Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 398

Maatregelen verkeersveiligheid

Nr. 608

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 september 2018
Hierbij informeer ik u, mede namens de Minister van Infrastructuur en
Waterstaat, over een aantal onderwerpen op het gebied van verkeershandhaving. Het betreft de onderwerpen: handhaving rijden zonder
rijbewijs, de strafmaat voor asociale scooterrijders, telefooncontrole na
een verkeersongeval en de Event Data Recorder. Hiermee geef ik tevens
invulling aan een aantal moties en toezeggingen die aan uw Kamer zijn
gedaan. Daarnaast reageren wij, zoals toegezegd in de brief van
2 augustus 20181, op het onderzoek naar de beginnersregeling.
Handhaving rijden zonder rijbewijs
De afgelopen periode is onderzocht hoe personen die ernstige verkeersdelicten begaan, strenger kunnen worden aangepakt. Dit heeft onder meer
geresulteerd in het Wetsvoorstel aanscherping strafrechtelijke aansprakelijkheid ernstige verkeersdelicten2 en maatregelen om rijden onder
invloed van alcohol3 strenger aan te pakken. In dat kader is ook gekeken
naar de aanpak van personen die rijden zonder (geldig) rijbewijs of tijdens
een ontzegging van de rijbevoegdheid. Een ongeldig rijbewijs of een
ontzegging van de rijbevoegdheid krijg je niet zomaar. Personen wiens
rijbewijs ongeldig is verklaard of een ontzegging van de rijbevoegdheid
hebben, hebben één of meer ernstige verkeersovertredingen begaan.
Tegen personen die ondanks deze sanctie of maatregel blijven doorrijden,
moet hard worden opgetreden.
Om intensiever te handhaven en strenger te straffen op het rijden zonder
(geldig) rijbewijs of het rijden tijdens een ontzegging van de rijbevoegdheid is door een werkgroep (met leden van de Ministeries van
Justitie en Veiligheid en Infrastructuur en Waterstaat, het Openbaar
Ministerie (OM), de politie, het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen
1

Kamerstuk 29 398, nr. 607
Kamerstuk 29 398, nr. 567
3
Kamerstuk 29 398, nr. 588
2

kst-29398-608
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

1

(CBR), de Dienst wegverkeer (RDW) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) onderzocht welke aanvullende maatregelen kunnen worden
genomen. Hieronder volgt een nadere toelichting op deze maatregelen.
Handhaving op rijden zonder geldig rijbewijs
De politie heeft een aantal acties in gang gezet om intensiever te
handhaven op het rijden zonder geldig rijbewijs4.
Zo controleert de politie intensiever op de geldigheid van het rijbewijs bij
een staandehouding. Uitgangspunt is dat niet alleen het fysieke rijbewijs
wordt gecontroleerd, maar dat ook altijd de digitale systemen worden
geraadpleegd om de geldigheid van het rijbewijs te controleren. Om het
belang hiervan te benadrukken is binnen de politie extra aandacht besteed
aan het belang van controle van de geldigheid van het rijbewijs.
Om de pakkans verder te vergroten gaat de politie meer regionaal en
persoonsgericht handhaven op het rijden zonder geldig rijbewijs.
Personen van wie bekend is dat zij eerder met een ongeldig rijbewijs
hebben gereden, zullen eerder worden gecontroleerd.
Het rijden zonder geldig rijbewijs wordt door de politie ook effectiever
aangepakt door middel van verdergaande digitalisering. Op dit moment
wordt er een app voor het handhaven van rijden onder invloed ontwikkeld
met als voordeel dat het opmaken van een proces-verbaal voor rijden
onder invloed wordt vergemakkelijkt. Daardoor hoeft een invordering van
het rijbewijs niet langer handmatig te worden ingevoerd in de systemen
en zien andere politieagenten direct dat sprake is van een ingevorderd
rijbewijs. Dit zal ertoe leiden dat rijden zonder geldig rijbewijs sneller
wordt gesignaleerd.
Inzet op het inleveren van het rijbewijs
Op bestuurders van wie het rijbewijs is geschorst of ongeldig is verklaard
of van rechtswege ongeldig is geworden rust de plicht om het rijbewijs in
te leveren. Uit cijfers over de jaren 2016 en 2017 blijkt dat ongeveer een
derde van de geschorste en ongeldig verklaarde rijbewijzen niet wordt
ingeleverd. Daarom heeft de werkgroep ter uitvoering van de toezegging
in de brief van 18 februari 20165, onderzocht hoe bereikt kan worden dat
het rijbewijs sneller en vaker wordt ingeleverd.
Naar aanleiding hiervan heeft het CBR de inhoud van de door het CBR
verstuurde besluiten van schorsing of ongeldigverklaring van het rijbewijs
aangepast. Rijbewijshouders worden nu nadrukkelijker gewezen op de
plicht het rijbewijs in te leveren. Daarnaast is bij een staandehouding
betere informatie over rijbewijzen die niet zijn ingeleverd. Door een
aanpassing van de digitale systemen zien politieagenten nu in één
oogopslag dat het rijbewijs ten onrechte niet is ingeleverd. Hierdoor
kunnen zij niet alleen een proces-verbaal opmaken voor het rijden zonder
geldig rijbewijs maar ook direct het rijbewijs innemen en deze naar de
juiste instantie sturen.
Registratie in het Rijbewijzenregister
Door raadpleging van het door de RDW beheerde Rijbewijzenregister
kunnen politie, OM en CBR controleren of iemand beschikt over een
rijbewijs, of sprake is van een geschorst of ongeldig rijbewijs, of het
rijbewijs is ingeleverd en zo ja, waar het rijbewijs zich bevindt. Zij kunnen
ook wijzigingen met betrekking tot de status van een rijbewijs aanbrengen
in het register, bijvoorbeeld als een rijbewijs is ingevorderd of geschorst.
4

