METEN MET
TWEE MATEN
Een studie naar de betaalbaarheid
van de energierekening van
huishoudens

Meten met twee maten
Een studie naar de betaalbaarheid van de
energierekening van huishoudens
Manon van Middelkoop, Steven van Polen, Remko Holtkamp en Frank Bonnerman

Meten met twee maten. Een studie naar de betaalbaarheid
van de energierekening van huishoudens
© PBL Planbureau voor de Leefomgeving
Den Haag, 2018
PBL-publicatienummer: 3124
Contact
Steven van Polen [steven.vanpolen@pbl.nl]
Auteurs
Manon van Middelkoop, Steven van Polen, Remko Holtkamp
(CBS) en Frank Bonnerman
Met dank aan
Jan Hendriks, Emma van de Meerendonk & Paul Silvertant
(Ministerie van EZK), Casper Tigchelaar & Koen Straver

(TNO/ECN), Vincent Fructuoso van der Veen, Martin Bottema,
Stephan Wolff & Han Kleefstra (Ministerie van BZK), Rene
Schulenberg (Ministerie van SZW), Patrick Koot (CPB), Daan van
Maris & Jesse Haitsma (Ministerie van Fin), René Schellekens
(RVO/RWS), Sanne Lamers (Nibud), Saskia Janssen-Jansen &
Jurrien Vroom (CBS).
Frans Schilder, Dorien Manting, Pieter Hammingh, Koen
Schoots, Pieter Boot, Ruud van den Wijngaart, Kees Vringer,
Corjan Brink, Hendrik Vrijburg, Nico Hoogervorst, Robert
Koelemeijer, Daniëlle Snellen & Marnix Breedijk (allen PBL).
Redactie figuren
Beeldredactie PBL
Eindredactie en productie
Uitgeverij PBL

Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Middelkoop, M. van et al. (2018), Meten met
twee maten. Een studie naar de betaalbaarheid van de energierekening van huishoudens, Den Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische beleidsanalyses op het gebied van milieu,
natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit van de politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen,
analyses en evaluaties waarbij een integrale benadering vooropstaat. Het PBL is vóór alles beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek
gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en wetenschappelijk gefundeerd.

Inhoud

BEVINDINGEN
METEN MET TWEE MATEN

6

VERDIEPING
1

INLEIDING

12

1.1	Klimaatbeleid en de energie­rekening van huishoudens
1.2	Uitsplitsing van de energie­rekening in de Nationale Energieverkenning naar inkomen
1.3	Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energierekening 
1.4 Leeswijzer

12
12
13
13

2	PERSPECTIEVEN OP DE BETAALBAARHEID VAN ENERGIE

15

2.1	De betaalbaarheid van energie in internationaal perspectief
2.2	Het beleid in de Europese Unie en in Nederland
2.3	Nederlandse indicatoren voor de betaalbaarheid van energie 

15
18
20

3

DATA EN METHODEN

22

3.1 Databestanden
3.2	Definities en operationele keuzes
3.3 Opschonen van de datasets
3.4 Imputaties (WoON)
3.5 Analysebestanden

22
22
26
28
29

4	WAT GEVEN HUISHOUDENS UIT AAN ENERGIE?

33

4.1 Introductie nieuwe methodiek
4.2 Vergelijking gemiddelde energierekening voor de bestaande en nieuwe methodiek
4.3	Gemiddelde energierekening voor verschillende bruto-inkomensklassen
4.4	Historische ontwikkeling van de gemiddelde energierekening per inkomensgroep

33
33
35
36

5	INDICATOREN VOOR DE BETAAL­BAARHEID VAN DE ENERGIENOTA

38

5.1	Energiequote voor verschillende inkomens­groepen
5.2	Betaalrisico’s van verschillende inkomensgroepen
5.3	Energiequote en betaalrisico geven samen een beter beeld
5.4 Gevoeligheidsanalyses
5.5	Handelingsperspectieven van huishoudens

38
40
41
46
49

6	OVERWEGINGEN VOOR BELEID EN ONDERZOEK

51

6.1	De energietransitie: aandachtspunten voor beleid
6.2 Vragen voor vervolgonderzoek

51
53

BRONNEN55
Literatuur55
Data56

BIJLAGEN57
Bijlage 1 Beschrijvende achtergrondtabellen CBS-registratiedata
Bijlage 2 Verdeling van CBS-registratiedata op basis van verschillende kenmerken
Bijlage 3 Gemiddelde energierekening op basis van CBS- registratiedata
Bijlage 4 Kengetallen WoON 2015
Bijlage 5 Kenmerken van huishoudens naar energiequote en betaalrisico
Bijlage 6 Resultaten gevoeligheidsanalyses

57
58
60
62
70
79

BEVINDINGEN

NEGNIDNIVEB

Meten met twee maten

De betaalbaarheid van de energierekening vraagt aandacht
In de afgelopen jaren is in Nederland de aandacht
toegenomen voor de betaalbaarheid van de energie­
rekening van huishoudens. Die betaalbaarheid krijgt veel
aandacht vanwege de kosten die de energietransitie naar
verwachting met zich brengt. Aan de ene kant loopt de
gemiddelde energierekening op doordat bijvoorbeeld de
energieprijzen en de belasting daarop omhoog gaan.
Aan de andere kant gaat de gemiddelde energierekening
omlaag doordat wordt geïnvesteerd in energiebesparing.
Die investeringskosten hebben wel invloed op de
woonlasten. Het is dan ook belangrijk om naar het héle
kosten-batenplaatje van een huishouden te kijken. In een
analyse van de betaalbaarheid van energie moet dus
rekening worden gehouden met zowel de energielasten als
de woonlasten. In deze studie kijken we naar de huidige
betaalbaarheid, dus afgezien van de veranderingen die met
de energietransitie gepaard zullen gaan.
De recente Nederlandse belangstelling wijkt in meerdere
opzichten af van de benadering van dit onderwerp in
andere Europese landen, waar het thema van de
betaalbaarheid van de energierekening al langer op de
agenda staat en vaak wordt aangeduid met de term
‘energiearmoede’. Onder energiearmoede valt
bijvoorbeeld extreem energiezuinig gedrag om financiële
redenen, maar ook afsluiting vanwege wanbetaling.
In Nederland zijn deze benadering en de term energie­
armoede minder in zwang, mogelijk omdat er, in
vergelijking met andere landen, minder sprake lijkt te zijn
van energiearmoede volgens de Europese definities.
Daarbij zorgt regelgeving er bovendien voor dat betalings­
achterstanden in Nederland niet direct leiden tot het
afsluiten van gas of elektriciteit. Hierdoor wordt in veel
gevallen voorkomen dat huishoudens letterlijk in de kou
komen te zitten.
Ondanks deze internationaal gezien gunstige uitgangs­
positie, is er in Nederland steeds meer aandacht voor het
beslag van energiekosten op het huishoudbudget, vooral
bij lagere inkomensgroepen. In deze studie laten we zien
dat er in Nederland ruim 900.000 huishoudens een relatief
groot deel van hun inkomen uitgeven aan energie of het
risico lopen dat zij hun woonlasten inclusief energie niet

6

| Meten met twee maten

kunnen betalen. Deze en andere huishoudens zijn gevoelig
voor de veranderingen als gevolg van de energietransitie.
Het gaat hierbij om huishoudens zonder financiële ruimte
om die veranderingen op te vangen en huishoudens die
door hun huidige hoge energiekosten gevoelig zijn voor
energieprijsverhogingen. Dit betreft voornamelijk
huishoudens binnen de laagste inkomensgroep. Maar
belangrijker is de constatering dat er ook binnen
inkomensgroepen substantiële variatie is in financiële
kwetsbaarheid die samenhangt met kenmerken van de
woning en het huishouden. Dit zijn potentiële
aangrijpingspunten voor beleid.
Nieuwe methode voor het monitoren van de energierekening per
inkomensgroep
We concentreren ons in deze studie op het gas- en
elektriciteitsverbruik van huishoudens in de woning.1
We introduceren daarbij een methodiek voor het
vaststellen van de gemiddelde energierekening per
inkomensgroep. Deze nieuwe methode is een belangrijk
hulpmiddel om het energieverbruik en de kosten daarvan
in het hele financiële plaatje van huishoudens te plaatsen.
Met de nieuwe methodiek is het mogelijk om van jaar op
jaar de gemiddelde energierekening voor vijf inkomens­
groepen te volgen. De data die hiervoor zijn gebruikt, zijn
afkomstig van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBSregistratiedata) en sluiten aan bij de indeling in brutoinkomensgroepen waarvoor het Centraal Planbureau
(CPB) koopkrachtcijfers presenteert. Met de CBSregistratiedata en de voorgestelde methodiek is het
mogelijk om in de toekomst het effect van verschillende
ontwikkelingen en beleidsopties op de energierekening
van huishoudens te analyseren. Uit de analyses voor 2015
blijkt dat huishoudens met een laag inkomen gemiddeld
minder uitgeven aan energie dan huishoudens met een
hoger inkomen. De 20 procent huishoudens met de
laagste inkomens gaven volgens deze nieuwe methode in
2015 gemiddeld 1.239 euro uit aan energie, terwijl dat voor
de 20 procent huishoudens met de hoogste inkomens
gemiddeld 2.097 euro was. Bínnen inkomensgroepen is er
evenwel een sterke variatie in de hoogte van de energie­
rekening, die nauw samenhangt met verschillen in de
huishoudens- en woningkenmerken en het gedrag.

Figuur 1
Spreiding van energierekening naar inkomensgroep, 2015
3000

euro2016 per jaar

2500
2000
1500
1000

0

pbl.nl

500

0 – 20%
(tot €22.817)

20 – 40%
(€22.817 tot
€36.274)

40 – 60%
(€36.274 tot
€52.460)

60 – 80%
(€52.460 tot
€76.058)

80 – 100%
Alle huishoudens
(vanaf €76.058)

Gemiddelde
Spreiding
1 x standaarddeviatie
2 x standaarddeviatie
Bron: CBS

Inzicht in de betaalbaarheid van de energierekening vraagt om
aanvullende indicatoren
Of een energierekening betaalbaar is, hangt niet alleen af
van de uitgaven aan energie, maar ook van het
besteedbare inkomen en de andere noodzakelijke
uitgaven van huishoudens. In deze studie hebben we die
betaalbaarheid bekeken met twee complementaire
indicatoren, de energiequote en het betaalrisico. Omdat
het betaalrisico niet op basis van de CBS-registratiedata te
berekenen is, is voor deze analyses gebruikgemaakt van
het WoonOnderzoek Nederland (WoON) van 2015.

minimaal noodzakelijke budget, afhankelijk van de
samenstelling van een huishouden. Deze indicator geeft
heel precies aan wanneer huishoudens door
veranderingen in de energie- of woonlasten niet meer
voldoende budget overhouden voor het minimaal
noodzakelijke levensonderhoud; aan de hand van deze
indicator kan bijvoorbeeld duidelijk worden dat
investeringen van huishoudens in isolatie of zonne­
panelen de energierekening weliswaar verlagen, maar via
de verhoging van de huur of de hypotheek niet altijd
leiden tot een verlaging van het betaalrisico.

De energiequote is het aandeel van het besteedbare inkomen
dat een huishouden aan energie uitgeeft. Het is de meest
gebruikte indicator in Nederlandse studies naar de
betaalbaarheid van energie. Omstandigheden of
veranderingen die de energierekening verhogen, werken
sterk door in de energiequote. Denk daarbij aan een grote
oude woning met een slecht energielabel, een koud jaar of
een verhoging van de variabele gasprijs. De energiequote
zegt op zich niks over de betaalbaarheid van energie – en
is daarmee geen goede betaalbaarheidsindicator.
Desondanks kan de energiequote wel een indicatie geven
van welke huishoudens in financieel opzicht kwetsbaar
zijn voor hogere energielasten door het relatief hoge
aandeel van energiekosten in relatie tot hun inkomen.

Uit ons onderzoek blijkt dat zowel huishoudens met een
betaalrisico als met een hoge energiequote sterk zijn
geconcentreerd in de laagste inkomensgroep. Hoge
energiequotes zijn echter ook wat vaker te vinden bij
hogere inkomensgroepen. Ook blijkt dat veranderingen
in de energierekening in beperkte mate leiden tot
veranderingen in het aandeel huishoudens met een
betaalrisico. Dit komt doordat energie maar één van de
uitgavenposten is van huishoudens en in de meeste
gevallen van beperkte omvang is.

Een huishouden heeft een betaalrisico als het na het betalen
van de woon- en energiekosten onvoldoende budget
overhoudt voor overig minimaal noodzakelijk levens­
onderhoud. Het Nibud stelt jaarlijks de hoogte vast van het

Ruim een half miljoen huishoudens met een betaalrisico voor
wonen en energie
In 2014-2015 telde Nederland in totaal 528.000 huishoudens
met een betaalrisico. Zij hielden aan het eind van de
maand na betaling van de woon- en energielasten te
weinig bestedingsruimte over om te voorzien in het
minimaal noodzakelijke levensonderhoud. Ongeveer
de helft van deze huishoudens heeft ook een hoge
Bevindingen |

7

Figuur 2
Huishoudens naar energiequote en betaalrisico, 2014
Hoge energiequote

269.000
huishoudens
(4,0%) met hoge
energiequote en
betaalrisico
Betaalrisico

259.000
huishoudens
(3,8%) met alleen
betaalrisico

214.000

175.000
210.000

385.000 huishoudens
(5,7%) met alleen
hoge energiequote

55.000
215.000

Geen betaalrisico
2,1 miljoen

5,8 miljoen
huishoudens
(86,5%) met lage
energiequote en
geen betaalrisico

45.000

Huurders

3,8 miljoen

pbl.nl

Eigenarenbewoners

Lage energiequote
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

energiequote (269.000 huishoudens). De overige (259.000)
huishoudens hebben geen hoge energiequote, maar vaak
wel relatief hoge woonlasten (bij een laag inkomen). Dit
kan duiden op een vorm van verborgen energiearmoede,
maar kan ook komen door een uithuizige leefstijl of een
energiezuinige nieuwbouwwoning waardoor het
energieverbruik relatief laag is.
De overige 6,2 miljoen huishoudens hadden in 2014-2015
geen betaalrisico, maar een deel had wel relatief hoge
energiekosten gezien hun inkomen. Het gaat om 385.000
huishoudens met een hoge energiequote die, na de woonen energielasten, gemiddeld ruim 400 euro per maand
bestedingsruimte beschikbaar hadden, boven op het
minimaal noodzakelijke budget.
Energiequote en betaalrisico bieden zicht op handelings­perspectieven
De energiequote en het betaalrisico zijn complementaire
indicatoren, die verschillende handelingsperspectieven
aan het licht brengen voor de betaalbaarheid van energie
(en wonen). Uitgaande van de energiequote ligt de nadruk
op de energiekosten binnen het besteedbare inkomen;
een hoge energiequote geeft aan voor welke huishoudens
hogere energieprijzen een grotere impact hebben op hun
totale bestedingen, omdat hun energiekosten nu al een
belangrijk aandeel vormen in hun bestedingen. De energie­
quote geeft alleen niet aan of er voldoende budget
overblijft voor andere noodzakelijke uitgaven.

8

| Meten met twee maten

De betaalrisico-indicator geeft dat wel heel precies aan;
met deze indicator wordt rekening gehouden met de
woonlasten die deels ook investeringen in energie­
besparende maatregelen omvatten. Een betaalrisico geeft
aan welke huishoudens beperkte handelingsperspectieven
hebben en in financieel opzicht kwetsbaar zijn voor de
gevolgen van de energietransitie. Het betaalrisico geeft
echter niet het handelingsperspectief weer van
huishoudens die nog wel financiële ruimte hebben, maar
die door hun hoge energiekosten gevoelig zijn voor
energieprijsverhogende ontwikkelingen.
De 528.000 huishoudens met een betaalrisico hebben een
betaalbaarheidsprobleem voor wonen en energie. Een
deel daarvan, 259.000 huishoudens, heeft geen hoge
energiequote. Deze huishoudens hebben door een laag
inkomen en/of hoge huisvestingskosten te weinig budget
voor het minimaal noodzakelijke levensonderhoud. Het
gaat hierbij vaak om jongere, kleine huishoudens die
recent zijn verhuisd of in een sterk stedelijke omgeving
wonen. Ook zijn in deze groep de huurders oververtegen­
woordigd. In het algemeen gaat het zowel om huishoudens
in nieuwbouwwoningen met hogere woonlasten en lagere
energiekosten als om huishoudens in kleinere woningen
met relatief hoge woonlasten en een slecht energielabel.
In het laatste geval wordt de lagere energierekening
toegeschreven aan een relatief klein woonoppervlak of
(zeer) zuinig energiegedrag. Deze huishoudens – met een
betaalrisico en een minder hoog energieverbruik –

Figuur 3
Gemiddeld huishoudbudget naar groep, 2014
euro per maand
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500

-500

pbl.nl

0

Hoge energiequote
en betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Netto woonlasten
Energiekosten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote
en geen betaalrisico

Minimumbudget voor
levensonderhoud

Alle huishoudens

Bestedingsruimte
Tekort op minimumbudget

Besteedbaar inkomen
na woon- en energielasten
Bron: WoOn 2015; bewerking PBL

hebben een ongunstige uitgangssituatie voor de
energietransitie, omdat zij de energiekosten niet
eenvoudig verder kunnen verlagen. Gedrag veranderen
helpt nauwelijks, ze gebruiken immers al weinig energie.
En voor energiebesparing door energiebesparende
maatregelen ontbreekt het investeringsvermogen, en
bovendien, in het geval van huurders, ook de
handelingsruimte.
De rest van de groep van 528.000 huishoudens met een
betaalrisico heeft wel een hoge energiequote. Deze
269.000 huishoudens lijken qua samenstelling sterk op de
overige huishoudens met een betaalrisico, maar wonen
nog vaker in een oudere woning met een slecht energie­
label. Zij hebben bovendien weinig tot geen financiële
ruimte om wijzigingen in de bestedingen op te vangen.
Een verhoging van de energieprijzen zal het betaalrisico
van deze groep dus vergroten wanneer niet kan worden
geïnvesteerd in energiebesparende maatregelen. Deze
huishoudens zijn hierdoor in financieel opzicht
kwetsbaarder dan de groep met alleen een betaalrisico,
omdat energie al een groot deel van het beschikbare
budget inneemt.
De 385.000 huishoudens die een hoge energiequote
hebben zonder dat dit tot een betaalrisico leidt,

onderscheiden zich van de huishoudens met een
betaalrisico door gemiddeld lage netto woonlasten en
een gemiddeld iets hoger besteedbaar inkomen. Het gaat
veelal om oudere huishoudens die al lang in de huidige
(oudere) woning wonen, en (daardoor) vaak een lage huur
of (afbetaalde) hypotheek hebben. Investeringen in de
woning zijn voor deze groep huishoudens veelal kansrijk:
er kan veel worden bespaard op de energierekening, het
inkomen is gemiddeld wat hoger en er is eventueel ook
vermogen opgebouwd in de woning. De financiële
kwetsbaarheid van deze groep huishoudens komt vooral
tot uiting wanneer de energieprijzen stijgen en
investeringen door omstandigheden niet (tijdig) mogelijk
zijn, bijvoorbeeld bij afhankelijkheid van het beleid van de
verhuurder, bij beperkte beschikbaarheid van financiering
of arbeidskrachten, of onzekerheid over de toekomstige
woonsituatie. Slechts een deel van deze huishoudens is in
financieel opzicht kwetsbaar in de zin dat zij een
betaalbaarheidsprobleem krijgen bij een stijging van de
energieprijzen.
De overige 5,8 miljoen huishoudens, die noch een
betaalrisico, noch een hoge energiequote hebben, hebben
zo op het eerste gezicht geen problemen met het betalen
van de energierekening en de woonlasten. Dit is een zeer
diverse en bovenal omvangrijke groep, waarvan een deel
Bevindingen |

9

zich op de grens van een betaalrisico of hoge energiequote
bevindt. Gevoeligheidsanalyses laten bijvoorbeeld zien dat
bij een gasprijsverhoging van 10 cent per kubieke meter
ruim 170.000 huishoudens over de grens van een hoge
energiequote of een betaalrisico zouden gaan. Voor deze
huishoudens gelden vergelijkbare overwegingen als voor
de ruim 900.000 huishoudens die nu al een hoge
energiequote of betaalrisico hebben.
Ongeveer 900.000 huishoudens zijn niet meegenomen in
de analyses. Het gaat hierbij om huishoudens met een zeer
laag of tijdelijk laag inkomen, zoals studenten en
ondernemers met een slecht jaar, huishoudens die een
woning delen en huishoudens die wonen in een woning
met bedrijfsactiviteiten of afwijkende woonruimten, zoals
woonboten en wooneenheden. Nader onderzoek naar
deze groepen is nodig om uitspraken te kunnen doen over
hoeveel huishoudens binnen deze groep structureel een
laag inkomen hebben, zodat we deze mee kunnen nemen
in de volgende analyses.
Energietransitie vraagt om domein-overstijgend denken
De betaalbaarheid van de energierekening en de energie­
transitie kan niet alleen op basis van het inkomen worden
vastgesteld. Ook de (minimaal noodzakelijke) uitgaven
aan het levensonderhoud en de woonsituatie zijn daarop
van invloed. De verdeling van de kosten voor de energie­
transitie raakt hierdoor aan verschillende beleids­
domeinen, zoals energie-, woon- en inkomensbeleid.
Dit betekent dat er behoefte is aan coördinatie van het
beleid van de ministeries van EZK, BZK, SZW en Financiën.
De afstemming met lokale overheden is hierbij ook van
essentieel belang. Gemeenten worden vanuit het sociaal
beleid geacht maatwerk te leveren bij het oplossen van
financiële problemen van huishoudens. Daarnaast zijn
gemeenten verantwoordelijk voor de woon- en
warmtevisies. Sociaal beleid en verduurzaming komen dus
op gemeentelijk niveau samen. Door een betere
afstemming met de ministeries over de mogelijkheden die
ze daartoe hebben, kan dit verder worden verbeterd.
Aandacht voor de betaalbaarheid van de energierekening
is des te noodzakelijker met het oog op de energie­
transitie. Deze vraagt naast beleidscoördinatie ook
domein-overstijgend denken.

Noot
1	We kijken dus niet naar het energieverbruik in het
personenvervoer, waar ook veel energie wordt verbruikt.

10

| Meten met twee maten

VERDIEPING

GNIPEIDREV

1 Inleiding
Al geruime tijd klinkt in Nederland de roep om meer
aandacht voor de betaalbaarheid van de energietransitie.
Een reden daarvoor is het hoge aandeel van de energie­
rekening in het besteedbare inkomen van veel huishoudens
met een laag inkomen (Kromhout 2013; Van Middelkoop
2014; Tigchelaar & Leidelmeijer 2013). Door de energie­
transitie zou dit aandeel, de zogeheten energiequote,
bovendien sterk kunnen toenemen (Koot et al. 2018;
Vergeer et al. 2017). Volgens het Centraal Planbureau
worden door klimaat- en energiemaatregelen de
koopkrachtvoorspellingen voor lage inkomensgroepen
zelfs te optimistisch ingeschat, en die voor hoge
inkomensgroepen te pessimistisch (CPB 2018c).
Politiek staat dit verdelingsvraagstuk inmiddels op de
agenda (Tweede Kamer 2017a,b, 2018). In deze studie
verkennen we het debat over de betaalbaarheid van de
energierekening in Nederland en in andere Europese
landen. We beperken ons daarbij tot het gas- en
elektriciteitsverbruik in de woning; we kijken dus niet
naar het energieverbruik van huishoudens voor vervoer.
We werken een methode uit om in de Nationale Energie­
verkenning (NEV) de ontwikkeling van de energierekening
te volgen voor de inkomensgroepen waarvoor het Centraal
Planbureau koopkrachtcijfers presenteert. Of die energie­
rekening ook betaalbaar is voor huishoudens, is niet met
één indicator te meten. Daarvoor zijn verschillende
indicatoren in gebruik. In deze studie combineren we er
twee: de energiequote en het betaalrisico.

1.1	Klimaatbeleid en de energie­
rekening van huishoudens
In de komende decennia zal er veel veranderen in de
energiehuishouding van Nederland. Die veranderingen
zullen gevolgen hebben voor de energierekening van
huishoudens (Schoots et al. 2017). Er zijn forse investeringen
nodig om het energieverbruik te reduceren en te
verduurzamen, om zo de CO2-uitstoot en de daarmee
samenhangende klimaatverandering te beperken. De kosten
van deze energietransitie worden op de korte termijn
gedragen door huishoudens, de overheid en het bedrijfs­
leven. Huishoudens wordt gevraagd om investeringen te
doen om zo hun energieverbruik te verminderen.
Daarnaast wordt de energierekening van huishoudens
beïnvloed door veranderingen buiten het huishouden zelf,
zoals veranderende energieprijzen, belastingtarieven en
eventuele subsidies op investeringen. Uiteindelijk drukken
ook de kosten van de energietransitie van bedrijven en
12

| Meten met twee maten

overheid via prijsveranderingen en belastingen op de
besteedbare inkomens van huishoudens.
De belasting op energieverbruik vormt een wezenlijk deel
van het klimaat- en energiebeleid. De (regulerende)
energiebelasting werd in 1998 ingevoerd om de variabele
energiekosten te verhogen, terwijl deze gelijktijdig werd
gecompenseerd met een vaste teruggave van de energie­
belasting voor alle huishoudens met een elektriciteits­
aansluiting. De gedachte achter deze zogeheten heffings­
korting is dat energieverbruik voor een deel een basis­
behoefte is waarover geen belasting hoeft te worden
betaald. De heffingskorting in combinatie met een vlak
belastingtarief werkt nivellerend doordat hogere inkomens­
groepen gemiddeld meer energie verbruiken (Cronin et al.
2017); huishoudens met een laag inkomen hebben door het
gemiddeld lagere energieverbruik per saldo meer profijt van
de vaste teruggave. Cronin et al. (2017) constateren echter
ook dat dit niet voor alle huishoudens met een laag inkomen
gunstig uitpakt. Ook binnen deze groep varieert namelijk
het energieverbruik met de huishoudenssamenstelling en
de woonsituatie. Het kabinet-Rutte wil de tarieven voor
energiebelasting op gas en elektriciteit meer in
overeenstemming laten zijn met de CO2-uitstoot van de
energiebronnen en daarmee de overgang van fossiele
brandstoffen naar duurzame energiebronnen stimuleren.
Daarnaast is in 2013 de Opslag Duurzame Energie of ODE
ingevoerd, als extra belasting op energieverbruik, met als
doel de subsidiepot Stimulering Duurzame Energie­
productie (SDE+) mede te financieren (SDE+ wordt ook
gevoed door aardgasbaten). Met de SDE+ ondersteunt het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat de ontwik­
keling van duurzame energie door bedrijven en (non-profit)
instellingen. De ODE is sinds 2013 sterk opgelopen en zal de
komende jaren nog verder toenemen. In totaal zal volgens
de afspraken in het Regeerakkoord van 2017 de gemiddelde
energierekening van huishoudens tussen 2017 en 2021 met
circa 175 euro omhooggaan, waarvan 146 euro door de
verhoging van de ODE (Minister van EZK 2017).

1.2	Uitsplitsing van de energie­
rekening in de Nationale
Energieverkenning naar
inkomen
In de NEV wordt sinds de eerste uitgave in 2014 de
gemiddelde energierekening van huishoudens

gepubliceerd. Het betreft de gemiddelde energierekening
van álle huishoudens tot 2020, waarbij wordt uitgegaan
van de verwachte prijs- en volumeontwikkelingen onder
het NEV-scenario ‘Vastgesteld & Voorgenomen beleid’ (VV)
(Schoots et al. 2017). Binnen dit scenario wordt onder
andere uitgegaan van bepaalde prijsverhogende
maatregelen (energiebelasting, ODE) en bepaalde
investeringen in energiebesparing en zonnepanelen door
huishoudens. Daarbij wordt tevens aangegeven hoe de
gemiddelde energierekening zich ontwikkelt zonder
investeringen in energiebesparing en zonnepanelen.
Zo becijferden Schoots et al. (2017) dat de gemiddelde
energierekening in 2020 met ongeveer 200 euro per jaar
stijgt wanneer een gemiddeld huishouden niet investeert
in energiebesparing en zonnepanelen.
De in de NEV gepresenteerde gemiddelde energierekening
houdt geen rekening met de verschillen tussen inkomens­
groepen en kan daardoor geen rol spelen in het debat over
de betaalbaarheid van energie. Huishoudens met een laag
inkomen verbruiken bijvoorbeeld minder energie; voor
hen zal de gemiddelde energierekening dus minder
stijgen. Desondanks zullen de ODE en andere energie­
prijsverhogende instrumenten relatief zwaarder drukken
op het budget, juist vanwege het lage inkomen (Koot et al.
2018). Daarbij hebben huishoudens met een laag inkomen
minder financiële ruimte om te investeren in energie­
besparende maatregelen. Wanneer zij minder energie
besparen, kan dat een aanwijzing zijn dat deze lage
inkomensgroepen minder bereid of in staat zijn om
energiebesparende maatregelen te nemen. Zij zouden
daarbij tevens minder kunnen profiteren van
ondersteunende subsidies en relatief meer gaan bijdragen
aan het klimaatbeleid via energiebelasting en -opslagen
(Vergeer 2017). In antwoord op Kamervragen heeft de
minister van EZK daarom toegezegd om de ‘gemiddelde’
energierekening in de NEV uit te splitsen naar
verschillende inkomensgroepen. Hoewel dit een
eenvoudige exercitie lijkt, vraagt zo’n uitsplitsing een
andere benadering van de beschikbare gegevens dan tot
nu toe gebruikelijk. In deze studie beschrijven we de opzet
van een daarvoor ontwikkelde methodiek en de resultaten
voor het zichtjaar 2015.

