Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 211

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 oktober 2011
De Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid heeft mij op 15 maart
2011 haar rapport «iOverheid» aangeboden. Hierbij bied ik u namens het
kabinet de kabinetsreactie op dit rapport aan. De kabinetsreactie gaat in
op de ontwikkeling van de iSamenleving en iOverheid in den brede en
niet op individuele casussen.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. P. H. Donner

kst-26643-211
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

1

Kabinetsreactie op WRR-rapport iOverheid: de rol van de overheid
in de iSamenleving
Samenvatting
Het kabinet ziet in het rapport van de WRR waardevolle aanknopingspunten om zijn visie op de voortgaande digitalisering en de gevolgen
hiervan voor burgers en voor de overheid uiteen te zetten. De iSamenleving en de iOverheid nopen tot een herbezinning. Het kabinet kondigt in
zijn visie aan welke initiatieven het neemt om de hiermee gepaard gaande
ontwikkelingen het hoofd te bieden. Het kabinet zet in op het verinnerlijken van het besef bij bestaande overheidsinstituties, een iOverheid te
zijn. Die benadering volgt niet primair de suggestie van de WRR om te
komen tot het inrichten van een iCommissie, een iPlatform en een
iAutoriteit om de uitdagingen van de iSamenleving het hoofd te bieden.
Het kabinet verwelkomt evenwel de functionele betekenis die schuilgaat
achter deze suggesties van de WRR. Het vraagstuk dat aan de orde is in de
iSamenleving wordt naar de mening van het kabinet niet opgelost met het
instellen van nieuwe instituties op nationaal noch op internationaal
niveau. Een gevaar bij het instellen van dergelijke instituties is dat het
mogelijk suggereert dat het kabinet overheidssturing en regie heeft
geregeld, en dat daarmee het vraagstuk is afgedaan. Het verinnerlijken
van het bewustzijn een iOverheid te zijn, sluit aan bij de functionaliteiten
die de WRR voorstelt. De overheid moet aldus zelf vanuit het door de
WRR geschetste perspectief gaan handelen. Het gaat veeleer om het
streven naar een zichtbare en effectieve transformatie binnen de
bestaande instituties en om het besef een iOverheid te zijn, dan om
instituties die dat van buitenaf zouden moeten bewerkstelligen. Het
kabinet wenst de iSamenleving zoveel mogelijk te betrekken bij de
duurzame uitbouw van de iOverheid.
Het kabinet deelt de analyse van de WRR dat met een transformatie van
een eOverheid naar een iOverheid zowel nieuwe kansen als uitdagingen
ontstaan. Kansen en uitdagingen voor beheer en beleidsvorming, zowel
op rijksniveau als binnen de andere lagen van de overheid. Naar
aanleiding van het WRR-rapport zijn op onderdelen al eerste stappen
gezet om de iOverheid vorm te geven. Het kabinet ziet een belangrijke
taak in het verder equiperen van de rijksoverheid om aan de nieuwe
uitdagingen tegemoet te kunnen treden. Voorop daarbij staat dat de
overheid in al haar lagen verantwoordelijk is voor het eigen informatiebeheer. Het ligt op de weg van de overheid, en binnen de verantwoordelijkheid van elk van de overheidslagen, om slechts na een zorgvuldige
afweging te besluiten tot uitwisseling van persoonsgegevens. Daarnaast
moeten de datastromen die de overheid beheert zo goed mogelijk worden
onderhouden en beveiligd. Hiervoor moeten blijvend passende structuren
worden gecreëerd. Het kabinet wenst bovendien de burger en ondernemer beter in staat te stellen problemen met de verwerking of uitwisseling van (persoons)gegevens in de iSamenleving zelf aan te pakken.
Het kabinet wil evenwel benadrukken dat de nationale overheid niet in
staat is of zal zijn over datastromen in de informatiesamenleving (hierna:
iSamenleving) in den brede regie te voeren, of die naar zich toe te trekken.
Bovendien acht het kabinet het wenselijk noch noodzakelijk om te streven
naar een regierol in de iSamenleving. De overheid heeft niet tot taak alle
risico’s te beheersen; zij heeft echter wel tot taak de burger in de iSamenleving optimaal te voorzien van mogelijkheden om zelf (mede) sturing te
geven aan de iSamenleving, bijvoorbeeld met behulp van effectieve
correctie- en inzagerechten. Datastromen zijn steeds vaker grensoverschrijdend en bewegen zich langs veelsoortige actoren. De rol van de
overheid bij het in goede banen leiden van digitale datastromen in en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

2

beteugelen van kwalijke gevolgen van de iSamenleving zal mede om die
reden noodzakelijkerwijs eerder faciliterend moeten zijn. Bij het faciliteren
van de bescherming van de burger zullen de arrangementen eerder
worden gezocht in het civiele recht dan in het publiekrecht, omdat
laatstgenoemde in grensoverschrijdende context beduidend minder
impact heeft. In het zoeken naar de optimale rol in de iSamenleving stuit
de overheid bovendien op een dilemma. Aan de ene kant wordt verwacht
dat de overheid het eigen handelen aan banden legt met het oog op de
bescherming van de privacy en keuzevrijheid. Aan de andere kant wordt
een effectieve en efficiënte overheid verwacht die juist meer armslag
nodig heeft om burgers waar deze zich ook bevinden, te beschermen
tegen gevaren en de risico’s. Het kabinet streeft naar een evenwichtige
balans tussen «ruimte laten» en «bescherming bieden». Gegeven dit
dilemma en de beperkte sturingsmogelijkheden die de overheid heeft,
kiest het kabinet voor inzet langs twee lijnen:
– het op orde brengen en houden van het overheidshandelen in de
iOverheid en iSamenleving
– het equiperen van burgers om zichzelf te beschermen en eventuele
problemen of misstanden recht te zetten.
Opzet van de kabinetsvisie
In deel I zet het kabinet zijn visie op de iOverheid in de iSamenleving
uiteen. In deel II schetst het kabinet, welke kansen en perspectieven
op dit moment worden onderzocht voor het verder versterken van
een effectieve iOverheid. De opvattingen van de WRR zullen
voorafgaand aan de visie van het kabinet steeds gecursiveerd
worden weergegeven.
Deel I
Visie op de rol van de overheid in de iSamenleving
• Kern van de analyse van de WRR
Op 15 maart 2011 bracht de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) zijn rapport «iOverheid» uit. De alomtegenwoordige inzet
van informatie- en communicatietechnologie (ICT) door de overheid heeft
ervoor gezorgd dat deze niet langer meer als een elektronische overheid,
gericht op dienstverlening en gebruikmakend van techniek, kan worden
gekarakteriseerd. In de dagelijkse praktijk is veeleer een informatieOverheid of iOverheid ontstaan, gekenmerkt door informatiestromen en
-netwerken en gericht op niet alleen dienstverlening, maar ook controle en
zorg. Uitgangspunt in de analyses van de WRR is de vaststelling dat
digitale datastromen een steeds belangrijker rol spelen in de samenleving.
Deze ontwikkeling duidt de WRR aan als iSamenleving. Ook worden in
steeds grotere mate door de overheid digitale datastromen gebruikt bij de
uitvoering van diverse taken zoals zorg, dienstverlening en veiligheid. Het
koppelen, bewerken en hergebruiken van persoonsgegevens wordt onder
invloed van technologische ontwikkeling steeds gemakkelijker en
goedkoper. In de dagelijkse praktijk van politiek en bestuur wordt volgens
de WRR evenwel onvoldoende nagedacht over het groeiend gebruik
hiervan. Het overgrote deel van de overheidsinitiatieven voor digitalisering en informatiestromen die daaruit volgen, worden geïsoleerd
bepleit, beoordeeld en ingevoerd. In dit proces loopt de overheid, aldus
de WRR, waar het gaat om datastromen tussen overheden onderling en
datastromen tussen overheid en burgers echter wel het risico stapje voor
stapje de beleidsmatige greep en regie in de iSamenleving kwijt te raken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

