Besluit van …… (datum),
houdende tijdelijke regels voor experimenten met stembiljetten en een centrale stemopneming
(Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming)
Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van OranjeNassau, enz. enz. enz.
Op de voordracht van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van
…… (datum);
Gelet op de artikelen 3 en 5 van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming;
De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van ...... (datum en
nummer));
Gezien het nader rapport van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van ...... (datum en nummer);
Hebben goedgevonden en verstaan:

HOOFDSTUK 1. ALGEMENE BEPALING
Artikel 1
In dit besluit wordt verstaan onder Experimentenwet: Tijdelijke
experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming.

HOOFDSTUK 2. EXPERIMENT MET EEN NIEUW STEMBILJET VOOR
KIEZERS BUITEN NEDERLAND
Paragraaf 2.1. Algemeen
Artikel 2
Dit hoofdstuk is van toepassing op een experiment met een nieuw
stembiljet voor kiezers buiten Nederland.
Artikel 3
In dit hoofdstuk wordt verstaan onder:
kiezer: kiezer, bedoeld in artikel M 1 van de Kieswet;
kandidatenlijsten: kandidatenlijsten die onherroepelijk geldig zijn verklaard
als bedoeld in artikel I 17, eerste lid, van de Kieswet.
Paragraaf 2.2. Elektronische verzending van het stembiljet
Artikel 4
1. De kiezer vermeldt bij zijn verzoek om per brief te stemmen of hij zijn
stembiljet per post of per e-mail wil ontvangen.
2. De kiezer die zijn stembiljet per e-mail wil ontvangen, vermeldt het emailadres waarnaar het stembiljet moet worden verzonden.
Artikel 5
Onverminderd artikel M 6, eerste lid, van de Kieswet, wordt de kiezer een
overzicht van de kandidatenlijsten beschikbaar gesteld.
Artikel 6
1. De burgemeester van ’s-Gravenhage, de Vertegenwoordiger van
Nederland in Aruba, Curaçao en Sint Maarten, het hoofd van een consulaire

1

post of de Nederlandse leiding in het inzetgebied van de ingevolge artikel M
13, vierde lid, van de Kieswet aangewezen militaire missie, verstrekt op
verzoek van de kiezer van wie de retourenveloppe, bedoeld in artikel M 6,
eerste lid, onderdeel b, van de Kieswet in het ongerede is geraakt, een nieuwe
retourenveloppe.
2. In afwijking van artikel M 7, vierde lid, van de Kieswet kan de kiezer de
retourenveloppe retourneren naar het briefstembureau, de vertegenwoordiger
of de burgemeester, bedoeld in artikel M 6a, eerste lid, van de Kieswet.
Paragraaf 2.3. Briefstembewijzen
Artikel 7
Op het briefstembewijs wordt een volgnummer vermeld. Onze Minister
verstrekt tijdig voor de verkiezing aan de gemeente ’s-Gravenhage de
informatie nodig voor het produceren van het briefstembewijs.
Artikel 8
1. Er is een register van ongeldige briefstembewijzen dat wordt beheerd
door de burgemeester van ‘s-Gravenhage.
2. Ongeldig is het briefstembewijs:
a. waarvoor krachtens artikel 10 een vervangend briefstembewijs is
verstrekt;
b. van iemand die niet als kiezer behoort te zijn geregistreerd, dan wel voor
het uitbrengen van zijn stem is overleden;
c. waarvan is vastgesteld dat dit briefstembewijs is ontvreemd of
anderszins onrechtmatig in omloop is.
3. Onze Minister verstrekt de burgemeester van ‘s-Gravenhage uiterlijk de
negende dag voor de stemming de volgnummers van de ongeldige
briefstembewijzen die Onze Minister in omloop heeft gebracht.
Artikel 9
De burgemeester van ‘s-Gravenhage stelt uiterlijk de achtste dag voor de
stemming uit het register een uittreksel van ongeldige briefstembewijzen vast
dat hij aan alle briefstembureaus verstrekt.
Artikel 10
1. In afwijking van artikel M 2, tweede lid, van de Kieswet wordt aan de tot
deelneming aan de stemming bevoegde kiezer wiens briefstembewijs in het
ongerede is geraakt of die geen briefstembewijs heeft ontvangen, op zijn
verzoek een nieuw briefstembewijs verstrekt.
2. De kiezer die zijn werkelijke woonplaats heeft in Aruba, Curaçao of Sint
Maarten doet het verzoek schriftelijk of mondeling aan de vertegenwoordiger
van Nederland in het land waar hij op de dag van kandidaatstelling zijn
werkelijke woonplaats heeft. De overige kiezers doen het verzoek schriftelijk
of mondeling aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage.
3. Het schriftelijk verzoek dient uiterlijk de twaalfde dag voor de stemming
te zijn ontvangen. De kiezer overlegt bij zijn verzoek een kopie van een
document als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de identificatieplicht, van een
verklaring over het bezit van het Nederlanderschap of van de documenten als
bedoeld in artikel J 24, tweede lid, van de Kieswet. Op dit verzoek wordt zo
spoedig mogelijk beslist.
4. Het mondeling verzoek dient uiterlijk de negende dag voor de stemming
om twaalf uur te zijn gedaan. De kiezer identificeert zich met een document
als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de identificatieplicht, met een verklaring
over het bezit van het Nederlanderschap of met de documenten als bedoeld in
artikel J 24, tweede lid, van de Kieswet. Op dit verzoek wordt terstond beslist.

2

Artikel 11
Onverminderd artikel M 10, eerste lid, van de Kieswet, controleert het
briefstembureau of het briefstembewijs echt is en of het volgnummer van het
briefstembewijs voorkomt in het uittreksel van ongeldige briefstembewijzen.
Paragraaf 2.4. Stemmen
Artikel 12
1. Onze Minister stelt voor een verkiezing een van de volgende
stembiljetten vast:
a. een stembiljet, op basis waarvan de kiezer stemt door op het stembiljet
eerst de lijst te kiezen waartoe de kandidaat van zijn keuze behoort, en
vervolgens het kandidaatsnummer van de kandidaat van zijn keuze te kiezen;
b. een stembiljet, op basis waarvan de kiezer stemt door op het stembiljet
eerst de lijst te kiezen waartoe de kandidaat van zijn keuze behoort, en
vervolgens het kandidaatsnummer van de kandidaat van zijn keuze te
noteren.
2. Artikel J 20, eerste lid, tweede zin, van de Kieswet is niet van
toepassing.
Artikel 13
1. Op het stembiljet en het overzicht van de kandidatenlijsten wordt het
logo van een politieke groepering geplaatst, indien:
a. dat logo is geregistreerd bij het centraal stembureau; en
b. op het stembiljet en het overzicht van de kandidatenlijsten de aanduiding
van die groepering wordt geplaatst.
2. De logo’s van twee of meer politieke groeperingen worden gezamenlijk
geplaatst, indien:
a. die logo’s zijn geregistreerd bij het centraal stembureau; en
b. op het stembiljet en het overzicht van de kandidatenlijsten een
aanduiding staat, gevormd door samenvoeging van geregistreerde
aanduidingen of afkortingen daarvan, van die politieke groeperingen.
Artikel 14
1. Indien Onze Minister het stembiljet, bedoeld in artikel 12, eerste lid,
onder a, vaststelt, stemt de kiezer, in afwijking van artikel M 7, eerste lid, van
de Kieswet, door op het stembiljet:
1º. een wit stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de kandidaat van zijn
keuze behoort, rood, blauw, zwart of groen te maken; en vervolgens
2º. een wit stipje, geplaatst vóór het kandidaatsnummer van de kandidaat
van zijn keuze, rood, blauw, zwart of groen te maken.
2. Indien Onze Minister het stembiljet, bedoeld in artikel 12, eerste lid,
onder b, vaststelt, stemt de kiezer, in afwijking van artikel M 7, eerste lid, van
de Kieswet, door op het stembiljet:
1º. een wit stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de kandidaat van zijn
keuze behoort, rood, blauw, zwart of groen te maken; en vervolgens
2º. Het kandidaatsnummer van de kandidaat van zijn keuze te noteren in
de daarvoor bestemde ruimte.
Artikel 15
1. Indien Onze Minister het stembiljet, bedoeld in artikel 12, eerste lid,
onder a, vaststelt, wordt in afwijking van artikel N 16, derde en vierde lid, van
de Kieswet, de geldigheid en de betekenis van een stem vastgesteld op basis
van de volgende leden.
2. Een stem is geldig die op een kandidaat of blanco is uitgebracht met een
stembiljet dat bij of krachtens de Experimentenwet mag worden gebruikt en

3

waarop geen bijvoegingen zijn geplaatst waardoor de kiezer kan worden
geïdentificeerd.
3. Een stem is op een kandidaat uitgebracht indien dat op ondubbelzinnige
wijze is kenbaar gemaakt door het geheel of gedeeltelijk rood, blauw, zwart of
groen maken van het witte stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de kandidaat
behoort, en vóór het kandidaatsnummer van de kandidaat.
4. Indien de kiezer op ondubbelzinnige wijze kenbaar maakt op welke lijst
de kandidaat van zijn keuze staat door het geheel of gedeeltelijk rood, blauw,
zwart of groen maken van het witte stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de
kandidaat behoort, maar geen wit stipje, geplaatst vóór de
kandidaatsnummers, geheel of gedeeltelijk rood, blauw, zwart of groen is
gemaakt, is de stem uitgebracht op de eerste kandidaat van die lijst.
5. Een stem is blanco uitgebracht indien dat op ondubbelzinnige wijze is
kenbaar gemaakt doordat geen wit stipje rood, blauw, zwart of groen is
gemaakt.
Artikel 16
1. Indien Onze Minister het stembiljet, bedoeld in artikel 12, eerste lid,
onder b, vaststelt, wordt in afwijking van artikel N 16, derde en vierde lid, van
de Kieswet, de geldigheid en de betekenis van een stem vastgesteld op basis
van de volgende leden.
2. Een stem is geldig die op een kandidaat of blanco is uitgebracht met een
stembiljet dat bij of krachtens de Experimentenwet mag worden gebruikt en
waarop geen bijvoegingen zijn geplaatst waardoor de kiezer kan worden
geïdentificeerd.
3. Een stem is op een kandidaat uitgebracht indien dat op ondubbelzinnige
wijze is kenbaar gemaakt door het geheel of gedeeltelijk rood, blauw, zwart of
groen maken van het witte stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de kandidaat
behoort, en door het kandidaatsnummer te noteren in de daarvoor bestemde
ruimte op het stembiljet.
4. Indien de kiezer op ondubbelzinnige wijze kenbaar maakt op welke lijst
de kandidaat van zijn keuze staat door het geheel of gedeeltelijk rood, blauw,
zwart of groen maken van het witte stipje, geplaatst vóór de lijst waartoe de
kandidaat behoort, maar geen kandidaatsnummer is genoteerd in de daarvoor
bestemde ruimte op het stembiljet, is de stem uitgebracht op de eerste
kandidaat van die lijst.
5. Een stem is blanco uitgebracht indien dat op ondubbelzinnige wijze is
kenbaar gemaakt doordat geen wit stipje rood, blauw, zwart of groen is
gemaakt en geen kandidaatsnummer is genoteerd in de daarvoor bestemde
ruimte op het stembiljet.
Paragraaf 2.5. Overige bepalingen
Artikel 17
1. Onder verantwoordelijkheid van Onze Minister vindt een evaluatie plaats
van ieder experiment afzonderlijk.
2. De evaluatie heeft tot doel inzicht te verkrijgen in de mate waarin het
experiment heeft voldaan aan de volgende criteria:
a. het stemmen met het nieuwe stembiljet en de mogelijkheid om het
stembiljet per e-mail te ontvangen heeft voor de kiezer een meerwaarde
boven het stemmen met het huidige stembiljet en het ontvangen van het
stembiljet per post, gelet op onder andere:
- de snelheid waarmee de kiezer de stembescheiden ontvangt;
- de tijd die de kiezer heeft om zijn stem uit te brengen;
- de effecten op de stemopneming;
- het aantal ongeldige stemmen en de redenen daarvan;
- de mate van voorlichting en ondersteuning en het gebruik daarvan door
kiezers.

4

b. de organisatorische consequenties en de financiële en administratieve
lasten voor de uitvoerende instanties staan in verhouding tot de meerwaarde
die het nieuwe stembiljet voor de kiezer in het buitenland heeft.
3. Het evaluatierapport beschrijft ten minste:
a. de ervaringen van kiezers, stembureauleden en de uitvoerende instanties
bij het experiment;
b. de kosten van het experiment;
c. de organisatorische consequenties en de financiële en administratieve
lasten bij het experiment.
d. de conclusies omtrent de voortzetting van de experimenten, dan wel de
invoering van de voorzieningen waarmee is geëxperimenteerd.
Artikel 18
Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over het
elektronische verzenden van het stembiljet, het beschikbaar stellen van een
overzicht van de kandidatenlijsten, het briefstembewijs, het register ongeldige
briefstembewijzen en de werkwijze van het briefstembureau.
HOOFDSTUK 3. EXPERIMENT MET EEN CENTRALE STEMOPNEMING
Paragraaf 3.1. Algemeen
Artikel 19
1. Dit hoofdstuk is van toepassing op een experiment in een gemeente die
daarvoor is aangewezen krachtens artikel 2, tweede lid, van de
Experimentenwet.
2. Dit hoofdstuk, met uitzondering van artikel 39, is niet van toepassing op
briefstembureaus.
Artikel 20
1. Burgemeester en wethouders stellen een gemeentelijk stembureau in.
2. Het gemeentelijk stembureau bestaat uit een door burgemeester en
wethouders vast te stellen aantal leden, van wie er één voorzitter en ten minste
één plaatsvervangend voorzitter is, met dien verstande dat het aantal leden ten
minste zo veel is dat voor elke locatie van de stemopneming ten minste drie
leden beschikbaar zijn, waaronder de voorzitter of een plaatsvervangend
voorzitter.
3. Indien bij het nemen van een beslissing door het gemeentelijk stembureau
de stemmen staken, beslist de stem van de voorzitter.
4. Artikel E 4, eerste, tweede en vierde lid, van de Kieswet is van
overeenkomstige toepassing op leden en plaatsvervangende leden van het
gemeentelijk stembureau.
5. In afwijking van artikel E 4, tweede lid, van de Kieswet kan als lid van een
stembureau tevens niet worden benoemd degene die als lid van het
gemeentelijk stembureau voor de desbetreffende verkiezing is benoemd.
6. Het lidmaatschap van het gemeentelijk stembureau eindigt van rechtswege
nadat de pakken en het proces-verbaal, bedoeld in artikel 43, zijn vernietigd.
7. Burgemeester en wethouders wijzen voor het gemeentelijk stembureau
één of meer geschikte locaties aan voor de stemopneming en voor de zitting tot
vaststelling van de uitslag voor de gemeente.
Paragraaf 3.2. Het stembureau
Artikel 21
1. De artikelen J 4a, derde lid, J 35, eerste en tweede lid, N 1, tweede lid,
van de Kieswet zijn van overeenkomstige toepassing op personen die geen
kiezer zijn.

