Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

23 987

Lidmaatschap van de Europese Unie

Nr. 228

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 maart 2018
Hierbij informeer ik u, mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken,
over de gevolgen van Brexit voor de land- en tuinbouw, en visserij en ook
informeer ik u over de inzet voor de nieuwe relatie en de inzet van
maatregelen ter voorbereiding op Brexit. Tevens beantwoord ik middels
deze brief de vragen van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit van 22 februari jl. over de uittreding van het Verenigd
Koninkrijk uit de Europese Unie (Brexit).
Graag wil ik u erop wijzen dat een deel van de in deze brief behandelde
thema’s eveneens aan de orde komt in:
• de beantwoording van de Kamervragen over de economische
consequenties van Brexit van de leden Amhaouch, Geurts en Omtzigt
(allen CDA) van 6 februari 2018 (Aanhangsel Handelingen II 2017/18,
nr. 1068),
• de beantwoording van de Kamervragen over de economische
consequenties van de Brexit voor Nederland van de leden Amhaouch,
Geurts en Omtzigt (allen CDA) van 19 februari 2018 (Aanhangsel
Handelingen II 2017/18, nr. 1206),
• de kabinetsreactie op het KPMG-rapport en op vragen omtrent Brexit
van 20 februari 2018 (Kamerstuk 23 987, nr. 217),
• de beantwoording van het verzoek van de vaste commissie voor
Europese Zaken van 18 januari 2018 (Kamerstuk 23 987, nr. 212),
• en de beantwoording van de feitelijke vragen van de vaste commissie
voor Europese Zaken van 13 februari 2018 (Kamerstuk 23 987, nr. 208).
Gevolgen Brexit voor Nederlandse land- en tuinbouw en visserij
Het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner van Nederland
en onze economieën zijn nauw verweven. De export van goederen en
diensten naar het VK draagt voor 3,2% bij aan het bbp en het VK is na
Duitsland en België de derde exportbestemming van Nederlandse
bedrijven.

kst-23987-228
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 987, nr. 228

1

De verwevenheid geldt in het bijzonder voor de Nederlandse land- en
tuinbouw. In 2017 exporteerde Nederland voor € 8,6 miljard aan
agrarische producten naar het VK, goed voor 9,4% van de totale export
van Nederlandse agrarische goederen wereldwijd. Na Duitsland en België
is het VK daarmee de belangrijkste afzetmarkt voor agrarische goederen,
voor onder andere pluimveevlees, bloemen, boomkwekerijproducten en
groenten. Ook is het VK een belangrijke afzetmarkt voor in Nederland
verwerkte producten. Nederland is daarmee de belangrijkste leverancier
van agrarische goederen in het VK, dat voor zijn voedselvoorziening een
zelfvoorzieningsgraad heeft van slechts 60%1.
Het feit dat het VK uit de Europese Unie treedt zal effect hebben op deze
handelsstromen. De mate waarin, zal afhankelijk zijn van de toekomstige
relatie. In het meest ongunstige scenario (cliff edge) wordt teruggevallen
op het WTO-regime, waarbij importtarieven en hoge handelskosten
gelden. Wageningen Economic Research2 heeft een schatting gemaakt
van de impact van een dergelijk scenario op de agrarische handelspositie
van Nederland op langere termijn (2025) voor met name vlees, zuivel en
groenten. De studie concludeert dat per saldo de totale exportwaarde van
de Nederlandse agrarische sector daalt. Door de prijsdruk die daarmee
gepaard gaat resulteert dat in een daling van de totale agrarische
productiewaarde van grofweg 2%, circa € 500 miljoen. Ook zijn de
effecten geschat die optreden wanneer het VK en de EU een vrijhandelsverdrag afsluiten, waarbij ervan uit wordt gegaan dat er geen importtarieven worden geheven en handelskosten lager zijn. De schatting laat zien
dat bij een dergelijk scenario de Nederlandse exportvolumes naar het VK
en naar de rest van de wereld weinig veranderen. Wageningen Economic
Research heeft voor haar onderzoek gebruik gemaakt van een model,
waarbij sommige factoren die in de praktijk van belang zijn en de handel
in agrarische producten sterk beïnvloeden, zoals kwaliteitsverschillen en
productspecificaties, niet goed te modelleren zijn. Ook wordt in de studie
van Wageningen Economic Research verondersteld dat Britse
standaarden niet afwijken van de Europese standaarden, bijvoorbeeld op
het gebied van voedselveiligheid, en er wordt uitgegaan van een soepele
afhandeling van douaneformaliteiten aan Britse zijde. Dergelijke effecten
kunnen ook optreden wanneer de EU en het VK een vrijhandelsverdrag
afsluiten en kunnen grote gevolgen hebben voor de handel en voor
individuele bedrijven die daarbij betrokken zijn. De mate waarin deze
effecten zullen optreden zijn afhankelijk van de uitkomsten van de
onderhandelingen.
De Ministeries van LNV en EZK hebben een onderzoek uitgezet bij KPMG
om een beter inzicht te verkrijgen in de non-tarifaire belemmeringen voor
ondernemers3. U bent geïnformeerd middels een Kamerbrief met een
reactie op de bevindingen in het rapport en op de verschillende aanbevelingen (Kamerstuk 23 987, nr. 217). Het onderzoek is uitgegaan van een
cliff edge scenario waarbij terug wordt gevallen op het WTO-regime. De
studie laat zien dat handel met het VK gepaard zal gaan met kosten als
gevolg van douaneformaliteiten (administratieve lasten) en kosten als
gevolg van sectorspecifieke markttoegangsvereisten, zoals controle op
benodigde certificaten. Dit geldt in het bijzonder voor de twee land- en
tuinbouw gerelateerde case studies; de vleessector en snijbloemen. Hier
wordt een kostenstijging verwacht van ongeveer 0,7% tot 1,9% (vlees) en
1

