Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA Den Haag

KIESRAAD
Datum
13 juli 2023
Ons kenmerk
2023-0000307984
Inlichtingen

Onderwerp

Evaluatieadvies eerste verkiezing kiescollege nietingezetenen

Uw kenmerk

Blad
1 van 13
Bezoekadres
Zurichtoren, 14 etage
Muzenstraat 85
2511 WB Den Haag

Inleiding
In uw brief van 30 januari 2023 heeft u de Kiesraad verzocht de eerste verkiezing
van het kiescollege niet-ingezetenen te evalueren. U heeft gevraagd of wij in ons
advies in ieder geval op twee aspecten nader in willen gaan. Ten eerste op de
stemwaarden en de uitwerking daarvan op de gelijkheid voor kiezers in de praktijk
en ten tweede op de nieuwe procedures die gelden rondom de kandidaatstelling,
die specifiek zijn voor het kiescollege niet-ingezetenen.
Daarnaast heeft u ook de gemeente Den Haag verzocht de verkiezing van
afgelopen maart te evalueren. De organisatie en uitvoering van de verkiezing van
de leden van het kiescollege is namelijk belegd bij de gemeente Den Haag. De
Kiesraad spreekt op de eerste plaats zijn waardering uit voor de wijze waarop zij
deze verkiezing binnen een korte periode 1 én zonder de ondersteunende software
voor deze verkiezing hebben georganiseerd.
Om zo goed mogelijk aan uw verzoek te kunnen voldoen, hebben wij het verloop
van de verkiezing van het kiescollege niet-ingezetenen van 15 maart 2023 en die
van de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal van 30
mei 2023 betrokken bij het opstellen van dit advies. Omdat de Kiesraad bij de
organisatie van de verkiezing van het kiescollege niet-ingezetenen een beperkte
rol had, beperkt dit advies zich tot de door u verzochte aspecten en enkele
overige, voornamelijk wetstechnische, aanbevelingen. Deze aanbevelingen

1
De Wet kiescollege niet-ingezetenen is op 18 oktober 2022 aangenomen door de Eerste Kamer en is
op 1 januari 2023 in werking getreden. De verkiezing van de leden van het kiescollege niet-ingezetenen
vond plaats op 15 maart 2023.

Postadres
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
Internetadres
www.kiesraad.nl
E-mailadres
kiesraad@kiesraad.nl

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

vloeien grotendeels voort uit eerdere adviezen 2 en worden in dit advies aangevuld
met de ervaring die is opgedaan na de verkiezingen van maart en mei.
Samenvatting
Op 15 maart 2023 is voor het eerst de verkiezing van de leden van het kiescollege
niet-ingezetenen gehouden. De gekozen leden hebben vervolgens op 30 mei
2023, samen met de leden van de provinciale staten en de kiescolleges in
Caribisch Nederland, een stem uitgebracht voor de leden van de Eerste Kamer.
Kandidaatstelling
Bij de verkiezing voor de leden van het kiescollege niet-ingezetenen is een aantal
processen anders ingericht. Dit verkiezingsproces verloopt meer digitaal, terwijl de
regelgeving normaliter uitgaat van fysieke processen. Wij adviseren om een apart
model voor de instemmingsverklaring te ontwikkelen en om vast te stellen dat het
centraal stembureau deze als geprint afschrift kan aannemen. Daarnaast zijn wij
benieuwd naar uw onderzoek naar de vragen óf en in hoeverre kiezers zich door
de huidige kandidaatstellingsprocedure ervan laten weerhouden om zich kandidaat
te stellen.
Voorbereiding en uitvoering verkiezing kiescollege niet-ingezetenen
Verder gaan we in het advies nader in op de volgende punten:
- Het is wenselijk dat het centraal stembureau bij de volgende verkiezing van
het kiescollege niet-ingezetenen gebruik kan maken van de ondersteunende
software verkiezingen 2020. De Kiesraad spreekt de ambitie uit om dit ook
mogelijk te maken.
- Verduidelijk de uiterste termijn waarop kiezers in het buitenland zich kunnen
registreren voor de eerstkomende verkiezing. Houd bij het vaststellen van het
definitieve aantal geregistreerde kiesgerechtigden rekening met zowel de
verwerkingstijd voor gemeente Den Haag als de tijdige bekendmaking van het
zeteltal en de stemwaarde van het kiescollege niet-ingezetenen.
- Neem in overweging om nadere voorwaarden te stellen aan het niet
aannemen van een benoeming door benoemde kandidaten voor het
kiescollege niet-ingezetenen.
- Verduidelijk een aantal modellen in de Kiesregeling en andere documenten
naar aanleiding van de inwerkingtreding van het kiescollege niet-ingezetenen.
Verkiezing Eerste Kamer
We adviseren ook om een nieuw model op te nemen voor het verlenen van een
volmacht door een lid van het kiescollege niet-ingezetenen bij de verkiezing van de
leden van de Eerste Kamer. Ook voor een dergelijke volmacht is volgens de
Kiesraad namelijk toestemming van de volmachtgever én gemachtigde nodig.

Zie hiervoor het Advies over de grondwetsherziening kiescollege buitenland van 11 november 2019,
het Advies over de uitvoeringswet Kiescollege niet-ingezetenen van 22 november 2021, het Advies
over het Besluit kiescollege niet-ingezetenen en wijziging van het Kiesbesluit van 11 april 2022 en het
Spoedadvies registratie kiezers kiescollege niet-ingezetenen van 23 februari 2023.
2

