86.
155
Korhonen HT, Cizinauskas S, Jesernics J (2012). Electrophysiological study on CO and CO2 euthanasia in mink
(Mustela vison). Ann Anim Sci;12:597-608.
156
Hansen NE, Creutzberg A, Simonsen HB (1991). Euthanasia of mink (Mustela vison) by means of carbon
dioxide (CO2), carbon monoxide (CO) and nitrogen (N2). Br Vet J;147:140–146.
149

54

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Fysieke methoden
Wanneer het dier buiten bewustzijn is kan gekozen worden voor een fysieke methode
waarbij het dier middels een geweerschot of klap op het hoofd (al dan niet in combinatie
met verbloeden) kan worden gedood.157
Conclusie
Omdat de kleinere dieren zeer flexibel, lenig en snel zijn, en grotere soorten veelal te
gevaarlijk zijn om te benaderen, is euthanasie via fysieke methoden zonder
voorafgaande bedwelming niet goed mogelijk. Euthanasie middels vergassing is
uitvoerbaar, maar vanwege de relatieve bestendigheid tegen hogere CO2 concentraties,
en daarmee langere duur tot bewustzijnsverlies en sterfte wordt de voorkeur gegeven
aan andere dodingsmethoden. Dit betekent dat in de meeste gevallen geadviseerd wordt
om een dierenarts of anderszins bevoegd persoon in te roepen om het dier op een
adequate manier te bedwelmen en euthanaseren, en dat uitsluitend geadviseerd wordt
om over te gaan tot euthanasie middels CO2 vergassing als hiertoe geen mogelijkheid
bestaat.

157

HSA/UFAW (1993). Humane Killing of Animals. Humane Slaughter Association and Universities Federation
for Animal Welfare, Wheathampstead.

55

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 5.6
Vleermuizen
Inleiding
In Nederland komen 18 vleermuissoorten voor, waaronder de gewone dwergvleermuis,
gewone grootoorvleermuis, rosse vleermuis en de laatvlieger. Hun beperkte grootte (in
Nederland voorkomende soorten bereiken een maximumgewicht van minder dan 50
gram) maakt de dieren kwetsbaar voor hanteren en trauma. De dieren moeten dus zeer
voorzichtig gehanteerd worden waarbij overmatige druk ter plaatse van de borstkas moet
worden voorkomen. Het vastpakken aan de vleugels of ter plaatse van het nekvel kan
leiden tot trauma en stress, en moet worden vermeden.158
Het risico op het oplopen van verwondingen door de hanteerder is verwaarloosbaar.
Vleermuizen zijn echter wel bekend als drager van het hondsdolheidsvirus (rabiës), wat
in potentie een dodelijke ziekte is voor de mens.159,160 Om die reden wordt het hanteren
van deze dieren door ongetraind personeel sterk afgeraden en dienen de dieren te allen
tijde gehanteerd te worden met (tuin)handschoenen (met rubber handpalm ter
bescherming tegen bijten en krabben). In het onfortuinlijke geval dat iemand toch
gebeten of gekrabd wordt door een vleermuis dient de wond direct gespoeld en
schoongemaakt te worden met desinfectans, en contact opgenomen te worden met een
huisarts of GGD voor verdere behandeling.
Euthanasie- en bedwelmingsmethoden
Voor euthanasie van een vleermuis zijn diverse chemische en fysieke methoden
beschikbaar.
Injecteerbare euthanasiemiddelen en inhalatiemiddelen
Chemische methoden omvatten het toedienen van een overdosis met euthanasiemiddel
zoals pentobarbital, dat in de buikholte wordt ingespoten na voorafgaande bedwelming
met een narcosemiddel. Veelal wordt hierbij gekozen voor gasnarcose die via een
inductiebox wordt toegediend, maar ook injecties met middelen zoals ketamine zijn een
optie (hoewel de veiligheidsmarge bij deze middelen vaak kleiner is).159,160,161 Het is
daarnaast mogelijk om het dier te doden middels een overdosis met narcosegassen
(isofluraan, sevofluraan).159,160
Vanwege de kanalisatiestatus van deze middelen (UDD) kunnen deze methoden niet
worden toegepast door niet-bevoegden in wildopvangcentra. Een overdosis met CO2 is
echter wel toepasbaar in deze situatie.161 Voor het vergassen worden CO2 concentraties
van 70% of hoger aangeraden.162 Omdat insect-etende vleermuizen mogelijk beter
bestand zouden zijn tegen CO2 vergassing wordt opvolging met een andere
dodingsmethode aangeraden om te verzekeren dat de dood ingetreden is.163

158

Mullineaux L, Brash M (2009). How to…handle bats. J Small Anim Pract;50:8–11.
Couper D (2016). Bats. In: BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA Publications, Gloucester, pp. 175191.
160
Bexton S, Couper D (2010). Handling and veterinary care of British bats. In Pract;32:254-262.
161
Reilly JS (Ed.) (2001). Euthanasia of animals used for scientific purposes. Available at:
https://dpipwe.tas.gov.au/Documents/ANZCCART-Guidelines-for-Euthanasia-of-Animals.pdf
162
Michigan Rabies Working Group (RWG) (2014). Humane Euthanasia of Bats. Available at:
https://www.michigan.gov/documents/emergingdiseases/Humane_Euthanasia_of_Bats-Final_244979_7.pdf
163
American Association of Zoo Veterinarians (2006). Guidelines for Euthanasia of Nondomestic Animals.
159