https://www.gov.uk/government/publications/food-statistics-pocketbook-2017/food-statistics-inyour-pocket-2017-global-and-uk-supply#origins-of-food-consumed-in-the-uk-2016.
2
https://www.wur.nl/upload_mm/2/3/b/c684fa4f-46d0-4e5b-87b1-f60af5ee73ee_2018026%20Berkum_def.pdf.
3
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/01/18/eindrapport-onderzoek-impactntbs-als-gevolg-van-brexit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 987, nr. 228

2

0,8% tot 1,3% (snijbloemen) ten opzichte van de huidige waarde van de inen uitvoer tussen Nederland en het VK (dit is excl. douanerechten en btw).
Uit de studie zijn ook zorgen naar voren gekomen die op dit moment niet
gekwantificeerd kunnen worden. Een voorbeeld daarvan zijn de effecten
van potentiële problemen in de afhandeling van grensprocedures.
Mogelijke vertragingen kunnen vooral voor bederfelijke producten grote
gevolgen hebben. Waar snelle levering voor bepaalde producten op dit
moment een unique selling point is voor Nederland, kan het de concurrentiepositie aantasten t.o.v. andere leveranciers op de Britse markt. Een
belangrijke non-tarifaire handelsbelemmering waar ondernemers in de
toekomst mee te maken kunnen krijgen zijn de kosten die gepaard gaan
met divergerende Britse standaarden. Zowel in de studie van KPMG als in
de studie van Wageningen Economic Research zijn deze kosten niet
meegenomen.
Voor de Nederlandse visserijsector kan de Brexit ook grote gevolgen met
zich meebrengen4. Bepaalde Nederlandse visserijsectoren zijn sterk
afhankelijk van de VK-wateren, in het bijzonder de pelagische
vriestrawlers die op haring, makreel en blauwe wijting vissen en de
boomkotters die op tong en schol vissen. Op basis van inkomsten is de
vriestrawlersvloot gemiddeld tot 60% afhankelijk van de Britse en Schotse
wateren, terwijl de bodemtrawlers die in Britse wateren vissen daar
gemiddeld ongeveer 30% van hun inkomsten halen. Van de ongeveer 105
Nederlandse kotters die in VK-wateren vissen halen 30–35 schepen meer
dan 50% van hun inkomsten uit deze wateren. Het is onzeker of
EU-vissersschepen na Brexit nog in VK-wateren mogen vissen en zo ja,
onder welke voorwaarden.
Sommige Nederlandse visafslagen zijn niet alleen afhankelijk van de
visaanvoer door de Nederlandse vissersvloot, maar ook van vis die wordt
aangevoerd door VK-gevlagde vaartuigen (vrijwel allen van Nederlandse
eigenaren). In 2016 landden schepen onder Britse vlag in totaal meer dan
€ 75 miljoen vis en schelpdieren aan in Nederland. Op de visveiling in Urk
wordt meer dan 25% van de totale waarde van de aangevoerde vis
binnengebracht door VK-gevlagde vaartuigen. Het is onzeker of deze vloot
zijn vangst na de Brexit net zo gemakkelijk en zonder transactiekosten kan
aanlanden als nu het geval is. Dat zal afhankelijk zijn van de toekomstige
relatie tussen EU en VK.
Inzet toekomstige relatie
Gezien de economische verwevenheid is het van groot belang dat de
Europese Unie en het VK komen tot een nieuwe relatie. Na het vaststellen
van voldoende vooruitgang door de Europese Raad in december jl.
bevinden de Brexit-onderhandelingen zich nu in de tweede fase. Naast het
voltooien van gesprekken en het vastleggen van de afspraken over de
eerste-fase onderwerpen wordt nu ook gesproken over het kader van de
toekomstige betrekkingen en de overgangsperiode. De inzet van
Nederland en de EU27 is een ambitieuze en vergaande toekomstige
relatie. De opties hiervoor worden echter sterk beperkt door de zogeheten
«rode lijnen» van het VK.
De onderhandelingen met het VK over de nieuwe relatie worden gevoerd
door de Europese Commissie. Het Kabinet brengt de Nederlandse
belangen en zorgen actief onder de aandacht bij de Europese Commissie
en in de contacten met andere lidstaten. Voor het kabinet is behoud van
de eenheid van de EU-27 daarbij van groot belang.
4