1.3	Indicatoren voor de
betaalbaarheid van de
energierekening
Om uitspraken te kunnen doen over de betaalbaarheid van
de energierekening voor de huishoudens is een gemiddelde
energierekening in een bepaalde inkomensgroep niet
voldoende. Er bestaan verschillende indicatoren voor de
betaalbaarheid van energie; in hoofdstuk 2 geven we
daarvan een overzicht. In deze studie combineren we twee
indicatoren die in Nederland vaker zijn gebruikt: de

energiequote en het betaalrisico. De energiequote, het
aandeel van het besteedbare inkomen dat een huishouden
aan energie uitgeeft, is in Nederland de meest gebruikte
maat voor de betaalbaarheid van de energierekening (zie
bijvoorbeeld CE Delft 2018; Koot et al. 2018; Van
Middelkoop 2014; Nibud 2009; Van den Wijngaart et al.
2014). Deze indicator wordt soms ook met het
‘budgetaandeel energie’ aangeduid (Nibud 2009).
Met het begrip betaalrisico geven we binnen deze studie aan
of de woon- en energiekosten passen binnen de totale
inkomsten en uitgaven van een huishouden. Er is sprake van
een betaalrisico als een huishouden na het betalen van de
daadwerkelijke (netto) huur of hypotheek en energiekosten
minder bestedingsruimte overhoudt dan noodzakelijk is
voor een minimumpakket aan goederen en diensten voor
het (overige) levensonderhoud. Het Nationaal Instituut voor
Budgetvoorlichting (Nibud) bepaalt jaarlijks de hoogte van
dit minimaal noodzakelijke budget voor de kosten van
bijvoorbeeld voeding, kleding, (niet-vergoede) zorgkosten,
verzekeringen, mediagebruik, persoonlijke verzorging,
fietsen, enzovoort; er zijn geen kosten opgenomen voor
bijvoorbeeld contributies, lidmaat­schappen, een
abonnement op een dagblad, of een auto. Dit ‘minimum­
budget’ bevat reële bedragen die een huis­houden met een
bepaalde samenstelling minimaal maandelijks nodig heeft.
Het gaat om een ondergrens: met minder budget kan een
huishouden de eindjes redelijkerwijs niet aan elkaar knopen
zonder in te leveren op het niveau van het sociaal minimum.
Deze benadering wordt soms ook de ‘residueel inkomenbenadering’ (Haffner & Boumeester 2013, 2015) of de
minimum income standard (Roelfsema 2015) genoemd. Binnen
het PBL is de indicator ‘betaalrisico’ al eerder voor de
betaalbaarheid van de huur of hypotheek ontwikkeld als
alternatief voor de huur- of koopquote (De Groot et al. 2014).
Voor wonen en energie is deze indicator ook in een aantal
Nederlandse studies toegepast (Haffner & Boumeester 2013,
2015; Kromhout 2013; Roelfsema 2015; Tigchelaar &
Leidelmeijer 2013).
Nieuw in deze studie is de combinatie van de energiequote
en het betaalrisico voor wonen en energie van Nederlandse
huishoudens. Verder gaan we in op methodologische
aspecten en schetsen we een beeld van de groepen die
financieel kwetsbaar zijn voor de hoogte van de energie­
rekening, dus nog zonder de mogelijke gevolgen van de
energietransitie.

1.4

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de
aandacht voor de betaalbaarheid van de energierekening
in Nederland en Europa en de indicatoren die daarbij
worden gehanteerd. Vervolgens bespreken we in
hoofdstuk 3 de data en methoden die in deze studie zijn
gebruikt. In hoofdstuk 4 beschrijven we de gemiddelde
1 Inleiding | 13

energierekening per inkomensgroep binnen de NEV, en in
hoofdstuk 5 analyseren we de indicatoren voor de
betaalbaarheid van de energierekening voor verschillende
huishoudens. Ten slotte geven we in hoofdstuk 6
overwegingen voor beleid en verder onderzoek.

14

| Meten met twee maten

2	Perspectieven op de
betaalbaarheid van energie
De aandacht voor de betaalbaarheid van energie in
Nederland is van recentere datum dan buiten de
landsgrenzen. Landen als het Verenigd Koninkrijk, Ierland,
Frankrijk en Italië kennen toeslagen voor huishoudens die
’s winters hun energierekening niet kunnen betalen en
voeren beleid om het probleem van de zogeheten energie­
armoede in te dammen. Nu de energietransitie zich
aandient, is er in Nederland een opleving in de aandacht
voor de betaalbaarheid van energie en de kosten die de
energietransitie met zich kan brengen.
Waarom is zowel de maatschappelijke als politieke
aandacht voor de betaalbaarheid van de energierekening
in Nederland lange tijd zo beperkt gebleven? Voor een
antwoord op deze vraag verkennen we eerst de
betaalbaarheid van energie in de landen van de Europese
Unie en welke positie Nederland daarbinnen inneemt.
We schetsen welk beleid op dit thema in de diverse landen
is ontwikkeld en wat er in Nederland gebeurt. Vervolgens
bespreken we de internationaal meest gangbare maten om
de betaalbaarheid van energie in beeld te brengen.
Afsluitend kijken we naar de voor- en nadelen van de twee
in Nederland gangbare indicatoren die we in deze studie
combineren.

2.1	De betaalbaarheid van energie
in internationaal perspectief
In menig Europees land staat de betaalbaarheid van
energie hoog op de politieke agenda. Ook de Europese
Commissie vond het thema belangrijk genoeg om in 2016
het Energy Poverty Observatory (EPOV) op te richten, met
als opdracht meer kennis te vergaren over de verspreiding
van energiearmoede en over innovatieve manieren om die
terug te dringen. ‘Energiearmoede’ (energy poverty) verwijst
daarbij naar een situatie waarin huishoudens minder
energie of andere producten kunnen betalen dan maat­
schappelijk gezien als noodzakelijk wordt verondersteld,
mede gelet op de gezondheid. Het gaat hier, anders
gezegd, om huishoudens die vanwege financiële
problemen letterlijk in de kou zitten of bezuinigen op
andere noodzakelijke posten, omdat ze (anders) de
energierekening niet kunnen betalen. Als het gaat om een
lager energieverbruik door minder stoken om financiële
redenen, wordt gesproken van ‘verborgen energie­
armoede’ (Hidden Energy Poverty) Rademaekers 2016;
Thomson & Bouzarovski (2018). Deze verborgen
energiearmoede is moeilijk objectief meetbaar en dus

complex, omdat hiertoe moet worden bepaald wat een
normaal verbruik is in een bepaalde woning (Tigchelaar &
Leidelmeijer 2013)
Voor ‘energiearmoede’ worden uiteenlopende definities en
indicatoren gebruikt. In veel landen gaan de discussies
vooral over de maatschappelijke problematiek die daaraan is
verbonden. Bij energie gaat het om de totale rekening,
inclusief energiefuncties als verlichten, koelen en ventilatie.
De discussie over de nadelige gevolgen voor huishoudens
beperkt zich echter vaak tot de gevolgen van het (onvoldoende)
verwarmen van de woning, zoals gezondheidsproblemen of
beperktere sociale contacten (Middlemiss & Gillard 2015).
In andere landen – waaronder Frankrijk – wordt een breder
begrip van energiearmoede gehanteerd en wordt ook
gekeken naar wat het hebben van een laag inkomen betekent voor zowel het betalen van de energierekening als de
mobiliteit van het huishouden (Pye 2015).

2.1.1

Nederland langs de internationale lat

Het Verenigd Koninkrijk is een van de landen met de
langste traditie op het gebied van het meten van
energiearmoede (Moore 2012). Energiearmoede werd daar
begin jaren negentig voor het eerst gedefinieerd aan de
hand van het aandeel van het besteedbare inkomen dat
een huishouden uitgeeft aan energie – dit is wat in
Nederland de energiequote of het budgetaandeel energie
wordt genoemd. Huishoudens die meer dan 10 procent van
hun inkomen aan energie kwijt waren, werden als
energiearm beschouwd. Dat was destijds in het Verenigd
Koninkrijk het aandeel dat de laagste drie inkomens­
decielen gemiddeld uitgaven aan energie en ongeveer
tweemaal de mediane energiequote (Moore 2012).
Sindsdien is er een scala aan varianten op deze indicator
voor de betaalbaarheid van energie ontwikkeld. Maar er
zijn ook andere indicatoren.
Het Energy Poverty Observatory (EPOV) hanteert vier
indicatoren voor energiearmoede (EPOV 2018). Deze laten
zich als volgt omschrijven:
1. Het percentage huishoudens dat aangeeft het niet te
kunnen betalen om de woning adequaat te verwarmen,
gebaseerd op de vraag: ‘Can your household afford to
keep its home adequately warm?’
2. Het percentage huishoudens dat aangeeft een betalings­
achterstand te hebben op de energierekening, gebaseerd
op de vraag: ‘In the last twelve months, has the household been in arrears, i.e. has been unable to pay on time
due to financial difficulties for utility bills (heating,
electricity, gas, water, etc.) for the main dwelling?’
2 Perspectieven op de betaalbaarheid van energie | 15

Figuur 2.1
Aandeel huishoudens in Europa dat aangeeft het zich niet te kunnen veroorloven
de woning adequaat te verwarmen, 2016

pbl.nl

Bulgarije
Litouwen
Griekenland
Cyprus
Portugal
Italië
Roemenië
Letland
Spanje
Kroatië
Hongarije
Polen
Malta
Verenigd Koninkrijk
Ierland
Slowakije
Frankrijk
België
Slovenië
Tsjechië
Duitsland
Denemarken
Estland
Oostenrijk
Nederland
Zweden
Luxemburg
Finland
0

10

20

30

40

50

% van huishoudens
Bron: EU SILC, geraadpleegd in 2018

Figuur 2.2
Aandeel huishoudens in Europa met betalingsachterstand op energierekening, 2016

pbl.nl

Griekenland
Bulgarije
Kroatië
Roemenië
Hongarije
Slovenië
Cyprus
Letland
Ierland
Litouwen
Polen
Malta
Italië
Estland
Spanje
Finland
Portugal
Frankrijk
Slowakije
Verenigd Koninkrijk
België
Oostenrijk
Luxemburg
Tsjechië
Duitsland
Zweden
Denemarken
Nederland
0

10

20

30

40

50

% van huishoudens
Bron: EU SILC, geraadpleegd in 2018

16

| Meten met twee maten

Figuur 2.3
Aandeel huishoudens in Europa met 'Hidden Energy Poverty', 2010

pbl.nl

Zweden
Frankrijk
Finland
Litouwen
Polen
Roemenië
Estland
Italië
Bulgarije
Malta
Denemarken
Cyprus
Letland
Spanje
Oostenrijk
Duitsland
Slovenië
België
Griekenland
Kroatië
Slowakije
Portugal
Luxemburg
Tsjechië
Hongarije
Nederland (2012)
0

10

20

30

40

50

% van huishoudens
Bron: EU HBS, geraadpleegd in 2018

3. De indicator voor Hidden Energy Poverty, gebaseerd op het
percentage huishoudens met absolute energie-uitgaven
lager dan de helft van de nationale mediaan.
4. De ’dubbele mediaan-energiequote’, die gelijk is aan
het percentage huishoudens dat een groter aandeel van
het inkomen aan energie uitgeeft dan twee keer het
nationale mediane aandeel.
In deze paragraaf leggen we Nederland langs de meetlat
van deze vier indicatoren en vergelijken we de Nederlandse
situatie met die in omringende landen.
De eerste indicator – afkomstig uit het EU SILC-onderzoek1
– geeft aan hoe burgers zelf oordelen over de mate waarin
zij financieel in staat zijn hun woning afdoende te
verwarmen. Uit figuur 2.1 blijkt dat huishoudens in
Nederland in dat opzicht veel minder dan elders in Europa
financiële problemen ervaren. De hoogste scores zien we
in specifieke landen in Midden-, Oost- en Zuid-Europa.
Slechts 2,6 procent van de Nederlandse respondenten gaf
in 2016 aan problemen te ondervinden met het betalen
van het verwarmen van de woning.
Op de tweede indicator, het percentage huishoudens met
een betalingsachterstand op de energierekening, scoort
Nederland eveneens uitzonderlijk laag (2 procent). Het
aandeel huishoudens met een betalingsachterstand was in
2016 in Nederland zelfs het laagst van alle EU-landen

(figuur 2.2). Ook hier geldt dat de Midden- Oost- en
Zuid-Europese landen de hoogste aandelen hebben.
Omdat bij hoge betalingsachterstanden mogelijk ook
vaker afsluitingen van gas of elektriciteit voorkomen,
wordt in veel Europese landen – in aanvulling op de EPOVindicatoren – ook het percentage afsluitingen van gas of
elektra gehanteerd als belangrijke indicator voor
energiearmoede (Thomson & Bouzarovski 2018).
Ook wat betreft de indicator voor hidden energy poverty
(energie-uitgaven lager dan de helft van de nationale
mediaan) is de score van Nederland (circa 3,5 procent)
het laagst van alle landen in de EU2 (figuur 2.3). Overigens
is het percentage verborgen energiearmoede in Frankrijk,
Zweden en Finland uitzonderlijk hoog. Dit kan te maken
hebben met het grotere gebruik van biomassa (bijvoor­
beeld in houtstookinstallaties) in die landen. Tot slot heeft
Nederland met 6,5 procent ook de laagste score op het
aandeel huishoudens met een energiequote boven de
dubbele mediaan, de vierde indicator 3 (figuur 2.4).
Uitgaande van de EPOV-indicatoren kunnen we
constateren dat energiearmoede in Nederland minder
voorkomt dan in de rest van de Europese Unie. Wellicht is
daarom het begrip ‘energiearmoede’ in Nederland minder
in zwang. We spreken liever van de ‘betaalbaarheid van de
energierekening’.

2 Perspectieven op de betaalbaarheid van energie | 17

Figuur 2.4
Aandeel huishoudens in Europa met energiequote boven nationale dubbele
mediaan, 2010

pbl.nl

Litouwen
Roemenië
Ierland
Frankrijk
Polen
Denemarken
Zweden
Malta
Duitsland
Estland
Portugal
Oostenrijk
Spanje
Finland
België
Bulgarije
Letland
Griekenland
Slovenië
Cyprus
Kroatië
Tsjechië
Slowakije
Hongarije
Nederland (2012)
0

10

20

30

40

50

% van huishoudens
Bron: EU HBS, geraadpleegd in 2018

2.1.2	Inkomensniveau belangrijke verklaring voor
verschillen tussen landen
Onderzoek van de OESO (Flues & Van Dender 2017) heeft
uitgewezen dat verschillen in energiearmoede tussen
EU-landen vooral samenhangen met verschillen in
inkomensniveau. Waar het bruto binnenlands product
(bbp) per hoofd van de bevolking hoog is, is er doorgaans
weinig energiearmoede. De inkomensverdeling binnen
een land is verder niet van belang. Daarnaast speelt de
energetische kwaliteit van de woningvoorraad een rol.
Nederland heeft vergeleken met andere Europese landen
een hoog inkomen per capita en een woningvoorraad van
energetisch betere kwaliteit.
Nederland kent wel relatief hoge prijzen voor gas en
elektriciteit, niet in de laatste plaats vanwege de
internationaal gezien hoge belastingen op energie,
de hoogste van alle twintig onderzochte landen in de
OESO-studie. Dit zou invloed kunnen hebben op de
betaalbaarheid van energie, maar volgens Flues en Van
Dender (2017) hangen verschillen in energieprijzen tussen
landen daar niet mee samen. Ook zien zij, als het gaat om
verschillen tussen landen, geen invloed van hoge
belastingen op gas en elektriciteit op het optreden van
energiearmoede. Flues en Van Dender (2017) geven als
verklaring voor de geringe samenhang tussen energie­
belasting en de betaalbaarheid van energie dat in landen
waar die betaalbaarheid geen probleem vormt, overheden
het zich kunnen permitteren om via een hogere belasting
18

| Meten met twee maten

op energie een prijsprikkel te geven voor energiebesparing.
Omgekeerd zouden overheden in landen waar betaal­
baarheidsproblemen voorkomen dit op sociale gronden
achterwege laten.

2.2	Het beleid in de Europese Unie
en in Nederland
In veel EU-landen heeft de overheid beleid ontwikkeld ter
verbetering van de betaalbaarheid van energie voor
kwetsbare huishoudens. Het beleid in de diverse EU-landen
volgt twee sporen: sociaal beleid en energiebesparing in
de woningvoorraad.
Bij het inzetten van sociaal beleid gaat het bijvoorbeeld om
hulp aan en financiële ondersteuning van huishoudens bij
het oplossen en voorkomen van betalingsachterstanden
op de energierekening. Zo’n 40 procent van de EU-lidstaten
geeft kwetsbare huishoudens financiële steun om hun
energierekening te betalen. Onder andere in Frankrijk,
Italië, Bulgarije, Ierland en in het Verenigd Koninkrijk zijn
er in de winter overheidstoeslagen voor huishoudens
(Schumacher et al. 2015). Vaak lopen dergelijke toeslagen
via het sociale zekerheidsstelsel, zoals in Duitsland. Ook
zijn ze regelmatig gericht op ouderen, bijvoorbeeld in het
Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Zweden. Een aantal
landen (Spanje, Portugal, Italië, Frankrijk en België)

hanteert lagere energietarieven (social tariffs) voor
huishoudens met lage inkomens, zonder betaald werk of
met gezondheidsproblemen (Pye 2015; Thomson &
Bouzarovski 2018). De uitdaging blijkt daarbij vaak het
afbakenen en lokaliseren van de doelgroep voor financiële
steun. Niet alle maatregelen bereiken (uitsluitend)
huishoudens met een risico op betaalbaarheidsproblemen
met energie. Daarmee zijn de maatregelen doorgaans
weinig kosteneffectief (Pye 2015).
Een andere vorm van sociaal beleid is het regelen van extra
bescherming van consumentenbelangen rondom het
afsluiten van gas en elektra vanwege wanbetaling. Deze
maatregelen worden meestal genomen door de energie­
maatschappijen in samenspraak met de nationale
regulerende instantie voor de energiemarkt. Vrijwel alle
EU-landen – behalve enkele Oost- en Midden-Europese
landen als Bulgarije, Kroatië en Tsjechië – hebben
inmiddels enige regelgeving op dit gebied. Zo zijn er
landen waar bepaalde kwetsbare groepen gedurende de
winter bescherming genieten. In andere landen
(Denemarken, Frankrijk, Luxemburg en het Verenigd
Koninkrijk) is gekozen voor regelgeving die het mogelijk
maakt dat ook huishoudens met financiële schulden
kunnen overstappen naar een andere energiemaatschappij
(Pye 2015).
Nederland kent op rijksniveau geen specifiek beleid van
financiële ondersteuning gericht op de betaalbaarheid van
energie. Wel is er een uitgebreide regelgeving rondom het
afsluiten van gas of elektriciteit. Nederlandse consumenten
met een betalingsachterstand mogen volgens de wettelijke
regeling niet zomaar worden afgesloten van gas of elektriciteit. De energiemaatschappij moet huishoudens met een
betalingsachterstand doorverwijzen naar de schuldhulpverlening. In sommige gevallen vormt de schuldenproblematiek vervolgens ook aanleiding om huishoudens te helpen
met energiebesparing. Bovendien mogen volgens de
Regeling afsluitbeleid voor kleinverbruikers van elektriciteit
en gas uit 2011 mensen met een slechte gezondheid ’s winters niet worden afgesloten. Een neveneffect van deze
strenge regelgeving rond het afsluiten is dat de huishoudens
met betalingsachterstanden op de energierekening in een
vroeg stadium terechtkomen bij de lokale schuldhulp­
verlening. Daarmee is hun probleem niet meer zichtbaar als
een vorm van energiearmoede. Dit kan een aanvullende
verklaring vormen voor de geringe aandacht in Nederland
voor de betaalbaarheid van de energierekening.
Het tweede beleidsspoor omvat energiebesparing in de
woningvoorraad. In het kader van klimaatbeleid voeren alle
EU-landen beleid gericht op het verhogen van de
energetische kwaliteit van de woningvoorraad. Het gaat
om zowel voorlichting en advies als om financiële
stimuleringsmaatregelen. Veel van deze maatregelen zijn
niet primair gericht op het verbeteren van de betaalbaar­

heid van de energierekening. Op de lange termijn kunnen
de maatregelen echter ook effectief zijn voor de doelgroep.
Het klimaatbeleid is doorgaans eerst op dat deel van de
woningen gericht waar veel kan worden bespaard tegen
lage investeringen. In een aantal landen – waaronder
Duitsland, België en Frankrijk – worden gerichte
maatregelen genomen om met voorrang woningen aan te
pakken van kwetsbare doelgroepen als ouderen, lage
inkomensgroepen of uitkeringsgerechtigden. In Frankrijk,
Denemarken en het Verenigd Koninkrijk zijn er
bijvoorbeeld investeringsprogramma’s voor energie­
besparing in de sociale huursector, waar huishoudens met
een laag inkomen zich concentreren. Vaak gaat het hierbij
om gebiedsgericht beleid op het niveau van complexen
van sociale huurwoningen (Pye 2015).
De Nederlandse overheid richt zich in haar energie­
besparingsbeleid eveneens sterk op de sociale huursector.
Het oogmerk is hier echter primair het halen van
klimaatdoelen, en niet zozeer het verbeteren van de
betaalbaarheid van de energierekening van huurders in die
sector. De overheid tracht daarbij corporaties te stimuleren
hun bezit te verduurzamen door zowel subsidies voor
investeringen als huurprijsbeleid. Wanneer een corporatie
de energetische kwaliteit van haar woningen verbetert,
mag zij op grond van het Woningwaarderingsstelsel
(WWS) meer huur gaan vragen. De gedachte is dat na
investering de energielasten sterker dalen dan de huur
wordt verhoogd, zodat de totale woonlasten (inclusief
energie) voor de huurder lager worden. De door AEDES en
de Woonbond ontwikkelde woonlastenwaarborg moet
ervoor zorgen dat ook in individuele gevallen zittende
huurders niet per saldo meer gaan betalen. Verduurzaming
gaat gepaard met een verschuiving van energielasten naar
woonlasten. Dit kan gunstig zijn voor lage inkomens­
groepen, doordat de betaalbaarheid van hun woonlasten
wordt gereguleerd via de huurtoeslag, terwijl zij hun
energielasten volledig zelf moeten bekostigen.
De grote omvang van de sociale huursector in Nederland
en de kleine doelgroep met problematiek rond de
betaalbaarheid van energie, maken dat deze doelgroep
binnen de sociale huursector lastig te bereiken is. Daar
komt bij dat na mutatie de huren tot een hoger niveau
mogen worden opgetrokken. Wat op termijn het resultaat
is van de ingrepen in de energetische kwaliteit voor de
totale woonlasten (inclusief energie) van huishoudens in
de sociale huursector is onduidelijk.
In alle EU-landen vormt voorlichting over energie­
besparing aan bewoners een belangrijk beleidsonderdeel.
Naarmate er meer maatschappelijke aandacht is voor
energiearmoede, zijn er doorgaans meer voorlichtings­
campagnes over energiebesparing gericht op de
doelgroep. Het Verenigd Koninkrijk is hier een goed

2 Perspectieven op de betaalbaarheid van energie | 19

voorbeeld van. De aanpak ten aanzien van voorlichting
verschilt sterk van land tot land (Pye 2015).

aan 10 procent toen de energiequote in het Verenigd
Koninkrijk voor het eerst werd toegepast (Moore 2012).

In Nederland zijn er in de afgelopen jaren regelmatig
landelijke voorlichtingscampagnes over energiebesparing
gevoerd, maar die waren zelden gericht op financieel
kwetsbare huishoudens.4 Gemeenten houden zich
eveneens bezig met voorlichting en bewustwording over
energiebesparing. Maar ook op gemeentelijk niveau blijkt
het niet eenvoudig voor beleidsmakers om de doelgroep te
lokaliseren en met hen in gesprek te komen over het
thema energiebesparing. Succesvolle pogingen lopen vaak
via medewerkers van de afdeling sociaal beleid van de
gemeente, die vaak al bij financieel kwetsbare
huishoudens ‘achter de voordeur’ komen.

Een iets minder bekende indicator voor de betaalbaarheid is
het betaalrisico, soms ook aangeduid als ‘residueel inkomenbenadering’ (Haffner & Boumeester 2013, 2015) of minimum
income standard (Moore 2012; Rademaekers 2016; Roelfsema
2015). Met deze indicator wordt een breder beeld gegeven
van de betaalbaarheidsproblemen van een huishouden,
waarbij ook rekening wordt gehouden met alle overige
bestedingen. Gekeken wordt of een huishouden na aftrek
van de daadwerkelijke kosten voor bepaalde kostenposten
nog voldoende financiële ruimte overheeft voor een
minimumpakket aan goederen en diensten dat nodig is om
te voorzien in het (overige) minimale levensonderhoud. Als
dat niet zo is, is er een betaalrisico. Voor de hoogte van de
uitgaven voor dat minimumpakket wordt in Nederland
veelal gebruik­gemaakt van de (minimum)voorbeeld­
begroting van het Nibud. Binnen het PBL is al eerder het
betaalrisico voor de netto huur of hypotheek gebruikt als
alternatief voor de huur- en koopquote (De Groot et al.
2014). Voor de woon- en energielasten is deze benadering
ook in een aantal studies gebruikt (Haffner & Boumeester
2013, 2015; Kromhout 2013; Roelfsema 2015; Tigchelaar &
Leidelmeijer 2013).

2.3	Nederlandse indicatoren voor
de betaalbaarheid van energie
Een belangrijke conclusie van onderzoek naar
betaalbaarheidsindicatoren is dat de betaalbaarheid van
energie een multidimensionaal verschijnsel is en dat elke
indicator andere aspecten van het verschijnsel in beeld
brengt (Thomson & Bouzarovski 2018). Er zijn dan ook veel
verschillende indicatoren voor de betaalbaarheid van
energie in gebruik, elk met voor- en nadelen. Behalve de
(varianten op de) energiequote wordt in Nederlandse
studies een indicator gebruikt die vaststelt of huishoudens
een betaalrisico hebben, gegeven het besteedbaar
inkomen, de woon- en energielasten en het overige
noodzakelijke levensonderhoud. In deze laatste paragraaf
gaan we in op deze twee indicatoren, die we in hoofdstuk 5
gebruiken om de betaalbaarheid van energie en wonen
voor Nederlandse huishoudens in kaart te brengen.
De energiequote, het aandeel van het besteedbare inkomen
dat een huishouden uitgeeft aan energie, is ook in
Nederland de meest gebruikte maat (zie bijvoorbeeld CE
Delft 2018; Koot et al. 2018; Van Middelkoop 2014; Nibud
2009; Van den Wijngaart et al. 2014). Deze indicator wordt
soms ook met het ‘budgetaandeel energie’ aangeduid
(Nibud 2009). Een probleem van deze indicator is dat er
geen eenduidige grens bestaat waarbij er sprake is van een
te hoge (energie)last. Er zijn ook meerdere grenzen in
gebruik. In de internationale literatuur wordt vaak ‘meer
dan twee keer de mediane energiequote’ als grens voor
een problematisch hoge energierekening gehanteerd
(Moore 2012). Een andere methode voor het bepalen van
een problematisch hoge energiequote die internationaal
veel wordt gehanteerd, is de ‘10-procentsnorm’:
huishoudens die meer dan 10 procent van hun inkomen
aan energie uitgeven, hebben volgens deze norm een
betaalbaarheidsprobleem. De grenswaarde van 10 procent
is niet inhoudelijk, maar historisch bepaald. Zoals gezegd,
was de dubbele mediaan in de populatie ongeveer gelijk
20 | Meten met twee maten

In deze studie bepalen we het betaalrisico voor de
gezamenlijke (daadwerkelijke) netto woon- én
energielasten. Met andere woorden: houden huishoudens
na het betalen van de (netto) huur of hypotheek en de
energierekening voldoende geld over om te voorzien in
het (volgens het Nibud absoluut noodzakelijke, minimale)
levensonderhoud van dat huishouden? We doen dit voor
de woonlasten en de energiekosten samen, omdat de
energiekosten afhankelijk zijn van de kenmerken van de
woning. Een energiezuinige woning is duurder, maar de
gemiddelde energiekosten zijn lager.
De energiequote geeft op het niveau van een huishouden
niet meer dan een indicatie van de energiekosten binnen
het totale budget van een huishouden. Voor alle
huishoudens wordt eenzelfde norm gehanteerd (tweemaal
de mediaan of 10 procent) om te bepalen of deze
huishoudens een relatief hoge energiequote hebben. Deze
norm geeft geen beeld van de betaalbaarheid van de
energiekosten. Zo kan een groot huishouden met een laag
inkomen bij een relatief lage energiequote al betaalbaar­
heidsproblemen krijgen. Aan de andere kant hoeft een
huishouden met een hoger inkomen en een hoge
energiequote geen probleem te hebben om de energie­
rekening te betalen. Daarnaast blijven de overige
bestedingen die een huishouden (noodzakelijk) moet
doen voor wonen, kleding, voedsel enzovoort buiten
beeld. Met de energiequote wordt voor een eenoudergezin
met drie kinderen dezelfde norm gehanteerd als voor een
alleenstaande.

De betaalrisico-indicator geeft wél een beeld of een
huishouden een financieel probleem heeft. In dit geval
wordt namelijk rekening gehouden met het huishoudenstype en de absolute omvang van het besteedbare
inkomen. Daarbij geeft het betaalrisico aan wanneer een
huishouden meer uitgeeft aan energie en wonen dan zijn
inkomen toelaat, gegeven het maatschappelijk geaccepteerd minimumbedrag. Bovendien wordt er in deze indicator rekening mee gehouden dat een energiezuinige woning weliswaar een lagere energierekening heeft, maar
veelal ook een hogere huur of hypotheek door de investeringen in energiebesparende maatregelen.
Nadeel van de betaalrisico-indicator is dat niet duidelijk is
of een betaalbaarheidsprobleem voortkomt uit de hoogte
van de energierekening. In combinatie met de energie­
quote is het wel mogelijk om hier zicht op te krijgen. In dit
opzicht zijn beide indicatoren complementair.

Noten
1

2

3

4

EU SILC staat voor European Union Statistics on Income and
Living Conditions en is een enquête-onderzoek dat jaarlijks in
alle landen van de EU wordt gehouden door EUROSTAT.
In figuur 2.3 zijn voor Nederland gegevens voor het jaar 2012
opgenomen vanwege ontbrekende gegevens voor het jaar
2010.
In figuur 2.4 zijn voor Nederland gegevens voor het jaar
2012 opgenomen vanwege ontbrekende gegevens voor het
jaar 2010.
Een campagne die speciaal gericht was op energiebesparing
van lage inkomensgroepen was de campagne die tussen
2002 en 2006 door VROM is gevoerd onder de naam TELI:
Tender Energiebesparing Lage Inkomens.

Met de betaalrisico-indicator is het mogelijk om op
individueel niveau te bepalen hoeveel euro een
huishouden, gegeven zijn inkomen en zijn daadwerkelijke
energie- en woonlasten, tekortkomt om volgens de
maatschappelijke norm voor een minimum levens­
standaard te kunnen leven. Ook op macroniveau kunnen
we een dergelijk bedrag berekenen door alle ‘tekorten’ op
te tellen. In het Verenigd Koninkrijk wordt hiervoor het
begrip energy poverty gap gebruikt: het bedrag dat de hele
populatie tekortkomt aan energiekosten om volgens de
gehanteerde armoedenorm (bijvoorbeeld 60 procent van
het mediane inkomen) te kunnen leven (Legèndre & Ricci
2015; Middlemiss & Gillard 2015).
Heindl en Schüssler (2015) onderzochten de gevoeligheid
van de energiequote en het betaalrisico voor een
verandering in inkomens of energieprijzen op nationaal
niveau. Zij analyseerden hoe diverse indicatoren voor de
betaalbaarheid van energie reageren in een scenario met
stijgende energiekosten en een scenario met dalende
inkomens. Hun conclusie luidt dat de dynamische
eigenschappen van de hiervoor genoemde indicator
‘dubbele mediaan-energiequote’ onvoldoende zijn. Deze
indicator blijkt, tegen de verwachting in, ongevoelig voor
zowel een stijging van de energiekosten als een daling van
de inkomens. De energiequote met de 10-procentsnorm
en de betaalrisico-indicator reageren in beide scenario’s
wel conform verwachting met een stijging van het aandeel
huishoudens met een betaalbaarheidsprobleem.

