ONDERZOEK INTERNETSTEMMEN VOOR
KIEZERS IN HET BUITENLAND
Internetstemmen bij officiële verkiezingen van
vertegenwoordigende overheidsorganen

ONDERZOEK INTERNETSTEMMEN VOOR
KIEZERS IN HET BUITENLAND
Internetstemmen bij officiële verkiezingen van
vertegenwoordigende overheidsorganen

DATUM
STATUS
VERSIE

28 januari 2014
Definitief
1.0

2/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

INHOUDSOPGAVE
Inhoudsopgave

3

1

Inleiding

4

1.1

Algemeen

4

1.2

Definitie

4

1.3

Bijlagen

4

2

Deel I: Internationale inventarisatie

5

2.1

Afbakening

5

2.2

Belangrijkste bevindingen

5

3

Deel II: Risicoanalyse Internetstemmen

11

3.1

Inleiding

11

3.2

Dreigingsscenario’s met grootste risico

11

3.3

Internetstemmen kan niet voldoen aan alle waarborgen

12

3.4

De beperkte omvang van de doelgroep kiezers buiten Nederland verkleint het
effect

13

3.5

Afhankelijkheid van technologie

13

3.6

Een internetstemsysteem is een complex informatiesysteem

13

3.7

Benut expertise van markt zonder afhankelijk te worden

14

4

Deel III: Eisen aan een internetstemsysteem

15

4.1

Inleiding

15

4.2

Eisen

15

4.3

Ontwerpkeuzen

15

4.4

De functie van een regulier stembureau is niet goed vorm te geven in geval van
internetstemmen

16

5

Deel IV: Toetsmethode internetstemmen

18

5.1

Nog geen internationale normering voorhanden

18

5.2

Toetsen in acceptatieprocedure, geen certificatie

18

5.3

Instantie Normering Internetstemmen

19

3/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

1

INLEIDING

1.1

Algemeen
In opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) is een
onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheid van stemmen via internet voor kiezers in het
buitenland bij formele verkiezingen van vertegenwoordigende organen of voor het houden van
proeven/experimenten daarmee.
Het onderzoek bestond uit een viertal onderdelen:
1. Een inventarisatie en beschrijving van de systemen voor internetstemmen die andere
landen hebben gebruikt voor het stemmen bij formele verkiezingen van
2.

3.

vertegenwoordigende organen of voor het houden van proeven/experimenten daarmee.
Een analyse van de risico’s die worden voorzien als gevolg van het stemmen per internet
voor de kiezers in het buitenland in relatie tot de (internationale) waarborgen die gelden
voor verkiezingen en of er maatregelen te treffen zijn om die risico’s in afdoende mate af
te dekken.
Een onderzoek naar de functionele, technische en beveiligingseisen die bepalend zijn voor
een betrouwbare vorm van internetstemmen alsmede een onderzoek naar hoe invulling
gegeven kan worden aan de rol van het stembureau bij verkiezingen via het internet.

4.

Een schets van een methode om te waarborgen dat een internetstemsysteem aan de
gestelde eisen voldoet, alsmede om te waarborgen dat de eisen voor het stemmen per
internet worden onderhouden zodat het vertrouwen in het internetstemmen door de
kiezers in het buitenland kan blijven bestaan?

Deze vier onderdelen zijn gevat in een viertal deelrapportages I t/m IV welke als bijlage zijn
bijgevoegd. In de hoofdstukken 2 tot en met 5 zijn de belangrijkste bevindingen uit het onderzoek
samengevat.
1.2

Definitie
In dit onderzoek is internetstemmen gedefinieerd als:
Internetstemmen is een wijze van stemmen waarbij de kiezer op elektronische wijze zijn
stemvoorkeur kenbaar maakt, op een locatie waar geen toezicht wordt gehouden, en waarbij hij de
stem overdraagt aan het stembureau via het openbare internet.

1.3

Bijlagen
I.
II.
III.
IV.

Deel I – Internationale inventarisatie Internetstemmen
Deel II – Risicoanalyse internetstemmen
Deel III – Eisen aan een internetstemsysteem
Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

4/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

2

DEEL I: INTERNATIONALE INVENTARISATIE

2.1

Afbakening
In de inventarisatie zijn alle landen opgenomen waarvan bekend is dat zij in de periode 2000 –
2013 bij openbare verkiezingen voor vertegenwoordigende overheidsorganen kiezers de
mogelijkheid hebben geboden om via internet te stemmen, waarbij deze stemmen meetelden in
de officiële uitslag. Per land is een beschrijving gegeven met als doel om een internationaal
overzicht te geven van de wijze waarop internetstemmen in andere landen is toegepast.
Die landen waar internetstemmen is ingezet bij verkiezingen, maar waarbij de via internet
uitgebrachte stemmen niet in de officiële uitslag meetelden, zijn in deze inventarisatie buiten
beschouwing gelaten. Eveneens zijn alle toepassingen van internetstemmen bij verkiezingen voor
niet-overheidsorganisaties niet meegenomen in de inventarisatie, zoals
universiteitsraadsverkiezingen, verkiezingen binnen politieke partijen, informele
volksraadplegingen, ondernemingsraadsverkiezingen, aandeelhoudersverkiezingen, etc.
De twee gebruikte internetstemsystemen bij de Kiezen op Afstand experimenten in Nederland (bij
de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 2004 en de Tweede Kamer in 2006) zijn niet
opgenomen in de inventarisatie. Van deze internetstemsystemen zijn evaluatiebeschrijvingen
beschikbaar via de handelingen van de Tweede Kamer en via de website van BZK.