5

2. De artikelen N 6, N 8 tot en met N 9 en N 11 tot en met N 13 van de
Kieswet zijn niet van toepassing.
3. Voor de toepassing van artikel N 10 van de Kieswet wordt voor “, in
artikel N 9 vermeld,” gelezen: van het stembureau.
Artikel 22
1. Het stembureau telt voor iedere lijst het gezamenlijke aantal op de
kandidaten uitgebrachte stemmen, de blanco stemmen en de ongeldige
stemmen. De voorzitter deelt de aantallen mede.
2. Door de aanwezige personen kunnen mondeling bezwaren worden
ingebracht.
Artikel 23
1. Het stembureau doet in één of meer afzonderlijke pakken:
a. de stembiljetten met een stem op een kandidaat, lijstgewijs
gerangschikt;
b. de stembiljetten met een blanco stem;
c. de stembiljetten met een ongeldige stem.
2. De pakken worden verzegeld, voorzien van de naam van de gemeente,
het nummer van het stembureau en een beschrijving van de inhoud.
Artikel 24
1. De pakken, bedoeld in artikel N 2, van de Kieswet, en artikel 23, eerste
lid, worden in de stembus gedaan.
2. De stembus wordt afgesloten en verzegeld.
3. Totdat het stembureau de stembus en het proces-verbaal overdraagt ten
behoeve van het vervoer naar een locatie voor de stemopneming, draagt het
stembureau er zorg voor dat de zegels op de stembus en de pakken niet
worden verbroken.
Artikel 25
1. Burgemeester en wethouders dragen er zorg voor dat de stembus en het
proces-verbaal worden vervoerd naar een locatie voor de stemopneming en
worden overgedragen aan het gemeentelijk stembureau.
2. Indien de stemopneming op meer dan één locatie geschiedt, besluiten
burgemeester en wethouders uiterlijk de zevende dag voor de stemming op
welke locatie de stemopneming voor ieder stembureau plaatsvindt.
3. Nadat de stembus en het proces-verbaal door het stembureau zijn
overgedragen ten behoeve van het vervoer naar een locatie voor de
stemopneming, dragen burgemeester en wethouders er zorg voor dat de
zegels op de stembus en de pakken niet worden verbroken totdat het
gemeentelijk stembureau aanvangt met zijn werkzaamheden.
Paragraaf 3.3. De stemopneming door het gemeentelijk stembureau
Artikel 26
Burgemeester en wethouders besluiten uiterlijk de zevende dag voor de
stemming op welk tijdstip het gemeentelijk stembureau in het openbaar de
stemopneming verricht, met dien verstande dat de stemopneming uiterlijk de
dag na de stemming om negen uur aanvangt.
Artikel 27
Het gemeentelijk stembureau kan zich bij de stemopneming doen bijstaan
door personen, daartoe door burgemeester en wethouders aan te wijzen.

6

Artikel 28
Het gemeentelijk stembureau is belast met de handhaving van de orde
tijdens de stemopneming. Het kan daartoe de burgemeester om bijstand
verzoeken.
Artikel 29
1. Indien zich naar het oordeel van het gemeentelijk stembureau
omstandigheden voordoen in of bij de locatie van de stemopneming die de
behoorlijke voortgang van de stemopneming onmogelijk maken, wordt dit
door het gemeentelijk stembureau verklaard. De stemopneming wordt daarop
geschorst. Het gemeentelijk stembureau doet hiervan terstond mededeling
aan de burgemeester. De burgemeester bepaalt vervolgens wanneer en waar
de zitting wordt hervat.
2. Bij ministeriële regeling worden hieromtrent nadere regels gesteld.
Artikel 30
1. Indien de stemopneming op meer dan één locatie geschiedt, zijn op elke
locatie ten minste drie leden van het gemeentelijk stembureau aanwezig,
waaronder de voorzitter of een plaatsvervangend voorzitter.
2. Indien de stemopneming op meer dan één locatie geschiedt, besluiten en
handelen de aanwezige leden van het gemeentelijk stembureau namens het
gemeentelijk stembureau. Indien bij het nemen van een beslissing door de
aanwezige leden van het stembureau de stemmen staken, beslist de stem van
de voorzitter of, indien de voorzitter niet aanwezig is, de plaatsvervangend
voorzitter.
Artikel 31
Het gemeentelijk stembureau verricht voor elk stembureau separaat de
handelingen als bedoeld in de artikelen 32 tot en met 36.
Artikel 32
1. Het gemeentelijk stembureau opent de verzegelde stembus en de
verzegelde pakken met stembiljetten.
2. Het gemeentelijk stembureau stelt ten aanzien van iedere lijst vast:
a. het aantal op iedere kandidaat uitgebrachte stemmen;
b. de som van de aantallen stemmen, bedoeld onder a.
3. Daarnaast stelt het gemeentelijk stembureau vast:
a. het aantal blanco stemmen;
b. het aantal ongeldige stemmen.
4. De som van de aantallen op kandidaten uitgebrachte stemmen, blanco
stemmen en ongeldige stemmen is het aantal stemmen dat is geteld.
Artikel 33
1. Het gemeentelijk stembureau beslist met inachtneming van artikel N 7
van de Kieswet over de geldigheid van het stembiljet.
2. Het gemeentelijk stembureau maakt de reden van ongeldigverklaring en
van twijfel over de geldigheid, alsmede de beslissing daaromtrent onmiddellijk
bekend.
3. Indien een van de aanwezige personen dit verlangt, moet het biljet
worden getoond. De personen kunnen mondeling bezwaren tegen de genomen
beslissing inbrengen.
Artikel 34

7

1. Indien er een verschil is tussen het aantal getelde stemmen en het
aantal toegelaten kiezers, opent het gemeentelijk stembureau de verzegelde
pakken, bedoeld in artikel N 2, eerste lid, van de Kieswet en stelt het de
aantallen geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen voor het
stembureau opnieuw vast.
2. In afwijking van artikel N 1, eerste lid, tweede zin, van de Kieswet, is de
som van deze aantallen het aantal kiezers dat tot de stemming is toegelaten.
3. Artikel N 2 van de Kieswet is van overeenkomstige toepassing.
Artikel 35
Het gemeentelijk stembureau stelt vast het verschil tussen het aantal
kiezers dat tot de stemming is toegelaten en het aantal stemmen dat is geteld.
Voor zover mogelijk geeft het gemeentelijk stembureau hiervoor een
verklaring.
Artikel 36
1. Het gemeentelijk stembureau deelt de aantallen, bedoeld in de artikelen
32, 34 en 35 en in artikel N 1, eerste lid, van de Kieswet, mede. De aanwezige
personen kunnen mondeling bezwaren inbrengen.
2. Het gemeentelijk stembureau doet vervolgens in één of meer
afzonderlijke pakken:
a. de stembiljetten met een stem op een kandidaat, lijstgewijs
gerangschikt;
b. de stembiljetten met een blanco stem;
c. de stembiljetten met een ongeldige stem.
3. De pakken worden verzegeld, voorzien van de naam van de gemeente
en het nummer van het stembureau.
Artikel 37
De aanwezige personen kunnen mondeling bezwaren inbrengen. De
bezwaren worden in het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau
vermeld.
Paragraaf 3.4. De vaststelling van de uitslag door het gemeentelijk stembureau
Artikel 38
1. Nadat de stemopneming is afgerond, stelt het gemeentelijk stembureau
zo spoedig mogelijk in een openbare zitting voor de gemeente voor iedere lijst
vast het aantal op iedere kandidaat uitgebrachte stemmen en de som van
deze aantallen.
2. Het gemeentelijk stembureau stelt voor de gemeente tevens vast:
a. het aantal blanco stemmen;
b. het aantal ongeldige stemmen;
c. het aantal stemmen dat bij volmacht is uitgebracht; en
d. het verschil tussen het aantal kiezers dat tot de stemming is toegelaten
en het aantal stemmen dat is geteld. Voor zover mogelijk geeft het
gemeentelijk stembureau hiervoor een verklaring.
3. De voorzitter maakt de aldus verkregen uitkomsten bekend.
4. Het gemeentelijk stembureau vermeldt in een verslag alle bezwaren die
staan in de processen-verbaal van de stembureaus. Het verslag is onderdeel
van het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau.
Artikel 39
1. Indien een experiment wordt gehouden in de gemeente ‘s-Gravenhage
zijn de volgende leden van toepassing.

8

2. In afwijking van artikel N 20, tweede lid, van de Kieswet, wordt het
proces-verbaal van een briefstembureau terstond langs elektronische weg ter
kennis van het gemeentelijk stembureau van ‘s-Gravenhage gebracht.
3. In afwijking van artikel N 20, derde lid, van de Kieswet, wordt het
proces-verbaal van een briefstembureau met de in artikelen M 8, N 2 en N 16
van de Kieswet, bedoelde verzegelde pakken zo spoedig mogelijk per
diplomatieke post naar het gemeentelijk stembureau van ‘s-Gravenhage
overgebracht.
4. In afwijking van artikel N 21 van de Kieswet, vindt door het gemeentelijk
stembureau van ‘s-Gravenhage de vaststelling van de aantallen stemmen,
bedoeld in artikel 38, eerste lid, eerst plaats nadat hem tevens alle processenverbaal van de briefstembureaus ter kennis zijn gebracht.
5. Het gemeentelijk stembureau maakt bij de vaststelling van de aantallen
stemmen, bedoeld in artikel 38, eerste lid, apart melding van de stemmen die
in de briefstembureaus zijn uitgebracht.
Artikel 40
De aanwezige personen kunnen mondeling bezwaren inbrengen. De
bezwaren worden in het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau
vermeld.
Artikel 41
1. Nadat alle werkzaamheden zijn beëindigd, maakt het gemeentelijk
stembureau daarvan proces-verbaal op dat alle aanwezige leden tekenen.
2. Bij ministeriële regeling wordt voor het proces-verbaal een model
vastgesteld. In het proces-verbaal is de verkiezingsuitslag voor ieder
stembureau herleidbaar.
Artikel 42
1. Het gemeentelijk stembureau maakt het proces-verbaal onverwijld op
een algemeen toegankelijke wijze elektronisch openbaar.
2. Het gemeentelijk stembureau brengt onverwijld een afschrift van zijn
proces-verbaal over naar het vertegenwoordigend orgaan en het
hoofdstembureau.
3. Op verzoek van het centraal stembureau of het vertegenwoordigend
orgaan brengt het gemeentelijk stembureau van een stembureau het procesverbaal, bedoeld in artikel N 10, eerste lid, van de Kieswet, of de pakken,
bedoeld in artikel N 2 van de Kieswet of de artikelen 34, derde lid, of 36,
tweede lid, over naar het centraal stembureau respectievelijk het
vertegenwoordigend orgaan.
Artikel 43
1. Het gemeentelijk stembureau bewaart de pakken, bedoeld in de artikelen
N 2 van de Kieswet of de artikelen 34, derde lid, of 36, tweede lid, en de
processen-verbaal van de stembureaus die niet naar het centraal stembureau
of het vertegenwoordigend orgaan zijn overgebracht, drie maanden nadat over
de toelating van de gekozenen is beslist. Daarna vernietigt het deze stukken
onmiddellijk, tenzij:
a. de officier van justitie of de rechter-commissaris in het kader van een
strafrechtelijk onderzoek een verzoek heeft gedaan tot overdracht van deze
stukken, in welk geval de vernietiging plaatsvindt nadat dit onderzoek is
afgerond;
b. strafvervolging is ingesteld wegens een strafbaar gestelde gedraging in
de Kieswet of de artikelen 125 tot en met 129 van het Wetboek van
Strafrecht, in welk geval de vernietiging plaatsvindt nadat er een
onherroepelijke rechterlijke uitspraak is.
2. Van de vernietiging wordt proces-verbaal opgemaakt.

9

Artikel 44
Nadat is beslist over de toelating van de gekozenen, is het gemeentelijk
stembureau bevoegd de pakken, bedoeld in de artikelen N 2 van de Kieswet of
de artikelen 34, derde lid, of 36, tweede lid, die niet naar het centraal
stembureau of het vertegenwoordigend orgaan zijn overgebracht, te openen
en deze pakken, alsmede de processen-verbaal van de stembureaus die niet
naar het centraal stembureau of het vertegenwoordigend orgaan zijn
overgebracht, over te dragen aan de officier van justitie ten dienste van een
onderzoek naar enig strafbaar feit.
Paragraaf 3.5. Overige bepalingen
Artikel 45
1. Onder verantwoordelijkheid van Onze Minister vindt een evaluatie plaats
van ieder experiment afzonderlijk, dan wel gezamenlijk met een of meer
andere, met elkaar samenhangende experimenten.
2. De evaluatie heeft tot doel inzicht te verkrijgen in de mate waarin het
experiment heeft voldaan aan de volgende criteria:
a. de centrale stemopneming heeft voor de uitvoerende instanties, de
kiezer en politieke partijen een meerwaarde boven de stemopneming in ieder
stembureau, gelet op onder andere:
- de tijd die het kost om de stemopneming te verrichten;
- het aantal keer dat de stemmen meer dan één keer worden geteld;
- hoeveel verschillen worden geconstateerd met de voorlopige telling door het
stembureau; en
- de bezwaren die door personen zijn ingediend en hoe daar mee is
omgegaan.
b. de organisatorische consequenties en de financiële en administratieve
lasten voor de uitvoerende instanties staan in verhouding tot de meerwaarde
die de centrale stemopneming heeft.
3. Het evaluatierapport beschrijft ten minste:
a. de ervaringen van kiezers, politieke partijen en de uitvoerende instanties
bij het experiment;
b. de kosten van het experiment;
c. de organisatorische consequenties en de financiële en administratieve
lasten bij het experiment.
d. de conclusies omtrent de voortzetting van experimenten, dan wel de
invoering van de voorzieningen waarmee is geëxperimenteerd.
Artikel 46
Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels gesteld worden over het
vervoer van de stembescheiden en de werkwijze van het gemeentelijk
stembureau.