2 Perspectieven op de betaalbaarheid van energie | 21

3 Data en methoden
In dit hoofdstuk beschrijven we de gebruikte data en
methoden voor de bepaling van de gemiddelde energie­
rekening per inkomensgroep in hoofdstuk 4 en de analyse
van de indicatoren voor de betaalbaarheid van de energie­
rekening in hoofdstuk 5. In paragraaf 3.1 gaan we in op de
databestanden. Dat zijn allereerst de CBS-registratie­
bestanden, de basis voor de berekening van de gemiddelde
energierekening per inkomensgroep voor de Nationale
Energieverkenning. Hoofdstuk 5 is gebaseerd op data uit
het WoonOnderzoek Nederland 2015 (WoON 2015). De
belangrijkste reden hiervoor is dat er in de CBS-bestanden
geen informatie beschikbaar is over de woonlasten van
huurders zonder huurtoeslag. Deze informatie is nodig
voor de berekening van het betaalrisico voor wonen en
energie.
In paragaaf 3.2 zetten we uiteen hoe de belangrijkste
begrippen en kengetallen in deze studie zijn gedefinieerd
en geoperationaliseerd. In paragraaf 3.3 verantwoorden
we vervolgens de wijze waarop de CBS-registratiedata en
het WoON 2015 zijn opgeschoond om te komen tot
analysebestanden met gegevens over Nederlandse
huishoudens en hun energierekening. In paragraaf 3.4
gaan we dieper in op de imputaties van energieverbruik
van huishoudens in de WoON 2015-dataset. Ten slotte
geven we in paragraaf 3.5 een overzicht van de gevolgen
van de opschoningsstappen en een beschrijving van de
resulterende datasets.

3.1

Databestanden

3.1.1	Registratiedata van het Centraal Bureau
voor de Statistiek
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verzamelt een
grote hoeveelheid gegevens uit verschillende bronnen. Er
zijn onder andere data beschikbaar over alle huishoudens
en woningen in Nederland in de zogenoemde registratie­
data op microniveau. In deze studie combineren we CBSmicrodatabestanden over huishoudens, personen, woningen
en energieleveringen. Hiermee koppelen we informatie
over de sociaaleconomische kenmerken van huishoudens en
personen, woningkenmerken en over het energieverbruik.
Zo is het mogelijk om de gemiddelde energierekening per
inkomensgroep te bepalen en de kenmerken van de
huishoudens te analyseren om de verschillen in deze
gemiddelde energierekening te duiden.

22 | Meten met twee maten

3.1.2

WoonOnderzoek Nederland 2015

Het WoonOnderzoek Nederland (WoON) is een
driejaarlijkse survey, uitgezet door het ministerie van BZK
en het CBS. De meest recente editie is het WoON 2015.1 Het
bestand van 2015 bevat gegevens over 62.668 respondenten,
hun huishouden, woning, de woonkosten, het woongedrag
en de woonwensen. Aan deze gegevens zijn ook CBSregistratiegegevens gekoppeld, bijvoorbeeld over het
energieverbruik, het inkomen, de woningwaarde (WOZ)
en de woningschuld. Met behulp van de weeg- en
ophoogfactor ‘HWEEGWON’ kan (tot op COROP-niveau)
een representatief beeld worden geschetst van de
woonsituatie van de bijna 7,7 miljoen particuliere
huishoudens met een hoofd van het huishouden van
18 jaar of ouder op peildatum 1-1-2015 (Janssen 2016).

3.2	Definities en operationele
keuzes
In deze paragraaf geven we aan welke begrippen, definities
en gegevens beschikbaar zijn om de energierekening en de
betaalbaarheid daarvan in beeld te brengen, en welke
bewerkingen zijn uitgevoerd. Wanneer er verschillen zijn
tussen de definities in CBS-registratiedata en het WoON
2015, dan beschrijven we de definities voor elke dataset
apart.

3.2.1

Gas- en elektriciteitsverbruik

CBS-registratiedata
In de registratiedata zijn gas- en elektriciteitsleveringen
opgenomen. Voor gas is er geen verschil tussen verbruik
en levering, maar voor elektriciteit is dit wel mogelijk.
Wanneer een huishouden namelijk lokaal elektriciteit
opwekt met zonnepanelen, blijft het verbruik van het
huishouden gelijk, maar gaat de levering van elektriciteit
aan dit huishouden omlaag. In 2015 was dit verschil nog
klein en daarom spreken we vanaf nu ook van elektriciteits­
verbruik. Voor het uiteindelijke verbruik spelen twee
factoren een belangrijke rol: de gehanteerde temperatuur­
correctie en het aantal huishoudens dat wordt mee­genomen
in de analyse. We lichten beide factoren hier kort toe.
Temperatuurcorrectie
De basis van de CBS-registratiedata voor het gas- en
elektriciteitsverbruik per adres is afkomstig van de
verschillende energiebedrijven. Per adres wordt het
standaardjaarverbruik doorgegeven, het totale jaarlijkse
verbruik van dit adres in een bepaald jaar gecorrigeerd

voor temperatuur. In dit standaardjaarverbruik is het
verbruik per adres zo gestandaardiseerd dat de verbruiken
worden gegeven van 1 januari tot en met 31 december in
plaats van de verschillende meetmomenten per installatie.
Daarnaast vindt er een temperatuurcorrectie plaats, wat
inhoudt dat de gasverbruiken worden gecorrigeerd voor de
gemiddelde temperatuur gedurende een bepaalde
periode. Voor het elektriciteitsverbruik is er geen
temperatuurcorrectie.
De temperatuurcorrectie wordt toegepast om de gas­
verbruiken van verschillende jaren met elkaar te kunnen
vergelijken zonder de invloed van weersomstandigheden.
Het verschil in gasverbruik is namelijk significant tussen
een warm en koud jaar, aangezien het meeste gas wordt
ingezet voor verwarming. Om te zorgen dat deze
fluctuaties geen invloed hebben op de vergelijking van de
gasverbruiken in deze jaren wordt een temperatuur­
correctie toegepast. Een veelgebruikte methode hiervoor
is het berekenen van het aantal graaddagen in een jaar
(Niessink 2017). Een graaddag geeft aan hoeveel (in graden)
en voor hoe lang (aantal dagen) de buitentemperatuur
onder een bepaalde gemiddelde temperatuur is geweest.
Wanneer de gemiddelde temperatuur bijvoorbeeld
18 graden is en de buitentemperatuur op een dag 15 graden
is, dan heeft deze dag drie graaddagen (Niessink 2017).
Een relatief koud jaar heeft een relatief hoog aantal
graaddagen en een relatief hoog gasverbruik.
Gecorrigeerd voor de temperatuur in een gemiddeld jaar
wordt dit gasverbruik naar beneden bijgesteld. Het
omgekeerde gebeurt in een relatief warm jaar.
In het standaardjaarverbruik per adres dat de energie­
bedrijven aan het CBS leveren, zit een temperatuur­
correctie gebaseerd op de profielenmethodiek (ACM 2013).
In deze methodiek wordt een bepaald aantal graaddagen
verondersteld voor een gemiddeld jaar. Het CBS zelf
corrigeert de standaardjaarverbruiken per adres voor het
aantal graaddagen binnen deze profielenmethodiek, zodat
de invloed van warme en koude jaren weer zichtbaar
wordt. Dit wordt het daadwerkelijke verbruik genoemd.
Om aan te sluiten bij de uitgangspunten van de NEV, wordt
dit daadwerkelijke verbruik gecorrigeerd op basis van de
NEV-methode voor temperatuurcorrectie. Deze is gebaseerd
op de klimaatscenario’s van het Koninklijk Nederlands
Meteorologisch Instituut (KNMI) (Visser 2005). De verschil­
len tussen de methoden en de keuze voor de NEVmethodiek worden verder toegelicht in Niessink (2017).

zijn er huishoudens die niet meegenomen konden worden
in de analyses doordat data niet goed konden worden
gekoppeld. In paragraaf 3.3 gaan we verder in op de nietmeegenomen huishoudens. Het uitsluiten van bepaalde
huishoudens verandert de samenstelling van de populatie
en daarmee ook de gemiddelde energieverbruiken en
inkomens. Zo ziet het verbruik van een studenten­
huishouden er heel anders uit dan dat van een gezin in een
rijtjeswoning. Over het geheel genomen ligt het
gemiddelde energieverbruik binnen het analysebestand
iets hoger dan dat van de totale populatie voor de
opschoning.
Gemiddeld gas-en elektriciteitsverbruik
De gemiddelde verbruiken die we in dit rapport
presenteren, wijken af van de gemiddelden die in Statline
en de NEV worden gehanteerd. Het verschil met Statline is
te verklaren doordat we de NEV-temperatuurcorrectie
gebruiken en de analyse wordt toegepast op een afwijkend
aantal huishoudens. Het verschil met de NEV ontstaat
doordat alleen de huishoudensaantallen afwijken.
WoON-data
In het WoON 2015 zijn voor alle huishoudens data
beschikbaar voor het gas- en elektriciteitsverbruik in
2013.2 De data voor 2013 zijn afkomstig uit CBS-registraties
en zijn, indien de respondent daar toestemming voor
heeft gegeven, aan het WoON 2015 gekoppeld. Zoals
gezegd bevatten de CBS-registraties de door energie­
bedrijven aan het CBS aangeleverde gestandaardiseerde
jaarverbruiken per adres, welke door het CBS zijn
omgerekend naar een schatting voor het daadwerkelijke
energieverbruik in 2013. Aangezien 2013 een koud jaar was,
is het gasverbruik in het WoON 2015 dus relatief hoog.
Het elektriciteitsverbruik is niet of nauwelijks
temperatuurgevoelig en wordt meer beïnvloed door de
samenstelling van het huishouden en de apparaten die zij
gebruiken (Tigchelaar & Leidelmeijer 2013).
In het WoON zijn het gas- of elektriciteitsverbruik niet
altijd direct afkomstig uit de CBS-registraties, óf omdat
respondenten geen toestemming hebben gegeven om
deze te koppelen óf door een foutieve koppeling. Daar
waar deze gegevens ontbraken, is het gas- of elektriciteits­
verbruik in het WoON ‘geïmputeerd’ (‘bijgeschat’). Dit
gebeurt binnen het WoON op basis van het energie­
verbruik van vergelijkbare huishoudens. In paragraaf 3.4
gaan we meer in detail in op deze imputaties.

3.2.2
Aantal huishoudens
Het startpunt van deze studie is het totale aantal
particuliere huishoudens in Nederland op 1 januari 2015
(circa 7,7 miljoen). Binnen deze huishoudens is een grote
diversiteit aan verbruiksprofielen en inkomens. We
hebben ervoor gekozen om de populatie op te schonen
door het uitsluiten van uitzonderingssituaties. Daarnaast

Energiekosten

CBS-registratiedata
De energierekening in deze studie is gebaseerd op de
methode die ook voor de NEV wordt toegepast. Hierbij is
uitgegaan van de gemiddelde gas- en elektriciteitstarieven
voor heel Nederland zoals gepubliceerd door de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).3
3 Data en methoden | 23

Huishoudens kunnen door individuele contracten een
hogere of een lagere energierekening hebben, maar
hierover zijn geen gegevens bekend. Daarom gaan we uit
van de gemiddelde gas- en elektriciteitstarieven.
De algemene berekeningswijze voor de energierekening is
dan als volgt:

(VROMHH), de netto woonlasten5 en de energiekosten
maken we gebruik van de daadwerkelijke inkomsten en
uitgaven van het huishouden zoals berekend op basis van
het WoON 2015 en de energietarieven volgens de NEV (zie
paragraaf 3.2.2). Alle bedragen zijn omgerekend naar
euro’s per maand.

Hierbij geeft parameter j aan dat dit gaat om de gegevens
voor een bepaald jaar. In het geval van de CBS-registratie­
data gaat dit om de gegevens in het jaar 2015. De vaste
kosten omvatten zowel het capaciteitstarief als het vast­
recht. De variabele kosten omvatten de leveringsprijs, de
energiebelasting en de Opslag Duurzame Energie (ODE).
Als laatste wordt de algemene belasting­vermindering
meegenomen die geldt voor elk huishouden met een
elektriciteitsaansluiting. Deze belasting­vermindering staat
ook wel bekend als de heffingskorting. Na de optelling van
deze componenten worden deze vermenigvuldigd met de
omzetbelasting (btw). In bijlage 1 zijn de gehanteerde
bedragen voor deze tariefcomponenten weergegeven.

Voor de minimale uitgaven voor basaal levensonderhoud
gebruiken we daarentegen minimale normbedragen die
zijn afgestemd op de samenstelling van het huishouden.
Methodologisch gezien is dit als volgt te interpreteren: als
het besteedbare inkomen verminderd met de daad­
werkelijke netto kosten voor energie en wonen kleiner is
dan het minimumnormbedrag voor (overige) basale
kosten, dan houdt een huishouden dus aan het eind van de
maand te weinig over om te voorzien in het basale levens­
onderhoud. Dit kan leiden tot betalingsachter­standen en
schulden voor energie, huur of hypotheek, maar ook voor
zorg of andere domeinen. Maar dat hoeft niet. Een
huishouden kan er ook voor kiezen om extreem te
bezuinigen. Er is dan sprake van onderconsumptie. Zoals
we in hoofdstuk 2 zagen, wordt onderconsumptie op het
gebied van energie internationaal gezien als een vorm van
energiearmoede. Uiteraard kan er ook onder­consumptie
zijn op andere vlakken, bijvoorbeeld op voedsel.

WoON-data
In het WoON 2015 zijn de daadwerkelijke energie­
verbruiken van 2013 beschikbaar. Voor het berekenen van
de energierekening per huishouden per jaar zijn deze
verbruiken vermenigvuldigd met de tarieven voor 2014
zoals die gebruikt worden in de NEV (zie bijlage 1)4.
De berekening is gelijk aan de hiervoor beschreven
berekeningswijze, met uitzondering van de jaren: de
verbruiksgegevens zijn van 2013 en de tarieven van 2014.
We hanteren de tarieven van 2014 omdat de inkomens in
het WoON 2015 betrekking hebben op het jaar 2014.

Voor deze studie gaan we uit van de minimale norm­
bedragen die het Nationaal Instituut voor Budgetvoor­
lichting (Nibud) heeft vastgesteld voor 2014. In tabel 3.1
zijn deze bedragen weergegeven voor een alleenstaande
huurder. Voor eigenaren-bewoners komt daar nog een
bedrag van 53 euro boven op voor extra verzekeringen,
lokale lasten en dergelijke. Voor meerpersoonshuis­
houdens worden deze minimumbudgetten geschaald
met een equivalentiefactor die rekening houdt met de
huishoudenssamenstelling (voor een toelichting, zie
De Groot et al. 2014: 74).

3.2.3	Energiequote en betaalrisico (alleen
WoON 2015)
De energiequote wordt berekend door de jaarlijkse kosten
voor gas en elektriciteit uit te drukken als aandeel van het
besteedbare inkomen (zie hoofdstuk 2). Voor het
berekenen van quotes wordt het besteedbare inkomen
genomen waaruit de woon-gerelateerde kosten en
tegemoetkomingen zijn weggelaten (variabele: VROMHH;
Janssen & Lok 2016). Huishoudens met een energiequote
kleiner dan ‘0’ zijn uitgesloten en energiequotes met
waarden groter dan 99,7 procent zijn afgerond op
99,7 procent.
Een huishouden heeft een betaalrisico als het, gegeven het
besteedbare huishoudinkomen en de meest basale
uitgaven voor levensonderhoud (Nibud 2014), moeite heeft
om de maandelijkse netto huur of hypotheeklast én de
maandelijkse energierekening te betalen (conform
De Groot et al. (2014)). Voor het besteedbare inkomen
24 | Meten met twee maten

3.2.4	CPB-inkomensgroepen op basis van het
bruto huishoudinkomen
Eén van de doelen van deze studie is een methodiek
ontwikkelen om de gemiddelde energierekening vast te
stellen voor verschillende inkomensgroepen in Nederland.
Voor herkenbare inkomensgroepen sluiten we aan bij de
indeling die het Centraal Planbureau (CPB) hanteert voor
koopkrachtberekeningen. Het CPB publiceert regelmatig
rapporten over andere ontwikkelingen in deze
inkomensgroepen, zoals in de Macro-Economische
Verkenning (CPB 2018b).
In het verleden deelde het CPB de inkomensgroepen in
aan de hand van het Wettelijk Minimumloon (WML), de
zogenoemde WML-indeling (CPB 2018a). Deze indeling is
in tabel 3.2. aan de linkerzijde weergegeven. Wat hierbij
opvalt, is dat de eerste twee inkomensgroepen erg groot
zijn ten opzichte van de andere twee. Daarnaast is de

Tabel 3.1
Maandelijks minimumbudget voor een alleenstaande
huurder in 2014, in euro’s
Normbedrag
Water

8

Telefoon e.d.

52

Verzekeringen*

150

Zorgverzekering**

-85

Kleding

53

Inventaris en onderhoud huis en tuin

98

Niet-vergoede ziektekosten

42

Voeding

194

Wasmiddel

7

Persoonlijke verzorging

23

Diversen (bijvoorbeeld bankkosten)

20

Openbaar vervoer en fiets

14

Overig***

45

Totaal

621

* 		 Inclusief zorg en 72 euro zorgtoeslag.
** 	De zorgverzekering is reeds van het besteedbare
inkomen afgetrokken.
*** 	Post voor heffingen, contributies en abonnementen,
overige vervoerskosten, hobby, uitgaan, vakantie,
roken, huishoudelijke hulp, huisdieren, geschenken,
donaties, zakgeld en sociale participatie.
Bron: Nibud 2014; bewerking PBL

diversiteit binnen de eerste inkomensgroep zeer groot, de
inkomens variëren van minima tot modaal. Daarom is
recent overgestapt naar een nieuwe indeling (Koot &
Vlekke 2018). Volgens deze nieuwe methode deelt het CPB
de inkomensgroepen, na het opschonen van de data, in
vijf gelijke groepen, oftewel kwintiel-groepen. Deze
indeling van huishoudens is aan de rechterzijde van
tabel 3.2 weergegeven. Duidelijk is dat er nu geen gelijke
verdeling is voor de WML-grenzen. Bovendien kunnen de
grenzen uitgedrukt als veelvoud van het WML van jaar tot
jaar fluctueren.
De CPB-indeling in inkomensgroepen gaat uit van het
bruto huishoudinkomen. In de verschillende datasets is
het begrip ‘bruto huishoudinkomen’ echter uiteenlopend
ingevuld. Daar waar mogelijk is voor deze verschillen
gecorrigeerd. Allereerst zijn er verschillen tussen het bruto
huishoudinkomen volgens de CBS-definitie en het WoON.
In het WoON 2015 worden de werkgeverslasten niet tot het
bruto inkomen gerekend (Janssen & Lok 2016). In de CBSdataset zijn daarom ook de werkgeverslasten uit het bruto
inkomen gehaald.

Tabel 3.2
Overzicht van de WML-methode en de kwintielmethode, met de omvang van de inkomensgroepen
binnen beide indelingen
WML-methode
Inkomens­
niveau

Kwintiel-methode

Aandeel
huishoudens

Inkomensgroepen

Aandeel
huishoudens

<= 175%
WML

38%

0-20%
(< 112% WML)

20%

175- 350%
WML

37%

20-40%
(112-180% WML)

20%

350- 500%
WML

14%

40-60%
(180-260% WML)

20%

> 500%
WML

11%

60-80%
(260-380% WML)

20%

80-100%
(> 380% WML)

20%

Bron: Koot & Vlekke (2018)

bijslag, de huurtoeslag en het kindgebonden budget tot
het bruto inkomen gerekend. Omdat dit in de CPBmethodiek niet het geval is, is daarvoor in zowel het
WoON als in de CBS-dataset gecorrigeerd. In het WoON
2015 zijn de huurtoeslag en de kinderbijslag van
huishoudens bekend. Het WoON bevat geen informatie
over het kindgebonden budget. Met behulp van het CPB is
hiervoor een benadering ontwikkeld.
Tot slot omvat het bruto huishoudinkomen in het WoON
ook het inkomen van eventueel aanwezige kinderen. Dit is
in de CPB-methodiek niet het geval. Het WoON bevat
helaas niet genoeg informatie om hiervoor te corrigeren.
Dit is mogelijk een reden waarom de indeling van het CPB
in inkomensgroepen in het WoON niet leidt tot
inkomensgroepen van exact 20 procent (zie paragraaf
3.5.2, figuur 3.1).
In deze studie benaderen we de CPB-indeling van de
inkomensgroepen door de bruto inkomensgrenzen tussen
de kwintiel-groepen voor het relevante (inkomens)jaar
over te nemen. Voor de CBS-data is dat het jaar 2015 en
voor het WoON is dat 2014. Tabel 3.3 geeft een overzicht
van de gehanteerde WML-grenzen en de daaraan
gerelateerde euro’s voor beide jaren. Door verschillen
tussen de dataset waarop het CPB huishoudens in vijf
gelijke groepen indeelt, de CBS-registratiedata en het
WoON 2015 bevatten de inkomensgroepen in onze
datasets niet steeds exact 20 procent van de huishoudens
(zie paragraaf 3.4 en 3.5, tabel 3.4 en 3.5 voor de opbouw
van de analysebestanden en de verdeling van de
huishoudens over de inkomensgroepen).

Daarnaast verschilt het bruto huishoudinkomen in het
WoON en dat waarop de CPB-indeling van inkomens­
groepen is gebaseerd. In het WoON worden de kinder­

3 Data en methoden | 25

Tabel 3.3
Overzichtstabel van WML-grenzen in percentages en euro’s voor de CBS-registratiedata en WoON
CBS-data, jaar 2015

WoON 2015, inkomens 2014

Kwintiel

WML-grenzen

Euro’s

WML-grenzen

Euro’s

0-20%

Tot 117% WML

Tot €22.817

Tot 117% WML

Tot €22.600

20-40%

117 tot 186% WML

€22.817 tot €36.274

117 tot 186% WML

€22.600 tot €35.928

40-60%

186 tot 269% WML

€36.274 tot €52.460

186 tot 268% WML

€35.928 tot €51.767

60-80%

269 tot 390% WML

€52.460 tot €76.058

268 tot 390% WML

€51.767 tot €75.332

80-100%

Vanaf 390% WML

Vanaf €76.058

Vanaf 390% WML

Vanaf €75.332

Bron: persoonlijke communicatie CPB; bewerking PBL

3.2.5	Gemiddelde versus mediane
energie­rekening
Binnen de inkomensstudies van het CPB wordt veel
gekeken naar de ontwikkeling in het mediane huishouden
van inkomensgroepen (CPB 2018a,b). De mediaan is de
middelste waarneming op een bepaald kenmerk binnen
een inkomensgroep. Binnen de NEV is altijd de
gemiddelde energierekening gepresenteerd.
We hebben onderzocht of we binnen de NEV ook over
zouden kunnen gaan op een mediane energierekening per
inkomensgroep. Een nadeel van een gemiddelde
energierekening is dat uitschieters binnen een groep veel
invloed hebben. De mediaan is daar veel minder gevoelig
voor. Een belangrijk nadeel van de mediaan is echter dat
het mediane gasverbruik en de bijbehorende kosten niet
kunnen worden opgeteld bij de mediane elektriciteits­
kosten om te komen tot de mediane energierekening. Een
mediane energierekening is daarom een minder goede
methode om de energierekening per inkomensgroep op te
bouwen. Het gemiddelde gasverbruik van huishoudens en
het gemiddelde elektriciteitsverbruik leiden daarentegen
wel tot de gemiddelde energierekening (gegeven de
energietarieven). Hierdoor is het mogelijk een directe
relatie te leggen tussen inkomen, gas- en elektriciteits­
verbruik en andere variabelen. Om deze reden kiezen we
ervoor om in deze studie en in de NEV uit te (blijven) gaan
van de gemiddelde energierekening.

3.3

Opschonen van de datasets

In de CBS-registratiedata en het WoON 2015 kunnen we om
uiteenlopende redenen niet alle particuliere huishoudens
meenemen in de analyses. Om aan te sluiten bij de CPBindeling voor de inkomensgroepen (Koot & Vlekke 2018)
houden wij institutionele (intramurale) huishoudens,
huishoudens met een zeer laag inkomen (onder 63 procent
van het netto WML), meervoudige huishoudens en
huishoudens met een negatief inkomen buiten de analyses
(Koot et al. 2016). Maar er zijn ook nog enkele aanvullende
26 | Meten met twee maten

uitsluitingen. In deze paragraaf geven we aan welke
huishoudens we buiten de analyses houden.

3.3.1	Institutionele huishoudens, niet bruikbare
inkomens en meervoudige huishoudens
Net als het CPB nemen we particuliere huishoudens als
startpunt. Institutionele huishoudens laten we buiten
beschouwing, omdat de koopkracht en het energie­
verbruik van bewoners van woonruimten die bedrijfsmatig
voorzien in dagelijkse levensbehoeften moeilijk te
vergelijken zijn met die van andere huishoudens. Het gaat
om personen in instellingen zoals verpleeg-, verzorgingsen kindertehuizen, gezinsvervangende tehuizen,
revalidatiecentra, penitentiaire inrichtingen en kloosters.
Institutionele huishoudens behoren niet tot de populatie
van het WoON. In de CBS-registratiedata zijn 232.000
institutionele huishoudens buiten het analysebestand
gelaten.
De CPB-methodiek sluit ook huishoudens uit waarvan
wordt vermoed dat het inkomen tijdelijk, zeer laag of
anderszins niet geschikt is voor de analyse. Er is volgens
het CPB sprake van een tijdelijk of zeer laag inkomen
indien het inkomen beneden 63 procent van het netto
minimumloon valt (Koot et al. 2016, 2018). Denk daarbij
aan tijdelijke uitzonderingssituaties zoals ondernemers
met een slecht jaar of studenten die veelal buiten
registraties om inkomensondersteuning ontvangen van
hun ouders. Ook het PBL hanteert in zijn betaalbaarheids­
studies een ondergrens, zij het met een iets andere
invulling (Eskinasi et al. 2016; Van Middelkoop & Schilder
2017). Voor deze studie sluiten we aan bij de afbakening
van het CPB. In het WoON 2015 worden hierdoor
bijvoorbeeld ruim 460.000 van de bijna 7,7 miljoen
huishoudens (6 procent) uitgesloten, wat vrijwel
overeenkomt met het aantal uitgesloten huishoudens
binnen de CBS-data (438.000). Het gaat om een gemêleerd
gezelschap dat grotendeels bestaat uit eenpersoons­
huishoudens (86 procent) onder 24 jaar (53 procent) in
huurwoningen (80 procent) zonder huurtoeslag (56
procent). Het gaat om studenten (27 procent heeft

studiefinanciering als belangrijkste inkomensbron), maar
ook om ondernemers (14 procent), huishoudens met een
AOW/pensioen (7 procent) en huishoudens in loondienst
(33 procent). De huishoudens met een zeer laag inkomen
wonen in meerderheid in woningen (59 procent), maar zijn
oververtegenwoordigd in wooneenheden (35 procent).
Tot slot is opvallend dat van bijna de helft (47 procent) van
deze huishoudens het energieverbruik in het WoON 2015
niet gebaseerd is op registratiedata, maar via imputatie
(bijschatting) is aangevuld. Dat is meer dan twee keer zo
vaak als gemiddeld (21 procent).
Het uitsluiten van huishoudens met een zeer laag inkomen
voorkomt niet dat er nog een klein aantal huishoudens
een negatief besteedbaar inkomen heeft. Deze laatste
huishoudens sluiten we uit van de analyses omdat zij
negatieve energiequotes zouden hebben. In totaal gaat het
om een paar honderd huishoudens die niet eerder werden
uitgesloten op grond van een zeer laag inkomen.
Als derde vorm van niet-bruikbare inkomens sluit het CPB
huishoudens uit zonder inkomen. In de CBS-data sluiten
we op grond van dit criterium 110.000 huishoudens uit
(boven op de uitsluiting van huishoudens met een zeer
laag inkomen). In het WoON 2015 is hierover geen
informatie beschikbaar.
Tot slot sluit de CPB-methodiek meervoudige huishoudens
uit voordat de huishoudens worden ingedeeld in vijf in
omvang gelijke inkomensgroepen. Bij meervoudige
huishoudens gaat het om adressen waar meer dan één
particulier huishouden woont (of staat ingeschreven).
In het WoON gaat het om inwonende huishoudens,
huishoudens die een adres delen en om niet-gezinshuis­
houdens. Deze huishoudens worden uitgesloten van de
analyses omdat hier sprake kan zijn van meerdere
inkomens op één adres, waarbij onduidelijk is aan welk
huishouden welk deel van het energieverbruik moet
worden toegeschreven. Het gaat in totaal om 462.000
huishoudens, waarvan ongeveer de helft ook al wordt
uitgesloten omdat zij een zeer laag inkomen hebben.
Het CBS bepaalt per adres of er meerdere huishoudens
wonen. Bij de koppeling van huishoudens aan een adres
van een woning vallen er huishoudens af. De manier van
bepaling van de meervoudige huishoudens verschilt
daardoor tussen die van het WoON en die van het CBS.
Van de huishoudens die aan een woning kunnen worden
gekoppeld, gaat het in totaal om 542.000 meervoudige
huishoudens, boven op de huishoudens die reeds zijn
uitgesloten vanwege niet bruikbare inkomens en
koppelproblemen.