3

Het incident rond het bedrijf DigiNotar illustreert de vaststelling van de
WRR dat digitale datastromen een steeds belangrijker rol spelen in de
samenleving.In deze kabinetsreactie zal echter niet op de DigiNotar-casus
worden ingegaan. Hierover is en wordt de Tweede Kamer separaat
geïnformeerd1.
Het kabinet deelt de vaststelling van de WRR dat de digitalisering en de
grootschalige informatiestromen leiden tot fundamentele en
onomkeerbare maatschappelijke ontwikkelingen, die nopen tot een
herbezinning op de rol van de overheid in al zijn gelaagdheden.2
Het kabinet wenst evenwel te benadrukken dat de nationale overheid niet
in staat is of zal zijn over datastromen in de iSamenleving in de brede
regie te voeren. Bovendien acht het kabinet het noch wenselijk, noch
noodzakelijk om te streven naar een regierol in de iSamenleving. De
overheid heeft niet tot taak alle risico’s te beheersen; zij heeft echter wel
tot taak de burger in de iSamenleving optimaal te voorzien van instrumenten om zelf regie te kunnen voeren.
• Transformatie naar een iSamenleving
Volgens de WRR zijn wij in het afgelopen decennium niet alleen een
informatiesamenleving binnengestapt, maar is in wezen ook een nieuwe
samenleving gecreëerd. De WRR duidt in dit verband op de «iSamenleving». Cruciaal in de iSamenleving is de vaststelling dat digitale
datastromen een centrale rol zijn gaan vervullen in het verkeer tussen
burgers, overheid en private partijen.

1
Zie o.a. de brieven d.d. 5 en 16 september jl.
Kamerstuk 26 643 nrs. 188 en 189.
2
Het Rathenau Instituut werd bracht in
november 2010 het rapport Databases Over
ICT-beloftes, informatiehonger en digitale
autonomie uit; de aanbevelingen van het
Rathenau Instituut tonen grote gelijkenis met
de bevindingen van de WRR.
3
Deze vergelijking wordt eveneens gemaakt in
het onlangs verschenen rapport van het
Europees Parlement, DG External Policies of
the Union: «Information and Communication
Technologies and Human Rights», 2010, p. 7:
«Digital communications have empowered
people to communicate directly with
eachother, rather than having to go through
gatekeepers such as government spokespeople and the mass media. The changes that
they have wrought on society are comparable
to the impact of the invention of the Gutenberg press».
4
Tegelijkertijd zijn de veranderingen
onzichtbaar – de wijze waarop techniek werkt
en waar informatie «blijft» is voor veel
burgers en ondernemingen een «black box».

Deze iSamenleving heeft vele positieve gevolgen. Het uitwisselen van
gegevens en verkrijgen van informatie kan sneller en goedkoper plaatsvinden dankzij de almaar voortschrijdende technologische ontwikkeling.
De iSamenleving vormt op een aantal andere terreinen ook een nieuwe
uitdaging. Het biedt ook kansen om bij de overheid aanwezige informatie
beter te delen met burgers en bedrijven en de kwaliteit van gegevens en
de opslag ervan te verhogen. Er is naar het oordeel van het kabinet een
breder vraagstuk aan de orde. Dat betreft niet alleen vraagstukken van
privacy en informatiebeveiliging. Nieuwe communicatie- en verwerkingstechnieken hebben vergaande implicaties voor hoe de overheid haar
taken vervult, diensten vormgeeft, hoe de overheid communiceert met
burgers, maar ook hoe burgers onderling met elkaar in contact kunnen
treden. Deze verandering is niet minder ingrijpend dan destijds de
uitvinding van de boekdrukkunst.3 Het belangrijkste verschil is dat de
veranderingen van toen enkele eeuwen in beslag namen, en nu binnen
enkele jaren plaatsvinden. Mede daardoor zijn ze meer ingrijpend en meer
zichtbaar.4 Destijds speelde eveneens de vraag naar de regie. Geprobeerd
werd deze op centraal niveau te behouden met verstrekking van vergunningen aan boekdrukkers. Algehele centrale controle bleek echter al snel
niet alleen onwenselijk maar ook onmogelijk. Het is belangrijk van deze
les te leren. De uitdaging waar de nationale overheid nu voor staat is niet
het proberen eenzijdig alle dataverkeer te beheersen en controleren, maar
het garanderen van de juistheid, zorgvuldigheid en veiligheid van digitale
datastromen waarvan de overheid zelf gebruikt maakt, het beheersbaar
houden van de bredere gevolgen van digitalisering in de iSamenleving
binnen en buiten de nationale grenzen, en het bieden van goede
waarborgen tot correctie aan burgers en bedrijven als er iets fout gaat als
gevolg van de inzet van digitalisering, en het (samen met burgers en
bedrijven) bijdragen aan de beheersbaarheid van de bredere gevolgen
van digitalisering in de iSamenleving binnen en buiten de nationale
grenzen. De overheid zit bovendien, zoals destijds bij de boekdrukkunst,
met een dilemma. Aan de ene kant wordt verwacht dat de overheid het
eigen handelen aan banden legt met het oog op de bescherming van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

4

privacy en keuzevrijheid. Aan de andere kant wordt juist een effectieve en
efficiënte overheid verwacht die juist meer armslag nodig heeft om
burgers waar deze zich ook bevinden, te beschermen tegen gevaren en de
risico’s. Om de uitdagingen van de iSamenleving het hoofd te bieden is
dan ook een gezamenlijke inspanning nodig van overheden, burgers en
bedrijfsleven.
• Regie en verantwoordelijkheid van de overheid voor het eigen handelen
De WRR wijst er in haar rapport op dat het voor de overheid in de huidige
vorm steeds moeilijker wordt om regie te blijven voeren. De feitelijke
ontwikkelingen naar een iSamenleving en de toenemende digitale
uitwisseling en verwerking van data door de overheid, en tussen burgers
onderling, zijn hier debet aan.
Het kabinet deelt deze observatie met de WRR. Uitgangspunt is dat de
overheid de regie en verantwoordelijkheid behoudt voor wat betreft het
eigen handelen. De eerder genoemde uitdaging – niet het proberen
eenzijdig alle dataverkeer te beheersen en controleren, maar het garanderen van de juistheid, zorgvuldigheid en veiligheid van digitale datastromen waarvan de overheid zelf gebruikt maakt, het beheersbaar houden
van de bredere gevolgen van digitalisering in de iSamenleving – speelt op
alle overheidsniveaus, ook internationaal. Zo hebben gemeenten en
uitvoeringsorganisaties op onderdelen autonome bevoegdheden, maar
dat neemt niet weg dat de Rijksoverheid het als haar rol ziet om het
bewustzijn van de hoedanigheid, een iOverheid te zijn ook op andere
overheidsniveaus te promoten wanneer dat nodig mocht blijken. Met
betrekking tot de private sector heeft de Rijksoverheid vooral een
faciliterende rol. Indien het op dat niveau mis dreigt te gaan, kan met
regelgeving worden ingegrepen.
• Regie van de overheid in de iSamenleving
Daar waar het gaat om ontwikkelingen buiten het publieke domein is de
situatie wezenlijk anders. De overheid is slechts één van de spelers in de
iSamenleving, die de Nederlandse grenzen ver te buiten gaat. Processen
zoals bijvoorbeeld «cloud computing» en de grensoverschrijdende
vernetwerking van gegevens, zijn niet effectief te beheersen met nationale
wetgeving en nationaal beleid. Het is in de optiek van het kabinet dan ook
onjuist om te denken dat de Nederlandse overheid in staat is om alle
risico’s die de iSamenleving met zich meebrengt, in de toekomst volledig
te beheersen of daarop vooraf controle uit te oefenen. Het inspelen op de
iSamenleving vereist een samenspel van nationale, internationale en
private initiatieven.
• Kwetsbaarheden en risico’s van de iOverheid en de burger
De noodzaak tot samenspel vloeit in essentie ook voort uit de analyse van
de WRR. Wij, overheid, burgers en bedrijven, zijn gezamenlijk in een
iSamenleving beland. Door het almaar toenemende gebruik van digitale
verwerking en uitwisseling van (persoons)gegevens op grote schaal
komen de verantwoordelijkheid en de kwetsbaarheid van zowel de
overheid als van de burger in een ander licht te staan. De privacy en
keuzevrijheid van burgers kunnen ernstig in het gedrang komen bij
overheidsbesluiten die te eenzijdig zijn genomen vanuit de optiek van
efficiëntie en effectiviteit, aldus de WRR. Overheden kunnen volgens de
WRR in de iSamenleving op hun beurt kwetsbaar worden omdat de
verantwoordelijkheid voor kwaliteit, betrouwbaarheid en beveiliging van
informatie niet geheel in overheidshand kan worden gehouden, en de
juistheid van de gegevens in hun context daarmee niet altijd meer kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