Blad
2 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

Stemwaarden
Op verzoek van de minister gaan we in het advies tenslotte in op de manier
waarop de stemwaarden worden berekend. De huidige berekening is voor de
provincies en de kiescolleges in Caribisch Nederland gebaseerd op het
inwoneraantal. Voor het kiescollege niet-ingezetenen is de berekening gebaseerd
op het aantal geregistreerde kiesgerechtigden, gecorrigeerd met de verhouding
tussen inwonertal en het aantal kiesgerechtigden in Nederland (inclusief de BESeilanden).
In eerdere adviezen heeft de Kiesraad geadviseerd om de stemwaarden voor de
provincies en de kiescolleges in Caribisch Nederland ook te berekenen aan de
hand van het aantal kiesgerechtigden, zodat de wijze van berekening uniform is en
het de onderlinge gelijkheid bevordert.
In dit advies reflecteren wij op de wijze waarop de stemwaarden voor kiezers
buiten Nederland heeft uitgewerkt in vergelijking met kiezers voor de provinciale
staten of de kiescolleges van Caribisch Nederland. Daarvoor hebben wij twee
berekeningen gemaakt. Ten eerste hebben wij onderzocht hoeveel invloed elke
kiezer en kiesgerechtigde in 2023 had op de samenstelling van de Eerste Kamer,
op basis van de huidige stemwaarden. Ten tweede hebben wij een vergelijkbare
berekening gemaakt met de formule die de Kiesraad voorstelt. Daaruit blijkt dat de
formule van de Kiesraad leidt tot meer gelijkheid en daarmee tot een eerlijkere
invloed van iedere kiesgerechtigde op de samenstelling van de Eerste Kamer.
Bijkomend voordeel van de berekening van de stemwaarden aan de hand van het
aantal kiesgerechtigden is dat we de stemwaarden eerder kunnen berekenen en
bekendmaken.
Ten slotte adviseren wij om het artikel over de berekening van de stemwaarden,
artikel Ua 4 van de Kieswet, te verduidelijken. Het gaat daarbij om de vaststelling
van het inwonertal van Nederland en het gebruik van de begrippen ´geregistreerde
kiesgerechtigden´ en ´geregistreerde kiezers´.
Deel A: Verkiezing van de leden van het kiescollege niet-ingezetenen
1. Kandidaatstelling
Daar waar de regelgeving normaliter voornamelijk uitgaat van fysieke processen,
is dat bij het kiescollege niet-ingezetenen anders. Omdat de kandidaten én de
kiesgerechtigden allemaal in het buitenland wonen, is een aantal processen
anders ingericht. Dit geldt ook voor de manier waarop de kandidaatstelling voor
deze verkiezing plaatsvindt. De Kiesraad stelt de volgende verbeteringen voor:
a. Ontwerp een nieuw model voor de instemmingsverklaring (huidig model H9)
voor het kiescollege niet-ingezetenen. Het huidige model kan tot verwarring
leiden bij gebruikers 3 tijdens de verschillende verkiezingen. Zie hiervoor ook

3

Politieke partijen, gemeenten, centraal stembureau, kandidaten, ect.

Blad
3 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

ons eerdere advies. 4 Om te voorkomen dat er bij verkiezingen verwarring
ontstaat over het wel of niet aanwijzen van gemachtigden en het adres voor de
ontvangst van de kennisgeving van benoeming, vindt de Kiesraad het
logischer om voor de instemmingsverklaring een apart model vast te stellen (in
plaats van deze te integreren in het bestaande model H 9). In de modellen H
1, H 3-1, H 3-2 en H 12 zijn de aanpassingen beperkt en ligt integratie wel
meer voor de hand.
b. Bepaal dat instemmingsverklaringen afschriften mogen zijn met een digitale
handtekening, die bovendien elektronisch verstuurd mogen worden. Hierdoor
zijn de kandidaten buiten Nederland niet afhankelijk van postbezorging én/of
van een beslissing van het centraal stembureau over het al dan niet
aannemen van enkel fysiek ondertekende verklaringen. 5
c. De Kiesraad heeft eerder zijn zorgen geuit over de bereidheid van kiezers
buiten Nederland om zich kandidaat te stellen voor het kiescollege dat namens
kiezers in het buitenland stemt bij de Eerste Kamerverkiezing. De fysieke
stemming voor de Eerste Kamer is mogelijk drempelverhogend en weerhoudt
kiezers in het buitenland en partijen er wellicht van zich kandidaat te stellen.
Dat kan ertoe leiden dat er lijstuitputting optreedt. 6 Op ons advies heeft u zich
voorgenomen om te evalueren hoe kiezers en (potentiële) kandidaten
eventuele praktische belemmeringen hebben ervaren om zich kandidaat te
stellen. 7 Wij zijn benieuwd naar de uitkomsten van dit onderzoek.
2. Verkiezingssoftware voor kiescollege niet-ingezetenen
De periode tussen de inwerkingtreding van de wetgeving inzake het kiescollege
niet-ingezetenen en de verkiezing zelf was te kort om de ondersteunende software
verkiezingen 2020 (OSV 2020) geschikt te maken voor de voorbereiding en
uitvoering van deze verkiezing. Dit was niet alleen lastig voor het centraal
stembureau, maar ook voor de politieke partijen die OSV 2020 normaal gesproken
gebruiken om de kandidatenlijsten op te stellen en aan te leveren.
De Kiesraad kan zich goed voorstellen dat het ontbreken van OSV 2020 een
gemis was voor de organisatie en uitvoering van de eerste verkiezing voor de
leden van het kiescollege niet-ingezetenen. De Kiesraad spreekt dan ook richting
de gemeente Den Haag de ambitie uit dat er bij de volgende verkiezing
ondersteunende software kan worden gebruikt.