56

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Fysieke methoden
Vanwege de beperkte grootte van vleermuizen zijn fysieke methoden in het algemeen
goed bruikbaar en toepasbaar. Toelaatbare en geaccepteerde methoden omvatten
cervicale dislocatie, breken van de nek en compressie. 164,165 Het breken van de nek vindt
plaats door plaatsing van een pen/potlood over de nekwervels terwijl het dier tegen een
harde, vlakke ondergrond aangehouden wordt waarbij druk wordt uitgeoefend op het
potlood/de pen. Ook het toedienen van een harde, krachtige klap op de schedel is bij
deze kleinere diersoorten afdoende om het dier snel en effectief te doden. Het is wel
belangrijk dat degene die de procedure uitvoert voldoende getraind en vertrouwd is met
het uitvoeren van de handeling.
Conclusie
Een overdosis met CO2 is een geaccepteerde methode om vleermuizen te doden door
niet-dierenartsen in een wildopvanglocatie. Daarnaast zijn cervicale dislocatie, breken
van de nek en thoracale compressie acceptabel. Voorafgaande bedwelming is vereist
wanneer voor thoracale compressie gekozen wordt. Het is wel belangrijk dat degene die
de procedure uitvoert voldoende getraind en vertrouwd is met het uitvoeren van de
handeling.

164

Routh A (2003). Bats. In: MullineauxE, Best RT, Cooper J, eds. BSAVA Manual of Wildlife Casualties. BSAVA
Publications, Gloucester, pp. 95–108.
165
Racey PA (1999). Handling, releasing and keeping bats. In: Mitchell-Jones AJ, McLeish AP, eds. Bat Workers’
Manual. Joint Nature Conservancy Committee, Peterborough, pp. 51–56.

57

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Hoofdstuk 6
Conclusies en aanbevelingen
Euthanasiemethoden die bruikbaar en beschikbaar zijn voor het doden van dieren door
niet-dierenartsen werkzaam bij een wildopvanglocatie, zijn beperkt tot vergassing met
CO2 en fysieke methoden. Overige methoden kennen restricties vanwege
veiligheidsrisico’s en wettelijke bepalingen zoals kanalisatiestatus van diverse middelen.
Ongeacht de gekozen methode is kennis en kunde een vereiste om euthanasie goed te
laten verlopen. Het verdient dus aanbeveling om medewerkers van een opvangcentrum
een training aan te bieden/te laten volgen alvorens bevoegdheid te geven c.q. specifieke
medewerkers aan te wijzen die up to date zijn met kennis en vaardigheden.
Het voorafgaand bedwelmen van een dier, wat in veel gevallen kan bijdragen aan het
verminderen van stress voor het dier, het verhogen van de veiligheid voor mens en dier,
en het vergroten van effectiviteit van de dodingsmethode, is vanwege de UDD status van
de meeste bedwelmingsmiddelen niet toegestaan door een niet-dierenarts. Uitzondering
hierop zijn een beperkt aantal kalmeringsmiddelen die een UDA of URA status hebben.
De ervaring die is opgedaan bij wilde diersoorten met deze middelen en bijbehorende
toedieningsroutes is echter beperkt, waardoor het geven van concrete adviezen op dit
moment niet of nauwelijks mogelijk is, enkele specifieke uitzonderingen daargelaten.
Verder wetenschappelijk onderzoek naar het gebruik van dergelijke middelen zou om die
reden wenselijk zijn om beter onderbouwde adviezen te kunnen geven. Daarnaast geldt
dat door de medewerker adequate kennis en vaardigheden verworven moeten worden
teneinde het middel op een juiste en veilige wijze toe te passen. Ook humane
kalmeringsgeneesmiddelen, zoals geregistreerd voor toepassing bij kinderen, zouden een
mogelijke uitweg kunnen bieden voor bedwelming van dieren, temeer omdat met
dergelijke middelen (met name midazolam) meer ervaring en wetenschappelijk bewijs
aanwezig is voor het gebruik bij vogels en kleine zoogdieren. Echter, dergelijke middelen
zijn momenteel niet op de markt beschikbaar, en dragen een zeker risico op misbruik
met zich mee. In de hypothetische situatie dat deze middelen wel op de markt zouden
zijn of komen, zou toepassing daarom uitsluitend in specifieke gevallen en in nauwgezet
overleg en met adequate controle van de dierenarts acceptabel zijn.
Een andere oplossingsrichting zou mogelijk gelegen zijn in het toepassen van een
verlengde arm constructie via de dierenarts, bv door het in dienst nemen van een
paraveterinair of anderszins bevoegd persoon (bv. artikel 13f), die bevoegdheden heeft
om – al dan niet op aanwijzen en controle van de dierenarts – bedwelmings- en
euthanasiemiddelen toe te dienen. De huidige wetgeving beperkt de bevoegdheden van
de paraveterinair tot het toepassen van bedwelmingsmiddelen in directe aanwezigheid
van de dierenarts, waardoor deze situatie geen werkbaar alternatief biedt. Een
biotechnicus of proefdierverzorger heeft dergelijke bevoegdheden wel nadat deze een
bepaalde mate van deskundigheid en bekwaamheid heeft verworven (zie Wet op de
dierproeven/Dierproevenbesluit 2014). Aanvullend zou overwogen kunnen worden of een
selecte groep vaste medewerkers een training vergelijkbaar met
biotechnici/proefdierverzorgers zouden kunnen doorlopen waardoor deze specifieke
medewerkers, na vaststellen van bekwaamheid, bevoegdheid zouden kunnen verkrijgen
om wettelijk met dergelijke middelen te mogen werken omdat voorafgaande bedwelming
in veel gevallen wel het meest wenselijk is. Hiervoor zullen echter wettelijke
aanpassingen en ontwikkeling van cursussen op maat nodig zijn.

