Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 317

JBZ-Raad

Nr. 535

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 januari 2019
Met deze brief informeer ik uw Kamer, mede namens de Minister van
Infrastructuur en Waterstaat en de Minister van Buitenlandse Zaken over
de recente ontwikkelingen rond het schip «Sea-Watch 3» en het besluit
om deel te nemen aan een ad hoc oplossing in EU-verband. Voordat ik op
deze punten inga, hecht ik er aan om in deze de verantwoordelijkheid van
Nederland als vlaggenstaat te beschrijven.
Vlaggenstaatverantwoordelijkheid en rol Nederland
Het schip «Sea-Watch 3», van de Duitse ngo Sea-Watch, staat in het
Nederlandse scheepsregister ingeschreven en vaart daarmee onder de
Nederlandse vlag. Het schip wordt niet gebruikt voor beroep of bedrijf en
is derhalve geregistreerd als pleziervaartuig. Pleziervaartuigen zijn niet
onderhevig aan veiligheids- en bemanningseisen en zijn ook niet
gecertificeerd voor het structureel uitvoeren van reddingsoperaties in
internationale wateren. Voor dergelijke schepen van organisaties met
ideële doelstellingen is recentelijk een beleidswijziging doorgevoerd, met
het oog op een veilige inzet van deze schepen in relatie tot de doelstellingen van de organisatie.1
Schepen die de Nederlandse vlag voeren vallen onder de vlaggenstaatverantwoordelijkheid van Nederland. De plichten van de vlaggenstaat zijn
neergelegd in Artikel 94 van het VN-Zeerechtverdrag. Uitgangspunt is dat
iedere Staat doeltreffend zijn rechtsmacht en toezicht in administratieve,
technische en sociale aangelegenheden uitoefent over schepen die zijn
vlag voeren. Daarvoor is het onder meer noodzakelijk dat toegezien wordt
op een aantal maatregelen betreffende het schip en de bemanning. Het
derde en vierde lid van artikel 94 schrijft dergelijke maatregelen voor,
onder meer t.a.v. de veiligheid en zeewaardigheid van het schip en de
bekwaamheid van de bemanning.
1

kst-32317-535
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 31 409, nr. 199

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 317, nr. 535

1

Het VN-Zeerechtverdrag legt vlaggenstaten niet de verplichting op om een
veilige haven voor de ontscheping van op zee geredde drenkelingen aan
te wijzen of te organiseren. Wel heeft de Internationale Maritieme
Organisatie in een richtlijn kust- en vlaggenstaten opgeroepen tot
effectieve arrangementen om schepen de gelegenheid te bieden om tijdig
op zee geredde drenkelingen aan wal te brengen in een veilige haven.2
Het gaat hier om een richtlijn en niet om een verplichting. Uitgangspunt
bij deze richtlijn was de situatie waarin een koopvaardijschip zich bij
toeval bevindt in de buurt van schip in nood en drenkelingen oppikt, en
niet de situatie waarin schepen stelselmatig op zoek zijn naar migranten
die zich op zee bevinden. Zoals uw Kamer bekend, werken UNHCR en IOM
tezamen met de Europese Unie en de landen rond de Middellandse Zee
sinds zomer 2018 aan een structureel ontschepingsarrangement voor de
Middellandse Zee-regio. Maar dit heeft – zoals ook uit deze recente
verwikkelingen weer moge blijken – nog niet tot het wenselijke resultaat
geleid.
Verloop ontwikkelingen tussen 22 december en 9 januari
Op 22 december jl. nam het schip «Sea-Watch 3» 32 drenkelingen aan
boord. Volgens informatie gegeven door Sea-Watch, betrof het een groep
migranten aan boord van een niet-zeewaardige rubberen boot die zich op
dat moment circa 50 km uit de Libische kust bevond, in internationale
wateren doch binnen de Libische Search-and-Rescue (SAR) zone. De boot
had volgens Sea-Watch zelf geen noodsignaal afgegeven, maar was
gelokaliseerd door een vliegtuig van een Franse ngo, Pilotes Voluntaires3,
die de positie had doorgegeven aan de Sea-Watch 3.
Ter plekke heeft Sea-Watch geconcludeerd dat er sprake was van een
noodsituatie op zee en zijn de 32 opvarenden van de boot overgebracht
naar de Sea-Watch 3, op grond van de verplichtingen om mensenlevens
in nood op zee te redden die volgen uit o.a. het VN-Zeerechtverdrag, het
Internationaal Verdrag voor het beschermen van mensenlevens op Zee en
aanverwante richtsnoeren.
Sea-Watch heeft de Nederlandse, Italiaanse en Maltese Regionale
Maritieme Coördinatie Centra (MRCC’s) kort na de redding geïnformeerd
over de ondernomen actie. Deze centra zijn verantwoordelijk voor het
coördineren van reddingsoperaties in hun gebieden, alsook voor het
aanwijzen van een veilige haven voor ontscheping van geredde
drenkelingen.
Vervolgens heeft Sea-Watch de MRCC’s van Malta, Italië en Nederland
verzocht om een veilige haven in Europa voor ontscheping van de 32
migranten. De MRCC’s van Malta en Italië hebben de kapitein doorverwezen naar het MRCC van Libië omdat de reddingsoperatie in de Libische
SAR-zone plaatsvond.
Op 23 december jl. heeft de kapitein de MRCC’s in de regio (i.c. Spanje,
Frankrijk, Malta, Italië en Libië) en die van Duitsland en Nederland
verzocht om een veilige haven. De Europese landen in kwestie hebben de
kapitein van de Sea-Watch 3 aangegeven hier niet aan mee te kunnen
werken omdat de operatie niet in de respectievelijke SAR-zones plaats had
gevonden, terwijl Libië stelde dat de operatie zonder hun medeweten had
plaatsgevonden. Op 24 december heeft de kapitein het verzoek herhaald.
In deze context heeft de kapitein onder meer gewezen op de situatie in
2