Zie ons Advies over het Besluit kiescollege niet-ingezetenen en wijziging van het Kiesbesluit van 11
april 2022, pagina 4.
5
Overigens accepteerde Den Haag in 2023 instemmingsverklaringen met een digitale handtekening.
6
Tijdens de afgelopen verkiezing van het kiescollege niet-ingezetenen waren er 13 verschillende lijsten
(partijen) met daarop in totaal 129 kandidaten waarop kon worden gestemd. Er was geen sprake van
lijstuitputting, maar dit risico bestond wel bij 2 van de 13 partijen. Zie ons Advies over de uitvoeringswet
Kiescollege niet-ingezetenen van 22 november 2021, pagina 6.
7
Kamerstukken II, 2021/22, 36071, nr. 3, blz. 20.
4

Blad
4 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

3. Registratietermijn voor kiesgerechtigden buiten Nederland
Kiesgerechtigden in het buitenland moeten zich éénmalig registreren om te
kunnen stemmen voor de verkiezingen van de leden van het kiescollege nietingezetenen, de Tweede Kamer en het Europees Parlement. Dat volgt uit de
Kieswet: ´Een aanvraag dient uiterlijk zes weken voor de dag van de stemming te
zijn ontvangen om registratie ten behoeve van die stemming mogelijk te maken.’ 8
Door de invoering van het kiescollege niet-ingezetenen kregen alle (potentiële)
kiesgerechtigden in het buitenland de kans om zich ook voor deze verkiezing te
laten registreren.
Over de interpretatie van dit artikel en met name over de laatste datum waarop
registratie op grond van de wet kan plaatsvinden, is in de praktijk kennelijk
onduidelijkheid ontstaan. Uitgaande van de dag van stemming op woensdag 15
maart 2023 zou dit dinsdag 31 januari 2023 of woensdag 1 februari 2023 kunnen
zijn geweest, afhankelijk van de lezing van dit artikel. De Kiesraad vindt het
onwenselijk dat de termijn voor registratie in de Kieswet op verschillende manieren
kan worden geïnterpreteerd, zoals wij al eerder aangaven in ons spoedadvies van
23 februari 2023. 9 Wij zijn met u eens dat de termijn in de wetstekst verduidelijkt
moet worden. Wij zijn blij dat u zich voorneemt om deze termijn te verhelderen. 10
Bij de verheldering van de registratietermijn adviseren wij u om ook te kijken naar
de termijn die de gemeente Den Haag heeft voor het definitief vaststellen van het
aantal geregistreerde kiesgerechtigden. Deze is nu per de dag vijf weken voor de
dag van de stemming voor de kiescollegeverkiezing (artikel Ua 4, tweede lid Wet
kiescollege niet-ingezetenen). 11 Enerzijds moet gemeente Den Haag genoeg tijd
hebben om de registratieverzoeken te verwerken (daar heeft zij nu één week
voor). Anderzijds moet het aantal geregistreerde kiesgerechtigden tijdig bekend
gemaakt worden, zodat het zeteltal en de stemwaarde van het kiescollege nietingezetenen tijdig vastgesteld kunnen worden.
4. Benoeming van kandidaten
De leden van het kiescollege worden door het centraal stembureau benoemd. De
kennisgeving van benoeming wordt hen elektronisch toegestuurd. Zij kunnen daar
vervolgens langs elektronische weg op reageren. 12 Nadere regels worden daaraan
niet gesteld. 13 De Kiesraad wil nogmaals in overweging geven om nadere regels
op te nemen over in ieder geval de verificatie van een bericht over het niet
aannemen van een benoeming of over het afleggen van een W2 verklaring. 14
Daarbij is van belang dat deze verificatie op een beveiligde manier plaatsvindt.
Artikel D 3, tweede lid van de Kieswet in samenhang met artikel Pa 3 van de Kieswet.
Zie ons Spoedadvies registratie kiezers kiescollege niet-ingezetenen van 23 februari 2023.
10
Kamerbrief over de registratietermijn, Kamerstukken II, 2022/23, 35165, nr. 56, p. 2.
11
Artikel 5 van de Wet kiescollege (over de vaststelling van het zeteltal van het kiescollege nietingezetenen) en artikel Ua4, lid 2 van de Kieswet (over de stemwaarde van het kiescollege nietingezetenen).
12
Zie artikel Xa 2 tweede lid van de Kieswet.
13
Artikel Xa 2 derde lid van de Kieswet geef hiervoor wel een grondslag.
14
Zie ook ons Advies over het besluit kiescollege niet-ingezetenen en wijziging van het kiesbesluit van
11 april 2022, p. 3.
8
9

Blad
5 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

5. Modellen en andere documentatie
Met de invoering van het kiescollege niet-ingezetenen stemmen niet langer alleen
kiesgerechtigden woonachtig in de provincies en in Caribisch Nederland getrapt
voor de verkiezing van de Eerste Kamer. Dit heeft op meerdere plekken gevolgen
voor de teksten van de modellen en andere documenten die in het
verkiezingsproces gebruikt worden. De Kiesraad heeft eerder geconstateerd dat
de huidige formulieren en modellen daar niet altijd begrijpelijker op worden. 15 We
adviseren dan ook om diverse formuleringen en modellen te verduidelijken:
a. Verander de naam ‘kiescollege niet-ingezetenen’ in alle documentatie naar
‘kiescollege niet-ingezetenen voor de Eerste Kamer’. Dat is al gebeurd in de
modellen en correspondentie die is gericht aan kiezers. 16 Andere documenten
spreken echter nog van ‘kiescollege niet-ingezetenen’, onder andere in de
processen-verbaal over de kandidatenlijsten en de verkiezingsuitslag. 17 Een
consistente naamswijziging zou de uniformiteit en de transparantie vergroten.
Op die manier is er geen twijfel meer mogelijk dat de processen-verbaal van
de kandidatenlijsten en de verkiezingsuitslag verwijzen naar dezelfde
verkiezing als de overige modellen en correspondentie. Bovendien is dan voor
kiezers duidelijker wat de taak is van dit kiescollege. Niet-ingezetenen in het
buitenland kunnen namelijk ook stemmen voor de Tweede Kamer en het
Europees Parlement en de huidige naamgeving van het kiescollege maakt niet
direct duidelijk dat dit kiescollege specifiek is voor de verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer.
b. Verander de terminologie ‘kieskring buitenland’ in model U 16 naar ‘kieskring
kiescollege niet-ingezetenen voor de Eerste Kamer’. Het kan voor gebruikers
nu tot verwarring leiden en dat moet voorkomen worden. Als de modellen
worden aangepast, zal de Kiesraad ook de terminologie in OSV 2020
aanpassen, zodat de ondersteunende software dezelfde benamingen gebruikt.
Deel B: Verkiezing van de leden van de Eerste Kamer door de leden van het
kiescollege niet-ingezetenen
6. Stemmen bij volmacht
Kiescollegeleden die fysiek niet aanwezig kunnen zijn bij de zitting waarin voor de
Eerste Kamerverkiezing wordt gestemd, kunnen een volmacht verlenen aan een
wel aanwezig kiescollegelid. 18 De Kieswet bepaalt dat de mededeling van
volmachtverlening elektronisch kan worden opgestuurd naar de voorzitter van het

