Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 562

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 november 2016
De afgelopen jaren is er veel gebeurd in het hoger onderwijs. De aandacht
voor onderwijskwaliteit is zowel bij hogescholen als universiteiten
aanzienlijk toegenomen. En daar plukken we nu de vruchten van. De
kwaliteit van het hoger onderwijs is beter geworden. De studenttevredenheid neemt toe, ook daar waar de eisen aan de opleidingen zijn
opgeschroefd. Het onderwijs is intensiever en de docenten zijn beter
opgeleid. Ook zie je dat hogescholen en universiteiten meer differentiatie
in hun aanbod aanbrengen. Daarin gefaciliteerd door een aantal aanpassingen in wet- en regelgeving, waaronder de Wet kwaliteit in verscheidenheid, zijn hogescholen en universiteiten actief op zoek gegaan naar
vormen van onderwijs die passen bij de gedifferentieerde doelgroep
studenten die zij hebben: Ad-opleidingen, driejarige trajecten voor
vwo’ers, brede bachelors, excellentietrajecten voor de studenten die het
talent en de motivatie daarvoor hebben. Veel is ook geïnvesteerd in de
studiekeuzecheck. De hogescholen en universiteiten verdienen voor dit
alles een compliment. We hebben sinds het rapport van de commissieVeerman belangrijke voortgang geboekt in de richting die daarin werd
geschetst. Ook als het gaat om zwaartepuntvorming in het onderwijs en
onderzoek. En als het gaat om het beschikbaar maken van kennis voor
maatschappelijke en economische benutting.
Bovendien hebben we een aantal nieuwe accenten gelegd. Er is meer
aandacht voor gelijke kansen voor alle studenten, en daarmee ook voor
doorstroom en toegankelijkheid. En er is ook meer aandacht voor de
vormende taak van het hoger onderwijs, voor het belang van socialisatie
en persoonsvorming. De opdracht waar de hogescholen en de universiteiten voor staan is daarmee niet gemakkelijker geworden, maar wel zeker
zo belangrijk.

kst-31288-562
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

1

Veel van de ontwikkelingen van de laatste jaren zijn beschreven in de brief
waarmee de Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek (hierna:
Reviewcommissie) mij op 24 oktober jl. haar adviezen over de realisatie
van de prestatieafspraken door de individuele hogeronderwijsinstellingen
heeft aangeboden. Deze brief is bijgevoegd1. In de stelselrapportage die
de Reviewcommissie eind 2016 zal sturen, zal zij het stelselbeeld
uitgebreider beschrijven. Deze stelselrapportage zal ik u spoedig na de
ontvangst ervan doen toekomen.
Met onderhavige brief wil ik u mede namens de Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken informeren over de eindbeoordeling van de
prestatieafspraken in het hoger onderwijs 2012–2016 en mijn besluiten
over de financiële consequenties hiervan. De prestatieafspraken met de
individuele hogescholen en universiteiten zijn in 2012 gemaakt door mijn
ambtsvoorganger. Zij bevatten ambities op de terreinen onderwijskwaliteit en studiesucces, profilering en valorisatie.
Goede resultaten in het hoger onderwijs
Op onderwijskwaliteit en studiesucces hebben de hogeronderwijsinstellingen goede resultaten bereikt. Dat is onder andere terug te zien in de
gestegen studenttevredenheid in het hbo. Bij de hogescholen is
bovendien het aantal docenten met een master- of PhD-graad gestegen
van gemiddeld 61% naar ruim 70%. In het WO is het percentage docenten
met een Basis Kwalificatie Onderwijs gestegen van gemiddeld minder dan
20% naar bijna 72%. Er zijn bovendien grote stappen gezet in het
vergroten van de intensiteit van het onderwijs (het aantal contacturen).
Vrijwel alle hogescholen en universiteiten hebben in het eerste studiejaar
van de voltijd bacheloropleidingen twaalf of meer contacturen per week.
Ook zijn hogescholen en universiteiten erin geslaagd om de indirecte
kosten, de kosten voor overhead, te stabiliseren dan wel te reduceren. Ten
aanzien van studiesucces is vooral bij de universiteiten een belangrijke
stap voorwaarts gezet; het gemiddelde bachelorrendement is in het wo
gestegen van 60% naar 74%.
Trilemma in het hbo
Uit de adviezen van de Reviewcommissie blijkt dat de hogescholen de
afgelopen jaren voor een zeer moeilijke opdracht hebben gestaan,
moeilijker dan die van de universiteiten. Veel hogescholen hebben hun
ambities bij studiesucces niet kunnen realiseren. Maar één multisectorale
hogeschool heeft zowel zijn ambitie op uitval, switch als die op rendement
gehaald.
Ik herken in belangrijke mate wat de Reviewcommissie hierover zegt.
Hoewel het zogenoemde trilemma toen de prestatieafspraken werden
opgesteld al wel werd onderkend, is terugkijkend onderschat welk effect
de verhoging van het eindniveau van de opleidingen – de kwaliteitsverbetering die nodig was – zou hebben op het studiesucces. Het trilemma – het
spanningsveld tussen de opdracht om de kwaliteit te verbeteren, het
studiesucces te verhogen en tegelijkertijd de toegankelijkheid te borgen –
is een reëel vraagstuk voor alle hogescholen. Anders dan de universiteiten
hebben zij te maken met een zeer gedifferentieerde studentenpopulatie.
Zij staan voor de opdracht om al deze studenten gelijke kansen te bieden
en naar een diploma te leiden. Voor hogescholen met relatief veel
studenten uit het mbo, studenten met een niet-westerse achtergrond en
eerste-generatie-studenten speelt het trilemma nog in versterkte mate, en
in het bijzonder wanneer veel van hun studenten aan al deze achtergrond1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