3.3.2	Koppelproblemen en data-imperfecties
(CBS)
Om te komen tot een gemiddelde energierekening per
huishouden is het binnen de CBS-registratiedata nodig om
verschillende databestanden te koppelen. Daartoe worden
bestanden over huishoudens, personen, woningen en
energieverbruik aan elkaar gekoppeld. Alle personen
kunnen aan een huishouden worden gekoppeld, maar niet
alle huishoudens kunnen aan een adres worden
gekoppeld. Na de eerste selectiestappen (institutionele
huishoudens, niet-bruikbare inkomens) vallen er nog
200.000 huishoudens buiten de populatie doordat deze
niet aan een adres kunnen worden gekoppeld. Dit zijn
veelal eenpersoonshuishoudens die niet goed zijn
ingeschreven, in een bedrijfspand wonen of waarbij er
fouten in het adres zitten.
De laatste koppeling die binnen de CBS-registratiedata
wordt gedaan, is de koppeling met het energiedata­
bestand, met gas- en elektriciteitsleveringen per adres.
Hierbij wordt per adres het energieverbruik van het
huishouden gekoppeld. Na de koppeling bleek dat er
ongeveer 600.000 huishoudens zijn waarvoor geen
energiegegevens beschikbaar zijn. Dit kan komen doordat
er op het adres geen plausibele levering is (bijvoorbeeld
door leegstand), door een andere definitie van bedrijfs­
pand (het CBS hanteert bij energiestatistieken de regel dat
er geen enkele bedrijfsactiviteit op een adres mag
plaatshebben om als woning geteld te worden). Of omdat
er andere, onbekende energiebronnen zijn. Ter
verduidelijking: in de CBS-data wordt een gebouw
aangeduid als een bedrijfspand wanneer er een klein
oppervlak aan bedrijfsruimte wordt toegekend; als een
tandarts bijvoorbeeld een praktijk aan huis heeft, dan
wordt dit niet langer aangeduid als een woning. De reden
hiervoor is dat het bijvoorbeeld niet mogelijk is om te
bepalen welk deel van het energieverbruik kan worden
toegekend aan wonen en welk deel aan het bedrijf.
Behalve als er twee aparte aansluitingen zijn, maar dan
komt het bedrijf hoe dan ook niet in de dataset omdat het
geen woning is. Gebouwen worden dus alleen mee­
genomen als dit een woning is met een energieverbruik en
wanneer dit gebouw alleen het doel heeft om in te wonen.
Er blijft nu nog één groep huishoudens over die niet wordt
meegenomen binnen de CBS-data. De CBS-data bevatten
alle gas- en elektriciteitsleveringen aan woningen, maar
niet die van stadswarmte. Het is dus niet mogelijk om de
totale energiekosten voor deze woningen te bepalen.
Daarom is ervoor gekozen om woningen waarvan bekend
is dat er stadswarmte is (het CBS beschikt over een
postcodelijst van woningen met stadswarmte) niet mee te

3 Data en methoden | 27

nemen in verdere analyses. Dit geldt ook voor woningen
waar wel een plausibele elektriciteitslevering is en/of een
aanvullende gasaansluiting (de zogenoemde kookgasaansluitingen, die in circa 13,5 procent van deze
woningen aanwezig zijn, zie bijlage 1).

3.3.3	Niet-woningen (wooneenheden, BAR) en
woningen met bedrijfsruimte
In het WoON 2015 wordt onderscheid gemaakt naar
woningen, wooneenheden en BAR-woonverblijven
(Bewoonde Andere Ruimte, zoals woonboten).
Wooneenheden en BAR-woonverblijven worden niet
meegenomen in de analyses. De analyses beperken zich
daarmee tot huishoudens in woningen. Daarnaast worden
ook woningen die (deels) als bedrijfsruimte in gebruik zijn
uitgesloten. Zoals hierna aangegeven zijn de
energieverbruiksgegevens bij deze woningen altijd
geïmputeerd. Daarbij komt dat het niet mogelijk om dit
energieverbruik toe te schrijven aan de woning of de
bedrijfsactiviteit. Het gaat om 166.000 woningen/
huishoudens waarvan het merendeel ook al werd
uitgesloten in de voorgaande opschoningsstappen.
In de CBS-registratiedata ontbreken de energiegegevens
van BAR-woonverblijven en van woningen met
bedrijfsruimten. Het is daardoor niet mogelijk om de
huishoudens die in deze woonruimten wonen mee te
nemen in de analyses.
In de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), die als
basis heeft gediend voor de CBS-analyses van welke
adressen een woning betreffen, wordt geen onderscheid
gemaakt tussen woningen en wooneenheden.
Wooneenheden kunnen hierdoor niet buiten het
analysebestand worden gelaten.

3.4

Imputaties (WoON)

In het WoON is standaard het verbruik van elektriciteit en
gas geïmputeerd (bijgeschat) als de gekoppelde waarde uit
de CBS-registratie ontbreekt of gelijk is aan ‘0’. Omdat we
in deze studie een zo compleet mogelijk beeld proberen te
geven van de huishoudens die moeite hebben met het
betalen van de energierekening, nemen we deze
huishoudens, daar waar mogelijk, mee in het
analysebestand.
In het WoON 2015 is niet aangegeven welke energie­
verbruiken zijn gebaseerd op de CBS-registraties, en welke
zijn bijgeschat. Op verzoek heeft het ministerie van BZK
een aanvullend bestand aan het PBL geleverd waaruit blijkt
voor welke respondenten (huishoudens) het gas- of het
elektriciteitsverbruik is geïmputeerd. Van (gewogen) 1,6
miljoen huishoudens (ruim 21 procent van alle 7,7 miljoen
particuliere huishoudens) is het gas- of elektriciteits­
verbruik bijgeschat. Van 110.000 huishoudens is alleen het
28 | Meten met twee maten

elektriciteitsverbruik bijgeschat, van 833.000 huishoudens
alleen het gasverbruik en van 694.000 huishoudens zowel
het elektriciteits- als het gasverbruik.
De reden voor de imputatie is in het WoON 2015 niet
bekend. Uit de opbouw van het CBS-registratiebestand
blijkt dat dit in ieder geval te maken heeft met:
• het mislukken van de koppeling tussen huishoudens en
adressen in de CBS-registratiedata die nodig is voor het
toevoegen van de informatie over het energieverbruik
van een huishouden (circa 300.000-400.000).
• het ontbreken van energiegegevens voor een adres in de
registratiedata van het CBS (zoals huishoudens zonder
gas- en elektriciteitsaansluiting)
• woningen met stadswarmte.
Daarnaast is bijschatting van het energieverbruik in het
WoON nodig indien de respondent geen toestemming
geeft voor het koppelen van de registratiegegevens.
Analyse van de huishoudens waarbij het gas- of
elektriciteitsverbruik is geïmputeerd, laat zien dat
imputaties vooral gerelateerd zijn aan woningkenmerken:
• stads-, blok- of wijkverwarming (bijna 100 procent
geïmputeerd);
• onbekende of ‘andere’ verwarmingswijzen (48 procent);
• woonruimten met bedrijfsruimte (97-98 procent);
• wooneenheden en BAR-woonverblijven (60 procent);
• zeer kleine (tot 50 vierkante meter; 53 procent) en zeer
grote (250 vierkante meter en meer; 50 procent)
woningen;
• etagewoningen (34 procent);
• de goedkoopste (WOZ-waarde 150.000 euro en lager;
27 procent) en de duurste woningen (WOZ-waarde
400.000 euro en hoger; 36 procent);
• recente bouwjaren: 2000 tot 2006 (28 procent) en vooral
vanaf 2006 (46 procent);
• woningen met energielabel E (30 procent), G (27 procent)
en vooral energielabel A of hoger (39 procent);
• woningen in zeer sterk stedelijke gebieden (32 procent).
Deze woningkenmerken zijn niet onafhankelijk. Zo komt
blokverwarming veel voor bij de kleine, goedkope (huur)
woningen in sterk stedelijke gebieden en is stadsver­
warming vaak een belangrijke warmtebron bij
nieuwbouwwoningen met een goed energielabel.
Doordat huishoudens niet willekeurig over de
woningvoorraad zijn verdeeld, zijn de energieverbruiken
van bepaalde huishoudenstypen vaker geïmputeerd. Het
gaat vooral om huishoudens met een zeer laag inkomen
(47 procent) en eenpersoonshuishoudens tot 65 jaar
(31 procent), vooral huishoudens tot 24 jaar (48 procent).
Het gaat bovendien vaker om huurders van particuliere
huurwoningen (41 procent), bewoners van de provincie
Flevoland (41 procent) en huishoudens met een woonduur
van 3 jaar of minder (38 procent). Deze huishoudens

20-40%
(€22.817 tot €36.274)

40-60%
(€36.274 tot €52.460)

60-80%
(€52.460 tot €76.058)

80-100%
(vanaf €76.058)

%

%

%

%

92,5%

20%

18%

17%

18%

20%

6.114

85,9%

18%

17%

16%

17%

18%

Geen stadswarmte

5.767

81,0%

17%

16%

15%

16%

17%

Geen negatieve energiequotes

5.731

80,5%

17%

16%

15%

16%

17%

Gebruikt voor analyse

5.731

80,5%

17%

16%

15%

16%

17%

Stap

Beschrijving

*1.000

0

Totaal aantal huishoudens in 2015

7.911

1

Geen institutionele huishoudens

7.679

2

Geen zeer laag inkomen

7.241

3

Positief besteedbaar inkomen

7.131

4

Koppelproblemen huishouden &
woningen, inclusief meergezinswoningen

6.589

5

Dataverificatieproblemen energie &
woningen

6
7

Totaal t.o.v.
CPB-aantallen

%

Opschoningsstappen

Aantal huishoudens

0-20%
(tot €22.817)

Tabel 3.4
Uitsluitingen van huishoudens voor CBS-registratiedata

Bron: CBS

worden vaker dan gemiddeld door de opschoningsstappen
buiten het analysebestand gehouden, waardoor in het
uiteindelijke analysebestand op basis van het WoON 2015
bij ‘slechts’ 17 procent van de huishoudens het gas- of het
elektriciteitsverbruik is bijgeschat (zie ook paragraaf 3.4).
Een belangrijk aandachtspunt bij de bijschatting van het
gasverbruik en het elektriciteitsverbruik in het WoON is
dat de huishoudens niet in alle gevallen ook daadwerkelijk
gas als energiebron gebruiken. Bij stads- en blok­
verwarming kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt
van warmtenetten die een andere energiebron kennen dan
gas. In het WoON wordt het geschatte gasverbruik vooral
gebruikt om een indicatie te krijgen van de energiekosten
van deze huishoudens. Dit kan worden afgeleid uit het
gasverbruik van vergelijkbare huishoudens doordat bij
stadswarmte het ‘Niet meer dan anders-principe’ uit de
Warmtewet geldt. Daarbij zijn de kosten voor warmte
gebaseerd op wat een vergelijkbare afnemer die gas
gebruikt gemiddeld per jaar betaalt. Hierdoor zijn de
gegevens voor huishoudens met stadswarmte in het WoON
wel bruikbaar voor een benadering van de energiekosten,
al blijft deze inschatting uiteraard met meer onzekerheid
omgeven dan die van huishoudens waarvan het
gasverbruik uit registraties beschikbaar is.6
Hetzelfde geldt voor huishoudens met blokverwarming.
Bij blokverwarming verwarmt een gezamenlijke warmte­
bron een heel blok huizen of een appartementencomplex.
Dat kan een centrale cv-ketel op gas zijn. Maar dat kan ook
een gezamenlijke aansluiting op het stadsverwarmingsnet

zijn. In het WoON is het gasverbruik van huishoudens met
blokverwarming nagenoeg altijd (99 procent) geïmputeerd.
In de CBS-registratiedata is het gasverbruik van
huishoudens met blokverwarming veelal wel gebaseerd op
registratiedata. Dit komt doordat het CBS het gasverbruik
per woning berekent door het gasverbruik per blok toe te
delen aan de daarop aangesloten woningen.7 In het WoON
wordt het gasverbruik van woningen met blokwarmte op
dezelfde manier bijgeschat als voor stadswarmte.

3.5

Analysebestanden

In deze paragraaf beschrijven we de analysebestanden die
zijn opgebouwd met de definities en opschoningsstappen
die hiervoor zijn beschreven. Daarbij besteden we ook
aandacht aan de huishoudens die zijn uitgesloten.

3.5.1	CBS-registraties voor de
NEV-energie­rekening
In de voorgaande paragrafen beschreven we de begrippen
en opschoningsstappen die worden gehanteerd binnen
deze studie. Tabel 3.4 geeft een overzicht van het effect van
de verschillende opschoningsstappen binnen de CBSregistratiedata. Wat als eerste opvalt, is dat de inkomens­
groepen niet voor alle opschoningsstappen zijn ingevuld.
De reden hiervoor is dat de opschoningsstappen vanaf
stap 4 overeenkomen met de CPB-definitie. Daarom is ook
vanaf deze opschoningsstap in de vierde kolom
aangegeven hoe hoog het aandeel van de huishoudens is
ten opzichte van de aantallen die zijn gebruikt binnen de
3 Data en methoden | 29

CPB-methodiek. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat
10 procent van het totale aantal huishoudens uitvalt
binnen de CPB-methodiek (Koot et al. 2016). Het totale
aantal huishoudens dat wordt gebruikt in de uiteindelijke
analyse is ongeveer 80 procent van het totale aantal
huishoudens binnen de CPB-methodiek.
Daarbij wordt in de overige kolommen aangegeven wat
de verdeling is over de verschillende inkomensgroepen.
Hierbij valt op dat de uiteindelijke verdeling over de
verschillende inkomensgroepen redelijk gelijkmatig is,
maar in de stappen hiervoor is een groter deel van de
lagere inkomensgroep afgevallen. Voornamelijk binnen
de opschoningsstappen voor stap 4 worden huishoudens
uitgesloten uit de laagste inkomensgroep, zoals ook
zichtbaar is binnen de WoON-analyse die hierna wordt
beschreven.
Wat verder opvalt is dat het totale aantal huishoudens dat
wordt uitgesloten ongeveer 2,2 miljoen is. De analyse van
de gemiddelde energierekening is daarmee gebaseerd op
ruim 70 procent van alle huishoudens in Nederland.
Het gemiddelde verbruik van zowel gas als elektriciteit
stijgt licht door de opschoningsstappen. Per opschonings­
stap kan het verschillen of het gemiddelde energieverbruik
omhoog of omlaag gaat, maar het voorbeeld van stads­
warmte heeft duidelijk een verhogend effect. In het CBSregistratiedatabestand kan pas na stap 5 de koppeling
worden gelegd met adressen en daarmee het energie­
verbruik. Hierdoor is het niet mogelijk om dit per stap
inzichtelijk te maken. Voor een indruk van deze effecten
kan worden gekeken naar tabel 3.5, waarin voor het WoONbestand deze effecten wel kunnen worden weergegeven.

3.5.2

komt globaal overeen met het aantal huishoudens in het
CBS-analysebestand dat wordt gebruikt voor het bepalen
van de gemiddelde energierekening van inkomensgroepen
(zie geel gemarkeerde populatie in tabel 3.5).8 Van de
overige 1,1 à 1,2 miljoen huishoudens is het energie­
verbruik bijgeschat. Door deze huishoudens met
geïmputeerd energieverbruik wel mee te nemen, kunnen
we een completer beeld geven van het aantal huishoudens
dat moeite heeft met het betalen van de energie- en
woonlasten.
De 6,8 miljoen huishoudens in het WoON 2015-analyse­
bestand (groene rij in tabel 3.5) gebruikten in het koude
jaar 2013 gemiddeld 1.519 kubieke meter gas en 3.195
kilowattuur elektriciteit. Zoals aangegeven in paragraaf 3.4,
gaat het hier om een overschatting van het daadwerkelijke
gas- en elektriciteitsverbruik, omdat voor huishoudens
met bijvoorbeeld stads- en blokwarmte het (equivalent
aan) gasverbruik is bijgeschat, terwijl de woning in
werkelijkheid wellicht werd verwarmd met bijvoorbeeld
restwarmte. De bijschatting van het energieverbruik is
vooral bedoeld om de energierekening van deze
huishoudens te benaderen. Deze bedroeg gemiddeld
152 euro per maand per huishouden. Het gemiddelde
besteedbare inkomen in het analysebestand op basis van
het WoON 2015 bedraagt 37.506 euro per jaar.
Tabel 3.5 laat zien dat de gemiddelde energieverbruiken en
–kosten maar zeer beperkt worden beïnvloed door de
verschillende opschoningsstappen. Alleen het gemiddelde
besteedbare inkomen stijgt substantieel door de
opschoning van het WoON 2015 voor de analyses. Dit komt
vooral door het uitsluiten van de huishoudens met een
zeer laag inkomen, en in mindere mate door het uitsluiten
van meervoudige huishoudens.

WoON 2015

In tabel 3.5 geven we een overzicht van de hiervoor
beschreven opschoningsstappen en de effecten daarvan
op de belangrijkste kengetallen van de resterende
populatie. Daarbij geven we met kleuren aan welke
populaties bij benadering overeenkomen met de populatie
waarop het CBP de indeling in vijf inkomensgroepen
baseert (blauw) en de populatie waarop de energierekening
van die inkomensgroepen in de NEV op wordt gebaseerd
(geel).
De populatie voor de analyses op basis van het WoON is
met groen in tabel 3.5 gemarkeerd. In totaal worden na de
opschoning van de in paragraaf 3.3 genoemde groepen
bijna 6,8 miljoen huishoudens meegenomen in de
analyses. Dit is ruim 88 procent van alle huishoudens in
het totale WoON 2015 (na weging). Het gaat om enkel­
voudige particuliere huishoudens met een realistisch,
niet-negatief besteedbaar inkomen, wonend in een
woning zonder bedrijfsruimte. Van 5,6 miljoen van deze
huishoudens is de informatie over het daadwerkelijke
energieverbruik afkomstig uit CBS-registraties. Dit aantal
30 | Meten met twee maten

Het spreekt voor zich dat de 900.000 uitgesloten
huishoudens, op grond van een (tijdelijk) laag inkomen en
een vergelijkbare energierekening, vaker een hoge
energiequote of betaalrisico zullen hebben dan de
huishoudens in het analysebestand. Dit betekent dat de
analyses op basis van het opgeschoonde analysebestand
een onderschatting geven van het aantal huishoudens dat
in Nederland een hoge energielast heeft ten opzichte van
het beschikbare budget. Behalve (en soms: in samenhang
met) het gemiddeld lagere inkomen laten de uitgesloten
huishoudens een oververtegenwoordiging zien in
vooroorlogse woningen, sterk stedelijke gebieden,
duurdere woningen, woningen met verwarmingsvormen
anders dan CV of stadswarmte, jonge huishoudens,
alleenstaanden, huurders van vooral particuliere
huurwoningen, ondernemers en studenten. Nader
onderzoek naar deze huishoudens met afwijkende
inkomens en woonsituaties is nodig om uitspraken te
kunnen doen over de betaalbaarheid van de energie­
rekening en de energietransitie voor deze groep.

Tabel 3.5
Overzicht van opschoningsstappen en kengetallen (gemiddelden) van de resterende populaties in het WoON
2015; tussen haakjes het aantal of gemiddelde op basis van registraties (exclusief imputaties)

Selectie huishoudens (HH)

Resterend
aantal huishoudens
(HH)
(*1.000)

Gasverbruik
(m3/jaar/
HH)

Elektriciteitsverbruik
(kWh/jaar/
HH)

Energie­
kosten
(euro2014/
maand/HH)

Besteedbaar
­inkomen
(euro2014/
jaar/HH)

WoON 2015

Particuliere huishoudens…

7.658
(6.021)

1534 (1561)

3189 (3249)

153,09
(155,71)

35.380
(36.293)

1e opschoning

Geen zeer laag inkomen

7.197
(5.775)

1533 (1558)

3205 (3257)

153,34
(155,71)

37.265
(37.559)

2e opschoning

Positief besteedbaar inkomen

7.197
(5.775)

1533 (1558)

3205 (3257)

153,34
(155,71)

37.268
(37.559)

3e opschoning

Enkelvoudige huishoudens

6.960
(5.630)

1523 (1549)

3195 (3245)

152,62
(154,99)

37.534
(37.741)

4e opschoning

…wonend in woningen

6.895
(5.610)

1524 (1550)

3199 (3248)

152,73
(155,07)

37.672
(37.794)

5e opschoning

… zonder bedrijfsruimte

6.755
(5.607)

1519 (1549)

3195 (3247)

152,38
(155,01)

37.506
(37.791)

6e

… geen stadswarmte

6.393
(5.606)

1536 (1549)

3208 (3247)

153,56
(155,03)

37.484
(37.795)

7e

…geen (overige) imputaties

5.606

1.549

3.247

155,03

37.795

Blauw: benadering selectie waarop CPB-inkomensgroepen (bruto) zijn gebaseerd.
Groen: selectie analyses WoON 2015.
Geel: benadering selectie CBS-registratiedata.
Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Figuur 3.1
Huishoudens naar inkomensgroep, 2014
Alle huishoudens

Aandeel huishoudens in
WoON-analysebestand

Niet in analysebestand

Wel in analysebestand
0 – 20%
(tot €22.600)
20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)

0

250

500

750 1000 1250 1500
duizend huishoudens

pbl.nl

pbl.nl

80 – 100%
(vanaf €75.332)

0

5

10

15

20

25

% van huishoudens

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

3 Data en methoden | 31

Tot slot bekijken we hoe de huishoudens in het analyse­
bestand zijn verdeeld over de vijf inkomensgroepen.
Allereerst sluiten we op grond van de beschreven
opschoningsstappen iets meer huishoudens uit dan het
CPB (12 versus 10 procent). Figuur 3.1 laat verder zien dat de
bijna 6,8 miljoen huishoudens in het analysebestand niet
helemaal gelijk over de vijf inkomensgroepen zijn
verdeeld. De op een na laagste inkomensgroep bevat iets
meer huishoudens (22 procent), terwijl de twee hoogste
inkomensgroepen iets minder huishoudens bevatten (elk
19 procent). Waarschijnlijk komt dit doordat het bruto
huishoudinkomen in het WoON 2015 niet helemaal
overeenkomt met het inkomensbegrip waarop het CPB de
indeling in inkomensgroepen baseert. Daarnaast komt de
populatie in het analysebestand op basis van het WoON
2015 niet helemaal overeen met de populatie waarop het
CPB de indeling in inkomensgroepen baseert. Een analyse
van het effect van elke opschoningsstap op de
belangrijkste kengetallen per inkomensgroep bracht geen
noemenswaardige bijzonderheden aan het licht.

Noten
1
2

3
4

5

3.5.3	Gemiddelde energierekening CBSregistratiedata versus WoON 2015
Er zijn verschillende redenen voor het hoger uitvallen van
de gemiddelde energierekening op basis van het WoON
2015 dan die op basis van de CBS-registratiedata. De eerste
reden hangt samen met de temperatuurcorrectie. Voor de
CBS-registratie is gebruikgemaakt van de temperatuur­
correctiefactor van de NEV, terwijl het WoON 2015 is
gebaseerd op het daadwerkelijke verbruik in 2013. Omdat
2013 een koud jaar was, lag het gasverbruik relatief hoog
en hierdoor stijgt de gemiddelde energierekening. Verder
hebben huishoudens tussen 2013 en 2015 ook energie­
besparende maatregelen getroffen, waardoor de
gemiddelde energierekening ook omlaag gaat. Daarnaast
zijn er verschillen in de opschoningsstappen voor beide
datasets, waardoor er ook verschillen in de gemiddelde
verbruiken kunnen ontstaan. In de WoON-dataset worden
namelijk de verbruiken van huishoudens bijgeschat op
huishoudenskenmerken die mogelijk niet het
daadwerkelijke verbruik weergegeven. Als laatste is er nog
een verschil in de gehanteerde energieprijzen binnen
beide datasets; deze verschillen zijn relatief klein en
verklaren hierdoor ook maar een klein deel van het
verschil in de gemiddelde energierekening.

32 | Meten met twee maten

6

7
8

Zie : https://www.woononderzoek.nl/. WoON 2018 komt
naar verwachting in het voorjaar van 2019 beschikbaar.
Han Kleefstra (Ministerie van BZK) en Saskia Janssen-Jansen
(CBS), persoonlijke communicatie dd. 17 september 2018. Het
was in het kader van deze studie niet mogelijk om te
beschikken over het energieverbruik van meer recente jaren.
Zie: https://energiecijfers.databank.nl/jive?workspace_
guid=dba234bf-cdf3-4146-a199-41cbf98af793.
Het gebruik van de energietarieven volgens de NEV
(afkomstig van de RVO) leidt tot een aanzienlijk hogere
energierekening dan de energiekosten die in het WoON
2015 standaard beschikbaar zijn. Voor een gemiddeld
huishouden gaat het om bijna 25 euro per maand. Navraag
bij het CBS (Saskia Janssen-Jansen, persoonlijke
communicatie) leert dat het WoON uitgaat van lagere vaste
en variabele tarieven. Overigens hanteert het CBS op
Statline weer andere tarieven.
De netto woonlasten bestaan uit de bruto huur- of
hypotheekkosten minus eventuele tegemoetkomingen in
de vorm van huurtoeslag respectievelijk hypotheek­
renteaftrek.
Door de gehanteerde imputatiemethode is er voor
nieuwbouwwoningen met stads- of blokwarmte
waarschijnlijk sprake van een overschatting van het
(equivalent van het) ‘gasverbruik’ en daarmee van de
energierekening van deze huishoudens (Casper Tigchelaar,
persoonlijke communicatie).
Het is niet bekend waarom deze gegevens niet aan het
WoON worden gekoppeld.
Het CBS-registratiebestand is opgebouwd om de
gemiddelde energierekening per inkomensgroep te
berekenen. Hierdoor is het minder relevant op hoeveel
huishoudens de analyses zijn gebaseerd, zolang de
huishoudens in het analysebestand maar representatief zijn
voor de inkomensgroepen.

4	Wat geven huishoudens uit
aan energie?
In dit hoofdstuk introduceren we een nieuwe methodiek
om de gemiddelde energierekening voor verschillende
inkomensgroepen weer te kunnen geven. Vervolgens
vergelijken we in paragraaf 4.2 de gemiddelde
energierekening voor Nederland als geheel binnen de
bestaande en nieuwe methodiek. De resulterende
energierekening per inkomensgroep voor 2015 wordt
weergegeven in paragraaf 4.3. In paragraaf 4.4, ten slotte,
gaan we in op de historische trends per inkomensgroep.

verschillende databestanden. In totaal zijn hierdoor
uiteindelijk 2,2 miljoen van de 7,9 miljoen huishoudens
uitgesloten. De overgebleven 5,7 miljoen huishoudens zijn
vervolgens in vijf inkomensgroepen verdeeld, de zogeheten
kwintielen. Hiermee wordt aangesloten bij de recent
geïntroduceerde CPB-methodiek (zie paragraaf 3.2.4).
Voor de volledigheid wordt de gemiddelde
energierekening ook gegeven op basis van de CPBmethodiek die recent nog werd gehanteerd, de WMLmethode. Deze is te vinden in bijlage 2.

4.1

In tabel 4.1 zijn enkele huishoudens- en woning­
kenmerken weergegeven per inkomensgroep. Het
gemiddelde energieverbruik van huishoudens in de
laagste inkomensgroep is lager dan het gemiddelde
energieverbruik in de hoogste inkomensgroep. Een
verklaring hiervoor is dat huishoudens in de laagste
inkomensgroep gemiddeld oudere eenpersoons­
huishoudens zijn met relatief kleine woningen
(voornamelijk appartementen). Naast het inkomen
hebben deze kenmerken een verlagende invloed op het
gemiddelde energieverbruik van deze huishoudens. De
hoogste inkomensgroep bestaat overwegend uit jongere
gezinshuishoudens met een groot woonoppervlak,
kenmerken die juist een verhogend effect op het
gemiddelde energieverbruik hebben. Meer uitgebreide
informatie over de verdeling van de huishoudens­
kenmerken is te vinden in bijlage 2.

Introductie nieuwe methodiek

In de NEV 2017 is een beeld geschetst van de energie­
rekening van een gemiddeld huishouden. Hiervoor is het
totale gas- en elektriciteitsverbruik van alle woningen
gedeeld door het totale aantal woningen, en is uitgegaan
van gemiddelde tarieven van de energieleveranciers. In het
kader van de NEV worden er projecties gemaakt van de
ontwikkelingen in energieprijzen, energieverbruik en het
aantal woningen en daarmee is het mogelijk om een
projectie te maken van de gemiddelde energierekening.
In deze methodiek is het niet mogelijk om onderscheid te
maken naar inkomensgroep, en ontbreken daarvoor ook
de benodigde data. Om deze reden is een nieuwe
methodiek opgezet, met als doel om de gemiddelde
energierekening per inkomensgroep vast te stellen.
De belangrijkste vernieuwing binnen deze nieuwe
methodiek is dat inkomensdata en energiedata worden
gecombineerd. Deze combinatie is alleen mogelijk op
adresniveau, omdat hier de directe relatie kan worden
gelegd tussen het inkomensniveau en het energieverbruik
van huishoudens. Er kan namelijk een significante
spreiding zijn in het energieverbruik binnen een bepaalde
inkomensgroep (weergegeven in paragraaf 4.3) of, de
andere kant op geredeneerd, een behoorlijke spreiding in
de inkomens die horen bij een bepaald energieverbruik.
De basis van de analyse op adresniveau wordt gevormd
door de CBS-registratiedata, hier toegepast op het jaar
2015. Een voordeel van het werken met CBS-data is dat dit
jaarlijks kan worden herhaald in het kader van de NEV en
dit niet afhankelijk is van een enquêtemoment, zoals de
WoON-enquête.
Zoals beschreven in hoofdstuk 3 start de analyse met alle
huishoudens in Nederland, maar zijn er diverse redenen
om (groepen) huishoudens uit te sluiten. Deze redenen
variëren van inhoudelijke afwegingen gerelateerd aan
inkomens- en energiedata tot koppelproblemen tussen

4.2 Vergelijking gemiddelde
energierekening voor de bestaande
en nieuwe methodiek
We presenteren de gemiddelde energierekening per inkomens­
groep voor het jaar 2015 volgens de nieuwe en de bestaande
methodiek binnen de NEV (tabel 4.2). Omdat de gemiddelde
energierekening voor 2015 niet was opgenomen in de NEV
2017, geven we in tabel 4.2 twee rekeningen volgens de
bestaande methodiek. Het jaar 2016 wordt gepresenteerd
omdat dit jaar ook was opgenomen in de NEV 2017. Het jaar
2015 wordt hier geïntroduceerd omdat dat nodig is voor de
vergelijking, waarbij dezelfde uitgangspunten zijn
gehanteerd als binnen de NEV 2017. De gemiddelde
energierekeningen worden gepresenteerd in euro’s van
2016, omdat dit hetzelfde prijspeil is als gehanteerd
binnen de NEV 2017 en de resultaten daarom direct
vergeleken kunnen worden.