Zie ons Advies over het Besluit kiescollege niet-ingezetenen en wijziging van het Kiesbesluit van 11
april 2022, pagina´s 2 en 4.
16
Dit geldt onder andere voor de correspondentie van gemeente Den Haag aan buitenlandse
kiesgerechtigden en voor de modellen waar kiesgerechtigden mee in aanraking komen (modellen D 31, J 7, L 11, M 6-4, M 6b-1 en M 6b-2).
17
Dit geldt onder andere voor de modellen I 4 (het proces-verbaal over de geldigheid en nummering
van de kandidatenlijsten) en P 22-3 (het proces-verbaal van de uitslag).
18
Tijdens de verkiezing van de Eerste Kamer op 30 mei 2023 hebben twee kiescollegeleden hun stem
via een volmacht uitgebracht.
15

Blad
6 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

kiescollege. 19 Daarnaast bepaalt de Kieswet dat dit verzoek gepaard moet gaan
met de vermelding dat de volmachtnemer bereid is om als gemachtigde op te
treden. Ook bij een elektronische mededeling, moet immers zowel de kiezer die
niet zelf zijn stem kan uitbrengen (volmachtgever) als de kiezer die de stem voor
de ander uitbrengt (gemachtigde) toestemming geven voor de volmachtverlening.
Dit volgt uit de schakelbepaling van artikel Ua 3 van de Kieswet met artikel T 4 van
de Kieswet. 20
Op dit moment is echter onvoldoende duidelijk dat de gemachtigde ook bij een
elektronisch verzoek van de volmachtgever toestemming moet geven. Dat blijkt
niet expliciet uit artikel Ua3, en wordt ook niet benoemd in de Memorie van
toelichting. 21 De Kiesraad adviseert om dit te expliciteren, door een nieuw model in
de Kiesregeling op te nemen voor een elektronisch verzoek voor een volmacht. 22
7. Stemwaarden
7.1 Achtergrond bij de huidige berekening van de stemwaarden
Bij de verkiezing van de Eerste Kamer worden de stemmen van de leden van de
verschillende Provinciale Staten en van de kiescolleges van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba gewogen op basis van het inwonertal. Het gewicht van hun
stem noemen we de stemwaarde. Het doel van deze weging is dat elke stem in
deze verkiezing grofweg eenzelfde aantal inwoners vertegenwoordigt. Voor het
kiescollege niet-ingezetenen is dat niet mogelijk, omdat het aantal niet-ingezeten
Nederlandse staatsburgers niet bekend is. 23
De Kiesraad adviseerde daarom in 2019 en 2021 om alle stemwaarden in het
vervolg te baseren op het aantal kiesgerechtigden in plaats van het aantal
inwoners, zowel voor de provincies, de kiescolleges van Caribisch Nederland, als
het kiescollege niet-ingezetenen. Een dergelijke uniforme berekening van alle
stemwaarden biedt meer gelijkheid tussen de kiezers. Bovendien is het aantal
kiesgerechtigden voor alle provinciale staten en kiescolleges wel bekend. Dat geldt
ook voor het kiescollege niet-ingezetenen: alleen de Nederlanders buiten
Nederland die zich hebben geregistreerd in het permanente kiesregister zijn
kiesgerechtigd. 24

Zie artikel Ua 3 van de Kieswet en artikel Ua 1 van het Kiesbesluit. De rol van de voorzitter is belegd
bij de burgemeester van de gemeente Den Haag.
20
Artikel T4, lid 2 en Ua3 van de Kieswet.
21
Kamerstukken II, 2021/22, 36071, nr. 3, blz. 21. Die Kiesraad heeft hier al eerder op gewezen:
Advies over het Besluit kiescollege niet-ingezetenen en wijziging van het Kiesbesluit van 11 april 2022.
22
Het machtigingsformulier dat gemeente Den Haag beschikbaar stelde in 2023 kan daarbij als
voorbeeld dienen.
23
Deze gegevens worden niet geregistreerd in de Registratie Niet-Ingezetenen (RNI), een onderdeel
van de Basisregistratie Persoonsgegevens (BRP). In de RNI staan de gegevens van mensen die niet
(meer) in Nederland wonen, maar wel te maken hebben met de Nederlandse overheid. Ook de
gegevens van mensen die korter dan vier maanden in Nederland wonen staan in de RNI. Het is echter
onbekend of deze mensen (nog steeds) de Nederlandse nationaliteit hebben. Zie verder Kamerstukken
II, 2021/22, 36071, nr. 3, pp. 21-22.
24
Advies van de Kiesraad over de grondwetsherziening kiescollege buitenland (14-10-2019) pp. 4-6;
advies van de Kiesraad over de uitvoeringswet kiescollege niet-ingezetenen (22-11-2021) pp. 3-4, 10.
19

Blad
7 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

De wetgever heeft er toen echter voor gekozen om de stemwaarden voor de
provincies en kiescolleges van Caribisch Nederland te blijven baseren op het
inwonertal. Voor het kiescollege niet-ingezetenen, daarentegen, wordt de
stemwaarde gebaseerd op het aantal geregistreerde kiesgerechtigden,
gecorrigeerd met de verhouding tussen inwonertal en het aantal kiesgerechtigden
in Nederland (inclusief de BES-eilanden). Deze formule is voorgesteld door
politicoloog Otjes, die in opdracht van uw ambtsvoorganger mogelijkheden voor de
berekening van de stemwaarden heeft onderzocht. 25
Zodoende wordt de stemwaarde van de leden van het kiescollege nietingezetenen op een andere manier berekend dan de stemwaarden van de leden
van de provinciale staten en de kiescolleges van Bonaire, Sint Eustatius en Saba:
𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

