Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 827

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 11 februari 2020
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 12 december 2019 inzake reactie
op de motie van de leden Wiersma en Van den Hul over meer instellingen
toe laten treden tot de pilot voor flexstuderen (Kamerstuk 31 288, nr. 802),
over de brief van 12 december 2019 inzake resultaten verkenning
studiepuntbekostiging en vraagfinanciering (Kamerstuk 31 288, nr. 800) en
over de brief van 6 december 2019 inzake uitvoering van de gewijzigde
motie van de leden Van der Molen en Tielen over het meegeven van
financiering aan ambtsopleidingen (Kamerstuk 31 288, nr. 798).
De vragen en opmerkingen zijn op 14 januari 2020 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 6 februari
2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Bosnjakovic

kst-31288-827
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
Brief inzake reactie op de motie van de leden Wiersma en Van den
Hul over meer instellingen toe laten treden tot de pilot voor
flexstuderen (Kamerstuk 31 288, nr. 802)
De leden van de VVD-fractie lezen in de reactie van de Minister op de
motie van Wiersma en Van den Hul1 dat alleen een extra instroommoment
mogelijk is als er voldoende onderbouwde vraag is. Wanneer is er sprake
van voldoende onderbouwde vraag? Weegt de stem van een student
gelijk of meer dan die van een instelling? Hoe zorgt de Minister ervoor dat
studenten op de hoogte zijn van een mogelijkheid tot flexstuderen?
De leden vragen op welke termijn de LSVb2 en de ISO3 de behoeften van
studenten naar verwachting zullen terugkoppelen.
Onderzoeken
Internationale voorbeelden van studiepuntbekostiging en vraagfinanciering in het hoger onderwijs
De leden van de VVD-fractie lezen in het onderzoek van CHEPS over de
casus van vouchers in Zwitserland. Hierbij wordt er onder andere
gerefereerd aan het onderzoek uit 2006, waarbij er vooral een significant
verschil is bij een voucher van 1500 frank ten opzichte van de controlegroep. Heeft het onderzoek alleen gekeken naar het aantal vouchers die
zijn gebruikt door de deelnemers of naar de scholingsdeelname die
daadwerkelijk geleid heeft tot een diploma? Indien het tweede het geval
is, zijn er significante verschillen zichtbaar in mate waarin een groep een
diploma heeft behaald?
De leden lezen in het onderzoek van CHEPS over de casus van Colorado,
dat het bekostigingsmodel van COF4 leidde tot een stijging van het
collegegeld. Klopt het dat deze stijging voornamelijk tot stand komt omdat
de Amerikaanse staat Colorado ervoor koos om een groot deel van
subsidies niet meer rechtstreeks aan publieke colleges en universiteiten
toe te wijzen, maar dat dit deel van de subsidies werd gebruikt voor de
vouchers? Waarom werden de instellingen na de invoering van de COF
vouchers minder divers wat betreft hun studenteninstroom opgesplitst
naar etnische achtergrond? Daarnaast lezen de leden dat de hervormingen gepaard gingen met een lagere toegankelijkheid voor studenten
met een laag inkomen en studenten met een Hispanic of African-American
achtergrond. Waar lag dit aan? Wat is de definitie van de categorie
«studenten met een laag inkomen»? Hoe staat dit in verhouding met de
eerdere constatering dat COF geen vervanging was van de studiefinanciering, dat beurzen en leningen in Colorado bleven bestaan naast de
voucher? Hoe kan het dan alsnog zorgen voor een lagere toegankelijkheid
voor deze groepen studenten?
De leden lezen in het rapport van CHEPS over de casus Singapore dat een
zeer geavanceerde website is ingericht die het mogelijk maakt om voor
geïnteresseerde studenten te kiezen uit het aanbod van duizenden
cursussen. Is de Minister voornemens om specifieker naar dit systeem en
deze website te kijken en of dit ook in Nederland mogelijk is? Bijvoorbeeld
om mbo-studenten beter te informeren over hun kansen binnen leven
lang ontwikkelen, zo vragen de leden.
1

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 44.
LSVb: Landelijke Studentenvakbond.
3
ISO: Interstedelijk Studenten Overleg.
4
COF: College Opportunity Fund.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

2

De leden lezen in het rapport van CHEPS over de casus in België,
Vlaanderen. Ze lezen dat een instelling alleen financiering ontvangt van de
Vlaamse overheid voor ingeschreven studenten met een positief
leerkrediet. Welke leermogelijkheden hebben studenten met een negatief
leerkrediet? Welke van de genoemde acties in het rapport wordt het meest
gehanteerd door Vlaamse instellingen? Geldt het leerkrediet enkel voor
Vlaamse of Belgische studenten? Kent het Vlaamse bekostigingsmodel
groepen die door het systeem een lagere toegankelijkheid kennen? Wat
houdt de parameter «mobiliteit en diversiteit» in?
Ook lezen de leden in de casus van Vlaanderen dat instellingsbekostiging
plaats vindt op grond van studiepunten, ter vervanging van aantal
ingeschreven studenten. Heeft dit ervoor gezorgd dat er een piek kwam in
bepaalde studierichtingen of dat meer instellingen Engelstalige opleidingen gingen verzorgen? Daarnaast lezen de leden dat, met de invoering
van dit systeem, er een einde kwam aan de centrale plaats van de term
«studiejaar» in een opleiding. Hoe zorgen Vlaamse instellingen ervoor dat
colleges wel hetzelfde niveau konden hanteren, wanneer het aantal
«studiejaren» per student in de cursus verschilde? Hoe gaat het Vlaamse
systeem om met de constatering uit het Nederlandse experiment
flexstuderen dat er een verandering moet plaatsvinden van het curriculum
aangezien studenten eerst bepaalde vakken moeten afronden voordat zij
aan andere vakken kunnen beginnen? Daarnaast lezen de leden dat uit
recente cijfers blijkt dat studenten er relatief vaak niet in slagen om de
studie binnen de nominale studieduur af te ronden. Welke factoren zijn
hiervoor aanwijsbaar? Kan dit komen dat studenten aan Vlaamse
instellingen door deze systematiek meer ruimte hebben om zich naast de
studie te profileren in nevenfuncties als een bestuursfunctie of ondernemerschap en daardoor een grotere kans bestaat om de studie niet binnen
de nominale duur af te ronden?
De leden lezen dat er bij het Vlaamse model geen geluiden zijn bij
instellingen en het Onderwijsdepartement dat het model hogere administratieve lasten met zich meebrengt of dat dit vereenvoudigd zou moeten
worden. Tegelijkertijd zien de leden dat Nederlandse instellingen vaak als
argument gebruiken dat een systeem van leerkrediet of flexstuderen wel
hoge administratieve lasten met zich meebrengt. Hoe verklaart de
Minister dit verschil, zo vragen de leden.
Evaluatie experiment flexstuderen
De leden van de VVD-fractie lezen in de evaluatie experiment flexstuderen
over de casus van Hogeschool Utrecht (bijlage bij Kamerstuk 31 288,
nr. 800). Uit resultaten blijkt dat op basis van de eigen waarneming van de
deelnemers het experiment bij deze groep weinig aan attitude te
veranderen ten opzichte van hun periode als «reguliere» student. Heeft
deze groep door het flexstuderen meer nevenactiviteiten op zich genomen
of was deze groep al actiever dan een reguliere student? Kan het zijn dat
de resultaten beïnvloed zijn door het type-student dat deelnam aan het
experiment, aangezien deze groep al nevenactiviteiten ontplooide naast
hun studie, zo vragen de leden.
De leden lezen in de evaluatie experiment flexstuderen dat de vier
instellingen allemaal een ander soort uitkomst hebben. Hoe verklaart de
Minister deze verschillen? Kan de Minister verder ingaan op de constatering dat 20% van de deelnemers bij Hogeschool Windesheim aangeeft
zonder deze pilot gestopt te zijn met de opleiding? Hoe groot is deze
groep bij de andere instellingen? Kan de Minister verder ingaan op de
bredere visie die Windesheim hanteert in het experiment, wat de reden
lijkt tot hun succes met flexstuderen, zo vragen deze leden.
De leden lezen in de evaluatie experiment flexstuderen dat het roosteren
van lessen en tentamens complexer zou kunnen worden als veel
studenten een ander lesprogramma volgen. In hoeverre verhoudt deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