5

worden gegarandeerd. Het WRR-rapport plaatst om die risico’s nader te
duiden, bij drie typen van verwerking van gegevens zogenaamde
waarschuwingsvlaggen. Indien informatie door de overheid wordt verrijkt,
vernetwerkt of uitgewisseld over organisatiegrenzen heen, of indien
informatie wordt gebruikt ten behoeve van proactief of preventief beleid,
moet een waarschuwingsvlag worden geplaatst bij het proces van
gegevensverwerking. De overheid dient dan zeer alert te zijn omdat de
eerder genoemde kwetsbaarheid in die gevallen aanzienlijk wordt
vergroot. Het risico bestaat dat informatie «vervuild» raakt, dat onduidelijk
is wie verantwoordelijk is voor bepaalde gegevens en raken burgers,
bedrijven en overheidsinstanties verstrikt in het gegevensverkeer.
Het kabinet deelt de opvatting van de WRR dat in zulke situaties extra
alertheid bij die verwerkingen aangewezen is. Hierna zal in deel II worden
uitgewerkt, op welke wijze aan deze alertheid gestalte wordt gegeven in
de afwegingskaders en in institutionele arrangementen.
• Nieuwe conventies in de iSamenleving
De WRR constateert dat informatie een steeds belangrijker rol speelt in de
samenleving; overheid, burgers en bedrijven maken veel en graag gebuik
van de mogelijkheden en voordelen die de laagdrempeligheid en
schaalvergroting met zich meebrengen. Daarbij treedt geleidelijk ook een
andere ontwikkeling op in de omgang met en opvattingen over het
gebruik van informatie. Opvattingen over welke informatie met wie
gedeeld mag en kan worden veranderen steeds, bijvoorbeeld onder
invloed van «sociale media». Technologische mogelijkheden scheppen
nieuwe omgangsvormen tussen actoren – de overheid, burgers en
bedrijfsleven – in de iSamenleving: soms ontstaan zij direct na het
ontstaan van een nieuwe ICT-toepassing, en soms pas na verloop van tijd.
Het kabinet constateert met de WRR dat met de opkomst van de iSamenleving sprake is van een fundamentele en onomkeerbare ontwikkeling.
Welke gevolgen daarvan blijvend zullen zijn is nu nog niet te voorzien. Het
kabinet wil op een passende manier inspelen op de geschetste ontwikkeling. Het gaat erom te transformeren naar een robuuste iOverheid die
geen regie zal voeren in de iSamenleving, maar wel tot taak heeft de
bestaande arrangementen te herijken en zonodig aan te passen om
kwalijke gevolgen van zich wijzigende informatiemiddelen te beperken.
Dat geldt evenzeer voor de mogelijkheden die de burger zelf heeft, zich
tegen inbreuken op zijn rechten te beschermen. Omdat informatiestromen
zich vaak over landsgrenzen uitstrekken, zullen maatregelen of aanpassingen van het recht ook vaak een internationaal karakter moeten hebben.
• Tekenen van bewustwording een iOverheid te zijn
De WRR oordeelt positief over de nieuwe mogelijkheden binnen de
iOverheid voor het verbeteren van de dienstverlening aan burgers en
bedrijven en de samenwerking binnen de overheid, nationaal en
internationaal. Een doorgroeiende iOverheid, die uit betrouwbare bronnen
informatie verzamelt en gegevens koppelt en uitwisselt met publieke en
private partijen, hoeft geen schrikbeeld te zijn. Een ongecontroleerde, als
het ware organisch doorgroeiende iOverheid kan echter wel gevaren met
zich meebrengen. Het verbinden van informatie met andere informatie
bijvoorbeeld, waardoor de informatie een heel andere functie verkrijgt
dan oorspronkelijk bedoeld, mag niet sluipenderwijs plaatsvinden.
Opdrachtgevers en gegevensverantwoordelijken binnen de overheid
moeten zich van de risico’s scherp bewust zijn. Dat geldt temeer voor
processen waarin informatie wordt verrijkt, vernetwerkt, of wordt gebruikt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

