Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 276

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS EN MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 november 2021
Uw vaste commissie Economische Zaken en Klimaat heeft aan de
Staatssecretaris in september 2021 verzocht om een brief te sturen die
een appreciatie geeft van de situatie op de internationale gasmarkt en wat
de mogelijke gevolgen daarvan zijn voor Nederland.
In de brief van 4 oktober jl. (Kamerstuk 29 023, nr. 271) is deze brief
aangekondigd voor begin november. Daarbij werd beloofd de uitkomsten
van een expertbijeenkomst met vertegenwoordigers van sectorpartijen (in
bijlage het verslag hiervan)1, de uitkomsten van de Europese Raad van
5 oktober alsmede de resultaten van een Europese risicoanalyse van
ENTSOG (Europese koepel van gasnetwerkbeheerders) mee te nemen.
Met deze brief zouden we bovendien graag gestand doen aan de
toezegging tijdens het Commissiedebat Klimaat en Energie van 14 oktober
jl. aan het lid Van der Lee (GroenLinks) om een brief aan de Kamer te
sturen over lange termijn gascontracten en het lid Grinwis (ChristenUnie)
om een reactie te geven over in hoeverre ingrijpen aan de vraagkant
onderdeel moet zijn van het leveringszekerheidsbeleid.
Aangehecht aan deze brief vindt u ook antwoorden op de vragen van de
leden:
• Kops en Wilders (PVV, 15 september, over de stijgende gasprijs,
Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 521);
• Erkens (VVD, 1 oktober, over grootschalige energieopslag, Aanhangsel
Handelingen II 2021/22, nr. 444);
• Van Haga (Groep Van Haga, 4 oktober, over de grote tekorten aan gas
en 5 oktober, over de hoge belasting op de energierekening, Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nrs. 531 en 532);
• Thijssen en Van der Lee (PvdA, GroenLinks, 7 oktober, over stijgende
energierekening, Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 534);

1

kst-29023-276
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

1

•

•

•

•

De Roon en Kops (PVV, 7 oktober, over de gastekorten en het bericht
dat het Russische Gazprom minder gas levert, Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 533);
Van Raan (Partij voor de Dieren, 8 oktober, aan de Minister van
Financiën over de vraag waarom de gastarieven voor huishoudens
stijgen terwijl de gasvoorraden toch voldoende waren, Aanhangsel
Handelingen II 2021/22, nr. 537);
Boucke (D66), Bontenbal (CDA), Erkens (VVD) en Grinwis (ChristenUnie) (11 oktober, over de stijgende gasprijzen, Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 535);
Eerdmans (JA21, 12 oktober, aan de Minister van Financiën en de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat over het gastekort
en de exploderende gas- en stroomprijzen, Aanhangsel Handelingen II
2021/22, nr. 536).

Dit zijn alle vragen die recent aan ons zijn gesteld naar aanleiding van de
hoge gasprijzen, naast de in september gestuurde antwoorden op eerdere
vragen van het lid Erkens (VVD) over de hoge aardgasprijzen en leveringszekerheid (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 19) en vragen van de
leden Erkens (VVD) en Bontenbal (CDA) over de stijgende energieprijzen
(Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 01).
Op 9 februari 2021 ontving uw Kamer naar aanleiding van de motie van
het lid Van der Staaij (Kamerstuk 35 373, nr. 12) een gezamenlijke brief
met de Minister van Buitenlandse Zaken over strategische afhankelijkheden in het energiedomein (Kamerstuk 21 501-33, nr. 845), inclusief de
geopolitieke aspecten van energierelaties. Op 20 mei 2019 ontving uw
Kamer ook een brief over diversificatie van gasimport (Kamerstuk
21 501-33, nr. 762), mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken.
Met deze brief gaan we in op de recente prijsstijging op de internationale
gasmarkt en wat dit voor gevolgen heeft voor het Nederlandse beleid op
energievoorzieningszekerheid. Wat betreft de antwoorden op de vragen
van de leden De Roon en Kops (Aanhangsel Handelingen II 2021/22,
nr. 533) worden deze uitgestuurd mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken.
Vanzelfsprekend begrijpt het kabinet de zorgen over de huidige ontwikkelingen in energieprijzen en over een voldoende niveau van leveringszekerheid voor de komende winter. De huidige ontwikkelingen zijn voor het
kabinet reden om extra vinger aan de pols te houden. Bovendien heeft het
kabinet op 15 oktober jl. met de aangekondigde tijdelijke lastenverlichting
(Kamerstuk 29 023, nr. 272) binnen de energierekening besloten compensatie te faciliteren voor huishoudens en mkb.
Het kabinet is van mening dat er ook met de huidige ontwikkelingen van
de gasmarkt voldoende waarborgen zijn voor de energievoorzieningszekerheid van beschermde afnemers, zoals huishoudens. Er zijn geen
technische belemmeringen aan de infrastructuurkant en de laagcalorische
gasopslagen zijn met 81% vulgraad toereikend gevuld. De hoogcalorische
gasvoorraden in Europa zijn dit jaar relatief krap gevuld in vergelijking
met voorgaande jaren, maar met 77 procent toereikend om bij een
normale of koude winter de marktvraag te bedienen.2 Vanuit Europees
perspectief zal door de Commissie onderzocht worden of er gegeven de
huidige omstandigheden in de toekomst een noodzaak is tot een meer
strategische aanpak van benutting van gasopslagcapaciteit in Europees
verband. In Nederland is er relatief veel opslagcapaciteit, maar ik
verwelkom een dergelijk onderzoek. De uitkomsten van dit onderzoek zal
worden meegenomen in de herzieningsvoorstellen van Europese
2