4  Wat geven huishoudens uit aan energie | 33

0-20%
(tot €22.817)

20-40%
(€22.817 tot €36.274)

40-60%
(€36.274 tot €52.460)

60-80%
(€52.460 tot €76.058)

80-100%
(Vanaf €76.058)

Aantal
(*1.000)

5.731

1.206

1.142

1.070

1.107

1.205

m3/jaar

1.408

1.177

1.254

1.350

1.469

1.763

kWh/
jaar

3.048

2.122

2.476

2.946

3.508

4.205

<75m2

%

17%

36%

23%

15%

7%

4%

75-150 m2

%

65%

59%

68%

72%

72%

57%

>150 m2

%

18%

5%

9%

14%

20%

40%

Appartement

%

29%

52%

38%

28%

17%

11%

Hoek- of tussenwoning

%

47%

36%

44%

51%

56%

51%

Twee-onder-een-kap of vrijstaande woning

%

23%

12%

18%

22%

28%

38%

Tot en met 1974

%

52%

57%

57%

54%

48%

44%

Van 1975 tot en met 1987

%

20%

21%

20%

21%

22%

18%

1988 of later

%

28%

22%

23%

25%

30%

39%

Eigen woning

%

63%

23%

48%

69%

83%

92%

Huurwoning zonder huurtoeslag

%

21%

13%

37%

30%

16%

8%

Huurwoning met huurtoeslag

%

17%

64%

15%

1%

0%

0%

Eenpersoonshuishouden

%

30%

64%

41%

27%

11%

5%

Paren zonder kinderen

%

33%

15%

40%

41%

39%

32%

Gezinshuishoudens

%

37%

21%

19%

32%

50%

64%

Jonger dan 45 jaar

%

46%

32%

30%

43%

58%

66%

45 tot 65 jaar

%

26%

23%

24%

29%

28%

27%

65 jaar of ouder

%

28%

45%

46%

27%

14%

7%

Omschrijving

Eenheid

Totaal

Tabel 4.1
Samenstelling van huishoudens- en woningkenmerken voor de inkomensgroepen

Totaal aantal huishoudens
Aantal huishoudens
Gemiddeld energieverbruik
Gemiddeld gasverbruik
Gemiddeld elektriciteitsverbruik
Woninggrootte

Type woning

Bouwperiode woning

Type woningbezit

Huishoudenssamenstelling

Leeftijd hoofd huishouden

Bron: CBS

Daarnaast is in tabel 4.2 de gemiddelde gasrekening voor
woningen met een gasaansluiting opgenomen en de
gemiddelde elektriciteitsrekening voor woningen met een
elektriciteitsaansluiting. Dit is een belangrijk onderscheid,
omdat de woningen die geen gasaansluiting hebben maar
wel een elektriciteitsaansluiting (circa 250.000), worden
meegenomen in de vaststelling van de totale gemiddelde
energierekening. De totale gemiddelde energierekening is
daarom lager dan de optelling van de subtotalen van
elektriciteit en gas uit tabel 4.2. Hetzelfde geldt voor het

34 | Meten met twee maten

subtotaal van elektriciteit en het aantal woningen zonder
een elektriciteitsaansluiting (110.000). Om te komen tot de
gemiddelde energierekening moet het subtotaal van de
elektriciteitsrekening (590 euro) daarom worden
vermenigvuldigd met het aantal elektriciteits­
aansluitingen (5,6 miljoen), het subtotaal van de
gasrekening (1.083 euro) vermenigvuldigd met het aantal
gasaansluitingen (5,5 miljoen) en vervolgens worden
gedeeld door het totale aantal woningen met een gas- of
elektriciteitsaansluiting (5,7 miljoen).

Tabel 4.2
Gemiddelde energierekening voor het jaar 2015 en 2016 in de bestaande methodiek, 2015 nieuwe methodiek (euro2016)
Bestaande methodiek NEV
Euro2016

2015

Nieuwe methodiek
NEV

2016

Aantal woningen met elektriciteitsaansluiting [*1.000]

2015
5.618

Elektriciteitslevering [kWh/jaar]

3.001

2.803

3.048

Variabele kosten

€ 187

€ 156

€ 190

Vaste kosten

€ 234

€ 227

€ 234

Energiebelasting

€ 360

€ 282

€ 365

Belastingvermindering

-€ 313

-€ 311

-€ 313

Opslag Duurzame Energie en MEP

€ 11

€ 16

€ 11

BTW

€ 101

€ 78

€ 102

Subtotaal elektriciteitsrekening

€ 580

€ 448

€ 590

Aantal woningen met gasaansluiting [*1.000]

5.468

Gasverbruik [m3/jaar]

1.302

1.264

1.408

Variabele kosten

€ 412

€ 336

€ 445

Vaste kosten

€ 170

€ 161

€ 170

Energiebelasting

€ 249

€ 318

€ 270

Opslag Duurzame Energie

€ 10

€ 14

€ 10

BTW

€ 176

€ 174

€ 188

Subtotaal gasrekening

€ 1.017

€ 1.003

€ 1.083

€ 1.597

€ 1.451

€ 1.612

Aantal woningen met gas- en/of elektriciteitsaansluiting [*1.000]
TOTAAL1

5.731

Bron: CBS; bewerking PBL

4.3	Gemiddelde energierekening
voor verschillende
bruto-inkomensklassen
Tabel 4.2 geeft de gemiddelde energierekening voor alle
huishoudens, maar met de nieuwe methodiek en dataset is
het ook mogelijk om de energierekening per inkomens­
groep te presenteren. Zoals te zien is in tabel 4.3, is de
gemiddelde energierekening hoger binnen de hogere
inkomensgroepen. Dit volgt uit de hogere energie­
verbruiken zoals beschreven in paragraaf 4.1.
De huishoudens- en woningkenmerken beschreven in
deze paragraaf werken op dezelfde wijze door op de
gemiddelde energierekening per inkomensgroep. In
bijlage 3 is een overzicht gegeven van deze gemiddelde
energierekening per inkomensgroep, uitgesplitst naar
deze huishoudens- en woningkenmerken.
Uit figuur 4.13 blijkt dat de spreiding in de gemiddelde energierekening per inkomensgroep groot is. Een verklaring
hiervoor is dat de huishoudens binnen de inkomensgroepen
ook verschillen qua huishoudenstype en woningkenmerken.
De spreiding binnen de laagste inkomensgroep is kleiner
dan die in de overige inkomensgroepen, onder andere
omdat de inkomens daar dichter bij elkaar liggen dan bin-

nen de overige groepen. Deze inkomens variëren namelijk
van 63 procent van het Wettelijk Minimumloon (WML) tot
112 procent WML. Dat is een range van 50 procentpunt, terwijl de spreiding van de andere inkomensgroepen tussen de
70 en 80 procentpunt ligt. Daarnaast kan er spreiding
ontstaan door andere huishoudenskenmerken binnen de
inkomensgroep. Zo bestaat de laagste inkomensgroep voor
een groot deel uit eenpersoonshuishoudens met een appartement, waardoor de gemiddelde energierekening omlaag
gaat. Daarentegen wonen deze huishoudens gemiddeld in
oudere woningen, wat een verhogend effect heeft op de
gemiddelde energierekening.
De nieuwe methodiek is nu toegepast op het jaar 2015,
waarbij het in de toekomst ook mogelijk is om dit te doen
voor nieuwe realisatiejaren in het kader van de NEV. We
hebben in de vorige paragrafen alleen gekeken naar de
gemiddelde energierekening voor 2015, maar uit tabel 4.2
blijkt al dat de gemiddelde energierekening voor 2016
significant daalt. Bovenstaande cijfers geven dus nog geen
beeld voor de situatie in meer recente jaren waar de
gemiddelde energierekening per inkomensgroep
behoorlijk kan verschillen. Daarnaast zegt de gemiddelde
energierekening nog niks over de betaalbaarheid van deze
energierekening, hiervoor moet gekeken worden naar het
geheel van inkomsten en uitgaven van een huishouden.
We gaan hier in hoofdstuk 5 verder op in.
4  Wat geven huishoudens uit aan energie | 35

0-20% (tot €22.817)

20-40%
(€22.817 tot €36.274)

40-60%
(€36.274 tot €52.460)

60-80%
(€52.460 tot €76.058)

80-100%
(vanaf €76.058)

Tabel 4.3
Gemiddelde energierekening per inkomensgroep

Aantal woningen met elektriciteitsaansluiting (*1.000)

1.185

1.125

1.054

1.088

1.165

Elektriciteitslevering [kWh/jaar]

2.122

2.476

2.946

3.508

4.205

Variabele kosten

€ 132

€ 154

€ 184

€ 219

€ 262

Vaste kosten

€ 234

€ 234

€ 234

€ 234

€ 234

Euro2016

Energiebelasting

€ 254

€ 297

€ 353

€ 421

€ 504

Belastingvermindering

-€ 313

-€ 313

-€ 313

-€ 313

-€ 313

Opslag Duurzame Energie en MEP

€8

€9

€ 11

€ 13

€ 15

BTW

€ 66

€ 80

€ 98

€ 120

€ 148

Subtotaal elektriciteitsrekening

€ 382

€ 462

€ 568

€ 694

€ 851

Aantal woningen met gasaansluiting (*1.000)

1.109

1.075

1.027

1.078

1.178

gasverbruik [m3/jaar]

1.177

1.254

1.350

1.469

1.763

Variabele kosten

€ 372

€ 397

€ 427

€ 465

€ 557

Vaste kosten

€ 170

€ 170

€ 170

€ 170

€ 170

Energiebelasting

€ 225

€ 240

€ 259

€ 281

€ 338

Opslag Duurzame Energie
BTW

€9

€9

€ 10

€ 11

€ 13

€ 163

€ 171

€ 182

€ 195

€ 226

Subtotaal gasrekening

€ 939

€ 987

€ 1.047

€ 1.121

€ 1.304

Aantal woningen met gas- en/of elektriciteitsaansluiting (*1.000)

1.206

1.142

1.070

1.107

1.205

TOTAAL

€ 1.239

€ 1.384

€ 1.564

€ 1.774

€ 2.097

4

Bron: CBS; bewerking PBL

4.4	Historische ontwikkeling van
de gemiddelde energierekening
per inkomensgroep
In de NEV werd niet alleen de gemiddelde energierekening
becijferd voor realisatiejaren, maar werd ook een inschatting
gegeven van de ontwikkeling in die rekening voor de nabije
toekomstige jaren. Met de methodiek die hierbij werd
gehanteerd, kan alleen geen opsplitsing worden gegeven
voor verschillende inkomensgroepen. De nieuwe methodiek
maakt het mogelijk deze uitsplitsing wel te maken op basis
van statistieken, maar deze beperkt zich tot zichtjaren in het
verleden. De cijfers voor 2015 uit paragraaf 4.3 hebben we
vergeleken met gegevens over 2012.

36 | Meten met twee maten

Uit deze analyse komt naar voren dat de gemiddelde
energierekening tussen 2012 en 2015 voor alle inkomens­
groepen is gedaald. Hierbij is de relatieve daling voor alle
inkomensgroepen gelijk, maar de absolute daling is groter
voor hogere inkomens. Deze sterkere absolute daling is
gerelateerd aan een sterkere daling in het gemiddelde
elektriciteitsverbruik binnen de hogere inkomens­
groepen. De absolute daling in het gemiddelde
gasverbruik is gelijkwaardig voor alle inkomensgroepen
en dus relatief groter voor lage inkomensgroepen. Naast
deze algemene trends voor de inkomensgroepen zijn ook
de woning- en huishoudenskenmerken geanalyseerd,
omdat deze onder andere bepalend zijn voor de
gemiddelde energierekening. Hieruit zijn alleen geen
directe conclusies te trekken op basis van deze twee jaren.

Figuur 4.1
Spreiding van energierekening naar inkomensgroep, 2015
3000

euro2016 per jaar

2500
2000
1500
1000

0

pbl.nl

500

0 – 20%
(tot €22.817)

20 – 40%
(€22.817 tot
€36.274)

40 – 60%
(€36.274 tot
€52.460)

60 – 80%
(€52.460 tot
€76.058)

80 – 100%
Alle huishoudens
(vanaf €76.058)

Gemiddelde
Spreiding
1 x standaarddeviatie
2 x standaarddeviatie
Bron: CBS

Over het geheel genomen is het nu niet mogelijk om op
basis van trends in de gemiddelde energierekening voor de
inkomensgroepen tussen 2012 en 2015 een doorkijk te
geven naar de nabije toekomst. Er is een eerste beeld van
de ontwikkeling van de historische trend tussen 2012 en
2015, maar de onderliggende trends zijn nog niet goed te
duiden. Om een projectiemethodiek te kunnen
ontwikkelen, zijn gegevens over meerdere zichtjaren
nodig, evenals een beter inzicht in de mechanismen die de
energierekening voor de verschillende inkomensgroepen
bepalen.

Noten
1

2

3

De totale gemiddelde energierekening per inkomensgroep
is geen optelling van de subtotalen van gas en elektriciteit,
omdat rekening moet worden gehouden met de aantallen
aansluitingen, zoals beschreven in paragraaf 4.2.
In figuur 4.1 wordt de variatie binnen inkomensgroepen
weergegeven door middel van de standaardafwijking.
De interpretatie van deze standaardafwijking is dat bij een
normale verdeling ongeveer 68 procent van de huishoudens
binnen de inkomensgroep een energierekening heeft die
valt binnen het gemiddelde plus of min één keer de
standaardafwijking (blauwe vlak) en ongeveer 95 procent
binnen het gemiddelde plus of min twee keer de
standaardafwijking (tussen lijneinden).

De totale gemiddelde energierekening volgens de nieuwe
methode is geen optelling van de subtotalen van de gas- en
elektriciteitsrekening. Het subtotaal van de gasrekening is
namelijk de gemiddelde gasrekening voor woningen met
een gasaansluiting, het subtotaal van de elektriciteits­
rekening is het gemiddelde voor woningen met een
elektriciteitsaansluiting. Dit is een essentieel verschil,
omdat de woningen zonder gasaansluiting (ongeveer
250.000) geen gaskosten hebben en daarom een verlagend
effect hebben op de totale gemiddelde energierekening.

4  Wat geven huishoudens uit aan energie | 37

5	Indicatoren voor de betaal­
baarheid van de energienota
In het vorige hoofdstuk beschreven we de energierekening
voor verschillende groepen van huishoudens op basis van
CBS-registratiedata voor de NEV. Maar wanneer is die
energierekening nu betaalbaar, en wanneer niet? Hiervoor
worden internationaal verschillende indicatoren gebruikt,
waarvan we in hoofdstuk 2 een overzicht hebben gegeven.
In Nederland wordt vooral het budgetaandeel van de
energierekening in het besteedbare inkomen gebruikt als
indicator voor de betaalbaarheid van energie. Naast deze
energiequote zijn er ook diverse Nederlandse studies die
deze betaalbaarheid bekijken vanuit het totale budget en
de (minimaal) noodzakelijke uitgaven van huishoudens.
We noemen dat in deze studie de betaalrisico-indicator
voor wonen en energie, of kortweg het betaalrisico. In
hoofdstuk 2 hebben we al beschreven dat de indicatoren
complementair zijn. Daarom combineren we in dit
hoofdstuk beide indicatoren en laten we zien welke
inzichten dit in de handelingsopties voor huishoudens en
de energietransitie geeft. Zoals aangegeven in hoofdstuk 3
doen we dat met behulp van het WoonOnderzoek
Nederland (WoON) 2015, omdat het niet mogelijk is om het
betaalrisico met de CBS-data te berekenen. In hoofdstuk 3
is ook verantwoord op welke manier het WoON
2015-bestand is bewerkt en opgeschoond om te komen tot
een analysebestand van (gewogen) 6,8 miljoen huis­
houdens. Voor deze huishoudens berekenen we in dit
hoofdstuk het energieverbruik, de energierekening en de
indicatoren voor de betaalbaalbaarheid daarvan.

helft van de huishoudens een hogere en de andere helft
een lagere energiequote heeft, komt voor het analyse­
bestand op 5,25. In figuur 5.1 zijn de gemiddelde en de
mediane energiequotes van de vijf inkomensgroepen
weergegeven.
Zoals verwacht, daalt de gemiddelde energiequote met het
oplopen van het inkomen. De 20 procent huishoudens
met de laagste inkomens geven gemiddeld weliswaar
‘maar’ 119 euro per maand uit aan gas en elektriciteit,
maar door het lage inkomen bedraagt de gemiddelde
energiequote voor deze inkomensgroep bijna 10 procent.2
De 20 procent huishoudens met de hoogste inkomens
daarentegen, geven per maand bijna 200 euro uit aan
energie, maar dat bedrag is voor hen gemiddeld maar
3,5 procent van het besteedbare inkomen.

5.1	Energiequote voor
verschillende inkomens­groepen

Er bestaat geen objectieve maat voor wanneer een
energiequote voor een huishouden hoog of te hoog is.
In de internationale literatuur wordt vaak ‘meer dan twee
keer de mediane energiequote’ als criterium gebruikt om
te spreken van een hoge energiequote (Heindl & Schüssler
2015; Moore 2012). Uitgaande van dit dubbele mediaancriterium hebben 654.000 huishoudens een hoge
energiequote. Dat is 9,7 procent van alle huishoudens.
Figuur 5.2 laat zien dat deze vooral te vinden zijn bij de
huishoudens met de 40 procent laagste bruto
huishoudinkomens. Van de 20 procent huishoudens met
de laagste inkomens heeft 33 tot 34 procent een hoge
energiequote en bij de huishoudens met 20 tot 40 procent
laagste inkomens is dat 10 à 11 procent. Van de middelste
inkomensgroep heeft 3 procent van de huishoudens een
hoge quote en voor de hoogste twee inkomensgroepen
loopt dat terug naar (afgerond) 1 en 0 procent.

In hoofdstuk 3 hebben we gezien dat de (gewogen) bijna
6,8 miljoen huishoudens in het analysebestand van het
WoON 2015 gemiddeld 152 euro per maand uitgeven aan
energie en gemiddeld 37.500 euro per jaar te besteden
hebben. Als we de energiequotes van alle huishoudens
berekenen en middelen, bedraagt de gemiddelde
energiequote 6,08. Een gemiddeld huishouden geeft dus
6 procent van het besteedbare inkomen uit aan de
energierekening.1 De mediane energiequote, dat wil
zeggen de energiequote van het huishouden waarbij de

Kijken we naar andere huishoudens- en woningkenmerken
(bijlage 4), dan valt op dat hoge energiequotes vooral vaak
voorkomen bij eenpersoonshuishoudens (bijna 18 procent
van deze huishoudens heeft een hoge energiequote) en bij
de jongste (14 procent) en oudste huishoudens (11 procent
van de 65- tot 75-jarigen en 18 procent van alle 75-plussers).
Verder valt op dat de huishoudens met een hoge
energiequote vaker een woonduur van minimaal tien jaar
hebben (11 procent) of behoren tot de eenoudergezinnen
(bijna 17 procent). Bovendien zijn hoge energiequotes

38 | Meten met twee maten

Figuur 5.1
Energiequote naar inkomensgroep, 2014
Mediaan
0 – 20%
(tot €22.600)

Gemiddelde

20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)
80 – 100%
(vanaf €75.332)

pbl.nl

Alle huishoudens
0

2

4

6

8

10

12

% van besteedbaar inkomen
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur 5.2
Hoge energiequote naar inkomensgroep, 2014

0 – 20%
(tot €22.600)
20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)
80 – 100%
(vanaf €75.332)

pbl.nl

Alle huishoudens
0

10

20

30

40

% van huishoudens per inkomensgroep
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

vaker te vinden bij huishoudens in woningen met
energielabel E of lager (krap 13 procent), vroeg-naoorlogse
woningen (14 procent), grote en vrijstaande woningen

(beide 15 procent), maar ook in juist heel kleine woningen
(12 procent), woningen met een kachel (16 procent) en
woningen in het buitengebied (12 tot 13 procent).

5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 39

Figuur 5.3
Bestedingsruimte naar inkomensgroep, 2014
Mediaan
0 – 20%
(tot €22.600)

Gemiddelde
Bestedingsruimte is het
maandelijks budget dat
overblijft na betaling van
woon- en energielasten en
het minimumbudget voor
levensonderhoud

20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)
80 – 100%
(vanaf €75.332)

pbl.nl

Alle huishoudens
0

1

2

3

4

5

duizend euro per maand
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Hoge energiequotes komen ook vaker voor bij huurders:
14 tot 15 procent van de huurders heeft een energiequote
van 10,5 procent of meer, tegenover 6 à 7 procent van de
eigenaren-bewoners. Het gaat dan vooral om huurders van
corporatiewoningen met huurtoeslag (26 procent) en van
particuliere huurwoningen met huurtoeslag (33 procent).
Maar ook eigenaren-bewoners zonder hypotheeklast
hebben relatief vaak een energiequote die hoger is dan
twee keer de mediane energiequote (17 procent).

5.2	Betaalrisico’s van verschillende
inkomensgroepen
Uitgaande van het betaalrisico wordt niet alleen gekeken
naar de energiekosten en het inkomen van een huishouden,
maar ook naar het totale huishoudboekje met inkomsten
en uitgaven van huishoudens. Een huishouden heeft een
betaalrisico voor wonen en energie wanneer het na het
betalen van de daadwerkelijke netto huur- of hypotheek­
last en de daadwerkelijke energiekosten niet voldoende
besteedbaar inkomen over heeft om te voorzien in de
minimaal noodzakelijke uitgaven voor basaal levens­
onderhoud. De hoogte van deze minimaal noodzakelijke
uitgaven voor elk huishouden hebben we bepaald aan de
hand van de minimumvoorbeeldbudgetten die het Nibud
daarvoor elk jaar publiceert (zie paragraaf 3.2.3).
Gemiddeld hebben de (gewogen) 6,8 miljoen huishoudens
in het analysebestand 3.126 euro per maand te besteden
40 | Meten met twee maten

(zie bijlage 4). Gemiddeld gaat netto 506 euro daarvan op
aan wonen, 152 euro aan energie. Huishoudens hebben
daarnaast gemiddeld minimaal 855 euro per maand nodig
om te voorzien in het minimaal noodzakelijke levens­
onderhoud. Dit betekent dat een gemiddeld huishouden
maandelijks 1.613 euro te besteden heeft, boven op dit
absolute minimum (zie figuur 5.3). Kijkend naar de
mediaan kunnen we constateren dat de helft van de
huishoudens minder dan 1.157 euro per maand ruimte
heeft boven de daadwerkelijke woon- en energielasten en
het minimaal noodzakelijke levensonderhoud. De andere
helft heeft meer dan 1.157 euro bestedingsruimte.
Figuur 5.3 laat al zien dat de laagste inkomensgroep
gemiddeld maar 85 euro per maand ruimte heeft voor
uitgaven boven het minimaal noodzakelijke budget voor
levensonderhoud dat past bij de huishoudenssamen­
stelling. En ook binnen deze inkomensgroep is er
spreiding: de mediaan geeft aan dat de helft van de
huishoudens met een laag inkomen meer dan 90 euro per
maand ruimte heeft, de andere helft minder. Uit figuur 5.4
blijkt dat 35 tot 36 procent van de huishoudens in deze
inkomensgroep een betaalrisico heeft. Zij houden aan het
eind van de maand, na de kosten voor wonen en energie,
te weinig budget over om te voorzien in het minimaal
noodzakelijke levensonderhoud.
In totaal hebben 528.000 (oftewel 7,8 procent van de)
huishoudens na de netto woon- en energiekosten niet
voldoende budget over om te voorzien in het minimaal
noodzakelijke levensonderhoud. Een vergelijking van

Figuur 5.4
Betaalrisico naar inkomensgroep, 2014

0 – 20%
(tot €22.600)
20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)
80 – 100%
(vanaf €75.332)

pbl.nl

Alle huishoudens
0

10

20

30

40

% van huishoudens per inkomensgroep
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

figuur 5.4 met figuur 5.2 maakt duidelijk dat betaalrisico’s
sterker in de laagste inkomensgroep zijn geconcentreerd
dan hoge energiequotes.
Veel van de groepen huishoudens met een hoge
energiequote hebben ook hogere aandelen betaalrisico’s
(zie bijlage 4). Zo hebben huurders niet alleen vaker een
hoge energiequote, zij hebben ook vaker dan eigenarenbewoners een betaalrisico (16 procent van de huurders
versus 2 à 3 procent van de eigenaren-bewoners). Er zijn
echter meer opvallende verschillen. Zo komen betaalrisico’s
bij oudere huishoudens minder voor dan op grond van de
hoge energiequotes is te verwachten. Het aandeel
75-plussers met een betaalrisico is een fractie lager dan
het gemiddelde, en bij 65-plussers is dat zelfs veel lager
(4 procent). Datzelfde geldt voor huishoudens in zeer grote
woningen (5 procent), vrijstaande (4 procent) en
hoekwoningen (7 procent) en in woningen met een slecht
energielabel (krap 8 procent). Tot slot heeft slechts (ruim)
1 procent van de huishoudens zonder hypotheek een
betaalrisico, ondanks hun gemiddeld hoge energiequote.
Aan de andere kant zijn er ook huishoudens die geen hoge
energiequote hebben, maar wel een betaalrisico. Dit komt
vaker voor bij huishoudens in etagewoningen (ruim
13 procent heeft een betaalrisico), woningen met een
oppervlak tussen 50 en 75 vierkante meter (15 procent) of
blokverwarming (13 procent). Ook huishoudens met een
zeer korte woonduur (13 procent) hebben vaker een
betaalrisico. Tot slot zien we iets vaker betaalrisico’s in
sterk stedelijke gebieden (11 procent), daar waar de

energiequotes juist wat hoger waren in de weinig tot niet
stedelijke gebieden. Waarschijnlijk hangt dit samen met
verschillen in het dominante woningtype en woon­
oppervlak tussen stedelijke en landelijke gebieden.

5.3	Energiequote en betaalrisico
geven samen een beter beeld
Huishoudens met een hoge energiequote hebben niet
altijd een betaalrisico, en andersom betekent een betaal­
risico niet automatisch een hoge energiequote. Uit figuur
5.5 en figuur 5.6 blijkt dat ruim 5,8 miljoen huishoudens
noch een betaalrisico voor wonen en energie hebben,
noch een hoge energiequote. De overige 913.000 huis­
houdens hebben een hoge energiequote en/of een
betaalrisico.
Van de 654.000 huishoudens met een hoge energiequote
heeft 41 procent (269.000 huishoudens) een betaalrisico
voor wonen en energie. De overige 385.000 huishoudens
hebben weliswaar een hoge energiequote, maar hebben na
hun netto woon- en energiekosten meer te besteden dan
het minimumbudget voor levensonderhoud. Andersom
heeft ongeveer de helft van de 528.000 huishoudens met
een betaalrisico geen hoge energiequote.
Huurders zijn, zoals ook al bleek in paragraaf 5.2, oververtegenwoordigd onder de huishoudens met een betaalrisico.
Dit zal samenhangen met hun gemiddeld lagere inkomen.
5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 41

Figuur 5.5
Huishoudens naar energiequote en betaalrisico, 2014
Hoge energiequote

269.000
huishoudens
(4,0%) met hoge
energiequote en
betaalrisico
Betaalrisico

259.000
huishoudens
(3,8%) met alleen
betaalrisico

214.000

175.000
210.000

385.000 huishoudens
(5,7%) met alleen
hoge energiequote

55.000
215.000

Geen betaalrisico
2,1 miljoen

5,8 miljoen
huishoudens
(86,5%) met lage
energiequote en
geen betaalrisico

45.000

Huurders

3,8 miljoen

pbl.nl

Eigenarenbewoners

Lage energiequote
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Concept

Figuur 5.6

Zij zijn daarbij ongeveer gelijk verdeeld over de groep mét
en de groep zónder hoge energiequote. Eigenarenbewoners zijn op beide indicatoren minder vertegenwoordigd. Binnen deze groep zien we vooral huishoudens terug
in de groep met alleen een hoge energiequote.

42 | Meten met twee maten

Achter de groepen huishoudens gaan uiteenlopende
situaties schuil. Om daar zicht op te krijgen, schetsen we
het gemiddelde huishoudboekje (ofwel de verdeling van
uitgaven over verschillende bestedingscategorieën) van de
vier groepen huishoudens (figuur 5.7). Voor elke groep is
de hoogte van het gemiddelde besteedbare inkomen af te
lezen aan de hoogte van de kolom boven de x-as.

Figuur 5.7
Gemiddeld huishoudbudget naar groep, 2014
euro per maand
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500

-500

pbl.nl

0

Hoge energiequote
en betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Netto woonlasten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote
en geen betaalrisico

Minimumbudget voor
levensonderhoud

Energiekosten

Alle huishoudens

Bestedingsruimte
Tekort op minimumbudget

Besteedbaar inkomen
na woon- en energielasten
Bron: WoOn 2015; bewerking PBL

Figuur 5.8
Gemiddelde energiequote van huishoudens naar groep, 2014
Groepen

Aantal huishoudens
269.000

Alleen hoge
energiequote

385.000

Alleen betaalrisico

259.000

Lage energiequote en
geen betaalrisico

5,8 miljoen

Alle huishoudens

6,8 miljoen

pbl.nl

Hoge energiequote
en betaalrisico

0

5

10

15

20

% van besteedbaar inkomen
Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur 5.8 geeft aanvullend voor elke groep de gemiddelde
energiequote en omvang. In dit hoofdstuk worden de
belangrijkste huishoudens- en woningkenmerken van de
vier groepen beschreven en weergegeven in figuren. In
bijlage 5 zijn ook andere huishoudens- en woning­
kenmerken weergegeven.

5.3.1

Lage energiequote en geen betaalrisico

Figuur 5.7 laat zien dat het gemiddelde maandbudget van
de 5,8 miljoen huishoudens zonder hoge energiequote of
betaalrisico aanzienlijk hoger is dan dat van de drie andere
groepen. Dit onderschrijft dat een hoog of hoger
besteedbaar inkomen huishoudens in financieel opzicht
5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 43

Figuur 5.9
Aandeel huishoudens naar groep en huishoudenstype, 2014
% van huishoudens per groep
100

Eenpersoonshuishouden
Jonger dan 65 jaar

80

65 jaar of ouder
Paar

60

Jonger dan 65 jaar
65 jaar of ouder

40

Gezin
Eén ouder

20
pbl.nl

0

Twee ouders

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur 5.10
Aandeel huishoudens naar groep en woonduur, 2014
% van huishoudens per groep
100

Minder dan 3 jaar
3 tot 5 jaar

80

5 tot 10 jaar
10 jaar of langer

60

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

minder kwetsbaar maakt voor de energierekening en de
energietransitie. Behalve het hogere inkomen
onderscheidt deze grote groep zich van de andere
huishoudens doordat het vaker gaat om eigenarenbewoners (64 procent) en om meerpersoonshuishoudens,
vooral gepensioneerde paren (19 procent) en tweeouder­
gezinnen (31 procent; zie figuur 5.9). Daarnaast wonen
deze huishoudens vaker in gemiddelde (40 procent) tot
grote (16 procent) woningen met een gemiddeld hogere
woningwaarde. De energierekening is met 150 euro per
maand gemiddeld (dat wil zeggen: lijkt sterk op het
nationale gemiddelde voor alle huishoudens) en door het
hogere inkomen is de gemiddelde energiequote, met ruim
5 procent, laag ten opzichte van die van de andere groepen
(figuur 5.8). Uiteraard gaat er achter deze korte schets van
44 | Meten met twee maten

deze grote groep huishoudens een enorme variatie schuil.
De analyse maakt wel duidelijk dat het bij de huishoudens
met een hoge energiequote of een betaalrisico vaker gaat
om kleinere huishoudens met een lager inkomen, die
vaker in de huursector zijn te vinden zijn.

