Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 684

Naar een veiliger samenleving

Nr. 621

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 mei 2020
Inleiding
Tijdens het Algemeen Overleg strafrechtelijke onderwerpen op 17 april
2019 is gesproken over de vraag hoe we in het strafrecht kunnen ingrijpen
tegen feiten die op of met behulp van het internet gepleegd worden,
inclusief de Europese aanpak (Kamerstuk 29 279, nr. 517). Ik kondigde aan
hier een brief over te sturen, en daarin tevens de dilemma’s te schetsen
waar de opsporing tegenaan loopt in de aanpak van internetcriminaliteit.
Met deze brief voldoe ik aan die toezegging.
Allereerst wil ik de urgentie benadrukken die het bestrijden van deze vorm
van criminaliteit voor mij heeft. In de huidige samenleving van digitalisering en connectiviteit zijn we altijd online. Dit heeft zijn weerslag op de
manier waarop strafbare feiten worden gepleegd en op de manier waarop
de aanpak vorm krijgt. Het is ook zichtbaar in de criminaliteitscijfers; daar
waar in algemene zin de offline criminaliteit gestaag daalt, neemt de
online criminaliteit toe. Ook daar waar een strafbaar feit in het fysieke
domein is gepleegd, spelen het internet en de daarover gedeelde
gegevens vaak een rol. Zij zijn dan ook vaste onderdelen geworden in
opsporingsonderzoeken.
Ik richt mij in deze brief niet op alle aspecten van de aanpak, maar op
enkele belangrijke hoofdpunten waar ik streef naar maatregelen die de
mogelijkheden gaan verbeteren.
De urgentie wordt ook ingegeven door andere ontwikkelingen. Zo worden
criminelen steeds slimmer. Was een poging tot oplichting een aantal jaren
geleden nog relatief makkelijk te herkennen, inmiddels wordt dat steeds
lastiger en wordt gebruik gemaakt van verfijndere methoden. Ook wijs ik

kst-28684-621
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

1

op incidenten op het gebied van cybersecurity1, die kwetsbaarheden in de
maatschappij bloot leggen. In deze tijd van de coronacrisis, als gevolg
waarvan mensen meer thuis zitten en meer gebruik maken van hun
computer(verbindingen), zijn de eerste pogingen van criminelen om daar
misbruik van te maken al direct zichtbaar geworden. Dit alles onderstreept
de noodzaak om als maatschappij in staat te zijn deze criminelen op te
sporen en hun activiteiten effectief aan te pakken. Zoals ik mijn brief aan
uw Kamer van 23 april 20202 over corona en het justitie en veiligheid
domein heb bericht, worden de ontwikkelingen in de criminaliteit in deze
periode van de coronacrisis nauwgezet gevolgd. Op basis van de
monitoring wordt met de betrokken partners gekeken of aanvullende
interventies noodzakelijk zijn voor corona-specifieke criminaliteit zoals
bijvoorbeeld phishing die inspeelt op corona. De politie hanteert al een
brede bestrijdingsstrategie met publieke en private partners in de aanpak
van cybercrime, met naast opsporing aandacht voor alternatieve
interventies zoals preventie en verstoring. Deze wordt ook voor de actuele
dreiging ingezet. Mijn handelen is er onder andere op gericht om
preventie te versterken en de weerbaarheid van de samenleving te
vergroten. Dat gebeurt niet alleen met publieke organisaties maar ook met
private partijen, bijvoorbeeld zoals verenigd in het convenant «Eerst
checken, dan klikken». Recentelijk is door een groot aantal organisaties
aandacht geschonken aan voorkoming van slachtofferschap van cybercriminaliteit. In dit verband wijs ik graag op de website www.veiliginternetten.nl.
leeswijzer
In deze brief zal ik ingaan op enkele belangrijke dilemma’s en op de
consequenties wanneer de grootste knelpunten bij die dilemma’s niet
opgelost worden. Zo zal ik in deze brief ingaan op de relatie tussen de
opsporing en het behouden van het open en vrije karakter van het
internet. Dit geldt zowel voor de toegang daartoe als de bewegingsvrijheid er op, inclusief de bescherming van de privacy van gebruikers.
Mijn inzet is er ten eerste op gericht om de online anonimiteit van
verdachten van strafbare feiten zoveel mogelijk weg te nemen, zonder
daarbij het open karakter van het internet aan te tasten. Ten tweede span
ik mij, zowel op nationaal als op Europees en internationaal niveau, in
voor het veilig gebruik van een open internet, onder andere door het
schoonhouden daarvan, en aan een effectieve preventieve aanpak en
opsporing van strafbare feiten. Dit is deels een klassieke opsporingstaak,
maar gaat vaak ook in samenwerking met service providers en aanbieders
van content3, die hier ook een eigen maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben. Die verantwoordelijkheid wordt steeds meer genomen,
hetgeen ik toejuich. Daar waar dat niet geval is spreek ik hen er op aan en
werk ik aan het uitbreiden van de wettelijke instrumenten, waarbij een
goede balans moet worden gevonden tussen de belangen van alle
betrokken partijen. Tot slot werk ik in internationaal verband aan het
vergroten van de mogelijkheden om grensoverschrijdende opsporing in
samenhang met andere landen te versnellen en te vergemakkelijken. Het
grootste deel van het internetgebruik is inherent grensoverschrijdend van
karakter en dit levert obstakels op voor de opsporing in Nederland, net
zoals dat obstakels in andere landen oplevert.