2.2

Belangrijkste bevindingen

2.2.1

Internetstemmen wordt internationaal beperkt toegepast

Op het moment van deze inventarisatie, eind 2013, is internetstemmen beschikbaar als
stemmethode in zeven landen. Alleen in Estland is internetstemmen op landelijke schaal
ingevoerd, in de overige zes landen is internetstemmen voorbehouden aan een specifiek
afgebakende groep kiezers. Veelal betreft het inwoners van specifieke gemeenten of staten, of
kiezers die in het buitenland verblijven.
Land

Regio / doelgroep

Formele status

1.

Australië

Kiezers in de staat New South Wales

Experiment

2.

Canada

Kiezers in 60 gemeenten in de staten
Ontario en Nova Scotia

Ingevoerd voor gemeentelijke
verkiezingen in twee staten, niet voor
landelijke of statenverkiezingen

3.

Estland

Alle kiezers

Ingevoerd

4.

Frankrijk

Alle kiezers woonachtig buiten
Frankrijk

Ingevoerd

5.

India

Kiezers in 6 gemeenten in de staat

Experiment

Gujarat

5/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

Land

Regio / doelgroep

Formele status

6.

Noorwegen

Kiezers in 12 gemeenten

Experiment

7.

Zwitserland

Kiezers in 13 kantons, met een limiet
op het aantal kiesgerechtigden,
inclusief kiezers woonachtig buiten
Zwitserland

Experiment

Daarnaast zijn in de periode 2000 – 2013 in een viertal landen experimenten gehouden met
internetstemmen, maar zijn deze experimenten beëindigd en is internetstemmen momenteel niet
toegestaan:
8. Mexico
9. Nederland
10. Verenigd Koninkrijk
11. Verenigde Staten van Amerika
In onderstaande figuur zijn alle verkiezingen weergegeven in de periode 2000-2013 in de 11
landen waar internetstemmen is toegepast. De eerste internetverkiezing vond plaats op 7
november 2000 in de Verenigde Staten van Amerika.

Figuur 1 Overzicht internetstemmingen, omvang bol = aantal kiezers

In de figuur geeft de oppervlakte van de bol het aantal uitgebrachte stemmen via internet weer.
Het aantal kiezers dat via internet stemt is internationaal gezien nog zeer beperkt in verhouding
tot het totale electoraat. De grootste internetstemming, in termen van aantal kiezers dat via

6/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

internet stemde, was een referendum op 22 september 2013in Zwitserland. Toen stemden
158.500 kiezers via internet.
In totaal zijn er wereldwijd ruim 1,5 miljoen stemmen uitgebracht via internet bij formele
verkiezingen.
2.2.2

Voorzichtige aanpak

In alle 11 landen waar internetstemmen is of wordt toegepast, en in alle landen die
internetstemmen hebben onderzocht maar uiteindelijk besloten om geen experimenten te
houden, speelt nadrukkelijk de zorg omtrent de veiligheid van internetstemmen.
Deze zorg leidde er toe dat in vrijwel alle landen de introductie van internetstemmen is
voorafgegaan door een onderzoekstraject waarbij wetenschappers, (internationale)
onderzoeksbureaus en leveranciers werden betrokken. Na de onderzoeksfase werd vervolgens op
kleine schaal testen uitgevoerd met de ontwikkelde of aangekochte internetstemdienst. In vrijwel
alle landen met uitzondering van Canada was het noodzakelijk om een aparte wettelijke basis te
creëren om te kunnen experimenteren met internetstemmen. De voorzichtige aanpak betekende
ook dat in de genoemde 11 landen internetstemmen niet de bestaande mogelijkheden om te
stemmen verving, maar steeds is aangeboden als aanvullende stemmethode.
Als onderdeel van de voorzichtige aanpak hebben een aantal landen (Estland, Canada en
Noorwegen) er voor gekozen om een internetstemsysteem in te voeren waarbij de kiezer zijn
internetstem alleen voorafgaand aan de dag van stemming kan uitbrengen. Mocht er iets misgaan
met het internetstemmen dan hebben de kiezers de mogelijkheid om op de dag van stemming
alsnog hun stem op ‘traditionele wijze’ in een stemlokaal uit te brengen.
In Estland en Noorwegen is bovendien gekozen voor een kiessysteem waarbij de kiezer meer dan
één stem mag uitbrengen via internet. Dit voor het geval de kiezer zich bedenkt, als hij vermoedt
dat zijn stem niet goed is overgekomen door technische problemen, of in geval dat de kiezer niet
in vrijheid heeft kunnen stemmen. In deze kiessystemen wordt steeds de laatst ontvangen
internetstem meegeteld. Als de kiezer op de dag van stemming alsnog een stem uitbrengt in het
stembureau dan telt alleen die stem.
2.2.3

Motieven voor invoering internetstemmen

De motieven om internetstemmen in te voeren verschillen per land en daarbinnen veelal ook per
lokale overheid, maar grosso modo zijn in de landen die internetstemmen hebben beproefd of
ingevoerd de volgende motieven bepalend geweest in de besluitvorming:
 Internetstemmen verbetert de toegankelijkheid.
 Internetstemmen is gemakkelijker.
 De wens om democratie te moderniseren met ICT.
 De wens om de opkomst te verhogen.