2

kenmerken voldoen. Studenten uit deze groepen vragen over het
algemeen niet alleen meer aandacht van de hogescholen, maar vereisen
ook een specifieke, op maat gesneden aanpak. Ik hecht daar ook sterk aan
in het kader van het bieden van gelijke kansen.
Ik zie dat alle hogescholen de afgelopen jaren hard hebben gewerkt om
het studiesucces te verbeteren. Er worden allerlei initiatieven ontplooid –
van vroegtijdige oriëntatie op studeren aan een hogeschool tot matching
en studieloopbaanbegeleiding – en er wordt uitvoerig onderzoek gedaan
naar wat werkt voor welke groep en wat niet. Daarbij is ook duidelijk dat
het succes van specifieke maatregelen sterk contextgebonden is. De
hogescholen zijn, ook met elkaar, aan het leren hoe zij het studiesucces
kunnen verbeteren. Ook de prestatieafspraken kunnen een leereffect
hebben op hoe om te gaan met toegankelijkheid en studiesucces. Dat het
verbeteren van studiesucces nooit gemakkelijk zal zijn, is ook duidelijk. Op
andere indicatoren uit de prestatieafspraken zoals indirecte kosten,
docentkwaliteit, onderwijsintensiteit is door hogescholen gemakkelijker te
sturen dan op de indicatoren voor studiesucces en dat geldt in het
bijzonder voor rendement. Gedrag van studenten is niet eenvoudig te
beïnvloeden.
Ik heb begrip voor het feit dat de hogescholen, geconfronteerd met het
trilemma, de afgelopen jaren prioriteit hebben gegeven aan verhoging
van het niveau en daarmee voor kwaliteit boven kwantiteit hebben
gekozen. Ook als dat effecten had op de termijn waarbinnen hun
studenten afstudeerden. Ik heb dat eerder ook al in brieven aan uw Kamer
aangegeven.
Consequenties adviezen Reviewcommissie
Aan mijn oordelen over de realisatie van de afgesproken prestaties ten
aanzien van onderwijskwaliteit en studiesucces zijn conform het Besluit
Experiment prestatiebekostiging hoger onderwijs (hierna: het Besluit)
financiële consequenties verbonden. De Reviewcommissie heeft per
instelling een advies gegeven op drie aspecten van onderwijskwaliteit en
studiesucces, namelijk:
1. kwaliteit en excellentie, met als indicator studenttevredenheid of
deelname aan excellentietrajecten of percentage studenten in
opleidingen met een goed/excellent-score van de NVAO;
2. studiesucces, met de indicatoren uitval (eerste jaar), switch (eerste
jaar) en bachelorrendement;
3. maatregelen, met als indicatoren onderwijsintensiteit, docentkwaliteit
en indirecte kosten.
Wanneer een instelling op een van deze drie aspecten de in het vooruitzicht gestelde resultaten in onvoldoende mate heeft behaald, wordt zij
volgens het Besluit met één derde van het budget voor onderwijskwaliteit
en studiesucces (het 5%-budget) gekort.
Alle universiteiten en vrijwel alle hogescholen hebben op alle drie de
aspecten die de commissie moest beoordelen, een positief advies
gekregen. Zes hogescholen hebben op twee van de drie aspecten een
positief advies gekregen en op één aspect, studiesucces, een negatief
advies.
Ik heb in de afgelopen weken met deze zes hogescholen gesproken over
het advies van de Reviewcommissie. Ook zij worstelen met de problematiek van het trilemma dat hiervoor is geschetst. Ik heb waardering voor
het beleid en functioneren van deze hogescholen. In mijn gesprekken met
de zes hogescholen is ook aan de orde geweest welke initiatieven ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