58

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Bijlagen
Appendix 1
Artikel 2.10 doden van dieren, Wet dieren
Artikel 2.10. Doden van dieren
1. Het is verboden om dieren behorend tot bij algemene maatregel van bestuur
aangewezen diersoorten of diercategorieën te doden, behoudens in gevallen waarin
een dier wordt gedood voor de bedrijfsmatige productie van dierlijke producten of in
bij of krachtens algemene maatregel van bestuur aangewezen gevallen.
2. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur worden regels gesteld voor de
uitvoering van bindende onderdelen van EU-rechtshandelingen over het doden, het
bedwelmen, het fixeren, het onderbrengen en het verplaatsen van dieren.
3. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen voor het onderwerp,
bedoeld in het tweede lid, regels worden gesteld voor bij deze maatregel aan te
wijzen diersoorten of diercategorieën die betrekking hebben op onder meer:
a. een verbod op het doden van bepaalde dieren;
b. de wijze waarop dieren worden gedood;
c. situaties waarin het is toegestaan dieren te doden;
d. voorwaarden waaronder het is toegestaan dieren te doden;
e. de personen die dieren doden, of die daarbij betrokken zijn;
f. de plaats waar dieren worden gedood;
g. het vervoeren, het aanvoeren en het afvoeren van dieren naar de plaats waar
wordt gedood;
h. het verplaatsen van dieren in de ruimten waar dieren worden gedood;
i. het onderbrengen van dieren in de ruimten waar dieren worden gedood;
j. het fixeren van dieren;
k. het bedwelmen van dieren;
l. de inrichting, uitvoering en vormgeving van ruimten waar dieren worden
gedood, waaronder de aanwezige voorzieningen;
m. de gegevens over de te doden dieren die voorafgaand aan het doden worden
overgelegd;
n. de gezondheidsstatus van de te doden dieren;
o. de onderzoeken aan en met betrekking tot de dieren;
p. de keuring van dieren;
q. de personen die dieren keuren, of die daarbij betrokken zijn;
r. hygiëne, het voorkomen van de verspreiding van dierziekten, zoönosen en
ziekteverschijnselen, en het weren van ziekteverwekkers, en
s. de instrumenten, installaties en verdere voorzieningen voor het fixeren,
bedwelmen of doden van dieren.
4. Het is toegestaan om dieren zonder voorafgaande bedwelming te doden volgens de
israëlitische of de islamitische ritus. Bij algemene maatregel van bestuur worden in
het belang van de bescherming van de dieren nadere regels gesteld over het doden
volgens de israëlitische of de islamitische ritus.
5. De regels, bedoeld in het vierde lid, kunnen betrekking hebben op onder meer:
a. de wijze waarop dieren worden gedood;
b. de personen die het doden van dieren uitvoeren;

59

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

c. de inrichting, uitvoering en vormgeving van ruimten waar dieren worden
gedood, waaronder de aanwezige voorzieningen, en
d. de aanwezigheid van een op grond van artikel 8.1 aangewezen ambtenaar,
tevens zijnde een dierenarts, en de door die ambtenaar te geven
aanwijzingen.

60

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Appendix 2
Artikelen 1.9 tot en met 1.14 Besluit houders van dieren
Artikel 1.9 Toepassingsbereik
Als diercategorieën als bedoeld in artikel 2.10, eerste lid, van de wet worden aangewezen
ganzen, honden en katten.
Artikel 1.10 Gevallen waarin dieren gedood mogen worden
Als gevallen als bedoeld in artikel 2.10, eerste lid, van de wet worden aangewezen
gevallen waarin:
A. een dier wordt gedood ter beëindiging of voorkoming van onmiddellijk gevaar
voor mens of dier;
B. een dierenarts heeft vastgesteld dat doden in het belang van het dier is;
C. dat doden bij of krachtens enig wettelijk voorschrift of ingevolge een EUverordening is voorgeschreven;
D. een dier wordt gedood ter beëindiging van ondraaglijk lijden van het dier;
E. een dier wordt gedood vanwege niet te corrigeren gevaarlijke gedragskenmerken.
Artikel 1.11. Reikwijdte
De artikelen 1.12 tot en met 1.14 zijn van toepassing op zoogdieren, reptielen, amfibieën
en vogels.
Artikel 1.12. Besparen vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden
Bij het doden van dieren en daarmee verband houdende activiteiten wordt de dieren elke
vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden bespaard.
Artikel 1.13. Methoden
1. Een dier wordt gedood door middel van een methode die waarborgt dat de dood
onmiddellijk of na bedwelming, maar vóórdat de bewusteloosheid is geweken,
intreedt.
2. In afwijking van het eerste lid behoeft een dier niet te worden bedwelmd indien een
dier moet worden gedood:
a. ter beëindiging of voorkoming van onmiddellijk gevaar voor mens of dier of
b. ter beëindiging van ondraaglijk lijden van het dier.
3. Bij ministeriële regeling kunnen voor de daarin te onderscheiden diersoorten of
categorieën dieren nadere regels worden gesteld ten aanzien van de methode,
bedoeld in het eerste lid.