SO0032-21_Winter Supply Outlook_2021-22.pdf (entsog.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

2

gaswetgeving in december 2021. Ten slotte zal met de voortgaande
energietransitie door diversificatie en energie-efficiëntie de afhankelijkheid van gas versneld afnemen.
Recente ontwikkelingen internationale gasmarkt
Het kabinet definieert energievoorzieningszekerheid als «toegang tot
energiedragers zonder onderbrekingen en voor een betaalbare prijs»
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 845). Daarbij gaf het kabinet eerder aan dat met
de toenmalige ontwikkeling van de energiemarkten, de voorzieningen die
er zijn om eventuele aanbodverstoringen op te vangen én de voortgaande
energietransitie er adequate waarborgen zijn voor de energievoorzieningszekerheid.
Recente ontwikkelingen hebben de gasmarkt weer in de volle aandacht
geplaatst. Zo is de internationale gasprijs, de laatste maanden fors
gestegen. De gasmarkt is een wereldmarkt geworden, onder andere door
de toenemende rol van vloeibaar gas (LNG). Van deze gestegen prijzen
ondervinden we ook in Nederland de gevolgen.
De huidige relatief hoge prijzen op de wereldmarkt van gas zijn goed te
verklaren. Internationale experts van bijvoorbeeld het Internationale
Energieagentschap (IEA), nationale experts geraadpleegd tijdens een
expertbijeenkomst op 4 oktober met vertegenwoordigers van sectorpartijen, alsmede de Europese toezichthouder op de gasmarkt ACER wijzen
op een aantal factoren aan de vraag- en aanbodkant. Een belangrijk deel
van deze factoren kent een tijdelijk karakter. Zo is de mondiale vraag naar
gas gestegen doordat er sprake was van een stevig economische herstel
nadat de economie eerder, na anderhalf jaar van coronamaatregelen, fors
gekrompen was. Vooral in Azië heeft dit geleid tot een hoge vraag naar
gas én is een switch gemaakt van kolen naar gas.3
Daarnaast was er in de zomer in Europa relatief weinig wind en kon ook
van waterkrachtcentrales minder gebruik worden gemaakt. Ook in andere
delen van de wereld was er sprake van bijvoorbeeld langdurige droogte of
juist aanhoudende lage temperaturen.4 Met name gasgestookte elektriciteitscentrales hebben de lagere hernieuwbare elektriciteitsproductie
moeten opvangen.
De aanbodkant is door verschillende oorzaken tijdelijk onvoldoende in
staat gebleken om de stijgende vraag tijdig te bedienen. Zo is er onder
meer in Europa tijdens lockdown-maatregelen een achterstand ontstaan
in productie en onderhoud van gasinfrastructuur, bijvoorbeeld in Rusland
en Noorwegen. De Nederlandse gasproductie is daarnaast structureel
afgenomen. De LNG-export van een aantal exporterende landen was ook
lager dan verwacht, door lockdowns en extreem weer5. Deze LNG-export
ging bovendien grotendeels naar Azië vanwege hogere prijzen aldaar.
Gazprom voldoet aan zijn contractuele leververplichtingen, maar stelt
(vrijwel) geen extra gas beschikbaar om de krapte op de Europese markt
te verlichten.6Het zou wenselijk zijn als Gazprom extra gas levert, maar
aanbieders ongeacht uit welk land kunnen hiertoe niet worden
gedwongen.

3

Why-Are-Gas-Prices-So-High.pdf (oxfordenergy.org)
https://www.iea.org/news/statement-on-recent-developments-in-natural-gas-and-electricitymarkets
5
het orkaanseizoen, met orkaan Ida op 30 augustus, leidde er bijvoorbeeld toe dat gasfaciliteiten
in de zuidelijke staat Louisiana tijdelijk niet beschikbaar waren
6
https://www.iea.org/news/statement-on-recent-developments-in-natural-gas-and-electricitymarkets
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