In de tekst wordt gesproken over rijden zonder geldig rijbewijs, ook als het gaat om het rijden
tijdens een ontzegging van de rijbevoegdheid.
5
Kamerstuk 29 398, nr. 495

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

2

Vanwege het belang van een goed functionerend en actueel Rijbewijzenregister heeft de werkgroep onderzocht of het Rijbewijzenregister kan
worden versterkt. Gebleken is dat het Rijbewijzenregister in zijn
algemeenheid goed functioneert, maar dat het registratieproces door
politie niet in alle gevallen goed verliep en dat een onjuiste registratie van
politie niet hersteld kon worden door het OM. Dit is op twee punten
aangepakt. Enerzijds wordt door de politie meer aandacht besteed aan
een juiste registratie en anderzijds wordt op dit moment onderzocht hoe
in het Rijbewijzenregister mogelijk gemaakt kan worden dat het OM een
eventuele onjuiste registratie door politie kan corrigeren. Hierdoor wordt
de betrouwbaarheid van het Rijbewijzenregister vergroot.
Succesvolle vervolging voor rijden zonder geldig rijbewijs
Voor succesvolle vervolging van het rijden met een ongeldig of geschorst
rijbewijs is vereist dat de persoon die van dit feit wordt verdacht, weet of
redelijkerwijs moet weten dat het rijbewijs is geschorst of ongeldig is
verklaard. In de praktijk leveren deze zaken nogal eens bewijstechnische
problemen op, omdat de Hoge Raad in de afgelopen jaren strengere eisen
aan het bewijs van de wetenschap is gaan stellen6. Het is niet langer
voldoende dat het door het CBR aangetekend verstuurde besluit, met de
mededeling dat een rijbewijs ongeldig is verklaard of geschorst, niet
retour is gekomen. Daarom zal het CBR besluiten in persoon laten
uitreiken en laten tekenen voor ontvangst. Het CBR bereidt de benodigde
aanpassingen in de bedrijfsvoering momenteel voor, zodat deze wijze van
verzending zo spoedig mogelijk kan plaatsvinden.
Daarnaast is het format van het proces-verbaal voor rijden zonder geldig
rijbewijs aangepast, waardoor politieagenten de mededeling van de
ongeldigheid of schorsing van het rijbewijs en de verklaring van de
verdachte op dit punt gemakkelijker kunnen vastleggen. Door dit expliciet
in het proces-verbaal op te nemen, kan de bestuurder zich bij een
volgende staandehouding niet meer verweren door te stellen dat hij niet
wist dat zijn rijbewijs ongeldig of geschorst is.
Straffen met betrekking tot rijden zonder (geldig) rijbewijs
Naast intensievere handhaving en adequate vervolging is het belangrijk
dat personen die rijden zonder (geldig) rijbewijs of met een ontzegging
van de rijbevoegdheid hard worden aangepakt. Daarom heb ik in het
wetsvoorstel aanscherping strafrechtelijke aansprakelijkheid ernstige
verkeersdelicten7, dat momenteel voor advies bij de Raad van State ligt,
onder andere voorgesteld de strafmaat bij rijden zonder (geldig) rijbewijs
als bedoeld in de artikelen 9 en 107 van de WVW 1994 substantieel te
verhogen. Zo heb ik voorgesteld de maximumstraf op het rijden tijdens
een ontzegging van de rijbevoegdheid en terwijl het rijbewijs ongeldig is
verklaard, te verhogen van drie maanden naar één jaar (artikel 9 WVW
1994). Ook het rijden zonder geldig rijbewijs wordt zwaarder bestraft
doordat de maximumstraf wordt verhoogd van twee maanden naar zes
maanden hechtenis (artikel 107 WVW 1994).
Strafmaat asociale scooterrijders
Met de motie van het lid Remco Dijkstra8 heeft uw Kamer mij verzocht te
onderzoeken of de strafmaat voor bestuurders van snor- en bromfietsen
6

