Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 270

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 maart 2018
Emancipatienota 2018–2021
PRINCIPES IN PRAKTIJK
Afgelopen jaar kwam een geheim aan het licht: in de jaren »50 van de
vorige eeuw had de gemeente Amsterdam een Beoordelingscommissie
Zedelijk Gedrag.1 Doel was ervoor te zorgen dat er geen homoseksuele
ambtenaren werden aangenomen.
Aan ongelijke behandeling van vrouwen was in diezelfde tijd niets
geheim. Gehuwde vrouwen waren tot 1956 handelingsonbekwaam, en het
was tot 1957 wettelijk voorschrift dat vrouwelijke rijksambtenaren werden
ontslagen als zij trouwden.
Sinds die tijd zijn we in Nederland een heel eind gekomen met de
emancipatie van vrouwen en van lhbti-personen.2 Het recht op gelijke
behandeling is wettelijk vastgelegd, en er is een breed draagvlak voor
principes als gelijke kansen op de arbeidsmarkt, het recht om zelf je
identiteit te vormen en te beslissen op hoe je je privéleven wilt inrichten,
en het bestrijden van geweld thuis en in de openbare ruimte.
Het geeft hoop als we stilstaan bij hoeveel er de afgelopen decennia is
bereikt, en dat wettelijke regels en culturele normen veranderbaar zijn.
Toch zijn al deze inmiddels breed gedragen principes nog niet voldoende
praktijk geworden.
Het afgelopen jaar is er een duidelijke maatschappelijke trend merkbaar.
Of het nu gaat om de loonkloof tussen mannen en vrouwen, het feit dat
1

2

kst-30420-270
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kabinet kondigt onderzoek naar namenlijsten met seksuele geaardheid aan,
www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2017/12/08/16:45uur
Lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele mannen en vrouwen, transgender- en
intersekse personen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

1

veel jonge vrouwen in deeltijd werken terwijl ze dat lang niet altijd willen,
de vele #MeToo ervaringen, of de geweldsincidenten tegen lhbti-personen
in de publieke ruimte: er heerst ongeloof en ongeduld over de ongelijkheden die nog altijd blijken te bestaan. Hoe erg deze misstanden ook zijn,
het is goed dat ze naar buiten komen en dat zij grote verontwaardiging in
het publieke debat oproepen. Dit toont aan dat er een stevig maatschappelijk draagvlak is voor verandering.
In deze Emancipatienota staat hoe de regering in deze kabinetsperiode de
emancipatie-principes op het gebied van gendergelijkheid en lhbtiemancipatie3 in de dagelijkse praktijk wil terugzien. Leidend principe
hierbij is, dat alle burgers hun leven moeten kunnen inrichten zoals zij dat
willen. Als we dat principe leggen naast de huidige praktijk, zijn er drie
samenhangende thema’s waarop zich stevige knelpunten voordoen:
arbeidsmarkt, sociale veiligheid en acceptatie, en genderdiversiteit en
gelijke behandeling.4 De focus ligt in deze nota daarom op die thema’s,
die elk in een eigen hoofdstuk aan de orde komen.
Voor de Regenboogafspraken in het Regeerakkoord ligt de coördinatie bij
mij als Minister van Emancipatie. De maatregelen op dit gebied staan in
deze nota bij de onderwerpen sociale veiligheid en acceptatie, en
genderdiversiteit en gelijke behandeling.
1. Arbeidsmarkt: financiële onafhankelijkheid, vrouwen naar de
top, en gelijk loon
Het kabinet streeft naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen op het
gebied van arbeid en inkomen. Daarbij richten we ons vooral op de
volgende onderwerpen:
• Financiële onafhankelijkheid van vrouwen
• Betere doorstroming van vrouwen naar hogere functies
• Bestrijden van de loonkloof tussen mannen en vrouwen
Financiële onafhankelijkheid van vrouwen
Het kabinet voegt aan de bestaande doelstelling op het gebied van
economische zelfstandigheid een nieuwe, ambitieuzere, doelstelling toe.
Economisch zelfstandig is iemand die minstens het sociaal minimum voor
een alleenstaande verdient (70 procent van het minimumloon). Op dit
moment voldoet slechts 59,1 procent van de vrouwen aan dit criterium,
tegen 78,7 procent van de mannen.5
Dit kabinet blijft bevorderen dat elk jaar meer vrouwen economisch
zelfstandig zijn. 70 procent van het minimumloon is net voldoende om als
alleenstaande van te leven. Het geeft echter weinig armslag. En als je de
zorg voor kinderen hebt, wat voor veel vrouwen geldt, is het niet
toereikend.
Vandaar dat het kabinet zich ten doel stelt dat ook het percentage
vrouwen stijgt dat minimaal 100 procent van het minimumloon verdient

3

Dit zijn de twee terreinen die sinds kabinet Balkenende IV behoren tot de verantwoordelijkheid
van de Minister van Emancipatie, ook de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Zie
www.kabinetsformatie2017.nl: portefeuilles ministers en staatssecretarissen 22-02-2007.
Uiteraard kunnen ook andere groepen, zoals bijvoorbeeld personen met een migratieachtergrond, zich emanciperen. Dit valt echter als zodanig niet onder deze emancipatienota; wel kijk
ik indien relevant met een intersectionele blik naar bijvoorbeeld de positie van lhbti-personen
of vrouwen met een migratieachtergrond.
4
Zie ook mijn brief dd. 28 november 2017, waarin ik de contouren van het emancipatiebeleid
heb geschetst, Kamerstuk 30 420, nr. 261.
5
Cijfers 2016, CBS. Deze cijfers hebben betrekking op vrouwen/mannen van 15 jaar tot de
AOW-leeftijd, exclusief scholieren en studenten. Voorheen werd inclusief scholieren en
studenten gemeten, maar er is voor gekozen dit te veranderen. Het beleid is erop gericht dat
mensen ná hun opleiding economisch zelfstandig zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