6

ten behoeve van proactief en preventief beleid – het betreft hier de eerder
genoemde waarschuwingsvlaggen van de WRR.
Het kabinet oordeelt met de WRR positief over de nieuwe mogelijkheden
voor het verbeteren van de dienstverlening aan burgers en bedrijven, en
voor de samenwerking binnen de overheid. In de optiek van het kabinet is
het bewustzijn ter zake binnen de iOverheid voor een deel doorgedrongen
in de besluitvormingsprocessen. Zo is naar aanleiding van het WRR-rapport een programma gestart (iBelastingdienst) dat aanbevelingen van het
WRR-rapport gaat vertalen voor deze dienst en kan bijvoorbeeld worden
gewezen op de brief van het kabinet aan de Eerste Kamer over het
privacybeleid.1 Daarin kondigde het kabinet onder meer aan dat voorgenomen maatregelen op informatiegebied nadrukkelijker moeten worden
getoetst aan effectiviteit en transparantie. Ook zet de overheid in op het
verder versterken van het intern toezicht met behulp van Functionarissen
gegevensbescherming. Het kabinet zal het bewustzijn, een iOverheid te
zijn, verder verbreden, en de eerder genoemde waarschuwingsvlaggen bij
relevante processen binnen de overheid, verankeren. Hierbij dient
onderscheid gemaakt te worden tussen het uitwisselen en hergebruiken
van openbare overheidsinformatie en niet-openbare overheidsinformatie
zoals persoonsgegevens. Dit kabinet streeft naar vrij hergebruik van
openbare overheidsinformatie door burgers, bedrijven en overheden zelf
om innovatie in de markt en efficiëntie binnen de overheid te stimuleren.2
Niet-openbare overheidsinformatie komt niet in aanmerking voor
hergebruik door partijen buiten de overheid. Wel kan uitwisseling van
dergelijke gegevens binnen de overheid de dienstverlening aan burgers
verbeteren door eenmalige verstrekking en meervoudig gebruik. Hierbij
dienen de eerder genoemde waarschuwingsvlaggen in acht te worden
genomen.
• Voornemens van dit kabinet
Het kabinet ziet in deze ontwikkelingen een rol voor zichzelf weggelegd,
die in twee aspecten uiteenvalt. Het kabinet zet in op het waar noodzakelijk aanpassen van de eigen overheidsorganisatie om zo goed mogelijk
op uitdagingen in te spelen die komen kijken bij gebruik van digitale
datastromen door de overheid. Het bewustzijn van de gevolgen van de
toegenomen digitalisering en schaalvergroting van gegevensverwerking
binnen de overheid zelf zal moeten worden versterkt. Daarnaast zal het
kabinet verder gaan met het nemen van maatregelen om binnen het
juridische en beleidsmatige instrumentarium duurzaam tot een
evenwichtige afweging te komen van legitieme belangen bij besluitvorming over grootschalige dataverwerking door de overheid. Daarbij is
het van belang te bedenken dat ieder onderdeel van de overheid
verantwoordelijk is voor het eigen beleid. Het kabinet zal zich inspannen
om deze met de transformatie naar een iSamenleving noodzakelijk
geworden overheidsmaatregelen tevens in internationaal en Europees
verband aan te kaarten. Het kabinet zal maatregelen nemen om burgers zo
goed mogelijk toe te rusten tegen problemen die voortvloeien uit
verwerking van hun persoonsgegevens in digitale datastromen in de
publieke sector, opdat deze daadwerkelijk en effectief voor zichzelf kunnen
opkomen. De weerbaarheid van burgers zal worden vergroot door
versteviging van het inzage- en correctierecht. Mede hierdoor zal ook het
bewustzijn van burgers, dat zij deel uitmaken en medeverantwoordelijk
zijn voor de iSamenleving, worden vergroot.
1
Brief van het kabinet aan de Eerste Kamer
van 29 april 2011 inzake het privacybeleid.
2
Brief van het kabinet aan de Tweede Kamer
van 30 mei 2011 inzake Hergebruik en Open
Data: naar betere vindbaarheid en herbruikbaarheid van overheidsinformatie.

• Verdere bewustwording van het zijn van een iOverheid
Het vraagstuk dat aan de orde is in de iSamenleving wordt naar de
mening van het kabinet niet opgelost met het instellen van nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

7

instituties op nationaal noch op internationaal niveau. Een gevaar bij het
instellen van dergelijke instituties is bovendien dat het mogelijk suggereert dat het kabinet overheidssturing en regie heeft geregeld, en dat
daarmee het vraagstuk is afgedaan. Het kabinet ziet daarentegen een
meerwaarde in het verankeren van een innerlijke bewustwording van de
verantwoordelijkheden die bij een iOverheid horen binnen de bestaande
overheidsstructuren. Het antwoord op de iSamenleving ligt, voor zover
het gaat om dat deel van de iSamenleving waarop de overheid nu geen
sturing heeft, niet in het streven naar volledige regie door de overheid,
maar in het verbeteren van het besluitvormingskader en de besluitvormingsstructuur en het mondiger maken van de burger in de iSamenleving. In het tweede deel wordt uiteengezet op welke wijze het kabinet
hierbij gebruik zal maken van de inhoudelijke en procesmatige aanbevelingen van de WRR (Onderdeel I). Vervolgens wordt ingegaan op de
WRR-aanbevelingen die betrekking hebben op de opzet en uitvoeringspraktijk van de iOverheid (Onderdeel II).
Deel II
Acties gericht op het realiseren van de visie binnen de
Rijksoverheid
1. Concrete maatregelen op het inhoudelijke vlak
• Het cluster van stuwende, verankerende en procesmatige beginselen

1

Volgens de WRR is de afweging tussen beginselen enerzijds privacy en
keuze vrijheid en anderzijds de beleidsdoelen die de overheid met een
bepaald beleidsdoel nastreeft, in de praktijk een minder evenwichtige en
openbare aangelegenheid dan de theorie doet vermoeden. De uitkomsten
van de afzonderlijke afwegingen zelf zijn volgens de WRR niet altijd
evenwichtig. De belangen en beginselen die een rol spelen bij het
bewerken van gegevens, worden bij de afweging in concrete situaties
zelden expliciet gemaakt en zijn bovendien ongelijksoortig, zo stelt de
WRR vast. Ook valt er volgens de WRR in sommige omstandigheden
politiek en bestuurlijk veel te winnen bij een onevenwichtige voorstelling
van zaken.1 De huidige toetsing resulteert hierdoor vaak in een disbalans
tussen de verschillende betrokken beginselen zoals gegevensbescherming, veiligheid, verantwoordelijkheid, efficiency en transparantie.
De WRR beveelt in dit verband het gebruik van drie clusters van beginselen aan, te weten die van de stuwende, de verankerende en procesmatige beginselen, met het oog op herstel van de balans tussen alle
beginselen die in de afweging bij gegevensverwerking zouden moeten
worden meegenomen.2 Onder stuwende beginselen verstaat de WRR
veiligheid, effectiviteit en efficiëntie. De verankerende beginselen
omvatten privacy en keuzevrijheid. De procesmatige beginselen zien tot
slot op het waarborgen van accountability en transparantie. In de
transformatie van de eOverheid naar de iOverheid wordt in de besluitvorming volgens de WRR vaak eenzijdig gestuurd door de stuwende
beginselen. De andere beginselen raken hierdoor in de verdrukking. De
clusters van beginselen moeten op alle niveaus van besluitvorming meer
met elkaar in evenwicht worden gebracht, aldus de WRR.3 Behoedzaamheid is vooral geboden wanneer besluitvorming plaatsvindt waarin
vernetwerking van informatie, het samenstellen en verrijken van
informatie of het voeren van preventief beleid op basis van informatie aan
de orde is – of in termen van de WRR de waarschuwingsvlaggen aan de
orde zijn.

WRR-rapport, p. 210.
Voor nadere uitwerking zie WRR-rapport,
p. 73 e.v.
3
WRR-rapport, p. 15.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