3

uitspraak met het feit dat momenteel ook al veel studenten verschillende
studierichtingen kiezen en daar ook tentamens moeten afleggen? Kan dit
probleem niet simpel worden opgelost door meerdere tijdstippen voor
dezelfde tentamen te organiseren, wat nu ook al gebeurt, zo vragen de
leden. De leden lezen eveneens dat er de opzet van curriculum anders zou
moeten, aangezien studenten eerst bepaalde vakken moeten afronden
voordat zij aan andere vakken kunnen beginnen. Kan de Minister hier
verder over uitweiden? De leden zijn in ieder geval verheugd om te lezen
dat een voorzichtige schatting aangeeft dat tenminste 10% minder
studie-uitval zou zijn door flexstuderen.
De leden lezen dat de commissie Van Rijn het onwenselijk vindt om
volledige overheidsfinanciering van behaalde of afgenomen studiepunten
af te laten hangen. Ze noemen hierbij de voorbeelden van België en
Denemarken. Kan de Minister deze voorbeelden verklaren, aangezien ook
België en Denemarken een vaste bekostiging voor instellingen in hun
systemen hebben, zo vragen de leden.
De leden lezen in de evaluatie experiment flexstuderen dat er geen
zwaarwegende bezwaren zijn om flexstuderen ook mogelijk te maken
voor het deeltijdonderwijs. Is de Minister van plan om hierover snel met
instellingen in gesprek te gaan om dit te bewerkstelligen, zo vragen de
leden.
Brief inzake resultaten verkenning studiepuntbekostiging en
vraagfinanciering (Kamerstuk 31 288, nr. 800)
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief van de Minister een
samenvatting van de bijgestuurde rapporten. Kan de Minister verder
ingaan over haar oordeel op de casus van Singapore en Vlaanderen?
Welke pluspunten ziet de Minister in deze systemen? Ziet de Minister
mogelijkheden om best practices over te nemen? Zo ja, welke? Zo niet,
waarom niet?
De leden lezen in de brief van de Minister dat ze stelt dat er meer
onderzoek moet gaan naar of een aanpassing van de bekostigingssystematiek met het oog op flexibiliseren voldoet aan de Europese regelgeving
ten aanzien van mededinging, in het licht van het speelveld publiekprivaat.
Kan de Minister aangeven welke stappen ze hier al in heeft genomen en
welke ze gaat nemen? Wanneer kunnen de leden de uitkomsten van het
onderzoek verwachten die alle genoemde punten in de brief meeneemt,
zo vragen de leden.
Brief inzake uitvoering van de gewijzigde motie van de leden Van
der Molen en Tielen over het meegeven van financiering aan
ambtsopleidingen (Kamerstuk 31 288, nr. 798)
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het feit dat de Minister positief gestemd is over de synergie, samenwerking en solidariteit tussen de Vrije Universiteit Amsterdam en de
seminaries. Daarnaast zijn de leden blij dat de Minister de motie van de
leden Van der Molen en Tielen5 heeft uitgevoerd en hebben hierover geen
vragen.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brieven over financiering aan ambtsopleidingen, studiebekostiging
en vraagfinanciering en pilot voor flexstuderen. Zij zijn verheugd over de

5

Kamerstuk 31 288, nr. 768.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

4

uitvoering van de motie Van der Molen en Tielen over financiering van de
ambtsopleiding. Wel hebben de voorgenoemde leden nog een enkele
vraag.
Ambtsopleidingen
De leden van de CDA-fractie willen graag weten welk ijkmoment gehanteerd zal worden om het oorspronkelijke bedrag, wat ambtsopleidingen
desgewenst mee zouden kunnen nemen, vast te stellen.
Studeren per studiepunt
De leden van de CDA-fractie zijn verheugd over de conclusies van CHEPS
over het bekostigen per studiepunt voor deeltijd- en duale studenten.
Graag willen zij weten hoeveel instellingen minimaal interesse moeten
tonen voordat de Minister de algemene maatregel van bestuur aan wil
passen om dit mogelijk te maken. Tevens willen zij graag weten of het
bekostigen per studiepunt niet nu al in de wet geregeld kan worden
zonder hiervoor het experiment en de eindevaluatie af te wachten. Ook
willen deze leden graag weten of het wel eens eerder is voorgekomen dat
zonder eindevaluatie experimenten verankerd worden in de wet. Zo ja, om
welke experimenten gaat dit, zo vragen zij.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
enkele brieven van de Minister en willen de Minister nog enkele vragen
voorleggen.
De leden delen de constatering dat de behoeften van studenten ten
aanzien van het onderwijs door de tijd veranderen en daarmee ook de
wens voor de inrichting van het onderwijs. Deze leden constateren dat
debatten over de flexibilisering van het onderwijs vaak gevoerd worden
binnen de kaders van een voltijdse opleiding. Bij uitstek zijn duale of
deeltijdopleidingen bedoeld om flexibel onderwijs aan te bieden. Deze
leden vragen de Minister toe te lichten wat het aanbod en de vraag naar
duale en deeltijdopleidingen is. Wat is haar opvatting ten aanzien van hoe
het portfolio aan duale op deeltijdopleidingen bij bekostigde en
niet-bekostigde instellingen voor het hoger onderwijs ontwikkelt?
De leden vragen de Minister toe te lichten of en welke perverse prikkels bij
de bekostiging op basis van studiepunten op macro- of instellingsniveau
voor kunnen doen. Tevens vragen deze leden in hoeverre universiteiten of
hogescholen de wens hebben geuit om de bekostiging van inschrijvingsjaren om te zetten in een bekostiging van studiepunten.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
betreffende de Resultaten verkenning studiepuntbekostiging en vraagfinanciering. De leden beamen het belang van Leven Lang Ontwikkelen en
een zekere flexibiliteit van het onderwijssysteem. Toch baart de
verkenning de leden zorgen. Zodoende hebben de voornoemde leden nog
enkele vragen over studiepuntbekostiging en vraagfinanciering.
De leden begrijpen dat in de staat Colorado in de Verenigde Staten al
eerder met vraagfinanciering werd gewerkt. De resultaten daarvan zijn
ronduit teleurstellend, zo blijkt uit de brief van de Minister. Zo zijn de
doelstellingen niet gehaald en heeft vraagfinanciering gezorgd voor een
verminderende toegankelijkheid. De leden vragen of dit gegeven niet
voldoende aanleiding is om verdere verkenning van vraagfinanciering te
stoppen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