http://dx.doi.org/10.1111/1746-692X.12159 enhttp://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/
415953.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 987, nr. 228

3

De gevolgen voor de Nederlandse land- en tuinbouw volgen niet alleen uit
herintroductie van invoerheffingen, maar ook uit mogelijke non-tarifaire
belemmeringen en toenemende verschillen op gebied van regelgeving.
Nederland zet daarom in op een ambitieus handelsakkoord met behoud
van soepele markttoegang, waarbij het niet alleen van belang is dat
tarifaire belemmeringen worden voorkomen, maar ook dat non-tarifaire
belemmeringen tot een minimum worden beperkt. Daarbij moeten
idealiter import- en exportprocedures en doorvoervereisten gestroomlijnd
worden en controle- en inspectiesystemen wederzijds erkend worden. Bij
deze inzet dient geen afbreuk gedaan te worden aan het EU-beleid ter
bescherming van mens, dier, plant en milieu. Een belangrijke voorwaarde
voor deze soepele markttoegang is het behoud van een gelijk speelveld.
Het is daarom belangrijk om in een akkoord over de nieuwe relatie een
balans te zoeken tussen enerzijds het bieden van markttoegang en
anderzijds afspraken over het borgen van het gelijke speelveld.
Ook voor de visserijsector is het van groot belang dat er afspraken
worden gemaakt over de nieuwe relatie. In het Regeerakkoord is
afgesproken dat Nederland in het kader van de Brexit-onderhandelingen
zal opkomen voor de Nederlandse visserijbelangen. De Nederlandse inzet
daarbij is het behoud van toegang tot de Britse wateren en het voortzetten
van het gezamenlijk beheer door de EU en het VK van de visbestanden.
Nederland zal zich ook inzetten voor een aantal specifieke onderwerpen
die voor de Nederlandse land- en tuinbouw van groot belang zijn, zoals
het maken van afspraken over het behoud van EU-kwekersrecht op
bestaande plantenrassen in het VK en wederzijdse erkenning van
rassenverkeerslijsten voor markttoegang.
Maatregelen ter voorbereiding op Brexit
Zoals beschreven zal de toekomstige handelsrelatie met het VK in alle
gevallen ingrijpend veranderen met meer belemmeringen dan nu het
geval is, ook ten gevolge van de huidige onderhandelingsinzet van het VK.
Het is van groot belang dat zowel overheden als het bedrijfsleven zich
voorbereiden op deze veranderingen. Vanwege de inherente onzekerheid
die het onderhandelingsproces met zich meebrengt houdt het kabinet
tevens rekening met een cliff edge scenario, waarin wordt teruggevallen
op het WTO-regime.
Om hier voorbereid op te zijn is recent besloten dat de NVWA het
aannamebeleid in het kader van Brexit verder kan uitbreiden, geraamd op
uiteindelijk 143 fte. Deze nieuwe medewerkers zullen zorg dragen voor de
controle en keuring van veterinaire import en export met het VK, op het
moment dat dit een derde land wordt, evenals andere voor de NVWA
relevante werkzaamheden in het kader van Brexit. Het opzetten van de
benodigde faciliteiten voor veterinaire importkeuring (de zogeheten
keurpunten) is een verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven. De NVWA
adviseert bedrijven over de wettelijke mogelijkheid en de praktische
logistiek voor het vaststellen van de locatie en inrichten van een keurpunt.
Ook heeft het kabinet besloten dat de relevante landbouwgerelateerde
keuringsdiensten, het Kwaliteits- Controle-Bureau (KCB), Naktuinbouw en
het Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel
vooruitlopend op de voorjaarsbesluitvorming reeds kunnen beginnen met
het werven en opleiden van personeel ter voorbereiding op Brexit. Uit de
impactanalyses voor deze organisaties komt naar voren dat uiteindelijk tot
48 fte nodig zijn in geval van een cliff edge Brexit. Deze organisaties
dragen zorg voor de fytosanitaire en kwaliteitscontrole op onder meer
sierteelt, groente, fruit, zuivel en uitgangsmaterialen. Ook heeft het
kabinet besloten de capaciteit bij de douane uit te breiden, zoals ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 987, nr. 228