3

aanzien van studiesucces zij hebben genomen en nog willen nemen. Die
gesprekken geven mij alle vertrouwen dat deze instellingen op een goede
manier hieraan zullen blijven werken.
In mijn besluiten over de financiële consequenties wil ik recht doen aan de
ingewikkelde opdracht waar het hbo voor staat. Ik wil ook recht doen aan
de adviezen van de Reviewcommissie. De Reviewcommissie heeft haar
werk zorgvuldig gedaan. Ze heeft nadrukkelijk, zoals ik de commissie had
gevraagd, het verhaal achter de cijfers meegewogen. De (facultatieve)
gesprekken die de commissie in september heeft gevoerd met vrijwel alle
instellingen, vormden daarvoor een belangrijke bron. Veel instellingen
hebben mij laten weten dat deze gesprekken zijn gewaardeerd. Het
verhaal achter de cijfers heeft er onder andere toe geleid dat instellingen
die hun ambities op studiesucces niet hebben gerealiseerd, toch een
positief oordeel van de Reviewcommissie hebben gekregen.
Gezien de moeilijke opdracht waar alle hogescholen voor staan en de
noodzaak dat ook deze zes hogescholen doorgaan op de door hen
ingezette weg om het studiesucces te verhogen en gelijke kansen te
bieden aan al hun studenten, zal ik hen de helft minder korten dan de
korting die uit het Besluit volgt. Dat betekent dat de korting voor de zes
hogescholen in totaal circa € 7 mln bedraagt. Deze korting wordt
toegepast in 2017. De opbrengst van de korting gaat naar de hogescholen
die op alle drie de te beoordelen aspecten van onderwijskwaliteit en
studiesucces een positief advies hebben gekregen. Dit ook in het licht van
de afspraak in het hoofdlijnenakkoord met de Vereniging Hogescholen
(destijds HBO-raad) uit december 2011 over de verdeling van de
opbrengst van de eventuele korting.
Verder werken aan studiesucces en gelijke kansen
De afgelopen jaren is al veel geleerd over effectieve interventies op het
gebied van studiesucces. Ik vind het belangrijk dat de hogescholen blijven
zoeken naar wegen om het studiesucces te verbeteren en daarbij gelijke
kansen te bieden aan al hun studenten. Onze studenten verdienen dat.
Overigens geldt dat ook voor de universiteiten. Ik zal daarom de
Vereniging Hogescholen en VSNU vragen om in 2017, samen met de
studentenorganisaties, het onderzoek naar en de uitwisseling van
ervaringen en good-practices op het terrein van studiesucces en gelijke
kansen (inclusief LOB en studiekeuzeactiviteiten; motie Duisenberg,
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 21), te intensiveren. Daarbij kunnen zij ook de
resultaten van het onderzoek naar de studiekeuzecheck (motie Rog,
Kamerstuk 31 288, nr. 501) meenemen. Het is belangrijk dat goede
voorbeelden worden verzameld en gedeeld en dat verder onderzoek
wordt gedaan naar de meest effectieve methodes. Hoe kunnen we
bijvoorbeeld de overstap van mbo naar hbo verbeteren, de kans op
onterechte «zelfselectie» bij selectieve opleidingen verkleinen, en
voorkomen dat onbewuste vooroordelen het selectieproces beïnvloeden?
En hoe kunnen we eraan bijdragen dat studenten, alle studenten, zich
thuis voelen op de instelling? Dat zijn voorbeelden van belangrijke vragen
waar het hoger onderwijs voor staat, zoals ik ook heb aangegeven in de
brief over gelijke kansen in het onderwijs van 31 oktober jl. (Kamerstuk
34 550 VIII, nr. 16) Als we op dit soort vragen goede antwoorden weten te
vinden, zullen de hogescholen en universiteiten hier hun voordeel mee
doen bij hun streven om het studiesucces van hun studenten te vergroten
en te zorgen voor gelijke kansen voor alle studenten.
Zelf wil ik hieraan ook bijdragen door het Comeniusprogramma dat zich
richt op onderwijsvernieuwing en -verbetering. Dit jaar staat bij dit
programma het thema gelijke kansen centraal. Op deze wijze wil ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