61

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Artikel 1.14. Kennis
1. Het doden van dieren en daarmee verband houdende activiteiten worden uitgevoerd
door personen die aantoonbaar de nodige kennis en vaardigheden bezitten om de
taken humaan en doeltreffend uit te voeren.
2. Bij ministeriële regeling kunnen voor de daarin te onderscheiden diersoorten of
categorieën dieren nadere regels worden gesteld ten aanzien van de in het eerste lid
bedoelde kennis en vaardigheden.

62

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Appendix 3
Artikel 2.21 Wet dieren, artikel 5.7 tot en met 5.10
Besluit diergeneesmiddelen en artikel 2.13 tot en met
2.18 Regeling diergeneesmiddelen
Artikel 2.21 Wet Dieren
Artikel 2.21 Kanalisatie
Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt geregeld dat daarbij aangewezen
diergeneesmiddelen, diervoeders met medicinale werking, voormengsels voor
diervoeders met medicinale werking of halffabricaten daarvan uitsluitend worden
afgeleverd aan, onderscheidenlijk in voorraad of voorhanden worden gehouden door
daarbij aangewezen personen, onder de daarbij gestelde voorwaarden.
Een aanwijzing als bedoeld in het eerste lid vindt uitsluitend plaats ingeval een EUrechtshandeling daartoe verplicht, of ingeval de diergeneesmiddelen of diervoeders met
medicinale werking, voormengsels of halffabricaten zonder tussenkomst van een
dierenarts een gevaar voor de gezondheid van mens of dier of voor het milieu kunnen
opleveren.
Artikel 5.7 tot en met 5.10 Besluit diergeneesmiddelen
Artikel 5.7. Afleveren aan een andere vergunninghouder
1. Een houder van een vergunning voor groothandel levert een diergeneesmiddel
slechts af aan:
a. een houder van een vergunning voor vervaardiging;
b. een houder van een vergunning voor invoer;
c. een houder van een vergunning voor groothandel, of
d. een houder van een vergunning voor kleinhandel.
2. Een houder van een vergunning voor kleinhandel kan, onverminderd artikel 5.8,
een diergeneesmiddel retourneren naar een houder van een vergunning als
bedoeld in het eerste lid, onderdelen a tot en met c, of in kleine hoeveelheden
afleveren aan een andere houder van een vergunning voor kleinhandel met
toepassing van regels die bij ministeriële regeling worden gesteld voor de af te
leveren hoeveelheden en soorten diergeneesmiddelen.
3. Indien Onze Minister voornemens is een voordracht te doen tot vaststelling,
wijziging, of intrekking van een algemene maatregel van bestuur als bedoeld
in artikel 2.21, vierde of vijfde lid, van de wet inzake algemeen verbindend
verklaring kan hij, indien een onmiddellijke voorziening vereist is, regelen stellen
overeenkomstig de voorgenomen maatregelen.
4. Een regeling als bedoeld in het derde lid blijft, behoudens eerdere intrekking, van
kracht totdat de in dat lid bedoelde algemene maatregel van bestuur in werking
treedt, doch uiterlijk tot twaalf maanden na het in werking treden van de regeling.

63

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Artikel 5.8. Afleveren aan houders van dieren
Bij ministeriële regeling wordt geregeld:
1. in welke gevallen een diergeneesmiddel uitsluitend wordt afgeleverd na te zijn
voorgeschreven;
2. welke informatie een dierenarts of een andere persoon als bedoeld in artikel 4.1,
eerste lid, van de wet op een recept vermeldt en op welke wijze het recept kan
worden verstrekt;
3. in welke gevallen bezit, controle of toepassing van een diergeneesmiddel wordt
beperkt tot dierenartsen of andere personen als bedoeld in artikel 4.1, eerste lid,
van de wet, en
4. welke andere voorzieningen nodig zijn om te waarborgen dat de hoeveelheid die
wordt voorgeschreven, afgeleverd of bereid, beperkt blijft tot hetgeen
noodzakelijk is voor de beoogde behandeling of therapie.
Artikel 5.9. Aanprijzing
1. Het verbod op het aanprijzen van diergeneesmiddelen, bedoeld in artikel 2.19,
eerste lid, van de wet zonder vergunning is niet van toepassing op
diergeneesmiddelen waarvoor een vergunning als bedoeld in artikel 2.1, eerste
lid, is verstrekt, indien:
a. diergeneesmiddelen worden aangeprezen, die:
i. niet uitsluitend op recept verkrijgbaar zijn krachtens artikel 5.8,
eerste lid, onderdeel a, en
ii. geen psychotrope of verdovende substanties bevatten, zoals die
welke onder de verdragen van de Verenigde Naties van 1961 en
1971 vallen, of
2. de aanprijzing, gezien de inhoud en de wijze waarop zij wordt geuit, kennelijk niet
voor het publiek is bestemd.
Artikel 5.10. Vrijstelling en ontheffing
Bij een krachtens hoofdstuk 3, paragraaf 6, verleende vrijstelling of ontheffing kan
tevens worden voorzien in een vrijstelling of ontheffing van krachtens dit hoofdstuk
geldende bepalingen, met uitzondering van artikel 5.9.
Artikel 2.13 tot en met 2.18 Regeling diergeneesmiddelen
Artikel 2.13. Aanwijzing als diergeneesmiddel dat wordt verstrekt na te zijn
voorgeschreven
1. De minister verbindt aan de vergunning voor het in de handel brengen van een
diergeneesmiddel het voorschrift dat het diergeneesmiddel uitsluitend wordt
afgeleverd na te zijn voorgeschreven als bedoeld in artikel 5.8, aanhef en onder a,
van het besluit, indien:
a. voor het diergeneesmiddel een leverings- of gebruiksbeperking geldt,
waaronder:

64

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

i. beperkingen die voortvloeien uit de ten uitvoerlegging van de van
toepassing zijnde verdragen van de Verenigde Naties tegen
sluikhandel in verdovende middelen en psychotrope stoffen,
ii. beperkingen die voortvloeien uit een EU-rechtshandeling op het
gebied van diergezondheid, dierenwelzijn, volksgezondheid of het
milieu,
b. het diergeneesmiddel bestemd is om te worden toegepast bij dieren die
voor de productie van levensmiddelen zijn bestemd en ten minste één van
de criteria, bedoeld in artikel 2, onderdelen a tot en met h, van Richtlijn
2006/130/EG niet van toepassing is,
c. voor het diergeneesmiddel een bijzondere voorzorgsmaatregel geldt ten
einde elk onnodig risico te vermijden voor:
i. de diersoort die de doelgroep vormt,
ii. degene die de diergeneesmiddelen toepast,
iii. het milieu,
d. het diergeneesmiddel bestemd is voor een behandeling of een pathologisch
proces waarvoor een nauwkeurige voorafgaande diagnose vereist is, of
waarvan de toepassing van het diergeneesmiddel de diagnose of de
therapie nadien kan bemoeilijken of beïnvloeden,
e. het noodzakelijk is dat de voor te schrijven hoeveelheid diergeneesmiddel
beperkt blijft tot de beoogde behandeling of therapie, onder meer indien:
i. er vóór de keuze van het toe te passen diergeneesmiddel een
noodzaak is tot diagnosestelling, waaronder het gebruik van tests
en andere diagnostische hulpmiddelen of instrumenten,
ii. toepassing van het diergeneesmiddel een risico met zich brengt
voor het dier, degene die het diergeneesmiddel toepast, het milieu
of de volksgezondheid, of
f.

het diergeneesmiddel een farmacologisch werkzame stof bevat die nog
geen vijf jaar in de Europese Economische Ruimte in een diergeneesmiddel
in de handel is.

Artikel 2.14. Advies van de Commissie registratie diergeneesmiddelen
De minister kan aan de vergunning voor het in de handel brengen van een
diergeneesmiddel het voorschrift verbinden dat het diergeneesmiddel uitsluitend wordt
afgeleverd na te zijn voorgeschreven als bedoeld in artikel 5.8, aanhef en onder a, van
het besluit, indien de Commissie registratie diergeneesmiddelen dit adviseert, omdat een
diergeneesmiddel een risico met zich brengt voor het dier, degene die het
diergeneesmiddel toepast, de volksgezondheid of het milieu.
Artikel 2.15. Afleveren door een houder van een vergunning voor kleinhandel
De minister verbindt aan een vergunning voor het in de handel brengen het voorschrift
dat een diergeneesmiddel als bedoeld in de artikelen 2.13 en 2.14 door iedere houder
van een vergunning voor kleinhandel kan worden afgeleverd, indien aan de vergunning

65

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

het voorschrift, bedoeld in artikel 2.13, aanhef, is verbonden in verband met een risico
voor de volksgezondheid, diergezondheid, dierenwelzijn of het milieu dat naar het
oordeel van de minister beperkt is.
Artikel 2.16. Uitsluitend aflevering door de dierenarts of op recept van de dierenarts door
een apotheker
De minister verbindt aan een vergunning voor het in de handel brengen het voorschrift
dat een diergeneesmiddel als bedoeld in artikelen 2.13 en 2.14 uitsluitend door een
dierenarts of op recept van de dierenarts door een apotheker kan worden afgeleverd,
indien aan de vergunning het voorschrift, bedoeld in artikel 2.13, aanhef, is verbonden in
verband met een risico voor de volksgezondheid, diergezondheid, dierenwelzijn of het
milieu dat naar het oordeel van de minister niet tot de conclusie leidt dat toepassing door
de dierenarts noodzakelijk wordt geacht.
Artikel 2.17. Uitsluitend aflevering en toepassing door de dierenarts
De minister verbindt aan een vergunning voor het in de handel brengen het voorschrift
dat een diergeneesmiddel als bedoeld in artikelen 2.13 en 2.14 uitsluitend kan worden
afgeleverd door toepassing door de dierenarts, indien de artikelen 2.15 en 2.16 niet van
toepassing zijn.
Artikel 2.18. Andere personen dan de dierenarts die gekwalificeerd zijn
1. De minister kan aan een vergunning voor het in de handel brengen het voorschrift
verbinden dat:
a. een andere persoon dan een dierenarts eveneens gekwalificeerd is om het
diergeneesmiddel, bedoeld in artikel 2.13, aanhef, in afwijking van
de artikelen 2.15 tot en met 2.17 toe te passen of af te leveren, indien die
toepassing of het afleveren nodig is voor de beroepsuitoefening van een
dergelijke persoon onder de bij die vergunning te stellen voorschriften of
b. een houder van een dier gekwalificeerd kan zijn om het diergeneesmiddel,
bedoeld in artikel 2.17, toe te passen bij een in het voorschrift te bepalen
behandeling onder verantwoordelijkheid van de dierenarts.
2. afwijking van krachtens deze paragraaf aan een vergunning verbonden
voorschriften worden in bijlage 1 bij deze regeling toepassingen van werkzame
stoffen aangewezen die als diergeneesmiddel bij een diersoort door:
a. andere personen dan de dierenarts toegepast kunnen worden indien deze
persoon naar het oordeel van de minister onder nader te stellen
voorschriften voor die toepassing van een diergeneesmiddel voldoende
gekwalificeerd is of
b. houders van dieren onder verantwoordelijkheid van een dierenarts kunnen
worden toegepast, indien houders van dieren naar het oordeel van de
minister onder nader te stellen voorschriften voor die toepassing van een
diergeneesmiddel voldoende gekwalificeerd zijn.
3. Onverminderd artikel 3:42, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht deelt
de minister een besluit met betrekking tot bijlage 1 mee op een website.