8

• Huidig kader voor afweging bij besluitvorming
Met de WRR constateert het kabinet dat door het karakter en de intensiteit
van digitalisering van de samenleving een duurzame versteviging van het
huidige afwegingskader voor de toekomst gewenst is waar het gaat om
gegevensverwerking door de overheid zelf. Aan de basis van het
afwegingskader zelf zijn volgens het kabinet geen veranderingen
noodzakelijk. De aanbeveling van de WRR die ziet op het hanteren van de
clusters van beginselen is voor het kabinet een belangrijke aanleiding om
te bezien of het tot nu toe gehanteerd kader in de praktijk voldoet. Het
huidige afwegingskader voor een voorgenomen gegevensverwerking is
neergelegd in de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp), en meer
algemeen in het grondrechtelijke kader in artikel 10 Grondwet, artikel 8
EU-Handvest, artikel 8 EVRM, art. 17 IVBPR en EG-Richtlijn 95/46/EG.1
Deze artikelen strekken tot bescherming van de persoonlijke levenssfeer
en liggen ten grondslag aan Wbp. Veiligheid, effectiviteit en efficiency zijn
vaste onderwerpen in het afwegingsproces en onderdeel van de proportionaliteitstoets. De vereisten van transparantie en accountability vinden
hun weerslag onder meer in het vereiste dat een wet kenbaar en
voorzienbaar moet zijn zoals is vastgelegd in artikel 8 lid 2 EVRM.
Veiligheid is één van de legitieme doelstellingen uit artikel 8 lid 2 EVRM
ten behoeve waarvan de overheid maatregelen kan treffen. De WRR reikt
met het oog op de vigerende wetgeving volgens het kabinet geen nieuw
normenkader aan. De voorgestelde clusters met beginselen in het
WRR-rapport hebben reeds een zelfstandig bestaan of worden geabsorbeerd in de concrete afweging met betrekking tot de vereisten van
proportionaliteit en subsidiariteit van voorgenomen maatregelen.
• Verduurzaming en zichtbaarheid van het kader en de te wegen beginselen
Het huidige afwegingskader is evenwel niet vrijblijvend en is grotendeels
gebaseerd op de Grondwet, het EVRM en de EU-regelgeving. Om die
reden kan het bestaande afwegingskader niet zomaar worden herzien. Het
kabinet streeft een optimale balans na tussen de in het geding zijnde
beginselen binnen de marges die deze bepalingen bieden. Van belang bij
het zoeken naar de optimale balans tussen de beginselen is dat in het
concrete geval het juiste gewicht wordt toegekend aan de stuwende,
verankerende en procesmatige beginselen. Het kabinet is om die reden
van oordeel, dat het bestaande afwegingskader niet zozeer zou moeten
worden aangevuld met, of getransformeerd in een geheel nieuw
afwegingskader. De oplossing zoekt het kabinet veleer in een versteviging
en waar nodig herijking van het soortelijk gewicht van de af te wegen
beginselen bij concrete afwegingen.
• Versterking van inzage- en correctierechten en uitwerking van de rol van
de Fg
Volgens de WRR is aanpassing van de wetgeving die ziet op het inzageen correctierecht niet noodzakelijk, maar aanpassing van bestaande
institutionele structuren heeft wel een meerwaarde.

1
Richtlijn 95/46/EG van het Europese
Parlement en de Raad van 24 oktober
1995 betreffende de bescherming van
natuurlijke personen in verband met de
verwerking van persoonsgegevens en
betreffende het vrije verkeer van die gegevens.

Met het oog op het voornemen de burgers toe te rusten met effectieve
bescherming, wordt hieronder uitgewerkt met welke toegezegde
maatregelen en vervolgens met welke nog te nemen maatregelen deze
doelstelling wordt nagestreefd. Door het vergroten van de mogelijkheden
van burgers om hun gegevens te controleren en te laten corrigeren kan
een «countervailing power» op gang worden gebracht, een tegenkracht
waarvan een preventieve werking richting gegevensbeheerders,
-eigenaren en opdrachtgevers bij de overheid zal uitgaan. Zij worden dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

9

immers meer gedwongen de gegevensverwerking intern goed op orde te
hebben. Er gaat een zelfreinigende werking uit van deze vorm van
transparantie, zo verwacht het kabinet. Het kabinet wil hiervoor de
bestaande inzage- en correctierechten verstevigen.
Het kabinet kiest er in lijn met de WRR voor om de bestaande structuren
die zien op de uitvoering van het inzage- en correctierecht, alsmede
verwerkelijking van het wissen van persoonsgegevens aan te passen.
Nadere uitwerking van deze aanpassing wordt uiteengezet in onderdeel 2
onder «Effectieve instrumenten voor de burger». Met beide maatregelen,
bestendiging van het gewicht van de beginselen en het bieden van
effectieve inzage- en correctierechten, verwacht het kabinet dat er een
verschuiving zal optreden in de «checks and balances» in de besluitvorming die ziet op gegevensverwerking en dat dit bijdraagt aan een
optimale belangenafweging door de iOverheid.
Het beleid van het kabinet inzake bescherming van persoonsgegevens is
ook gericht op het stimuleren van het gebruik van intern toezicht met
behulp van Functionarissen gegevensbescherming (Fg). Dat is eveneens
een maatregel die de proportionaliteit en subsidiariteit van de gegevensverwerking binnen de overheid ten goede komt. Onderzocht wordt hoe
deze taak binnen de overheid verder kan worden versterkt.1
• Voorgenomen maatregelen
In zijn brief aan de Eerste Kamer en de Tweede Kamer over het privacybeleid en gegevens-verwerking kondigde het kabinet onlangs al een
aantal voornemens aan die direct of indirect leiden tot een versterking van
de beginselen in het hiervoor genoemde afwegingskader.2 Zo zal de
verantwoordelijke voor gegevensverwerking de bewaartermijn alsook het
gebruik van de gegevens na afloop van de verwerking, bekend moeten
maken. Er komt een afzonderlijke regeling met specifieke transparantieverplichtingen bij het toepassen van profileringen, met inbegrip van de
explicitering van het doel van de verwerking. Met deze ingrepen wordt
nadrukkelijk het beginsel van de transparantieverplichting gediend. De
zichtbaarheid van de afweging maakt ook de ijking van de beginselen die
in het geding zijn, meer inzichtelijk. Daarnaast kondigde het kabinet in de
brief aan dat voortaan een nadrukkelijker toetsing van voorgenomen
maatregelen op informatiegebied aan effectiviteit en transparantie dient
plaats te vinden. Bovendien moet steeds worden overwogen of evaluatieof horizonbepalingen bij een maatregel moeten worden opgenomen.

1
Uit de evaluatierapporten van de Wbp blijkt
dat wanneer een Functionaris gegevensbescherming is aangesteld, dit een belangrijk
positief effect heeft op de kwaliteit van de
gegevensbescherming binnen de desbetreffende organisatie. (Kamerstukken II, 2009–
2010, 31 051, nr. 5, p. 29).
2
Brief van 29 april 2011 van de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en
de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
aan EK en TK inzake het privacybeleid.
3
Wetsvoorstel inzake de uitbreiding van het
gebruik van biometrische kenmerken in de
vreemdelingenketen, het conceptwetsvoorstel
vastleggen en bewaren van kentekengegevens
door de politie (ANPR) en wetgeving inzake
het gebruik van passagiersgegevens in het
kader van geïntegreerd grensbeheer (Pardex).

De brief kondigde onderzoek aan naar de mogelijkheden van het gebruik
van privacy-effectbeoordeling (Privacy Impact Assessments) bij een
voorgenomen gegevensverwerking. Een dergelijke privacy-effectbeoordeling dient in te gaan op de mate waarin de privacy door de voorgenomen gegevensverwerking wordt of kan worden geraakt zodat maatregelen kunnen worden genomen om, waar mogelijk en gewenst, die
effecten te mitigeren. Daarbij dient rekening te worden gehouden met de
samenhang met al bestaande digitale systemen. Bovendien dient
koppeling met andere gegevensbestanden eerst plaats te vinden als de
eerste database voldoende kwaliteit heeft. Wat de privacy-effectbeoordelingen betreft, verkeert het kabinet nog in een onderzoekende fase. In
het kader van enkele in voorbereiding zijnde wetsvoorstellen3 wordt dit
najaar een privacy-effectbeoordeling uitgevoerd.
Alle genoemde maatregelen, zo verwacht het kabinet, komen de proportionaliteit en de subsidiariteit van de voorgenomen gegevensverwerking
ten goede. In de besluitvorming moet immers expliciet aandacht worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