3

Uit de raadpleging van experts blijkt dat de aankomende winter bij
normale temperaturen, vergelijkbaar met de afgelopen jaren, voor alle
gasgebuikers (beschermde en niet-beschermde afnemers) niet zal leiden
tot problemen in de leveringszekerheid van gas. Het Europese netwerk
van transmissiesysteembeheerder voor gas (ENTSO-G) laat in haar
winteroutlook (SO0032-21_Winter Supply Outlook_2021-22.pdf
(entsog.eu)) zien dat de Europese gasinfrastructuur voldoende robuust en
flexibel is om ook een koude winter te doorstaan. De opslagen voor
hoogcalorisch gas zijn in Europa met 77% gemiddeld voldoende gevuld.
Weliswaar krapper dan de afgelopen jaren, maar ook voldoende voor een
koude winter. ENTSO-G geeft aan dat de huidige vulgraden ertoe kunnen
leiden dat in een scenario van een koude winter in combinatie met relatief
weinig hernieuwbare energieproductie, de gasopslagen aan het eind van
de winter relatief leeg zijn. Flexibiliteit bij een eventuele piekvraag in het
vroege voorjaar zal dan moeten komen van extra import van bijvoorbeeld
LNG (+5–10%).
De verwachting van de markt is ook dat de tijdelijke situatie van krapte in
het voorjaar van 2022 grotendeels opgelost zal zijn. Dit zal in het voorjaar
verlichting kunnen bieden in de mondiale gasprijzen, maar de prijzen
zullen mogelijk wel op een hoger niveau kunnen blijven ten opzichte van
voorgaande jaren. Het kabinet verwacht zoals eerder aangegeven met de
maatregelen van 15 oktober 2021 (Kamerstuk 29 023, nr. 272) voldoende
te hebben kunnen ingrijpen wat betreft de effecten van de hoge prijzen in
de winter van 2021/2022, maar zal de vinger aan de pols houden voor wat
betreft de effecten van hoge energieprijzen voor huishoudens en
bedrijven.
Overzicht en verwachtingen van de aardgasmarkt
Aardgas speelt nog een belangrijke rol in de Nederlandse energiehuishouding. Ter indicatie in 2020 was aardgasverbruik (met 1307 petajoule)
nog goed voor 44% van de totale primaire energieverbruik in Nederland.
Richting 2030 is de projectie, zoals weergegeven in de klimaat en
energieverkenningen 2020 (KEV), dat de aardgasvraag zal dalen van
huidige circa 42 miljard Nm3 naar 32 miljard Nm3 in 2030. Dit zal echter
nog altijd rond 35% van het primaire energieverbruik in 2030 uitmaken.
Het verbruik is verdeeld over een aantal groepen verbruikers. De meeste
grootverbruikers van aardgas nemen aardgas rechtstreeks van het
hoogcalorische hoofdtransportnet af. Dit zijn de elektriciteitscentrales en
grote bedrijven. De kleinverbruikers, waaronder huishoudens, zijn
aangesloten op de regionale netten en verbruiken laagcalorisch gas.
Daarnaast is er een aantal grootverbruikers die ook zijn aangesloten op
het laagcalorische hoofdtransportgasnet, De huidige binnenlandse vraag
is verdeeld over vier sectoren. In 2019 was de verdeling: industrie en
nijverheid (33%), energiesector (29%), huishoudens en diensten (29%) en
landbouw en visserij (9%). De huidige Nederlandse elektriciteitsproductie
komt nog voor circa 50% uit gasgestookte centrales. Ondanks de snelle
groei van hernieuwbare elektriciteitsopwekking (in 2025 wordt 57% van de
Nederlandse brutoelektriciteitsverbruik opgewekt uit hernieuwbare
energie en in 2030 is dit ruim 75% (KEV 2020)) blijft regelbaar vermogen in
de vorm van gascentrales nodig voor de momenten dat aanbod van winden zonne-energie niet aan de elektriciteitsvraag kan voldoen. Tegelijk
faseert België de kerncentrales uit per 2025 en Duitsland per 2023. In
Duitsland geldt hetzelfde voor de kolencentrales per 2038. Voor de
leveringszekerheid in Nederland spelen ontwikkelingen in buurlanden een
belangrijke rol en worden ook betrokken in de gezamenlijke leveringszekerheidsanalyses door de elektriciteitsnetbeheerders, onder meer binnen
het Pentalateraal energieforum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