66

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

Appendix 4
Artikel 3.1, 3.2, 3.6, 5.1, 5.2, 7.4 en 7.5 Besluit
diergeneeskundigen
Artikel 3.1 Toelating, § 1 Dierenartsassistent paraveterinair
1. Onze Minister laat tot het beroepsmatig verrichten van de in het tweede lid
bedoelde diergeneeskundige handelingen toe, degene die beschikt over een
krachtens de Wet educatie en beroepsonderwijs vastgestelde kwalificatie van
dierenartsassistent paraveterinair.
2. De handelingen, bedoeld in het eerste lid, zijn:
a. het uitvoeren van een behandeling of het onderzoeken van een dier met
het oog op het voorkomen, genezen, verzachten, onderkennen of opheffen
van een aandoening, dierziekte, zoönose, ziekteverschijnsel, gebrek, of
van in- of uitwendig letsel of pijn, daaronder niet begrepen een operatie;
b. het toepassen van een diergeneesmiddel waarvan toepassing krachtens
een voorschrift als bedoeld in artikel 2.19, derde lid, onderdeel a, van de
wet is toegestaan, waaronder begrepen het verrichten van een lichamelijke
ingreep, indien die ingreep onderdeel uitmaakt van de voor dat
diergeneesmiddel voorgeschreven toedieningswijze, voor zover deze
handeling niet krachtens een ander wettelijk voorschrift aan anderen is
voorbehouden;
c. het verlenen van hulp met betrekking tot de geboorte van een vrucht van
een dier, daaronder niet begrepen een operatie;
d. het verrichten van handelingen ter ondersteuning van een dierenarts
tijdens door de dierenarts uit te voeren handelingen met betrekking tot het
verwijderen van een vrucht van een dier, respectievelijk onvruchtbaar
maken van een dier;
e. inbrengen van een injectienaald ten behoeve van het afnemen van bloed.
3. Bij ministeriële regeling kunnen regels worden gesteld omtrent de onderwerpen
waarop de kwalificatie, bedoeld in het eerste lid ten minste betrekking heeft.
4. Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over de wijze
waarop handelingen als bedoeld in het tweede lid worden verricht.
Artikel 3.2 Betrokkenheid van de dierenarts, § 1 Dierenartsassistent paraveterinair
1. De diergeneeskundige handelingen, bedoeld in artikel 3.1, tweede lid, onderdelen
a, b en e, worden uitsluitend uitgevoerd op aanwijzing van en onder controle van
een dierenarts.
2. De diergeneeskundige handelingen, bedoeld in artikel 3.1, tweede lid, onderdelen
b, voor zover het betreft de toepassing van een diergeneesmiddel teneinde een
dier te verdoven of bedwelmen, c en d, worden uitsluitend uitgevoerd onder
leiding van en in directe aanwezigheid van een dierenarts.
Artikel 3.6 Voorwaarden voor de toelating, §3 Embryotransplanteur/-winner

67

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

1. Onze Minister laat tot het beroepsmatig verrichten van de in het tweede lid
bedoelde diergeneeskundige handelingen toe, degene die beschikt over een
krachtens de Wet educatie en beroepsonderwijs vastgestelde kwalificatie van
embryotransplanteur of embryotransplanteur/-winner, dan wel onderdelen van de
kwalificatie waaraan een certificaat is verbonden.
2. De handelingen, bedoeld in het eerste lid zijn:
a. handelingen met betrekking tot het winnen en overzetten van embryo’s of
eicellen bij dieren;
b. het toepassen van een diergeneesmiddel waarvan toepassing krachtens
een voorschrift als bedoeld in artikel 2.19, derde lid, onderdeel a, van de
wet is toegestaan, waaronder begrepen het verrichten van een lichamelijke
ingreep, indien die ingreep onderdeel uitmaakt van de voor dat
diergeneesmiddel voorgeschreven toedieningswijze, voor zover deze
handeling niet krachtens een ander wettelijk voorschrift aan anderen is
voorbehouden.
3. Bij ministeriële regeling kunnen regels worden gesteld omtrent:
a. de onderwerpen waarop de kwalificatie, bedoeld in het eerste lid, ten
minste betrekking heeft;
b. de onderdelen van de kwalificatie, bedoeld in het eerste lid, die ten minste
zijn behaald teneinde te worden toegelaten;
c. voorwaarden waaraan is voldaan teneinde de kwalificatie of onderdelen
van de kwalificatie, bedoeld in het eerste lid, te kunnen behalen.
4. Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over de wijze
waarop handelingen als bedoeld in het tweede lid worden verricht.
Artikel 5.1 Cascade voor dieren die niet voor de productie van levensmiddelen zijn
bestemd
1. Een dierenarts kan bij wijze van uitzondering in afwijking van de vergunning voor
het in de handel brengen van een diergeneesmiddel, bedoeld in artikel 2.19,
eerste lid, van de wet bij dieren waarvoor de dierenarts de verantwoording heeft
en die niet voor de productie van levensmiddelen zijn bestemd, met name
teneinde deze dieren onaanvaardbaar lijden te besparen, voor een aandoening
waarvoor in Nederland geen diergeneesmiddel in de handel is gebracht, een dier
behandelen met een diergeneesmiddel:
a. waarvoor een vergunning als bedoeld in artikel 2.1 van het Besluit
diergeneesmiddelen is verstrekt voor toepassing bij andere diersoorten of
voor een andere aandoening bij dezelfde diersoort,
b. waarvoor een handelsvergunning als bedoeld in artikel 40, eerste lid, van
de Geneesmiddelenwet is verleend,
c. waarvoor overeenkomstig Richtlijn 2001/82/EG in een andere EER-lidstaat
een vergunning voor het in de handel brengen van een diergeneesmiddel
voor toepassing bij dezelfde diersoort of een andere diersoort voor de
betrokken aandoening of voor een andere aandoening is verleend, of
d. dat ex tempore als bedoeld in artikel 1.1 van het Besluit
diergeneesmiddelen is bereid.