10

besteed aan de toekenning van het gewicht aan het beginsel bij een
concrete maatregel. Met deze maatregelen komt het kabinet eveneens
tegemoet aan de motie Franken1 waarin wordt opgeroepen tot toetsing
van wetsvoorstellen aan noodzaak, effectiviteit en hanteerbaarheid,
alsmede aan proportionaliteit. Daarnaast roept de motie op tot het
opnemen van horizon- en evaluatiebepalingen in de regelgeving ter zake,
waaraan met bovenstaande gehoor is gegeven. Het kabinet zegt toe dat
de strekking van motie-Franken zal worden opgenomen in het Integraal
Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK), en het zal deze ook als
vaste toetssteen hanteren in de wetgevingskwaliteitstoets van voorstellen
voor wetten en algemene maatregelen van bestuur. Ook dit voornemen
dwingt tot een herijking van het soortelijk gewicht van de beginselen bij
voorgenomen maatregelen. Voor wat betreft het Europees en internationaal perspectief zegt het kabinet toe dat Nederland zich in Europees en
internationaal verband in zal zetten voor een grotere alertheid met
betrekking tot de implicaties van de inzet van digitale systemen.
2. Concrete maatregelen op het institutionele en operationele
vlak
• Bewustwording bij overheden en bestuurders operationaliseren en
verbeteren
Het besef een iOverheid te zijn, is geen rustig bezit, maar een permanente
opgave, aldus de WRR. De rijksoverheid dient zich daar in ieder geval als
eerste van bewust te zijn en ernaar te handelen. Op alle niveaus in de
besluitvorming worden nu al beleidsdoelen meegewogen met privacy- en
informatiebeleidsbeginselen. Het maken van dit soort van afwegingen is
voor de betreffende verantwoordelijke bestuurder of uitvoerder als
zodanig niet nieuw. Maar de afweging tussen die beginselen zal bewuster,
meer geëxpliciteerd en transparanter moeten plaatsvinden. Bovendien
moeten bepaalde soorten van informatieverwerking meer aandacht
krijgen, omdat ze in het bijzonder riskant zijn voor de kwaliteit en
betrouwbaarheid van gegevens; namelijk als er sprake is van het
«vernetwerken», het verrijken of het voeren van proactief beleid op basis
van informatie. Die soorten verwerking moeten een «waarschuwingsvlag»
krijgen in de bestaande toetsingskaders.
Het kabinet deelt de suggestie van de WRR dat het bewustzijn een
iOverheid te zijn, verder kan worden versterkt. De beoogde bewustwording van verantwoordelijken binnen de overheid vraagt in de optiek
van het kabinet allereerst om het opnemen van de bovengenoemde
nieuwe afwegingen in bestaande procedures bij de rijksoverheid. Het gaat
daarbij om bestaande verantwoordelijkheden en toetsingsrollen die bij
alle departementen aanwezig zijn; ten eerste bij juristen, die beleid
toetsen aan het IAK, ten tweede bij Chief Information Officers (CIO’s), die
op strategisch niveau ICT-projecten beoordelen, en ten derde bij de Fg’s
die toezien op toepassing en naleving van de Wbp. Het kabinet wil meer
samenhang aanbrengen in bestaande beheermaatregelen en tussen de
(verplichte) oordelen van juristen, CIO’s en Fg’s.

1
Motie Franken, Eerste Kamer 2010–11,
31 051, D.

In de Bestuurlijke Regiegroep Dienstverlening en e-Overheid, waarin alle
overheden en grote uitvoeringsorganisaties vertegenwoordigd zijn, is
afgesproken de bevindingen en aanbevelingen van de WRR op de agenda
te houden en zo de bewustwording ook bij andere overheden te
vergroten. Dit zal onder meer plaatsvinden door het uitwisselen van
ervaringen over de toepassing van de maatregelen binnen NUP-verband
en in de Programmaraad e-Overheid voor Burgers. Door deze programmaraad is inmiddels een onderzoek gestart naar de concretisering van de
visie op dienstverlening en de voortgang van de realisatie hiervan. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

11

analyse van de WRR en dit kabinetsstandpunt worden hierbij uitdrukkelijk
meegenomen. De onderzoeksresultaten worden begin 2012 opgeleverd.
De eigenlijke opdracht die de WRR meegeeft – het op alle lagen en in alle
geledingen van overheid en uitvoeringsorganisaties alert houden van
bestuurders en betrouwbaar houden van gegevens – strekt zich echter tot
ver na 2012 uit. Vertegenwoordigers van uitvoeringsorganisaties hebben
aangegeven de komende maanden met BZK en VNG te willen verkennen
op welke wijze praktische invulling kan worden gegeven aan de belangen
van burgers bij onder meer hergebruik en verrijking van informatie uit
verschillende bronnen.
• Nieuwe instituties: iCommissie, iPlatform en iAutoriteit
De WRR adviseert een permanente commissie voor de iOverheid in te
stellen, die jaarlijks aan de Eerste en Tweede Kamer zou moeten rapporteren. De commissie zou zich bezig moeten houden met het signaleren
van ontwikkelingen en met het bezien ervan vanuit het perspectief van de
iOverheid. Het secretariaat van de commissie zou bij de CIO-Rijk moeten
worden belegd. Deze aanbeveling van de WRR is vooral functioneel van
aard; het is geen doel in zichzelf om een nieuw instituut op te richten. De
WRR onderstreept dat het van belang is dat de overheid zich realiseert dat
nu het ogenblik aangebroken is om maatregelen te nemen om de koers
van de iOverheid te verleggen.
Het vraagstuk dat aan de orde is in de iSamenleving wordt zoals eerder
betoogd, niet opgelost met het instellen van nieuwe instituties. Het
kabinet ziet daarentegen een meerwaarde in het verankeren van een
innerlijke bewustwording van de verantwoordelijkheden die bij een
iOverheid horen binnen de bestaande overheidsstructuren. Het kabinet
onderschrijft het door de WRR gesignaleerde momentum en wil dat
vasthouden, en kiest met het oog op effectiviteit voor het waarborgen van
een ontwikkeling van de iOverheid door de verbetering van de integrale
verantwoordelijkheid en bewustwording van alle bestuurslagen en
overheden zelf. De overheid moet aldus zelf vanuit het door de WRR
geschetste perspectief gaan handelen. Het gaat veeleer om het streven
naar een zichtbare en effectieve transformatie binnen de bestaande
instituties en om het besef een iOverheid te zijn, dan om instituties die dat
van buitenaf zouden moeten bewerkstelligen.
Ook stelt de WRR voor, een iAutoriteit en een iPlatform in te richten. Het
kabinet omarmt de gedachte, dat er een virtuele plaats voor de burger
moet zijn waar zijn door de overheid verwerkte gegevens terug te vinden
zijn. Daarmee wordt niet alleen het belang van de burger bij de
mogelijkheid tot beheer en correctie gediend, maar ook het belang van de
overheid bij het op orde houden van het eigen gegevensbeheer. Het
kabinet wenst hieraan uitwerking te geven door het onlangs ingerichte
«www.MijnOverheid.nl» verder te ontwikkelen. Met de andere overheden
is in het NUP afgesproken dat de rijksoverheid en medeoverheden
zodanig gaan samenwerken bij hun dienstverlening dat zij door burgers
als één overheid worden waargenomen. Deze gemeenschappelijke visie
heeft nadrukkelijk ook betrekking op de zogenaamde front-office van de
e-overheid voor burgers, waar MijnOverheid.nl onderdeel van uitmaakt.
• Effectieve instrumenten voor de burger: versteviging van het inzage- en
correctierecht
Door het groeiend gebruik van internet en sociale media wennen burgers
er steeds meer aan dat zij niet alleen afnemers, maar ook producenten en
beheerders van informatie zijn. Het kabinet wil van die ontwikkeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