1

Zoals de recente problemen met Citrix
Kamerstukken 35 300 VI en 25 295, nr. 126
3
Zoals social media en andere aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij zoals
bedoeld in de richtlijn EU 2015/1535
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

2

In deze brief informeer ik u ook over de inzet van het kabinet bij de bitcoin
problematiek naar aanleiding van een bericht daarover in de Telegraaf4.
Daardoor voldoe ik tevens aan het verzoek van de vaste commissie voor
Justitie en Veiligheid van 12 september 2019 hierover. Ten slotte ga ik in
op een tweetal toezeggingen die ik heb gedaan tijden het AO Criminaliteitsbestrijding van 5 februari 2020 over de samenwerking tussen de
politie en banken bij internetoplichting en de beperkingen waar partijen
tegen aanlopen in het kader van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) (Kamerstuk 28 684, nr. 617).
Enkele uitgangspunten
In discussies over internetcriminaliteit en de opsporing in het digitale
domein blijkt dat volgens sommigen in de digitale wereld fundamenteel
andere uitgangspunten gelden dan in de fysieke wereld, bijvoorbeeld op
het gebied van anonimiteit en privacy. Ik ben die mening niet toegedaan.
Het inherent grenzeloze karakter van internet in relatie tot het kader van
de territoriaal geclausuleerde soevereine rechten voor strafrechtelijke
handhaving vraagt weliswaar om een andere en meer internationale
aanpak, maar de onderlinge principes zijn dezelfde5. Een voorbeeld van
zo’n andere aanpak is het verwijderen van strafbaar materiaal. In de
fysieke wereld kan dat door bijvoorbeeld een papieren foto te vernietigen.
In de digitale wereld zou diezelfde foto waarschijnlijk op veel meer
plekken zijn opgeslagen, is de infrastructuur van internetbedrijven
betrokken, en moeten persoonsgegevens worden vastgelegd en communicatiepaden tussen computers ontoegankelijk worden gemaakt.
Ik hanteer daarom een aantal uitgangspunten voor de rechtshandhaving
die zowel in het fysieke als in het digitale domein dienen te gelden:
1. Belangen zoals rechtshandhaving, privacy, economie en veiligheid
zijn allen legitiem en zijn geen van allen absoluut.
2. De overheid accepteert geen vrijplaatsen voor criminelen.
3. Het strafrecht wordt, binnen de beschikbare middelenmix, als
optimum remedium ingezet.
4. Regelgeving dient handhaafbaar en uitvoerbaar te zijn.
Deze uitgangpunten kunnen helpen bij het overdenken van hieronder
verder uitgewerkte thema’s en in het bijzonder voor het maken van keuzes
in het digitale domein. En daarbij blijkt dat er niet altijd pasklare
antwoorden zijn, maar tenminste wel meer of minder ontwikkelde ideeën
over een verantwoorde en effectieve aanpak van internetcriminaliteit en
van opsporing in de huidige digitale tijd. Hieronder ga ik vanuit dit
vertrekpunt nader in op drie hoofdthema’s, en tevens hoofddilemma’s, die
ik in deze brief wil aansnijden.
Thema 1: Het open karakter van het internet, privacy en
opsporingsbevoegdheden
Een van de thema’s die centraal staan betreft de verhouding tussen het
open karakter van het internet, de daarbij behorende privacy en het
anoniem bewegen op het net alsmede de belangen van de aanbieders, en
de verhouding met de maatschappelijke wens om effectief misdaad te
kunnen bestrijden. Deze elementen en de spanning die daartussen
bestaat, komen hieronder aan de orde. Bij deze elementen speelt tevens
mee dat het internet een internationaal karakter heeft. Dit komt bij thema
3 separaat aan de orde.
4

https://www.telegraaf.nl/entertainment/2139358386/john-de-mol-vraagt-alsnog-vonnis-tegenfacebook
5
Kamerstukken 33 694 en 26 643, nr. 47