5

De leden begrijpen ook dat de ervaringen met studiepuntbekostiging in
het buitenland niet onmiskenbaar positief zijn. De leden begrijpen de
wens om studenten een deel van een opleiding te laten volgen, maar
vrezen voor perverse financiële prikkels bij een vorm van studiepuntbekostiging. Bij een studiepuntbekostiging moeten instellingen inzichtelijk
maken hoeveel een studiepunt op microniveau kost. Vervolgens bestaan
hierdoor financiële «aantrekkelijke» vakken en vakken die financieel
minder aantrekkelijk zijn. Hoe kun je bij een dergelijk systeem borgen dat
er geen perverse prikkels zullen plaatsvinden? Hoe borg je dat instellingen
op basis van inhoudelijke argumenten vervolgens een curriculum
samenstellen, en niet op financiële afwegingen, zo vragen de voornoemde
leden. Hoe kijkt de Minister naar perverse prikkels bij studiepuntbekostiging? Is de Minister bereid het al dan niet ontstaan van perverse prikkels
in het onderzoek uitgebreid mee te nemen? De leden vragen tevens wat
de administratieve extra lasten zijn bij het invoeren van studiepuntbekostiging. Wordt dit in kaart gebracht, zo vragen de leden. Kan de Minister
reflecteren op het idee om een bekostiging niet op basis van studiepunten
te verkennen, maar op maandbasis?
De leden vragen welke alternatieve modellen er bestaan om flexstuderen
te stimuleren. Hoe wordt in het buitenland flexstuderen gestimuleerd, zo
vragen de leden. Ook vragen de voornoemde leden hoeveel Nederlandse
studenten momenteel jaarlijks een extra bachelor- of masteropleiding
volgen, terwijl zij reeds een bachelor en master al hebben afgerond?
Oftewel, hoeveel studenten betalen hierdoor nu instellingscollegegeld?
Tevens zijn de leden benieuwd naar de specifieke opbouw van de
studieduur. De leden begrijpen dat zowel een hbo-student als een
wo-student gemiddeld ongeveer vijf jaar studeert, maar hoeveel
studenten studeren cumulatief zes, zeven of misschien wel tien jaar? Kan
de Minister een dergelijke tabel met deze specifieke gegevens delen met
de Kamer, zo vragen de leden
Tot slot vragen de leden in hoeverre de verschillende studentenorganisaties zijn betrokken bij het experiment flexstuderen. Zijn zij tevreden met
de opzet en invulling van het experiment?
De leden kijken uit naar de beantwoording van de gestelde vragen.
Inbreng van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brieven van de Minister. Zij hebben nog enkele vragen over de
financiering van ambtsopleidingen.
De leden roepen in herinnering dat de aanleiding voor de oude regeling
inzake seminaria mede gelegen was in een toezegging aan het toenmalige
Kamerlid Van der Vlies om te bezien hoe de positie van het Hersteld
Hervormd Seminarie bij het vervallen van de wettelijke lijst goed geborgd
kon worden. Deze leden constateren dat de positie van onder andere dit
seminarie door het voorgenomen beleid opnieuw kan verslechteren. Zij
vragen of de Minister als inzet wil hanteren dat bestaande seminaria er
niet op achteruit gaan door een wijziging die als verbetering is bedoeld.
De leden constateren dat het Hersteld Hervormd Seminarie en de
Migrantenkerken door de wijziging in een nadeliger positie komen dan de
overige seminaria, aangezien wordt teruggegrepen op de bijdrage uit
2016. Door het ontbreken van een bijdrage in dat jaar is de mogelijkheid
om zich elders te vestigen geen reële optie, aangezien zij dan zonder
bijdrage weer op straat staan. Deze leden vragen hoe de Minister deze
rechtsongelijkheid rechtvaardigt, zeker in het licht van de bijzondere
voorgeschiedenis van het Hersteld Hervormd Seminarie.
De leden vragen of de Minister toelichting kan geven op de uitwerking van
de toegezegde compensatie en in hoeverre deze compensatie
mogelijkheid biedt om tegemoet te komen aan specifieke knelpunten die
zich bij de uitwerking van deze wijziging kunnen voordoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

6

De leden wijzen erop dat dr. T. van Kooten in zijn dissertatie Het kerkgenootschap in de neutrale staat (2017) specifiek ingaat op de positie van
ambtsopleidingen, waarbij hij suggesties doet voor een betere regeling.
Deze leden constateren dat de huidige regeling vanuit het oogpunt van
rechtszekerheid en rechtsgelijkheid nadelen kent. Deze leden vragen of de
Minister de analyse en suggestie van Van Kooten bij de evaluatie van de
regeling wil betrekken.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ik dank de leden van de fracties van VVD, CDA, D66, GroenLinks en SGP
voor hun inbreng bij de drie brieven6, 7, 8. Hierna beantwoord ik de
gestelde vragen. De beantwoording van de vragen is geclusterd per brief.
In deze brief zal ik ook ingaan op mijn eerdere toezegging over de
doorrekening van de opbrengsten van scholing voor structurele groei en
productiviteit van de beroepsbevolking.
Brief inzake resultaten verkenning studiepuntbekostiging en
vraagfinanciering.
Vraagfinanciering
De leden van de VVD-fractie lezen in het onderzoek van CHEPS over de
casus van vouchers in Zwitserland. Hierbij wordt er onder andere
gerefereerd aan het onderzoek uit 2006, waarbij er vooral een significant
verschil is bij een voucher van 1500 frank ten opzichte van de controlegroep. Heeft het onderzoek alleen gekeken naar het aantal vouchers die
zijn gebruikt door de deelnemers of naar de scholingsdeelname die
daadwerkelijk geleid heeft tot een diploma? Indien het tweede het geval
is, zijn er significante verschillen zichtbaar in mate waarin een groep een
diploma heeft behaald?
Om deelname aan het postsecundaire onderwijs te stimuleren kende
Zwitserland een experiment. In dit experiment werden studievouchers aan
een groep volwassenen ter beschikking gesteld met verschillende
waarden. Met de vouchers kon de doelgroep verschillende cursussen
volgen. Bij navraag bij de onderzoekers blijkt dat deze cursussen niet
diploma-gericht waren en er dus ook geen verschillen zijn geconstateerd
wat betreft diplomering, waar de leden van de VVD-fractie naar vragen.
Uit de evaluatie van dit experiment kwam naar voren dat een hogere
waarde van de voucher leidde tot een hogere scholingsdeelname.
De fractieleden van de VVD lezen in het onderzoek van CHEPS over de
casus van Colorado, dat het bekostigingsmodel van COF leidde tot een
stijging van het collegegeld. Klopt het dat deze stijging voornamelijk tot
stand komt omdat de Amerikaanse staat Colorado ervoor koos om een
groot deel van subsidies niet meer rechtstreeks aan publieke colleges en
universiteiten toe te wijzen, maar dat dit deel van de subsidies werd
gebruikt voor de vouchers?
De fractieleden van de VVD vragen ook waarom de instellingen na de
invoering van de COF vouchers minder divers werden wat betreft hun
studenteninstroom opgesplitst naar etnische achtergrond? Daarnaast
lezen de leden dat de hervormingen gepaard gingen met een lagere
toegankelijkheid voor studenten met een laag inkomen en studenten met
een Hispanic of African-American achtergrond. Waar lag dit aan? Wat is
6

Kamerstuk 31 288, nr. 802.
Kamerstuk 31 288, nr. 800.
8
Kamerstuk 31 288, nr. 798.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