12

gebruik maken. Het past bij een compacte overheid om burgers te
faciliteren en te stimuleren zelf ook bij te dragen aan het op orde hebben
en houden van de eigen gegevens. Daarmee wordt invulling gegeven aan
het inzage- en correctierecht dat burgers volgens de Wbp hebben. De
WRR bepleit dit verder faciliteren van het inzagerecht door burgers voor
de eigen gegevens en verwijst daarbij naar Mijnoverheid.nl. Uitbreiding
van de mogelijkheden van burgers kan alleen als de overheid tegelijkertijd
de kwaliteit van gegevens en informatie waarborgt en veilige toegang
biedt. Als gevolg van de door het kabinet in de brief over het privacybeleid en gegevensverwerking aangekondigde maatregelen moeten
opdrachtgevers en gegevensbeheerders bij de rijksoverheid en uitvoeringsorganisaties meer gegevens gaan expliciteren en bekend maken. In
de motie Tan1 werd het kabinet bovendien opgeroepen, het correctie- en
inzagerecht van de burger ten opzichte van de overheid te versterken, en
te komen tot een wet inzake identiteitsmanagement.2
Het kabinet wenst burgers inderdaad meer mogelijkheden te bieden voor
inzage- en correctierecht op de gegevens die de overheid over hen heeft.
In de hieronder geschetste nieuwe beleidslijn trekt het kabinet deze
transparantie door naar het op een geleidelijke en beheersbare wijze
delen van gegevens met degene die het aangaat. Dit versterkt de
aanspreekbaarheid («accountability») van diegenen die voor de informatiehuishouding verantwoordelijk zijn. Het kabinet verwacht bovendien dat
hiervan een preventieve werking uitgaat op het zuiver en betrouwbaar
houden van gegevens en informatie door (overheids)organisaties.
Uiteraard blijven gegevens waarop het inzage- en correctierecht niet van
toepassing is, zoals in toezichtsprocessen of opsporingsdossiers in
lopende opsporingsonderzoeken, hierbij buiten beschouwing. Door
middel van nader onderzoek zal verkend worden op welke wijze de
informatiepositie van de burger verder kan worden versterkt door verdere
uitbreiding van de functionaliteit van MijnOverheid, onder meer met:
• inzage in de gegevens die de overheid over de burger heeft;
• inzage in het gegevensverkeer tussen overheidsorganisaties (welke
gegevens over mij worden tussen welke organisaties uitgewisseld);
• een mogelijkheid tot verzoeken om correctie van onjuiste gegevens;
• een mogelijkheid om eigen gegevens op eigen verzoek actief te delen
met derde partijen.
De beoogde doelstelling en werking van deze nieuwe functionaliteiten
wordt hieronder verder toegelicht.

1

Motie Tan, Eerste Kamer 2010, 31 051, C.
Het Rathenau Instituut beveelt in zijn rapport
aan, de positie van de burger te verstevigen
door de burger bijvoorbeeld de regie over de
eigen gegevens te geven. Hiertoe dienen
volgens het Rathenau het inzage- en correctierecht te worden verbeterd (Rathenau 2010, p.
11).
3
Dit sluit aan bij het EU-actieplan E-Overheid
2011–2015. Benutten van de ICT om een
slimme, duurzame en innovatieve overheid te
bevorderen, zoals aangekondigd in de
Mededeling van de Europese Commissie aan
het Europees Parlement, de Raad, het
Europees Economisch en Sociaal Comité en
het Comité van de Regio’s van 15 december
2010, p. 9.
2

De implicaties van deze nieuwe functionaliteiten kunnen omvangrijk zijn,
en zowel organisatorisch, technisch, juridisch, als financieel van aard. In
de verkenning zal eveneens worden nagegaan of, en zo ja, op welke wijze,
overheidsorganisaties verplicht kunnen worden om via MijnOverheid een
of meer van de hierboven genoemde mogelijke functionaliteiten aan te
bieden. De verkenning, af te ronden medio 2012, dient meer inzicht te
geven in zowel de mogelijkheden als de implicaties van een dergelijke
aanpak.
• Inzage in de eigen gegevens en het gebruik hiervan door overheidsorganisaties
Door voor de burger op elektronische wijze inzichtelijk te maken welke
overheidsorganisaties van welke gegevens over deze burger gebruik
maken, met welke andere organisaties zij deze gegevens delen, en welke
wettelijke grondslag voor de deling bestaat, krijgen burgers de
beschikking over informatie die hen in staat stelt zelf meer regie te voeren
op en toezicht te houden op de gegevensuitwisseling met en door de
overheid.3 Wanneer organisaties eigen gegevens en gegevens van andere
organisaties combineren in een elektronisch dossier, zou dit elektronisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

13

dossier inclusief de herkomst van de van andere organisatie verkregen
gegevens op elektronische wijze zichtbaar moeten zijn voor de betreffende burger. Als organisaties proactief handelen voor dienstverlening,
zorg of handhaving, mede op basis van gegevens die van andere
organisaties zijn verkregen, dan maken zij in hun besluit de herkomst van
deze gegevens van derden zichtbaar.
Een eventuele verplichting voor overheidsorganisaties om bovenstaande
inzagemogelijkheden te realiseren via MijnOverheid.nl, zal worden
verkend.
• Vergeten worden
Voor allerlei gegevens bestaan al bepalingen over bewaartermijnen, maar
deze worden niet altijd in acht genomen. Het is het voornemen van het
kabinet dat bij het zichtbaar maken van de eigen gegevens geleidelijk
eveneens zichtbaar gemaakt wordt wanneer de betreffende gegevens
zullen worden gewist. Daarmee wordt de burger beter geëquipeerd om te
controleren of het «recht op vergeten worden» wel wordt nageleefd en
kan hij zich, indien dit niet het geval is, tot de langbewaarder wenden met
een verzoek tot het verwijderen van de desbetreffende gegevens.
• Verzoeken om correctie
Met het zichtbaar maken van de herkomst van gegevens (zoals hierboven
beschreven) is het voor burgers al een stuk eenvoudiger om de bron van
eventuele onjuiste gegevens te vinden en zich tot deze bron te wenden
met een verzoek om correctie. Verkend zal worden of, náást de
mogelijkheid tot het indienen van correctieverzoeken direct bij de
gegevenshouder, een uitbreiding van MijnOverheid met een correctievoorziening wenselijk, mogelijk en haalbaar is. Mochten er voor een
bepaald gegeven meerdere bronnen zijn die inhoudelijk tot een verschillende conclusie over dat gegeven komen, en de burger met de verschillende gegevenshouders niet tot een bevredigende oplossing hiervan
komt, dan is een vorm van geschilregulering noodzakelijk.1 In principe
staan de bestaande procedures via de Nationale ombudsman en de
rechterlijke macht hiervoor al open en kan van een geschillenbeslechtingsregeling ex art. 47 Wbp gebruik worden gemaakt. Omdat noch de
aard noch de omvang van deze problematiek bekend zijn, is de inrichting
van een formele procedure of nieuwe institutie vooralsnog niet aan de
orde. Het kabinet wil voor dergelijke gevallen, naast de genoemde
procedures, het digitale loket en de bestaande procedures van het
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en Fouten (CMI) bij het Ministerie van
BZK benutten. Aan de hand van de ervaringen die het komende jaar
hiermee worden opgedaan zal worden bezien of hiermee afdoende
mogelijkheid wordt geboden of dat aanvullende maatregelen noodzakelijk
zijn.
• Regie over de eigen gegevens

1
Het gebruik van basisregistraties draagt bij
aan het voorkomen van dit probleem doordat
basisregistraties de enige bron vormen voor
de betreffende gegevens.