Zie o.a. de volgende arresten van de Hoge Raad, ECLI:NL:HR:2012:BW6673,
ECLI:NL:HR:2012:BV8246 ECLI:NL:HR:2017:2587, ECLI:NL:HR:2018:991, ECLI:NL:HR:2018:995
7
Kamerstuk 29 398, nr. 567
8
Kamerstuk 29 398, nr. 601

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

3

die asociaal gedrag vertonen verhoogd kan worden, bijvoorbeeld door het
vervoersmiddel sneller definitief in beslag te nemen en/of de verjaringstermijn hiervoor te laten vervallen of uit te breiden. Het beleid ten aanzien
van de eis om een voertuig in beslag te laten nemen en door een rechter
te laten verbeurdverklaren en de te vorderen straffen zijn bevoegdheden
van OM. Naar aanleiding van de motie heb ik overleg gevoerd met het
OM om te bezien of, binnen het al strenge beleid, de strafmaat voor
bestuurders van snor- en bromfietsen die asociaal gedrag vertonen verder
aangescherpt kan worden. Zoals ik tijdens het AO Wegverkeer en
Verkeersveiligheid van 13 maart 20189 en het VAO van 22 maart 2018
(Handelingen II 2017/18, nr. 64, item 4) in uw Kamer heb aangegeven, zijn
er in de afgelopen jaren verschillende maatregelen genomen om strenger
te handhaven op opgevoerde brom- en snorfietsen. Voorbeelden hiervan
zijn het aanscherpen van de meetmarge bij het controleren op de
maximum constructiesnelheid van opgevoerde brom- en snorfietsen, het
eerder in beslag nemen van brom- en snorfietsen en het gelijk trekken van
de boete voor het opvoeren van brom- en snorfietsen met de boetes voor
te hard rijden. Eerder10 hebben de toenmalige Ministers van Infrastructuur
en Milieu en Veiligheid en Justitie daarom aangegeven geen verdere
mogelijkheden op het gebied van handhaving te zien en daarom ook geen
nieuwe maatregelen op het gebied van handhaving te nemen.
Zoals ik tijdens het AO heb aangegeven is de verwachting dat een rechter
een brom- of snorfiets vervolgens niet snel zal verbeurdverklaren bij het
nog eerder in beslag nemen van een brom- of snorfiets (bijvoorbeeld na
twee keer in plaats van drie keer of door het laten vervallen van de
verjaringstermijn van twee jaar) omdat een dergelijke straf in het huidige
stelsel niet als proportioneel zal worden gezien. Ook het OM is deze
mening toegedaan. Daarnaast heeft het OM aangegeven dat het risico
ontstaat dat bij een verdere aanscherping van het beleid ten aanzien van
het in beslag nemen van opgevoerde brom- en snorfietsen het geheel van
straffen en maatregelen uit de pas gaat lopen met andere (snelheid
gerelateerde) verkeersdelicten. In het stelsel van strafvorderingsrichtlijnen
kan gezien de onderlinge samenhang niet zonder meer een afzonderlijk
delict qua straffen en maatregelen worden gewijzigd. De gewenste
verhoging van de strafmaat bij brom- en snorfietsen is immers niet los te
zien van de strafmaat bij andere overtredingen. Daarom heeft het OM
toegezegd het verzoek van uw Kamer mee te nemen in de ontwikkelingen
van de aanpak van notoire verkeersovertreders en het programma
Strafvordering OM 2020, waarbij een volledige herziening van de
Aanwijzing inbeslagneming op het programma staat.
Telefooncontrole na een verkeersongeval
Uw Kamer heeft, met de motie van het lid Houwers11, verzocht om te
onderzoeken of het haalbaar en uitvoerbaar is om na een verkeersongeval
telefoons te controleren op recent gebruik.
Ook ik vind het van belang dat er, als er sprake is van een vermoeden van
telefoongebruik direct voorafgaand aan een ongeval, onderzoek naar
gebruik van de telefoon wordt gedaan. Ten aanzien van de uitvoering van
de motie zijn er twee situaties te onderscheiden: zware (met zwaar letsel
en mogelijk doden) en lichte verkeersongevallen (met alleen materiele
schade of licht letsel). Bij zware ongevallen zal de politie, als er sprake is
van een vermoeden van telefoongebruik, ten behoeve van de waarheidsvinding altijd de telefoon in beslag nemen en als dit mogelijk is deze
(laten) onderzoeken. Dit is nu ook al de werkwijze van de politie. Bij lichte
9