HOOFDSTUK 4. OVERIGE BEPALINGEN
Artikel 47
In afwijking van de artikelen Y 2, Y 22 tot en met Y 23, Y 24 en Y 39 van de
Kieswet is dit besluit van overeenkomstige toepassing op een experiment dat
wordt gehouden bij de verkiezing van de Nederlandse leden van het Europees
Parlement, met dien verstande dat:
a. in afwijking van artikel 26 de stemopneming plaatsvindt op de eerste
werkdag na de sluiting van de stembussen in de lidstaat waar de kiezers het
laatst hun stem uitbrengen tijdens de stemmingsperiode, bedoeld in de Akte

10

betreffende de rechtstreekse verkiezing van de leden van het Europees
Parlement (Brussel, 20 september 1976, Trb. 1976, 175); en
b. in afwijking van artikel Y 2 juncto artikel O 1, eerste lid, van de Kieswet,
het hoofdstembureau op de dag na de dag van de stemopneming om tien uur
een openbare zitting houdt.
Artikel 48
Dit besluit treedt in werking op het tijdstip waarop de Experimentenwet in
werking treedt.
Artikel 49
Dit besluit wordt aangehaald als: Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming.
Lasten en bevelen dat dit besluit met de daarbij behorende nota van
toelichting in het Staatsblad zal worden geplaatst.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

dr. R.H.A. Plasterk

11

NOTA VAN TOELICHTING
1. Inleiding
In dit besluit zijn nadere regels gesteld ter uitvoering van de Tijdelijke
experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming (hierna te noemen:
Experimentenwet). Op basis van de Experimentenwet kan worden afgeweken van
diverse artikelen uit de Kieswet, ten einde twee typen experimenten mogelijk te
maken. Het eerste type experiment heeft als doel voor kiezers buiten Nederland een
stembiljet in te voeren dat elektronisch kan worden toegezonden, waardoor de kiezer
meer tijd krijgt om zijn stem uit te brengen. Het tweede type experiment heeft als
doel een centrale opzet van de stemopneming op gemeentelijk niveau te realiseren,
waardoor de efficiency, transparantie en controleerbaarheid van de stemopneming
worden bevorderd. Voor de achtergronden om te komen tot experimenten op deze
terreinen wordt verwezen naar de memorie van toelichting bij de Experimentenwet
(Kamerstukken II 2012/13, 33 573, nr. 3).
Hoewel in de Experimentenwet is vastgelegd waar de experimenten betrekking op
hebben, is de invulling van de experimenten gedelegeerd naar het niveau van een
algemene maatregel van bestuur. Dit besluit geeft hieraan uitvoering. Daarbij is
rekening gehouden met de wijze waarop de Experimentenwet de mogelijkheden om
te experimenteren heeft afgebakend. Zo valt dit besluit binnen de doelomschrijving
van artikel 2 van de Experimentenwet en wordt op basis van artikel 3 van de
Experimentenwet slechts van specifieke onderdelen van de Kieswet afgeweken.
In de Experimentenwet is geregeld dat de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties besluit of een experiment plaatsvindt en, in geval van
experimenten met centrale stemopneming, bij welke gemeenten. Het voornemen van
de regering is om het experiment met het nieuwe stembiljet in elk geval te laten
plaatsvinden in 2014 bij de verkiezing voor de Nederlandse leden van het Europees
Parlement. Het experiment met de centrale opzet van de stemopneming zal in 2014
bij de verkiezingen van de gemeenteraden en de Nederlandse leden van het Europees
Parlement bij enkele gemeenten worden uitgevoerd. In eerste instantie zal in een
beperkt aantal gemeenten worden geëxperimenteerd (gedacht wordt aan een vijftal
gemeenten). Afhankelijk van het verloop van de eerste experimenten kan worden
overwogen bij de verkiezingen van het Europees Parlement het aantal gemeenten uit
te breiden. Indien daartoe aanleiding is, kunnen er ook bij de verkiezing van de
provinciale staten (in 2015) en van de Tweede Kamer (in 2017) experimenten zijn,
waarbij met de ervaringen bij de vorige experimenten rekening wordt gehouden.
2. Experiment met een nieuw stembiljet voor kiezers buiten Nederland
Het experiment met een nieuw stembiljet voor de kiezers buiten Nederland is er op
gericht kiezers beter te faciliteren bij het tijdig uitbrengen van hun stem door het
stembiljet langs elektronische weg aan hen toe te sturen. Het is noodzakelijk dat de
vormgeving van het stembiljet toelaat dat de kiezer het biljet zelf kan printen en
daarom wordt voor de kiezers buiten Nederland een ander stembiljet vastgesteld dan
voor de kiezers die stemmen in het stemlokaal. Op het stembiljet voor de kiezer
buiten Nederland zal de kiezer zijn stem uitbrengen door twee keuzes te maken. Eerst
kiest hij de lijst waar de kandidaat van zijn keuze op staat. Vervolgens kiest hij de
kandidaat van zijn keuze, met behulp van het kandidaatsnummer. Het stembiljet
kenmerkt zich doordat op het biljet de namen van de kandidaten ontbreken. De
kiezer raadpleegt een overzicht van de kandidatenlijsten om te achterhalen welk
kandidaatsnummer bij de kandidaat van zijn keuze hoort.
Dit besluit stelt verder regels over de elektronische verzending van het stembiljet, de
briefstembewijzen, het register ongeldig verklaarde briefstembewijzen, de
vormgeving van het stembiljet, de wijze waarop de stem moet worden uitgebracht en
de criteria die het briefstembureau dient te hanteren om de geldigheid van de stem
vast te stellen. Ook zijn regels gesteld over de evaluatie van het experiment.
2.1 Het briefstembewijs en het register ongeldige briefstembewijzen

12

Het stembiljet en de elektronische toezending daarvan, zoals dat in dit besluit is
geregeld, leidt er toe dat het briefstembewijs en de overige stembescheiden, zoals de
retourenveloppe, eerder aan de kiezer kunnen worden toegezonden. Op grond van
artikel M 6 van de Kieswet moet dit namelijk zo spoedig mogelijk plaatsvinden. Dit
betekent dat de verzending direct nadat besloten is op het registratieverzoek van de
kiezer plaatsvindt, dus ruim voor de dag van kandidaatstelling.
Doordat het stembiljet per e-mail kan worden verstuurd, heeft de kiezer de
mogelijkheid het stembiljet meermalen te printen. Dit mag er evenwel niet toe leiden
dat de kiezer meerdere malen kan stemmen.
Bij vorige verkiezingen, onder de regeling van de Kieswet, was het risico op
dupliceren gering vanwege het bijzonder omvangrijke formaat van het stembiljet. Om
het risico dat een kiezer meermalen kan stemmen met het nieuwe stembiljet te
beperken, is voor de experimenten het briefstembewijs op vergelijkbare wijze als de
stempas beveiligd met kenmerken die het mogelijk maken om de echtheid daarvan te
controleren. De kiezer ontvangt één briefstembewijs die niet per e-mail, maar per
post wordt gestuurd. Doordat het briefstembewijs moet worden meegestuurd met het
ingevulde stembiljet, én omdat de echtheid van het briefstembewijs wordt
gecontroleerd, wordt er een barrière opgeworpen tegen het uitbrengen van meer dan
een stem.
De regering acht het wenselijk voor het experiment te kunnen afwijken van de
regeling in de Kieswet op grond waarvan aan kiezers slechts één keer het
briefstembewijs wordt toegezonden. Uit evaluaties blijkt namelijk dat kiezers het
briefstembewijs soms kwijt raken. Onder de regeling in de Kieswet kunnen kiezers
geen vervangend briefstembewijs aanvragen, met als gevolg dat zij dan niet kunnen
stemmen. Dit is voor de kiezers die in Nederland in het stemlokaal stemmen anders,
omdat zij wel een vervangende stempas kunnen aanvragen als zij hun stempas kwijt
zijn.
Voor kiezers in het buitenland is het risico op het kwijtraken van het briefstembewijs
groter als hen – in het kader van dit experiment – de stembescheiden eerder worden
toegezonden. Uiteraard heeft de kiezer wel een belangrijke verantwoordelijkheid om
er voor te zorgen dat hij het briefstembewijs niet kwijt raakt. Dat geldt met name
voor kiezers die te maken hebben met ongunstige postverbindingen, vooral omdat
het dan niet altijd mogelijk is of moeilijk wordt tijdig een vervangend briefstembewijs
te krijgen.
De autoriteit die verantwoordelijk is voor het verzenden van de briefstembewijzen kan
via de e-mail de kiezers in het buitenland er op wijzen dat de briefstembewijzen zijn
verzonden, zodat kiezers tijdig kunnen signaleren dat het briefstembewijs in het
ongerede is geraakt en zij een nieuwe moeten aanvragen. Het (vervangende)
briefstembewijs wordt, vanwege de echtheidskenmerken op het briefstembewijs, niet
per e-mail verzonden.
Indien de kiezer een vervangend briefstembewijs aanvraagt, wordt het nummer van
het oorspronkelijke briefstembewijs opgenomen in het register ongeldige
briefstembewijzen. Er is één register ongeldige briefstembewijzen dat door de
gemeente Den Haag wordt verspreid aan alle briefstembureaus in het buitenland en
in Den Haag. Kiezers op Aruba, Curaçao en Sint Maarten kunnen hun vervangende
briefstembewijs aanvragen bij de vertegenwoordigingen aldaar. Deze
vertegenwoordigingen geven aan de gemeente Den Haag door welke
briefstembewijsnummers moeten worden opgenomen in het register ongeldige
briefstembewijzen. De gemeente Den Haag verspreidt vervolgens het register aan alle
briefstembureaus, inclusief de briefstembureaus in het buitenland.
Het briefstembureau dient dit register te raadplegen alvorens een kiezer “toe te laten”
tot de stemming: indien het nummer van het briefstembewijs voorkomt in het
register ongeldige briefstembewijzen zal de enveloppe met het stembiljet niet worden
geopend en terzijde worden gelegd. Deze procedure is vergelijkbaar met de
procedure die wordt gevolgd als het briefstembewijs ontbreekt. Ook dan wordt de
enveloppe met het stembiljet terzijde gelegd.
2.2 Het stembiljet

13

Zoals is beschreven in de memorie van toelichting bij de Experimentenwet, wordt
voor de kiezers buiten Nederland een stembiljet gebruikt waarbij geen namen van
kandidaten op het stembiljet zijn vermeld. De kiezer brengt op dit biljet zijn stem uit
door eerst de keuze te maken voor een lijst en vervolgens voor een kandidaat. Vanuit
dit kader kan het stembiljet op twee manieren worden vormgegeven.
De eerste manier leidt er toe dat de kiezer twee vakjes invult: één vakje voor de lijst
en één vakje voor het kandidaatsnummer. Dit stembiljet kenmerkt zich door het
ontbreken van de namen van kandidaten, die zijn vervangen door de
kandidaatsnummers. De kiezer raadpleegt een overzicht van de kandidatenlijsten om
te achterhalen welk kandidaatsnummer bij de kandidaat van zijn keuze hoort.
Dit model heeft het risico dat de kiezer een kandidaatsnummer kiest dat niet
voorkomt op de lijst van zijn keuze. Dit is bijvoorbeeld het geval als de kiezer bij
lijstnummer 10 voor kandidaatsnummer 50 kiest, maar blijkt dat op lijst 10 slechts 30
kandidaten staan. Zijn stem is dan ongeldig, omdat niet duidelijk is of de kiezer het
verkeerde kandidaatsnummer of het verkeerde lijstnummer heeft ingevuld.
De tweede manier houdt in dat de kiezer eerst één vakje invult voor de lijst en het
kandidaatsnummer van zijn keuze opschrijft in een daarvoor bestemde ruimte op het
stembiljet. Dit dwingt mogelijk sterker dan bij de eerste wijze af dat de kiezer
aandacht besteedt aan de vermelding van het kandidaatsnummer. Deze wijze heeft
echter het nadeel dat het handschrift van de kiezer goed leesbaar moet zijn.
In de verdere testen die zijn voorzien zal worden getoetst welke wijze van stemmen
de minste kans op fouten oplevert. In dit besluit heeft de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties de bevoegdheid om het model van het stembiljet vast te
stellen. Daarbij hij moet kiezen tussen of model één of model twee. Hij kan niet voor
een verkiezing beide modellen vaststellen. Zijn keuze wordt gebaseerd op de vraag
bij welk model de minste ongeldige stemmen worden gemaakt. Nader onderzoek
moet hierop zo goed mogelijk een antwoord geven. Bij het experiment kan worden
vastgesteld in welke mate het risico zich bij het model verwezenlijkt.
Voor beide modellen is geregeld dat indien een kiezer verzuimt het
kandidaatsnummer in te vullen, dan wel te vermelden, zijn stem wordt geacht te zijn
uitgebracht op de eerste kandidaat van die lijst. Deze wordt in de berekening van de
uitslag als zodanig gewogen. Hiermee wordt voorkomen dat deze stemmen als
ongeldige stemmen worden aangemerkt. Dit besluit gaat er vanuit dat de kiezer in
dat geval heeft bedoeld zijn stem op de lijsttrekker uit te brengen. Deze interpretatie
heeft ten doel te voorkomen dat een ongelijkheid ontstaat met kiezers die stemmen
met het huidige stembiljet in het stemlokaal. De kiezer die stemt met het huidige
stembiljet kan een dergelijke fout namelijk niet maken. De regering vindt daarbij ook
van belang dat de kiezer die deelneemt aan het experiment, aan de vormgeving van
het stembiljet het vertrouwen kan ontlenen dat hij een keuze voor alleen een lijst
mág maken. Als de kiezer daarop afgaat, alle voorlichting en instructies ten spijt, dan
is het niet redelijk dat zijn stem ongeldig wordt verklaard.1 In dit verband wijst de
regering erop dat de interpretatie geldt in het kader van dit experiment. Na afloop
van de experimenten kan worden onderzocht wat het daadwerkelijke effect is
geweest van deze regeling, en kan een nieuwe afweging worden gemaakt of het
wenselijk is dit in definitieve wetgeving op te nemen.
Tevens is een afwijkende regeling opgenomen voor het blanco stemmen. Uit de test
die het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het najaar van
2012 heeft uitgevoerd, is namelijk naar voren gekomen dat een klein deel van de
kiezers buiten Nederland het stembiljet print op een reeds voorbedrukt papier. Het
gebeurt ook dat bij het printen van het stembiljet soms print-technische gegevens
worden afgedrukt. Indien niet van de definitie van een blanco stem zou worden
afgeweken, zouden deze stemmen als ongeldig moeten worden aangemerkt, doordat
de regeling in de Kieswet er vanuit gaat dat als blanco stem alleen wordt aangemerkt
die stem waarbij geen vakje is aangekruist én geen bijschrijvingen zijn geplaatst. Het
1