7

de definitie van de categorie «studenten met een laag inkomen»? Hoe
staat dit in verhouding met de eerdere constatering dat COF geen
vervanging was van de studiefinanciering, dat beurzen en leningen in
Colorado bleven bestaan naast de voucher? Hoe kan het dan alsnog
zorgen voor een lagere toegankelijkheid voor deze groepen studenten?
Colorado voerde in 2014 het «College Opportunity Fund» (COF) in. Dit op
vouchers gebaseerde bekostigingsmodel had als doel om de kostenefficiëntie te verbeteren en de deelname aan het hoger onderwijs te
vergroten. In de evaluatie van het COF werd geconcludeerd dat de staat er
niet in geslaagd is om de doelstellingen op het gebied van verhoogde
deelname en efficiëntie te realiseren. De COF ging zelfs gepaard met een
lagere toegankelijkheid van studenten met een Hispanic of AfricanAmerican achtergrond en studenten met een lager inkomen.9
In de praktijk vertegenwoordigden de vouchers geen echte koopkracht,
doordat de tarieven voor het collegegeld stegen. Deze stijging komt
doordat de staat niet meer subsidies rechtstreeks aan publieke colleges en
universiteiten betaalt, maar de subsidies gebruikt voor de vouchers, die
besteed konden worden bij publieke en een selectie van private instellingen. De hoger onderwijs instellingen besloten hierop om hun collegegeldprijzen te verhogen, met ten minste het bedrag dat gelijk was aan de
voucher.
Hoewel de COF geen vervanging was van de studiefinanciering en
beurzen zorgden de verhoogde tarieven van het hoger onderwijs wel voor
lagere deelname van de doelgroep studenten met een laag inkomen en
studenten met een Hispanic of African-American achtergrond. Naar alle
waarschijnlijk zorgde de stijging van de sticker price voor een negatief
effect op de deelname. Studenten die tot de doelgroep behoren bleken
veel gevoeliger voor prijsveranderingen dan andere studenten.
De leden van de fractie van GroenLinks begrijpen dat in de staat Colorado
in de Verenigde Staten al eerder met vraagfinanciering werd gewerkt. De
resultaten daarvan zijn ronduit teleurstellend, zo blijkt uit de brief van de
Minister. Zo zijn de doelstellingen niet gehaald en heeft vraagfinanciering
gezorgd voor een verminderende toegankelijkheid. De leden vragen of er
nog wel aanleiding is voor verdere verkenning van vraagfinanciering.
De invoering van het COF heeft niet geleid tot de gewenste resultaten.
Ook in Nederland is er geëxperimenteerd met vraagfinanciering. Zoals
eerder aangegeven in mijn brief10 heb ik op basis van de tussenevaluatie
besloten om de instroom in het experiment niet te verlengen.
Vooralsnog zie ik op dit moment geen directe aanleiding voor verdere
verkenning rondom vraagfinanciering in het hoger onderwijs, buiten het
nog lopende experiment. Ik wil de evaluatie en effectmeting van het
lopende experiment vraagfinanciering door ResearchNed wel benutten
om zoveel mogelijk relevante inzichten op te doen.
Studiepuntbekostiging
De fractieleden van de VVD lezen in het rapport van CHEPS over de casus
in België, Vlaanderen. Ze lezen dat een instelling alleen financiering
ontvangt van de Vlaamse overheid voor ingeschreven studenten met een
positief leerkrediet. De leden vragen zich af welke leermogelijkheden
9

De definitie van een student met aan laag inkomen is een student die in aanmerking komt voor
een Pell Grant. Dit is een beurs van de federale overheid van de VS, bedoeld voor mensen met
een laag inkomen.
10
Kamerstuk 31 288, nr. 721.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

8

studenten met een negatief leerkrediet hebben? Welke van de genoemde
acties in het rapport wordt het meest gehanteerd door Vlaamse instellingen? Geldt het leerkrediet enkel voor Vlaamse of Belgische studenten?
Kent het Vlaamse bekostigingsmodel groepen die door het systeem een
lagere toegankelijkheid kennen? Wat houdt de parameter «mobiliteit en
diversiteit» in?
Ook lezen de leden in de casus van Vlaanderen dat instellingsbekostiging
plaats vindt op grond van studiepunten, ter vervanging van aantal
ingeschreven studenten. Heeft dit ervoor gezorgd dat er een piek kwam in
bepaalde studierichtingen of dat meer instellingen Engelstalige opleidingen gingen verzorgen?
Sinds het studiejaar 2008/2009 is in Vlaanderen een systeem van
leerkrediet ingesteld. Bij de start van de studie in het hoger onderwijs
krijgt elke student een leerkrediet van 140 studiepunten. Indien een
student zich inschrijft voor een opleiding levert de student punten in.
Zodra de student studiepunten verwerft, krijgt de student punten terug.
Op deze manier wordt succes beloond. Indien de student geen leerkrediet
meer heeft, mag een student zich normaal gesproken niet meer
inschrijven voor (delen van) de opleiding. De student heeft dan een
bijzondere toelating nodig en moet mogelijk een verhoogd collegetarief
betalen. Het leerkredietsysteem geldt voor alle studenten die in Vlaanderen studeren. De leden van de fractie VVD vragen ook wat de financiële
parameter «mobiliteit en diversiteit» in houdt. Deze parameter is gericht
op het aantal (eerste) aanstellingen en benoemingen van het academisch
personeelsbestand. Deze parameter is niet gericht op studenten.
Het is mij niet bekend of er groepen of minderheden zijn in Vlaanderen die
door dit leerkredietmodel een lagere toegankelijkheid kennen. Ook zijn mij
geen signalen bekend dat dit model in Vlaanderen er voor heeft gezorgd
dat bepaalde studierichtingen veel populairder zijn geworden of dat
instellingen veel meer Engelstalige opleidingen zijn gaan verzorgen.
De leden van de fractie van GroenLinks begrijpen ook dat de ervaringen
met studiepuntbekostiging in het buitenland niet onmiskenbaar positief
zijn. De leden begrijpen de wens om studenten een deel van een opleiding
te laten volgen, maar vrezen voor perverse financiële prikkels bij een vorm
van studiepuntbekostiging. Bij een studiepuntbekostiging moeten
instellingen inzichtelijk maken hoeveel een studiepunt op microniveau
kost. Vervolgens bestaan hierdoor financiële «aantrekkelijke» vakken en
vakken die financieel minder aantrekkelijk zijn. Hoe kun je bij een dergelijk
systeem borgen dat er geen perverse prikkels zullen plaatsvinden? Hoe
borg je dat instellingen op basis van inhoudelijke argumenten vervolgens
een curriculum samenstellen, en niet op financiële afwegingen, zo vragen
de voornoemde leden.
De leden van de fractie van GroenLinks vrezen dat studiepuntbekostiging
kan leiden tot perverse financiële prikkels. Zij vragen zich af of een
instelling dan geen curriculum baseert op basis van «financieel aantrekkelijke» vakken. Als ik naar de buitenlandse voorbeelden kijk van studiepuntbekostiging zie ik geen aanwijzingen voor dergelijke ontwikkelingen.
Studiepuntbekostiging maakt het voor de studenten mogelijk om de
studie in eigen tempo te behalen. Met uitzondering van een minor,
kunnen studenten niet zomaar afwijken van het van te voren vastgestelde
curriculum. Ook betalen studenten een vast bedrag per studiepunt.
Hierdoor maakt het voor studenten niet uit of zij kleine/voordelige of
grote/duurdere vakken volgen, omdat voor het behalen van een diploma
de student toch een vaste hoeveelheid studiepunten moeten behalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

9

De leden van de VVD-fractie lezen daarnaast dat, met de invoering van dit
systeem, er een einde kwam aan de centrale plaats van de term
«studiejaar» in een opleiding. Hoe zorgen Vlaamse instellingen ervoor dat
colleges wel hetzelfde niveau konden hanteren, wanneer het aantal
«studiejaren» per student in de cursus verschilde?
Door de invoering van dit Vlaamse model verloor de term «studiejaar»
zijn centrale plaats in de opleiding. Wat het onderwijs betreft, is de
basiskwaliteit gegarandeerd door het accreditatiestelsel. Zowel in
Nederland als in Vlaanderen dienen opleidingen geaccrediteerd te zijn om
bekostigd te worden.
De leden van de fractie van VVD lezen ook dat uit recente cijfers blijkt dat
studenten er relatief vaak niet in slagen om de studie binnen de nominale
studieduur af te ronden. Welke factoren zijn hiervoor aanwijsbaar? Kan dit
komen dat studenten aan Vlaamse instellingen door deze systematiek
meer ruimte hebben om zich naast de studie te profileren in nevenfuncties
als een bestuursfunctie of ondernemerschap en daardoor een grotere
kans bestaat om de studie niet binnen de nominale duur af te ronden?
Volgens een rapport van OESO11 behaalt een op de drie studenten die in
Vlaanderen studeert zijn of haar bachelor in drie jaar. Dit is lager dan het
OESO-gemiddelde. Volgens de rectoren Luc Sels (KU Leuven) en Herman
van Goethem (U Antwerpen) spelen verkeerde studiekeuzes hier mogelijk
een rol.12 Het is mij niet bekend of in Vlaanderen de ruimte om naast te
studie te profileren in nevenfuncties verklaart waarom de meerderheid
niet in 3 jaar afstudeert.
De leden lezen dat er bij het Vlaamse model geen geluiden zijn bij
instellingen en het Onderwijsdepartement dat het model hogere administratieve lasten met zich meebrengt of dat dit vereenvoudigd zou moeten
worden. Tegelijkertijd zien de leden dat Nederlandse instellingen vaak als
argument gebruiken dat een systeem van leerkrediet of flexstuderen wel
hoge administratieve lasten met zich meebrengt. Hoe verklaart de
Minister dit verschil, zo vragen de leden.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af hoe het Vlaamse systeem om
gaat met de constatering uit het Nederlandse experiment flexstuderen dat
er een verandering moet plaatsvinden van het curriculum aangezien
studenten eerst bepaalde vakken moeten afronden voordat zij aan andere
vakken kunnen beginnen?
De Vlaamse instellingen kennen geen excessieve administratieve lasten
maar kennen wel organisatorische lasten. Deze organisatorische lasten
komt vooral door het zorgdragen voor een adequate begeleiding en
verwijzing van studenten. Zoals hierboven genoteerd, kent het Vlaamse
onderwijsstelsel relatief veel studie-uitloop. Voor de Vlaamse overheid is
de studie-uitloop van de studenten ook een reden om veranderingen in
het leerkredietmodel te realiseren13.
De fractieleden van GroenLinks zijn benieuwd naar de specifieke opbouw
van de studieduur. De leden begrijpen dat zowel een hbo-student als een
wo-student gemiddeld ongeveer vijf jaar studeert, maar hoeveel
11