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

3

Het internet is een digitale wereld waarin ontelbare (en een groeiend
aantal) apparaten, netwerken, personen, bedrijven en organisaties met
elkaar verbonden zijn. Hierdoor kunnen personen grote hoeveelheden
gegevens gemakkelijk, direct en snel ontsluiten, delen en vastleggen. Ook
stelt het organisaties en personen in staat allerlei transacties af te
wikkelen. In de kern is het internet een vrije omgeving: het «is» niet van
iets of iemand. De Nederlandse regering heeft in 2016 aangegeven zich te
richten op het benutten van kansen die het internet biedt voor innovatie
en economische groei en op het garanderen van veiligheid en mensenrechten in het cyberdomein. Reeds in deze brief heeft het kabinet laten
zien zich sterk te willen maken voor de drie kernelementen: een open, vrij
en veilig internet6. Dit is herhaald in de recente AIV-aanvraag over
regulering van online content7. Daarbij gaat het niet alleen om de
toegankelijkheid tot het internet, maar ook het recht om zich daar in
beginsel vrij te kunnen bewegen zonder dat de overheid dit beperkt. Naast
het belang van de openheid en vrijheid wordt daarin gewezen op de
risico’s die ontstaan voor de veiligheid, en wordt advies gevraagd over
opties voor regulering van content op het internet door overheden.
Wanneer dat advies ontvangen is, zal het kabinet bezien wat de mogelijkheden zijn.
Een van de belangrijkste en tevens lastigste elementen in het bestrijden
van internetcriminaliteit is echter het achterhalen van de identiteit van een
verdachte. De technologie maakt het mogelijk dat personen online
(nagenoeg) anoniem kunnen bewegen, met name door het gebruiken van
aliassen en technische afschermingsmaatregelen. Dit draagt bij aan de
beveiliging van informatie die in het digitale domein wordt verspreid.
Deze beveiliging is cruciaal voor vertrouwelijke communicatie tussen
overheid, bedrijf en burger. Maar tezamen maken zij het achterhalen van
de identiteit van verdachten wel moeilijker. Dit wordt verder versterkt door
de inherente grenzeloosheid van het internet en de schaalgrootte die is
bereikt als gevolg van de digitale revolutie, als gevolg waarvan ook
kwaadwillenden snel, anoniem, en verstopt tussen miljarden gegevensuitwisselingen, activiteiten kunnen ontplooien. In de gedigitaliseerde
maatschappij worden terecht hoge eisen gesteld aan het waarborgen van
de privacy van personen. Aan de andere kant heeft de samenleving
behoefte aan en recht op een veilige samenleving en bescherming van
(kwetsbare) personen en goederen. Ook op het internet. Dit is een
inherent dilemma van het internet.
Dit dilemma speelt ook een grote rol bij het bepalen van een standpunt
over encryptie. Het kabinet Rutte II heeft hierin een kabinetsstandpunt
ingenomen dat nog steeds staand beleid is. Het gaat hier om de onwenselijkheid van het nemen van beperkende wettelijke maatregelen ten
aanzien van de ontwikkeling, de beschikbaarheid en het gebruik van
encryptie binnen Nederland.8 Tegelijkertijd heb ik zorg, zeker ook naar de
toekomst, over de mogelijkheden om effectief op te sporen. Naast andere,
overigens steeds vernieuwende, mogelijkheden voor personen om hun
identiteit te verhullen, maakt encryptie het voor politie en justitie feitelijk
moeilijk zicht te hebben op gegevens met betrekking tot strafbare feiten
en om de herkomst van gegevens te herleiden naar personen die mogelijk
bij strafbaar handelen zijn betrokken of daarvan weet hebben. Daardoor is
het zeer geregeld niet mogelijk opsporingsonderzoeken op te starten of na
verloop van enige tijd bewijs rond strafbare feiten te verkrijgen. Naar
aanleiding van een aankondiging van een groot internationaal social
6

Kamerstuk 26 643, nrs. 411 en 383
https://www.adviesraadinternationalevraagstukken.nl/documenten/adviesaanvragen/2019/05/
27/adviesaanvraag-regulering-van-online-content
8
Kamerstuk 26 643, nr. 383
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