2

en daarmee als financieel onafhankelijk kan worden beschouwd. Dat
laatste percentage ligt moment op 48,4 procent (bij mannen 73,8
procent).6 Het verschil tussen mannen en vrouwen is hier aanmerkelijk
groter dan bij economische zelfstandigheid.
Iets kunnen betalen voor jezelf of je kinderen, zonder afhankelijk te zijn
van je partner of van het armoedebeleid van de gemeente, betekent meer
keuzevrijheid en onafhankelijkheid. Een toereikend eigen inkomen biedt
vrouwen bovendien meer financiële zekerheid bij echtscheiding, als hun
partner overlijdt, of zijn/haar inkomen verliest. Dit kan ook kinderen tegen
armoede beschermen. Een groot deel van de kinderen die in armoede
opgroeien zijn kinderen van alleenstaande moeders met een zwakke
positie op de arbeidsmarkt.7 Oudere vrouwen zijn minder vaak economisch zelfstandig. In 2016 was 51,9% van vrouwen van 45–65 jaar
economisch zelfstandig.8 Het percentage economisch zelfstandige oudere
vrouwen groeit wel; in 2011 lag dit nog op 46,9%.
Als bewindspersonen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW),
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en Financiën werken wij samen
aan het verhogen van het aantal vrouwen dat werkt en van het aantal uren
dat zij werken. Dat leidt tot meer financiële onafhankelijkheid, en betekent
ook dat vrouwen hun talenten beter kunnen benutten. Een grotere
arbeidsparticipatie is verder een belangrijke bron voor economische groei,
vergroot de koopkracht, en leidt tot meer belasting- en premieontvangsten.9 Huidige tekorten op de arbeidsmarkt zouden sneller opgelost
kunnen worden door een verhoogde arbeidsparticipatie van vrouwen. Het
bruto nationaal product per hoofd van de bevolking zou door meer
gendergelijkheid op de arbeidsmarkt met 4 procent kunnen stijgen.10
De netto arbeidsparticipatie van vrouwen (het percentage vrouwen dat
feitelijk betaald werkt) is 71 procent. Er is hier zeker nog groei mogelijk.
Nog meer ruimte voor verbetering is er bij het aantal uren dat vrouwen
werken. Bijna driekwart van alle werkende vrouwen in Nederland heeft
een deeltijdbaan (tegen een vijfde van de werkende mannen). Vrouwen
werken aan het begin van hun loopbaan, ook als er van kinderen nog
geen sprake is, vaker in deeltijd dan mannen. Bovendien blijven vrouwen
die aan het begin in deeltijd werken dat vaak doen; bij mannen is dat niet
zo. Dit bleek recent uit een onderzoek dat het SCP heeft verricht op
verzoek van mijn ministerie.11
Bij oudere vrouwen is de arbeidsparticipatie lager dan gemiddeld: van de
vrouwen van 55–60 jaar werkt 67,4%, en van de vrouwen van 60–65 jaar
slechts 44,7%. In deze leeftijdsgroepen werken bovendien meer vrouwen
in deeltijd dan in de jongere groepen: van de 55–60 jarige vrouwen werkt
78% in deeltijd, en van de 60–65 jarige vrouwen 81%.
Het kabinet wil niets afdoen aan de mogelijkheid om in deeltijd te werken.
Veel mensen (vooral vrouwen, maar ook mannen) kiezen er heel bewust
voor om door middel van deeltijdwerk betaalde arbeid te combineren met
het zorgen voor kinderen, of met mantelzorg voor naasten. Deeltijdbanen
hebben bijgedragen aan het relatief hoge aantal vrouwen met betaald
6

Cijfers 2016, CBS.
Van de eenoudergezinnen met uitsluitend minderjarige kinderen had in 2016 23 procent een
laag inkomen.
Ruim 4 van de 10 kinderen met risico op armoede leefden in een eenoudergezin. Bron: CBS,
Armoede en sociale uitsluiting 2018.
8
Van alle vrouwen, exclusief studenten en scholieren, was 59,1% economisch zelfstandig.
9
Keuzes in Kaart 2018–2021, CPB, 2017.
10
Economic benefits of gender equality in the European Union. EIGE, 2017.
11
Werken aan de start. Jonge vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt, SCP, 2018. Mede
namens mijn collega van SZW ga ik ervan uit, dat ik met de reactie in deze Emancipatienota
voldaan heb aan het verzoek van de Kamer dd. 23 januari 2018 aan ons beiden om op het
SCP-onderzoek te reageren.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

3

werk. Maar (kleine) deeltijdbanen hebben ook nadelen. Wie weinig werkt,
verdient minder en heeft ook minder mogelijkheden om zich professioneel te ontwikkelen en hogerop te komen. Kleine deeltijdbanen houden
een ongelijke verdeling in stand van betaalde arbeid en van onbetaalde
zorg tussen mannen en vrouwen.
Deeltijdwerk is zeker niet voor iedereen een vrije keus. Eind 2017 waren er
420.000 deeltijders die meer uren zouden willen werken en daarvoor ook
beschikbaar waren.12 Bijna twee derde van hen was vrouw.13
Daarnaast geldt dat de beslissing over arbeidsduur sterk wordt gestuurd
door rolpatronen. Bewust of onbewust voelen vrouwen dat het «hoort»
dat zij meer tijd aan zorgtaken besteden. Mannen hebben juist het gevoel
dat ze de belangrijkste kostwinner moeten zijn. Ook werkgevers bieden in
bepaalde sectoren, zoals zorg en onderwijs, soms bijna automatisch
deeltijdbanen aan. Overigens vragen werkgevers in de zorg nu, in verband
met de (dreigende) tekorten aan medewerkers, deeltijders al om meer
uren te gaan werken. Het is mijn ambitie om de vanzelfsprekendheid van
het huidige patroon te doorbreken zowel bij vrouwen als bij mannen,
zeker bij de jongere generatie. Op dit moment verken ik daarom welke
aanknopingspunten dit onderzoek biedt voor emancipatiebeleid. Er is hier
zeker nog veel winst te boeken om te komen tot een gelijkere verdeling in
werk en zorg tussen mannen en vrouwen. Dat is ook een zaak van
onderwijs, arbeidsorganisaties, en sociale partners in sectoren waarin
veel deeltijd voorkomt, aldus het SCP in de slotbeschouwing bij het
onderzoek. Als Minister van Emancipatie heb ik hierin een stimulerende
en agenderende rol. Ik verwacht van onderwijsinstellingen dat zij expliciet
aandacht besteden aan de loopbaanverwachtingen bij beroepsoriëntatie
(LOB). Van sociale partners verwacht het kabinet dat ze de handschoen op
zullen pakken om bedrijven in alle sectoren te stimuleren meer werk te
maken van het faciliteren van de loopbanen van jonge vrouwen en
hindernissen daarvoor wegnemen.
Betere doorstroming van vrouwen naar hogere functies
Nog steeds is het aantal vrouwen in hogere functies te laag, vooral aan de
top van organisaties, en de verandering gaat te traag. Doorstroom van
vrouwen naar de top is belangrijk vanuit het perspectief van sociale
rechtvaardigheid, en omdat de capaciteiten van – steeds hoger opgeleide
– vrouwen beter tot hun recht moeten komen. De Nederlandse economie
gedijt bij het inzetten van álle talenten die Nederland rijk is. Het kabinet
hecht aan diversiteit in brede zin en zet in op het bevorderen van
diversiteit en inclusie binnen bedrijven en organisaties. Meer diversiteit in
hogere functies kan ook bijdragen aan een inclusiever klimaat in alle
regionen van de organisatie.
In mijn brief aan uw Kamer van 6 maart jl. (Kamerstukken 30 420 en
32 637, nr. 263) heb ik mijn plannen om het aandeel vrouwen aan de top
van het bedrijfsleven verder te brengen ontvouwd. De belangrijkste
maatregelen die ik in die brief heb aangekondigd, herhaal ik in onderstaand overzicht.
Bestrijden van de loonkloof tussen mannen en vrouwen
Bekend is dat er een beloningsverschil is tussen mannen en vrouwen. Uit
cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over 2008–2014
blijkt dat het beloningsverschil daalt, zowel in het bedrijfsleven als bij de