OESO (2019). Benchmarking Higher Education Systems Performance: The Netherlands. Parijs.
OESO Publishing.
12
https://www.demorgen.be/nieuws/rectoren-luc-sels-en-herman-van-goethem-een-groepjongeren-begint-duidelijk-aan-de-verkeerde-opleiding~bd1d50c7/
?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free.
13
Rapport CHEPS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

10

studenten studeren cumulatief zes, zeven of misschien wel tien jaar? Kan
de Minister een dergelijke tabel met deze specifieke gegevens delen met
de Kamer, zo vragen de leden Ook vragen de voornoemde leden hoeveel
Nederlandse studenten momenteel jaarlijks een extra bachelor- of
masteropleiding volgen, terwijl zij reeds een bachelor en master al
hebben afgerond? Oftewel, hoeveel studenten betalen hierdoor nu
instellingscollegegeld?
Op verzoek van de fractieleden van GroenLinks, heb ik in de bijlage een
tabel toegevoegd waarin inzichtelijk wordt gemaakt hoeveel procent van
de studenten in Nederland een studieduur van meer dan 5 jaar kent. Ook
vindt u in de bijlage een overzicht met hoe groot het aantal en aandeel is
van de studenten in Nederland die na het behalen van een bachelor- of
master diploma nóg een studie volgt. Niet alle studenten die een tweede
studie volgen, betalen instellingscollegegeld. Studenten die een tweede
studie volgen binnen de gezondheidssector of onderwijssector, en
hiervoor een studie afgerond hebben in een andere sector dan de
gezondheidssector of onderwijssector, betalen namelijk het wettelijk
collegegeld. Aansluitend hierop ben ik bezig met een tegemoetkoming
voor een tweede lerarenopleiding en ik verwacht de komende maand de
Kamer hierover verder te informeren.
De fractieleden van de VVD lezen dat de commissie Van Rijn het onwenselijk vindt om volledige overheidsfinanciering van behaalde of
afgenomen studiepunten af te laten hangen. Ze noemen hierbij de
voorbeelden van België en Denemarken. Kan de Minister deze
voorbeelden verklaren, aangezien ook België en Denemarken een vaste
bekostiging voor instellingen in hun systemen hebben, zo vragen de
leden.
In het rapport «Wissels om» van adviescommissie Van Rijn schrijven de
leden van de commissie dat het onwenselijk is om de volledige overheidsfinanciering via de vraagzijde of via behaalde of afgenomen studiepunten
te laten verlopen. Zij schrijven daarbij ook dat België en Denemarken
beide een bekostigingssysteem kennen dat geënt is op studiepunten.
Verder geeft de commissie aan dat Vlaanderen een model kent waar de
vaste bekostiging op degressieve wijze afhankelijk is van de grootte van
de instelling14. In de verkenning van CHEPS zien we dit ook terugkomen.
Hoewel beide landen in de bekostiging een compartiment «vaste
bekostiging» kennen, is het systeem grotendeels gebaseerd op studiepunten.
Vervolgplannen
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief van de Minister een
samenvatting van de bijgestuurde rapporten. Kan de Minister verder
ingaan over haar oordeel op de casus van Singapore en Vlaanderen?
Welke pluspunten ziet de Minister in deze systemen? Ziet de Minister
mogelijkheden om best practices over te nemen? Zo ja, welke? Zo niet,
waarom niet? De leden lezen in de brief van de Minister dat ze stelt dat er
meer onderzoek moet gaan naar of een aanpassing van de bekostigingssystematiek met het oog op flexibiliseren voldoet aan de Europese
regelgeving ten aanzien van mededinging, in het licht van het speelveld
publiek-privaat. Kan de Minister aangeven welke stappen ze hier al in
heeft genomen en welke ze gaat nemen? Wanneer kunnen de leden de

14

Adviescommissie Bekostiging Hoger Onderwijs en Onderzoek (2019). Wissels om. Naar een
transparante en evenwichtige bekostiging en meer samenwerking in hoger onderwijs en
onderzoek. Den Haag (p. 32).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

11

uitkomsten van het onderzoek verwachten die alle genoemde punten in
de brief meeneemt, zo vragen de leden.
De leden lezen ook in het rapport van CHEPS over de casus Singapore dat
een zeer geavanceerde website is ingericht die het mogelijk maakt om
voor geïnteresseerde studenten te kiezen uit het aanbod van duizenden
cursussen. Is de Minister voornemens om specifieker naar dit systeem en
deze website te kijken en of dit ook in Nederland mogelijk is?
De leden van de D66-fractie vragen de Minister toe te lichten of en welke
perverse prikkels bij het bekostiging op basis van studiepunten op macroof instellingsniveau voor kunnen doen. Tevens vragen deze leden in
hoeverre universiteiten of hogescholen de wens hebben geuit om de
bekostiging van inschrijvingsjaren om te zetten in een bekostiging van
studiepunten.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af wat de extra administratieve lasten zijn bij het invoeren van studiepuntbekostiging. Wordt dit in
kaart gebracht, zo vragen de leden. Kan de Minister reflecteren op het idee
om een bekostiging niet op basis van studiepunten te verkennen, maar op
maandbasis?
Ik zal in 2020 de wenselijkheid van een aanpassing van de bekostigingssystematiek onderzoeken. In mijn eerdere brief15 heb ik al de contouren
van dit onderzoek geschetst. Hierbij zal ik ook kijken naar perverse prikkels
bij de bekostigingssystematiek en of het wenselijk is voor instellingen om
bekostiging op basis van inschrijvingsjaren te vervangen voor studiepuntbekostiging óf voor bekostiging op maandbasis, zoals de leden van de
fractie van D66 en GroenLinks verzoeken. Begin 2021 verwacht ik de
resultaten te kunnen delen met de Tweede Kamer. In mijn onderzoek zal ik
ook aandacht besteden aan de casussen van Singapore en Vlaanderen,
zoals verzocht door de fractieleden van de VVD. Ook zal ik onderzoeken of
een aanpassing van de bekostigingssystematiek met het oog op flexibiliseren voldoet aan de Europese regelgeving ten aanzien van de
mededinging, in het licht van het speelveld publiek-privaat. Ten slotte zal
ik aandacht besteden aan de uitvoerbaarheid voor DUO en de administratieve lasten voor instellingen bij een eventuele aanpassing van de
bekostigingssystematiek, zoals de leden van de fractie van GroenLinks
vragen.
Brief inzake reactie op de motie van de leden van Wiersma en Van
den Hul over meer instellingen toe laten treden tot de pilot voor
flexstuderen.
De leden van de VVD-fractie lezen in de reactie van de Minister op de
motie van Wiersma en Van den Hul dat alleen een extra instroommoment
mogelijk is als er voldoende onderbouwde vraag is. Wanneer is er sprake
van voldoende onderbouwde vraag? Ook vragen de leden van de
VVD-fractie of de stem van een student gelijk of meer weegt dan die van
een instelling. De leden vragen ook op welke termijn de LSVb en de ISO
de behoeften van studenten naar verwachting zullen terugkoppelen. Tot
slot vragen de leden in hoeverre de verschillende studentenorganisaties
zijn betrokken bij het experiment flexstuderen. Zijn zij tevreden met de
opzet en invulling van het experiment? Hoe zorgt de Minister ervoor dat
studenten op de hoogte zijn van een mogelijkheid tot flexstuderen?