Kamerstuk 29 398, nr. 604
Kamerstuk 29 398, nr. 540
11
Kamerstuk 34 550 XII, nr. 52
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

4

ongevallen zal de politie dit niet altijd doen behalve in specifieke
casussen. Ik zal dit hieronder nader toelichten.
Bij ongevallen kan de agent ter plaatse, als er een vermoeden van
telefoongebruik en er toestemming van de betrokkene voor is, de telefoon
op het gebruik ervan controleren door bijvoorbeeld een blik te werpen op
de belgeschiedenis. Bij het ontbreken van toestemming kan de agent, als
sprake is van ontdekking op heterdaad van een strafbaar feit of
verdenking van een voorlopige hechtenis-misdrijf, de telefoon ook in
beslag nemen waarna hij het telefoongebruik kan controleren. De agent is
bevoegd tot het doen van onderzoek aan een telefoon indien dat een
geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van betrokkene maakt. In
veel gevallen zal dit echter niet de informatie opleveren die nodig is om
vast te stellen of er sprake is geweest van telefoongebruik bij een ongeval.
Verdergaand onderzoek aan een telefoon, naar bijvoorbeeld de whats-app
geschiedenis of het maken van een kopie van de inhoud van de telefoon,
maakt al snel een meer dan geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van betrokkene. In dat geval is voorafgaande toestemming van de
officier van justitie nodig, of in sommige gevallen zelfs van de rechtercommissaris. Deze verdergaande vormen van onderzoek aan de telefoon
worden door specialisten van de politie gedaan. Mogelijk kan een
specialist deze verdergaande informatie wel verkrijgen maar dan dient de
telefoon eerst in beslag genomen te worden.
Het is onwenselijk om deze vormen van onderzoek te doen bij alle lichte
ongevallen omdat dit meestal niet proportioneel is. Dit is anders bij een
zwaar ongeval waarbij het, gezien de gevolgen van het ongeval, wel
wenselijk is om de telefoon te laten onderzoeken als er sprake is van enig
vermoeden van telefoongebruik. In dat geval zal de politie de telefoon
over het algemeen in beslag nemen en, afhankelijk van de mate van
inbreuk in de persoonlijke levenssfeer laten onderzoeken door een
specialist. Voor een strafrechtelijk onderzoek zal het hierbij van belang zijn
in hoeverre vastgesteld kan worden dat sprake is geweest van telefoongebruik direct voorafgaande aan het ongeval. Dit is vaak niet exact vast te
stellen enkel en alleen op grond van de inhoud van de telefoon.
Event Data Recorder (EDR)
Met de nader gewijzigde motie van het lid Von Martels c.s.12 heeft uw
Kamer mij verzocht te bezien hoe de Event Data Recorder (EDR) zo
optimaal mogelijk gebruikt kan worden bij zware verkeersongevallen. De
EDR kan bij de analyse van (de toedracht van) zware verkeersongevallen
een belangrijk hulpmiddel zijn. Alle Verkeersongevallen Analyseteams van
de politie beschikken over apparatuur om de EDR uit te lezen. Hoewel
steeds meer voertuigen zijn voorzien van EDR, bestaat er echter nog geen
regelgeving die daartoe verplicht. Ook is niet elke EDR uit te lezen, omdat
digitale informatie door autofabrikanten soms is afgesloten en niet door
de politie kan worden ontsloten.
De Europese Commissie heeft regelgeving voorgesteld ten aanzien van
een verplichting voor een EDR voor nieuwe auto’s. Dit voorstel wordt
momenteel binnen Europa besproken. Nederland is een voorstander van
een verplichte EDR in auto’s en van het door fabrikanten technisch
mogelijk maken van het uitlezen van de EDR bij een strafrechtelijk
onderzoek, waaronder bij zware verkeersongevallen13.