12
13

Dit komt neer op 10% van alle deeltijdwerkers.
CBS Statline.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

4

overheid.14 Hoewel de trend de goede kant op gaat, bestaan er nog steeds
verschillen in beloning tussen mannen en vrouwen.
Het is van belang onderscheid te maken tussen de loonkloof man/vrouw
enerzijds en beloningsdiscriminatie anderzijds. De loonkloof is het verschil
tussen het gemiddelde bruto uurloon van mannelijke en van vrouwelijke
betaalde werknemers als een percentage van het gemiddelde bruto
uurloon van mannelijke betaalde werknemers. Dat verschil kan diverse
oorzaken hebben, zoals bijvoorbeeld opleidingsverschillen of sectorverschillen. Ook beloningsdiscriminatie is een mogelijke oorzaak. Bij
beloningsdiscriminatie ontvangt (meestal) een vrouw minder loon dan
een man voor arbeid van gelijke waarde.
De totale loonkloof van ongeveer 16 procent (ca. 20 procent in het
bedrijfsleven en ca. 10 procent bij de overheid) wordt grotendeels
veroorzaakt door de verschillende posities van vrouwen en mannen op de
arbeidsmarkt. Bijvoorbeeld het feit dat vrouwen minder vaak in hogere
functies werken, het feit dat zij gemiddeld minder werkervaring hebben,
en het feit dat zij vaker in sectoren werken waar de lonen lager zijn.
Het kabinet streeft naar een gelijkere positie van vrouwen en mannen op
de arbeidsmarkt, waaronder het vergroten van de arbeidsparticipatie van
vrouwen en het verbeteren van de mogelijkheid om arbeid en zorg te
combineren. Dit beleid zal bijdragen aan een kleinere loonkloof.
De loonkloof is niet alleen een gevolg van de arbeidsmarktpositie van
vrouwen: ook beloningsdiscriminatie draagt daaraan bij. Vrouwen krijgen
voor gelijkwaardig werk soms minder betaald. Oorzaken zijn vaak
ingesleten gewoontes, zoals: hoge of lage inschaling van het aanvangssalaris; bij onderhandelingen aansluiten bij het laatst verdiende salaris in
plaats van functiewaardering; onjuiste toepassing bevorderingspercentages; toepassing salarisgaranties, met name na fusie en reorganisatie;
etc. Hierdoor bestaat het risico dat niet wordt beloond op basis van de
waarde van de verrichte arbeid, en dat pakt meestal in het nadeel van
vrouwen uit.15
Het kabinet bestrijdt beloningsdiscriminatie. De Staatssecretaris van SZW
informeert uw Kamer binnenkort over het vervolg op het Actieplan
Arbeidsmarktdiscriminatie, met daarin extra aandacht voor arbeidsmarktdiscriminatie bij sollicitaties, zwangerschapsdiscriminatie en een stevige
rol voor toezicht en handhaving door de Inspectie SZW. Hierbij worden
ook maatregelen voorbereid om beloningsdiscriminatie verder tegen te
gaan.
Overzicht (voorgenomen) maatregelen op het gebied van de arbeidsmarkt
•

•

Het kabinet werkt samen met gemeenten voor meer economische
zelfstandigheid van vrouwen. Gemeenten zijn immers verantwoordelijk voor het ondersteunen van zowel bijstandsontvangers als
niet-uitkeringsgerechtigden bij de arbeidsinschakeling.16
Zo is hiervoor het Programma Economische Zelfstandigheid voor 2018
verlengd. Het programma biedt 50 procent financiering voor projecten
van 24 centrumgemeenten van de arbeidsmarktregio’s. Hoe de
samenwerking vanaf 2019 vorm krijgt, bekijk ik in de loop van dit jaar,
in samenspraak met de Staatssecretaris van SZW.
Het project Educatie voor Vrouwen met Ambitie (EVA), uitgevoerd door
de Stichting Lezen en Schrijven, helpt vrouwen om hun basisvaardigheden te verbeteren. In Nederland hebben vrouwen vaker dan mannen

14

CBS-rapport «Gelijk loon voor gelijk werk? Banen en lonen bij de overheid en bedrijfsleven,
2014
15
Zie ook mijn brief aan uw Kamer dd. 22 december 2017, Kamerstuk 30 420, nr. 262
16
Dit geldt ook voor o.a. ontvangers van een ANW-, IOAW- en IOAZ-uitkering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