4

media bedrijf om over te gaan op end-to-end encryptie (E2EE), is in het
najaar van 2019 opnieuw discussie ontstaan. Zoals gemeld in eerdere
Kamervragen van het lid Verhoeven wordt samen met publieke en private
belanghebbenden geïnventariseerd hoe rechtmatig toegang kan worden
verkregen tot versleuteld bewijs. Ik streef naar oplossingen binnen de
kaders van het kabinetsstandpunt die recht doen aan de belangen van de
opsporing en de nationale veiligheid9. In de aanpak van online seksueel
misbruik van kinderen wordt hierbij onder andere gedacht aan crawling
technieken of screening van gegevens voordat gegevens kunnen worden
geupload («photo DNA»). Het spreekt voor zich dat daarbij de fundamentele rechten conform daarvoor bestaande wettelijke kaders moeten
worden geborgd.
In algemene zin betekent dit dat mijn inspanningen er op zijn gericht om,
binnen de grenzen van de rechtsstaat, waaronder verdragsrechtelijke
normen, de opsporing optimaal te voorzien van bevoegdheden die nodig
zijn om strafbare feiten te onderzoeken, daders voor de rechter te krijgen
en daardoor in te staan voor de veiligheid van de samenleving en de
bescherming van personen en goederen.
Het vorig jaar in werking getreden wetsvoorstel Computercriminaliteit III
is een voorbeeld van de afweging van het opsporingsbelang, het privacy
belang en het open karakter van internet. In het wetgevingsproces is deze
spanning uitvoerig besproken. Het toont aan dat het introduceren van
nieuwe bevoegdheden die passen bij de nieuwe technologische werkelijkheid mogelijk is, met inachtneming van de privacy van internetgebruikers in het algemeen. In de volgende thema’s worden andere
ontwikkelingen genoemd waarin eveneens stappen worden gezet voor
nieuwe mogelijkheden in het bestrijden van internetcriminaliteit.
Samenvattend:
– Als het AIV-rapport over regulering van online content er is, komt het
kabinet met een standpunt.
– Samen met publieke en private belanghebbenden inventariseert mijn
ministerie welke mogelijkheden er, binnen de kaders van het kabinetsstandpunt, zijn om toegang te krijgen tot versleuteld bewijs.
Thema 2 de rol van service providers, social media en andere
aanbieders van diensten van de informatiemaatschappij
De digitale revolutie heeft, naast de hierboven genoemde aspecten, nog
andere grote veranderingen gebracht. Een daarvan is de positie die
service providers, (aanbieders van) social media, en andere aanbieders
van diensten hebben. Zij hebben een sleutelrol als het gaat om de
infrastructuur van de moderne informatiemaatschappij, en hebben ook
een bijzondere positie ten aanzien van de gegevens die over hun
netwerken verspreid worden. Zeker als dat gegevens zijn die direct of
indirect te maken hebben met strafbare feiten.
Strafbaar gedrag in een online omgeving is een maatschappelijk
probleem dat deels vanuit de overheid, maar ook vanuit de samenleving
zelf moet worden aangepakt. In de inleiding noemde ik al de samenwerking die er is met bedrijven. Dit is onder meer nodig wegens de positie
van ons land: Nederland heeft één van de grootste internetknoop-punten
ter wereld, een omvangrijke infrastructuur, en een bijzonder grote
hostingsector. Dat schept niet alleen een bijzondere verantwoordelijkheid
voor de Nederlandse overheid, maar ook voor het bedrijfsleven, om
misbruik van internetvrijheden tegen te gaan op een manier die past bij
9

Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nrs. 758 en 1095

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

5

hun rol als ondernemer en met inachtneming van de rechten en vrijheden
van hun klanten. Het tegengaan van strafbaar gedrag is een gedeeld
belang van alle partijen. Het moet vanzelfsprekend worden dat we met
een actieve, open houding, publiek en privaat, ons gezamenlijk verantwoordelijk voelen voor het bestrijden van misbruik van internetvrijheden.
Zowel op nationaal als op Europees en internationaal niveau span ik mij in
om bedrijven optimaal te laten bijdragen aan het veilig gebruik van een
open internet.
Grote internationale platforms en dienstenaanbieders bedienen niet alleen
de Nederlandse markt, maar vaak meerdere landen, en in veel gevallen
zelfs de hele wereld. Het uitoefenen van invloed op deze grote spelers is
nodig om, bij het nastreven van de genoemde doelen, resultaat te boeken.
Vanuit Nederland is deze invloed echter beperkt. De bedrijven zijn
gevestigd in andere landen, vallen onder andere (of meerdere) rechtsregimes, en ook de relevante gegevens bevinden zich vaak niet in
Nederland. Om toch de gewenste invloed uit te oefenen, moet daarom
internationaal en Europees samenwerking worden gezocht. Dat is echter
een langdurig proces, waarbij belangen van meerdere landen meegewogen worden. Binnen dit thema is dit een kerndilemma; de keuze voor
een lang proces met onzekere uitkomst is soms echter nodig.
Mijn aanpak bestaat daarom uit twee lijnen. In de eerste plaats streef ik na
om binnen Nederland te doen wat er mogelijk is. Deze aanpak bestaat uit
het maximaal gebruik maken van de bestaande bevoegdheden, zoals het
geven van een bevel tot ontoegankelijkmaking van gegevens, of het
vorderen van gegevens die aanwezig zijn bij social media. Binnen de
Nederlandse rechtsmacht kan dat rechtstreeks, en buiten de Nederlandse
rechtsmacht door rechtshulpverzoeken en operationele samenwerking.
Daarnaast bestaat mijn aanpak uit het vinden van nieuwe mogelijkheden
op het terrein van samenwerking en regelgeving, die verder bevorderen
dat opgetreden kan worden tegen strafbare feiten die op of met gebruikmaking van het internet worden gepleegd.
Binnen Nederland is een belangrijk voorbeeld hiervan mijn strijd tegen
online seksueel kindermisbruik (kinderporno). Hier heb ik een aanpak
geïntroduceerd die zich richt op het voorkomen van slachtofferschap
(preventie), het schonen van internet en het versterken van de opsporing.
Deze aanpak bestaat ten eerste uit een publiek-private samenwerking voor
het snel verwijderen van kinderporno en het maken van een onafhankelijke monitor om meldingen van kinderporno te volgen en inzichtelijk te
maken welk bedrijf hoeveel meldingen krijgt. Daarnaast heeft de politie
met het meldpunt kinderporno een hash-check-service gebouwd,
waarmee bedrijven zelf hun servers kunnen scannen en schonen van
kinderporno. En zelf heb ik een wetgevingstraject gestart om, bij bedrijven
die na een melding kinderporno niet accuraat van hun server verwijderen,
de verwijdering van kinderporno middels het bestuursrecht af te dwingen.
Inzet en actie hierop zal in de toekomst niet meer vrijblijvend zijn, maar
met herstelsancties worden afgedwongen10.
De tweede lijn is het streven van het kabinet in Europees en internationaal
verband om de bedrijven maximaal mee te laten werken aan het
schoonhouden van het internet en aan een effectieve opsporing. In
algemene zin geldt dat er steeds meer regels komen waar zij zich aan
moeten houden. Dit is een gevolg van nationaal beleid van verschillende
landen, maar zeker ook van internationale samenwerkingsverbanden,