15

Kamerstuk 31 288, nr. 800.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

12

De leden van de VVD-fractie lezen in de evaluatie experiment flexstuderen
dat er geen zwaarwegende bezwaren zijn om flexstuderen ook mogelijk te
maken voor het deeltijdonderwijs. Is de Minister van plan om hierover
snel met instellingen in gesprek te gaan om dit te bewerkstelligen, zo
vragen de leden.
De leden van de CDA-fractie zijn verheugd over de conclusies van CHEPS
over het bekostigen per studiepunt voor deeltijd- en duale studenten.
Graag willen zij weten hoeveel instellingen minimaal interesse moeten
tonen voordat de Minister de algemene maatregel van bestuur aan wil
passen om dit mogelijk te maken.
In aansluiting op een motie van de leden Wiersma en Van den Hul16,
waarin wordt gepleit voor een extra instroommoment in het Experiment
Flexstuderen (Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 44), zijn zowel alle bekostigde
hoger onderwijsinstellingen, als de studentenbonden ISO en LSVb per
brief door mij gevraagd aan te geven of er behoefte is aan een extra
instroommoment. Mede op basis van de positieve conclusies uit het
deelonderzoek «Lessen voor deeltijd»17, heb ik niet alleen de behoefte
gevraagd naar een eventueel extra instroommoment voor voltijd
opleidingen, maar ook voor duale- en deeltijdopleidingen.
Hierop hebben 12 hogescholen en 2 universiteiten schriftelijk laten weten
dat ze interesse hebben in deelname aan het experiment flexstuderen en
dus aan een extra instroommoment in dat experiment. Het gaat hierbij om
zowel voltijd, duaal, als deeltijdonderwijs.
Het ISO en de LSVb geven in hun schriftelijke reactie aan dat er onder
studenten grote animo is om een extra instroommoment mogelijk te
maken. Onder studenten is veel enthousiasme over de mogelijkheid tot
flexstuderen. ISO en LSVb zijn tevreden over de opzet en betrokkenheid.
ISO en LSVb en zien graag dat meer instellingen en opleidingen deel gaan
nemen aan flexstuderen, zodat flexstuderen aan een veel grotere groep
studenten aangeboden wordt.
ISO en LSVb geven aan dat de bekendheid van flexstuderen onder
studenten kan worden verbeterd. In eerste instantie is dit een taak van de
hoger onderwijsinstellingen die flexstuderen aanbieden. Daarnaast zullen
we vanuit OCW met o.a. ISO, LSVb en andere relevante organisaties
samenwerken om de bekendheid onder studenten te vergroten.
De positieve reacties vanuit de instellingen en studenten, zijn voor mij een
belangrijke reden om een extra instroommoment mogelijk te gaan maken,
voor zowel voltijd-, deeltijd als duale opleidingen. Hiervoor zal een
wijziging van AMvB nodig zijn, die naar schatting dit najaar gereed kan
zijn, zodat de eerste extra instroom per 1 Februari 2021 zal kunnen ingaan.
De leden van de CDA-fractie willen graag weten of het bekostigen per
studiepunt niet nu al in de wet geregeld kan worden zonder hiervoor het
experiment en de eindevaluatie af te wachten. Ook willen deze leden
graag weten of het wel eens eerder is voorgekomen dat zonder eindevaluatie experimenten verankerd worden in de wet. Zo ja, om welke
experimenten gaat dit, zo vragen zij.
Het Experiment Flexstuderen loopt tot en met september 2023. Zoals
aangekondigd in de strategische agenda «Houdbaar voor de toekomst»
(bijlage bij Kamerstukken 31 288 en 31 511, nr. 797) ben ik voornemens
om flexibele deelname aan het hoger onderwijs mogelijk te maken en in
16
17

Kamerstuk 31 288, nr. 802.
Bijlage bij Kamerstuk 31 288, nr. 800.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

13

de WHW te verankeren, zodat flexstuderen direct aansluitend op het
experiment structureel mogelijk wordt bij alle instellingen en opleidingen
die dat willen. Uiteraard zijn positieve resultaten in de evaluatie van het
experiment daarbij van belang. Op uw vraag of structurele verankering al
voor afloop van een experiment en zonder eindevaluatie mogelijk kan
worden gemaakt, heb ik één voorbeeld gevonden. Dit betreft het
wetsvoorstel «Sterk beroepsonderwijs». Redenen om dit experiment
zonder eindevaluatie wettelijk te verankeren waren de lange looptijd en de
georganiseerde draagvlaksessies. De Raad van State was echter kritisch
over structurele verankering zonder eindevaluatie. Het heeft dan ook mijn
voorkeur om wel een eindevaluatie te laten uitvoeren (voorzien in 2021),
als basis voor besluitvorming over wettelijke verankering. De signalen
vanuit alle deelnemende instellingen in de tussenevaluatie18 zijn
overigens positief.
De fractieleden van D66 delen de constatering dat de behoeften van
studenten ten aanzien van het onderwijs door de tijd veranderen en
daarmee ook de wens voor de inrichting van het onderwijs. Deze leden
constateren dat debatten over de flexibilisering van het onderwijs vaak
gevoerd worden binnen de kaders van een voltijdse opleiding. Bij uitstek
zijn duale of deeltijdopleidingen bedoeld om flexibel onderwijs aan te
bieden. Deze leden vragen de Minister toe te lichten wat het aanbod en de
vraag naar duale en deeltijdopleidingen is. Wat is haar opvatting ten
aanzien van hoe het portfolio aan duale en deeltijdopleidingen bij
bekostigde en niet-bekostigde instellingen voor het hoger onderwijs
ontwikkelt?
Zoals hierboven aangegeven, kent het experiment Flexstuderen een
uitbreiding. Door deze uitbreiding, richt flexibilisering van het onderwijs
zich niet alleen op voltijd onderwijs, maar ook op duaal en deeltijdonderwijs.
Het is aan de instellingen om vorm te geven aan hun portfolio van duale
en deeltijdopleidingen. Instellingen houden hierbij rekening met de
maatschappelijke- en/of wetenschappelijke behoefte van de opleiding en
de behoefte van studenten en de arbeidsmarkt. Wel geldt dat een
instelling pas een bekostiging krijgt nadat de instelling een positief
macrodoelmatigheidsbesluit van OCW en een positief besluit van de
NVAO op de TNO-aanvraag heeft ontvangen.
Evaluatie experiment flexstuderen
De leden van de VVD-fractie lezen in de evaluatie experiment flexstuderen
over de casus van Hogeschool Utrecht. Uit resultaten blijkt dat op basis
van de eigen waarneming van de deelnemers het experiment bij deze
groep weinig aan attitude te veranderen ten opzichte van hun periode als
«reguliere» student. Heeft deze groep door het flexstuderen meer
nevenactiviteiten op zich genomen of was deze groep al actiever dan een
reguliere student? Kan het zijn dat de resultaten beïnvloed zijn door het
type-student dat deelnam aan het experiment, aangezien deze groep al
nevenactiviteiten ontplooide naast hun studie, zo vragen de leden.
De conclusie is dat er tot dusver weinig aan attitude veranderd is voor wat
betreft regie op de studie. De student is qua kennis, houding en gedrag
zich niet wezenlijk anders gaan opstellen dan buiten het experiment en is
niet positiever of negatiever over de gekozen studie. Deze bevindingen ten
aanzien van ongewijzigde attitude ging niet over meer of minder