4

Beleid gasleveringszekerheid, diversificatie gasimport en
energietransitie
Energieproductie en levering is in Nederland, net als in de rest van de EU,
in handen van private ondernemingen. De overheid heeft wel een
normerende, stimulerende, en regulerende rol in het energiedomein om
de publieke belangen van een betaalbare, duurzame en betrouwbare
energievoorziening te borgen. Wat betreft de voorzieningszekerheid van
gas is de overheidsrol naast kaderstellend ook voorwaardenscheppend.
Daarmee wordt bedoeld dat de overheid niet zelf handelt in gas, maar een
faciliterende rol neemt in de aanleg of financiering van infrastructuur. Het
kabinet hecht daarbij aan goede verbindingen met het buitenland, zodat
gas via pijpleiding of als LNG naar Nederland kan stromen.
Er is sprake van teruglopende gasproductie in Nederland zelf, evenals in
andere Noordwest-Europese landen. Nederland en de EU hebben daarom
al langer de diversificatie van gasimport als beleidsdoel, om niet
ongewenst afhankelijk te worden van een beperkt aantal aanbieders. Via
pijpleidingen komt het gas nog vooral uit Rusland, Noorwegen en Algerije
naar de EU, respectievelijk circa 40, 20 en 10 procent.7 Voor LNG is het
aanbod meer divers, onder meer uit Verenigde Staten, Rusland, Nigeria,
Qatar en Canada. Vermoedelijk zal LNG de komende jaren en decennia uit
een toenemend aantal landen komen.
Door de groeiende importbehoefte speelt men in de EU ook in op
mogelijke onverhoopt extreme aanbodverstoringen voor de voorzieningszekerheid. Dankzij technische maatregelen aan gaspijpleidingen is het
inmiddels mogelijk dat gas niet alleen meer van oost naar west stroomt,
maar ook omgekeerd van west naar oost. Dit maakt het verlenen van
solidariteit tussen EU-lidstaten aanmerkelijk praktischer. De lidstaten
werken als invulling van de gasleveringszekerheids-verordening (EU
2017/1938) samen in grensoverschrijdende regionale risicogroepen.
Daarbij zijn «regionale» (grensoverschrijdende) en nationale noodplannen
opgesteld die er voor zorgen dat ook in extreme noodsituaties
beschermde afnemers zo lang mogelijk gas geleverd krijgen. In Nederland
heet dit noodplan het Bescherm- en Herstelplan Gas, welke in oktober
2019 naar uw Kamer is gestuurd (Kamerstuk 29 023, nr. 252).
Het kabinet zet daarnaast middels de energietransitie in op duurzame
gasvormige brandstoffen, energie-efficiëntie en andere alternatieve
energiebronnen. Gezien het feit dat gasvormige energiedragers voorlopig
nodig zullen blijven, met name in de industrie en het zware transport,
bevordert het kabinet het gebruik van duurzame gassen als groen gas en
waterstof. Het is daarbij de verwachting dat (groene) waterstof niet alleen
nationaal geproduceerd wordt, maar ook geïmporteerd zal worden.
Opkomende wereldhandel voor waterstof ondersteunt het kabinet en de
Europese Commissie, zoals ook duidelijk is gemaakt in de nationale
waterstofvisie (Kamerstuk 32 813, nr. 485) en de Europese waterstofstrategie. Met de Routekaart Groen Gas (Kamerstuk 32 813, nr. 487) heeft het
kabinet een beleidsagenda opgesteld om de Klimaatakkoordambities van
70 PJ groen gas in 2030 te ondersteunen. Daarnaast zet het kabinet ook
actief in op duurzame energiebronnen als wind in combinatie met
elektrificatie. De productie van wind op zee vanuit Nederland gaat
bijvoorbeeld naar verwachting van 2,8 PJ in 2010 naar 173,7 PJ in 2030.8
Dit levert kansen op voor elektrificatie in onder meer de industrie,
waardoor de afhankelijkheid van gas en daarmee de afhankelijkheid van
7
8

Eurostat, 2020, From where do we import energy? (europa.eu)
Klimaat- & Energieverkenning 2020 (PBL); Bruto eindverbruik hernieuwbare energie in
Nederland (vastgesteld en voorgenomen beleid)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