Provinciale staten (PS) = 100 × 𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖 𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒

Kiescolleges van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (KC BES)= 100 × 𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙 𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘 𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒
Kiescollege niet-ingezetenen (KCNI) =

𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔 𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘ℎ𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡 𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾
100 × 𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙 𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐼𝐼

7.2 Uitwerking van de stemwaarden in de praktijk

×

𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖𝑖 𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁𝑁
𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘ℎ𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡
𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣 𝑃𝑃𝑃𝑃 + 𝐾𝐾𝐾𝐾 𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵𝐵

Toelichting op de berekeningen
Mede naar aanleiding van een verzoek van het voormalige Eerste Kamerlid Koole
heeft u ons gevraagd om te reflecteren op de wijze waarop de stemwaarde voor
kiezers buiten Nederland in 2023 heeft uitgewerkt in vergelijking met kiezers voor
de provinciale staten of de kiescolleges van Caribisch Nederland.
Daarvoor hebben wij twee berekeningen gemaakt. Ten eerste hebben wij
onderzocht hoeveel invloed elke kiezer en kiesgerechtigde in 2023 had op de
samenstelling van de Eerste Kamer, op basis van de huidige stemwaarden. Zie
bijlage A, tabel 1. Ten tweede hebben wij een vergelijkbare berekening gemaakt
met de formule die de Kiesraad voorstelt voor de vaststelling van de stemwaarden,
op basis van het aantal kiesgerechtigden (hierna: de formule-Kiesraad). Zie bijlage
A, tabel 2. 26
Op uw verzoek geeft tabel 1 allereerst aan hoeveel invloed elke kiezer heeft gehad
op de samenstelling van de Eerste Kamer van 2023. Dit wordt uitgedrukt in hun
aandeel in de (totale) stemwaarde. Om hun invloed te kunnen berekenen, bevat
tabel 1 ook de stemwaarden (van elk individueel lid van de provinciale staten en
kiescolleges) en de ‘totale stemwaarden’ (van elke provincie en elk kiescollege).
Er zitten echter enkele nadelen aan de berekening van de invloed per kiezer:
- De berekening van de invloed per kiezer is afhankelijk van de opkomst. Dat
veroorzaakt grote verschillen tussen de diverse provinciale staten en
Simon Otjes, Mogelijkheden voor de stemgewichten voor het kiescollege voor niet-ingezetenen
(2021) pp. 4, 7-8, 10-12, 18, bijlage bij Kamerstukken II, 2020/21, 35785, nr. 7.
26
Advies van de Kiesraad over de grondwetsherziening kiescollege buitenland (14-10-2019) pp. 4-6;
advies van de Kiesraad over de uitvoeringswet kiescollege niet-ingezetenen (22-11-2021) pp. 3-4, 10.
25

Blad
8 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

-

kiescolleges. Onder andere het kiescollege niet-ingezetenen kent een relatief
hoge opkomst. Dat is ook begrijpelijk: niet-ingezetenen moeten zich immers
registreren om te kunnen stemmen. Nadat zij zich eenmaal geregistreerd
hebben, blijft hun animo om een stem uit te brengen waarschijnlijk relatief
groot. 27
De huidige stemwaarde van het kiescollege niet-ingezetenen is gebaseerd op
het aantal kiesgerechtigden. Dat maakt het minder logisch om de individuele
invloed uit te drukken in een andere categorie, zoals kiezers. Het is
consistenter om ook de berekening van de invloed te baseren op het aantal
kiesgerechtigden. 28

Daarom geeft tabel 1 ook weer hoeveel invloed elke kiesgerechtigde heeft gehad
op de samenstelling van de Eerste Kamer van 2023.
Eerder heeft de Kiesraad geadviseerd om de stemwaarden van alle kiescolleges
en provinciale staten te berekenen op basis van het aantal kiesgerechtigden. 29 Dit
bevordert namelijk de gelijkheid. Om ons eerdere advies nogmaals te
onderbouwen, geeft tabel 2 aan tot welke stemwaarden de formule-Kiesraad
geleid zou hebben in 2023, en hoeveel invloed dit zou opleveren per kiezer en per
kiesgerechtigde.
De cijfers in tabel 1 en tabel 2 zijn als volgt vastgesteld:
- Aantal leden van de provinciale staten en kiescolleges (in de tabel: ‘Aantal
leden PS en KC’s’): deze aantallen zijn wettelijk vastgelegd. 30
- Inwonertal: dit zijn de bevolkingscijfers per 1 januari 2023 die door het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn gepubliceerd. 31
- Kiesgerechtigden: onder kiesgerechtigden verstaan wij in het geval van het
kiescollege niet-ingezetenen de geregistreerde kiesgerechtigden. Zonder
registratie kunnen deze kiezers immers geen stem uitbrengen. 32
- Kiezers: onder kiezers verstaan wij het aantal geldige uitgebrachte stemmen.
Het aantal blanco en het ongeldige stemmen wordt hierin niet meegenomen.
Die aantallen zijn namelijk geen onderdeel van het stemcijfer, op basis
waarvan de zetelverdeling wordt bepaald. 33
- Opkomst: de berekening van de opkomst baseren wij op het aantal
uitgebrachte stemmen (de som van het aantal geldige uitgebrachte stemmen,
ongeldige stemmen en blanco stemmen). Vervolgens hebben wij dit aantal
uitgebrachte stemmen afgezet tegen het aantal kiesgerechtigden. 34
Otjes, Mogelijkheden voor de stemgewichten voor het kiescollege voor niet-ingezetenen (2021) pp. 4,
7-8, 10-12.
Otjes, Mogelijkheden voor de stemgewichten voor het kiescollege voor niet-ingezetenen (2021) pp. 78, 18.
29
Advies van de Kiesraad over de grondwetsherziening kiescollege buitenland (14-10-2019) pp. 4-6;
advies van de Kiesraad over de uitvoeringswet kiescollege niet-ingezetenen (22-11-2021) pp. 3-4, 10.
30
Zie Provinciewet (artikel 8), Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (artikel 94a) en
Wet kiescollege niet-ingezetenen (artikel 5).
31
Zie de Kieswet, artikel U2, Ua4 en Ya30; StatLine - Bevolkingsontwikkeling; regio per maand (cbs.nl)
en StatLine - Caribisch Nederland; bevolking; geslacht, leeftijd, burgerlijke staat (cbs.nl).
32
Het aantal kiesgerechtigden is afgeleid uit de processen-verbaal van de uitslag van de verkiezingen
van de provinciale staten en de kiescolleges van 15 maart 2023 (Kieswet, artikel Ua4).
33
Het aantal geldige stemmen is afgeleid uit de processen-verbaal van de uitslag van de verkiezingen
van de provinciale staten en de kiescolleges van 15 maart 2023.
34
Het aantal uitgebrachte stemmen en het aantal kiesgerechtigden is afgeleid uit de processen-verbaal
van de uitslag van de verkiezingen van de provinciale staten en de kiescolleges van 15 maart 2023.
27
28