5.3.2

Alleen hoge energiequote

De eerste groep van 385.000 huishoudens heeft alleen een
hoge energiequote. Dit komt vooral door de relatief hoge
energiekosten, gemiddeld 214 euro per maand, in
combinatie met het lagere inkomen (zie figuur 5.7, zie ook
bijlage 5). Ruim 13 procent van het besteedbare inkomen
gaat gemiddeld op aan energie. Vooral het gasverbruik ligt
fors boven het gemiddelde. Daar staan echter relatief lage
netto woonlasten van 273 euro tegenover. Mede hierdoor

Figuur 5.11
Aandeel huishoudens naar groep en bouwperiode woning, 2014
% van huishoudens per groep
100

Eerder dan 1946
1946 tot 1965

80

1965 tot 1975
1975 tot 1983

60

1983 tot 1988
1988 tot 1992
1992 tot 2000

40

2000 tot 2006
2006 of later

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur 5.10
Aandeel huishoudens naar groep en energielabel woning, 2014
% van huishoudens per groep
100

Label A, B of hoger
Label C of D

80

Label E, F of G
Onbekend

60

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

hebben de huishoudens met alleen een hoge energiequote
gemiddeld 420 euro per maand bestedingsruimte, boven
op het minimumbudget voor levensonderhoud.
Wat betreft de huishoudens- en woningkenmerken van de
huishoudens met alleen een hoge energiequote, valt op
dat het vaak gaat om oudere alleenstaanden (figuur 5.9).
Meer dan de helft is de pensioengerechtigde leeftijd
gepasseerd. Zij wonen vaker in grotere, oudere woningen
met een slecht energielabel. Ook zijn de woningen van
deze huishoudens vaker in weinig tot niet stedelijke
gebieden te vinden. Meer dan de helft van deze groep
heeft een eigen woning (figuur 5.5), welke in 45 procent
van de gevallen is afbetaald. En nog eens 36 procent heeft
een hypotheek van minder dan 50 procent van de
woningwaarde. In lijn hiermee woont 70 procent al meer

dan tien jaar in de woning (figuur 5.10), dus ook de
huurders hebben hierdoor vermoedelijk een lagere huur
dan recent verhuisde huishoudens. Deze huishoudens- en
woningkenmerken verklaren zowel de hoge
energierekening als de lage woonlasten.

5.3.3

Alleen betaalrisico

De 259.000 huishoudens met alleen een betaalrisico geven
nog net geen 100 euro per maand uit aan energie. Deze
energiekosten beslaan gemiddeld bijna 8 procent van het
besteedbare inkomen. Dat is meer dan het gemiddelde
voor alle huishoudens, maar minder dan het criterium van
twee keer de mediane energiequote. Het tekort van bijna
200 euro per maand voor de minimaal noodzakelijke
uitgaven lijkt vooral te worden veroorzaakt door het
5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 45

Tabel 5.1
Aantal huishoudens naar energiequote en betaalrisico, onder uiteenlopende omstandigheden (x 1.000 huishoudens)
Basisjaar
(WoON
2015)

Warm jaar,
nieuwe mediaan

Warm jaar,
oorspronkelijke
mediaan

Hogere
gasprijs

Duurder
minimumbudget

Hogere heffingskorting

Lage energiequote en geen
betaalrisico

5.842

5.881

6.041

5.670

5.781

5.926

Alleen hoge energiequote

385

379

219

535

358

320

Alleen betaalrisico

259

246

311

227

320

282

Hoge energiequote en
betaalrisico

269

249

184

323

296

228

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

gemiddeld lagere inkomen (85 procent behoort tot de
onderste inkomensgroep) en de hoge netto huur of
hypotheek. Gemiddeld geven de huishoudens 676 euro per
maand daaraan uit (figuur 5.7), tegen een gemiddelde
netto woonlast van 506 euro per maand.
De huishoudens met alleen een betaalrisico behoren
minder vaak tot de oudere huishoudens boven 65 jaar. Het
gaat veelal om eenpersoonshuishoudens (66 procent) die
overwegend in de huursector wonen (82 procent). Van alle
groepen hebben deze huishoudens vaker blok- of
stadsverwarming (15 à 16 procent).3 Opvallend bij de hoge
netto woonlast is dat 60 procent van de huishoudens met
alleen een betaalrisico in de goedkoopste woningvoorraad
woont. Het gaat in 57 procent om woningen met hooguit
drie kamers, 66 procent woont in een etagewoning en 60
procent in een woning met een WOZ-waarde tot 150.000
euro. Wel hebben huishoudens met alleen een betaalrisico
gemiddeld de kortste woonduur, 26 procent woont minder
dan drie jaar in de huidige woning (figuur 5.10). Zowel in
de koop- (hoge Loan to Value) als in de huursector
(huurharmonisatie voor verhuurders bij mutatie) zijn de
woonlasten van recent betrokken woningen in het
algemeen hoger dan die van vergelijkbare woningen waar
de bewoners al langer wonen. Een andere mogelijke
verklaring voor de hoge netto woonlast is dat deze
huishoudens, in vergelijking met de andere groepen,
relatief vaker in een nieuwbouwwoning wonen (11 procent
van de woningen is van na 2006; figuur 5.11) met een
betere energetische kwaliteit (28 procent heeft label B of
hoger; figuur 5.12). Een woning met een goed energielabel
heeft in het algemeen ook lagere energielasten. Voor de
huishoudens met alleen een betaalrisico woonachtig in
woningen met een slechtere energetische kwaliteit moet
de lage energierekening eerder worden toegeschreven aan
het relatief kleine woonoppervlak of aan zuinig energie­
gedrag. Bij het energiegedrag kan het gaan om een
uithuizige levensstijl, maar ook om het zeer bewust
beperken van het energieverbruik met het oog op
kostenbesparing. Wanneer huishoudens hun woning om
financiële redenen niet tot een zeker niveau warm kunnen
46 | Meten met twee maten

stoken, wordt dat internationaal benoemd als een van de
vormen van energiearmoede (zie hoofdstuk 2).4

5.3.4

Hoge energiequote en betaalrisico

Huishoudens met een hoge energiequote én een betaal­
risico lijken het meest op de huishoudens met alleen een
betaalrisico. Toch zijn er belangrijke verschillen. Ten
eerste is het energieverbruik in deze groep hoger,
waardoor de energierekening gemiddeld 166 euro per
maand bedraagt. Dit komt vooral doordat het gasverbruik
hoger is. Tegenover de hogere energierekening staat in
vergelijking met de huishoudens met alleen een
betaalrisico een lagere netto huur of hypotheek, waarbij
ook de som van de woon- en de energiekosten lager uitvalt
(613 versus 775 euro). Maar doordat deze in financieel
opzicht kwetsbaarste groep gemiddeld nog minder te
besteden heeft, resteert er aan het eind van de maand een
tekort van gemiddeld 238 euro op het budget voor het
minimaal noodzakelijke levensonderhoud (figuur 5.7).
In vergelijking met de huishoudens met alleen een betaal­
risico is deze groep iets ouder en hoger op de woonladder
gestegen (al is deze groep huishoudens niet zo oud als de
groep huishoudens met alleen een hoge energiequote).
Hiermee in lijn is de gemiddelde woonduur ook wat
langer. Het gaat naast eenpersoonshuishoudens (67 procent)
iets vaker ook om eenoudergezinnen (15 procent; figuur
5.9). De woningen zijn gemiddeld iets groter, 61 procent
heeft vier kamers of meer, en de energielabels zijn
gemiddeld iets slechter (figuur 5.12). Beide factoren dragen
bij aan de hogere energierekening. Ook in deze groep gaat
het voornamelijk om huurders (65 procent huurt bij een
woningcorporatie en 15 procent particulier), en (zeer) sterk
stedelijke woonmilieus (59 procent).

5.4

Gevoeligheidsanalyses

Om meer zicht te krijgen op de financiële kwetsbaarheid van
huishoudens voor de hoogte van de energierekening is een
aantal gevoeligheidsanalyses uitgevoerd. Door deze analyses
zowel met de energiequote als het betaalrisico uit te voeren,

Figuur 5.13
Gevoeligheid voor veranderende omstandigheden naar inkomensgroep, 2014
Hoge energiequote

Betaalrisico

0 – 20%
(tot €22.600)
20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)
40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)
80 – 100%
(vanaf €75.332)

0

10

20

30

40

50

% huishoudens met hoge energiequote
WoON-analysebestand

pbl.nl

pbl.nl

Alle huishoudens

0

10

20

30

40

50

% huishoudens met betaalrisico

Warm jaar, nieuwe mediaan
Warm jaar, oorspronkelijke mediaan
Gas €0,10/m3 duurder
Minimumbudget (exclusief wonen en energie) 5% duurder
Heﬃngskorting €100 hoger

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

krijgen we niet alleen meer inzicht in hoe de indicatoren
reageren in een dynamische situatie, maar ook meer
duidelijkheid in hoeveel huishoudens in het grensgebied
zitten van wel of geen hoge energiequote of betaalrisico (zie
ook figuur 5.6). Figuur 5.13 en tabel 5.1 tonen de resultaten
van de gevoeligheidsanalyses voor de omvang van het aantal
huishoudens met een hoge energiequote of een betaalrisico
per inkomensgroep. Bijlage 6 geeft een overzicht van de
kengetallen voor zowel inkomensgroepen als voor de
groepen huishoudens naar energiequote en betaalrisico
voor de energie- en woonlasten.

5.4.1

Warm jaar

Het WoON 2015 bevat het daadwerkelijke energieverbruik
van het jaar 2013, een relatief koud jaar. Hoe gevoelig zijn
huishoudens voor de energiekosten in zo’n koud jaar?
Dit benaderen we door te berekenen hoe hoog het
gasverbruik zou zijn geweest in het warme jaar 2014.
We gebruiken daarvoor een methode op basis van
graaddagen (zie paragraaf 3.2.1). Het jaar 2013 telde in
De Bilt 3.078 graaddagen, tegen een langjarig gemiddelde
tussen 1981 en 2010 van 2.884 graaddagen. In het warme
jaar 2014 bedroeg het aantal graaddagen 2.385. We
benaderen het gasverbruik voor het warme jaar 2014 door
het gasverbruik van 2013 te vermenigvuldigen met de factor
2.385/3.078.5 Alle andere omstandigheden (waaronder
elektriciteitsverbruik en prijzen) blijven hetzelfde.

De gemiddelde energierekening daalt in het warme jaar,
van gemiddeld 152 naar bijna 134 euro per maand (zie
bijlage 6), een daling van ruim 12 procent. Voor
huishoudens met een hoge energiequote, die relatief veel
gas verbruiken, daalt de energierekening zowel absoluut
als relatief iets sterker: 13 procent voor de huishoudens
met een betaalrisico én een hoge energiequote, en bijna
14 procent voor de huishoudens met alleen een hoge
energiequote. Voor lagere inkomensgroepen daalt de
energierekening minder dan gemiddeld, maar door het
lagere inkomen daalt de energiequote voor de
huishoudens met de laagste inkomens toch iets sterker
dan die voor de huishoudens met de hoogste inkomens
(-13 procent versus -12 procent). De gemiddelde energie­
quote voor alle huishoudens daalt in het warme jaar van
6,1 procent naar 5,3 procent. De mediane energiequote
daalt echter ook, van 5,25 naar 4,62, waardoor het
criterium voor wat een ‘hoge’ energiequote is ook lager is
komen te liggen. Hierdoor daalt het aandeel huishoudens
met een hoge energiequote maar beperkt, van 654.000
naar 628.000 huishoudens. Zoals Heindl en Schüssler
(2015) al lieten zien, is dit een eigenaardige dynamische
eigenschap van de ‘dubbele mediaan’-indicator. We
hebben daarom ook het aandeel ‘hoge energiequotes’
berekend met de oorspronkelijke waarde van de dubbele
mediaan (10,5 procent). In dat geval reageert het aandeel
huishoudens met een hoge energiequote met een sterke
5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 47

daling naar 403.000 huishoudens. Met het criterium uit
het basisjaar reageert de hoge energiequote-indicator dus
net als de energiequote zelf sterk op de veranderingen in
de uitgaven aan energie. Voor alle andere gevoeligheids­
analyses houden we de grens van twee keer de mediaan uit
het basisjaar aan als criterium voor een hoge energie­
quote, dus een energiequote van 10,5 of hoger.
In de betaalrisico-indicator is de lagere energierekening in
een warm jaar rechtstreeks terug te zien in een stijging
van gemiddeld ruim 18 euro van het maandbudget dat
resteert na aftrek van de woon- en energielasten en het
minimumbudget voor levensonderhoud. Het aantal
huishoudens met een betaalrisico daalt hierdoor in het
warme jaar van 528.000 naar 495.000. Wanneer voor de
energiequote-indicator het criterium voor een hoge
energiequote wordt aangepast naar de nieuwe mediaan,
dan heeft ongeveer de helft van de huishoudens met een
betaalrisico in het warme jaar ook een hoge energiequote.
Als echter uit wordt gegaan van het criterium voor een
hoge energiequote uit het basisjaar, dan hebben maar
184.000 huishoudens met een betaalrisico in het warme
jaar tevens een hoge energiequote.
Kijken we naar de effecten van het lagere gasverbruik voor
de verschillende inkomensgroepen, dan valt op dat zowel
de energiequote als het betaalrisico in de tweede
inkomensgroep iets sterker daalt door een warmer jaar
dan in de eerste inkomensgroep. Dit komt waarschijnlijk
doordat het gasverbruik, en daarmee de gevoeligheid voor
het weer, stijgt met het inkomen. Omdat betaalrisico’s en,
in mindere mate, hoge energiequotes nauwelijks
voorkomen in de drie hoogste inkomensgroepen, zijn
deze gevoeligheden hier minder relevant.

5.4.2

Hogere variabele gasprijs

In de tweede analyse bekijken we hoe gevoelig
huishoudens zijn voor een hogere variabele gasprijs.
We verhogen daartoe de variabele gasprijs met 10 cent per
kubieke meter ten opzichte van de prijs in 2014. De
gemiddelde energierekening stijgt hierdoor met ruim
8 procent, tot 165 euro per maand. Ook de energiequote
stijgt met ruim 8 procent, naar 6,6. Het aantal
huishoudens dat door de hogere gasprijs (in een relatief
koud jaar) een hoge energiequote heeft, stijgt, als we de
grens van 10,5 aanhouden, van 654.000 naar 858.000
huishoudens.

Voor huishoudens die in de uitgangssituatie een hoge
energiequote hebben, stijgt de energiequote sterker dan
voor andere huishoudens. De hogere variabele gasprijs
heeft in de onderste inkomensgroep – ondanks het
gemiddeld lagere energieverbruik – relatief een iets groter
effect op de gemiddelde energiequote dan in de hoogste
inkomensgroep. Het aandeel huishoudens met een hoge
energiequote stijgt in de laagste inkomensgroep van
34 procent naar 42 procent. In de op een na laagste
inkomensgroep gaat het om een stijging van 11 naar 15
procent. Hoewel de stijging in procentpunten lager is, is
de relatieve toename van het aantal huishoudens met een
hoge energiequote in de op een na laagste inkomensgroep
groter. De hogere inkomensgroepen laten eenzelfde
patroon zien. Betaalrisico’s nemen vooral, maar niet
uitsluitend, toe in de laagste inkomensgroep. Daar stijgt
het aandeel huishoudens met een betaalrisico van krap 36
naar 37 procent.

5.4.3

5.4.4
Door de hogere gasprijs daalt het restinkomen na de
kosten voor wonen, energie en overig levensonderhoud
met gemiddeld 13 euro per maand. Hierdoor stijgt het
aantal huishoudens met een betaalrisico van 528.000 naar
550.000 huishoudens, waarvan er 323.000 tevens een hoge
energiequote hebben. Het aantal huishoudens met alléén
een betaalrisico daalt hierdoor van 259.000 naar 227.000
huishoudens.

48 | Meten met twee maten

Stijgende kosten van levensonderhoud

In de derde gevoeligheidsanalyse bekijken we het effect
van stijgende kosten voor het levensonderhoud buiten
wonen en energie. Vanzelfsprekend heeft dit geen invloed
op de energiekosten en dus ook niet op de energiequote.
Stijgende kosten voor minimaal noodzakelijk levens­
onderhoud beïnvloeden echter wel de ruimte die
huishoudens hebben om hun energierekening te betalen.
Als de kosten voor minimaal noodzakelijk levens­onder­
houd in 2014 bijvoorbeeld 5 procent hoger waren geweest,
dan zou de bestedingsruimte na wonen, energie en het
minimale budget voor overig levensonderhoud relatief
sterk zijn gedaald, van gemiddeld 1.613 naar 1.570 euro per
maand. Hierdoor zouden 87.000 meer huishoudens
moeite hebben om de andere noodzakelijke kosten voor
levensonderhoud te betalen. Dit gaat voornamelijk om
huishoudens in de laagste inkomensgroep, waar het
aandeel met een betaalrisico stijgt van krap 36 naar ruim
41 procent. Hoewel het wellicht lastig is om hier te spreken
van een betaalrisico voor wonen en energie, onderstreept
deze analyse wel dat de betaalbaarheid van de energie­
rekening niet in isolement kan worden beschouwd.
De betaalbaarheid van de energierekening en de
veranderingen daarin zijn ook afhankelijk van de
ontwikkeling van overige prijzen en factoren. De energie­
quote en het dubbele mediaan-criterium houden daar
geen rekening mee.

Hogere heffingskorting

De heffingskorting, een vaste korting die elk huishouden
met een elektriciteitsaansluiting ontvangt op de energie­
belasting, pakt gunstiger uit voor huishoudens die minder
energie verbruiken. Zij betalen immers minder energie­
belasting over het gemiddeld lagere gas- en elektriciteits­
verbruik. Deze heffingskorting wordt daarom vaak
genoemd als een instrument dat bijdraagt aan het betaal­
baar houden van wonen en energie voor huishoudens met
een laag inkomen. Een verhoging van de heffingskorting

met 100 euro (inclusief btw) per jaar verlaagt de energie­
rekening voor alle huishoudens met ruim 8 euro per
maand. Dit is direct terug te zien in een evenredige stijging
van de bestedingsruimte na woon- en energiekosten en
minimaal levensonderhoud. Hierdoor daalt het aantal
huishoudens met een betaalrisico met 19.000. De
gemiddelde energiequote daalt naar 5,7 en het aantal
huishoudens met een energiequote hoger dan 10,5 daalt
met 106.000, tot 548.000. De relatieve daling van het
aantal huishoudens met een hoge energiequote of een
betaalrisico is in de laagste inkomensgroep inderdaad iets
sterker dan in de tweede inkomensgroep. Het aandeel
huishoudens met een laag inkomen en een hoge energie­
quote daalt door de hogere heffingskorting bijvoorbeeld
van krap 34 procent naar 28 procent (-17 procent) tegen een
daling van krap 11 procent naar 9 procent in de op een na
laagste inkomensgroep (-15 procent). Deze gevoeligheids­
analyse laat dus zien dat een hogere heffingskorting
weliswaar voorkomt dat een deel van de kwetsbare
huishoudens over de grenzen voor betaalrisico’s en hoge
energiequotes heen gaat, maar dat het effect beperkt is.
De 100 euro extra belastingteruggave komt ook terecht bij
huishoudens die in staat zijn om hun energierekening te
betalen.

5.5	Handelingsperspectieven van
huishoudens
Uit het voorgaande komt naar voren dat de betaalbaarheid
van de energierekening zowel op basis van de energie­
quote als van een betaalrisico vooral afhangt van het
inkomen; voor een betaalrisico is dat nog sterker het geval
dan voor de energiequote. Maar naast het inkomen spelen
ook andere huishoudens- en woningkenmerken een rol.
En op dat punt vertellen de beide indicatoren een eigen
verhaal. De combinatie van beide indicatoren biedt
handelingsperspectieven voor groepen huishoudens en
aanknopingspunten en overwegingen voor het beleid dat
hen raakt of de verhuurders of gemeenten die in de
praktijk met verschillende groepen huishoudens te maken
krijgen bij de energietransitie in de woningvoorraad.
Huishoudens met alleen een hoge energiequote gebruiken relatief
veel energie, maar hebben lage woonlasten. Zij zijn
financieel extra kwetsbaar voor de stijging van de
variabele gasprijs of koude jaren omdat zij relatief veel gas
verbruiken. Dat maakt verregaande woningverbetering (of
een verhuizing naar een goed geïsoleerde zuinige woning)
voor deze groep huishoudens zeer interessant, terwijl er
tegelijkertijd ruimte is voor een stijging van de netto huurof hypotheeklasten. Dat laatste is vanuit het totale
huishoudboekje bezien niet eens noodzakelijk, omdat de
energiekosten door de investeringen fors kunnen dalen.
Maar ruimte voor meer huur of hypotheek kan wel
belangrijk zijn met het oog op financieringsnormen in de

koopsector en beleidsgrenzen in de huursector. Een
belangrijk aandachtspunt is echter dat deze veelal oudere
huishoudens in het algemeen niet snel verhuizen of
ingrijpend gaan verbouwen. Daarbij wonen huishoudens
met alleen een hoge energiequote in meerderheid in de
koopsector en ook de financiering van leningen kan op
latere leeftijd nog een belemmering vormen.
Huishoudens met alleen een betaalrisico gebruiken minder
energie, maar hebben door hoge netto woonlasten moeite
om te voorzien in het noodzakelijke levensonderhoud.
Mogelijk zijn zij zeer energiezuinig vanwege de hoge
woon- en overige lasten, maar het kan ook gaan om
huishoudens in zeer energiezuinige nieuwbouwwoningen
of met een uithuizige leefstijl. Deze huishoudens hebben
door hun lage energieverbruik relatief veel profijt van de
heffingskorting. Er valt echter weinig energie te besparen
en er is weinig tot geen ruimte voor een (verdere) stijging
van de netto woonlasten. Dit is relevant bij grootschalige
investeringen voor energiebesparing waarbij de huur of
financieringslast stijgt terwijl de besparing op de
energierekening voor deze groep beperkt zal zijn. Daarbij
kan de financiering van de investering lastig zijn als er al
een hoge hypotheeklast is. De meerderheid van de
huishoudens met alleen een betaalrisico woont in de
huursector en ook daarbij is de ruimte voor huurstijgingen
beperkt, zowel bezien vanuit de huurder als vanuit de
verhuurder (mede vanwege de vele grenzen die het
huurbeleid kent). Huurders zijn bovendien afhankelijk van
het beleid van de verhuurder, zoals complexgewijze
aanpak. Woonlastengaranties bij grootschalige
investeringen in de energetische kwaliteit van de woning
kunnen huurders met alleen een betaalrisico beschermen
tegen een (verdere) stijging van de woonlasten inclusief
energiekosten.
Huishoudens met zowel een hoge energiequote als een betaalrisico
lijken het meest op de huishoudens met alleen een
betaalrisico. Zij zijn door het hogere energieverbruik
echter financieel kwetsbaarder voor energieprijsstijgingen
of (nog) koudere jaren. Aan de andere kant kunnen deze
huishoudens meer energie besparen, waardoor
investeringen beter renderen. In de koopsector kan het
zeer lage inkomen een belemmering vormen voor
aanvullende financiering, ook als de besparing op de
energierekening opweegt tegen de investering. En in de
huursector is er door de reeds aanwezige betaalrisico’s
geen ruimte voor netto huurstijgingen. Deze huishoudens
zouden geholpen kunnen worden met een verhuizing
binnen of naar de corporatiesector, met behoud van
(relatief) lage woonlasten of verregaande woning­
verbetering met een lagere energieprestatievergoeding
(EPV). Daarvoor zijn zij afhankelijk van de mogelijkheden
en het beleid van de (sociale) verhuurder.
Uit het aantal huishoudens zonder hoge energiequote of
betaalrisico blijkt dat de betaalbaarheid van de energie­
5 Indicatoren voor de betaalbaarheid van de energienota | 49

rekening en woonlasten voor het grootste deel van de
Nederlandse huishoudens geen acuut probleem vormt.
Daarbij moet wel worden bedacht dat het budget dat we in
deze studie hanteren voor minimaal noodzakelijk overig
levensonderhoud een ondergrens aangeeft, en dat het
gehanteerde criterium voor een hoge energiequote een
zekere mate van willekeur kent, afhankelijk van de
omstandigheden in het basisjaar. De gevoeligheids­
analyses hebben laten zien dat er binnen de groep van
5,8 miljoen huishoudens zonder hoge energiequote of
betaalrisico honderdduizenden huishoudens zich in de
buurt van de gehanteerde grenzen bevinden. Een
gasprijsstijging van 10 cent per kubieke meter duwt
bijvoorbeeld meer dan 170.000 huishoudens over die
grenzen. Voor deze huishoudens gelden de hiervoor
beschreven handelingsperspectieven evenzeer als voor de
eerder geïdentificeerde ruim 900.000 huishoudens.

2

3

4

5

Noten
1

In macroanalyses kan de energiequote van een land ook
worden berekend door de totale uitgaven aan energie van
alle huishoudens te delen door het totale besteedbare
inkomen van die huishoudens. Dit leidt tot een andere, veel
lagere uitkomst dan het middelen van individuele
energiequotes van huishoudens. Voor het analysebestand
zou zo’n macro-energiequote neerkomen op 4,9 procent. In
deze studie kijken we naar de betaalbaarheid van de
energierekening van individuele huishoudens en werken we
dus met het gemiddelde van alle individuele energiequotes.

50 | Meten met twee maten

In bijlage 4 zijn voor de inkomensgroepen en andere
groepen van huishoudens de gemiddelde energiekosten,
inkomens en andere kengetallen opgenomen.
Doordat bij de imputatie van het gasverbruik bij stads- en
blokwarmte in het WoON 2015 geen rekening wordt
gehouden met de kwaliteit en staat van de woning, is er
waarschijnlijk sprake van een overschatting van het
(equivalent) gasverbruik van nieuwbouwwoningen die met
blok- en stadsverwarming worden verwarmd. De
energierekening wordt voor deze huishoudens
vermoedelijk te hoog ingeschat.
De woningmarktmodule van het WoON 2015 geeft geen
inzicht in dit soort gedragspatronen. Ook ontbreekt de
benodigde informatie over de energetische kwaliteit van de
woning. Deze vraag kan worden onderzocht zodra de
Energiemodule van het WoON 2018 volgend jaar uitkomt,
waarin deze informatie wel te vinden zal zijn.
Bron graaddagen: http://statline.cbs.nl/Statweb/publicatio
n/?DM=SLNL&PA=80182NED&D1=9&D2=0-1,212216&HDR=T&STB=G1&VW=T, geraadpleegd op
20 september 2018. De correctie van het gasverbruik met
graaddagen geeft een lichte onderschatting van het
gasverbruik in 2014 omdat het warmwatergebruik niet sterk
afhankelijk is van de buitentemperatuur.

6	Overwegingen voor beleid en
onderzoek
In dit hoofdstuk kijken we naar de toekomst. We benoemen
de aandachtspunten voor een energietransitie waarin
rekening wordt gehouden met de huishoudens die de
transitie moeten doormaken en mede vormgeven.
Tot slot geven we suggesties voor verder onderzoek.

6.1	De energietransitie:
aandachtspunten voor beleid
In het kader van dit onderzoek hebben we gesproken met
beleidsmakers van de ministeries van BZK, EZK en SZW.
Ook spraken we met enkele kenners van de energie­
transitie en het lokale beleid. We vroegen hen aan te geven
hoe zij dachten over de betaalbaarheid van de energie­
rekening in het licht van de energietransitie. Uit die
gesprekken kwam een aantal aandachtspunten voor beleid
naar voren.
Verhoging van de ODE en behoud van draagvlak
Een van deze aandachtspunten komt voort uit de stijging
van de energieprijzen door ingrepen in de energiebelasting
en de Opslag voor Duurzame Energie (ODE). Het ministerie
van EZK verhoogt in het kader van de energietransitie in
de komende jaren de ODE om de productie van duurzame
energie te kunnen stimuleren. Hierdoor zal de energie­
rekening van huishoudens in de komende jaren stijgen1 en
krijgen huishoudens een prikkel om minder energie te
gaan verbruiken. Voor het behoud van draagvlak is de
verdeling van de kosten van de energietransitie van
belang. Vooral de betaalbaarheid van de energierekening
voor de huishoudens met een laag inkomen vraagt daarbij
aandacht. Zij geven gemiddeld een relatief groot deel van
hun inkomen uit aan energie en leveren daardoor bij een
verhoging van de ODE een groter aandeel van hun
koopkracht in (CPB 2018c; Koot et al. 2018; Vergeer et al.
2017). Huishoudens met een laag inkomen die in
onzuinige woningen leven, leveren verhoudingsgewijs
nog meer in. Niet één enkel ministerie heeft de
beschikking over het beleidsinstrumentarium om deze
lage inkomensgroepen hiervoor te compenseren. Zonder
aanvullend beleid leveren deze huishoudens een
onevenredig hoge bijdrage aan de kosten van de
energietransitie. Dat kan de Rijksoverheid alleen doen
door onderling overleg tussen ministeries.