5

het buitenland verder vermindert. Daarbij moet wel gezegd dat de
afhankelijkheid van klimatologische omstandigheden zal toenemen,
doordat het aandeel weersafhankelijke hernieuwbare energieproductie zal
stijgen.
Appreciatie extra maatregelen
Het kabinet heeft om evidente redenen de gaswinning uit het Groningerveld beëindigd. Het kabinet realiseert zich dat dit consequenties heeft
voor de importafhankelijkheid van gas. Desondanks is de verwachting nog
steeds dat er voldoende gas voor huishoudens en bedrijven aanwezig is
om aan de vraag te kunnen voldoen, zowel via pijpleidingen als via LNG.
Dit LNG-aanbod bedient een mondiale markt. Daarmee zijn Nederlandse
bedrijven en huishoudens afhankelijker geworden van prijsvorming op de
wereldwijde gasmarkt. Met de mogelijk structurele toenemende vraag
vanuit Azië en de grotere rol die gasgestookte centrales mondiaal gaan
spelen om tijdelijk tekorten in hernieuwbare energieproductie op te
vangen, kunnen er vaker prijsschommelingen ontstaan.
Radicale ingrepen of aanpassingen van het beleid zijn wat het kabinet
betreft op korte termijn niet nodig. Wat dat betreft sluit het kabinet zich
aan bij de Europese Commissie die in haar «gereedschapskist» (toolbox)
van 13 oktober jl., stelt dat er geen reden is om nu voor de langere termijn
in te grijpen in de gasmarkt. Het kabinet is wel van mening dat de huidige
situatie op de markt vraagt om een goede analyse of het huidige model
voldoende borgingen biedt. De voorgestelde extra monitoring van
mogelijke speculatie en/of marktmanipulatie op de gasmarkt en extra
onderzoek naar de werking van de gasmarkt door de Europese toezichthouder ACER steunt het kabinet dan ook van harte Het kabinet wil nog
niet vooruitlopen op deze analyse van ACER en zou pas na deze analyse in
Europees verband willen kijken naar eventuele noodzaak tot aanpassingen
aan het marktkader en Europese maatregelen. Het kader van nationale
maatregelen, zoals in Nederland ook aangekondigd op 15 oktober jl.,
voldoet in de Europese discussie volgens het kabinet.
Meer lange termijncontracten
Aan het lid Van der Lee (GroenLinks) is in het Commissiedebat van
14 oktober jl. toegezegd om in een brief in te gaan op de rol van lange
termijncontracten van gas. Lange termijncontracten zijn in de regel
contracten met een looptijd van circa 10 tot 20 jaar. Het afsluiten van
lange termijncontracten door gasinkopers met gasproducenten uit
bijvoorbeeld Rusland en Noorwegen zal niet leiden tot stabiele prijzen
over een langere termijn. De contractprijzen zijn in deze lange termijncontracten veelal gekoppeld aan vigerende prijzen op gashubs, met name de
Title Transfer Facility (TTF), waardoor ze meebewegen met de prijsfluctuaties op de gasmarkt. In het verleden waren de prijzen in lange termijncontracten overigens voornamelijk gekoppeld aan de vigerende
olieprijzen. Het afsluiten van meer lange termijncontracten biedt dus geen
garantie voor een lagere of stabiele prijs. De Nederlandse Staat sluit zelf
geen gascontracten. Het zijn bedrijven die handelen in gas en die moeten
garanderen dat zij kunnen leveren wat zij contractueel hebben vastgelegd
te leveren aan hun afnemers. Deze bedrijven kunnen naast het afsluiten
van lange termijn contracten ook op de gashandelsbeurzen handelen op
de korte termijn (levering op een dag, week of maand) of handelen voor
een langere periode vooruit, oplopend tot levering over circa 5 jaar. De
bedrijven zullen in de praktijk een aankoopportefeuille hebben waarin een
mix zit van verschillende type contracten. Bedrijven hebben er niet vaak
voor gekozen om specifiek voor Nederlandse afnemers lange termijn
inkoopcontracten te sluiten. Daarbij speelt ook mee dat grote internati-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

6

onaal opererende bedrijven wel over lange termijn inkoopcontracten
beschikken, maar die zijn niet gericht op een specifiek land, maar op de
hele portfolio. Het is daarnaast volgens de Europese mededingingsregels
verboden om in gascontracten bestemmingsclausules op te nemen. Dit
verstoort namelijk het vrije verkeer en geeft dominante aanbieders de
mogelijkheid om te differentiëren in prijzen in verschillende EU-lidstaten,
afhankelijk van hun marktmacht.
Het door de overheid verplicht afdekken van lange termijn risico’s kan
leiden tot forse ingrepen in bestaande financiële contracten van ondernemingen en daarmee juist leiden tot extra risico op faillissementen. In het
kader van de leveringszekerheid zal het kabinet de marktsituatie wel
blijven monitoren en ook de onderzoeken van de Europese Commissie
naar het functioneren van de energiemarkten, meer strategisch Europese
benutting van gasopslagen en vrijwillige inkooporganisaties afwachten.
Ook zal het kabinet de situatie monitoren rondom de leveringsplicht van
bedrijven, zoals eerder toegezegd. Het is de rol van toezichthouder ACM
om te monitoren of de leveringszekerheid door bedrijven nog geborgd is
(niet om faillissementen te voorkomen). Er wordt in overleg met ACM
gewerkt aan scherper toezicht en scherpere eisen aan energieleveranciers
en bekeken of er meer controle moet worden uitgeoefend. Dit zal zijn weg
vinden in de nieuwe Energiewet die de Kamer naar verwachting volgend
jaar tegemoet kan zien.
Europese gezamenlijke inkoop van gas
Vanuit met name Zuidelijke Europese lidstaten is het plan gekomen tot
gezamenlijke gasinkoop door Europese lidstaten. In haar «gereedschapskist» van 13 oktober heeft de Europese Commissie het onderzoeken van de potentiële voor- en nadelen van gezamenlijke gasinkoop op
vrijwillige basis genoemd als één van de te onderzoeken opties voor de
lange termijn. Het kabinet wacht een eerste analyse van dit idee af. In
eerste instantie ziet het kabinet gezamenlijke inkoop niet als een logische
optie. Het is een grote overheidsinterventie op een markt waar nu enkel
bedrijven handelen in gas, wat verstorend kan werken. Het is op voorhand
ook niet duidelijk wat de voordelen kunnen zijn qua prijsvorming of in het
voorzien in extra aanbod van gas.
Aardgasbergingen
Het Groningenveld heeft een belangrijke rol gespeeld voor de laagcalorische gasmarkt in Nederland, Duitsland, België en Frankrijk. Hierdoor is
Nederland van oudsher een exporteur van gas en dan met name van
laagcalorisch gas. Door het verlagen en binnenkort beëindigen van de
Groningenproductie verandert dit. In gasjaar 2021/22 wordt vanuit
Nederland nog circa 20 miljard Nm3 laagcalorisch gas naar Duitsland,
België en Frankrijk geëxporteerd. Dit gas komt nauwelijks nog uit het
Groningenveld, maar is grotendeels geïmporteerd hoogcalorisch gas dat
met stikstof is geconverteerd naar laagcalorisch gas. Hiervoor is er een
vergelijkbare behoefte aan import. Vanwege deze gasconversie blijft deze
fysieke import de komende jaren noodzakelijk om laagcalorisch gas te
kunnen exporteren. Echter, in Duitsland, België en Frankrijk wordt in hoog
tempo de laagcalorische gasmarkt omgebouwd, zodat in 2030 in die
landen geen laagcalorisch gas uit Nederland meer nodig is. Het betreft
een gemiddelde daling van de jaarlijkse vraag van circa 3 miljard Nm3. De
noodzaak om gas te importeren voor conversie neemt dan ook af en de
export en daarmee ook de import zal substantieel dalen tot 2030.
Ook voor de Nederlandse gasopslagen heeft dit gevolgen. In Nederland is
nu een relatief groot aanbod van bijna 15 miljard Nm3 aan opslagvolume