Blad
9 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

-

Stemwaarde (per lid): de stemwaarden in tabel 1 zijn berekend volgens de
formules in de huidige Kieswet (zie paragraaf 7.1). De stemwaarden in tabel 2
zijn berekend volgens de formule-Kiesraad:
𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘ℎ𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

Provinciale staten (PS) = 100 × 𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘ℎ𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡 𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒

Kiescolleges van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (KC BES) = 100 × 𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙 𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘 𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒𝑒
Kiescollege niet-ingezetenen (KCNI) =

-

-

-

𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔𝑔 𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘𝑘ℎ𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡 𝐾𝐾𝐶𝐶𝐶𝐶𝐶𝐶
100 × 𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙𝑙 𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾𝐾

In beide gevallen zijn de stemwaarden vervolgens afgerond op een geheel
getal, in lijn met de Kieswet, artikel U2 en Ua4.
Per provinciale staten (PS) en kiescollege (KC): deze kolom geeft weer
hoeveel invloed de leden van elke provinciale staten en elk kiescollege in 2023
gezamenlijk hadden op de samenstelling van de Eerste Kamer. Die invloed is
allereerst uitgedrukt in hun totale stemwaarde (de stemwaarde per lid
vermenigvuldigd met het aantal leden). Daarnaast is hun invloed uitgedrukt in
een percentage, om hun relatieve invloed weer te geven.
Per kiezer: deze kolom geeft weer hoeveel invloed iedere kiezer in 2023 had
op de samenstelling van de Eerste Kamer. Dit is berekend door de totale
stemwaarde te delen door het aantal geldige uitgebrachte stemmen.
Per kiesgerechtigde: deze kolom geeft weer hoeveel invloed iedere
kiesgerechtigde in 2023 had op de samenstelling van de Eerste Kamer. Dit is
berekend door de totale stemwaarde te delen door het aantal
kiesgerechtigden.

Bevindingen op basis van de berekeningen
Uit onze berekeningen kunnen enkele conclusies worden getrokken:
- Bij de huidige berekening van de stemwaarden heeft niet elke kiezer evenveel
invloed op de samenstelling van de Eerste Kamer gehad. Er zijn drie
categorieën te onderscheiden:
o De invloed van kiezers in het buitenland, Groningen, Friesland,
Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht en Zeeland is ongeveer
vergelijkbaar. Hun invloed ligt onder het gemiddelde.
o De invloed van de kiezers in Flevoland, Noord-Holland, Zuid-Holland,
Noord-Brabant, Limburg en Bonaire liggen rond het gemiddelde.
o De invloed van kiezers op Sint Eustatius en Saba ligt (ruim) boven het
gemiddelde.
- Daar komt bij dat het aantal geregistreerde kiesgerechtigden en
daadwerkelijke kiezers in het buitenland in de nabije toekomst flink kan
toenemen. Voor de verkiezingen van het Europese Parlement en de Tweede
Kamer waren er circa 80.000 à 90.000 buitenlandse geregistreerde
kiesgerechtigden, terwijl er bij de verkiezing voor het kiescollege nietingezetenen in 2023 slechts 37.455 geregistreerde kiesgerechtigden waren
(waarvan er 26.259 daadwerkelijk een geldige stem hebben uitgebracht). Als

Blad
10 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

-

-

-

-

het aantal geregistreerde en daadwerkelijke kiezers inderdaad stijgt, zal de
invloed per buitenlandse kiezer dalen.
De huidige berekening van de stemwaarden levert ook verschillen op als we
de invloed per kiesgerechtigde berekenen. De afwijkingen van het gemiddelde
zijn wel kleiner dan de verschillen per kiezer. Dat ligt voor de hand, want bij
deze berekening weegt de wisselende opkomst niet mee.
De formule-Kiesraad voor de stemwaarden leidt tot meer gelijkheid. De
verschillen in invloed tussen de kiezers zijn dan klein. De verschillen tussen de
kiesgerechtigden zijn zelfs verwaarloosbaar. De afwijkingen van het
gemiddelde zijn miniem, en worden alleen maar veroorzaakt door het feit dat
de stemwaarde wettelijk gezien afgerond wordt op een rond getal. Als de
stemwaarde (en de totale stemwaarde) niet afgerond zou worden, zou elke
kiesgerechtigde bij gebruik van de formule-Kiesraad exact evenveel invloed
krijgen op de samenstelling van de Eerste Kamer. Dat is ook vanzelfsprekend:
als de stemwaarde zou afhangen van het aantal kiesgerechtigden, krijgt elke
kiesgerechtigde altijd eenzelfde aandeel van de stemwaarde. Dit onderbouwt
onze eerdere standpunt dat de formule-Kiesraad voor meer gelijkheid zorgt.
Daarom adviseren wij nogmaals om de stemwaarden van alle kiescolleges en
provinciale staten te baseren op het aantal kiesgerechtigden.
Overigens zou de uiteindelijke zetelverdeling in de Eerste Kamer ook bij
gebruik van de formule-Kiesraad voor de berekening van de stemwaarden in
2023 niet anders zijn geweest.
De formule-Kiesraad voor de stemwaarden heeft wel gevolgen voor de
relatieve invloed van de diverse provinciale staten en kiescolleges. Provincies
en openbare lichamen met een groot aantal niet-kiesgerechtigde inwoners
verliezen invloed als de stemwaarde wordt berekend op basis van
kiesgerechtigden in plaats van inwoners. Provincies en openbare lichamen
met weinig niet-kiesgerechtigde inwoners winnen dan juist aan invloed. Deze
verschuivingen blijven echter klein, zoals wij al in 2019 aangaven. Het aandeel
van de provinciale staten en kiescolleges bij de huidige stemwaarden verschilt
weinig van hun aandeel bij de formule-Kiesraad voor de stemwaarden.