7/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

2.2.4

Opkomst niet significant gestegen, kosten wel

Er is door diverse overheden en internationale onderzoeksorganisaties onderzoek gedaan naar het
effect van internetstemmen op de opkomst. In geen van deze onderzoeken is een positieve
correlatie vastgesteld: internetstemmen leidde niet tot een significant hogere opkomst ten
opzichte van de doelgroepen of gebieden waar geen internetstemmen werd aangeboden.
Wel zijn de kosten aanzienlijk gestegen, om een tweetal redenen. Allereerst is internetstemmen
steeds ingezet als nieuw alternatief naast de bestaande stemmethoden. Ook indien de kosten per
stem werden uitgerekend en vergeleken met de bestaande methode van stemmen bleek dat
internetstemmen duurder was. In die berekeningen zijn de kosten voor de ontwikkeling en
invoering meegenomen. Verondersteld mag worden dat deze kosten een eenmalige karakter
hebben, maar in de praktijk blijkt dat dit niet zo te zijn doordat ook bij de tweede, derde en
volgende internetstemming nog steeds een projectorganisatie actief is.
2.2.5

Beschouw internetstemmen als een langdurig proces van ontwikkeling, invoering en evaluatie

Uit de eerdere Kiezen op Afstand ervaringen én uit de ervaringen in het buitenland blijkt dat het
ontwikkelen van een internetstemvoorziening niet als een eenmalige exercitie kan worden
beschouwd. Zowel in Nederland, Noorwegen, Estland, Zwitserland (Geneve) als Frankrijk is de
gebruikte internetstemvoorziening na toepassing in een verkiezing op onderdelen aangepast en in
sommige gevallen zelfs volledig opnieuw ontwikkeld. Het is dan ook niet realistisch om te
veronderstellen dat een kant-en-klaar systeem aangeschaft kan worden dat ingezet kan worden
voor bijvoorbeeld de eerstvolgende vier of vijf verkiezingen zonder dat er aanpassingen nodig zijn.
Indien besloten wordt tot invoering, dan moet worden gerealiseerd dat een internetstemsysteem
een grote complexiteit kent en eerder als een langdurig proces van ontwikkeling, invoering en
evaluatie beschouwd moet worden dan een systeem wat eenmaal aangeschaft ongewijzigd
gebruikt kan worden in vele jaren daarna.
2.2.6

Innovaties op het vlak van verificatie door kiezers

Internetstemmen moet, net als andere stemvormen, voldoen aan universele vereisten op het vlak
van eerlijke vrije verkiezingen. Eén van de aandachtsgebieden betreft de integriteit en
controleerbaarheid; een verkiezing moet verlopen conform de wettelijke regels, de uitkomst mag
niet beïnvloedbaar zijn anders dan door het uitbrengen van rechtmatige stemmen en het verloop
van de verkiezing moet controleerbaar zijn.
In de laatste jaren is er wetenschappelijk onderzoek gedaan op het gebied van verificatie
mechanismen. Hierbij is gezocht naar methoden waarmee de kiezer zelf kan controleren of zijn
stem correct is ontvangen, opgeslagen en geteld.

8/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

Een deel van dit onderzoek richt zich op de mogelijkheden voor kiezers om de ‘Geteld zoals
bedoeld’ controle mogelijk te maken, omdat dit de kiezer zelf in staat stelt om er zeker van te zijn
dat zijn stem niet is gemanipuleerd. De meest uitgebreide vorm van verificatie wordt End-to-end
universal verifiability genoemd, waarbij niet alleen de kiezer zelf, maar ook anderen (zoals
politieke partijen, toezichthouders, verkiezingswaarnemers en het orgaan dat de verkiezingen
organiseert) kunnen verifiëren dat alle uitgebrachte stemmen correct zijn geteld zoals bedoeld.
Deze vergaande vormen van voter verifiability worden momenteel nog niet toegepast bij officiële
verkiezingen. Zonder aanvullende, complexe cryptografische, maatregelen introduceert het
namelijk een nieuwe, ongewenste, eigenschap: de kiezer kan mogelijk bewijzen wat hij gestemd
heeft en daarmee is de kiezer in staat om zijn stem te verkopen. En in het geval van end-to-end
universal verifiability moeten aanvullende maatregelen genomen worden om te voorkomen dat
het stemgeheim wordt doorbroken. Ook ontstaan nieuwe juridische vraagstukken zoals hoe kan
worden vastgesteld of een claim van een kiezer legitiem is en welke consequentie moet worden
verbonden aan een legitieme claim. Mag in zo’n geval die kiezer opnieuw een stem uitbrengen of
moet de hele stemming als ongeldig worden beschouwd?
Verificatie door de kiezers is voor het eerst beproefd in Nederland1, bij de verkiezingen in 2006.
Recenter is in Estland (2013) en Noorwegen (2011) een vorm van kiezersverificatie beproefd
waarbij de kiezer kon verifiëren dat zijn stem was correct was ontvangen. Bij de meest recente
verkiezingen in Noorwegen (2013) is daarnaast ook de verificatie vormen “Opgeslagen zoals
ontvangen” en “Geteld zoals opgeslagen” beproefd.
Estland heeft er bewust voor gekozen om geen verdergaande vormen van verificatie te bieden,
enerzijds om geen andere waarborgen en eigenschappen te introduceren in vergelijking tot hun

1

In Nederland is in 2006 een vorm van kiezersverificatie geboden die uitging van universal verifiability; niet

alleen de kiezer zelf kon controleren dat zijn uitgebrachte stem correct was geteld, maar ook anderen konden
controleren dat alle ontvangen stemmen correct waren geteld.