68

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

2. Een diergeneesmiddel als bedoeld in het eerste lid, onderdeel b of onderdeel c,
kan slechts worden toegepast indien een diergeneesmiddel als bedoeld in het
eerste lid, onderdeel a, niet toepasbaar of beschikbaar is.
3. Een bereiding ex tempore als bedoeld in het eerste lid, onderdeel d, kan slechts
worden toegepast, indien een diergeneesmiddel als bedoeld in het eerste lid,
onderdeel a, onderdeel b, of onderdeel c, niet toepasbaar of beschikbaar is.
4. In afwijking van het eerste lid kan de dierenarts het diergeneesmiddel onder zijn
verantwoordelijkheid door iemand anders laten toepassen.
5. Het eerste tot en met vierde lid is slechts van toepassing op paardachtigen indien
deze paardachtigen en de producten daarvan niet voor menselijke consumptie
bestemd zijn ingevolge een registratie in overeenstemming met bij ministeriële
regeling voor de uitvoering van een EU-rechtshandeling voor paardachtigen
vastgestelde regels.
6. Het eerste tot en met vijfde lid zijn van overeenkomstige toepassing op een
diervoeder met medicinale werking.
Artikel 5.2. Cascade voor dieren die voor de productie van levensmiddelen zijn bestemd
1. Een dierenarts kan bij wijze van uitzondering in afwijking van de vergunning voor
het in de handel brengen van een diergeneesmiddel, bedoeld in artikel 2.19,
eerste lid, van de wet bij dieren van een bepaald bedrijf waarvoor de dierenarts
de verantwoording heeft en die voor de productie van levensmiddelen zijn
bestemd, met name teneinde deze dieren onaanvaardbaar lijden te besparen,
voor een aandoening waarvoor in Nederland geen diergeneesmiddel in de handel
is gebracht, een dier behandelen met een diergeneesmiddel:
a. waarvoor een vergunning als bedoeld in artikel 2.1 van het Besluit
diergeneesmiddelen is verstrekt voor toepassing bij een andere diersoort
of voor een andere aandoening bij dezelfde diersoort,
b. waarvoor een handelsvergunning als bedoeld in artikel 40, eerste lid, van
de Geneesmiddelenwet is verleend,
c. waarvoor overeenkomstig Richtlijn 2001/82/EG in een andere EER-lidstaat
een vergunning voor het in de handel brengen voor toepassing bij dezelfde
of een andere voor de productie van levensmiddelen bestemde diersoort,
voor de betrokken aandoening of voor een andere aandoening is verleend,
of
d. dat ex tempore als bedoeld in artikel 1.1 van het Besluit
diergeneesmiddelen is bereid.
2. Een diergeneesmiddel als bedoeld in het eerste lid, onderdeel b of onderdeel c,
kan slechts worden toegepast indien een diergeneesmiddel als bedoeld in het
eerste lid, onderdeel a, niet toepasbaar of beschikbaar is.
3. Een bereiding ex tempore als bedoeld in het eerste lid, onderdeel d, kan slechts
worden toegepast, indien een diergeneesmiddel als bedoeld in het eerste lid,
onderdeel a, onderdeel b, of onderdeel c, niet toepasbaar of beschikbaar is.
4. In afwijking van het eerste lid kan de dierenarts het diergeneesmiddel onder zijn
verantwoordelijkheid door iemand anders laten toepassen.