5

•

•

•

•

•

•

moeite met basisvaardigheden (taal-, reken- en digitale vaardigheden).
Zij maken daardoor minder kans op de arbeidsmarkt.
Dit kabinet verkent welke aanvullende maatregelen genomen kunnen
worden tegen beloningsdiscriminatie. De Staatssecretaris van SZW zal
uw Kamer hierover nader informeren in het vervolg op het Actieplan
Arbeidsmarktdiscriminatie, dat voor het zomerreces zal verschijnen.
De naleving van Wet bestuur en toezicht waarin een streefcijfer van 30
procent is vastgelegd voor de top van het bedrijfsleven is teleurstellend. De voortgang is te beperkt. Een meerderheid van de bedrijven
lijkt naleving van de wet geen prioriteit te geven (nòch «pas toe» nòch
«leg uit»). Er moet dus wat veranderen. Het kabinet zal in 2019 de
balans op maken. Het kabinet is bereid dan met stevige maatregelen te
komen als de naleving dan nog onvoldoende is.
VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer en ik organiseren een bijeenkomst
met de top van het Nederlandse bedrijfsleven. We willen daar
afspraken maken om de groei van het aantal vrouwen aan de top te
versnellen tussen nu en 2019.
Hans de Boer en ik blijven ons uitspreken over het belang van meer
diversiteit in de top van het bedrijfsleven. De doorstroom vanuit lagen
daaronder is ook van belang voor het welslagen van het realiseren van
een hoger percentage vrouwen in de top. Het doorstroombeleid
binnen bedrijven moet daarom een impuls krijgen.
Op dit moment is slechts 19 procent van de hoogleraren vrouw.
Hierdoor blijft te veel wetenschappelijk talent onbenut. Universiteiten
hechten belang aan een gelijke man-vrouwverhouding en hebben
streefcijfers geformuleerd voor het aantal vrouwelijke hoogleraren in
2020. In de afgelopen jaren hebben alle universiteiten hierin vorderingen gemaakt. De Westerdijk Talentimpuls, die in 2017 een steun in
de rug bood aan universiteiten om in een keer 100 vrouwelijke
hoogleraren extra te benoemen en hun eerdere streefcijfers te
overtreffen, blijkt een succes. NWO kan inderdaad 100 voordrachten
honoreren. De Westerdijkhoogleraren tellen niet mee voor de
streefcijfers. In 2021 wordt duidelijk of de streefcijfers zijn gerealiseerd.
De overheid is een grote werkgever. Op het gebied van gendergelijkheid scoort de overheid beter dan het bedrijfsleven. De loonkloof is bij
de overheid de helft kleiner dan in het bedrijfsleven en het aandeel
vrouwen in topfuncties is bij de rijksoverheid 33 procent.17 Alle
ministeries hebben zich door ondertekening van het Charter Diversiteit
gecommitteerd tot het bevorderen van diversiteit op de werkvloer. Dat
betekent in de praktijk dat werk wordt gemaakt van het voorkomen van
onbewuste vooroordelen, het realiseren van een open bedrijfscultuur
en het bevorderen van instroom, behoud en doorstroom van werknemers, ongeacht arbeidsbeperking, sekse, leeftijd, seksuele oriëntatie en
genderidentiteit, of culturele, etnische of religieuze achtergrond. De
rijksoverheid draagt ook bij aan Workplace Pride, het netwerk van
bedrijven en instellingen met een lhbti-inclusief personeels- en
organisatiebeleid. Binnen het Rijk zijn ook verschillende lhbtipersoneelsnetwerken actief en verbonden met Dutch Government
Pride. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
heeft in 2017 een aantal sessies georganiseerd voor coördinatoren
diversiteit binnen de rijksoverheid, om kennis en ervaringen uit te
wisselen. In de herziening van het strategisch personeelsbeleid Rijk
2025 is aandacht voor diversiteit en inclusiviteit.
Interdepartementale aanpak arbeidsparticipatie
Het kabinet neemt de volgende maatregelen om de arbeidsdeelname
van vrouwen zowel in personen als in uren te vergroten, en om te

17

Jaarrapportage bedrijfsvoering Rijk 2016; Kamerstuk 31 490, nr. 223.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

6

komen tot een gelijkere verdeling van arbeid en zorg over mannen
en vrouwen:
C Met ingang van 2019 krijgen partners vijf dagen betaald
kraamverlof. Tevens krijgen zij recht op vijf weken aanvullend
kraamverlof tegen een uitkering van 70 procent van hun salaris.
Het is de bedoeling dat dit ingaat op 1 juli 2020. Als mannen in
het begin meer voor hun kind zorgen, bevordert dat ook op de
lange duur een gelijkere verdeling van zorgtaken. Bovendien kan
een ruimer verlof de kansen van vrouwen op de arbeidsmarkt
vergroten, omdat er minder verschil zit in de duur van verlof voor
beide ouders.
C Het kabinet investeert € 250 miljoen in de kinderopvangtoeslag.
Dat betekent dat veel gezinnen waar beide ouders werken op
meer toeslag kunnen rekenen als hun kind naar de kinderopvang
gaat.
C De lasten op arbeid worden verlaagd door een verlaging van de
belastingtarieven en de verhoging van de arbeidskorting. Het
wordt lonender om te gaan werken, en voor deeltijders wordt het
lonender om hun uren uit te breiden.18
C Speciale aandacht zal worden besteed aan groepen vrouwen
waarvan de economische zelfstandigheid relatief laag is. Het gaat
dan met name om alleenstaande moeders, laagopgeleide
vrouwen, en vrouwen met een migratieachtergrond.
Zoals de Staatssecretaris van SZW onlangs schreef in een brief
aan uw Kamer19: het is voor alleenstaande ouders van belang dat
zij participeren, bij voorkeur door middel van betaald werk, als
rolmodel voor hun kinderen en ook om eventuele intergenerationele overdracht van armoede tegen te gaan en wellicht te
voorkomen. Wij zijn in gesprek over samenwerking op dit punt.
Mijn collega van SZW richt momenteel het programma «Verdere
Integratie op de Arbeidsmarkt» (VIA) in, om achterstanden onder
Nederlanders met een niet-westerse achtergrond terug te
brengen. Wij zijn in gesprek over de manier waarop wij kunnen
samenwerken waar dit onderwerp raakt aan het emancipatiebeleid.
C Discriminatie op de arbeidsmarkt wordt bestreden. De Staatssecretaris van SZW zal voor het zomerreces een vervolg op het
Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie presenteren. Leeftijdsdiscriminatie op de arbeidsmarkt maakt daar deel van uit.
C In het kader van het Actieplan Zwangerschapsdiscriminatie20
financier ik een project gericht op werk(zoek)ende vrouwen in de
vruchtbare leeftijd. Centraal staat het belang van het behouden of
verkrijgen van werk bij zwangerschap en jong ouderschap.
C Ik werk aan het tegengaan van discriminatie van transgenders op
de arbeidsmarkt door bewustwording, coaching en arbeidstoeleiding. Transgender Netwerk Nederland (TNN) heeft mij onlangs
een voorstel voor transitieverlof gestuurd. Als bewindslieden van
SZW en OCW gaan wij hiernaar kijken.
Voor het bereiken van meer gendergelijkheid op de arbeidsmarkt is
samenwerking met het veld cruciaal. De overheid kan dit doel niet
verwezenlijken zonder dat ook het bewustzijn bij burgers en bedrijven

18

Zie voor de koopkrachteffecten bij aanvaarding van werk door een niet-werkende partner, of
bij uitbreiding van uren, de brief van de Minister van SZW aan uw Kamer d.d. 27 oktober 2017,
Kamerstuk 34 700, nr. 47.
19
Kamerstuk 34 477, nr. 31.
20
Kamerstukken 29 544 en 30 950, nr. 775.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