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

7

beschikbaar, deels hoog- en deels laagcalorisch. Zoals aangegeven neemt
de buitenlandse laagcalorische vraag door ombouw jaarlijks af om in 2030
geheel te eindigen. In directe samenhang hiermee daalt ook de behoefte
aan laagcalorische opslag. Wij verwijzen hierbij naar het rapport dat de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat op 12 oktober jl. aan
uw Kamer heeft gestuurd, waarin wordt aangegeven dat de Nederlandse
behoefte aan gasopslag bij normale omstandigheden in 2030 nog circa
4–6 miljard Nm3 bedraagt, hetgeen substantieel minder is dan wat op het
ogenblik beschikbaar is (Kamerstuk 29 023, nr. 270).
Ook een verdere afname van de Nederlandse gasbehoefte als gevolg van
het klimaatbeleid (daling met circa 24% in 2030) zal bijdragen aan de
afnemende behoefte aan opslag van aardgas in Nederland. Voor de
komende jaren zijn in het Norg Akkoord met NAM en haar aandeelhouders Shell en ExxonMobil afspraken gemaakt over de laagcalorische
gasopslag Norg (Kamerstuk 33 529, nr. 850).
Laagcalorisch gas komt via de stikstofinstallaties beschikbaar, maar de
capaciteit van de stikstofinstallaties is nu niet voldoende om op alle dagen
in het jaar te kunnen voldoen aan de vraag naar laagcalorisch gas. In de
zomer is er ruim voldoende stikstof, maar in de winter nog niet. Daarom
moet in de zomer zogeheten «pseudo-Groningengas» gemaakt worden
(laagcalorisch gas verkregen door bijmenging van stikstof bij hoogcalorisch gas) dat wordt opgeslagen voor gebruik in de winter. In het
genoemde Norg Akkoord wordt geregeld dat Norg hiervoor beschikbaar is
de komende jaren, waarmee de leveringszekerheid voor de laagcalorische
markt zeker is gesteld, ook in een koude winter.
De opslagen in Nederland voor hoogcalorisch gas zijn in gebruik voor
levering aan niet-beschermde industriële afnemers of leveren opslagcapaciteit aan vragers uit buurlanden. Ik zie nu geen noodzaak om voor deze
doelgroepen extra eisen op te leggen aan energieleveranciers. De
Europese Commissie heeft in haar «gereedschapskist» (toolbox) van
13 oktober jl. aangegeven onderzoek te willen doen naar de nut en
noodzaak tot een meer strategische aanpak van benutting van gasopslagcapaciteit in Europees verband. Het kabinet verwelkomt een dergelijk
onderzoek.
Voorkomen te snelle afbouw productie Nederlandse kleine velden
Het kabinet wil middels deze brief nogmaals herbevestigen dat beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld niet ter discussie staat.
Voor gaswinning uit de kleine velden is uw Kamer geïnformeerd over het
beleid middels brieven van 30 mei 2018 en 30 maart 2020 (Kamerstuk
33 529, nr. 469; Kamerstuk 32 813, nr. 486). In deze brieven heeft het
kabinet aangegeven te gaan voor een gestage afbouw door natuurlijk
verloop, waarbij gas wordt gewonnen zolang en in zoverre gas nog nodig
is, en alleen waar dit veilig kan.
Het tempo van de afbouw is daarbij belangrijk. Uitgangspunt hierbij is dat
de productie uit Nederlandse kleine velden niet sneller daalt dan van de
Nederlandse vraag naar aardgas, waardoor de importafhankelijkheid
verder toeneemt en bestaande gasinfrastructuur voortijdig wordt
ontmanteld, zodat de reservoirs, putten, pijpleidingen en platforms
desgewenst niet meer kunnen worden hergebruikt in het kader van de
energietransitie. Op 1 januari 2022 zal de Wijziging van de Mijnbouwwet
(het verwijderen of hergebruiken van mijnbouwwerken en investeringsaftrek) in werking treden9. Deze wijziging regelt enerzijds het opruimen
9