Betaalbaarheid van wonen inclusief energie
Het ministerie van BZK is verantwoordelijk voor zowel het
welslagen van de energietransitie in de woningvoorraad
als voor het bewaken van de betaalbaarheid van het
wonen. Een belangrijke opgave voor dit ministerie is het
succesvol verduurzamen en gasloos maken van de
huursector, zonder dat dit ten koste gaat van de
betaalbaarheid van wonen inclusief energie voor huurders
met een laag inkomen.
Door de energietransitie is bij het ministerie van BZK de
beleidsaandacht toegenomen voor de energielasten van
huurders en voor de ontwikkeling van de totale
woonlasten inclusief energie. Dat dit ministerie bij het
verduurzamen van de woningvoorraad oog heeft voor de
sociaaleconomische effecten voor lage inkomensgroepen,
bleek al bij het afsluiten van het Convenant Energiebesparing
Huursector in 2012. Daarin was een van de uitgangspunten
dat energiebesparing ook zou kunnen bijdragen aan een
betere betaalbaarheid van het huren en daarmee van
belang kan zijn voor de koopkracht van de huishoudens
met de laagste inkomens.
Verduurzaming in de sociale huursector leidt tot een
verschuiving van energielasten naar woonlasten.
Na verduurzaming mogen corporaties de huur verhogen
als daarover vooraf afspraken zijn gemaakt met zittende
huurders. Het streven is dat zittende huurders na een
labelsprong per saldo voor wonen inclusief energie niet
meer gaan betalen dan voorheen. Na mutatie staat het
corporaties echter vrij om de huur te harmoniseren.
De energietransitie kan zo op termijn tot hogere huren in
de sociale huursector leiden. Een aandachtspunt voor het
ministerie van BZK is dat daardoor ook het beroep op
huurtoeslag kan toenemen (of dat de voorraad sociale
huurwoningen kleiner wordt als de huur boven de
liberalisatiegrens uitkomt). Verder is het van belang hoe
de totale woonlasten (inclusief energie) in de sociale
huursector zich gaan ontwikkelen.
In de komende jaren gaan voor alle huishoudens naar
verwachting de gas- en elektriciteitsprijzen omhoog door
energiebelasting, de ODE en mogelijke stijgingen van de
groothandelsprijzen. Dit is gunstig voor het welslagen van
de energietransitie. Het verbetert het rendement van het
investeren in de verduurzaming van woningen. Huurders
6 Overwegingen voor beleid en onderzoek | 51

zullen door de stijgende energierekening makkelijker
instemmen met verduurzamingsplannen van hun
verhuurder. Door een stijging van de energieprijzen gaan
huishoudens met een laag inkomen die in een energetisch
slechte woning wonen verhoudingsgewijs meer betalen
aan energiekosten. Door het tempo van de energie­
transitie treft dit de komende jaren nog relatief grote
groepen huishoudens. Voor het ministerie van BZK is goed
zicht op de betaalbaarheid van energie en de effecten van
hogere energieprijzen op de koopkracht van verschillende
inkomensgroepen dan ook belangrijk.
Repareren van koopkrachteffecten
Bij het ministerie van SZW stijgt met het oog op de
energietransitie de aandacht voor de effecten van
belastingmaatregelen en heffingen op energieprijzen op
de koopkracht van huishoudens. Het ministerie mist nu
nog de mogelijkheden om de koopkrachteffecten van
energiekosten volledig in beeld te krijgen. Bij het maken
van koopkrachtplaatjes zijn de uitgaven aan energie nu
niet zichtbaar, doordat ze in de inflatie zijn verwerkt.
Bovendien is een helder beeld van de energierekening van
verschillende groepen naar huishoudens- en woonsituatie
van cruciaal belang. Het ministerie van SZW pakt
vooralsnog de rol van aanjager op als het gaat om het in
beeld brengen van de koopkrachteffecten van de
energietransitie.
Een verhoging van de energiebelasting en ODE per
eenheid energie werkt denivellerend op de koopkracht van
huishoudens (CE Delft 2018; CPB 2018c). Dit komt doordat
huishoudens met een laag inkomen een relatief groter
deel van hun inkomen aan energie uitgeven ten opzichte
van huishoudens met een hoog inkomen. Dat vraagt om
aandacht voor de beperkte mogelijkheden om de
koopkrachteffecten van de hogere energiekosten door
belastingmaatregelen te compenseren. De meest voor de
hand liggende oplossing lijkt een verhoging van de
algemene heffingskorting van de Energiebelasting.
Door de gemiddeld lagere energierekening werkt deze
maatregel gunstiger uit voor huishoudens met een laag
inkomen, en dus nivellerend. Een heffingskorting
compenseert echter niet voor verschillen binnen
inkomensgroepen naar huishoudens- of woonsituatie
(Cronin et al. 2017). Lage inkomensgroepen die in een
onzuinige woning wonen, leveren immers meer
koopkracht in. Bovendien ontvangen ook huishoudens
die de energierekening wel kunnen betalen de hogere
heffingskorting.
Lokaal beleid: aansluiten bij de individuele situatie van
huishoudens
Gemeenten vervullen de taak van regisseur van de lokale
gebiedsgerichte energietransitie. De warmtetransitie­
plannen moeten per 2021 gereed zijn. Om realistische
warmteplannen te kunnen maken, dienen gemeenten
inzicht te hebben in de achtergronden van huishoudens,
52 | Meten met twee maten

de energetische kwaliteit van de woningen en het energie­
verbruik. Een van de afwegingen waar gemeenten voor
staan, is in welke volgorde de verschillende wijken aan de
beurt gaan komen bij het gasloos maken van de woning­
voorraad. Naast de warmteopties, de infrastructuur en de
technische mogelijkheden in de verschillende wijken,
speelt daarbij ook de sociale samenstelling een rol. Komen
eerst de wijken met de hoge inkomensgroepen aan de
beurt? Daar zijn de verbruiken, de investeringskracht en
het besparingspotentieel gemiddeld hoog. Of komen eerst
de wijken met lage inkomensgroepen aan bod, waar de
corporatie aan de slag wil en de betaalbaarheidsproblemen
met de energierekening zich concentreren?
Bij de uitvoering van de energietransitie op lokaal niveau
is het van belang aan te sluiten bij de persoonlijke situatie
van wijkbewoners: eigenaar of huurder, financiële positie
en mogelijkheden, energieverbruik en energierekening,
eerdere investeringen in de verduurzaming van de woning,
enzovoort. Op lokaal niveau is de gemeente zowel
verantwoordelijk voor het sociaal beleid als voor het
verduurzamings- en energiebeleid. Vanuit het sociaal
beleid is de gemeente goed op de hoogte van de
hulpbehoevende huishoudens en vaak al via wijkcoaches
met hen in gesprek. Straten en complexen met financieel
kwetsbare huishoudens zijn daardoor beter in beeld, en de
huishoudens daarmee beter benaderbaar. Dat biedt
mogelijkheden bij het zoeken naar goede oplossingen
voor de wijk.
Ook het zoeken naar oplossingen op wijkniveau voor
individuele probleemgevallen kan een belangrijke
werkwijze vormen bij de lokale aanpak van de energie­
transitie. Zo kunnen in een wijk met overwegend sociale
huurwoningen, individuele koopwoningen bij de
verduurzaming worden meegenomen door corporaties
hier ook in te laten investeren. Om dit mogelijk te maken,
moet dan op rijksniveau wel de regelgeving voor
corporaties worden aangepast.
De energietransitie vraagt om domein-overstijgend denken
Om de energietransitie een goede kans van slagen te
geven, moeten beleidsmakers rekening houden met de
huishoudens die deze transitie in de woningvoorraad
moeten doormaken en realiseren. Dat vraagt om domeinoverstijgend denken. Aansluiten bij de individuele situatie
van huishoudens zal een belangrijke plek krijgen in een
wijkgerichte aanpak op lokaal niveau. Het nationale beleid
bepaalt echter de kaders waarbinnen dit maatwerk
plaatsvindt. En binnen deze kaders moet ook rekening
worden gehouden met de uiteenlopende financiële
kwetsbaarheden van huishoudens voor de betaalbaarheid
van de energierekening en de veranderingen daarin door
de energietransitie.
De analyses in deze studie maken duidelijk dat er niet
slechts één manier is om de gevolgen van de energie­
transitie voor financieel kwetsbare huishoudens op te

vangen. Met het oog op het energie- en klimaatbeleid zijn
de prijsprikkels die in het huidige beleid worden
voorgesteld een zinvol instrument, omdat huishoudens
daardoor eerder zullen investeren in de gewenste
energiebesparingen in de woningvoorraad (Hekkenberg &
Koelemeijer 2018). Voor financieel kwetsbare huishoudens
vraagt dit echter om aanvullende maatregelen. Niet alleen
om investeringen mogelijk te maken, maar ook om de
periode te overbruggen totdat investeringen mogelijk zíjn.
Een generieke verhoging van het besteedbare inkomen
voor de huishoudens met de laagste inkomens is niet
afdoende om prijsstijgingen en investeringen op te
vangen bij huishoudens die al hoge energie- en
woonlasten hebben. Compensatie via huurtoeslag biedt
geen soelaas voor eigenaren-bewoners.
Financieringsmogelijkheden voor eigenaren-bewoners
zijn soms beperkt door flexibele arbeidscontracten,
leeftijd of de hoogte van de bestaande financieringslast.
Hogere netto huur- of hypotheeklasten na investeringen
worden bij huishoudens met een laag energieverbruik
onvoldoende gecompenseerd door gedaalde energie­
lasten. Investeringspremies komen echter ook terecht bij
huishoudens waarvoor de investeringslast wel opweegt
tegen de daling van de energienota. Woonlastengaranties
bij investeringen voor zittende huurders laten onverlet dat
bij mutaties de huur voor nieuwe bewoners fors kan
stijgen (huurharmonisatie). En tot slot van deze niet
uitputtende lijst van domein-overstijgende aandachts­
punten is het van belang dat huishoudens niet allemaal
tegelijk kunnen investeren in energiebesparende
maatregelen, omdat daarvoor de capaciteit in de bouwen installatiesector niet voldoende is.
Zoals al gesteld, kan een individueel ministerie deze
problemen niet oplossen en zal de oplossing ook niet in de
aanpassing van een enkel beleidsinstrument liggen. De
oplossingsrichting kan voortkomen uit een gezamenlijke
zoektocht van ministeries naar een combinatie van
beleidsinstrumenten. Bij die zoektocht zal ook meer
ruimte moeten komen voor gemeenten om maatwerk te
kunnen leveren. Op rijksniveau is hiervoor behoefte aan
coördinatie van het beleid van verschillende ministeries.
Beter inzicht in en meer afstemming over de domeinoverstijgende effecten van de energietransitie voor
groepen van huishoudens kunnen van doorslaggevend
belang zijn voor het welslagen daarvan.

6.2

Vragen voor vervolgonderzoek

In deze studie hebben we een methode gepresenteerd voor
het monitoren van het energieverbruik en de energie­
rekening van verschillende groepen van huishoudens.
Ook hebben we laten zien hoe het gebruik van twee
indicatoren voor de betaalbaarheid van de energie­
rekening zicht geeft op het aantal financieel kwetsbare

huishoudens en de achtergronden van die kwetsbaarheid.
Er staat echter nog wel een aantal vragen open.
Voor een verdere ontwikkeling van data en methoden is er
allereerst meer onderzoek nodig naar de energierekening
vanuit andere kenmerken dan alleen inkomen. Voor de
NEV is het een belangrijke stap dat de energierekening van
verschillende inkomensgroepen in de tijd kan worden
gevolgd. De energierekening binnen inkomensgroepen
kent echter een grote spreiding. De ontwikkelde methode
en data lenen zich ook voor andere uitsplitsingen van de
energierekening naar woning- en huishoudenskenmerken.
Ook laag-regionale analyses ter ondersteuning van de
ontwikkeling en monitoring van lokaal en regionaal
beleid zijn mogelijk.
Daarnaast is er onderzoek nodig naar verborgen
energiearmoede. Hiervan is sprake als huishoudens
vanwege het beperkte budget minder energie gebruiken
dan nodig is om comfortabel en gezond te kunnen leven.
Deze vorm van energiearmoede is niet eenvoudig op basis
van (registratie)data te herkennen. De energiequote van
deze huishoudens hoeft niet hoog te zijn en ook hoeft er
geen sprake te zijn van een betaalrisico. Dat vraagt om
aanvullend onderzoek onder huishoudens naar het
energiegedrag en -verbruik in relatie tot de kenmerken
van het huishouden en de woning, de achtergronden van
zeer laag energieverbruik en naar de subjectieve beleving
van de betaalbaarheid van energie.
Onderzoek naar de subjectieve beleving van huishoudens
kan ook inzichtelijk maken wat huishoudens als ‘redelijk’
energieverbruik beschouwen en welke kosten zij als hoog
zien. Het SCP en het Nibud hebben bijvoorbeeld laten zien
dat burgers veelal een ruimere opvatting hebben over wat
een minimale levensstijl inhoudt.2 De in dit onderzoek
gehanteerde normen voor het minimaal noodzakelijke
levensonderhoud zijn zeer sober en moeten als een
ondergrens worden gezien. In het betaalbaarheids­
onderzoek van het PBL wordt naast het betaalrisico ook de
zogeheten ‘betaalruimte voor wonen’ als indicator
gehanteerd. Met deze maat wordt er rekening mee
gehouden dat huishoudens met een hoger inkomen ook
een hoger budget hebben voor ‘overig levensonderhoud’.
Ook leennormen voor hypothecaire financiering houden
hier rekening mee. Is er ook een dergelijke indicator voor
de betaalruimte voor energie te ontwikkelen? En verder is
het heel goed mogelijk dat ook huishoudens voor wie de
energierekening financieel prima op te brengen is, die
rekening toch als hoog ervaren. Ook hier kan
belevingsonderzoek uitsluitsel geven.
Verder is er meer onderzoek nodig naar de groep van circa
900.000 huishoudens die om uiteenlopende redenen niet
konden worden meegenomen in het analysebestand voor
de betaalbaarheidsindicatoren. Het gaat om studenten,

6 Overwegingen voor beleid en onderzoek | 53

ondernemers met een slecht jaar, bewoners van
afwijkende woonvormen zoals wooneenheden,
woonboten en bedrijfsruimten en huishoudens die een
woning delen. Ongeveer de helft van deze huishoudens
kon niet worden meegenomen vanwege het zeer lage (of
zelfs negatieve) inkomen. Overigens is opvallend dat
huishoudens met een zeer laag inkomen ook vaak buiten
de analyses worden gehouden op grond van de andere
opschoningsstappen voor de data, zoals het delen van een
woning of een afwijkende woonvorm. Op grond van het
lage inkomen is de kans groter dat deze huishoudens te
maken hebben met (tijdelijke) betaalbaarheidsproblemen
en hoge energiequotes. Hoe is de situatie van deze
huishoudens in de praktijk? Gaat het om een tijdelijke of
om een structurele situatie? En wat is er nodig om ook
deze huishoudens uiteindelijk van het gas af en op
duurzame energiebronnen te krijgen? Nader onderzoek
kan een beter beeld geven van deze groep huishoudens,
hun huishoudens- en woningkenmerken en de relatie tot
de energierekening en –transitie.
De gevoeligheidsanalyses in deze studie zijn beknopt en
eenvoudig van opzet. Zij geven een indruk van hoe
gevoelig huishoudens zijn (volgens twee indicatoren) voor
veranderende omstandigheden. Een verandering die wat
meer van de beschikbare data (en aannames) vraagt, is een
beschouwing van de financiële kwetsbaarheid voor
bepaalde investeringen in de woning. Bijvoorbeeld de
investering van alle woningen tot een bepaald
energie(schil)label. Dat vraagt om investeringen
afhankelijk van woningkenmerken, zoals het energielabel
– of beter nog, gedetailleerde informatie over isolatie,
beglazing en installaties – het woningtype, de
woonoppervlakte. En daarbij aannames over de wijze
waarop het energieverbruik zal dalen afhankelijk van de
genomen maatregelen en het huidige energieverbruik.
Dergelijke doorrekeningen zijn in eerdere PBL-studies
reeds uitgevoerd (Van den Wijngaart et al. 2014), maar
vragen veel aanvullende data en analyse. In het WoON 2015
is van de meeste woningen bijvoorbeeld alleen het
voorlopige label bekend, en niet de daadwerkelijke
situatie. Begin 2019 komt de Woningmarktmodule van het
WoON 2018 beschikbaar, aangevuld met een Energie­
module waarin voor enkele duizenden respondenten zeer
gedetailleerde informatie beschikbaar is over
energiemaatregelen in de woning én het energiegedrag
van de bewoners. Dat geeft een goede en actuele basis
voor doorrekeningen van investeringspaden en de
effecten daarvan op de energierekening én de overige
kosten en baten voor huishoudens.
Behalve vanuit data en methoden zijn er ook vervolg­
vragen die te maken hebben met de veranderingen die de
energietransitie zal teweegbrengen voor de ‘gemiddelde
energierekening’ en de betaalbaarheid daarvan voor

54 | Meten met twee maten

huishoudens. In de komende jaren zullen woningen
langzaam maar zeker van het aardgas af gaan en overgaan
op bijvoorbeeld warmtenetten of (wellicht eerst hybride)
warmtepompen. En wellicht nemen ook andere energie­
bronnen zoals waterstof of biomassa een grote vlucht.
De klassieke presentatie van de ‘gemiddelde
energierekening’ voor huishoudens met gas en
elektriciteit zal dus voor steeds minder huishoudens
representatief zijn. In het WoON wordt bijvoorbeeld de
energierekening van woningen op blok- en stadswarmte
berekend door het ‘gasverbruik’ bij te schatten, terwijl er
in werkelijkheid ook andere warmtebronnen kunnen zijn.
Op termijn zal de ‘gemiddelde energierekening’ dus
waarschijnlijk ook een post ‘warmte’ moeten bevatten, of
andere energie­bronnen die een substantieel aandeel
verwerven binnen het huishoudelijke energieverbruik.
Op dit moment zijn daarvoor nog geen goede data
beschikbaar. Toekomstig onderzoek zal hier antwoord op
moeten geven.
Tot slot zegt de energierekening van huishoudens anno
2015 vooral iets over het energieverbruik van huishoudens
in hun woning. Het gaat om energie voor ruimte­
verwarming en -koeling, warm water, koken, verlichting
en het gebruik van apparaten voor huishoudelijk gebruik,
zoals de (vaat)wasmachine, de koelkast en ICT en media.
Anno 2018 zien we al dat door elektrische fietsen en auto’s
een deel van het energieverbruik voor mobiliteit de
energierekening van huishoudens ‘infietst’. Enerzijds
vertroebelt dit het zicht op de relatie tussen huishoudensen woningkenmerken en het energieverbruik zoals we dat
nu kennen. Anderzijds biedt dit ook kansen voor een nog
completer plaatje van het energieverbruik van
huishoudens in relatie tot het inkomen (en andere
huishoudenskenmerken). Aanvullend onderzoek zal vast
moeten stellen in hoeverre energieverbruik in de woning
nu al voor mobiliteit wordt gebruikt en hoe hier bij verdere
elektrificatie van mobiliteit mee omgegaan kan worden in
energie- en betaalbaarheidsanalyses.

Noten
1

2

De minister van EZK heeft in een brief van december 2017
aan de Eerste Kamer laten weten dat tussen 2017 en 2021 de
gemiddelde energierekening van huishoudens naar
verwachting circa 175 euro stijgt. Het grootste deel daarvan
(146 euro) zou het gevolg zijn van een verhoging van de ODE
(Minister van EZK 2017).
Bron: https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2016/wat_
vinden_burgers_toereikend/, geraadpleegd op
8 oktober 2018.

Bronnen
Literatuur
ACM (Autoriteit Consument en Markt) (2013), Informatiecode
Elektriciteit en Gas, https://www.acm.nl/sites/default/
files/old_download/documenten/nma/120704%20-%20
Bijlage%201%20bij%20ontwerpbesluit%20103834%20
%28definitief%29.pdf.
CPB (2018a), Centraal Economisch Plan 2018. Economie op stoom Overheid stimuleert. Den Haag: Centraal Planbureau.
CPB (2018b), Macro-economische verkenning 2019. Economie
bloeit - Internationale onzekerheden. Den Haag: Centraal
Planbureau.
CPB (2018c), Toelichting energiebelasting in koopkrachtramingen
CPB, CPB-notitie 3-10-2018. Den Haag: Centraal
Planbureau.
Cronin, A.J., D. Fullerton & S.E. Sexton (2017), Vertical and
horizontal redistributions from a carbon tax and rebate. CESifo
Working Paper Series No. 6373.
CE Delft (2018), Indicatoren voor een rechtvaardig klimaatbeleid.
Delft: CE Delft.
EPOV (2018), https://www.energypoverty.eu/indicatorsdata, geraadpleegd op 14 november 2018.
Eskinasi, M., C. de Groot & F. Schilder (2016), Huurtoeslag en
betaalrisico’s. Analyses en doorrekeningen voor het IBO Sociale
Huur. Den Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Flues, F. & K. van Dender (2017), The impact of energy taxes on
the affordabillity of domestic energy. Paris: OECD Publishing.
Groot, C. de, F. Schilder, F. Daalhuizen & F. Verwest (2014),
Kwetsbaarheid van regionale woningmarkten. Financiële risico’s
van huishoudens en hun toegang tot de woningmarkt. Den
Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Haffner, M. & H. Boumeester (2013), ‘Betaalbaarheid
van het huren: meer dan huur alleen’, Tijdschrift voor de
Volkshuisvesting 5: 41-46.
Haffner, M. & H. Boumeester (2015), ‘Housing affordability
in the Netherlands: the impact of rent and energy costs’,
Journal of Housing and the Built Environment 30(2): 293-312.
Heindl, P. & R. Schüssler (2015), ‘Dynamic properties od
energy affordability measures’, Energy Policy 86: 123-132.
Hekkenberg, M. & R. Koelemeijer (2018), Analyse van het
voorstel voor hoofdlijnen van het klimaatakkoord, Den Haag:
PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Janssen, S. (2016), WoON2015 Onderzoek documentatie
Dataprocessing. Versie: 0.1. Delft: ABF Research.
Janssen, S. & R. Lok (2016), WoON 2015 Onderzoek
documentatie. Supplement 1: Inkomensgegevens WoON2015.
Delft: ABF Research.
Koot, P., R. Schulenberg & J. Bollen (2018), Verkenning
inkomenseffecten van energie- en klimaatbeleid. Den Haag:
Centraal Planbureau.

Koot, P. & M. Vlekke (2018), Toelichting aanpassingen
presentatie koopkrachtramingen CPB. Den Haag: Centraal
Planbureau.
Koot, P., M. Vlekke, E. Berkhout & R. Euwals (2016),
MIMOSI: Microsimulatiemodel voor belastingen, sociale
zekerheid, loonkosten en koopkracht (geactualiseerde
beschrijving 2016), https://www.cpb.nl/publicatie/mimosimicrosimulatiemodel-voor-belastingen-socialezekerheid-loonkosten-en-koopkracht-2016. Den Haag:
Centraal Planbureau.
Kromhout, S. (2013), Woonlasten van huurders. Huur- en
energielasten in de gereguleerde huursector. Amsterdam:
RIGO.
Legèndre, B. & O. Ricci (2015), ‘Measuring fuel poverty in
France: which households are the most fuel vulnerable’,
Energy Economics 49: 620-628.
Middelkoop, M. van (2014), Energiebesparing: voor wie loont
dat? Den Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Middelkoop, M. van & F. Schilder (2017), Middeninkomens op
de woningmarkt. Ruimte op een krap speelveld. Den Haag: PBL
Planbureau voor de Leefomgeving.
Middlemiss, L. & R. Gillard (2015), ‘Fuel poverty from
the bottom up: Characterising household energy
vulnerability through the lived experience of the fuel
poor’, Energy Research & Social Science 6: 146-154.
Minister van EZK (2017), Kamerbrief ‘Energierekening
huishoudens’, BBR / 17204594 dd. 18 december 2017.
Moore, R. (2012), Definitions of fuel poverty: implications
for policy. Energy Policy, 49, 19-26.
Nibud (2009), Energielastenbeschouwing. Verschillen in
energielasten tussen huishoudens nader onderzocht,
http://www.nibud.nl/fileadmin/user_upload/
Documenten/PDF/onderzoeken/Rapport_
Energielastenbeschouwing.pdf. Utrecht: Nibud.
Nibud (2014), Budgethandboek 2014. Utrecht: Nibud.
Niessink, R. (2017), Temperatuurcorrectie – Een gevoeligheids­
analyse. Petten: ECN.
Pye, S.D.A. (2015),. Energy poverty and vulnerable consumers in
the energy sector across the EU: Analysis of policies and measures.
INSIGHT_E.
Rademaekers, K., J. Yearwood, A. Ferreira, S. Pye, I.
Hamilton, P. Agnolucci, D. Grover, J. Kárasek & N.
Anisimova (2016), Selecting Indicators to measure Energy
Poverty. Rotterdam.
Roelfsema, K. (2015), Fuel poverty in the Netherlands. The scale,
target groups and potential solutions. Groningen.
Schoots, K., M. Hekkenberg & P. Hammingh (2017),
Nationale Energieverkenning. Petten: ECN.
Schumacher, K., J. Cludius, H. Förster, B. Greiner, K.
Hünecke, T. Kenkmann & L. van Nuffel (2015),. How
to end energy poverty? Scrutiny of current and member states
instruments. Brussels.
Thomson, H. & S. Bouzarovski (2018),. Addressing Energy
Poverty in the European Union: State of Play and Action.
Tigchelaar, C. & K. Leidelmeijer (2013), Energiebesparing:
Een samenspel van woning en bewoner - Analyse van de module
Energie WoON 2012, ECN-E--13-037. Petten/Amsterdam:
ECN.
Bronnen | 55

Tweede Kamer (2017a), Beantwoording vragen gesteld tijdens
begrotingsbehandeling EZK – deel minister,
dd. 14 december 2017, https://www.rijksoverheid.nl/
regering/bewindspersonen/eric-wiebes/documenten/
kamerstukken/2017/12/14/beantwoording-kamervragenuit-begrotingsbehandeling-economische-zaken-2018deel-economie-energie-en-innovatie.
Tweede Kamer (2017b), Beantwoording vragen over het bericht
dat klimaatlasten oneerlijk zijn verdeeld, dd. 16 mei 2017,
https://www.openkamer.org/kamervraag/2017Z05273/.
Tweede Kamer (2018), Kamerstuk: Beantwoording vragen
over het bericht dat lage- en middeninkomens in de financiële
problemen komen bij gasloos wonen, dd. 14 februari 2018,
https://www.openkamer.org/kamervraag/2018Z01655/.
Wijngaart, R. van den, R. Folkert & M. van Middelkoop,
M. (2014), Op weg naar een klimaatneutrale woningvoorraad
in 2050. Investeringsopties voor een kosteneffectieve
energievoorziening. Den Haag: PBL Planbureau voor de
Leefomgeving.
Vergeer, R. (2017), Wie profiteert van het klimaatbeleid? Delft:
CE Delft.
Vergeer, R., F. Rooijers & M. Davidson (2017),
Rechtvaardigheid en inkomenseffecten van het klimaatbeleid.
De impact van het klimaatbeleid op de inkomensongelijkheid.
Delft: CE Delft.
Visser, H. (2005), The significance of climate change in the
Netherlands. An analysis of historical and future trends (19012020) in weather conditions, weather extremes and temperaturerelated impacts. Bilthoven: MNP.

56 | Meten met twee maten

Data
CBS-registratiedata 2015.
WoON 2015. WoonOnderzoek Nederland 2015,
release 1.0. Bron: BZK/CBS, WoON 2015,
URL: https://www.woononderzoek.nl/.
Energietarieven. Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland, RVO. URL: https://energiecijfers.databank.
nl/jive?workspace_guid=dba234bf-cdf3-4146-a19941cbf98af793, geraadpleegd op 29 september 2018.
EU SILC, 2016. European Union Statistics on Income and
Living Conditions, 2016. Bron: Eurostat, EU SILC 2016,
URL: https://www.energypoverty.eu/indicators-data,
geraadpleegd op 14 november 2018.
EU HBS, 2010, 2012. European Union Household Budget
Survey, 2010 en 2012. Bron: Eurostat, EU HBS 2010, 2012,
URL: https://www.energypoverty.eu/indicators-data,
geraadpleegd op 14 november 2018.
Minimumbudget. Nibud (2014), Budgethandboek 2014.
Utrecht: Nibud.
Graaddagen: http://statline.cbs.nl/Statweb/publicati
on/?DM=SLNL&PA=80182NED&D1=9&D2=0-1,212216&HDR=T&STB=G1&VW=T, geraadpleegd op
20 september 2018.