7

verandert. Daarom zijn er strategische partnerschappen gesloten met
twee allianties van maatschappelijke organisaties21:
• Samen werkt het stimuleert mannen en vrouwen, in het bijzonder
financieel kwetsbare vrouwen, om de mogelijkheden te benutten voor
het combineren van betaalde arbeid en onbetaalde zorg
• Werk.en.de.Toekomst wil genderstereotiepe beeldvorming doorbreken
in het onderwijs, op de arbeidsmarkt, en bij de overheid.
Daarnaast wordt intensief samengewerkt met VNO-NCW en met de
Stichting Topvrouwen om te bereiken dat het aandeel vrouwen in raden
van bestuur en raden van commissarissen verder toeneemt. Ook heb ik in
de voorbereiding op de inzet van Nederland bij de onderhandelingen voor
de Commission on the Status of Women van de VN recent een overleg
gehad met de VN-Vrouwenvertegenwoordiger Willemien Koning specifiek
over de positie van vrouwen op het platteland.
2. Sociale veiligheid en acceptatie: veilige steden, onderwijs,
kwetsbare minderheden en duurzame infrastructuur
Het kabinet streeft naar sociale veiligheid en acceptatie van alle burgers.
De focus ligt daarbij op:
• minder intimidatie en geweld tegen vrouwen
• meer sociale acceptatie en sociale veiligheid voor lhbti-personen
Vrouwen en lhbti-personen worden vaker dan anderen geconfronteerd
met (seksueel) geweld en sociale onveiligheid, zowel in de openbare
ruimte als thuis, op school, op het werk, in de zorg en in de sport.
Ondanks lichte verbeteringen in de afgelopen periode is de sociale
acceptatie van lhbti-personen ook in biculturele- en levensbeschouwelijke
kringen nog een aandachtspunt.
Gendergerelateerd (seksueel) geweld tegen vrouwen is geworteld in
ongelijke machtsverhoudingen tussen vrouwen en mannen. Ook houdt
geweld tegen vrouwen verband met structurele ongelijkheden die
vrouwen ervaren in alle aspecten van hun leven, van onderwijs tot werk,
zoals mijn collega van Justitie en Veiligheid (JenV) schreef in een brief
aan uw Kamer naar aanleiding van de #MeToo-berichtgeving.22 Geweld
tegen vrouwen is niet zozeer een «vrouwenprobleem»; het grootste deel
van de daders is man.23 Mannen moeten dus deel van de oplossing zijn.
Oorzaak van het geweld tegen lhbti-personen is onder andere het gebrek
aan sociale acceptatie van gender- en seksuele diversiteit.
Overzicht (voorgenomen) maatregelen sociale veiligheid en acceptatie
•

•

Het kabinetzet de samenwerking met Regenboogsteden voort tot en
met 2022. Steeds meer gemeenten voeren een actief lhbti-beleid. Ook
provincies zetten zich steeds vaker in voor een regenboogaanpak.
Onderdeel van de samenwerking is de vraag hoe de inzet van
provincies de aanpak van gemeenten kan versterken.
De aanpak van seksueel geweld in de openbare ruimte krijgt een
impuls met het project «Veilige Steden». Gendergerelateerd geweld
komt binnenshuis voor, maar ook veel daarbuiten. Veel vrouwen geven
aan dat zij lastig worden gevallen op straat, op hun werk, in het

21

Met ingang van 1 januari 2018 zijn acht strategische partnerschappen aangegaan waarin ik
met maatschappelijke organisaties samenwerk aan verschillende emancipatiedoelen. Deze
twee allianties maken daarvan deel uit. Zie Kamerstuk 30 420, nr. 258.
22
Brief van 24 november 2017, Kamerstuk 34 843, nr. 1
23
Ook bij seksueel geweld tegen mannen van boven de 16 is tweederde deel van de daders
man. Bron: Rutgers, Monitor seksuele gezondheid 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

8

•

•

•

•

•

•

•

•

•

openbaar vervoer en tijdens het uitgaan. Met het project «Veilige
steden» wordt de lokale aanpak voor veiligheid van vrouwen ondersteund. Het project, dat loopt van 2018 tot 2022, richt zich op samenwerking met gemeenten om problemen als straatintimidatie en
seksuele intimidatie en seksueel geweld in het uitgaansleven aan te
pakken. Deze aanpak zal waar mogelijk verbonden worden met de
lokale aanpak voor veiligheid van lhbti-personen, en met de aanpak
voor seksuele weerbaarheid van meisjes en jongens.
De komende drie jaar ondersteunt het Ministerie van OCW het project
LEF van Fier en Femmes For Freedom. LEF richt zich op het tegengaan
van schadelijke traditionele praktijken en helpt meisjes en vrouwen uit
migranten- en vluchtelingengemeenschappen om hun ambities te
verwezenlijken.
De Ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en JenV
en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) lanceren dit
voorjaar een programma tegen huiselijk geweld en kindermishandeling.
De Politie en OCW steunen de landelijke Alliantie Natuurlijk Samen.24
De Alliantie werkt aan een samenhangende aanpak van lhbti-vijandige
incidenten in de woonomgeving en openbare ruimte. Daarbij zullen wij
bezien of die aanpak ook verbreed kan worden naar andere discriminatiegronden.
Ik bezie de mogelijkheid om samen met mijn collega voor Medische
Zorg en Sport bij te dragen aan landelijke initiatieven voor meer
diversiteit bij sportclubs, trainers, supporters en scheidrechters.
Samenwerken met regenbooggemeenten, sportorganisaties en
LHBTI-zelforganisaties staat hierbij voorop.25
Het kabinet steunt de activiteiten van het (nog) kwetsbare landelijke
netwerk van biculturele lhbti-personen26 en van het netwerk van
christelijke lhbti-personen.27
Om beter inzicht te krijgen in behoeften en ervaringen van ouders van
een kind met intersekse/DSD maakt Rutgers een inventarisatie
hiervan.28 Dit project resulteert in een online bundel met ervaringsverhalen van ouders, een rapport met beleidsaanbevelingen voor de
opvoeding, sociale-, onderwijs- en zorgomgeving en een expertbijeenkomst voor onderwijs- en zorgprofessionals.
Ik kijk naar eventuele samenwerking met mijn Vlaamse collega op het
terrein van onderzoek naar de positie van transgender- en intersekse
personen. Het kan effectief zijn om de inspanningen te bundelen.
Naar aanleiding van de brief van TNN van 14 december 2017 zijn wij
als bewindspersonen van OCW, SZW, JenV, VWS, en Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) in overleg over o.a. geslachtsregistratie, arbeidsparticipatie, sociale veiligheid en mogelijk onderzoek om
de situatie van transgender personen te verbeteren.29
Zoals vermeld in de kabinetsbrief Cultuur in een open samenleving
d.d. 12 maart jl., kan cultuur een middel zijn om het gesprek aan te
gaan over gevoelige onderwerpen. Daarom wil ik via het internationaal
cultuurbeleid meer ondersteuning bieden aan de doelen op het gebied
van gendergelijkheid en lhbti-emancipatie. Verder is er de internationaal vermaarde bibliotheek en archieffunctie van IHLIA op het gebied
van lhbti.