9/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

briefstemsysteem, anderzijds omdat de complexiteit van de stemdienst sterk toeneemt
(cryptografische protocol, additionele maatregelen om het cryptografische protocol en de bij
behorende voorzieningen en procedures te beveiligen).

10/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

3

DEEL II: RISICOANALYSE INTERNETSTEMMEN

3.1

Inleiding
In het tweede deel van het onderzoek is onderzocht wat de risico’s zijn die gepaard gaan met
stemmen via internet.
Hiertoe is geanalyseerd welke realistische dreigingsscenario’s zich kunnen voordoen. Per
dreigingsscenario is onderzocht welke actor een belang zou kunnen hebben, op welke manieren
het dreigingsscenario zich kan manifesteren, of het een bestaande of nieuwe dreiging is en op
welke waarborgen en processtappen het dreigingsscenario betrekking heeft. Per scenario is een
inschatting gemaakt van het risico. Dat wordt bepaald door zowel de kans dat de ongewenste
gebeurtenis optreedt als het effect indien het zich voordoet. Hierbij is het effect zwaarder
gewogen dan de kans, vanuit de overweging dat gegeven het absolute karakter van sommige
waarborgen én het maatschappelijk belang van verkiezingen ook een dreigingsscenario met een
kleine kans van optreden toch beschouwd moet worden als een middel of groot risico kans indien
het effect respectievelijk middel of groot is.

3.2

Dreigingsscenario’s met grootste risico
In onderstaande tabel zijn de dreigingsscenario’s weergegeven waarvan het risico is ingeschat op
Groot of Middel. Hierbij zijn de preventieve en correctieve maatregelen reeds meegewogen.
Risico

Dreigingsscenario’s

G

Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

G

Manipuleren van de stem of uitslag

G

Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)

G

Incorrecte installatie

G

Incorrecte beheer/bediening

G

Functionele, technische of beveiligingsgebreken

M

Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem

M

Verkopen stem

M

Dwang / beïnvloeding van kiezer

M

Kiezer brengt meer dan één stem uit

M

Chantage

M

Doelbewust verstoren van de verkiezing

M

Defacing / bekladding internetstemsysteem

M

Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

M

Incorrecte de-installatie

11/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

3.3

Risico

Dreigingsscenario’s

M

Onbeschikbaarheid

Internetstemmen kan niet voldoen aan alle waarborgen
In de risicoanalyse zijn meerdere dreigingsscenario’s onderkend die de waarborg van integriteit
raken, waaronder de twee dreigingsscenario’s Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit en
Manipuleren van de stem of uitslag. De mate waarin aan de waarborg van integriteit kan worden
voldaan hangt primair af van het ontwerp van het internetstemsysteem en de mate waarin dit
ontwerp correct is geïmplementeerd. Het is echter onmogelijk om vanuit de overheid de computer
van de kiezer te beschermen tegen manipulatie. Deze manipulatie (in een scenario waarbij een
aanvaller heimelijk malware heeft weten te installeren op de computer van de kiezer en daarmee
de uitgebrachte stem wijzigt) is daarnaast ook bijzonder lastig te detecteren.
Aan de waarborg van stemvrijheid kan niet worden voldaan. Internetstemmen vindt plaats vanuit
een omgeving die niet door het stembureau (of door een andere overheidsorganisatie) kan
worden gecontroleerd. Het risico dat dwang of beïnvloeding plaatsvindt op de kiezer is een van de
restrisico’s van stemmen door kiezers buiten Nederland, of dat nu internetstemmen,
briefstemmen of volmachtstemmen betreft.
Doordat niet kan worden voldaan aan de waarborg van stemvrijheid geldt ook voor de waarborg
van het stemgeheim dat dit niet door de overheid kan worden gegarandeerd aan de kant van de
kiezer. Dit is overigens niet anders dan bij briefstemmen.
Een internetstemsysteem is kwetsbaar voor dreigingsscenario’s die er opgericht zijn het
verkiezingsproces te verstoren. In het bijzonder DDoS aanvallen op de servers van een
internetstemsysteem hebben potentieel een groot effect doordat het internetstemsysteem
onbeschikbaar raakt voor de kiezer. Met deze dreiging zal nadrukkelijk in het ontwerp van het
internetstemsysteem rekening gehouden moeten worden om, voor zover mogelijk, de DDoS
aanval te detecteren en tegenmaatregelen te nemen.
In de vergelijking met briefstemmen geldt dat voor veel van de dreigingen rondom
internetstemmen de vereiste kennis (en in sommige gevallen ook inspanning) om een dreiging te
ontwikkelen weliswaar hoog is, maar de dreiging daarna tegen marginale meerkosten is toe te
passen. De schaal waarop de dreiging kan plaatsvinden kan dan ook zeer groot zijn en wordt niet
meer bepaald door de vereiste menselijke inzet of middelen. In zekere zin kan gesteld worden dat
de dreiging dan geautomatiseerd is. Recente ontwikkelingen laten overigens zien dat er steeds
minder specialistische kennis nodig is om deze dreigingen te kunnen uitvoeren; cybercriminelen
verhuren kant en klare malware, virussen en DDoS capaciteit tegen steeds lagere kosten.