Zie Kamerstukken II 2012/13, 33 573, nr. 3, blz. 5.
14

is niet wenselijk dat deze omstandigheden er toe leiden dat de stem ongeldig is,
omdat kiezers daar niet altijd invloed op kunnen uitoefenen of omdat zij zich daar niet
van bewust zijn. In dit besluit wordt een stem wel ongeldig als uit de bijschrijvingen
(dat zijn dus ook “geprinte bijschrijvingen”) de identiteit van de kiezer herleidbaar is.
Verder zal op het stembiljet naast de naam van de lijst, het logo van de partij worden
geplaatst. Het doel hiervan is een grotere herkenbaarheid van de lijst voor de kiezer.
De registratie van logo’s geschiedt op basis van artikel 4 van de Experimentenwet.
Voor wat betreft de procedure van het stemmen blijft de regeling in de Kieswet
gelden. De kiezer maakt dus gebruik van een dubbele envelop. Eerst doet de kiezer
zijn stembiljet in een envelop en vervolgens gaat deze envelop samen met het
ondertekende briefstembewijs in de retourenvelop. Bij ontvangst van de
retourenvelop door het briefstembureau wordt eerst de kiesgerechtigheid aan de hand
van het briefstembewijs gecontroleerd. Tevens vindt een controle op de identiteit van
de kiezer plaats door de handtekening van de kiezer op het briefstembewijs te
vergelijken met de handtekening van dezelfde kiezer op het registratieformulier. Als
er geen onjuistheden bij deze controle aan het licht komen, wordt de tweede envelop
met het stembiljet in de stembus gedaan. De tweede envelop wordt pas in een later
stadium geopend waardoor de stem niet meer kan worden gerelateerd aan de kiezer.
Daarmee is het stemgeheim gewaarborgd.
2.3

Evaluatie

In het besluit is een aantal criteria uitgewerkt aan de hand waarvan het experiment
wordt geëvalueerd. Deze zijn voor de verschillende experimenten apart uitgewerkt
omdat de experimenten immers zodanig van elkaar verschillen dat het niet mogelijk
is met dezelfde criteria te werken. Bovendien zal het experiment met het stembiljet
voor kiezers buiten Nederland alleen plaatsvinden bij verkiezingen waaraan deze
kiezers kunnen deelnemen, dus bij verkiezingen voor het Europees Parlement en
Tweede Kamerverkiezingen.
De criteria die gehanteerd worden bij de evaluatie zijn er op gericht na te gaan of het
gebruik van het nieuwe stembiljet meerwaarde heeft voor de kiezers buiten
Nederland en zo ja, hoe deze meerwaarde zich verhoudt tot de gepleegde
inspanningen (in financiële, personele, administratieve en organisatorische zin).
Uiteraard zal hier sprake zijn van een afweging.
3. Experiment met centrale stemopneming
Het experiment met de centrale stemopneming van de stembiljetten heeft tot doel om
het telproces van de stembiljetten efficiënter, betrouwbaarder, transparanter en dus
beter controleerbaar te maken. In dit besluit is nader geregeld hoe de stemopneming
precies in het werk gaat. Daarvoor zijn er regels over een voorlopige telling in het
stemlokaal, de centrale stemopneming, en de vaststelling van de uitslag door het
gemeentelijk stembureau. Ook zijn de benoeming van de leden en de
verantwoordelijkheden van het gemeentelijk stembureau verder uitgewerkt.
3.1 De voorlopige telling
Direct na afloop van de stemming verricht het stembureau in het stemlokaal een
eerste voorlopige telling van het aantal stemmen dat is uitgebracht op de lijsten.
Daarnaast worden ook de aantallen ongeldige en blanco stemmen vastgesteld.
Deze voorlopige telling heeft twee functies. Ten eerste kunnen deze gegevens worden
vergeleken met de definitieve telling door het gemeentelijk stembureau. Als blijkt dat
er tussen beide tellingen aanzienlijke verschillen zitten, kan dat aanleiding zijn om
nader onderzoek te doen naar mogelijke onregelmatigheden bij het vervoer van de
stembiljetten. Mede op basis daarvan zou het vertegenwoordigend orgaan kunnen
besluiten tot een herstemming (artikel V 4 van de Kieswet).
Ten tweede kan op de stemmingsavond een voorlopige uitslag worden bekend
gemaakt. Ten overvloede wordt opgemerkt dat op grond van de Kieswet bij de
verkiezing van de leden van het Europees Parlement geen voorlopige uitslag wordt

15

bekendgemaakt op de stemmingsavond (donderdag), omdat in andere lidstaten de
stemming pas op de daaropvolgende vrijdag, zaterdag of zondag plaatsvindt.
3.2 De centrale stemopneming
Na de voorlopige telling worden de stembiljetten ingepakt en vervoerd naar één of
meer locaties binnen de gemeente waar de centrale stemopneming plaatsvindt.
De verantwoordelijkheid voor de organisatie en beveiliging van het vervoer is
opgedragen aan burgemeester en wethouders. Burgemeester en wethouders zijn het
beste in staat om het vervoer goed te organiseren waarbij rekening wordt gehouden
met de plaatselijke omstandigheden, zoals de afstand tussen de stemlokalen en de
locatie waar de stemopneming plaatsvindt. Burgemeester en wethouders kunnen
daarbij bijvoorbeeld besluiten om onafhankelijke toezichthouders aan te wijzen die bij
het vervoer aanwezig kunnen zijn. Het is aan burgemeester en wethouders om in het
kader van de lokale situatie een afweging te maken waarin de verschillende risico’s op
plaatselijk niveau op de juiste wijze worden gewogen.
Voor de centrale telling kan in de meeste gemeenten worden volstaan met één
centrale locatie. Bij grote gemeenten kan het wenselijk zijn meer locaties aan te
wijzen, gelet op het aantal stembiljetten dat moet worden geteld. Het college van
burgemeester en wethouders wijst de locatie aan en is verantwoordelijk voor de
inrichting. Het is aan het college van burgemeester en wethouders te besluiten of de
centrale stemopneming plaatsvindt direct aansluitend aan de stemming danwel de
volgende dag. In het besluit is wel een uiterste tijdstip vastgelegd waarop de
stemopneming moet aanvangen, te weten 9 uur ’s ochtends op de dag na de
stemming.
Het college van burgemeester en wethouders is ook verantwoordelijk voor de
benoeming van de leden van het gemeentelijk stembureau. Leden van het
gemeentelijk stembureau moeten ten minste achttien jaar zijn en na het volgen van
een training naar het oordeel van burgemeester en wethouders over voldoende
kennis en vaardigheden beschikken over het verkiezingsproces. Hierbij zou een toets
kunnen worden voorgeschreven die met goed gevolg moet zijn afgelegd. Een persoon
kan niet tot lid van het gemeentelijk stembureau worden benoemd, als hij uit het
kiesrecht is ontzet, lid is van het hoofdstembureau of centraal stembureau, dan wel
bij een vorige verkiezing heeft gehandeld in strijd met hetgeen dat bij of krachtens de
Kieswet is bepaald. Verder is geregeld dat een lid van het gemeentelijk stembureau
niet kan worden benoemd tot lid van een gewoon stembureau. Het is ten slotte
onwenselijk als deze zijn eigen werkzaamheden zou moeten controleren.
Bij de stemopneming dienen te allen tijde ten minste drie leden van het gemeentelijk
stembureau aanwezig te zijn. Als de stemopneming plaatsvindt op meer locaties zal
de gemeente dus meer leden voor het gemeentelijk stembureau dienen aan te wijzen.
De leden van het gemeentelijk stembureau zijn verantwoordelijk voor de beoordeling
van eventuele ongeldige stemmen. Hun voornaamste taak, naast het vastleggen van
de stemopneming van elk stembureau in het proces-verbaal, is het houden van
toezicht op het verloop van de stemopneming. Hiermee wordt de eenvormigheid van
de stemopneming bevorderd. Voor de daadwerkelijke stemopneming laat het
gemeentelijk stembureau zich bijstaan door tellers, aan te wijzen door het college van
burgemeester en wethouders. Deze verrichten de daadwerkelijke stemopneming.
Om te voorkomen dat de stembureauleden zichzelf controleren, kunnen
stembureauleden geen lid zijn van het gemeentelijk stembureau. Stembureauleden
kunnen het gemeentelijk stembureau wel bijstaan bij de tellingen.
In de praktijk zullen diverse teams gelijktijdig bezig zijn met de stemopneming van
de verschillende stembureaus binnen de gemeente en zullen de teams
achtereenvolgens meerdere stemopnemingen uitvoeren. Zodra een team de
stemopneming heeft afgerond, informeert het de aanwezige leden van het
gemeentelijk stembureau over de uitkomsten. Als de leden van het gemeentelijk
stembureau van oordeel zijn dat de stemopneming correct is verlopen, wordt de
stemopneming voor het betreffende stembureau afgerond en ingevoerd in het
uitslagverwerkingsysteem. Indien er onduidelijkheden zijn, kan het gemeentelijk
stembureau gelasten de stembiljetten opnieuw te tellen.
Indien blijkt dat het aantal uitgebrachte stemmen hoger of lager is dan het aantal
kiezers dat door het stembureau tot de stemming is toegelaten, dan worden de

16

aantallen geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen voor dat
stembureau opnieuw geteld. De eventuele verschillen tussen het aantal toegelaten
kiezers en het aantal stembiljetten dat is geteld, worden in het proces-verbaal
vermeld. Ook als tijdens de stemopneming zich andere problemen voordoen,
bijvoorbeeld doordat stembiljetten in het ongerede zijn geraakt, zal dit door het
gemeentelijk stembureau in het proces-verbaal worden vermeld.
Als het gemeentelijk stembureau de stemopneming voor een stembureau heeft
afgerond, deelt het de uitslag van dit stembureau mede aan de aanwezige personen.
Dit kan ook schriftelijk gebeuren, door de uitslag van een stembureau ter inzage te
leggen. Deze aanwezige personen kunnen vervolgens mondeling bezwaren tegen de
vastgestelde uitslag voor een stembureau inbrengen.
Het gemeentelijk stembureau is overigens bevoegd om – zolang het de uitslag voor
de gemeente nog niet officieel heeft vastgesteld – de stemopneming voor een
bepaald stembureau opnieuw uit te voeren. Dit kan wenselijk blijken als bij het
verwerken van de processen-verbaal in de gemeentelijk uitslag twijfels ontstaan over
de juistheid van de stemopneming.
Het organiseren van een centrale telling brengt met zich mee dat er een nieuw proces
voor de stemopneming moet worden opgesteld. Het gaat dan bijvoorbeeld om het
uitschrijven van de taken (zoals het in ontvangst nemen, registeren en uitzetten van
de stembussen, het tellen van de stemmen en het inzetten van
controleurs/adviseurs). Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is voornemens de procesbeschrijving, in samenspraak met de gemeenten die aan
deze experimenten deelnemen, uit te werken.
Met de centrale stemopneming wordt beoogd dit proces transparanter en beter
controleerbaar te laten verlopen. Dit betekent dat het uitdrukkelijk de bedoeling is dat
pers en vertegenwoordigers van politieke partijen, naast uiteraard “gewone” kiezers,
de stemopneming kunnen bijwonen. Wel kan het wenselijk zijn dat degenen die de
stemopneming waarnemen niet overal kunnen rondlopen. Dat kan de organisatie
verstoren en daarmee ook het goede verloop van de stemopneming. Het gemeentelijk
stembureau heeft de taak om de orde bij de stemopneming te bewaken en heeft op
grond daarvan de bevoegdheid een ieder die de stemopneming bijwoont aanwijzingen
te geven ten einde de stemopneming correct te laten verlopen. Bij dergelijke
aanwijzingen kan worden gedacht aan het verstrekken van een bepaalde kleur hesje
aan de aanwezigen of een zodanige inrichting van de ruimte waar de stemopneming
plaats vindt dat de aanwezigen wel kunnen observeren maar niet overal toegang
hebben (bijvoorbeeld door het aanbrengen van een “afzetlinten” of tribunes).
3.3 Vaststelling uitslag door het gemeentelijk stembureau
In geval van een experiment met centrale stemopneming is niet de burgemeester
maar het gemeentelijk stembureau verantwoordelijk voor het vaststellen van de
uitslag op gemeentelijk niveau. Het gemeentelijk stembureau geeft deze uitslag dan
ook door aan het hoofdstembureau.
Het besluit bevat een aparte regeling voor het geval in de gemeente Den Haag zou
worden besloten om aan het experiment deel te nemen. Dit is noodzakelijk omdat in
de gemeente Den Haag ook de briefstemmen van kiezers buiten Nederland worden
geteld en de uitkomsten van deze tellingen in geval van een experiment zullen
moeten worden doorgegeven aan het gemeentelijk stembureau in plaats van de
burgemeester.
De wijze van vaststellen van de uitslag, de mogelijkheden om bezwaar te maken bij
de centrale stemopneming en de gang van zaken met betrekking tot de stembiljetten
na afloop van de stemopneming (bijvoorbeeld de bevoegdheid deze over te dragen
aan de officier van justitie voor nader onderzoek en de eventuele vernietiging) zijn
ontleend aan de regeling in de Kieswet en wijken slechts in die zin daarvan af dat dit
de verantwoordelijkheid is van het gemeentelijk stembureau en niet van de
burgemeester.
Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau bevat niet alleen de uitslagen
maar geeft eveneens voor zover mogelijk een verklaring van het eventuele verschil
dat is geconstateerd tussen het aantal kiezers dat aan de stemming heeft
deelgenomen en het aantal stemmen dat is uitgebracht. Het gemeentelijk stembureau
kan zich daarbij baseren op de processen-verbaal van de stembureaus. Daarnaast