Bijlagen
Bijlage 1 Beschrijvende achtergrondtabellen CBS-registratiedata
Tabel B1.1
Aantal woningen op stadswarmte met/zonder kookgasaansluiting
Aantal

Procentueel

Stadswarmte met ‘kookaansluiting’

52.563

14

Stadswarmte zonder ‘kookaansluiting’

33.6420

86

Totaal woningen met stadswarmte

388.983

100

Tabel B1.2
Vaste en variabele tariefcomponenten van de energierekening (lopende prijzen, exclusief btw)
Energiedragers

Tariefcomponenten

Eenheid

2013

2014

2015

Elektriciteit

Tarief levering

€/kWh

0,0705

0,0682

0,0622

Energiebelasting

€/kWh

0,1165

0,1185

0,1196

Opslag Duurzame Energie (ODE)

€/kWh

0,0011

0,0023

0,0036

Vaste kosten

€/jaar

241,34

233,79

233,36

Restitutie/heffingskorting

€/jaar

318,62

318,62

311,84

Tarief levering

€/m3

0,3526

0,3447

0,3154

Energiebelasting

€/m3

0,1862

0,1894

0,1911

Opslag Duurzame Energie (ODE)

€/m3

0,0023

0,0046

0,0074

Vaste kosten

€/jaar

176,45

174,09

169,37

Gas

Bijlagen | 57

Bijlage 2 Verdeling van CBS-registratiedata op basis van verschillende
kenmerken
Tabel B2.1
Verdeling van de woninggrootte, per inkomensgroep

2-15 m

0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal
0%

0%

0%

0%

0%

0%

16-50 m2

6%

4%

2%

1%

1%

3%

51-75 m2

29%

19%

12%

6%

3%

14%

76-100 m2

35%

33%

27%

20%

11%

25%

101-150 m2

24%

36%

45%

52%

46%

40%

151-250 m2

4%

8%

12%

18%

33%

15%

251-500 m2

1%

1%

2%

2%

6%

2%

501-1.000 m2

0%

0%

0%

0%

0%

0%

>1.000 m2

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Appartement

52%

38%

28%

17%

11%

29%

Hoekwoning

11%

14%

15%

17%

16%

15%

Twee-onder-een-kapwoning

6%

8%

10%

12%

14%

10%

Geschakelde of tussenwoning

25%

30%

35%

39%

35%

33%

Vrijstaande woning

6%

9%

12%

15%

24%

13%

2

Tabel B2.2
Verdeling van woningtypen, per inkomensgroep

Tabel B2.3
Verdeling van bouwjaren van woningen, per inkomensgroep
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

t/m 1945

15%

16%

17%

17%

22%

18%

1946 t/m 1964

22%

20%

17%

14%

10%

16%

1965 t/m 1974

20%

22%

20%

17%

12%

18%

1975 t/m 1982

12%

12%

14%

14%

11%

13%

1983 t/m 1987

9%

7%

7%

8%

6%

7%

1988 t/m 1991

6%

5%

5%

6%

7%

6%

1992 t/m 1999

8%

8%

9%

11%

14%

10%

2000 t/m 2005

3%

4%

5%

6%

8%

5%

2006 t/m heden

5%

6%

6%

7%

9%

7%

58 | Meten met twee maten

Tabel B2.4
Verdeling van typen woningbezit, per inkomensgroep
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Eigen woning

23%

48%

69%

83%

92%

63%

Huurwoning zonder huurtoeslag

13%

37%

30%

16%

8%

21%

Huurwoning met huurtoeslag

64%

15%

1%

0%

0%

17%

Tabel B2.5
Verdeling van gezinssamenstellingen per inkomensgroep
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Eenpersoonshuishouden <65

29%

24%

21%

9%

4%

17%

Eenpersoonshuishouden 65+

35%

17%

6%

2%

1%

12%

Paar <65

6%

11%

22%

29%

27%

19%

Paar 65+

9%

29%

19%

10%

5%

14%

Eenoudergezin

13%

8%

7%

4%

2%

7%

Tweeoudergezin

8%

11%

25%

46%

61%

30%

0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Jonger dan 35 jaar

26%

24%

36%

51%

60%

39%

35 t/m 44 jaar

6%

6%

8%

6%

5%

6%

45 t/m 54 jaar

9%

8%

11%

11%

11%

10%

55 t/m 64 jaar

14%

15%

18%

17%

16%

16%

65 t/m 74 jaar

18%

26%

18%

11%

6%

16%

75 jaar en ouder

27%

20%

9%

4%

1%

12%

Tabel B2.6
Verdeling van leeftijden, per inkomensgroep

Bijlagen | 59

Bijlage 3 Gemiddelde energierekening op basis van CBS- registratiedata
Tabel B3.1
Gemiddelde energierekening op basis van de WML-methode
euro2016/jaar
< WML

1.209

100-175% WML

1.360

175-350% WML

1.626

350-500% WML

1.906

>= 500% WML

2.234

Totaal

1.612

Gemiddelde energierekening o.b.v. CBS-registratiedata voor verschillende kenmerken

Tabel B3.2
Gemiddelde energierekening voor verschillende woninggroottes, per inkomensgroep (euro2016/jaar)

2-15 m

0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal
1.424

992

1.272

1.468

1.645

2.044

16-50 m2

839

863

922

1.069

1.288

891

51-75 m2

979

1.021

1.099

1.222

1.299

1.045

76-100 m2

1.201

1.260

1.357

1.500

1.601

1.330

101-150 m2

1.519

1.574

1.660

1.772

1.923

1.718

151-250 m2

2.069

2.044

2.116

2.192

2.379

2.245

251-500 m2

2.540

2.487

2.624

2.746

3.087

2.882

501-1000 m2

2.401

2.525

2.715

2.889

3.370

3.028

2

Tabel B3.3
Gemiddelde energierekening voor verschillende woningtypen, per inkomensgroep (euro2016/jaar)
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Appartement

977

1.018

1.097

1.223

1.394

1.069

Hoekwoning

1.494

1.588

1.721

1.847

2.057

1.764

Twee-onder-een-kapwoning

1.664

1.743

1.872

2.001

2.255

1.968

Geschakelde of tussenwoning

1.361

1.440

1.555

1.681

1.870

1.602

Vrijstaande woning

2.132

2.094

2.222

2.352

2.677

2.399

60 | Meten met twee maten

Tabel B3.4
Gemiddelde energierekening voor verschillende bouwperiodes, per inkomensgroep (euro2016/jaar)
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

t/m 1945

1.416

1.562

1.691

1.900

2.256

1.804

1946 t/m 1964

1.316

1.438

1.596

1.827

2.216

1.596

1965 t/m 1974

1.250

1.421

1.624

1.846

2.189

1.607

1975 t/m 1982

1.253

1.426

1.628

1.829

2.162

1.658

1983 t/m 1987

1.085

1.227

1.441

1.668

1.940

1.445

1988 t/m 1991

1.104

1.272

1.503

1.722

2.020

1.556

1992 t/m 1999

1.106

1.255

1.500

1.730

2.023

1.593

2000 t/m 2005

1.128

1.233

1.420

1.648

1.976

1.593

2006 t/m heden

985

1.047

1.186

1.426

1.784

1.358

Tabel B3.5
Gemiddelde energierekening voor verschillende typen woningbezit, per inkomensgroep (euro2016/jaar)
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Eigen woning

1.588

1.573

1.672

1.837

2.138

1.837

Huurwoning zonder huurtoeslag

1.123

1.150

1.315

1.457

1.604

1.275

Huurwoning met huurtoeslag

1.135

1.355

1.528

1.637

1.739

1.182

Tabel B3.6
Gemiddelde energierekening voor verschillende gezinssamenstellingen, per inkomensgroep(euro2016/jaar)
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Eenpersoonshuishouden <65

1.041

1.077

1.127

1.231

1.456

1.109

Eenpersoonshuishouden 65+

1.180

1.287

1.551

1.857

2.247

1.275

Paar <65

1.387

1.481

1.548

1.624

1.865

1.649

Paar 65+

1.564

1.528

1.729

2.027

2.546

1.720

Eenoudergezin

1.401

1.474

1.572

1.710

1.994

1.528

Tweeoudergezin

1.499

1.651

1.811

1.924

2.210

1.985

Tabel B.3.7
Gemiddelde energierekening voor verschillende leeftijdsklassen, per inkomensgroep (euro2016/jaar)
0-20% (tot
€22.817)

20-40%
(€22.817 tot
€36.274)

40-60%
(€36.274 tot
€52.460)

60-80%
(€52.460
tot €76.058)

80-100%
(vanaf
€76.058)

Totaal

Jonger dan 35 jaar

1.285

1.351

1.570

1.793

2.126

1.739

35 t/m 44 jaar

1.106

1.194

1.282

1.447

1.681

1.330

45 t/m 54 jaar

1.164

1.305

1.459

1.675

1.990

1.544

55 t/m 64 jaar

1.218

1.414

1.567

1.751

2.076

1.622

65 t/m 74 jaar

1.234

1.451

1.664

1.924

2.351

1.575

75 jaar en ouder

1.264

1.404

1.703

2.035

2.470

1.443

Bijlagen | 61

Bijlage 4 Kengetallen WoON 2015
Alle kengetallen geven het gemiddelde voor de betreffende groepen. Alle bedragen zijn in euro’s per maand.

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.1
Kengetallen huishoudens naar inkomensgroep

0-20%
(tot €22.600)

1.236

2.226

1.266

362

119

700

9,66

33,5

85

35,5

1.325.316

20-40%
(€22.600 tot €35.928)

1.363

2.642

1.950

438

133

762

6,98

10,5

617

3,0

1.483.575

40-60%
(€35.928 tot €51.767)

1.485

3.138

2.743

502

149

856

5,53

2,9

1.236

0,6

1.367.090

60-80%
(€51.767 tot €75.332)

1.610

3.695

3.742

556

167

952

4,52

0,9

2.066

0,3

1.303.645

80-100%
(vanaf €75.332)

1.936

4.397

6.206

685

198

1.022

3,48

0,3

4.301

0,2

1.275.255

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Onder WML

1.204

2.143

1.161

345

115

688

10,15

38,4

13

45,1

919.895

100 tot 175% WML

1.345

2.560

1.800

426

131

750

7,46

14,1

494

5,9

1.666.384

175 tot 350% WML

1.514

3.291

3.017

517

154

883

5,25

2,4

1.463

0,5

2.547.188

350 tot 500% WML

1.734

4.057

4.554

604

181

996

4,02

0,5

2.774

0,2

964.653

500% WML en
meer

2.100

4.641

7.563

743

212

1.036

3,08

0,1

5.572

0,1

656.760

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

62 | Meten met twee maten

Aantal huishoudens

Gasverbruik (m3/jaar)

Tabel B4.2
Kengetallen huishoudens naar inkomensgroep (WML-indeling; WML=wettelijk minimumloon)

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.3
Kengetallen huishoudens naar samenstelling

Eenpersoonshuishouden, jonger dan
65 jaar

1.135

2.134

1.902

455

111

641

6,9

15,5

694

18,9

1.419.928

Eenpersoonshuishouden, 65 jaar of
ouder

1.398

2.107

1.679

365

125

640

8,21

21,3

548

10,3

842.046

Paar, jonger dan 65
jaar

1.555

3.404

3.896

553

158

794

4,89

4,2

2.390

2,5

1.163.711

Paar, 65 jaar of
ouder

1.726

3.307

2.917

369

166

792

6,4

8,1

1.591

1,5

925.597

Eenoudergezin

1.483

3.104

2.390

479

149

854

7,31

16,5

908

13,3

511.512

Gezin met twee
ouders

1.745

4.317

4.515

650

186

1.178

4,75

2,5

2.500

3,3

1.892.085

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.4
Kengetallen huishoudens naar leeftijd

Jonger dan 35 jaar

1.249

2.565

2.768

570

126

827

5,57

8,3

1.245

9,7

1.156.493

35 t/m 44 jaar

1.462

3.383

3.605

638

153

990

5,27

6,1

1.824

7,9

1.204.286

45 t/m 54 jaar

1.635

3.850

3.785

562

171

959

5,62

7,4

2.092

7,6

1.412.691

55 t/m 64 jaar

1.603

3.491

3.364

450

163

811

6,16

10,3

1.940

9,4

1.211.114

65 t/m 74 jaar

1.608

3.048

2.625

374

154

750

6,79

11,3

1.346

4,3

985.367

75 jaar en ouder

1.549

2.385

1.990

357

139

697

7,86

18,3

798

7,5

784.929

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Bijlagen | 63

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.5
Kengetallen huishoudens naar aantal personen

Een persoon

1.233

2.124

1.819

422

116

641

7,38

17,7

640

15,7

2.261.974

Twee personen

1.607

3.305

3.311

469

159

788

5,78

7,3

1.894

3,0

2.382.615

Drie personen

1.650

3.852

3.906

585

172

1.019

5,26

5,3

2.130

5,4

829.579

Vier personen

1.727

4.369

4.518

662

186

1.201

4,77

2,7

2.469

3,7

910.407

Vijf of meer
personen

1.887

4.673

4.742

688

201

1.368

5,05

3,6

2.486

6,9

370.305

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.6
Kengetallen huishoudens naar verwarmingsinstallatie van de woning

Individuele CV- of
verwarmingsketel

1.571

3.282

3.216

508

157

867

6,07

9,5

1.685

7,4

5.751.267

Blok- of
wijkverwarming

1.124

2.310

2.145

467

114

713

6,34

10,6

851

13,1

336.807

Stadsverwarming

1.217

2.961

3.159

581

132

854

5,3

6,9

1.593

8,3

361.465

Kachel

1.315

2.575

2.219

352

129

770

6,97

15,6

968

10,2

211.226

Anders

1.359

3.321

2.998

533

146

823

6,43

12,6

1.495

9,8

94.115

alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

64 | Meten met twee maten

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Onbekend

1.630

3.255

3.089

532

160

831

6,41

12,5

1.566

8,0

54.846

Label A, B of hoger

1.314

3.362

3.491

598

144

883

5,12

5,3

1.867

6,7

1.804.177

Label C of D

1.488

3.142

2.890

458

150

844

6,32

10,3

1.438

8,5

2.862.885

Label E, F of G

1.741

3.120

3.133

490

163

845

6,58

12,6

1.635

7,8

2.032.973

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Aantal huishoudens

Gasverbruik (m3/jaar)

Tabel B4.7
Kengetallen huishoudens naar energielabel

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.8
Kengetallen huishoudens naar woningwaarde (WOZ)

tot €150.000

1.220

2.371

2.075

413

120

757

6,76

12,9

784

13,3

2.333.667

€150.000 tot
€200.000

1.384

3.046

2.860

488

142

857

5,87

8,0

1.373

6,6

1.817.176

€200.000 tot
€250.000

1.550

3.545

3.502

522

161

921

5,46

6,4

1.898

4,3

1.061.893

€250.000 tot
€300.000

1.774

3.913

3.960

551

180

941

5,55

8,2

2.288

2,8

577.886

€300.000 tot
€400.000

2.043

4.320

4.532

622

202

958

5,7

8,9

2.750

3,8

538.945

€400.000 of meer

2.645

5.080

6.169

835

249

968

5,98

10,4

4.117

4,0

425.313

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Bijlagen | 65

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.9
Kengetallen huishoudens naar woningtype

Vrijstaand

2.443

4.538

4.329

554

228

939

7,04

15,3

2.608

3,9

903.956

Twee-onder-eenkapwoning

1.880

3.974

3.932

530

187

948

5,87

7,6

2.266

2,7

900.315

Hoekwoning

1.632

3.379

3.160

501

162

900

6,38

11,5

1.598

6,7

832.536

Tussenwoning

1.404

3.234

3.119

504

147

893

5,83

8,1

1.575

6,4

1.989.043

Etagewoning

1.036

2.187

2.266

478

107

726

5,87

9,0

955

13,4

2.129.030

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.10
Kengetallen huishoudens naar bouwjaar van de woning

1945 of eerder

1.773

3.180

3.433

534

166

854

6,22

10,9

1.880

7,3

1.169.455

1946 tot 1965

1.604

2.936

2.683

424

152

828

6,92

14,3

1.278

9,8

1.023.503

1965 tot 1975

1.630

3.073

2.745

445

156

836

6,83

12,4

1.307

8,6

1.192.237

1975 tot 1983

1.583

3.262

2.999

462

157

848

6,42

11,5

1.532

8,4

861.236

1983 tot 1988

1.255

3.112

2.872

464

136

843

5,71

7,1

1.428

8,6

504.627

1988 tot 1992

1.346

3.319

3.222

487

145

865

5,47

5,7

1.725

6,5

391.003

1992 tot 2000

1.359

3.506

3.499

541

150

882

5,28

5,5

1.926

5,5

672.280

2000 tot 2006

1.309

3.715

3.871

647

151

926

4,81

3,8

2.147

5,2

398.399

2006 of later

1.182

3.100

3.493

704

132

874

4,68

4,0

1.783

7,5

542.139

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

66 | Meten met twee maten

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.11
Kengetallen huishoudens naar aantal kamers van de woning

Tot 50 m2

948

1.866

1.878

401

96

679

6,19

11,5

703

16,

257.505

51-75 m2

1.049

2.023

1.982

438

105

711

6,24

10,0

729

14,7

996.682

76-100 m2

1.257

2.633

2.456

466

127

795

6,28

10,9

1.068

10,0

1.701.496

101-150 m2

1.579

3.510

3.358

509

162

913

5,88

8,4

1.774

4,9

2.648.197

151-250 m2

2.181

4.483

4.672

610

213

971

5,92

09,3

2.877

3,1

977.353

250 m2 of meer

2.975

5.353

5.849

792

273

979

6,94

14,9

3.805

5,2

173.646

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

991

1.879

1.823

419

99

662

6,4

11,8

644

16,8

580.637

3 kamers

1.103

2.296

2.297

478

113

727

5,96

9,1

979

11,4

1.390.291

4 kamers

1.457

3.054

2.796

470

146

839

6,4

11,4

1.340

8,2

2.012.345

5 kamers

1.698

3.723

3.603

525

172

940

5,9

8,6

1.965

4,6

1.643.850

6 kamers of meer

2.151

4.462

4.710

619

211

1.013

5,74

7,9

2.867

2,9

1.127.757

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

1 of 2 kamers

Aantal huishoudens

Gasverbruik (m3/jaar)

Tabel B4.12
Kengetallen huishoudens naar aantal kamers van de woning

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

3.729

3.841

517

174

935

5,51

6,5

2.215

2,5

4.076.571

1.194

2.383

2.036

488

119

733

6,95

14,5

696

16,0

2.678.309

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Besteedbaar inkomen

1.732

Huurders

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Eigenaren-bewoners

Gasverbruik (m3/jaar)

Netto woon- lasten

Tabel B4.13
Kengetallen huishoudens naar eigendom woning

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Bijlagen | 67

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.14
Kengetallen van huurders, naar verhuurder en huurtoeslag

Corporatie, geen
huurtoeslag

1.149

2.420

2.325

537

118

747

5,67

5,3

923

7,2

1.156.580

Corporatie, met
huurtoeslag

1.154

2.227

1.374

340

114

723

8,8

26,4

198

28,8

908.945

Overige
verhuurders, geen
huurtoeslag

1.349

2.632

2.761

682

132

726

5,86

9,5

1.221

8,5

487.122

Overige
verhuurders, met
huurtoeslag

1.294

2.195

1.360

366

121

692

9,49

33,1

180

33,5

125.662

Alle huurders

1.194

2.383

2.036

488

119

733

6,95

14,5

696

16,0

2.678.309

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Geen hypotheek

1.911

3.332

3.173

51

176

821

7,34

17,4

2.124

1,4

584.406

LTV kleiner dan 50%

1.896

4.053

3.754

397

189

914

6,11

8,3

2.253

2,3

1.158.614

LTV 50 tot 100%

1.673

3.833

4.030

617

173

965

5

3,8

2.275

2,5

1.167.172

LTV 100% of hoger

1.538

3.502

4.074

769

159

982

4,5

1,9

2.163

3,1

1.166.379

Alle eigenarenbewoners

1.732

3.729

3.841

517

174

935

5,51

6,5

2.215

2,5

4.076.571

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

68 | Meten met twee maten

Aantal huishoudens

Gasverbruik (m3/jaar)

Tabel B4.15
Kengetallen van eigenaren-bewoners naar Loan-to-value (LTV, hypotheek als aandeel van woningwaarde)

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.16
Kengetallen van huishoudens naar woonduur

1 of 2 jaar

1.301

2.451

2.790

596

126

794

5,76

9,5

1.274

12,8

901.873

3 of 4 jaar

1.277

2.675

2.908

600

129

829

5,63

8,8

1.350

10,7

664.542

5 tot en met 10 jaar

1.425

3.239

3.371

612

148

899

5,53

7,1

1.711

8,1

1.672.001

11 jaar of langer

1.664

3.463

3.136

414

165

854

6,5

11,1

1.703

5,9

3.516.463

alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen

Netto woon- lasten

Energiekosten

Minimum budget

Energiequote (%)

Aandeel hoge energiequote (%)

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimumbudget

Aandeel
betaalrisico (%)

Aantal huishoudens

Tabel B4.17
Kengetallen van huishoudens naar stedelijkheid

Zeer sterk stedelijk

1.266

2.640

3.000

528

128

811

5,59

08,7

1.532

10,9

1.571.787

Sterk stedelijk

1.449

3.173

3.105

517

148

851

5,93

08,7

1.589

7,7

2.136.733

Matig stedelijk

1.575

3.392

3.219

506

159

871

6,11

09,3

1.683

7,0

1.156.282

Weinig stedelijk

1.739

3.547

3.206

482

171

883

6,53

11,4

1.670

5,9

1.343.109

Niet stedelijk

1.855

3.597

3.172

453

178

888

6,87

12,9

1.652

5,9

546.970

Alle huishoudens

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

9,7

1.613

7,8

6.754.880

Bijlagen | 69

Bijlage 5 Kenmerken van huishoudens naar energiequote en betaalrisico

Gasverbruik (m3/jaar)

Elektriciteitsverbruik
(kWh/jaar)

Besteedbaar inkomen
(€/maand)

Netto woon­lasten
(€/maand)

Energiekosten
(€/maand)

Minimum budget
(€/maand)

Gemiddelde
energie-quote

Bestedingsruimte na
wonen, energie &
minimum budget
(€/maand)

Tabel B5.1
Kengetallen huishoudens naar energiequote en betaalrisico

Lage quote & geen risico

1.473

3.203

3.396

516

150

873

5,11

1.857

Alleen hoge energiequote

2.405

3.900

1.639

273

214

732

13,23

420

964

1.974

1.331

676

99

752

7,71

-196

Hoge quote & betaalrisico

1.776

3.196

1.105

447

166

729

15,32

-238

Totaal

1.519

3.195

3.126

506

152

855

6,08

1.613

Alleen betaalrisico

Figuur B5.1
Aandeel huishoudens naar groep en inkomensgroep, 2014
% van huishoudens per groep
100

0 – 20%
(tot €22.600)

80

20 – 40%
(€22.600 tot €35.928)

60

40 – 60%
(€35.928 tot €51.767)
60 – 80%
(€51.767 tot €75.332)

40

80 – 100%
(vanaf €75.332)

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

70 | Meten met twee maten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Figuur B5.2
Aandeel huishoudens naar groep en WML-inkomensgroep, 2014
% van huishoudens per groep
100

Onder Wettelijk
Minimumloon (WML)
100 tot 175% WML

80

175 tot 350% WML
350 tot 500% WML

60

500% WML en meer
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.3
Aandeel huishoudens naar groep en huishoudenstype, 2014
% van huishoudens per groep
100

Eenpersoonshuishouden
Jonger dan 65 jaar

80

65 jaar of ouder
Paar

60

Jonger dan 65 jaar
65 jaar of ouder

40

Gezin
Eén ouder

20
pbl.nl

0

Twee ouders

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Bijlagen | 71

Figuur B5.4
Aandeel huishoudens naar groep en leeftijdsklasse, 2014
% van huishoudens per groep
100

Jonger dan 35 jaar
35 tot en met 44 jaar

80

45 tot en met 54 jaar
55 tot en met 64 jaar

60

65 tot en met 74 jaar
75 jaar en ouder

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.5
Aandeel huishoudens naar groep en aantal personen in huishouden, 2014
% van huishoudens per groep
100

Aantal personen in huishouden
1

80

3
3
4

60

5 of meer
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

72 | Meten met twee maten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Figuur B5.6
Aandeel huishoudens naar groep en verwarmingsinstallatie, 2014
% van huishoudens per groep
100

Individuele CV- of
verwarmingsketel
Blok- of wijkverwarming

80

Stadsverwarming
Kachel

60

Anders
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.7
Aandeel huishoudens naar groep en energielabel woning, 2014
% van huishoudens per groep
100

Label A, B of hoger
Label C of D

80

Label E, F of G
Onbekend

60

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Bijlagen | 73

Figuur B5.8
Aandeel huishoudens naar groep en woningwaarde, 2014
% van huishoudens per groep
100

WOZ-waarde (duizend euro)
Tot 150

80

150 tot 200
200 tot 250
250 tot 300

60

300 tot 400
400 of meer

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.9
Aandeel huishoudens naar groep en woningtype, 2014
% van huishoudens per groep
100

Vrijstaand
Twee-onder-een-kap

80

Hoekwoning
Tussenwoning

60

Etagewoning

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

74 | Meten met twee maten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Figuur B5.10
Aandeel huishoudens naar groep en bouwperiode woning, 2014
% van huishoudens per groep
100

Eerder dan 1946
1946 tot 1965

80

1965 tot 1975
1975 tot 1983

60

1983 tot 1988
1988 tot 1992
1992 tot 2000

40

2000 tot 2006
2006 of later

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.11
Aandeel huishoudens naar groep en woonoppervlakte, 2014
% van huishoudens per groep
100

Woonoppervlakte (m2)

80

50 tot 75

Tot 50
75 tot 100
100 tot 150

60

150 tot 250
250 of meer

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Bijlagen | 75

Figuur B5.12
Aandeel huishoudens naar groep en aantal kamers, 2014
% van huishoudens per groep
100

Aantal kamers
1 of 2

80

3
4
5

60

6 of meer
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.13
Aandeel huishoudens naar groep en eigendomssituatie woning, 2014
% van huishoudens per groep
100

Eigenaren-bewoners
Huurders

80

60

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

76 | Meten met twee maten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Figuur B5.14
Aandeel huurders naar groep, huurtoeslag en verhuurder, 2014
% van huishoudens per groep
100

Woningcorporatie
Huurtoeslag

80

Geen huurtoeslag
Overige verhuurders

60

Huurtoeslag
Geen huurtoeslag

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.15
Aandeel eigenaren-bewoners naar groep en hypotheek als aandeel van
woningwaarde, 2014
% van huishoudens per groep
100

Geen hypotheek
Hypotheek als aandeel van
woningwaarde (loan-to-value)

80

Kleiner dan 50%
50 tot 100%

60

100% of hoger
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Bijlagen | 77

Figuur B5.16
Aandeel huishoudens naar groep en woonduur, 2014
% van huishoudens per groep
100

Minder dan 3 jaar
3 tot 5 jaar

80

5 tot 10 jaar
10 jaar of langer

60

40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

Figuur B5.17
Aandeel huishoudens naar groep en stedelijkheid van woonlocatie, 2014
% van huishoudens per groep
100

Mate van stedelijkheid
Zeer sterk

80

Sterk
Matig
Weinig

60

Niet stedelijk
40

0

pbl.nl

20

Hoge energiequote en
betaalrisico

Alleen hoge
energiequote

Bron: WoON 2015; bewerking PBL

78 | Meten met twee maten

Alleen
betaalrisico

Lage energiequote en geen
betaalrisico
Groepen

Bijlage 6 Resultaten gevoeligheidsanalyses
Tabel B6.1
Gemiddelde energierekening onder uiteenlopende omstandigheden, naar bruto inkomensgroep, in euro per
maand
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting
110

0-20% (tot €22.600)

119

103

129

119

20-40% (€22.600 tot €35.928)

133

117

145

133

125

40-60% (€35.928 tot €51.767)

149

131

162

149

141
159

60-80% (€51.767 tot €75.332)

167

147

180

167

80-100% (vanaf €75.332)

198

174

214

198

190

Alle huishoudens

152

134

165

152

144

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.2
Gemiddelde energierekening onder uiteenlopende omstandigheden, naar energiequote en betaalrisico in
basisjaar, in euro per maand
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

Lage energiequote en geen risico

150

132

162

150

142

Alleen hoge energiequote

214

185

234

214

206

Alleen betaalrisico

99

87

107

99

91

Hoge energiequote en betaalrisico

166

145

181

166

158

Alle huishoudens

152

134

165

152

144

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.3
Gemiddelde energiequote onder uiteenlopende omstandigheden, naar bruto inkomensgroep, in procenten van
het besteedbare inkomen
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

0-20% (tot €22.600)

9,7

8,4

10,5

9,7

9,0

20-40% (€22.600 tot €35.928)

7,0

6,1

7,6

7,0

6,5

40-60% (€35.928 tot €51.767)

5,5

4,9

6,0

5,5

5,2

60-80% (€51.767 tot €75.332)

4,5

4,0

4,9

4,5

4,3

80-100% (vanaf €75.332)

3,5

3,1

3,8

3,5

3,3

Alle huishoudens

6,1

5,3

6,6

6,1

5,7

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Bijlagen | 79

Tabel B6.4
Gemiddelde energiequote onder uiteenlopende omstandigheden, naar energiequote en betaalrisico, in
procenten van het besteedbare inkomen
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

Lage energiequote en geen risico

5,1

4,5

5,5

5,1

4,8

Alleen hoge energiequote

13,2

11,4

14,5

13,2

12,7

Alleen betaalrisico

7,7

6,8

8,3

7,7

7,0

Hoge energiequote en betaalrisico

15,3

13,3

16,7

15,3

14,5

Alle huishoudens

6,1

5,3

6,6

6,1

5,7

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.5
Aandeel huishoudens met hoge energiequote onder uiteenlopende omstandigheden, naar bruto inkomens­
groep, in procenten van het besteedbare inkomen
Basis
(WoON
2015)

Warm jaar;
nieuwe
mediaan

Warm jaar;
oorspronkelijke
mediaan

Hogere
gasprijs

Duurder
minimumbudget

Hogere heffingskorting

0-20% (tot €22.600)

33,5

32,4

22,1

41,9

33,5

27,9

20-40% (€22.600 tot €35.928)

10,5

9,9

5,9

14,5

10,5

8,9

40-60% (€35.928 tot €51.767)

2,9

2,8

1,2

4,5

2,9

2,3

60-80% (€51.767 tot €75.332)

0,9

0,8

0,3

1,5

0,9

0,8

80-100% (vanaf €75.332)

0,3

0,2

0,2

0,5

0,3

0,2

Alle huishoudens

9,7

9,3

6,0

12,7

9,7

8,1

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.6
Aandeel huishoudens met hoge energiequote onder uiteenlopende omstandigheden, naar energiequote en
betaalrisico in basisjaar, in procenten
Basis
(woON
2015)
Lage energiequote en geen risico
Alleen hoge energiequote
Alleen betaalrisico
Hoge energiequote en betaalrisico
Alle huishoudens
Bron: WoON 2015, bewerking PBL

80 | Meten met twee maten

Warm jaar;
nieuwe
mediaan

Warm jaar;
oorspronkelijke
mediaan

Hogere
gasprijs

Duurder
minimumbudget

Hogere heffingskorting

0,0

0,3

0,0

2,8

0,0

0,0

100,0

90,6

53,8

100,0

100,0

81,8

0,0

1,5

0,0

16,4

0,0

0,0

100,0

96,9

72,7

100,0

100,0

86,5

9,7

9,3

6,0

12,7

9,7

8,1

Tabel B6.7
Gemiddelde bestedingsruimte na wonen, energie en minimum budget, onder uiteenlopende omstandigheden,
naar bruto inkomensgroep, in euro per maand
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

0-20% (tot €22.600)

85

100

75

50

93

20-40% (€22.600 tot €35.928)

617

634

606

579

625

40-60% (€35.928 tot €51.767)

1.236

1.254

1.223

1.193

1.244

60-80% (€51.767 tot €75.332)

2.066

2.086

2.053

2.019

2.075

80-100% (vanaf €75.332)

4.301

4.325

4.285

4.250

4.309

Alle huishoudens

1.613

1.632

1.600

1.570

1.621

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.8
Gemiddelde bestedingsruimte na wonen, energie en minimum budget, onder uiteenlopende omstandigheden,
naar energiequote en betaalrisico in basisjaar, in euro per maand

Lage energiequote en geen risico

Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting
1.865

1.857

1.875

1.845

1.814

Alleen hoge energiequote

420

449

400

383

428

Alleen betaalrisico

-196

-184

-204

-233

-187

Hoge energiequote en betaalrisico

-238

-217

-253

-275

-230

Alle huishoudens

1.613

1.632

1.600

1.570

1.621

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Tabel B6.9
Aandeel huishouden met betaalrisico, onder uiteenlopende omstandigheden, naar bruto inkomensgroep, in
procenten
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

0-20% (tot €22.600)

35,5

33,3

36,9

41,3

34,2

20-40% (€22.600 tot €35.928)

3,0

2,7

3,1

3,5

2,9

40-60% (€35.928 tot €51.767)

0,6

0,6

0,6

0,7

0,6

60-80% (€51.767 tot €75.332)

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

80-100% (vanaf €75.332)

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

Alle huishoudens

7,8

7,3

8,1

9,1

7,5

Bron: WoON 2015, bewerking PBL

Bijlagen | 81

Tabel B6.10
Aandeel huishouden met betaalrisico, onder uiteenlopende omstandigheden, naar energiequote en betaalrisico
in basisjaar, in euro per maand
Basis (WoON
2015)

Warm
jaar

Hogere
gasprijs

Duurder minimumbudget

Hogere heffingskorting

Lage energiequote en geen risico

0,0

0,0

0,2

1,1

0,0

Alleen hoge energiequote

0,0

0,0

2,2

6,8

0,0

Alleen betaalrisico

100,0

93,6

100,0

100,0

95,4

Hoge energiequote en betaalrisico

100,0

93,6

100,0

100,0

97,4

7,8

7,3

8,1

9,1

7,5

Alle huishoudens
Bron: WoON 2015, bewerking PBL

82 | Meten met twee maten

Planbureau voor de Leefomgeving
Postadres
Postbus 30314
2500 GH Den Haag
www.pbl.nl
@leefomgeving
December 2018