24

o.a. Radar/Art.1, COC, Politie
Zie ook antwoorden op Kamervragen van Diertens en Sjoerdsma (D66) over homofobie in de
voetbalwereld, december 2017, Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 739.
26
Maruf/Queer Moslim netwerk
27
LCC+/LKP/Holy Females/ContrariO/Verscheurd/CHJC/Mirre/FORUM
28
De afkorting DSD is de medische term voor intersekse-variaties. De afkorting staat in de
medische wereld voor Disorders of Sex Development. De betrokkenen zelf geven de voorkeur
aan de term Differences of Sex Development.
29
brief van TNN van 14 december 2017
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

9

•

Aanvullend op de inzet van mijn collega van BZK steun ik de lhbtigemeenschap in Caribisch Nederland en de CAS, en zet ik extra in op
samenwerking en lokale aanpak op seksuele weerbaarheid van
jongeren op Caribisch Nederland via de decentralisatie-uitkering.30 De
alliantie Gedeelde trots, gedeeld geluk voert op de eilanden het project
Pink Orange Akkoord uit.
Uitvoering regenboogpunten op het gebied van sociale veiligheid en
acceptatie uit het Regeerakkoord
• In het regeerakkoord is opgenomen dat een aantal kerndoelen
wordt aangescherpt, waaronder het onderdeel seksualiteit en
seksuele diversiteit. Seksuele weerbaarheid wordt hierin
meegenomen. Het voorstel voor aanscherping zal eind 2019 klaar
zijn.
• Sociale veiligheid, waaronder seksuele diversiteit, maakt deel uit
van de nieuwe kennisbasis voor tweedegraadslerarenopleidingen. De implementatie hiervan zal in het collegejaar 2018/2019
plaatsvinden. Het onderwerp wordt ook opgenomen in de
kennisbasis van de pabo’s.
• Met de MBO Raad versterk ik het burgerschapsonderwijs,
waaronder het thema seksuele diversiteit valt. De burgerschapsagenda is in september 2017 aan uw Kamer gestuurd. De inspectie
ziet toe op de kwaliteitsverbetering van het burgerschapsonderwijs in het mbo. De Stichting School en Veiligheid ondersteunt
het mbo bij het opstellen van het veiligheidsbeleid en het creëren
van een sociaal veilig schoolklimaat.
De monitor «sociale veiligheid in de mbo-sector» die dit jaar
opnieuw uitkomt, besteedt aandacht aan de sociale veiligheid van
lhbti-studenten en voor het eerst ook aan seksueel grensoverschrijdend gedrag.
• Het project «Seksuele diversiteit in het mbo» wordt verlengd tot
en met 2020. In dit project werken COC en Theater AanZ samen.
Via een interactieve theatervoorstelling wordt seksuele diversiteit
bespreekbaar gemaakt, op een manier die aansluit bij de
mbo-studenten. Een belangrijk onderdeel van dit project is een
docententraining, zodat met name docenten Loopbaan en
burgerschap worden ondersteund (seksuele diversiteit is een
onderdeel van het kwalificatiedossier Loopbaan en burgerschap).
• De Ministeries van VWS en OCW versterken de suïcidepreventie
bij lhbti-jongeren. Movisie, 113 Zelfmoordpreventie en COC
Nederland werken een voorstel hiervoor uit. Daarbij ligt de focus
op het betrekken van ouders, het actualiseren van de website
Iedereenisanders.nl, het inventariseren van de mogelijkheden
voor e-learning voor professionals, en het inzetten van het
netwerk van de GSA’s om dit thema ook op scholen bespreekbaar
te maken.31
• Nederland maakt deel uit van de Europese waardengemeenschap. De vrijheid van lhbti-personen om te kunnen zijn wie ze
zijn geeft ook in Europa een zeer gemengd beeld. Helaas delen
we in de praktijk niet altijd dezelfde waarden. In delen van Europa
gaan de wettelijke bescherming, gelijke behandeling en sociale
acceptatie van seksuele minderheden zienderogen vooruit, maar
elders in Europa krimpt die ruimte.
Ook internationaal blijft het kabinet zich inzetten voor emancipatie van en gelijke rechten voor lhbti-personen. Onder leiding van
de Minister van Buitenlandse Zaken (BZ)zet het kabinet zich

30
31

CAS: Curaçao, Aruba en St. Maarten. Caribisch Nederland: Bonaire, St. Eustatius, en Saba.
Iedereenisanders.nl is een site van Movisie en COC Nederland voor lhbti jongeren, ouders en
professionals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

10

•

•

•

specifiek in op de afschaffing van strafbaarstelling van homoseksualiteit, tegengaan van discriminatie en geweld en het bevorderen van sociale acceptatie. De Minister van BZ informeert uw
Kamer jaarlijks over de resultaten van het mensrechtenbeleid. De
eerstvolgende mensenrechtenrapportage wordt verwacht in de
eerste helft van 2018.
De Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zal in mei a.s. een nieuwe beleidsnota aan uw Kamer doen
komen. Hierin zal aandacht worden besteed aan het Nederlandse
lhbti- en gendergelijkheidsbeleid in het buitenland. Aanvullend
op de inzet van mijn collega van BZ zal ik samen met gelijkgestemde collega’s de noodzakelijke steun verbreden aan de
Europese lhbti-netwerkorganisaties en strategische partners
(ILGA-Europe, Transgender-Europe, IGLYO-Europe en OIIEurope), en de uitwisseling van goede wetgeving- en praktijkvoorbeelden verder inbedden. Tijdens de jaarvergadering van
ILGA-Europe oktober 2018 zal ik mijn plan ontvouwen om samen
met emancipatiecollega’s die nodige aandacht voor langere tijd te
ondersteunen.
Omdat Caraïbisch Nederland en Aruba een vooruitgeschoven
positie in de regio innemen qua gelijke behandeling van
lhbti-personen, zal ik, samen met BZ en vertegenwoordigers van
de lokale gemeenschap, betrokken bestuurders en regionaal
opererende lhbti-organisaties (zoals o.a. Out Right en COC
Nederland) bezien of een regionale bijeenkomst gehouden kan
worden om een impuls te geven aan de lhbti-emancipatie.
Verder zet mijn collega van BZ het beleid op gebied van gelijke
rechten voor LHBTI’s wereldwijd voort. Daarover wordt uw
Kamer in de jaarlijkse mensenrechtenrapportage verder
geïnformeerd.