17

stelt het gemeentelijk stembureau een verslag samen van alle bezwaren die staan
vermeld in de processen-verbaal van de stembureaus. Dit verslag is als bijlage
onderdeel van het proces-verbaal dat wordt toegezonden aan het
vertegenwoordigend orgaan en het centraal stembureau. Dit betekent dat de
processen-verbaal van de stembureaus zelf niet langer automatisch aan het
vertegenwoordigd orgaan worden verzonden (het vertegenwoordigend orgaan kan
deze net als alle andere stembescheiden desgewenst alsnog opvragen). Deze
werkwijze heeft als voordeel voor het vertegenwoordigend orgaan dat het één
overzicht heeft van alle ingebrachte bezwaren bij alle stembureaus binnen de
gemeente.
3.4 Evaluatie
Bij de evaluatie van het experiment rondom de centrale stemopneming zijn de criteria
er op gericht de meerwaarde vast te stellen ten opzichte van de reguliere
stemopneming. Deze meerwaarde wordt afgewogen tegen de organisatorische
consequenties en de financiële en administratieve lasten voor de uitvoerende
instanties.
Daarbij kan aan betrokkenen hun visie worden gevraagd op de experimenten om te
kunnen vaststellen of de centrale stemopneming efficiënter, betrouwbaarder,
transparanter en dus beter controleerbaar is verlopen.
4. Administratieve en financiële lasten voor overheid en burger
Het experiment met een nieuw model stembiljet voor de kiezers in het buitenland
betekent een lichte administratieve lastenverzwaring, omdat het stembiljet geen
namen van kandidaten bevat. De kiezers die het stembiljet elektronisch krijgen
toegestuurd, zullen hiervoor een website moeten raadplegen op het moment dat de
kandidatenlijsten definitief geldig zijn. Een link naar deze website kan worden
opgenomen in de e-mail waarmee het stembiljet wordt toegezonden naar de kiezer.
Aan kiezers die niet over internet beschikken wordt per post een kandidatenlijst
toegestuurd.
Het experiment met een centrale stemopneming betekent dat gemeenten hun
verkiezingsproces anders moeten organiseren. In plaats van dat zij voldoende tellers
moeten inzetten bij de stemlokalen, richten zij één of meer centrale locaties voor de
stemopneming in. Daarbij moeten zij het vervoer van de stembiljetten en andere
bescheiden naar deze locatie(s) organiseren. Het is de verwachting dat de
experimenten niet tot substantieel meer uitvoeringskosten leiden. Voor zover dat wel
het geval is, zullen voor de eerste experimenten de eventuele extra kosten van
gemeenten voor rekening komen van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
5. Advisering
Het besluit is voor advies voorgelegd aan de Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG), de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVvB) en de
gemeente Den Haag. Allen staan positief tegenover het besluit.
5.1 Experiment met een nieuw stembiljet voor kiezers buiten Nederland
De VNG en NVvB vragen hoe moet worden gehandeld als een e-mailadres onjuist of
onbereikbaar is. Zij adviseren, net als de gemeente Den Haag, te regelen dat kiezers
het stembiljet ook kunnen downloaden van de websites van de Rijksoverheid en de
gemeente Den Haag.
De voorkeur wordt gegeven aan het sturen van het stembiljet per e-mail aan de
kiezer. Bij de voorbereiding van het experiment zal de kiezer er op worden
geattendeerd dat het van belang is dat het opgegeven e-mailadres correct is en
bereikbaar moet zijn. De kans dat dit toch niet het geval is, wordt niet groter geacht
dan het risico dat thans bestaat dat het door de kiezer opgegeven (post)adres niet
correct is. Ook bij het downloadbaar maken van het stembiljet bestaan risico's. Zo
kan een website waar het stembiljet te downloaden is het mikpunt worden van

18

aanvallen waardoor het voor de kiezer niet mogelijk is om in het bezit te komen van
het stembiljet. Een kiezer die geen stembiljet via de e-mail heeft ontvangen, kan dit
altijd melden aan bijvoorbeeld de helpdesk en om nieuwe verzending vragen.
De Kiesraad adviseert het moment te regelen waarop kiezers buiten Nederland hun
stembescheiden krijgen toegestuurd. Verder adviseert hij de kiezer die zijn stembiljet
elektronisch ontvangt gelijktijdig de kandidatenlijst elektronisch toe te sturen. De
kiezers die het stembiljet per post ontvangt zou het gelijktijdig de kandidatenlijst op
papier moeten worden toegestuurd.
De regering wijst erop dat in artikel M 6 van de Kieswet is geregeld dat de
stembescheiden zo spoedig mogelijk worden verzonden. Als de kiezer zijn stembiljet
per e-mail wenst te ontvangen, kan derhalve zijn briefstembewijs direct nadat
besloten is op het registratieverzoek van de kiezer worden verzonden. Verder meent
de regering dat het niet wenselijk is in de e-mail voor de kiezer zowel een bijlage voor
het stembiljet als een bijlage voor de kandidatenlijst op te nemen. Dat brengt het
risico met zich mee dat de kiezer een vergissing maakt en niet het stembiljet gebruikt
om te stemmen, maar de kandidatenlijst. Dat risico kan worden beperkt door in het
e-mailbericht te verwijzen naar een internetadres waar de kandidatenlijst kan worden
geraadpleegd. Per post zal het stembiljet en de kandidatenlijst wel gelijktijdig worden
verzonden, maar wordt de kandidatenlijst zo vormgegeven dat deze niet snel wordt
aangezien voor stembiljet.
De gemeente Den Haag adviseert dat als de kiezer niet aangeeft het stembiljet per
post of per e-mail te willen ontvangen, het stembiljet per e-mail aan de kiezer te
sturen (tenzij een e-mailadres ontbreekt).
De regering is echter van mening dat als de kiezer niet aangeeft hoe hij in het bezit
wil komen van het stembiljet, uitgegaan moet worden van het huidige proces en dus
niet van een proces waar de kiezer niet vertrouwd mee is. Bij het vaststellen van het
model van het registratieformulier zal de keuze die de kiezer moet maken duidelijk
worden vermeld.
De VNG, NVvB en de gemeente Den Haag vragen hoe de kandidatenlijsten
beschikbaar worden gesteld.
Het overzicht van kandidaten wordt gepubliceerd en is dus voor de kiezer te
raadplegen onder andere op de website die gebruikt zal worden voor de
voorlichtingscampagne van de Rijksoverheid voor de verkiezing van de leden van het
Europees Parlement. Voor kiezers die hun stembiljet via de post ontvangen, geldt dat
de kandidatenlijsten zullen worden meegestuurd met het stembiljet.
De gemeente Den Haag vraagt wat de beveiligingskenmerken van het
briefstembewijs zijn en welke implicaties dit heeft voor het productieproces en de
kosten daarvan.
Het voornemen is dat het briefstembewijs op een vergelijkbare manier wordt
beveiligd als de stempassen. Op basis van de ervaringen met de productie van
stempassen is bekend dat de extra kosten daarvan gering zijn.
De regering neemt het advies van de Kiesraad over om op het model voor het
stembiljet de naam van het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing geldt
en het verkiezingsjaar te vermelden. Hiermee wordt voorkomen dat kiezers
abusievelijk een oud stembiljet (van een vorige verkiezing) gebruiken.
De gemeente Den Haag vraagt wat uit onderzoek van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is gebleken met betrekking tot de
mogelijkheden van het verder automatiseren van het registratie- en stemproces voor
kiezers buiten Nederland en of de uitkomsten van dit onderzoek doorwerken in dit
besluit.
De regering heeft het voornemen om voor de toekomst de registratie voor elke
verkiezing af te schaffen (zie Kamerstukken II 2010/11, 31 142, nr. 30). Op korte
termijn zal de Tweede Kamer hier verder over worden geïnformeerd.

19

De gemeente Den Haag raadt af dat kiezers buiten Nederland een eigen
retourenveloppe kunnen gebruiken. De oranje enveloppe zou verplicht moeten
blijven, omdat het goed te herkennen is voor de postverwerking en een extra
waarborg tegen dubbel stemmen is.
Dit advies is overgenomen. In het ontwerp-besluit was opgenomen dat het kiezers
niet zou worden tegengeworpen indien zij in plaats van de toegezonden oranje
enveloppe een eigen enveloppe gebruiken om hun stembescheiden terug te sturen.
Op grond van de procedure onder de Kieswet worden stembescheiden die niet in de
originele oranje enveloppe zijn geretourneerd niet geteld. De gemeente Den Haag
hecht evenwel sterk aan het gebruik van de oranje enveloppe omdat daarmee voor
alle betrokkenen duidelijk is dat deze stembescheiden bevat. Dat voorkomt dat de
enveloppe abusievelijk door onbevoegden wordt opengemaakt en leidt ertoe dat deze
bijvoorbeeld door de postkamer snel kan worden verwerkt en niet zoek raakt tussen
de gewone post. Het gebruik van een eigen enveloppe zou er toe kunnen leiden dat
minder in plaats van meer kiezers een geldige stem kunnen uitbrengen. Wel is in
artikel 6 van dit besluit expliciet opgenomen dat kiezers een nieuwe enveloppe
kunnen aanvragen, mocht deze in het ongerede zijn geraakt.
De gemeente Den Haag vindt in artikel 6, derde lid, van het ontwerp-besluit
verwarrend dat moet worden gecontroleerd of een retourenveloppe ‘voldoende
gefrankeerd’ is, en adviseert te bepalen dat moet worden vastgesteld of er strafport
moet worden betaald.
Het bedoelde artikel is naar aanleiding van de consultatie geschrapt, waardoor
beantwoording van deze vraag achterwege kan blijven.
De Kiesraad adviseert de stem waarbij op een stembiljet een keuze is gemaakt voor
een partij maar niet voor een kandidaat, als ongeldig te verklaren. Hij vindt dat het
voorstel om deze stem toe te rekenen aan de lijsttrekker er toe kan leiden dat
sluipenderwijs de partijstem wordt ingevoerd. Dat zou een principiële verandering van
ons kiesstelsel zijn.
De regering wijst erop dat de discussie over dit punt ook al heeft plaatsgevonden in
het kader van de Experimentenwet (Kamerstukken II 2012/13, 33 573, nrs. 3, 4 en
6). De regering deelt de opvatting van de Kiesraad niet. Ten eerste wordt ten
onrechte geconcludeerd dat sprake is van een lijststem, omdat de stem wordt
toegewezen aan de lijsttrekker en ook bij de berekening van de verkiezingsuitslag als
zodanig wordt gewogen. Ten tweede kan de kiezer aan de vormgeving van het
stembiljet het vertrouwen ontlenen dat hij een keuze voor alleen een lijst mág
maken. Als hij daarop afgaat, alle voorlichting en instructies ten spijt, dan is het niet
redelijk dat zijn stem ongeldig wordt verklaard. Ten derde moet worden voorkomen
dat kiezers in het buitenland in een nadelige positie terechtkomen ten opzichte van
kiezers in het stemlokaal. Het huidige stembiljet – voor kiezers in het stemlokaal –
laat het namelijk qua vormgeving niet toe om alleen een lijst te kiezen. Zij kunnen
deze fout daarom niet maken. Tot slot wijst de regering erop dat de voorgestelde
regeling geldt in het kader van dit experiment. Na afloop van de experimenten kan
worden onderzocht wat het daadwerkelijke effect is geweest van deze regeling, en
kan een nieuwe afweging worden gemaakt of het wenselijk is dit in definitieve
wetgeving op te nemen.
De gemeente Den Haag verzoekt ook een grondslag op te nemen dat het experiment
kan worden ingezet bij vervroegde verkiezingen van de Tweede Kamer.
In de Experimentenwet is deze grondslag reeds opgenomen in artikel 2. Er kan
worden geëxperimenteerd tijdens verkiezingen als bedoeld in de Kieswet. Daaronder
vallen ook eventuele vervroegde Tweede Kamerverkiezingen.
De gemeente Den Haag en de Kiesraad wijzen erop dat de dag waarop het register
ongeldige briefstembewijzen wordt opgemaakt, ligt vóór de uiterste dag waarop
vervangende briefstembewijzen kunnen worden aangevraagd. De gemeente Den
Haag adviseert daarom de uiterste dag waarop een briefstembewijs kan worden
aangevraagd te bepalen op de negende dag voor de stemming.
Dit advies is overgenomen.