12/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

3.4

De beperkte omvang van de doelgroep kiezers buiten Nederland verkleint het effect
Het is aannemelijk dat er een aantal actoren zijn die een belang kunnen hebben bij het
manipuleren van de uitslag van een verkiezing in Nederland, om (geo)politieke, economische of
militaire redenen. Het effect van één stem meer of minder op de zetelverdeling is in Nederlandse
kiesstelsel echter beperkt door het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Bij de
verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees parlement is in de afgelopen tien jaar het
aantal vanuit het buitenland uitgebrachte stemmen nooit boven de kiesdrempel gekomen. Zelfs in
het geval dat van alle internetkiezers de stem zou zijn gemanipuleerd dan nog leidt dat bij deze
aantallen niet tot een directe zeteltoewijzing, hoogstens een voorkeursstem voor één of twee
kandidaten of een wijziging van de restzetelverdeling. Als het aantal kiezers fors stijgt,
bijvoorbeeld als gevolg van de invoering van de permanente registratie, dan neemt het reële effect
op de uitslag uiteraard toe.

3.5

Afhankelijkheid van technologie
Het gebruik van computer- en communicatie technologie in het stemproces betekent dat het
verloop van het stemproces voor mensen minder direct waarneembaar is en daarmee minder
transparant en controleerbaar. Er zijn meerdere dreigingen denkbaar en realistisch op het
stemgeheim, de kiesgerechtigdheid, de integriteit en de beschikbaarheid van de technische
componenten van het internetstemsysteem, zonder dat de kiezer, het stembureau of waarnemers
dit door hebben. Het vergt aanvullende maatregelen om deze dreigingen te ontdekken. Veel van
deze maatregelen vergen overigens de inzet van programmatuur en computertechnologie,
hetgeen in zichzelf een recursief effect heeft en de complexiteit van het internetstemsysteem
vergroot.
Uit de risicoanalyse is gebleken dat voor het voorkomen van dreigingen maatregelen denkbaar
zijn, die op zich zelf nieuwe dreigingen introduceren. Voor die afgeleide dreigingen dienen
aanvullende maatregelen genomen te worden. Dit betekent dat het ontwerpproces van het
internetstemsysteem in meerdere iteratieslagen moeten worden uitgevoerd, waarbij steeds
opnieuw de risico’s moeten worden beoordeeld na elke ontwerpslag. Dit geldt niet alleen voor alle
maatregelen die genomen worden op het gebied van beveiliging van het internetstemsysteem,
maar ook voor ontwerpkeuzes in het registratieproces of voor maatregelen die tot doel hebben
om de beschikbaarheid te vergroten.

3.6

Een internetstemsysteem is een complex informatiesysteem
De complexiteit van een internetstemsysteem wordt niet primair bepaald door de functionaliteit
van het internetstemsysteem, die is relatief eenvoudig. Wat het internetstemsysteem tot een
complex informatiesysteem maakt zijn de stringente eisen die voortvloeien uit de waarborgen
controleerbaarheid, integriteit, stemgeheim, uniciteit en beschikbaarheid. Deze waarborgen
maken dat het systeem geen enkele gebreken mag bevatten, de exacte werking gegarandeerd en
controleerbaar moet zijn, het systeem intensief beheerd en beveiligd moet worden en dat het
systeem niet alleen sterk beschermd moet zijn tegen dreigingen van buitenaf, maar ook tegen
misbruik en dreigingen van binnenuit (zoals beheerders). Naast een kwalitatief goed en doordacht

13/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

ontwerp is ook de wijze waarop het internetstemsysteem wordt ontwikkeld, geïnstalleerd,
beheerd, bediend en ontmanteld bepalend of in de praktijk aan de waarborgen wordt voldaan.

3.7

Benut expertise van markt zonder afhankelijk te worden
De expertise om een internetstemsysteem te ontwikkelen is schaars binnen de overheid. Er zijn
internationaal meerdere leveranciers actief die zich gespecialiseerd hebben in elektronische
stemsystemen, waaronder internetstemmen. Het inschakelen van deze partijen (via een EUaanbesteding) heeft als voordeel dat geprofiteerd kan worden van de specialistische expertise en
de ervaringen die opgedaan zijn uit andere landen. Echter om een te grote afhankelijkheid van
marktpartijen te voorkomen is het essentieel dat overheid zelf de expertise in huis haalt én houdt
om als een goed opdrachtgever de regie te houden over het ontwerp en de (door)ontwikkeling van
het internetstemsysteem. Dit is niet alleen in de projectfase van belang, maar ook wanneer
internetstemmen definitief als stemmethode is ingevoerd. Door de democratische controle op de
overheid kan het publieke belang van verkiezingen zo beter worden geborgd. En uiteindelijk ligt de
verantwoordelijkheid voor het juiste verloop van de verkiezing niet bij een marktpartij, maar bij de
overheid.

14/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

4

DEEL III: EISEN AAN EEN INTERNETSTEMSYSTEEM

4.1

Inleiding
In het derde deel van het onderzoek naar internetstemmen zijn de eisen beschreven die bepalend
zijn voor een betrouwbare vorm van internetstemmen. Hierbij is onderscheid gemaakt naar
proces-, functionele, technische en beveiligingseisen.
Tevens is onderzocht hoe de kiezers in het buitenland op een veilige en betrouwbare wijze kunnen
worden voorzien van de stembescheiden die men nodig heeft om via internet te stemmen.
In het onderzoek is ook onderzocht welke eisen gesteld moeten worden om het stembureau een
zinvolle taakinvulling te geven in het geval van internetstemmen.