18

«Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment Flexstuderen
zouden belemmeren», Ockham IPS; SEOR, December 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

14

nevenactiviteiten. Als er gekozen werd voor flexstuderen, kan het wel
samenhangen met een grotere hoeveelheid nevenactiviteiten.
De leden van de VVD-fractie lezen in de evaluatie experiment flexstuderen
dat de vier instellingen allemaal een ander soort uitkomst hebben. Hoe
verklaart de Minister deze verschillen?
Het deelonderzoek is geen evaluatie, in de zin dat een kritische analyse
heeft plaatsgevonden hoe verschillende instellingsbenaderingen tot
verschillende uitkomsten leiden. De in het deelonderzoek (hoofdstuk 2)
genoemde bevindingen zijn gebaseerd op wat tussentijds uit de
afgenomen instellingsenquêtes en door de instellingen aangeleverde
gegevens is af te leiden. Verschillen tussen de beschrijvingen zijn in de
eerste plaats het resultaat van welke gegevens beschikbaar zijn gesteld
per instelling (onder andere: enquêtes intake, eindejaar, en/of einde
flexstuderen). Daarnaast kunnen de verschillen in instellingsbenaderingen
van flexstuderen mogelijk tot verschillende uitkomsten leiden. In de
eindevaluatie zal wel een analyse worden opgenomen van de effecten van
de verschillende benaderingen en keuzes van de instellingen in het
experiment.
De VVD-fractieleden vragen of de Minister verder kan ingaan op de
constatering dat 20% van de deelnemers bij Hogeschool Windesheim
aangeeft zonder deze pilot gestopt te zijn met de opleiding? Hoe groot is
deze groep bij de andere instellingen?
Met betrekking tot de uitval bij Hogeschool Windesheim geeft een
aanzienlijk aandeel van de deelnemers en uitstromers aan dat ze waren
gestopt wanneer ze niet hadden kunnen flexstuderen: voor 8% zou dit
«zeker» het geval zijn; voor 12% was dit «waarschijnlijk wel». Voor de
Tilburg University zijn de aantallen respondenten te laag (5) om een
uitspraak te doen. Overigens geeft 3 van de 5 uitstromers aan gestopt te
zijn met studeren, indien ze niet hadden kunnen flexstuderen. Bij de
Universiteit van Amsterdam geeft 6,4% van de deelnemers (2017–2018)
aan dat ze, als ze niet hadden kunnen flexstuderen, zij een tussenjaar niet
hadden gestudeerd en gaf 1.4% aan dat ze niet zouden zijn gaan studeren.
Voor Hogeschool Utrecht zijn hierover geen data verstrekt.
De VVD-fractieleden vragen of de Minister verder kan ingaan op de
bredere visie die Windesheim hanteert in het experiment, wat de reden
lijkt tot hun succes met flexstuderen, zo vragen deze leden.
Windesheim heeft ervoor gekozen om studenten de vraag te stellen wat
ze zouden doen, als ze niet zouden mogen deelnemen aan het experiment
Flexstuderen. Dit in het kader van de Strategische koers van Windesheim,
waarin het voorkomen van onnodige uitval een belangrijke pijler is.
Flexstuderen is een onderdeel van het pakket van mogelijkheden om ieder
talent optimale mogelijkheden te bieden om zich te ontwikkelen en
ontplooien met het verminderen en voorkomen van uitval als belangrijk
effect hiervan. Hierbij biedt de instelling studenten die in principe wel het
nodige niveau en de motivatie hebben, maar om verschillende redenen
(functiebeperking, financiële redenen, bestuurswerk, topsport, eigen
bedrijf etc.) het voltijdse tempo niet aankunnen, de mogelijkheid om toch
een hbo-diploma te behalen. Het feit dat de studenten kunnen betalen per
studiepunt zorgt hierbij ook voor meer financiële regie bij de student.
De VVD-fractieleden lezen in de evaluatie experiment flexstuderen dat het
roosteren van lessen en tentamens complexer zou kunnen worden als
veel studenten een ander lesprogramma volgen. In hoeverre verhoudt
deze uitspraak met het feit dat momenteel ook al veel studenten verschil-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

15

lende studierichtingen kiezen en daar ook tentamens moeten afleggen?
Kan dit probleem niet simpel worden opgelost door meerdere tijdstippen
voor dezelfde tentamen te organiseren, wat nu ook al gebeurt, zo vragen
de leden.
De leden van de VVD-fractie lezen eveneens dat er de opzet van curriculum anders zou moeten, aangezien studenten eerst bepaalde vakken
moeten afronden voordat zij aan andere vakken kunnen beginnen. Kan de
Minister hier verder over uitweiden? De leden zijn in ieder geval verheugd
om te lezen dat een voorzichtige schatting aangeeft dat tenminste 10%
minder studie-uitval zou zijn door flexstuderen.
Het roosteren van lessen en tentamens wordt inderdaad complexer,
naarmate steeds meer studenten een ander lesprogramma volgen. Dit is
een onderwijslogistiek vraagstuk waar veel over wordt nagedacht. Dat
betreft ook de mogelijkheid van flexibele tentaminering. Voor met name
kleinere opleidingen is dit een flinke uitdaging.
Binnen de context van het experiment flexstuderen wordt deze
complexiteit minder ervaren, aangezien er in principe nog niet aan
roosters/ tentamenmomenten gesleuteld wordt. De flexstudent maakt in
samenwerking met zijn begeleider een studieplan waarbij rekening wordt
gehouden met de lesmomenten en de momenten waarop tentamens
worden afgenomen. Tegelijkertijd zijn instellingen zich bewust dat in het
algemeen meer maatwerk noodzakelijk zal zijn en zij anticiperen hier dan
ook op, door ervaringen met het experiment flexstuderen ook elders toe
te passen (en vice versa). Bij onder andere Windesheim wordt sinds
enkele jaren getracht de volgtijdelijkheid van vakken binnen opleidingen
tot een minimum te beperken ten behoeve van flexibilisering.
In het rapport staat dat uit de instellingsenquêtes blijkt dat een deel van
de deelnemers aan het experiment flexstuderen mogelijk zou zijn gestopt
met studeren, als zij niet hadden kunnen deelnemen. Een voorzichtige
schatting, gebaseerd op de beschikbare data, is dat het om 10% zou
kunnen gaan.
De fractieleden van GroenLinks vragen welke alternatieve modellen er
bestaan om flexstuderen te stimuleren. Hoe wordt in het buitenland
flexstuderen gestimuleerd, zo vragen de leden.
Flexstuderen, ofwel betalen per afgenomen studiepunt is een vorm van
studiepuntbekostiging. In het rapport van CHEPS19 is een verkenning
gemaakt over verschillende modellen van studiepuntbekostiging in het
buitenland. Voor meer inzichten over alternatieve modellen verwijs ik de
fractieleden van GroenLinks graag door naar deze verkenning.
Brief inzake uitvoering van de gewijzigde motie van de leden Van
der Molen en Tielen over het meegeven van financiering aan
ambtsopleidingen (Kamerstuk 31 288, nr. 771).
De leden van de CDA-fractie willen graag weten welk ijkmoment gehanteerd zal worden om het oorspronkelijke bedrag, dat ambtsopleidingen
desgewenst mee zouden kunnen nemen, vast te stellen.
In het antwoord daarop kan ik aangeven dat in het geval een seminarie
wenst te vertrekken, dit seminarie hiertoe een verzoek zal moeten
indienen bij de Minister van OCW, met daarin het gewenste overstap19