20

Op advies van de Kiesraad is tevens in de nota van toelichting verduidelijkt dat op
een mondeling verzoek om een vervangend briefstembewijs terstond moet worden
beslist, hetgeen betekent dat de aanvrager zijn briefstembewijs terstond meekrijgt.
De Kiesraad vraagt om in de evaluatie aandacht te besteden aan verschillende
onderwerpen. Hij wijst daarbij op de bepalingen in het ontwerpbesluit die afwijken
van hetgeen in het Nederlands kiesrecht gebruikelijk is. Ook is de Kiesraad benieuwd
of de evaluatie van de regeling dat bijschrijvingen en tekeningen op het stembiljet
krachtens het ontwerpbesluit niet altijd tot een ongeldig uitgebrachte stem leiden,
aanleiding kan geven voor een aanpassing van de algemeen geldende regel op dit
punt.
Bij de evaluatie wordt vastgesteld in hoeverre de experimenten een meerwaarde
hebben voor de uitvoerende instanties, de kiezer en politieke partijen. Deze
meerwaarde wordt afgewogen tegen de organisatorische consequenties en de
financiële en administratieve lasten voor de uitvoerende organisaties. Daarbij worden
de ervaringen betrokken van belangrijke actoren bij de experimenten (zie de artikelen
17 en 45 van het besluit). Voor zover de voorgedragen punten van de Kiesraad
invloed hebben op de verkiezing zal dat uit deze evaluatie blijken. Op basis daarvan
kan worden besloten of een definitieve regeling in de Kieswet op die punten wenselijk
is.
5.2 Experiment met centrale stemopneming
De Kiesraad adviseert het college van burgemeester en wethouders te verplichten de
locatie waar de stemmen worden geteld, altijd bekend te maken. Daarbij adviseert hij
dat deze bekendmaking niet alleen plaatsvindt in een van overheidswege uitgegeven
blad, maar ook op "een andere geschikte wijze" als bedoeld in artikel 3:42, tweede
lid, van de Algemene wet bestuursrecht.
In deze bekendmaking is voorzien in artikel 20, zevende lid, van het besluit.
Dergelijke aanwijzingsbesluiten worden op grond van artikel 3:42 van de Algemene
wet bestuursrecht bekend gemaakt. De regering meent dat het informeren van het
brede publiek verder zal moeten plaatsvinden door middel van de
voorlichtingscampagne. Ten overvloede merkt de regering op dat in artikel 25,
tweede lid, van het besluit is geregeld dat als er meer dan één locatie is ingesteld
voor de stemopneming, burgemeester en wethouders tijdig besluiten en
bekendmaken op welke locatie de stembiljetten van de verschillende stembureaus
worden geteld.
De Kiesraad heeft voorts geadviseerd in het besluit duidelijker tot uitdrukking te
brengen dat het stembureau ten aanzien van iedere lijst het gezamenlijke aantal
uitgebrachte stemmen op die lijst vaststelt. Daarnaast adviseert hij te bepalen dat het
gemeentelijk stembureau de (voorlopige) uitslag per stembureau onmiddellijk
mededeelt en de aanwezige kiezers de mogelijkheid geeft mondeling bezwaren in te
dienen. Voorts stelt hij voor een bepaling op te nemen waaruit blijkt waar de
respectievelijke verantwoordelijkheden van het stembureau, van burgemeester en
wethouders en het gemeentelijk stembureau aanvangen en eindigen.
Deze adviezen zijn overgenomen.
De Kiesraad adviseert in het besluit een voorziening op te nemen voor het geval de
stembiljetten niet allemaal in de stembus passen. Daarnaast adviseert hij op alle
pakketten een indicatie van hun inhoud weer te geven, zodat duidelijk blijft welke
documenten een pakket bevat.
In het besluit is geen regeling getroffen voor het geval niet alle pakketten met
stembiljetten in de stembus zouden passen omdat dit zeer onwaarschijnlijk wordt
geacht. Immers de stembiljetten pasten in de stembus op het moment dat de kiezers
hun stem uitbrachten. Indien in een stemlokaal omdat er veel kiezers zijn, meerdere
stembussen nodig zijn, zijn deze ook beschikbaar om de pakketten in te stoppen. Het
advies om op alle pakketten een indicatie van hun inhoud weer te geven, is
overgenomen.

21

De Kiesraad adviseert nader toe te lichten op welke manier een zinvolle observatie
van het telproces voor kiezers en waarnemers wordt gegarandeerd. Daarbij vindt hij
het belangrijk dat het voor elk van de aanwezigen tijdens de stemopneming reëel
mogelijk is te vragen een stembiljet expliciet te tonen.
Zoals ook de observatie van de stemopneming in het stemlokaal mede afhankelijk is
van de inrichting van de ruimte, geldt dat ook voor de observatie van de
stemopneming op een centrale locatie. Het is niet goed mogelijk zonder de specifieke
locatie te kennen precies te beschrijven hoe de stemopneming moet worden ingericht.
Het uitgangspunt van de Kiesraad dat kiezers en tellers goed zich moeten hebben op
het telproces en de beslissingen die daarin gemaakt worden en dat het voor elk der
aanwezigen reëel mogelijk moet zijn om een stembiljet expliciet te tonen, wordt
gedeeld. In overleg met de gemeenten waar de eerste experimenten worden
gehouden, zal hieraan invulling worden gegeven.
De Kiesraad adviseert in het Experimentenbesluit te waarborgen dat in het procesverbaal van het gemeentelijk stembureau de resultaten tot op het individuele
stembureau herleidbaar zijn.
Dit advies is overgenomen.
De Kiesraad mist gedetailleerde informatie over de wijze waarop het gemeentelijk
proces-verbaal tot stand komt. Hij vraagt zich af of de tellers aparte telformulieren
ontvangen en de leden van het gemeentelijk stembureau gegevens van deze
formulieren overschrijven. Hij meent dat voorkomen moet worden dat hierdoor fouten
worden gemaakt.
Een gedetailleerde invulling van het precieze telproces valt op dit moment nog niet te
geven, en is overigens ook voor de reguliere stemopneming niet in de Kieswet
opgenomen op dit detailniveau. Het advies van de Kiesraad om zo min mogelijk
gegevens over te hoeven schrijven wordt ter harte genomen.
Ten onrechte meent de Kiesraad dat als er op meerdere locaties wordt geteld er
meerdere gemeentelijke stembureaus zijn. In dat geval is er namelijk nog steeds één
gemeentelijk stembureau dat op de zitting voor het vaststellen van de uitslag voor de
gehele gemeente één proces-verbaal opmaakt.
De Kiesraad vraagt nader te duiden wat de toegevoegde waarde is om op
gemeentelijk stembureauniveau het verschil tussen het aantal toegelaten kiezers en
uitgebrachte stemmen te verklaren. Hij wijst erop dat dit verschil ook al op
stembureauniveau moet worden verklaard.
De meerwaarde is dat voor de gehele gemeente een beeld ontstaat van de
betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslag. Op basis daarvan kan het
vertegenwoordigend orgaan beoordelen of een (gedeeltelijke) herstemming wenselijk
is.
De Kiesraad is van opvatting dat er een gemotiveerde afweging dient plaats te vinden
tussen de extra inspanning die in een toch al drukke periode van het gemeentelijk
stembureau gevraagd wordt om de processen-verbaal op internet te publiceren en de
meerwaarde die deze publicatie heeft voor de transparantie van het proces. De
Kiesraad vraagt op deze afweging in te gaan.
Het regering is van mening dat de transparantie en controleerbaarheid hier zwaarder
moeten wegen dan de, beperkte, belasting die het publiceren van het proces-verbaal
met zich mee brengt.
De Kiesraad adviseert in het besluit vast te leggen dat de bezwaren uit de processenverbaal van de stembureaus geparafraseerd in het verslag moeten worden
opgenomen, naar een door de minister vast te stellen categorisatie. Daarnaast
adviseert hij in het besluit te verduidelijken wat de status van dit verslag is en wie
een afschrift van dit verslag zullen ontvangen.
De regering vindt het van belang dat de bezwaren die de kiezers in het stemlokaal
hebben gemaakt ook door het gemeentelijk stembureau worden meegenomen. Het is
echter de vraag of "parafraseren" daarvoor de meest aangewezen weg is. De regering
heeft er een voorkeur voor dat de bewaren worden overgenomen en vermeld in het

22

verslag van het gemeentelijk stembureau. Het benoemen van categorieën hiervoor is
moeilijk denkbaar aangezien niet is te voorzien waarover precies bezwaren zullen
worden gemaakt. In artikel 38, vierde lid, is verduidelijkt dat het verslag onderdeel is
van het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau. Deze zal daardoor op
internet worden gepubliceerd en worden verzonden naar het hoofdstembureau en het
vertegenwoordigend orgaan.
De NVvB en de VNG hebben in er hun reactie op gewezen dat het wenselijk is om in
2015, wanneer er volgens het regeringsvoornemen tegelijkertijd verkiezingen zullen
plaatsvinden voor de provinciale staten en de waterschapsbesturen, in meer
gemeenten te kunnen experimenteren met centraal tellen, zeker in die gemeenten die
meer dan een waterschap in hun grondgebied hebben.
Het is op dit moment nog niet te voorzien of het wenselijk is bij deze verkiezingen
meer gemeenten aan te wijzen. Dit zal afhangen van de ervaringen die worden
opgedaan bij de verkiezingen in 2014, te weten de gemeenteraadsverkiezingen en de
verkiezingen van het Europees Parlement.
De NVvB en VNG hebben opgemerkt dat het niet wenselijk is om opnieuw te tellen als
het aantal toegelaten kiezers niet overeenstemt met het aantal stembiljetten dat in
de stembus is aangetroffen, wanneer dit slechts een klein verschil is.
De regering deelt deze visie niet. Als er een verschil is tussen het aantal toegelaten
kiezers en het aantal uitgebrachte stemmen, is het wenselijk dit verschil met
zekerheid vast te stellen. Dat is van belang voor het vertrouwen in de
verkiezingsuitslag. Nu een verschil kan worden veroorzaakt door een telfout bij het
vaststellen van het aantal toegelaten kiezers, is het wenselijk dit te controleren.
De VNG en NVvB schrijven dat het ook wenselijk is bij de verkiezing van de Tweede
Kamer en provinciale staten een voorlopige uitslag vast te stellen. Voor de verkiezing
van de leden van het Europees Parlement is deze functie niet aan de orde, omdat de
uitslag eerst geheim moet blijven doordat in andere landen van de Europese Unie nog
moet worden gestemd.
In dit besluit is rekening gehouden met deze opmerkingen van de VNG en NVvB.
De VNG en NVvB vragen waarom is bepaald dat het lidmaatschap van het
gemeentelijk stembureau eindigt nadat de pakken en het proces-verbaal zijn
vernietigd. Zij merken op dat dit in de Kieswet niet is geregeld voor leden van het
stembureau.
In artikel 20 van het besluit is dit geregeld zodat duidelijk is op welk moment het
lidmaatschap eindigt. Na vernietiging van de pakken en het proces-verbaal is er geen
rol meer voor het gemeentelijk stembureau. Ten overvloede wordt opgemerkt dat op
grond van het wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet (Kamerstukken II 2012/13,
33 268, A) in artikel E 4, derde lid, van de Kieswet het einde van het lidmaatschap
van het stembureau wordt geregeld.
De redactionele opmerkingen van de VNG en NVvB over de artikelen 26, 27 en 28 bij
het ontwerp-besluit en van de Kiesraad over artikel 21 van het ontwerpbesluit zijn
overgenomen.
6. Artikelsgewijze toelichting
Artikel 4
De kiezer wordt de mogelijkheid geboden zijn stembiljet per e-mail te ontvangen.
Daarvoor vermeldt hij bij zijn registratie het e-mail adres waarnaar deze stukken
moeten worden verzonden. De kiezer die het stembiljet per e-mail ontvangt, print dit
uit. De andere stembescheiden, zoals het briefstembewijs en verzendenveloppen,
worden nog wel via de post naar de kiezer verzonden.
Indien de kiezer niet aangeeft dat hij zijn stembiljet per e-mail wil ontvangen, zal het
stembiljet hem via de post worden toegestuurd.
Artikel 5

23

De kiezer wordt een overzicht van de kandidatenlijsten beschikbaar gesteld. Dit
overzicht heeft de kiezer nodig om zijn stem te kunnen uitbrengen, omdat hij aan de
hand daarvan kan bepalen welk kandidaatsnummer hoort bij de kandidaat van zijn
keuze.
De redactie van artikel M 6 van de Kieswet maakt het reeds mogelijk om het
stembiljet separaat van de andere stembescheiden te verzenden. Het is daardoor
mogelijk om de geadresseerde retourenveloppe, het briefstembewijs, een enveloppe
voor het stembiljet en een handleiding naar de kiezer te sturen op het moment dat hij
is geregistreerd als kiezer. Zodra de kandidatenlijsten onherroepelijk geldig zijn
verklaard, kan via de elektronische weg het stembiljet worden toegezonden. De
mogelijkheid daarvoor bestaat op grond van afdeling 2.3 van de Algemene wet
bestuursrecht.
Indien de kiezer zijn stembiljet per post wil ontvangen, is het mogelijk het stembiljet
gezamenlijk met alle andere stukken per post te verzenden.
Artikel 6
De kiezer retourneert zijn stembiljet en briefstembewijs in de daartoe bestemde
enveloppe die hij per post heeft ontvangen. Deze retourenveloppe is oranje van kleur,
in verband met een goede postverwerking. De kiezer moet deze retourenveloppe
gebruiken, wil hij een geldige stem kunnen uitbrengen.
Dit artikel regelt dat de kiezer die zijn retourenveloppe kwijt is, op zijn verzoek een
nieuwe retourenveloppe ontvangt. Deze wordt verstrekt door de burgemeester van ’sGravenhage, de vertegenwoordiger van Nederland in Aruba, Curaçao en Sint Maarten,
het hoofd van een consulaire post of de Nederlandse leiding in het inzetgebied van de
militaire missies waar een briefstembureau is ingesteld. Het artikel sluit overigens niet
uit dat ook andere Nederlandse organen in het buitenland een oranje enveloppe
kunnen verstrekken. Bijvoorbeeld de Nederlandse leiding van militairen die op
training zijn in het buitenland (en niet op een aangewezen missie) zouden een oranje
enveloppe kunnen verstrekken. Dit geschiedt uiteraard in goed overleg met de
burgemeester van ’s-Gravenhage, de vertegenwoordiger van Nederland in Aruba,
Curaçao en Sint Maarten, of het hoofd van een consulaire post of de Nederlandse
leiding in het inzetgebied van de militaire missies waar een briefstembureau is
gevestigd.
Nu in het voorstel een briefstembewijs wordt gebruikt met een volgnummer en
beveiligingskenmerken is het niet noodzakelijk dat de kiezer de retourenveloppe
stuurt naar het briefstembureau dat op de retourenveloppe staat. Hij mag het daarom
ook sturen naar een ander briefstembureau. In het kader van de voorlichting zal de
kiezer de adressen van alle briefstembureaus ter beschikking worden gesteld.
Artikel 7
Dit artikel regelt dat op het briefstembewijs een volgnummer wordt vermeld, op basis
waarvan een register ongeldige briefstembewijzen wordt bijgehouden. Ieder
briefstembewijs krijgt een eigen volgnummer. Als een briefstembewijs ten onrechte in
omloop is gebracht, kan dat briefstembewijs – indien daarmee toch wordt gepoogd
een stem uit te brengen – op basis van het volgnummer worden herkend en ter zijde
worden geschoven. Doordat zowel de gemeente Den Haag als de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties briefstembewijzen drukt, moet bij de
productie er rekening mee worden gehouden dat zij niet dezelfde volgnummers
gebruiken. Dat kan als beide organen een eigen kenmerk toevoegen aan het
volgnummer.
Op grond van artikel M 6, tweede lid, van de Kieswet, is het mogelijk het
briefstembewijs van echtheidskenmerken te voorzien. Dat artikel bepaalt namelijk dat
bij ministeriële regeling een model voor het briefstembewijs wordt vastgesteld. In
aanvulling daarop regelt dit artikel dat Onze Minister tijdig aan de gemeente ’sGravenhage de informatie verschaft die nodig is voor het produceren van het
briefstembewijs.