4.2

Eisen
Een internetstemsysteem dient te voldoen aan de algemene beginselen die gesteld worden aan
elk verkiezingssysteem. In internationaal verband wordt dit vaak aangeduid met de vijf principes
universal, equal, free, secret en direct elections. De beginselen zijn in Nederland vervat in de
waarborgen zoals die in 2007 beschreven zijn door de commissie Stemmen met vertrouwen.
Bij het opstellen van de eisen is als uitgangspunt gehanteerd dat het internetstemsysteem een
beveiligingsniveau moet hebben dat minimaal gelijk is aan het systeem van briefstemmen.
De eisen zijn op onderdelen nog generiek van aard. In een later stadium zullen deze eisen, als
onderdeel van het ontwerptraject, nader gedetailleerd moeten worden.

4.3

Ontwerpkeuzen

4.3.1

Kunnen herroepen van eerder uitgebrachte stem

In het programma van eisen is als uitgangspunt genomen dat een kiezer die via internet stemt
meerdere pogingen mag doen om een stem uit te brengen, maar dat slechts één stem wordt
meegeteld. Hiermee wordt een maatregel voorzien die het dreigingsscenario van “dwang /
beïnvloeding van de kiezer” kan beperken. De kiezer kan een eerder onder dwang uitgebrachte
stem herroepen door een nieuwe stem uit te brengen. Zoals in de risicoanalyse is beschreven biedt
de maatregel geen absolute bescherming tegen vergaande vormen van dwang, zeker indien die
geperkt gaan met fysieke bedreigingen of belemmeringen.
Dit betekent dat het internetstemsysteem moet beschikken over de functionaliteit om te bepalen
welke ontvangen stemmen moeten worden meegeteld. Hiervoor is het nodig dat er wettelijk
wordt vastgelegd welke van de ontvangen stem moet worden geteld. Het meest voor de hand
liggend is om de laatst ontvangen stem te tellen.

15/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

4.3.2

Terugvaloptie briefstemmen

In het programma van eisen is er voor gekozen om de kiezer de mogelijkheid te geven om pas op
het moment van stemmen te bepalen of hij per brief of via internet wil stemmen. Bij eerdere
experimenten met Kiezen op Afstand in 2004 en 2006 diende de kiezer reeds bij de registratie aan
te geven of hij via internet of per brief wilde stemmen.
Deze keuze maakt het mogelijk om kiezers bij een eventuele (langdurige) uitval van het
internetstemsysteem een terugvaloptie aan te bieden: het alsnog per brief uitbrengen van de
stem. Ook voorkomt deze werkwijze dat, in de situatie van de voorgenomen invoering van de
permanente registratie, de kiezer per verkiezing alsnog moet aangeven op welke wijze hij wil
stemmen.
De consequentie van deze keuze is dat kiezers niet alleen meerdere keren via internet kunnen
stemmen (zie vorige paragraaf) maar naast hun internetstem ook een briefstem kunnen
uitbrengen. Indien een kiezer zowel via internet als per brief stemt wordt alleen de per brief
uitgebrachte stem meegeteld.
Om te voorkomen dat dit leidt tot het meetellen van meerdere stemmen per kiezer (waarborg
uniciteit), zal bij de stemopneming van de internetstemmen rekening gehouden moet worden met
eventuele per brief uitgebrachte stemmen. De briefstembureaus dienen daartoe door te geven
aan het internetstembureau welke kiezers per brief hebben gestemd, opdat in het
internetstembureau kan worden bepaald of diezelfde kiezer ook via internet heeft gestemd en
deze stem vervolgens ter zijde te leggen bij het tellen van de stemmen.
De consequentie van deze terugvaloptie is ook dat er een nieuwe foutkans ontstaat die mogelijk
afbreuk doet aan de waarborg van uniciteit. Indien er geen of een onjuiste relatie wordt gelegd
tussen de kiezer per brief een stem uitbrengt en de stem of stemmen die deze kiezer via internet
uitbrengt kan dit leiden tot een ten onrechte meetellen van meerdere stemmen van één en
dezelfde kiezer of tot het ten onrechte niet meetellen van een internetstem van een kiezer.

4.4

De functie van een regulier stembureau is niet goed vorm te geven in geval van
internetstemmen
Uit een vergelijking van de taken tussen een regulier stembureau en een internetstembureau blijkt
dat bij internetstemmen een groot aantal taken van het reguliere stembureau komt te vervallen.
Dit komt deels doordat voorheen handmatig uitgevoerd handelingen onderdeel zijn geworden van
de functionaliteit van het internetstemsysteem, deels doordat taken die gerelateerd zijn aan de
fysieke ruimte en inrichting van het stemlokaal niet van toepassing zijn en deels doordat er taken
gerelateerd zijn aan stemmethoden (volmachtstemmen en stemmen in een willekeurig
stemlokaal) die geen toepassing kennen bij internetstemmen.

16/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

Geconcludeerd moet worden dat het stembureau zoals bedacht is voor verkiezingen in een
stemlokaal niet één op één vorm te geven is bij internetstemmen. Een internetstembureau kan
niet op een vergelijkbare wijze de controlerende en sturende functie van het reguliere stembureau
invullen.

17/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

5

DEEL IV: TOETSMETHODE INTERNETSTEMMEN
In het vierde deel van het onderzoek is een methode uitgewerkt om te controleren dat een
internetstemsysteem voldoet aan de gestelde eisen. Deze methode heeft als doel om te
beschrijven aan welke norm een (internetstem)systeem moet voldoen, hoe de toetsing tegen de
norm verloopt en wie beslissingsbevoegd is over het vaststellen van de norm, hoe de norm wordt
onderhouden en de wijze waarop de toetsing verloopt. Onder het begrip ‘de norm’ wordt hier
verstaan het geheel aan eisen, standaarden en wet- en regelgeving waar, in dit geval het
internetstemsysteem, aan moet voldoen. In de vierde deelrapportage is uitgewerkt hoe de norm
en het protocol voor een internetstemsysteem er uit kan zien.