10

Kamerstuk 31 015, nr. 175

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

6

zoals de EU. Nederland stelt zich daar actief bij op. Ook social media zelf
spreken zich uit, Facebook heeft ook zelf opgeroepen tot meer regulering11.
Een goed voorbeeld is de bestrijding van online hatespeech. Waar in
Europees verband wordt ingezet op gedragscodes en concrete afspraken
met IT-bedrijven over registratie, beoordeling en verwijdering – waar
nodig met aanvullende wet- en regelgeving – vult het kabinet dat in
Nederland aan met projecten die zijn gericht op bewustwording, waarbij
internetgebruikers een handelingsperspectief wordt geboden indien zij
online met hatespeech worden geconfronteerd.
Een ander dilemma dat is gerelateerd aan de rol van dienstverleners,
betreft de zogenoemde «Over The Top» diensten, afgekort OTT. Dit zijn
diensten die vertrouwelijke telecommunicatie tussen individuele
gebruikers mogelijk maken, zoals WhatsApp of internettelefonie. Deze
communicatie verloopt via het internet en wijkt daarmee af van de
traditionele telefonie, die via de daarvoor gebruikelijke infrastructuur
verloopt. Voor de opsporing is dit vooral relevant omdat de verplichting
om de telecommunicatie aftapbaar te maken (een verplichting op grond
van de Telecommunicatiewet) niet geldt voor OTT-diensten. Het effectief
invoeren van een dergelijke verplichting is niet eenvoudig en vergt nadere
uitwerking. Hierbij moet aandacht worden besteed aan het feit dat veel
OTT-diensten worden aangeboden door bedrijven die niet in Nederland
gevestigd zijn. Dit zou een bevoegdheid tot grensoverschrijdend vorderen
kunnen betekenen, waar bij ook aandacht moet worden besteed aan
handhaving. Ook gebruiken meerdere OTT-diensten end-to-end versleuteling waardoor voor effectieve toegang tot deze versleutelde data de
voortgang van de in relatie tot encryptie bovengenoemde inventarisatie
van belang is.
Samenvattend:
– Binnen Nederland strijd ik tegen online seksueel misbruik van kinderen
middels een publiek-private samenwerking
– In Europa zetten we in op regelgeving om bedrijven bij te laten dragen
aan het schonen van het internet en aan opsporing, zoals bij hatespeech. Binnen Nederland vult het kabinet dat aan met bewustwordingsprojecten.
– Ik onderzoek de mogelijkheden van toegang tot communicatie via
OTT-diensten.
Thema 3 grensoverschrijdend karakter van het internet
In het vorige thema is reeds ingegaan op nationale en internationale
maatregelen die erop gericht zijn om de rol en verantwoordelijkheden van
bedrijven te verduidelijken en te verstevigen, en bovendien de mogelijkheden voor opsporingsautoriteiten om voor de opsporing relevante
gegevens te verkrijgen bij die bedrijven. Bedacht moet worden dat het
internet inherent grensoverschrijdend is. Bij de hiervoor gegeven
voorbeelden is al aangegeven dat maatregelen jegens bedrijven ook en
soms zelfs primair op internationaal niveau moeten worden genomen.
Het centrale dilemma op dit terrein ligt op het punt van jurisdictie om
opsporingshandelingen in te zetten die zich ook kunnen uitstrekken tot
andere landen. Het inzetten van bevoegdheden is immers beperkt tot
situaties en omgevingen waar Nederlandse opsporingsambtenaren
jurisdictie hebben. Andersom is dit ook zo; buitenlandse opsporingsambtenaren moeten zich, bij het doen van onderzoek buiten hun rechtssfeer,
11