Voor de bovengenoemde maatregelen geldt, dat met het emancipatie-veld
wordt samengewerkt in strategische partnerschappen op het gebied van
sociale veiligheid en acceptatie met drie allianties van maatschappelijke
organisaties32:
• Gedeelde trots, gedeeld geluk: een alliantie van lhbti-organisaties
gericht op de terreinen veiligheid, onderwijs, arbeid, media, gezondheid, politiek, recht en leefvormen.
• Verandering van binnenuit, gericht op sociale veiligheid van vrouwen
en lhbti-personen, en op acceptatie van gendergelijkheid en seksuele
diversiteit in vluchtelingen- en migrantengemeenschappen.
• Act4respect, gericht op de preventie van gendergerelateerd geweld bij
jongeren en jongvolwassenen. De focus ligt zowel op (potentiële)
slachtoffers als op daders.
3. Genderdiversiteit en gelijke behandeling: media, jeugd, en
versterking in wetgeving
Het kabinet streeft naar de vrijheid van burgers om hun identiteit zelf
vorm te geven, zonder opgelegde gendernormen en zonder ongelijke
behandeling.
De focus ligt daarbij op de onderwerpen:
• Representatie van vrouwen en lhbti-personen in de media
• Ruimte voor genderdiversiteit voor kinderen en jongeren
• Versterken van gelijke behandeling conform de regenboog-afspraken
in het Regeerakkoord
32

Met ingang van 1 januari 2018 zijn acht strategische partnerschappen aangegaan waarin ik
met maatschappelijke organisaties samenwerk aan verschillende emancipatiedoelen. Deze
drie allianties maken daarvan deel uit. Zie Kamerstuk 30 420, nr. 258.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

11

De term genderneutraliteit, die soms wordt gebruikt, kan de suggestie
wekken dat mensen zich geen man of vrouw meer zouden mogen voelen,
of zich zo zouden mogen gedragen. Het kabinet gebruikt daarom de term
genderdiversiteit: het doel is niet eenvormigheid, maar juist ruimte voor
meer keuzes.
De huidige maatschappij heeft verwachtingen van mensen op basis van
gendernormen; ideeën over hoe vrouwen en mannen zich moeten
gedragen.
Deze normen kunnen nadelige effecten hebben. Zij belemmeren de
individuele ontwikkeling van een meisje dat ondanks haar talent voor
wiskunde geen technische vervolgopleiding gaat volgen, of van een
jongen die een geweldige basisschooldocent zou zijn, maar toch niet voor
de pabo kiest. De vrouw die minder betaald krijgt voor haar werk dan haar
mannelijke collega, of de homoseksuele voetballer die voor de zekerheid
in de kast blijft.
Door stereotypering tegen te gaan wil het kabinet de vrijheid vergroten
van iedereen: mannen en vrouwen, meiden en jongens, en mensen die
zich niet in een hokje laten vatten. Hiermee stimuleren we ook gelijke
behandeling en verkleinen we maatschappelijke problemen zoals pesten,
ongelijke verdeling van arbeid en zorg, lhbti-fobie en geweld in afhankelijkheidsrelaties.
Betere representatie van vrouwen en lhbti-personen in de media
Zowel traditionele als nieuwe media tonen ons een beperkt beeld van
onze samenleving. Zo zijn vrouwen en etnische minderheden niet
evenwichtig vertegenwoordigd en worden zij, net als lhbti-personen, vaak
stereotiep gerepresenteerd. Het aandeel vrouwen dat bij de publieke
omroep in beeld komt, is tussen 2010 en 2015 zelfs gedaald. Mediamakers
zijn zich vaak niet bewust van de cijfers. Zo denkt meer dan de helft van
de mediamakers dat van de experts in beeld 20 tot 40 procent vrouw is,
terwijl dit in werkelijkheid 12 procent is. Onevenwichtige representatie en
stereotiepe beeldvorming houden specifieke ideeën over gender,
etniciteit, klasse en seksuele oriëntatie in stand. Dit beïnvloedt ons gedrag
en onze kansen in de maatschappij. De media verdienen specifieke
aandacht, omdat zij continu beïnvloeden hoe wordt gedacht en geoordeeld, en een belangrijke rol spelen in het bestendigen van bestaande
stereotypen.
Voor media geldt onverminderd de grondwettelijk gegarandeerde vrijheid
van meningsuiting; hier past grote terughoudendheid van de overheid. De
media, inclusief de reclamesector, opereren echter wel in een maatschappelijke context. Het is belangrijk dat zij zich bewust zijn van veranderende
opvattingen met betrekking tot (seksistische) stereotypen, en van hun
eigen invloed op dit punt. Dat betekent dat OCW zelfregulering binnen de
mediasector stimuleert en faciliteert, daar waar nodig, wenselijk en
mogelijk. Het tegengaan van stereotypering van vrouwen en LHBTI in de
media is een van de manieren waarop het kabinet invulling geeft aan de
aanbevelingen van het CEDAW comité. Dit comité ziet toe op de naleving
van het VN-Vrouwenverdrag.
Meer ruimte voor genderdiversiteit bij kinderen en jongeren
Dit kabinet vindt dat alle jongeren, en de maatschappij als geheel, gebaat
zijn bij het vervangen van stereotiepe studiekeuzes door ruimte voor elke
individuele leerling om ongeacht gender een studierichting te kiezen die
past bij de eigen capaciteiten en interesse.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

12

Versterken van gelijke behandeling conform het regenboogakkoord
Het kabinet gaat de komende periode voortvarend aan de slag met het
uitvoeren van de in het Regeerakkoord gemaakte afspraken die de gelijke
behandeling en emancipatie van lhbti’s versterken.33 Als Minister van
Emancipatie heb ik hierbij een coördinerende verantwoordelijkheid.
Overzicht (voorgenomen) maatregelen genderdiversiteit en gelijke
behandeling
•

•
•

•

•

•

•

•

Women Inc spant zich in om de alliantie van mediamakers NPO, RTL
en VICE te verbreden. Deze alliantie maakt (toekomstige) mediamakers
bewust van het belang van evenwichtige representatie van zowel
vrouwen als lhbti-personen. Hiermee wil het kabinet bijdragen aan
meer diversiteit in verschillende media, waaronder reclames.
Ik onderzoek hoe de representatie van vrouwen en lhbti-personen in de
media structureel gemonitord kan worden.
Ik laat binnen de rijksoverheid een eerste interne inventarisatie
uitvoeren van de wijze waarop de overheid zelf communiceert. Op
basis van die inventarisatie kunnen we binnen de rijksoverheid het
gesprek aangaan over hoe we het goede voorbeeld kunnen geven met
zo neutraal mogelijke communicatie.
Zoals toegezegd tijdens een Algemeen Overleg met uw Kamer op
31 januari 2018 zal ik stereotypering in leermiddelen bespreken met
uitgevers en andere betrokkenen. 34 De overheid kan en wil op dit
gebied niet iets voorschrijven, maar kan wel een debat stimuleren.
Vanuit het emancipatiebeleid draag ik bij aan initiatieven om meer
jongens te enthousiasmeren voor werken in basisonderwijs, en meer
meisjes te enthousiasmeren voor werken in de techniek.
De Transgenderwet is geëvalueerd door het Utrecht Centre for
European Research for Family Law. Daarbij zijn de verschillende
belangengroepen gehoord. De resultaten van het onderzoek zijn
vervolgens met hen besproken. De Minister van JenV stuurt uw Kamer
binnenkort het evaluatierapport met een beleidsreactie, die mede met
betrokkenheid van mijn ministerie en dat van VWS wordt opgesteld.
De alliantie Werk.en.de Toekomst ontwikkelt een counterstereotiepe
database met rolmodellen die werkzaam zijn in sectoren die als typisch
mannelijk of vrouwelijk worden gezien.
Er bestaan grote verschillen in gezondheid tussen mannen en
vrouwen. Vrouwen leven in slechtere gezondheid dan mannen.
Genderbewustzijn in de zorg betekent dat vaak sekse-specifieke zorg
nodig is; gelijkheid vraagt in die gevallen dus een ongelijke medische
behandeling. Ook lhbti-personen hebben specifieke zorgbehoeften. Het
kabinet zet zich in voor inclusieve zorg. Er is een Alliantie Gezondheidszorg op maat, gericht op een gender-sensitieve en lhbti-sensitieve
gezondheidszorg.35
Uitvoering regenboogpunten op het gebied van gelijke behandeling
uit het Regeerakkoord