69

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

5. Bij de toepassing van het eerste lid worden uitsluitend diergeneesmiddelen
gebruikt waarvan de farmacologisch werkzame stoffen zijn opgenomen in een
krachtens artikel 27, eerste lid, van Verordening (EU) 470/2009 vastgestelde EUverordening en de dierenarts, indien er geen informatie over de wachttermijn voor
de betrokken diersoort op de verpakking van het diergeneesmiddel of diervoeder
met medicinale werking is aangebracht of bij deze verpakking is gevoegd, een
passende wachttermijn vaststelt die niet minder bedraagt dan:
a. 7 dagen voor eieren,
b. 7 dagen voor melk,
c. vier weken voor vlees van pluimvee en zoogdieren, met inbegrip van vet
en afval, en
d. 500 graaddagen voor visvlees.
6. Bij ministeriële regeling worden regels gesteld omtrent een door de dierenarts bij
te houden administratie van gegevens over toepassing van diergeneesmiddelen
als bedoeld in het eerste lid, waaronder inrichting van de administratie en
bewaartermijnen.
7. In afwijking van het vijfde lid kunnen diergeneesmiddelen waarvan de werkzame
stof is vermeld op een lijst als bedoeld in artikel 10, derde lid, van richtlijn
2001/82/EG toegepast worden bij paardachtigen indien deze paardachtigen en de
producten daarvan voor menselijke consumptie bestemd zijn ingevolge een
registratie in overeenstemming met bij ministeriële regeling voor de uitvoering
van een EU-rechtshandeling voor paardachtigen vastgestelde regels en de
wachttermijn op ten minste zes maanden wordt bepaald.
8. Het eerste tot en met zevende lid zijn van overeenkomstige toepassing op een
diervoeder met medicinale werking.
9. Het eerste tot en met zesde en achtste lid zijn niet van toepassing bij het
toepassen van diergeneesmiddelen die substanties met hormonale werking of
thyreostatische werking dan wel ß-agonisten bevatten als bedoeld in bijlagen II en
III bij Richtlijn 96/22/EG.
Artikel 7.4 Dierverloskundigen, §1 Overgangsrecht
1. Degenen die op het tijdstip van inwerkingtreding van dit artikel in het bezit zijn
van een geldige, hun ingevolge artikel 5, tweede lid, van de Wet op de
Uitoefening van de Diergeneeskunst verleende vergunning tot uitoefening van de
verloskunde, zijn toegelaten tot het verlenen van hulp met betrekking tot de
geboorte of verwijdering van een vrucht van dieren van in die vergunning
genoemde soorten, voor zover deze hulp bestaat uit het beroepsmatig verrichten
van de in het tweede lid bedoelde diergeneeskundige handelingen.
2. De handelingen, bedoeld in het eerste lid zijn:
a. het zonder operatie of verdoving van het moederdier mogelijk maken van
de geboorte van de vrucht, dan wel het verkleinen van de vrucht en het
verwijderen ervan in gedeelten zonder operatie of verdoving, niet zijnde
epiduraal anesthesie, van het moederdier;
b. het door hem die de onder a bedoelde hulp verleent, op het moederdier
vóór of onmiddellijk na de geboorte of verwijdering van de vrucht

70

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

toepassen van de volgende handelingen welke direct met die geboorte of
verwijdering verband houden:
i. het verrichten van episiotomie bij schapen, geiten, paarden en
runderen alsmede het hechten van de ten gevolge van die
handeling ontstane wond;
ii. het stoppen van een bloeding in de geboorteweg;
iii. het behandelen van een uterusprolaps indien deze tijdens de
geboorte van de vrucht ontstaat;
iv. het afbinden van een bloedende navelstreng van een pasgeboren
vrucht;
c. het toepassen van een diergeneesmiddel in het kader van de onder a en b
genoemde ingrepen, waarvan toepassing krachtens een voorschrift als
bedoeld in artikel 2.19, derde lid, onderdeel a, van de wet is toegestaan,
waaronder begrepen het verrichten van een lichamelijke ingreep, indien
die ingreep onderdeel uitmaakt van de voor dat diergeneesmiddel
voorgeschreven toedieningswijze, voor zover deze handeling niet krachtens
een ander wettelijk voorschrift aan anderen is voorbehouden.
3. Degene aan wie een vergunning tot uitoefening van de verloskunde als bedoeld in
het eerste lid is verleend, stelt Onze Minister binnen een maand in kennis van:
a. wijzigingen ten aanzien van de bij de registratie verstrekte gegevens;
b. de datum waarop de werkzaamheden, bedoeld in het eerste lid, zijn
beëindigd.
Artikel 7.5 Castreurs, §1 Overgangsrecht
1. Degenen die op het tijdstip van inwerkingtreding van dit artikel in het bezit zijn
van een geldige, hun ingevolge artikel 5, tweede lid, van de Wet op de
Uitoefening van de Diergeneeskunst verleende vergunning tot het castreren, zijn
toegelaten tot het beroepsmatig verrichten van de in het tweede lid bedoelde
diergeneeskundige handelingen.
2. De handelingen, bedoeld in het eerste lid zijn:
a. het onvruchtbaar maken van mannelijke biggen en ramlammeren en, voor
zover de in de aanhef genoemde vergunning zich hiertoe uitstrekt, van
andere mannelijke varkens en mannelijke schapen en hengsten, stieren,
bokken, reuen en katers, een en ander mits de primaire geslachtsklieren
bij deze dieren op de normale plaats aanwezig zijn en geen afwijkingen
vertonen;
b. het door middel van een operatie behandelen van scrotaalbreuken bij
varkens, voor zover deze ingreep tegelijkertijd met het onvruchtbaar
maken plaatsvindt;
c. het toepassen van een diergeneesmiddel in het kader van de onder a en b
genoemde ingrepen, waarvan toepassing krachtens een voorschrift als
bedoeld in artikel 2.19, derde lid, onderdeel a, van de wet is toegestaan,
waaronder begrepen het verrichten van een lichamelijke ingreep, indien
die ingreep onderdeel uitmaakt van de voor dat diergeneesmiddel

71

Adviesrapport dodingsmethoden wildopvangen

Universiteit Utrecht, Centre for Sustainable Animal Stewardship

voorgeschreven toedieningswijze, voor zover deze handeling niet krachtens
een ander wettelijk voorschrift aan anderen is voorbehouden.
3. Degene aan wie een vergunning tot het castreren als bedoeld in het eerste lid is
verleend, stelt Onze Minister binnen een maand in kennis van:
a. wijzigingen ten aanzien van de bij de registratie verstrekte gegevens;
b. de datum waarop de werkzaamheden, bedoeld in het eerste lid, zijn
beëindigd.

72