12
13

Kamerstuk 29 398, nr. 603
Kamerstuk 22 112, nr. 2598

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

5

Beginnersregeling
Zoals toegezegd in de brief van 2 augustus 201814 reageren de Minister
van Infrastructuur en Waterstaat en ik hierbij op het door Regioplan, in
opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC), uitgevoerde onderzoek naar de beginnersregeling. Naar
aanleiding van dit onderzoek willen wij vooral inzetten op alternatieve
maatregelen die het ongevalsrisico van beginnende bestuurders omlaag
kan krijgen. Wij zullen dit hieronder toelichten.
De beginnersregeling bestaat sinds 2002 en houdt in dat beginnende
bestuurders een strafpunt krijgen na het begaan van een in de regeling
opgenomen zware verkeersovertreding. Indien een bestuurder binnen 5 of
7 jaar na het behalen van het rijbewijs twee strafpunten behaalt, moet hij
opnieuw zijn rijvaardigheid bij het CBR aantonen. Als de beginnende
bestuurder daar niet in slaagt, wordt zijn rijbewijs ongeldig verklaard. Het
doel van de beginnersregeling is tweeledig. Ten eerste preventie, namelijk
het voorkomen van het begaan van ernstige verkeersovertredingen en
betrokkenheid van beginnende bestuurders bij verkeersongevallen door
de afschrikwekkende werking die uitgaat van de regeling. Ten tweede
wordt een vorm van selectie beoogd waarbij wordt voorkomen dat
bestuurders die herhaaldelijk verkeersovertredingen hebben begaan en
waarvan het rijbewijs ongeldig wordt verklaard, weer de weg op gaan.
Bij brief van 3 oktober 201615 hebben onze ambtsvoorgangers van
Veiligheid en Justitie en Infrastructuur en Milieu aangegeven dat de
uitvoering van de beginnersregeling niet altijd goed verloopt. Dit kwam
enerzijds door de vormgeving, van de regeling bijvoorbeeld dat alleen bij
zware verkeersdelicten een strafpunt volgt en dat een punt alleen kan
volgen na een staandehouding door de politie (en dus niet nadat het delict
op kenteken is vastgesteld). Anderzijds kwam dit door de uitvoering van
de regeling: zo werden niet alle punten geregistreerd en kwamen niet alle
mededelingen van het behalen van een tweede punt16 van het OM bij het
CBR aan. Daarom is een onderzoek naar de vormgeving van de beginnersregeling aangekondigd en is in de brief aangegeven dat het OM, het CBR
en de politie een verbeterplan zouden opstellen voor de uitvoering van de
regeling. Beide trajecten zijn nu afgerond. Het WODC onderzoek hebben
wij u op 2 augustus 2018 aangeboden. In dit onderzoek wordt ook
ingegaan op de verbeteringen die de ketenpartners hebben doorgevoerd.
Het WODC onderzoek concludeert over het verbeterplan dat de ketenpartners, met het doorvoeren van dit plan, de uitvoering zo goed als
mogelijk hebben verbeterd. Zoals in het onderzoek is aangegeven heeft er
in 2017, het jaar waarin het verbeterplan is uitgevoerd, een trendbreuk
plaatsgevonden. In de jaren 2012 tot en met 2016 (de jaren waar in de
brief van 3 oktober 2016 op is ingegaan) heeft het OM in totaal 46
mededelingen aan het CBR verstuurd met de melding dat er sprake is van
twee strafpunten17. In 2017 zijn 117 mededelingen door het OM verstuurd.
Omdat, zoals het rapport aangeeft, niet duidelijk is wat de cijfers waren
geweest zonder de beginnersregeling bevat het rapport weinig
eenduidige conclusies over de mate waarin de beginnersregeling bij
beginnende bestuurders heeft geleid tot minder verkeersovertredingen en
14