Annex bij Resolutie MSC 167(78) van 29 mei 2004 inzake de Guidelines on the treatment of
persons rescued at Sea
3
https://www.pilotes-volontaires.org/en/home/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 317, nr. 535

2

Libië en zijn oordeel gegeven dat drenkelingen niet terug naar Libië
konden worden gebracht.
Naar aanleiding daarvan heeft Nederland, bij hoge uitzondering, op
26 december jl. een verzoek gestuurd naar MRCC’s in de regio met het
verzoek het schip toe te laten tot een veilige haven. Daarbij zijn ook
Griekenland, Tunesië, Egypte en Turkije aangeschreven. Dit verzoek aan
de landen in de regio is niet vanzelfsprekend, maar is gedaan vanwege
het risico op een lange zwerftocht met alle humanitaire consequenties van
dien en de mogelijke risico’s voor het schip en de bemanning. Ook dit
verzoek werd afgewezen dan wel bleef onbeantwoord.
Toen aan het verzoek geen gehoor werd gegeven, heeft Nederland samen
met Duitsland op 28 december de Europese Commissie verzocht om de
ontscheping van Sea-Watch 3 te coördineren. Daarbij heeft Nederland
aangeboden om uit humanitaire overwegingen een evenredig aantal
migranten over te nemen, mits een grotere en geografisch diverse groep
lidstaten dat ook zou doen. Tevens is aangedrongen op een werkwijze in
lijn met de conclusies van de Europese Raad van juni 2018. Dat wil
zeggen, via de zogenoemde gecontroleerde centra. In tweede instantie, na
afstemming met Duitsland, is gemeld dat Nederland maximaal zes
migranten van Sea-Watch 3 zou overnemen.
Kort daarop werd duidelijk dat ook Malta een beroep deed op Europese
solidariteit in verband met de aankomst van circa 250 migranten die de
Maltese Kustwacht had gered. Vanaf dat moment heeft de Europese
Commissie zijn inspanningen geïntensifieerd en verschillende Europese
lidstaten gevraagd zowel Malta te helpen ontlasten als bij te dragen aan
de ontscheping van de Sea-Watch 3 en een additioneel schip van de
Duitse ngo Sea Eye (de Albrecht Penck), met 17 migranten aan boord.
In de tussentijd is regelmatig contact geweest tussen Sea-Watch en de
Nederlandse overheid. Sea-Watch heeft in dat kader informatie gedeeld
over de omstandigheden aan boord en de medische conditie van de
opgepikte migranten.
Op 1 januari jl. is Malta door Nederland verzocht om het schip toe te laten
tot de territoriale wateren van Malta (de 12-mijls zone) om het te laten
schuilen voor van de verslechterende weersomstandigheden. Op 2 januari
werd Nederland geïnformeerd dat hiermee was ingestemd.
Op 3 januari heeft Sea-Watch de Maltese autoriteiten om toestemming
gevraagd om te mogen worden bevoorraad door twee andere schepen.
Nederland heeft hierover eveneens contact gezocht met de verantwoordelijke autoriteiten.
Op 9 januari werd uiteindelijk door de premier van Malta en Commissaris
Avramopoulos bekend gemaakt dat een oplossing was gevonden waaraan
acht lidstaten bijdragen: Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Malta,
Nederland, Portugal en Roemenië. Dezelfde dag heeft de Maltese
kustwacht de migranten van de twee NGO-schepen aan wal gebracht.
Daarbij heeft Malta de twee schepen geïnstrueerd om de wateren van
Malta direct te verlaten en benadrukt niet nogmaals een dergelijke
operatie te zullen faciliteren.
Ad hoc oplossing en Nederlandse bijdrage
Hoewel ik betreur dat – wederom – een ad hoc oplossing moest worden
gezocht om een menselijke tragedie te voorkomen, stel ik uiteraard wel op
prijs dat een oplossing is gevonden voor het schip en dat Malta de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 317, nr. 535