24

De artikelen 8 en 9
Het register bestaat uit de volgnummers van de ongeldige briefstembewijzen die in
omloop zijn gebracht. Het register wordt beheerd door de burgemeester van ‘sGravenhage. Een briefstembewijs is ongeldig als daarvoor een vervangend
briefstembewijs is verstrekt, als deze van iemand is die niet als kiezer behoort te zijn
geregistreerd dan wel is overleden of omdat het is ontvreemd of anderszins
onrechtmatig in omloop is. In dit verband wijst de regering erop dat bij de verkiezing
van de leden van het Europees Parlement dus ook het briefstembewijs ongeldig is van
de kiezer van wie blijkt dat hij zijn stem zal uitbrengen in een ander lidstaat van de
Europese Unie (artikel Y 6, eerste lid, van de Kieswet).
Onze Minister verschaft de burgemeester van ‘s-Gravenhage uiterlijk de negende dag
voor de stemming de volgnummers van de briefstembewijzen die hij in omloop heeft
gebracht. Deze burgemeester maakt namelijk uiterlijk een dag later een uittreksel op
van de ongeldige briefstembewijzen. Dit uittreksel verstrekt hij aan alle
briefstembureaus.
Het is noodzakelijk dat de burgemeester van ‘s-Gravenhage dit uittreksel uiterlijk de
achtste dag voor de stemming aan de briefstembureaus verstrekt. De
briefstembureaus kunnen namelijk op grond van artikel M 9, tweede lid, van de
Kieswet al op de zevende dag voor de stemming beginnen met de vooropening van de
retourenveloppen. Bij deze vooropening wordt onder meer vastgesteld of het
briefstembewijs geldig is. Daarvoor moeten zij de beschikking hebben over de
volgnummers van de briefstembewijzen die ongeldig zijn.
Artikel 10
De kiezer kan om een vervangend briefstembewijs verzoeken als hij geen
briefstembewijs heeft ontvangen of het briefstembewijs kwijt is. In dat geval wordt
het volgnummer van zijn oorspronkelijke briefstembewijs opgenomen in het register
ongeldige briefstembewijzen.
De kiezer richt zijn verzoek tot het orgaan dat hem zijn briefstembewijs moet
verstrekken. Dit betekent dat de kiezer die woont in Aruba, Curaçao of Sint Maarten
zijn verzoek richt tot de vertegenwoordiger van Nederland in zijn land. De overige
kiezers doen het verzoek aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage.
Een schriftelijk verzoek dient uiterlijk de twaalfde dag voor de stemming te zijn
ontvangen. Dit kan zowel via de post als via e-mail. Dit is doorgaans de tweede
vrijdag voor de stemming. Afhankelijk van het land waar het kiezer woont, is het
wenselijk dat de kiezer zijn verzoek eerder doet. Het verschilt namelijk per land hoe
lang het duurt om het briefstembewijs per post naar de kiezer te zenden, en om het
briefstembewijs en het stembiljet door de kiezer te laten retourneren. De kiezer die
vanuit Nieuw-Zeeland om een vervangend briefstembewijs verzoekt, zal niet tijdig
een nieuw briefstembewijs kunnen ontvangen en zijn stem kunnen uitbrengen, als de
gemeente Den Haag pas twaalf dagen voor de stemming dit verzoek ontvangt.
Daarentegen kan de kiezer die in België woont nog wel tijdig een vervangend
briefstembewijs ontvangen en zijn stem uitbrengen, als zijn verzoek pas twaalf dagen
voor de stemming wordt ontvangen. Het is de verantwoordelijkheid van de kiezer dat
hij bij zijn verzoek rekening houdt met de tijd die gemoeid is met het verzenden van
de stukken per post. In de voorlichting zal hieraan aandacht worden geschonken. Bij
het schriftelijk verzoek overlegt de kiezer een kopie van een identiteitsdocument,
zodat kan worden verondersteld dat de kiezer zelf het verzoek doet. Overigens
hebben zij ook de mogelijkheid zich te identificeren met een kopie van het bewijs van
het Nederlanderschap (met dit document kunnen zij zich ook als kiezer laten
registreren). Dit is wenselijk, omdat kiezers in het buitenland niet altijd een geldig
identiteitsdocument hebben. Verder is identificatie mogelijk – net als kiezers in het
stemlokaal – aan de hand van een kopie van het proces-verbaal dat van een
vermissing van het document op ambtseed is opgemaakt door een
opsporingsambtenaar van de Nederlandse politie in het Europese deel van Nederland
of in Bonaire, Sint Eustatius en Saba, onderscheidenlijk de politie van Aruba, van
Curaçao of van Sint Maarten, in combinatie met een kopie van een document van de
kiesgerechtigde op diens naam en voorzien van zijn foto.

25

Daarnaast bestaat de mogelijkheid om het verzoek mondeling (de facto in persoon
omdat men in dat geval zich moet identificeren) te doen. Dit is vooral relevant voor
de kiezers in Aruba, Curaçao of Sint Maarten. Zij kunnen het verzoek doen bij de
Vertegenwoordiger van Nederland in hun land. Het mondeling verzoek dient uiterlijk
de negende dag voor de stemming om twaalf uur te zijn gedaan. Dit is doorgaans de
tweede maandag voor de stemming. Op een mondeling verzoek om een vervangend
briefstembewijs wordt terstond beslist. Als het verzoek wordt ingewilligd, betekent
dat dat de aanvrager zijn vervangende briefstembewijs terstond meekrijgt.
Artikel 11
Het briefstembewijs wordt op echtheid gecontroleerd en er wordt bezien of het
briefstembewijs voorkomt in het register ongeldige briefstembewijzen. Als blijkt dat
het briefstembewijs niet echt of ongeldig is, worden de bescheiden van deze kiezer
ter zijde gelegd, op grond van artikel M 11, eerste lid, van de Kieswet.
Artikel 12
Dit artikel biedt Onze Minister de mogelijkheid een stembiljet vast te stellen waarbij
de kiezer stemt door eerst de lijst en vervolgens zijn kandidaat te kiezen. Daarbij kan
voor een verkiezing een van de volgende twee modellen worden vastgesteld. Ofwel
een model waarbij de kiezer stemt door op het stembiljet eerst de lijst te kiezen
waartoe de kandidaat van zijn keuze behoort, en vervolgens het kandidaatsnummer
van de kandidaat van zijn keuze te kiezen. Ofwel een model waarbij de kiezer stemt
door op het stembiljet eerst de lijst te kiezen waartoe de kandidaat van zijn keuze
behoort, en vervolgens het kandidaatsnummer van de kandidaat van zijn keuze te
noteren. Voor verdere toelichting wordt verwezen naar het algemeen deel van de
toelichting.
De eis dat het stembiljet moet zijn voorzien van de handtekening van de voorzitter
van het hoofdstembureau geldt niet bij het experiment.
Bij het vaststellen van het model voor het stembiljet wordt – zoals gebruikelijk – de
naam van het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing geldt en het
verkiezingsjaar daarop vermeld. Dat dient tevens als waarborg dat kiezers niet
abusievelijk een oud stembiljet (van een vorige verkiezing) gebruiken.
Artikel 13
Op het stembiljet en het overzicht van de kandidatenlijsten wordt het logo van een
politieke groepering geplaatst als deze is geregistreerd bij het centraal stembureau.
Als de aanduiding van een politieke groepering niet op het stembiljet wordt geplaatst,
bijvoorbeeld omdat deze op grond van artikel I 6, tweede lid, van de Kieswet is
geschrapt, dan wordt ook niet het logo van die groepering op het stembiljet geplaatst.
Er moet voorkomen worden dat op stembiljet alleen een logo van een groepering
staat, en geen aanduiding. Dat zou namelijk tot verwarring kunnen leiden bij kiezers.
Indien twee of meer politieke groeperingen gezamenlijk aan de verkiezing meedoen
door samenvoeging van hun aanduidingen, kunnen beide logo’s op het stembiljet
worden geplaatst. Bij ministeriële regeling is vermeld hoe de logo’s in dat geval op
het stembiljet worden geplaatst.
Artikel 14
Dit artikel bepaalt hoe de kiezer zijn stem moet uitbrengen. Dat is afhankelijk van het
model dat de minister vaststelt op grond van artikel 12.
In het model, bedoeld in artikel 12, eerste lid, onder a, brengt de kiezer in twee
stappen zijn stem uit. Allereerst kiest hij de lijst waar de kandidaat van zijn keuze toe
behoort. Vervolgens kiest hij het kandidaatsnummer van zijn kandidaat.
In het model, bedoeld in artikel 12, eerste lid, onder b, brengt de kiezer eveneens in
twee stappen zijn stem uit. Hij kiest eerst de lijst waar de kandidaat van zijn keuze
toe behoort. Vervolgens noteert hij het kandidaatsnummer van de kandidaat van zijn
keuze in de daarvoor bestemde ruimte.
Voor verdere toelichting wordt verwezen naar het algemeen deel van de toelichting.

26

Artikel 15
Voor het model stembiljet in artikel 12, eerste lid, onder a, wordt de geldigheid van
een stem vastgesteld op basis van het tweede tot en met vijfde lid van dit artikel.
In het tweede lid is bepaald dat een stem geldig is als deze ófwel op een kandidaat,
ófwel blanco is uitgebracht. Daarvoor moet een stembiljet zijn gebruikt dat bij of
krachtens de Experimentenwet mag worden gebruikt. Bovendien mogen er geen
bijvoegingen zijn geplaatst waardoor de kiezer kan worden geïdentificeerd.
In het derde en vierde lid is geregeld wanneer een stem op een kandidaat is
uitgebracht. Op grond van het derde lid is een stem op een kandidaat uitgebracht
indien dat ondubbelzinnig blijkt doordat zowel één wit stipje voor een lijst, als één wit
stipje voor een kandidaatsnummer is ingevuld met een rode, blauwe, zwarte of
groene kleur. Op grond van het vierde lid wordt geregeld dat als alleen één stipje
voor een lijst is ingevuld, in dat geval de stem is uitgebracht op de eerste kandidaat
van die lijst. Verwezen wordt naar het algemeen deel van de toelichting.
In het vijfde lid is geregeld wanneer een stem blanco is uitgebracht. Dit is het geval
als geen enkel wit stipje rood, blauw, zwart of groen is gemaakt. Als een stipje bij een
kandidaatsnummer is ingevuld, maar niet bij een lijst, dan is de stem dus ongeldig en
niet blanco. De eis dat voor een blanco stembiljet niet op het stembiljet mag zijn
getekend of geschreven, wordt bij deze experimenten niet gehandhaafd. Het is
namelijk gebleken bij het printen van het stembiljet soms print-technische gegevens
worden afgedrukt. Verder maken sommige kiezers gebruik van printpapier dat is
voorgedrukt. Het is niet wenselijk dat deze omstandigheden er toe leiden dat de stem
ongeldig is, omdat kiezers daar niet altijd invloed op kunnen uitoefenen of omdat zij
zich daar niet van bewust zijn.
Artikel 16
Voor het model stembiljet in artikel 12, eerste lid, onder b, wordt de geldigheid van
een stem vastgesteld op basis van het tweede tot en met vijfde lid van dit artikel.
Deze vaststelling geschiedt hetzelfde als bij het model, bedoeld in artikel 15, met dien
verstande dat een kiezer niet het kandidaatsnummer kiest, maar deze zelf noteert in
een daarvoor bestemde ruimte.
Artikel 17
Elk experiment wordt onder verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties geëvalueerd, zodat de voor- en nadelen van de gekozen
oplossingen en de concrete omstandigheden van de experimenten kunnen worden
vastgesteld. In dit artikel is aangegeven op welke aspecten in de evaluatie in ieder
geval worden gelet.
Artikel 18
In de nadere regels kan onder meer worden bepaald met welke type bestandsextentie
het stembiljet per e-mail wordt verzonden en hoe het overzicht van de
kandidatenlijsten beschikbaar wordt gesteld, aan welke echtheidskenmerken het
briefstembewijs moet voldoen en welke gegevens in het register ongeldige
briefstembewijzen worden opgenomen. Daarnaast kan nader worden geregeld op
welke wijze het briefstembureau het briefstembewijs controleert.
Artikel 19
Uit het eerste lid volgt dat dit hoofdstuk van toepassing is op de gemeenten die
meedoen aan een experiment.
Het tweede lid regelt dat als een experiment wordt gehouden in de gemeente ‘sGravenhage, de centrale telling niet geldt voor de briefstembureaus. Zij blijven tellen
volgens de huidige procedure gedurende de dag van de stemming. Een verschil is wel
dat zij hun uitslag niet langer doorgeven aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage,