5.1

Nog geen internationale normering voorhanden
In internationaal verband is en wordt gewerkt aan certificatie van systemen voor
internetstemmen. Deze werkzaamheden zijn tot nu toe voornamelijk uitgevoerd door de landen
die geëxperimenteerd hebben met internetstemmen of die internetstemmen als stemmethode
hebben ingevoerd. Veelal is daarbij een beroep gedaan op universiteiten, onderzoeksinstellingen
en onafhankelijke auditors. Er is anno 2013 nog geen generiek certificatieschema voor
internetstemsystemen vastgesteld door een internationale standaardisatie organisatie zoals ISO,
IEC, ITU, IETF, IEEE of de CCRA. Wel is in Duitsland een Protection Profile opgesteld voor Online
Voting Products conform de Common Criteria versie 3.1 Rev 2. Dit PP is opgesteld voor
verkiezingen die plaatsvinden binnen verenigingen, besturen, universiteiten en alle andere nietpolitieke officiële verkiezingen. Aanbevolen wordt om een dergelijk PP op te (laten) stellen voor
officiële verkiezingen als onderdeel van de ontwerpfase van het internetstemsysteem. Mogelijk
kan gebruik gemaakt kan worden van het eerdere werk dat in Duitsland is verricht.

5.2

Toetsen in acceptatieprocedure, geen certificatie
Voor de ontwikkeling en levering van (delen van) het internetstemsysteem wordt zeer
waarschijnlijk een beroep gedaan op marktpartijen. Onderzocht is of hiervoor toetsmethoden als
‘eigen verklaring’ of ‘certificatie’ mogelijk zijn.
Een eigen verklaring geeft gelet op het belang en de risico’s onvoldoende garantie dat aan de
norm is voldaan. Certificatie in opdracht van een leverancier door een onafhankelijke certificatie
instelling is in principe mogelijk, maar wordt meestal toegepast in situaties waar het afdoende is
om een eenmalige type-certificering te verkrijgen (en niet alle exemplaren van het product
getoetst hoeven te worden). Certificatie is in feite een eenmalige toets, waar meerdere afnemers
gebruik van maken zodat ze niet zelf hoeven te toetsen. Certificatie wordt bemoeilijkt doordat een
internationale norm waartegen een internetstemsysteem kan worden gecertificeerd nog
ontbreekt. Het is ook niet waarschijnlijk dat in een dergelijke norm de precieze Nederlandse
situatie en alle specifiek door de Nederlandse overheid gestelde eisen zijn vervat.

18/19

Onderzoek Internetstemmen voor kiezers in het buitenland

De methode waarbij de afnemer (de overheid) opdracht geeft aan een onafhankelijke instantie om
het internetstemsysteem te toetsen tegen de norm als onderdeel van de acceptatieprocedure is
het meest geschikt.
5.3

Instantie Normering Internetstemmen
Aanbevolen wordt om een instantie te creëren met als taak om de norm en het protocol op te
stellen en te onderhouden. De leden van deze instantie worden benoemd door de minister van
BZK. Eventueel kan de taak van deze instantie worden verankerd in wet- en regelgeving. Dit heeft
als bijkomend voordeel dat de taak in openbaarheid wordt uitgevoerd.

19/19

DEEL I - INTERNATIONALE INVENTARISATIE
INTERNETSTEMMEN
Gebruik van Internetstemsystemen bij officiële verkiezingen
van vertegenwoordigende overheidsorganen

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

INHOUDSOPGAVE
Inhoudsopgave

3

1

Inleiding

7

1.1

Algemeen

7

1.2

Afbakening

7

1.3

Methodologie

8

1.4

Leeswijzer

9

2

Constateringen uit inventarisatie

10

2.1

Experimenten met internetstemmen in elf landen

10

2.2

Historisch overzicht

11

2.3

Aantal kiezers dat per internet stemt is nog beperkt

12

2.4

Motieven voor invoering internetstemmen

13

2.5

Opkomst niet significant gestegen

14

2.6

Voorzichtige aanpak

15

2.7

Verschillende authenticatiemethoden

17

2.8

Verificatie door kiezers als controle mechanisme

19

2.9

Experimentele karakter leidt tot relatief hoge kosten

22

2.10

Stemdiensten in continue ontwikkeling

23

3

Australië

24

3.1

Introductie

24

3.2

Kiesgerechtigdheid

26

3.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

26

3.4

Andere beschikbare stemmethoden

26

3.5

Internet stemsysteem

27

3.6

Procesbeschrijving

27

4

Canada

31

4.1

Introductie

31

4.2

Kiesgerechtigdheid

32

4.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

33

4.4

Andere beschikbare stemmethoden

33

4.5

Internet stemsysteem

33

4.6

Procesbeschrijving

34

5

Estland

39

5.1

Introductie

39

3/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

5.2

Kiesgerechtigdheid

40

5.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

41

5.4

Andere beschikbare stemmethoden

41

5.5

Internetstemsysteem

42

5.6

Procesbeschrijving

43

6

Frankrijk

47

6.1

Introductie

47

6.2

Kiesgerechtigdheid

49

6.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

49

6.4

Andere beschikbare stemmethoden

50

6.5

Internet stemsysteem – AFE (2003, 2006 en 2009)