CHEPS (2019), Internationale voorbeelden van studiepuntbekostiging en vraagfinanciering in
het hoger onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

16

moment en met medeondertekening van de onderwijsinstelling waaraan
zij zich zal verbinden. Het betreffende seminarie kan in dat geval de
oorspronkelijke financiering uit 2016, exclusief indexatie, meenemen. Op
basis van het overstapmoment wordt vastgesteld hoe de overheveling
exact plaatsvindt alsook de incidentele compensatie aan de VU. Indien de
overstap gedurende het jaar plaatsvindt, zal een evenredig deel van het
bedrag worden overgeheveld.
De leden van de SGP-fractie vragen of de Minister als inzet wil hanteren
dat bestaande seminaria er niet op achteruit gaan door een wijziging die
als verbetering is bedoeld.
Hierop kan ik aangeven dat ik de formulering van de motie zal aanhouden
waarin is verzocht om uit te gaan van de oorspronkelijke financiering uit
2016 exclusief indexatie. Indien het seminarie ten dienste van de
Orthodoxe geloofsgemeenschap besluit over te stappen, dan zal de VU
voor de jaren 2020 en 2021 worden gecompenseerd voor doorlopende
vaste kosten, zoals ik ook in mijn brief van 6 december jl. heb toegezegd.
Volledigheidshalve kan ik aangeven dat ik eind 2021 en begin 2022 de
wijze van financiering van de ambtsopleidingen aan de VU zal evalueren.
Ik zal dan ook de verdeling tussen de seminaries binnen het gegeven
lumpsumbedrag meenemen bij de evaluatie.
De leden van de SGP-fractie constateren dat het Hersteld Hervormd
Seminarie en de Migrantenkerken door de wijziging in een nadeliger
positie komen dan de overige seminaria, aangezien wordt teruggegrepen
op de bijdrage uit 2016. Door het ontbreken van een bijdrage in dat jaar is
de mogelijkheid om zich elders te vestigen volgens de leden van de
SGP-fractie geen reële optie, aangezien zij dan zonder bijdrage weer op
straat staan. Deze leden vragen hoe deze rechtsongelijkheid kan worden
gerechtvaardigd, ook in het licht van de bijzondere voorgeschiedenis van
het Hersteld Hervormd Seminarie.
Hierbij kan ik aangeven dat de VU de middelen voor de aan haar
verbonden ambtsopleidingen sinds 2016 ontvangt als onderdeel van hun
lumpsumbekostiging. Met de wijziging sinds 2016 zijn verschillende
doelen beoogd zoals het creëren van meer (inhoudelijke en financiële)
synergie en meer samenwerking en afstemming binnen het theologisch
onderwijs in Nederland. De VU heeft met deze wijziging de zorg op zich
genomen om zich samen met de seminaries in te zetten voor een dekkend
aanbod aan ambtsopleidingen in Nederland. Sinds 2016 is het aanbod van
ambtsopleidingen dat binnen het afgesproken lumpsumbedrag van de VU
wordt gefinancierd, uitgebreid met twee ambtsopleidingen (van acht naar
tien ambtsopleidingen) waarmee het lumpsumbedrag over meer
ambtsopleidingen wordt verdeeld. Voor de twee seminaries die er sinds
2016 zijn bijgekomen, zal daarom niet kunnen worden teruggevallen op
een oorspronkelijke financiering uit 2016 bij een eventueel besluit tot
vertrek. Ik verwacht op basis van gesprekken met de VU en de seminaries
van de ambtsopleidingen die zijn verbonden aan de VU echter niet dat dit
vraagstuk zich zal voordoen. De samenwerking tussen de VU en de aan
haar verbonden seminaries verloopt naar wens en ik heb geen indicaties
voor vertrek van andere seminaries anders dan het seminarie ten dienste
van de Orthodoxe geloofsgemeenschap. Zoals ik ook in mijn brief van
6 december jl. heb aangegeven worden bij de VU gezamenlijk stappen
gezet om de beoogde synergie en samenwerking tussen de ambtsopleidingen verder vorm te geven. Eind 2021 en begin 2022 zal ik de wijze van
financiering van de ambtsopleidingen aan de VU evalueren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

17

De leden van de SGP-fractie vragen om toelichting op de uitwerking van
de toegezegde compensatie en in hoeverre deze compensatie
mogelijkheid biedt om tegemoet te komen aan specifieke knelpunten die
zich bij de uitwerking van deze wijziging kunnen voordoen.
Hierbij kan ik aangeven dat de incidentele compensatie voor de jaren 2020
en 2021 voorziet in de dekking van doorlopende vaste kosten bij overige
seminaries aan de VU, indien het seminarie ten dienste van de Orthodoxe
geloofsgemeenschap besluit te vertrekken en de oorspronkelijke
financiering meeneemt. Met betrekking tot de uitwerking van de toegezegde compensatie verwijs ik naar mijn reactie op de vraag van de leden
van de CDA-fractie.
Deze leden van de SGP-fractie vragen tot slot of de analyse en suggestie
van Van Kooten bij de evaluatie van de regeling kan worden betrokken.
Ik kan de leden van de SGP-fractie toezeggen dat ik bij de eindevaluatie
ook de analyse van Van Kooten zal betrekken.
Toezegging doorrekening CPB
Bij de behandeling van de OCW-begroting (d.d. 7 november 2019)
(Handelingen II 2019/20, nr. 21, item 10) heb ik toegezegd aan het CPB te
vragen om een doorrekening van de lange termijn opbrengsten van LLO
voor de structurele groei en productiviteit van de beroepsbevolking, en
daarbij de SEO-doorrekening naar de kosten en baten van het voorstel
voor leerrechten te betrekken. Het CPB heeft laten weten geen doorrekening te kunnen maken van deze effecten vanwege het ontbreken van
voldoende empirische evidentie over de effecten van beleidsinterventies
op het gebied van LLO. In Kansrijk Onderwijsbeleid heeft het CPB de
bestaande empirische evidentie reeds op een rij gezet. Bovendien is de
capaciteitsruimte van het CPB beperkt vanwege de grote hoeveelheid
werkzaamheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

18

Bijlage.
Tabel 1: Overzicht aandeel studenten in het hoger onderwijs die langer dan 5 jaar over
studie doet. Hierbij is geen rekening gehouden met eventuele tussenjaren van de
student.
aantal jaar voor behalen eerste hoogst behaalde diploma
jaar van instroom
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

6

7

8

9

geen diploma

10%
10%
11%
10%
11%
11%
11%
11%
12%
12%

7%
8%
7%
7%
7%
7%
7%
7%
7%

5%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%

3%
3%
3%
3%
3%
3%
3%

21%
22%
22%
24%
24%
23%
24%
25%
26%
28%

Tabel 2 Overzicht aandeel eerstejaarsstudenten in het hoger onderwijs dat wel of
geen graad heeft behaald.
Jaar van instroom

eerder graad behaald

niet eerder graad behaald

2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019

8,04%
7,79%
6,92%
5,74%
5,10%
5,27%
5,61%
5,50%
5,94%
5,93%
5,96%

91,96%
92,21%
93,08%
94,26%
94,90%
94,73%
94,39%
94,50%
94,06%
94,07%
94,04%

Gemiddeld

6,16%

93,84%

Tabel 3 Overzicht aantal eerstejaarsstudenten in het hoger onderwijs dat wel of geen
graad heeft behaald.
Jaar van instroom
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019

eerder graad behaald

niet eerder graad behaald

16.411
16.024
14.125
11.686
10.917
10.957
10.991
10.947
12.352
12.627
12.849

187.605
189.678
189.892
191.959
203.087
196.945
185.050
188.265
195.652
200.348
202.674

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 288, nr. 827

19