4

aangegeven in de Kamerbrief van 19 februari jl. Hiermee bereidt de
Douane zich voor op de gevolgen van een Brexit voor het goederenverkeer met het VK (Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 1068). Het
gaat daarbij zowel om het inrichten van nieuwe processen aan de
buitengrens van de EU (zoals het toezicht op het ferry-verkeer) als om het
opvangen van de grote volumetoename in de goederenstroom die
onderworpen zal moeten worden aan douaneformaliteiten en -toezicht.
De uiteindelijke verantwoordelijkheid om voorbereid te zijn op de
gevolgen van Brexit, zowel qua contingency als in voorbereiding op de
toekomstige relatie, ligt bij het bedrijfsleven zelf. Een gedegen voorbereiding kost tijd en zekerheid over de uitkomst van de onderhandelingen
zal te laat komen. Om het bedrijfsleven in staat te stellen zich goed voor te
bereiden biedt het kabinet verschillende vormen van ondersteuning. Zo is
er direct na het referendum een Brexit loket (www.brexitloket.nl)
opgericht, wat recent is aangesloten op de dienstverlening vanuit RVO.nl
en de Kamer van Koophandel (KvK). Bij dit loket kunnen ondernemers
terecht met vragen over Brexit. Ook wordt er binnenkort een activatietool
gelanceerd, waarmee bedrijven in kaart kunnen brengen welke voorbereidingen van belang zijn in aanloop naar de datum van de uittreding van
het VK uit de EU. Hierbij kan gedacht worden aan het in kaart brengen van
de gevolgen voor import, export, contracten, digitale gegevens, intellectueel eigendom, transport en toelevering. Ook worden ondernemers
begeleid bij het intensiveren van de handel met derde landen om
zodoende de gevolgen van de Brexit te mitigeren en, conform de motie
Azarkan (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1228), worden ondernemers geholpen
de kansen van de Brexit te benutten, zoals ook aangegeven in de
Kamerbrief van 6 februari jl.
Om deze voorbereidingen en de inzet voor de nieuwe relatie verder vorm
te geven treedt het ministerie regelmatig in overleg met relevante
stakeholders. Zo wordt er met relevante uitvoeringsorganisaties (zoals de
NVWA, de KVK, de Douane en RVO.nl), werkgeversorganisaties (zoals
LTO, VNO-NCW en MKB-Nederland) en brancheorganisaties samengewerkt aan eenduidige bedrijfsvoorlichting in voorbereiding op de Brexit.
Er worden bijvoorbeeld met grote regelmaat informatiebijeenkomsten
voor bedrijfsleven georganiseerd in Nederland en Brussel, en wordt door
het kabinet intensief overleg gevoerd met het bedrijfsleven en andere
belanghebbenden, zoals vakbonden. Een goed voorbeeld hiervan is de
Brexit agro-stakeholdersbijeenkomst.
Deze stakeholderbijeenkomsten worden in 2018 verder geïntensiveerd,
onder meer door op verschillende locaties in Nederland regiobijeenkomsten te organiseren. Ook is er in samenwerking met VNO-NCW
de website www.hulpbijbrexit.nl gelanceerd, waar bedrijven worden
geïnformeerd over mogelijke relevante voorbereidingsmaatregelen en
waar ervaringen kunnen worden uitgewisseld. Aan dit platform zijn zowel
brancheverenigingen, banken, als de rijksoverheid verbonden, om
bedrijven te informeren over de praktische voorbereidingen die ze kunnen
treffen.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 987, nr. 228

5