Washington Post, 29 maart 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

7

ook houden aan de randvoorwaarden van de soevereiniteit van andere
landen, in wiens omgeving zij onderzoek willen doen12.
Voor het doen van onderzoek zijn verschillende instrumenten beschikbaar.
In sommige gevallen is de soevereiniteit van andere landen niet in het
geding, bijvoorbeeld wanneer het publiek toegankelijke gegevens betreft.
In andere gevallen zijn instrumenten voorhanden als rechtshulpverzoeken
en sinds enkele jaren binnen de EU het Europees opsporingsbevel (EOB).
Zoals ook met uw Kamer besproken in verschillende overleggen over de
inmiddels ingevoerde Wet Computercriminaliteit III komt het verder voor
dat – ondanks redelijke inspanning – onbekend is in welk land een
bepaalde gegevensdrager zich bevindt (loss of location), terwijl via het
internet wel de verbinding met het desbetreffend geautomatiseerd werk
bekend is. Er kan dan dus ook geen rechtshulpverzoek worden ingediend,
terwijl strafrechtelijk optreden wel wenselijk is. Daarin gesteund door de
inhoudelijke discussie bij de behandeling van het wetsvoorstel Computercriminaliteit III stel ik mij nog steeds op het standpunt dat in dergelijke
gevallen optreden mogelijk is. Dat wordt echter begrensd door het
lopende het onderzoek verwerven van informatie over het land waarin de
doelcomputer zich bevindt. Alsdan moet alsnog contact met dat land
worden opgenomen en worden overlegd over rechtshulp. Het openbaar
ministerie heeft dit bij de inwerkingtreding van de genoemde wet
vastgelegd in een beleidsregel13.
In 2016 heeft het Nederlandse voorzitterschap van de raad JBZ van de
Europese Unie het initiatief genomen om te komen tot Europese regels op
het terrein van het rechtstreeks, grensoverschrijdend vorderen van
elektronisch bewijs bij internetdienstverleners, ook wel E-evidence
genoemd. Steeds meer data die relevant is voor opsporingsonderzoeken
in Nederland zijn in beheer bij bedrijven buiten Nederland. Hierbij spelen
veel en grote belangen. In de eerste plaats betekent de bevoegdheid om
rechtstreeks in andere landen elektronisch bewijs te kunnen vorderen, dat
andere landen dat ook in jouw eigen land kunnen doen. Het dilemma
bestaat dan dus uit de spanning tussen enerzijds de wens om snel
grensoverschrijdend onderzoek te doen, afgezet tegen de omstandigheid
dat er dan direct onderzoek gedaan kan worden in de rechtssfeer van
andere soevereine staten. Rechtstreeks onderzoek doen heeft immers
gevolgen voor de controle op en het overzicht over de activiteiten van
andere landen op het, in ons geval, Nederlandse grondgebied. Ook
moeten er goede afspraken gemaakt worden over de strafbare feiten
waarbij van deze bevoegdheid gebruik gemaakt kan worden, alsmede
stevige waarborgen. De onderhandelingen over een verordening zijn nog
gaande. In december 2018 heeft de raad JBZ zijn positie over de voorgestelde verordening vastgesteld. In het begin van 2020 kan worden
verwacht dat het Europees Parlement een positie bepaalt over de door de
Commissie voorgestelde verordening. Vervolgens zal een triloog nodig
zijn. Volgens de vaste praktijk EU Raden zal de Kamer via geannoteerde
agenda’s en verslagen op de hoogte worden gehouden van de verdere
ontwikkelingen.
Nederland heeft in de raadsonderhandelingen als leidraad gehanteerd dat
een E-evidence bevoegdheid noodzakelijk is en gepleit voor evenwichtige
wetgeving die effectief is en fundamentele rechten respecteert. Ik zal dit
uitgangspunt blijven uitdragen. De spanning tussen enerzijds de wens om
rechtstreeks onderzoek te kunnen doen en anderzijds de noodzaak van het
hanteren van goede waarborgen komt hier rechtstreeks naar voren:

12
13

Kamerstukken 33 694 en 26 643, nr. 47
Aanwijzing voor de internationale aspecten van de inzet van de bevoegdheid ex art. 126NBA
SV, nr. 2019A001, van 1 maart 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