4

bevorderen dat de aandacht voor gelijke kansen in het onderwijs
doordringt. In de komende jaren zal dit programma oplopen naar € 20
miljoen per jaar structureel. Aanvragen op het gebied van gelijke kansen
blijven ook in de toekomst zeer welkom. Ik roep instellingen nadrukkelijk
op hiervan gebruik te maken. Dat geldt in het bijzonder voor hogescholen
aangezien deze dit jaar minder voorstellen hebben ingediend dan
universiteiten.
Centres of Expertise
De Reviewcommissie heeft ook de zestien Centres of Expertise die de
afgelopen jaren in het kader van de prestatieafspraken middelen
ontvingen, beoordeeld. De Centres of Expertise in het groene domein zijn
niet beoordeeld. Zij zijn ook later gestart.
De vraag bij de eindbeoordeling was of deze Centres hun einddoel –
inhoudelijke zwaartepuntvorming rond onderwijs en onderzoek en een
duurzame publiek-private samenwerking – hebben bereikt. Bij de meeste
Centres zijn de doelstellingen behaald en wordt de samenwerking
gecontinueerd. Vier Centres hebben hun doelen op dit moment gedeeltelijk gerealiseerd, maar ook zij ontwikkelen zich volgens de commissie in
de goede richting. Alle zestien Centres zijn dan ook door de Reviewcommissie positief beoordeeld.
De Centres of Expertise hebben een belangrijke en positieve invloed op de
samenwerking tussen hogescholen en partners uit het werkveld. Op die
manier zorgen ze voor vernieuwing van de beroepspraktijk, scholing van
werkenden en zorgen ze voor stages. De Centres of Expertise dragen
bovendien bij aan de professionalisering van docenten en aan vernieuwing van lesmateriaal. De Vereniging Hogescholen pleit voor verdere
ondersteuning van deze Centres in 2017. Ook de Reviewcommissie
beveelt aan om Centres of Expertise te blijven ondersteunen, een signaal
dat ook de boegbeelden van de topsectoren hebben gegeven.
Ik zal, net als in 2013 tot en met 2016, in 2017 middelen beschikbaar
stellen voor deze Centres (circa € 1 mln per Centre; totaal circa € 16 mln)
uit het budget voor profilering en zwaartepuntvorming (het zogenaamde
2%-budget van de prestatiebekostiging). Het jaar 2017 gebruik ik om een
nieuw arrangement te ontwerpen voor ondersteuning van Centres of
Expertise voor de periode vanaf 2018, zoals ook aangekondigd in de
Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek «De waarde(n) van
weten». Daarbij vind ik het belangrijk dat het aantal Centres dat zich op
maatschappelijke uitdagingen richt, wordt uitgebreid.
Tot slot
Ik begon deze brief met een schets van de grote stappen die de afgelopen
jaren gezet zijn door de hogescholen en universiteiten. De prestatieafspraken hebben hieraan bijgedragen. Tegelijkertijd worden er ook vragen
gesteld bij het instrument en gebruikte indicatoren. Ik ben dan ook zeer
benieuwd naar het rapport van de Evaluatiecommissie Prestatiebekostiging Hoger Onderwijs onder leiding van de heer Van de Donk. Zoals ik u
in mijn brief van 19 augustus jl. (Kamerstuk 31 288, nr. 551) heb gemeld,
brengt deze commissie uiterlijk 1 maart 2017 haar rapport uit. Ze zal voor
haar advies ook gebruik maken van het advies van de Reviewcommissie
over het vervolg. De prestatieafspraken zijn een experiment. Daar moeten
we van leren, vooral ook met het oog op de vormgeving van de kwaliteits-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

5

afspraken, zoals aangegeven in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs
en Onderzoek 2015–2025 «De waarde(n) van weten» (Kamerstuk 31 288,
nr. 481).
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 562

6