3

drenkelingen toegang heeft geboden tot een veilige haven. Dankzij de
inspanningen van de Commissie is een grotere en geografisch diverse
groep lidstaten bereid gevonden om bij te dragen aan deze ontscheping.
Het voorbeeld dat Roemenië geeft, verdient bijzondere waardering.
Voor Nederland betekent dit dat het de verantwoordelijkheid neemt voor
zes migranten. Indien zij asiel aanvragen, zullen zij in Nederland de
asielprocedure doorlopen. Wie geen recht heeft op asiel, moet terug naar
het land van herkomst, waarbij de Europese Commissie assistentie heeft
aangeboden. Overigens zijn nog niet alle details over de modaliteiten van
ontscheping bekend. Deze worden op dit moment uitgewerkt tussen
Malta, de Europese Commissie, EASO, Frontex en de deelnemende
lidstaten.
Vervolg
Met het kabinet onderschrijf ik uiteraard de plicht om mensenlevens op
zee te redden. Daarbij is het echter wel zaak dat dergelijke operaties niet
bijdragen aan het in stand houden van de criminele activiteiten van
mensensmokkelaars die, geholpen door dit soort goed bedoelde acties,
mensenlevens op het spel zetten.
De ad hoc maatregelen in het kader van deze redding bieden geen
oplossing voor dit structurele probleem. Ook constateer ik dat wederom
nagenoeg dezelfde groep lidstaten solidariteit betoont.
Zoals meermaals met uw Kamer gewisseld, pleit Nederland voor een
structurele oplossing waarbij direct na ontscheping een onderscheid
wordt gemaakt tussen wie wel en wie niet recht heeft op internationale
bescherming. De Europese Commissie heeft hiervoor reeds in juli 2018
een voorstel gedaan, op basis van de eerder genoemde conclusies van de
Europese Raad. Voor wat betreft zij die recht hebben op internationale
bescherming moeten afspraken worden gemaakt over EU-brede
herplaatsing in geval van aanhoudende en disproportionele migratiedruk
op betreffende lidstaat van aankomst, in lijn met de integrale EU-aanpak
om illegale migratie naar Europa tegen te gaan. Wie geen recht heeft op
bescherming, moet direct na aankomst op de Europese buitengrens
worden geweigerd en teruggestuurd.
In het geval dat daadwerkelijk een structurele oplossing wordt ontwikkeld,
is het kabinet bereid om solidariteit te tonen en verhoudingsgewijs bij te
dragen aan de eventuele overname van migranten. Zonder een concreet
perspectief op een dergelijke oplossing zal Nederland niet meer
deelnemen aan ad hoc maatregelen in het kader van de ontscheping. Dit
heb ik ook aan de Europese Commissie laten weten. Ik kijk dan ook met
belangstelling uit naar de komende informele Raad van Justitie en
Binnenlandse Zaken begin februari, wanneer Commissaris Avramopoulos
dit onderwerp zal agenderen.
Uit het bovenstaande volgt tevens dat Nederland in principe geen
migranten meer zal overnemen van schepen van Sea-Watch. Zoals
hierboven reeds gemeld, is Nederland hiertoe als vlaggenstaat ook niet
verplicht. Er zal hierover nog een nader gesprek met Sea-Watch
plaatsvinden.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
M.G.J. Harbers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 317, nr. 535

4