Wet van 27 januari 2021 tot wijziging van de Mijnbouwwet (het verwijderen of hergebruiken
van mijnbouwwerken en investeringsaftrek), Stb. 2021, nr. 92

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

8

van mijnbouwwerken en financiële garanties van mijnbouwbedrijven om
dat te kunnen betalen, anderzijds het mogelijk hergebruik van mijnbouwwerken en een uitbreiding van de investeringsaftrek om nog door te
kunnen gaan met de gaswinning op zee. Deze investeringsaftrek is op
11 juni 2021 met terugwerkende kracht tot 1 januari 2020 in werking
getreden. Hiermee verwacht het kabinet de gaswinning op zee te kunnen
stimuleren.
Daarnaast wil het kabinet een aantal andere maatregelen verkennen. Het
kabinet wil verkennende gesprekken met de gassector voeren over het
maken van afspraken over de energietransitie, geïnspireerd door de North
Sea Transition Deal in het Verenigd Koninkrijk10. Daarbij zouden mogelijk
thema’s aan bod kunnen komen als een verantwoorde afbouw van de
gaswinning en de bijdrage van de sector aan de verduurzaming van het
energiesysteem en het terugbrengen van de CO2-uitstoot. Daarnaast is het
kabinet in gesprek met beleidsdeelneming EBN om te kijken of en hoe
EBN kan worden ingezet om, waar nodig, geologische onzekerheden in
vergunningsgebieden op de Noordzee te reduceren die exploratieactiviteiten belemmeren. Verder heeft de sector aangegeven dat zij de
doorlooptijd voor vergunningsaanvragen als lang ervaren. Het kabinet wil
kijken of de doorlooptijd voor vergunningaanvragen kan worden verkort.
Met het verkennen van deze maatregelen wil het kabinet kijken of
belemmeringen voor gaswinning uit Nederlandse kleine velden weg
kunnen worden genomen en voorkomen kan worden dat de productie uit
Nederlandse kleine velden te snel afneemt.
Ingrijpen in de wijze waarop de elektriciteitsprijs tot stand komt
Vanuit een aantal Europese lidstaten wordt voorgesteld om de prijs van
gas en elektriciteit te «ontkoppelen», zodat het nu dure gas niet meer
prijszettend is op de elektriciteitsmarkt. Dit idee gaat in tegen één van de
fundamenten van de werking van de energiemarkt, namelijk dat de prijzen
worden bepaald aan de hand van de productiemiddelen die op dat
moment ingezet worden. Goede prijssetting gebaseerd op wisselwerking
van vraag en aanbod is van belang om de markt efficiënt te laten werken.
Het kabinet is van mening dat met een «ontkoppeling» de facto een
prijsplafond wordt gecreëerd. Daarmee krijgen aanbieders niet in elke
marktsituatie de kans om gestegen grondstofkosten in de prijs door te
berekenen en zal er op die momenten te weinig elektriciteit worden
aangeboden, wat de leveringszekerheid in gevaar brengt. Een prijsplafond
biedt daarnaast onvoldoende prikkels om te investeren. Dit zou kunnen
leiden tot uitstel van investeringen in productie-installaties, zeker voor wat
betreft flexibel regelbare productie-installaties als gasgestookte elektriciteitscentrales. Bovendien kunnen leveranciers bij het instellen van
prijsplafonds in liquiditeitsproblemen komen.
Dit idee van prijsnormering is voor de Nederlandse en geïntegreerde
Europese markt zeer onwenselijk. Juist in een markt met straks steeds
meer hernieuwbare capaciteit is het van belang dat er genoeg flexibiliteit
is qua productie-aanbod en dat prijzen ook grensoverschrijdend verkeer
mogelijk maken. Voor bijvoorbeeld gasgestookte elektriciteitscentrales zijn
de piekprijzen belangrijk om rendabel te zijn en blijven. Bovendien is het
van belang dat de Noordwest-Europese energiemarkt verder wordt
geïntegreerd zodat het energiesysteem beter in staat is tijdelijke
overschotten in het aanbod van bijvoorbeeld windenergie op de markt te
brengen. Deze visie van het kabinet wordt onderschreven door de
Europese Commissie, IEA en de Europese toezichthouder op de energie-

10

https://www.gov.uk/government/publications/north-sea-transition-deal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