Kamerstuk 29 398, nr. 607
Kamerstuk 29 398, nr. 530
16
Of het derde punt: tot 1 oktober 2014 werd er na drie punten een mededeling uitgebracht
sinds 1 oktober 2014 na twee.
17
Of drie punten: tot 1 oktober 2014 werd er na drie punten een mededeling uitgebracht sinds
1 oktober 2014 na twee.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

6

minder betrokkenheid bij ernstige verkeersongevallen. Wat betreft de
afschrikkende werking van de beginnersregeling wordt in het WODC
onderzoek geconcludeerd dat dit naar verwachting beperkt is hoewel de
meeste beginnende bestuurders met een strafpunt hebben aangegeven
zich beter aan de verkeersregels te zullen houden omdat zij inname van
hun rijbewijs, het toekennen van extra punten of boetes willen voorkomen
(specifieke preventie). Daarnaast stelt het onderzoek dat het bereik van de
beginnersregeling (het aantal bestuurders waarvan het rijbewijs ongeldig
wordt verklaard), door de vormgeving van de regeling en mede door de
niet vlekkeloze uitvoering beperkt is.
Naar aanleiding van bovenstaande uitkomsten heeft Regioplan een
expertmeeting georganiseerd over de mogelijkheden om de beginnersregeling te optimaliseren. De uitkomsten van deze bijeenkomst maken ook
deel uit van het onderzoek. Het onderzoek geeft daarbij aan dat de experts
hebben aangegeven te twijfelen of optimalisatie van de regeling in
voldoende mate kan voorzien in een oplossing voor het (beperkte) bereik
van de regeling. Tevens wordt volgens het onderzoek betwijfeld of de
beginnersregeling een grote bijdrage levert aan de verkeersveiligheid.
Alles afwegende hebben we besloten de beginnersregeling te handhaven.
Zo vinden wij het belangrijk dat de selectie die door de beginnersregeling
plaatsvindt blijft bestaan, ook al is het bereik beperkt. Daarbij is van
belang dat, zoals hierboven is aangegeven, de uitvoering zo goed als
mogelijk is verbeterd. Wel zien wij ons in de bevindingen uit dit rapport
gesterkt om in het kader van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid te
blijven kijken naar alternatieve maatregelen om te voorkomen dat
beginnende bestuurders betrokken raken bij verkeersongevallen. Het blijft
immers een feit dat jonge beginnende bestuurders vaker betrokken zijn bij
ongevallen in vergelijking met ervaren automobilisten. Het strategisch
plan zal voor het einde van dit jaar aan uw Kamer worden toegestuurd.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 398, nr. 608

7