7.3 Timing van de berekening en bekendmaking van de stemwaarden
Een bijkomend voordeel van de formule-Kiesraad voor de stemwaarden op basis
van kiesgerechtigden is dat wij de stemwaarden dan eerder kunnen berekenen en
bekendmaken.
De Kieswet eist dat de Kiesraad de stemwaarden bekend maakt vóór de
verkiezing van de leden van de Eerste Kamer. Kiezers, politieke partijen en
journalisten vragen al vóór de verkiezingen voor de provinciale staten en
kiescolleges naar de stemwaarden. Op dit moment is het onmogelijk om daar
gehoor aan te geven. Voor de berekening van de stemwaarden zijn wij afhankelijk
van het Centraal Bureau voor de Statistiek en de diverse centraal stembureaus.
Wij maken alle stemwaarden tegelijkertijd bekend, en dat kan pas nadat wij alle
benodigde gegevens hebben ontvangen.

Blad
11 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

Als de stemwaarden zouden afhangen van het aantal kiesgerechtigden, dan
kunnen wij de stemwaarden berekenen vóór de verkiezingen voor de provinciale
staten en kiescolleges. Het aantal kiesgerechtigden is immers bekend bij de
centraal stembureaus op de dag van kandidaatstelling voor de provinciale staten
en de kiescolleges. Voorwaarde is dan wel dat de centraal stembureaus het aantal
kiesgerechtigden tijdig aan ons doorgeven. Dat is alleen uitvoerbaar als de
processen-verbaal over de nummering en geldigheid van de kandidatenlijsten ook
het aantal (geregistreerde) kiesgerechtigden vermelden. Daarom adviseren wij om
deze categorie op te nemen in model I 4.
7.4 Onduidelijkheden in de Kieswet over de stemwaarde
Er zitten twee onduidelijkheden in artikel Ua4 van de Kieswet, die gaat over de
stemwaarde van het kiescollege niet-ingezetenen.
Ten eerste is onduidelijk wat dit artikel precies bedoelt met ‘het inwonertal van
Nederland’. Om de stemwaarde van het kiescollege niet-ingezetenen te
berekenen, moet het inwonertal van Nederland worden vastgesteld. Artikel Ua4
definieert dit inwonertal van Nederland als ‘het inwonertal volgens de door het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) openbaar gemaakte bevolkingscijfers
per 1 januari van het jaar waarin de verkiezing plaatsvindt’. 35
Volgens het rekenvoorbeeld in de Memorie van toelichting gaat het hier om het
inwonertal van Europees Nederland én Caribisch Nederland. Dat is begrijpelijk: de
formule voor de berekening van de stemwaarde van het kiescollege nietingezetenen bevat een correctiefactor. Deze komt neer op de verhouding tussen
inwoners en kiesgerechtigden. Voor het aantal kiesgerechtigden worden Bonaire,
Sint-Eustatius en Saba meegenomen. Dat impliceert dat het aantal inwoners ook
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba zou moeten omvatten.
Het inwonertal van Nederland dient om de correctiefactor in de stemwaarde te
berekenen, en moet daartoe worden gedeeld door het aantal kiesgerechtigden
voor de provinciale staten én het aantal kiesgerechtigden voor de kiescolleges van
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. 36
Wanneer de gegevens van het CBS worden bevraagd, worden onder de categorie
Nederland niet de inwoneraantallen van Caribisch Nederland vermeld. 37 Het aantal
inwoners van Saba, Sint-Eustatius en Bonaire is op een andere plaats, specifiek
onder de categorie voor Caribisch Nederland, terug te vinden. 38 Dit leidt tot
verwarring, omdat onduidelijk is of de cijfers van Caribisch Nederland wel of niet bij
de cijfers van Nederland moeten worden opgeteld.
Ten tweede hanteert artikel Ua4 twee termen door elkaar heen. Lid 1 spreekt van
‘geregistreerde kiezers’, terwijl lid 2 spreekt van ‘geregistreerde kiesgerechtigden’.
35
36
37
38

Artikel Ua 4 derde lid van de Kieswet.
Kamerstukken II, 2021/22, 36071, nr. 3, pp. 22.
Zie StatLine - Bevolkingsontwikkeling; regio per maand (cbs.nl)
Zie StatLine - Caribisch Nederland; bevolking; geslacht, leeftijd, burgerlijke staat (cbs.nl)

Blad
12 van 13

Datum
13 juli 2023
Kenmerk
2023-0000307984
Onderdeel
Kiesraad

Beide termen lijken te verwijzen naar dezelfde categorie, namelijk het aantal
Nederlanders buiten Nederland die zich hebben geregistreerd in het permanente
kiesregister. 39 De Kiesraad adviseert om consequent te spreken over
‘geregistreerde kiesgerechtigden’, om zo eventuele onduidelijkheid bij het gebruik
van de begrippen te voorkomen.
Slot
De eerste verkiezing van de leden van het kiescollege niet-ingezetenen heeft op
15 maart 2023 plaatsgevonden. Vervolgens hebben de leden van dit kiescollege,
samen met de leden van de provinciale staten en de leden van de kiescolleges
van Caribisch Nederland, de leden van de Eerste Kamer gekozen op 30 mei 2023.
In dit advies zijn wij op uw verzoek ingegaan op de procedures rondom de
kandidaatstelling en op de uitwerking van de stemwaarden op de gelijkheid voor
kiezers in de praktijk. Verder hebben wij enkele overige aanbevelingen gegeven.