9

markt ACER en is onderdeel van het markt design pakket dat in 2019 door
de EU is aangenomen.
Klimaatafspraken
De huidige situatie van hoge gasprijzen kan door sommigen als een
argument gezien worden om te pleiten voor uitstel en afstel van maatregelen zoals aangekondigd in het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr. H)
en de Europese Green Deal, zoals recent het «Fit for 55» pakket
(Kamerstuk 22 112, nr. 3201). Het kabinet wil nogmaals duidelijk maken
dat het klimaatbeleid juist een oplossing is voor de afhankelijkheid van
fossiele brandstoffen. Aanpassing van klimaatafspraken is wat het kabinet
betreft niet aan de orde. Door in te zetten op alternatieve energiebronnen
in het kader van het Klimaatakkoord en de Europese Fit-for-55 plannen
verkleint de afhankelijkheid van (de import van) fossiele energiedragers,
waaronder gas. Het energiesysteem zal daarbij wel weersgevoeliger
worden. Het is nodig dat de afspraken worden nageleefd uit de Europese
Klimaatwet (ten minste 55% broeikasgasreductie in 2030 ten opzichte van
1990 en klimaatneutraliteit in 2050), de Nederlandse Klimaatwet (49%
reductie in 2030 en 95% in 2050 ten opzichte van 1990) en het Klimaatakkoord. Daarvoor zijn recentelijk aanvullende maatregelen genomen, zoals
aangekondigd in de Miljoenennota 2022 (Kamerstuk 35 925, nr. 1).
Vanuit enkele met name Midden- en Oost Europese lidstaten wordt ook
gesuggereerd dat de hogere energieprijzen veroorzaakt worden door het
Europese emissiehandelssysteem (ETS). Zoals boven omschreven is er
een groot aantal (tijdelijke) oorzaken van de hoge prijzen en draagt het
ETS maar voor een zeer gering deel hieraan bij. Kolencentrales worden
zelfs weer vaker ingezet om in de groeiende energiebehoefte te voorzien,
wat duidelijk aangeeft dat CO2-prijzen niet de oorzaak zijn van de hogere
prijzen. Ingrijpen in het ETS wordt door het kabinet daarom als zeer
onwenselijk gezien. Het ETS is essentieel om de afhankelijkheid van
fossiele energiedragers stapsgewijs en kosteneffectief af te bouwen.
Daarnaast zou het direct door de overheid ingrijpen in het marktmechanisme van het ETS het vertrouwen in het onafhankelijk opereren van het
systeem kunnen schaden en daarmee op de lange-termijn leiden tot extra
prijsschommelingen.
Doorkijk richting 2030/2040/2050
Het Nederlandse energiesysteem moet in 30 jaar tijd volledig klimaatneutraal worden. Dit zal een van de grootste uitdagingen zijn waar we de
komende decennia als samenleving voor staan. Er zullen complexe keuzes
moeten worden gemaakt op technologisch, ruimtelijk, sociaal en
geopolitiek terrein. Huidige afhankelijkheden van fossiele brandstoffen
zoals olie en aardgas zullen op termijn verdwijnen, maar daar komen
nieuwe afhankelijkheden voor terug en het energiesysteem zal weersgevoeliger worden. Centraal bij de keuzes zal blijven staan dat de overheid
ook de publieke belangen van een duurzame, betaalbare, betrouwbare en
veilige energiehuishouding moet borgen.
De energiesector kenmerkt zich door lange ontwikkel- en doorlooptijden
van investeringen. De overheid zal daarom niet kunnen wachten met
keuzes voor de energiehuishouding maar regie moeten nemen en heldere
lange termijn kaders vaststellen. Energiescenario’s voor 2050 zijn een
noodzakelijk hulpmiddel om stippen op de horizon te zetten en te kunnen
doorgronden welke concrete keuzes we nu al zullen moeten maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

10

Concreet ten aanzien van gassen geven verschillende energiescenario’s11
aan dat in een volledig duurzame energievoorziening in 2050 gasvormige
energiedragers zullen voorzien in minimaal 30% van het finale energieverbruik. Een vergelijking van verschillende toekomstverkenningen door
Berenschot geeft een bandbreedte van circa 30% tot 50% van het finaal
energieverbruik in de respectievelijke verkenningen. In het energiesysteem van de toekomst zal dus voldoende ruimte moeten blijven voor
CO2-vrije gasvormige energiedragers. Onder meer met de waterstofvisie
geeft het kabinet hier al invulling aan.
Daarbij is ons nationale energiesysteem ook nog eens verknoopt met de
ons omringende landen en zijn de kaders die de Europese Unie heeft
vastgesteld sterk sturend voor het Nederlandse energiesysteem. Deze
Europese marktintegratie is noodzakelijk om op een efficiënte wijze een
duurzaam energiesysteem in 2050 te realiseren. We kunnen daarom niet
zonder een integrale blik waarbij het Nederlandse systeem ook bezien
wordt vanuit een Europese geïntegreerde markt.
Ik stuur u op korte termijn een brief met een eerste aanzet voor een
richtinggevend kader voor de energiehuishouding van 2050.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
D. Yeşilgöz-Zegerius
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
S.A. Blok

11

IRENA (2019), Global energy transformation: A roadmap to 2050; Navigant, Gas for Climate
(2019), The Optimal role for gas in a net-zero emissions energy; Gasunie & TenneT (2019),
Infrastructure Outlook 2050 en Berenschot (mei 2018), Richting 2050: systeemkeuzes en
afhankelijkheden in de energietransitie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 276

11