27

maar aan het gemeentelijk stembureau van ‘s-Gravenhage. Verwezen wordt naar de
toelichting bij artikel 39.
Artikel 20
Dit artikel regelt dat burgemeester en wethouders een gemeentelijk stembureau
instellen dat is belast met de officiële telling van de stembiljetten.
Het is de verantwoordelijkheid van burgemeester en wethouders dat het gemeentelijk
stembureau zijn taak goed kan uitvoeren. Vanuit deze verantwoordelijkheid kunnen
burgemeester en wethouders het aantal leden vaststellen en de locaties aanwijzen
waar wordt geteld. Hiervoor zal met name van belang zijn het aantal stembiljetten
dat moet worden geteld. Het gemeentelijk stembureau bestaat uit ten minste zoveel
leden dat voor iedere locatie van de stemopneming ten minste drie leden van het
gemeentelijk stembureau beschikbaar zijn.
Als het aantal leden van het gemeentelijk stembureau een even aantal is, en blijkt dat
het nemen van een beslissing de stemmen staken, dan beslist de stem van de
voorzitter.
Doordat artikel E 4 van de Kieswet van overeenkomstige toepassing is, moeten de
leden van het gemeentelijk stembureau ten minste achttien jaar zijn en na het volgen
van een training naar het oordeel van burgemeester en wethouders over voldoende
kennis en vaardigheden beschikken over het verkiezingsproces. Eventueel kan hierbij
een toets worden voorgeschreven die met goed gevolg moet zijn afgelegd. Een
persoon kan niet tot lid van het gemeentelijk stembureau worden benoemd die uit het
kiesrecht is ontzet, lid is van het hoofdstembureau of centraal stembureau, dan wel
bij een vorige verkiezing heeft gehandeld in strijd met het bij of krachtens de Kieswet
bepaalde.
Verder is geregeld dat een lid van het gemeentelijk stembureau niet kan worden
benoemd tot lid van een gewoon stembureau. Het is ten slotte onwenselijk als deze
zijn eigen werkzaamheden zou moeten controleren.
Het lidmaatschap van het gemeentelijk stembureau eindigt zodra de pakken met
stembiljetten en de processen-verbaal zijn vernietigd. Het is niet wenselijk dat het
lidmaatschap langer duurt, omdat niet zeker is dat die gemeente ook bij de volgende
verkiezing meedoet aan een experiment met centraal tellen.
Artikelen 21 tot en met 24
Het stembureau stelt het aantal geldige stempassen, kiezerspassen en
volmachtsbewijzen vast. In plaats van een officiële telling van de stemmen op
kandidaatsniveau te verrichten, beperkt het stembureau zich tot het vaststellen van
een voorlopige uitslag. De voorlopige uitslag wordt vastgesteld door het aantal
stemmen op lijstniveau te tellen. De voorzitter deelt deze aantallen, alsook het aantal
blanco en ongeldige stemmen, mede aan de aanwezige personen. De stembiljetten
worden vervolgens in pakken gedaan die worden verzegeld en in de stembus worden
gedaan. Zolang de stembussen niet zijn overgedragen om te worden vervoerd naar
een locatie voor de stemopneming, is het stembureau er voor verantwoordelijk dat de
zegels op de stembus en de pakken niet worden verbroken.
In de stembus worden ook de verzegelde pakken met de stempassen, kiezerspassen
en volmachtsbewijzen gedaan. De stembus wordt vervolgens afgesloten en verzegeld.
Uit de bepalingen in de Kieswet dat de kiezers in het stemlokaal aanwezig mogen zijn
en bezwaren kunnen indienen over de stemming of stemopneming, zou twijfel kunnen
ontstaan over de vraag of andere personen dit ook mogen. Vanuit het motief om bij
de experimenten de controleerbaarheid en transparantie te vergroten in de
stembureaus en het gemeentelijk stembureau wordt voorgesteld in dit besluit
duidelijk te vermelden dat ook andere personen in het stemlokaal kunnen vertoeven
die eventuele onregelmatigheden kunnen laten opnemen in de processen-verbaal van
het stembureau en het gemeentelijk stembureau.
Artikel 25
Vanaf het moment dat de stembus door het stembureau is overgedragen ten behoeve
van het vervoer naar een locatie voor de stemopneming, zijn burgemeester en

28

wethouders er voor verantwoordelijk dat de zegels op de stembus en de pakken niet
worden verbroken totdat het gemeentelijk stembureau aanvangt met zijn
werkzaamheden. Het is de verantwoordelijkheid van burgemeester en wethouders om
de stembus met stembescheiden op te halen en te vervoeren naar een locatie voor de
stemopneming. Vanuit deze verantwoordelijkheid kunnen burgemeester en
wethouders maatregelen nemen – afgestemd op de locale omstandigheden – om het
vervoer optimaal vorm te geven. Daarnaast kunnen burgemeester en wethouders
bijvoorbeeld besluiten om “onafhankelijke” toezichthouders aan te wijzen die bij het
vervoer aanwezig kunnen zijn. Het is aan burgemeester en wethouders om een
afweging te maken waarin de verschillende risico’s op plaatselijk niveau op de juiste
wijze worden gewogen.
Indien er meer dan één locatie voor de stemopneming is, besluiten burgemeester en
wethouders tevens naar welke locatie de stembussen van de verschillende
stembureaus worden vervoerd. Een dergelijk besluit wordt overeenkomstig artikel
3:42, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht bekendgemaakt. Daardoor is
transparant op welke locatie de stembiljetten van de specifieke stembureaus wordt
geteld, en kunnen personen die de stemopneming willen volgen, daar rekening mee
houden.
Artikel 26
Burgemeester en wethouders besluiten op welk tijdstip de stemopneming door het
gemeentelijk stembureau plaatsvindt. Het laatste tijdstip waartoe zij kunnen
besluiten, is de dag na de stemming om 09:00 uur. Het besluit wordt overeenkomstig
artikel 3:42, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht bekendgemaakt.
Artikel 27
Het gemeentelijk stembureau kan zich bij de stemopneming doen bijstaan door
personen, daartoe door burgemeester en wethouders aan te wijzen. Deze personen
kunnen bijvoorbeeld helpen met het openen van de pakken en het tellen van de
stemmen. Dit kunnen ook personen zijn die de dag van de stemming als
stembureaulid hebben gefunctioneerd. De verantwoordelijkheid voor de
stemopneming ligt evenwel in handen van het gemeentelijk stembureau.
Artikelen 28 en 29
Het gemeentelijk stembureau heeft de verantwoordelijkheid om de orde tijdens de
stemopneming te bewaren. Indien het daarvoor bijstand nodig heeft, kan het de
burgemeester daarom verzoeken.
Mocht de orde zodanig worden verstoord dat een behoorlijke voortgang van de
stemopneming onmogelijk wordt, dan heeft het gemeentelijk stembureau de
mogelijkheid om de stemopneming te schorsen. In dat geval beslist de burgemeester
wanneer en waar de zitting wordt hervat. Bij ministeriële regeling worden hieromtrent
nadere regels gesteld die in belangrijke mate zullen lijken op de huidige
schorsingsregels voor het stembureau.
Artikel 30
In dit artikel wordt vastgelegd hoe het gemeentelijk stembureau kan handelen en
besluiten bij de stemopneming, indien de stemopneming op twee of meer locaties
plaatsvindt. Het is ten slotte niet mogelijk dat alle leden van het gemeentelijk
stembureau op verschillende locaties tegelijk aanwezig zijn.
In het eerste lid is geregeld dat op elke locatie ten minste drie leden van het
gemeentelijk stembureau aanwezig zijn. Dit kunnen er ook meer zijn. Als er in een
gemeente op twee locaties wordt geteld, bestaat het gemeentelijk stembureau
derhalve uit ten minste zes leden. Op iedere locatie zijn de aanwezige leden van het
gemeentelijk stembureau er voor verantwoordelijk dat de stembiljetten correct
worden geteld en dat de procedure transparant en overzichtelijk plaatsvindt.
De besluitvorming door de aanwezige leden van het gemeentelijk stembureau
geschiedt namens het gemeentelijk stembureau. Als er een even aantal leden

29

aanwezig is en de stemmen staken, is in dat geval de stem van de
(plaatsvervangend) voorzitter doorslaggevend.
Artikelen 31 tot en met 37
Voor elk stembureau worden de stembescheiden afzonderlijk geteld. Er moet worden
voorkomen dat de stembescheiden van de verschillende stembureaus met elkaar
vermengen, omdat het dan moeilijker is vast te stellen waar zich eventuele fraude of
onjuistheden hebben voorgedaan. De redactie van artikel 31 sluit niet uit dat het
gemeentelijk stembureau de stemopneming voor een stembureau overdoet,
bijvoorbeeld als later op de dag alsnog twijfel ontstaat over de juistheid van de
stemopneming. Het gemeentelijk stembureau kan hiertoe besluiten totdat het de
uitslag voor de gemeente heeft vastgesteld.
Voor de procedure van de stemopneming wordt verwezen naar het algemeen deel van
de toelichting.
Artikelen 38, 40 en 41
Naast het vaststellen van de verkiezingsuitslag voor de gemeente, vermeldt het
gemeentelijk stembureau tevens in een verslag alle bezwaren die staan in de
processen-verbaal van de stembureaus. Daarmee wordt een overzicht gegeven van
alle bezwaren die zijn geuit tijdens de stemming in de gemeente. Het verslag is als
bijlage onderdeel van het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau, en wordt
dus openbaar gemaakt. Voorts is gewaarborgd dat in het proces-verbaal de uitslag
voor ieder stembureau herleidbaar is.
Voor de procedure van het vaststellen van de uitslag wordt verwezen naar het
algemeen deel van de toelichting.
Artikel 39
Als in de gemeente ‘s-Gravenhage een experiment met centraal tellen wordt
gehouden, zenden de briefstembureaus hun proces-verbaal en de bescheiden naar
het gemeentelijk stembureau in plaats van naar de burgemeester van ‘s-Gravenhage.
Het gemeentelijk stembureau neemt deze gegevens op in zijn proces-verbaal.
Artikel 42
Het gemeentelijk stembureau maakt het proces-verbaal openbaar door het op
internet te plaatsen. Een afschrift wordt daarnaast naar het hoofdstembureau en het
vertegenwoordigend orgaan gezonden. Het vertegenwoordigend orgaan betreft het
orgaan waarvoor de stemming heeft plaatsgevonden en dat moet beslissen over het
al dan niet toelaten van de nieuwbenoemde leden.
Het is niet langer nodig dat alle processen-verbaal van de stembureaus automatisch
naar het vertegenwoordigend orgaan worden gezonden, omdat het
vertegenwoordigend orgaan bij het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau
een verslag ontvangt van alle bezwaren die tijdens de stemming en stemopneming
zijn geuit. Alleen indien het vertegenwoordigend orgaan, dan wel het centraal
stembureau, daar expliciet om verzoekt, worden de processen-verbaal van een of
meer stembureaus naar het vertegenwoordigend orgaan, dan wel het centraal
stembureau, overgebracht.
Artikel 43 en 44
De artikelen regelen op welke wijze de stembiljetten kunnen worden overgedragen
aan de officier van justitie en wanneer deze bescheiden worden vernietigd. Zij luiden
overeenkomstig de regeling in de artikelen N 12 en N 13 van de Kieswet.
Omdat de Experimentenwet niet van toepassing kan zijn op Bonaire, Sint Eustatius en
Saba is niet geregeld dat de bescheiden niet worden vernietigd als strafvervolging is
ingesteld wegens een strafbaar gestelde gedraging in de artikelen 131 tot en met 135
van het Wetboek van Strafrecht BES.

30

Artikel 45
Elk experiment wordt onder verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties geëvalueerd, zodat de voor- en nadelen van de gekozen
oplossingen en de concrete omstandigheden van de experimenten kunnen worden
vastgesteld. In dit artikel is aangegeven op welke aspecten in de evaluatie in ieder
geval worden gelet.
Onder andere wordt vastgesteld hoeveel tijd het kost om de stemopneming te
verrichten en hoe vaak de stemmen meer dan één keer worden geteld. Voorts wordt
vastgesteld hoeveel verschillen er zijn tussen de voorlopige telling door het
stembureau en de definitieve telling door het gemeentelijk stembureau. Dat kan
informatie bieden over de vraag in hoeverre zich bij de experimenten problemen of
fraude hebben voorgedaan, in het bijzonder bij het vervoer van stembiljetten. Verder
wordt ook bekeken welke bezwaren zijn ingediend en hoe daarmee is omgegaan.
Bij de evaluatie worden in ieder geval de ervaringen van kiezers, politieke partijen en
de uitvoerende instanties betrokken. Ook de kosten van het experiment, de
organisatorische consequenties en de financiële en administratieve lasten bij het
experiment maken deel uit van de evaluatie.
Op basis daarvan kunnen conclusies worden getrokken omtrent de voortzetting van
de experimenten, dan wel de invoering van de voorzieningen waarmee is
geëxperimenteerd.
Artikel 46
Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld over verschillende
onderdelen van het experiment. Het gaat hier om uitvoeringstechnische aspecten
waarvan kan blijken dat het wenselijk is deze nader te regelen. Voor wat betreft het
vervoer van de stembescheiden kan worden gedacht aan aanvullende maatregelen
om de integriteit van het verkiezingsproces te waarborgen. Ook kan een nadere
invulling worden gegeven aan de precieze werkwijze die het gemeentelijk stembureau
moet hanteren, ten behoeve van de transparantie en controleerbaarheid van het
verkiezingsproces.
Artikel 47
Deze schakelbepaling maakt het mogelijk dat een experiment ook kan worden
gehouden bij de verkiezing van de leden van het Europees Parlement.
Bij de verkiezing van het Europees Parlement vindt de officiële stemopneming echter
pas plaats op de eerste werkdag nadat alle stembussen in de Europese Unie zijn
gesloten. De laatste stembussen in de Europese Unie sluiten op zondag om 22:00 uur
en daardoor vindt pas op maandag de stemopneming plaats. De zitting van het
hoofdstembureau is dan op dinsdag. Uiteraard is dit alleen het geval indien het
hoofdstembureau betrokken is bij een experiment doordat een gemeente in zijn
kieskring deelneemt aan een experiment.
Artikel 48
Het is de verwachting dat de Experimentenwet op 1 november 2013 in werking
treedt. Dan treedt ook dit besluit in werking.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

dr. R.H.A. Plasterk

31