Naast het gebruik van gegevens door de overheid zelf kan het voor
burgers, bedrijven en instellingen van belang zijn om de door de overheid
vastgelegde en gebruikte gegevens te delen met derden. Voorbeelden
hiervan zijn het uittreksel uit het GBA om de juistheid van bepaalde
persoonsgegevens aan te tonen of de beschikking van de Belastingdienst
op de inkomstenbelasting om de hoogte van het eigen inkomen aan te
tonen. In de visie op dienstverlening is afgesproken de keuzemogelijkheid
te gaan bieden aan burgers, bedrijven en instellingen dergelijke gegevens
digitaal aan derden ter beschikking te stellen. De operationalisering van
dit principe is onderdeel van het eerder genoemde onderzoek naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

14

concretisering van de visie op dienstverlening. Hierin zal verkend worden
of de regie van burgers op de eigen gegevens kan worden versterkt door
het burgers mogelijk te maken om door de overheid vastgelegde en
gebruikte gegevens te delen met derden via een functionationaliteit in
MijnOverheid.nl.
• MijnOverheid.nl als kanaal
De versterking van inzage, correctiemogelijkheden en regie voor burgers
kan plaatsvinden via de eigen websites van overheidsorganisaties, maar
kan ook via MijnOverheid.nl. Het gebruik van MijnOverheid.nl verdient de
voorkeur met het oog op de verdere ontwikkeling van de daartoe
benodigde ICT-functionaliteiten (MijnOverheid.nl en Digimelding) bij de
rijksbrede beheerorganisatie Logius. Bovendien is in het kader van het
NUP afgesproken dat rijk en medeoverheden samen werken aan die
gemeenschappelijke overheidsbrede, toekomstbestendige informatieinfrastructuur waar MijnOverheid.nl onderdeel van uitmaakt.
Uitgangspunt van de overheidsbrede visie op dienstverlening is dat
burgers, bedrijven en instellingen online inzicht hebben in de gegevens
die de overheid van hen heeft en de mogelijkheid hebben een verzoek te
doen om deze gegevens te laten wijzigen als ze onjuist zijn. In de
verkenning zal derhalve tevens worden nagegaan of en zo ja, hoe
overheidsorganisaties kunnen worden verplicht om genoemde functionaliteiten via MijnOverheid.nl te bieden.
• Het opdrachtgeverschap van de (rijks)overheid
De WRR oordeelt dat de rijksoverheid als opdrachtgever verantwoordelijk
is voor het verbeteren van een weloverwogen aansluiting tussen beleid,
uitvoering, technologie, informatiestromen en netwerken. De WRR bepleit
professionalisering van opdrachtgevers in dit opzicht.
Sinds 2008 neemt het kabinet al maatregelen om de beheersing van grote,
kwetsbare projecten te verbeteren, opdat er minder sprake zal zijn van
overschrijdingen in kosten en tijd.1 Hiertoe hebben de departementale
CIO’s al taken, bevoegdheden, verantwoordelijkheden en instrumentarium
gekregen, dat hen in staat stelt om een sterkere, eigenstandige rol te
kunnen spelen in het sturen en beheersen van dergelijke projecten.
Daarnaast betreft de beheersing het selecteren en beheren van de juiste
projecten via projectportfoliomanagement, het uitvoeren van tussentijdse
reviews en het rapporteren over de projecten aan de Tweede Kamer, en
het zorgen voor professionalisering van het opdrachtgeverschap.
De bestaande maatregelen hebben betrekking op het beperken van de
risico’s van ICT-projecten – in kosten en tijd – en (nog) niet op de door de
WRR geschetste risico’s in de informatie- en gegevenshuishouding. Door
in het kader van goed projectportfoliomanagement ook deze aspecten op
te nemen in de projectplannen worden op strategisch niveau alle risico’s
meegewogen. Op deze manier wordt ook een bijdrage geleverd aan de
gewenste bewustwording van bestuurders die als opdrachtgevers in
eerste instantie misschien vooral oog zullen hebben voor de beleidsdoelen van het informatiesysteem. De CIO’s kunnen ook op dit punt hun
rol breed invullen; niet alleen sturing en beheersing, maar ook advisering
aan opdrachtgevers en de ambtelijke en politieke top.

1
Brief aan de Tweede Kamer van 3 februari
2011 (TK 26 643, nr. 172)

Concreet betekent dit dat de eisen zoals die nu gelden ten aanzien van de
inhoud van projectplannen voor grote ICT-projecten worden aangevuld
met de eis om in het projectplan informatie op te nemen over de vraag of
er bij het project sprake is van het opnemen van privacygevoelige
gegevens of van het koppelen of verrijken van data. Daarnaast zal in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

15

projectplan beargumenteerd worden aangegeven of voor het project een
Privacy-effectbeoordeling of een andere externe kwaliteitstoets gewenst
is. Deze informatie wordt betrokken bij de verplichte bepaling van het
risicoprofiel van projecten. Als dit resulteert in een hoger risicoprofiel is
dat van invloed op een mogelijke rapportage aan de Tweede Kamer.
De CIO betrekt, zoals gebruikelijk, alle informatie vanuit het projectplan bij
het oordeel dat hij geeft bij de start van een project, of tussentijds bij de
uitvoering. Wanneer dit oordeel betrekking heeft op het opnemen van
privacygevoelige gegevens of van verrijkte of gekoppelde data, laat de
departementale CIO zich bij het opstellen van dit oordeel adviseren door
de functionaris gegevensbescherming, die bij elk ministerie is aangesteld
en die toezicht houdt op toepassing en naleving van de Wbp. De
opdrachtgevers van ICT-projecten zijn gehouden om wijzigingen in een
systeem ten aanzien van het gebruik van privacygevoelige gegevens en
koppelingen of verrijking daarvan te melden aan de departementale CIO.
Deze kan op basis daarvan besluiten of een nieuw oordeel noodzakelijk is.
Omdat de hier geformuleerde maatregelen zoveel mogelijk aansluiten bij
al bestaande processen kan de hieruit voortvloeiende verhoging van de
bestuurlijke last zo beperkt mogelijk gehouden worden.
• Conclusies
De overheid heeft een cruciale rol in de iSamenleving waar te maken als
het gaat om het beschermen van de burger tegen de gevaren die de
iSamenleving met zich meebrengt. Het is daarnaast noodzakelijk dat de
overheid ervan doordrongen raakt, een iOverheid te zijn en de daarbij
passende verantwoordelijkheid neemt voor de door de overheid tot stand
gebrachte gegevensverwerking en informatiesering. De eigen
huishouding dient op orde te zijn en daartoe wordt onderzocht, welke
prikkels en initiatieven hiertoe het meest passend zijn. Omdat de overheid
niet op voorhand alle bedreigingen van de iSamenleving kan wegnemen,
kiest het kabinet ervoor de burger zo goed mogelijk toe te rusten tegen de
mogelijk schadelijke gevolgen die de iSamenleving met zich kan
meebrengen. Inzage- en correctierechten dienen in dit verband te worden
verstevigd. Het kabinet zet hiermee eveneens in op de eigen verantwoordelijkheid van de burgers. Zij merken in het dagelijks gebruik immers snel
op waar de weeffouten in het systeem zitten. Het bewustzijn van de
ingrijpendheid van de voortdurende dynamiek van de ICT bij hen die
werken met en beslissen over het inrichten van ICT-systemen zal worden
vergroot. Om die reden is een bewuste en transparante toepassing van
het afwegingskader voor gegevensbescherming in de besluitvorming
binnen de overheid voorwerp van voortdurende aandacht. Bij de
transformatie naar een iOverheid past het inzicht dat de regie niet in zijn
geheel kan worden gewonnen, maar dat op cruciale aanknopingspunten –
daar waar de burger last ervaart – wel zoveel mogelijk effectief kan
worden bijgestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 26 643, nr. 211

16