8

Nederland heeft in de JBZ-raad tegen de algemene oriëntatie gestemd
vanwege het ontbreken van voldoende waarborgen.
Ook stelt Nederland zich actief op bij de onderhandeling rondom het
gewenste tweede aanvullende protocol bij het cybercrime verdrag. Doel is
om hierin ook afspraken te maken over directe grensoverschrijdende
samenwerking tussen rechtshandhavingsautoriteiten en dienstverleners,
maar dan breder dan de EU. Die afspraken zouden de praktijk, waarin
bijvoorbeeld via een netwerkzoeking14 opsporingsonderzoek wordt
uitgevoerd als niet duidelijk is dat gegevens in een andere jurisdictie zijn,
wettelijk schragen. In het geval tijdens onderzoek blijkt dat die gegevens
zich niet binnen de Nederlandse rechtsmacht bevinden, kan op dat
moment met de autoriteiten van een ander land alsnog samenwerking
(rechtshulp) worden gezocht.
Een laatste aspect dat ik wil noemen in dit verband is de situatie waarin er
verschillen zijn in wetgeving die het aantrekkelijk maken om producten via
het internet te bestellen in landen waar dat legaal is, om ze per post te
laten bezorgen in landen waarin dat strafbaar is. Dit specifieke thema is
aan bod gekomen in de vragen van het lid Kuiken15 over het via internet
(legaal) kopen van bepaalde typen drugs en wapens in het buitenland, om
ze vervolgens illegaal in Nederland te laten bezorgen. In aanvulling op
hetgeen in antwoord op deze vragen is vermeld, kan ik u melden dat de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en ik een
wetsvoorstel in voorbereiding hebben om de problematiek van Nieuwe
Psychoactieve Stoffen (NPS) aan te pakken. Hier gaat het om drugs die
sterk lijken op stoffen die al via de Opiumwet verboden zijn en een
vergelijkbare werking hebben. Veel andere landen hebben al wetgeving
die dergelijke stoffen verbiedt, wat Nederland tot een productieland van
NPS heeft gemaakt. De NPS zijn vaak gewoon op het open internet te
bestellen. Met het genoemde wetsvoorstel worden deze stoffen ook in
Nederland verboden, en kan er tegen handelaren worden opgetreden.
Nederland volgt hierbij de systematiek die ook in Duitsland en België
wordt gehanteerd. Het wetsvoorstel is begin 2020 in consultatie gegaan.
Samenvattend:
– Het kabinet zet binnen de EU in op een effectieve E-evidence bevoegdheid, met goede waarborgen.
– Het kabinet zet in op een tweede aanvullend protocol bij het cybercrime verdrag, ter bevordering van directe grensoverschrijdende
opsporing, ook buiten de EU.
– Het kabinet heeft een wetsvoorstel in voorbereiding voor de aanpak
van de problematiek van Nieuwe Psychoactieve Stoffen.
Bitcoinfraude
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft mij bij brief van
12 september 2019 verzocht om de Kamer te informeren over de inzet van
het kabinet bij de bitcoinproblematiek naar aanleiding van een bericht
daarover in de Telegraaf16. Bij genoemde bitcoinproblematiek gaat het om
een vorm van beleggingsfraude waarbij mensen via valse of misleidende
advertenties op o.a. social media en websites verleid worden om te
beleggen in vaak niet-bestaande bitcoins. Hierbij wordt soms gebruik
gemaakt van bekende Nederlanders, die het product zogenaamd
14

Het doorzoeken van op het doorzochte geautomatiseerd werk (bijvoorbeeld een computer)
aangesloten andere componenten, zoals mogelijke opslag van gegevens in de cloud.
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 3401
16
https://www.telegraaf.nl/entertainment/2139358386/john-de-mol-vraagt-alsnogvonnis-tegenfacebook
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

9

aanprijzen. Vervolgens worden slachtoffers naar websites geleid om
gegevens af te staan en geld te betalen. Bij de aanpak van deze vorm van
oplichting spelen alle thema’s en dilemma’s die ik hiervoor heb omschreven een rol: criminelen die zich overal ter wereld kunnen bevinden maken
gebruik van het open karakter van het internet om zoveel mogelijk
willekeurige slachtoffers te maken. Ook deze vorm van grensoverschrijdende oplichting is lastig aan te pakken. De rol van service providers en
(grote) social media en andere private partijen is hierbij van groot belang.
Daarbij geldt, zoals ik al meermaals met uw Kamer heb besproken, dat de
meest effectieve manier om fraude – en zeker deze vorm van fraude – aan
te pakken is het voorkomen daarvan. Mensen moeten zich daarom steeds
bewust zijn van de risico’s die aan de orde kunnen zijn bij dit soort
aanbiedingen op internet of anderszins en zich heel goed informeren
voordat men op zo’n aanbieding ingaat. Diverse publieke en private
partijen, zoals politie, ACM, AFM en Fraudehelpdesk, waarschuwen ook
regelmatig voor dit soort fraude en fraudeurs. Daarnaast geef ik steeds
aan dat ook private partijen, zoals in dit geval bijvoorbeeld de (grote)
social media bedrijven, een eigen verantwoordelijkheid ten aanzien van
het voorkomen van criminaliteit hebben.
In antwoord op eerdere schriftelijke vragen van uw Kamer heb ik
aangegeven17 op welke wijze de problematiek van valse advertenties voor
bitcoins kan worden aangepakt. Zo heb ik onder andere aangegeven dat
er – als er bij dit soort advertenties sprake is van het vermoeden van een
strafbaar feit, zoals oplichting – aangifte kan worden gedaan bij de politie.
De politie zal onderzoeken of de zaak voldoende opsporingsindicaties
bevat om tot een succesvolle opsporing en vervolging te kunnen leiden. In
mijn brief over boilerroombeleggingsfraude18 ben ik ingegaan op het
internationale en dynamische karakter van dit soort vormen van fraude,
die de opsporing daarvan niet eenvoudig maakt.
Het kabinet heeft op 11 december 2019 een wetsvoorstel in consultatie
gebracht ter implementatie van de Europese richtlijn19 waarin fraude met
digitale betaalmiddelen, waaronder bitcoins, apart strafbaar wordt gesteld
en waarop hogere straffen komen te staan.
In het geval van misleiding kan de consument zich ook beroepen op de
regels met betrekking tot oneerlijke handelspraktijken. Personen van wie
de naam of beeltenis wordt misbruikt, kunnen hierover klagen bij de
desbetreffende (social) media platforms en hen verzoeken hun naam of
beeltenis te verwijderen. Als aan dit verzoek niet wordt voldaan kan dit
voorgelegd worden aan de civiele rechter.
Onlinehandelsfraude
De meeste van de hierboven genoemde punten die gelden voor bitcoinfraude gelden ook voor onlinehandelsfraude. Ik doel hierbij onder andere
op het grensoverschrijdende karakter, het belang van preventie, het doen
van aangifte en de gevolgen voor het slachtoffer. Ik ben in mijn brieven
van 5 april 2019 en 15 november 201920 uitgebreid ingegaan op de aanpak
van internetoplichting en de rol van banken hierin. Dit is ook aan de orde
gekomen tijdens het AO Criminaliteitsbestrijding van 5 februari 2020
17

Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3415
Kamerstuk 29 911, nr. 199
19
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/12/11/mvt-wetsvoorstelimplementatie-van-de-richtlijn-2019–713-eu-van-het-europees-parlement-en-de-raad-overbestrijding-van-fraude-met-en-vervalsing-van-niet-contante-betaalmiddelen
20
Kamerstuk 29 911, nrs. 237 en 260
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

10

(Kamerstuk 28 684, nr. 617). Mevrouw van Toorenburg (CDA) heeft toen
aangegeven graag te zien dat de politie samen met de banken slachtoffers
vaker helpt. Ik heb hierover op 11 maart 2020 gesproken met de voorzitter
van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), de heer Buijink. De
heer Buijink heeft tijdens dit gesprek aangegeven dat er gesprekken zijn
gestart tussen de banken, de politie, het Landelijk Meldpunt Internetoplichting (LMIO) en het openbaar ministerie. Afgesproken is dat de
volgende thema’s nader zullen worden uitgewerkt:
1) Preventie/communicatie (bijvoorbeeld gericht op geldezels).
2) Het bekijken van mogelijkheden om de gegevensdeling tussen politie
en de banken in het kader van de LMIO, uit te breiden. Een ander
thema dat verkend wordt is informatiedeling tussen banken en politie
over katvangers.
3) Checkfunctie 2.0, hierbij gaat het bijvoorbeeld om transacties waarbij
een tussenpartij (payment service provider) betrokken is. Door het
zichtbaar maken van de naam van de eindbegunstigde (degene voor
wie uiteindelijk het geld bestemd is), wordt de transparantie
verhoogd.
4) Interventies door banken en politie met aandacht voor slachtoffers in
de vorm van gesprekken met «startende» fraudeurs en ingrijpen.
Tijdens het AO Criminaliteitsbestrijding is ook gesproken over de
beperkingen waar partijen tegen aanlopen in het kader van de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG). Dit punt wordt door partijen
meegenomen in het thema gegevensdeling/gegevensuitwisseling.
Op het moment dat de verschillende thema’s door partijen in detail zijn
uitgewerkt, dient onderzocht te worden of de geïdentificeerde maatregelen ook praktisch en juridisch (onder andere met het oog op de
privacyregels) haalbaar zijn. Partijen hebben aangegeven dat de
gesprekken door de maatregelen rondom het coronavirus tijdelijk stil zijn
komen te liggen, maar dat de gesprekken weer worden gestart zodra dit
mogelijk is. Ik zal uw Kamer over de uitkomsten informeren.
Tot slot
Het voorkomen en bestrijden van internetcriminaliteit is in veel gevallen
een complexe aangelegenheid. Zowel op bestuurlijk als op uitvoerend
niveau zet de Nederlandse overheid, in het bijzonder de opsporingsdiensten, zich daarvoor met hoge prioriteit in. De Nederlandse overheid is
echter niet de enige partij die invloed uitoefent op de relevante spelers.
Private partijen spelen, zowel zelfstandig als in samenwerking met de
overheid, een belangrijke rol. En ook in Europees en internationaal
verband werkt Nederland actief samen om de mogelijkheden voor
preventie en opsporing te verbeteren. In deze brief heb ik de belangrijkste
dilemma’s genoemd, maar aan het eind van elk van de betreffende
hoofdstukken ook aangegeven welke belangrijke initiatieven ik heb lopen.
Ik zal mij daar, in deze internationale omgeving met een veelheid aan
belangen, onverminderd voor in blijven zetten.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 684, nr. 621

11