DE KIESRAAD,
voor deze,

W.J. Kuijken,
voorzitter

L.W.B. Donners,
plv. secretaris-directeur

Zie ook artikel 1 van de Wet kiescollege niet-ingezetenen. Dat artikel spreekt over ‘het aantal
geregistreerde kiesgerechtigden’, en definieert dit als ‘het aantal kiesgerechtigden dat is geregistreerd
als kiezer voor de verkiezing van het kiescollege op grond van artikel Pa 3 in samenhang met artikel D
2 van de Kieswet’.
39

Blad
13 van 13

Tabel 1: Uitwerking van de huidige stemwaarden in 2023
Provincies en kiescolleges
Aantal leden PS en KC's Inwonertal Kiesgerechtigden Kiezers Opkomst (in %) Stemwaarde (per lid) Per PS/KC (in totale stemwaarde en %) Per kiezer Per kiesgerechtigde
462.817 287.760
596.163
Groningen
43
62,48
139
5977 (3,34%)
0,021
0,013
Fryslan
43
659.612
519.118 339.080
0,013
65,62
153
6579 (3,68%)
0,019
Drenthe
43
502.120
399.405 293.212
73,73
117
5031 (2,81%)
0,017
0,013
252
11844 (6,62%)
0,018
0,013
Overijssel
47 1.184.551
913.363 654.054
72,00
Flevoland
41
444.850
313632 163.200
52,37
109
4469 (2,50%)
0,027
0,014
Gelderland
55 2.133.751
1.618.965 1.114.952
69,22
388
21340 (11,92%)
0,019
0,013
Utrecht
49 1.387.657
1.033.686 652.494
63,44
283
13867 (7,75%)
0,021
0,013
Noord-Holland
55 2.956.223
2102298 1.186.512
56,83
537
29535 (16,50%)
0,025
0,014
Zuid-Holland
55 3.804.737
2.747.402 1.487.914
54,52
692
38060 (21,27%)
0,026
0,014
Zeeland
39
391.142
294.064 182.707
0,013
62,42
100
3900 (2,18%)
0,021
Noord-Brabant
55 2.626.368
1.987.470 1.095.904
55,47
478
26290 (14,69%)
0,024
0,013
0,013
Limburg
47 1.128.334
873.557 484.463
55,86
240
11280 (6,30%)
0,023
Bonaire
0,017
9
24.090
14.620
8.646
61,40
27
243 (0,14%)
0,028
Sint Eustatius
5
3.293
1.941
818
44,62
7
35 (0,02%)
0,043
0,018
496
59,32
4
20 (0,01%)
0,040
0,022
Saba
5
2.035
917
Kiescollege niet ingezetenen
25
Nvt
37.455
26.259
70,60
20
500 (0,28%)
0,019
0,013
Totaal Nederland
616 17.844.926
13.283.255
Nvt
Nvt
Nvt
178.970 (100%)
Nvt
Nvt
Nvt
Gemiddelde
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
0,025
0,014
Standaarddeviatie
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
7,65
Nvt
Nvt
0,007
0,002
Tabel 2: uitwerking van de stemwaarden volgens de formule-Kiesraad (obv de kiesgerechtigden in 2023)
Provincies en kiescolleges
Aantal leden PS en KC's Inwonertal Kiesgerechtigden Kiezers Opkomst (in %) Stemwaarde (per lid) Per PS/KC (in totale stemwaarde en %) Per kiezer Per kiesgerechtigde
Groningen
43
596.163
462.817 287.760
62,48
108
4644 (3,49%)
0,016
0,010
5203 (3,91%)
0,015
0,010
Fryslan
43
659.612
519.118 339.080
65,62
121
Drenthe
43
502.120
399.405 293.212
73,73
93
3999 (3,00%)
0,014
0,010
Overijssel
47 1.184.551
913.363 654.054
72,00
194
9118 (6,85%)
0,014
0,010
52,37
76
3116 (2,34%)
0,019
Flevoland
41
444.850
313632 163.200
0,010
Gelderland
55 2.133.751
1.618.965 1.114.952
69,22
294
16170 (12,14%)
0,015
0,010
Utrecht
49 1.387.657
1.033.686 652.494
63,44
211
10339 (7,76%)
0,016
0,010
Noord-Holland
55 2.956.223
2102298 1.186.512
56,83
382
21010 (15,78%)
0,018
0,010
Zuid-Holland
55 3.804.737
2.747.402 1.487.914
54,52
500
27500 (20,65%)
0,018
0,010
Zeeland
39
391.142
294.064 182.707
62,42
75
2925 (2,20%)
0,016
0,010
Noord-Brabant
55 2.626.368
1.987.470 1.095.904
55,47
361
19855 (14,91%)
0,018
0,010
8742 (6,56%)
0,018
0,010
Limburg
47 1.128.334
873.557 484.463
55,86
186
Bonaire
9
24.090
14.620
8.646
61,40
16
144 (0,11%)
0,017
0,010
Sint Eustatius
5
3.293
1.941
818
44,62
4
20 (0,02%)
0,024
0,010
0,020
0,011
Saba
5
2.035
917
496
59,32
2
10 (0,01%)
Kiescollege niet ingezetenen
25
Nvt
37.455
26.259
70,60
15
375 (0,28%)
0,014
0,010
Totaal Nederland
616 17.844.926
13.283.255
Nvt
Nvt
Nvt
133.170 (100%)
Nvt
Nvt
Gemiddelde
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
0,017
0,010
Standaarddeviatie
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
7,65
Nvt
Nvt
0,003
0,000
Zie paragraaf 7 voor een toelichting op de berekeningen die ten grondslag liggen aan tabel 1 en 2.