33

Naast de maatregelen die het kabinet neemt, zijn er ook op dit gebied ook twee initiatiefwetsvoorstellen waarvan de behandeling wordt voortgezet: Het ene voorstel strekt tot aanvulling
van de Algemene wet gelijke behandeling ter verduidelijking van de rechtspositie van
transgender personen en intersekse personen, en het andere voorstel tot het opnemen van
een verbod op discriminatie op grond van seksuele gerichtheid en een handicap in artikel 1
van de Grondwet.
34
AO ICT in het onderwijs en leermiddelen.
35
Met ingang van 1 januari 2018 zijn acht strategische partnerschappen aangegaan waarin ik
met maatschappelijke organisaties samenwerk aan verschillende emancipatiedoelen. Deze
alliantie maakt daarvan deel uit. Zie Kamerstuk 30 420, nr. 258.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

13

•

•

•

De Minister van JenV werkt met voorrang aan een wetsvoorstel
voor wijziging van het Wetboek van Strafrecht, waaronder de
verhoging van het strafmaximum voor haatzaaien.
De Minister voor Rechtsbescherming heeft uw Kamer op
22 maart (Kamerstuk 33 836, nr. 24), mede namens mij, geïnformeerd dat conform het regeerakkoord de onderzoeken zoals
aanbevolen door de Staatscommissie zullen worden uitgevoerd.
De inzet van dit Kabinet is om onnodige geslachtsregistratie waar
mogelijk te beperken. In dat kader zal dit voorjaar nader overleg
worden gevoerd met de belangenorganisaties, patiëntenorganisaties en kennisinstellingen. Verder ga ik vanuit mijn coördinerende verantwoordelijkheid in gesprek met onder meer de
Minister voor Rechtsbescherming en de Staatssecretaris van BZK
over het waar mogelijk beperken van onnodige geslachtsregistratie en het gebruik van het persoonsgegeven geslacht. Het Kabinet
zal uw Kamer op de gebruikelijke wijze informeren.

Tot slot
Het kabinet heeft stevige emancipatie-ambities, zowel op het terrein van
gendergelijkheid als op het terrein van lhbti-emancipatie.
De onderwerpen in deze nota hangen nauw samen. Stereotypen over
mannelijkheid en vrouwelijkheid hebben effect op sociale acceptatie en
veiligheid. Een gebrek aan inkomsten maakt vrouwen thuis kwetsbaarder
voor geweld, en als er meer vrouwelijke leidinggevenden zijn heeft dat
een positief effect op de organisatiecultuur en een veilige werkomgeving –
en worden stereotiepe denkbeelden doorbroken. Dat betekent dat een
stap vooruit op het ene terrein ook goed is voor het andere terrein.
Emancipatie is bovendien een onlosmakelijk onderdeel van duurzame
ontwikkeling, en draagt daarmee bij aan de implementatie van de
Sustainable Development Goals (SDG’s) van de VN.36 De coördinatie van
de SDG’s ligt bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De Minister van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zal in mei de tweede
rapportage waarin de voortgang van de implementatie van de SDG’s
wordt beschreven, aan uw Kamer verzenden.
Om de voortgang van de emancipatie te monitoren, verschijnt voor
gendergelijkheid sinds 2000 periodiek de Emancipatiemonitor van SCP en
CBS. Eind dit jaar zal de nieuwe Emancipatiemonitor uitkomen. Nieuw is,
dat deze nu (naast een bescheiden papieren uitgave) hoofdzakelijk digitaal
zal worden gepubliceerd in de vorm van een speciale website. Dit biedt de
mogelijkheid om gegevens nog makkelijker te raadplegen, en om de
cijfers up-to-date te houden.
Op het gebied van emancipatie van lhbt-personen verschijnt medio dit
jaar de LHBT-monitor.
We monitoren niet alleen de voortgang van het emancipatieproces zelf,
ook het emancipatiebeleid wordt regelmatig doorgelicht. De laatste
doorlichting ging over de periode 2011–2014. Hieruit zijn conclusies
getrokken voor verbetering van het beleid, zoals een herziening van de
subsidieregeling. Inmiddels wordt het grootste deel van de emancipatiesubsidies verstrekt in de vorm van langjarige strategische partnerschappen, waardoor de samenwerking met het veld strategischer is, en
minder versnipperd.37 Op dit moment is de volgende beleidsdoorlichting,
36

Voor emancipatie zijn met name de volgende SDG’s van belang: 3 (gezondheid en welzijn), 4
(toegankelijk en goed onderwijs), 5 (gender gelijkheid), 10 (minder ongelijkheid), 11 (duurzame
steden), 16 (vrede, recht en sterke instituties) en 17 (internationale samenwerking).
37
Zie Kamerstuk 30 420, nr. 211.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

14

over de periode 2014–2017, in volle gang. Eind dit jaar zal ik u berichten
over de resultaten.38
Dit kabinet staat eensgezind voor emancipatie: voor gelijke behandeling,
gelijke kansen, en voor de vrijheid om je eigen leven in veiligheid vorm te
geven.
Om deze uitgangspunten werkelijkheid te laten worden, zijn veel
betrokkenen nodig: de burgers zelf die ruimte moeten geven en nemen,
werkgevers, vakbonden, media, scholen, maatschappelijke organisaties,
gemeenten, en uiteraard de rijksoverheid. Zoals uit deze nota blijkt, is bij
dat laatste niet alleen de Minister van Emancipatie aan zet: veel andere
bewindspersonen spelen een cruciale rol om de emancipatieprincipes ook
te vertalen naar wetten, regelingen, en praktijk op hun beleidsterreinen.
Als Minister van Emancipatie heb ik daarbij een extra verantwoordelijkheid om relevante thema’s te agenderen en beleid te coördineren.
Met de inzet van alle betrokkenen is het kabinet ervan overtuigd dat aan
het eind van deze kabinetsperiode belangrijke stappen vooruit gezet zullen
zijn.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

38

Zie voor de opzet van deze beleidsdoorlichting Kamerstuk 31 511, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 270

15