50

6.6

Procesbeschrijving

51

6.7

Internetstemsysteem – parlementsverkiezing 2012 / 2013

52

6.8

Procesbeschrijving

52

7

India

55

7.1

Introductie

55

7.2

Kiesgerechtigdheid

56

7.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

56

7.4

Andere beschikbare stemmethoden

56

7.5

Internet stemsysteem

56

7.6

Procesbeschrijving

57

8

Mexico

61

8.1

Introductie

61

8.2

Kiesgerechtigdheid

62

8.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

62

8.4

Andere beschikbare stemmethoden

62

8.5

Internet stemsysteem

62

8.6

Procesbeschrijving

63

9

Noorwegen

64

9.1

Introductie

64

9.2

Kiesgerechtigdheid

66

9.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

66

9.4

Andere beschikbare stemmethoden

66

9.5

Internet stemsysteem

67

9.6

Procesbeschrijving

67

4/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

10

Verenigd Koninkrijk

72

10.1

Introductie

72

10.2

Kiesgerechtigdheid

73

10.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

73

10.4

Internetstemsysteem - Rushmoor Borough Council en South Bucks District
Council

75

10.5

Procesbeschrijving

76

10.6

Internetstemsysteem - Sheffield City Council en Shrewsbury & Atcham Borough
Council

76

10.7

Procesbeschrijving

76

10.8

Internetstemsysteem - Swindon Borough Council

77

10.9

Procesbeschrijving

77

11

Verenigde Staten van Amerika

80

11.1

Introductie

80

11.2

Kiesgerechtigdheid

81

11.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

81

11.4

Andere beschikbare stemmethoden

82

11.5

Internet stemsysteem

82

11.6

Procesbeschrijving

82

12

Zwitserland

84

12.1

Introductie

84

12.2

Zwitserland – KANTON GENÈVE

87

12.3

Kiesgerechtigdheid

87

12.4

Aantal kiesgerechtigden en opkomst

87

12.5

Andere beschikbare stemmethoden

88

12.6

Internetstemsysteem

88

12.7

Procesbeschrijving

88

12.8

Zwitserland – KANTON Zürich

91

12.9

Kiesgerechtigdheid

91

12.10 Aantal kiesgerechtigden en opkomst

91

12.11 Andere beschikbare stemmethoden

92

12.12 Internetstemsysteem

92

12.13 Procesbeschrijving

92

A

Bijlage: Historisch overzicht internetstemmen

97

B

Bijlage: Bronnen

99

B1.

Australië

99

5/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

B2.

Canada

100

B3.

Estland

100

B4.

Frankrijk

102

B5.

India

102

B6.

Mexico

103

B7.

Noorwegen

103

B8.

Verenigd Koninkrijk

105

B9.

Verenigde Staten van Amerika

106

B10.

Zwitserland

106

6/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

1

INLEIDING

1.1

Algemeen
In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is een
inventarisatie uitgevoerd van de systemen voor internetstemmen die andere landen hebben
gebruikt voor het stemmen bij formele verkiezingen van vertegenwoordigende organen of voor
het houden van proeven/experimenten daarmee.
Deze inventarisatie maakt onderdeel uit van een onderzoek naar de risico’s van internetstemmen,
en mogelijke maatregelen daartegen.

1.2

Afbakening
In deze rapportage zijn alle landen opgenomen waarvan bekend is dat zij in de periode 2000 –
2013 bij openbare verkiezingen voor vertegenwoordigende overheidsorganen kiezers de
mogelijkheid hebben geboden om via internet te stemmen, waarbij deze stemmen meetelden in
de officiële uitslag.
Per land is een beschrijving gegeven met als doel om een internationaal overzicht te geven van de
wijze waarop internetstemmen in andere landen is toegepast. Deze rapportage heeft niet het doel
om een uitputtende beschrijving te geven van de gebruikte stemdienst, het kiessysteem,
toepasselijke wetgeving of een evaluatie van het ‘succes’ van een gehouden experiment.
Die landen waar internetstemmen is ingezet bij verkiezingen, maar waarbij de via internet
uitgebrachte stemmen niet in de officiële uitslag meetelden zijn in deze inventarisatie buiten
beschouwing gelaten.
Eveneens zijn alle toepassingen van internetstemmen bij verkiezingen voor nietoverheidsorganisaties niet meegenomen in de inventarisatie, zoals universiteitsraadsverkiezingen,
verkiezingen binnen politieke partijen, informele volksraadplegingen,
ondernemingsraadsverkiezingen, aandeelhoudersverkiezingen, etc.
De twee experimenten in Nederland (bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 2004
en de Tweede Kamer in 2006) zijn niet opgenomen in dit overzicht. Hiervan zijn
evaluatiebeschrijvingen beschikbaar via de website van BZK.
EXPERIMENTEN
In heel veel landen is de inzet van internetstemmen steeds beschouwd als een experiment.
Hiermee wordt gepoogd aan te duiden dat de mogelijkheid om via internet te stemmen een
tijdelijk karakter heeft en dat nog niet is besloten om het definitief als stemmethode in te voeren.
Met experiment wordt niet het houden van een test, pilot of proef bedoeld.
TERMINOLOGIE
Internationaal worden voor het begrip internetstemmen verschillende termen gebruikt. In
angelsaksische landen wordt internetstemmen veelal aangeduid als ‘e-voting’, ‘i-voting’, ‘online
voting’ of ‘remote online voting’. In Frankrijk wordt de term ‘vote electronique’ gebruikt. Ook is er

7/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

in veel landen voor gekozen om internetstemmen een merknaam mee te geven, zoals “i-vote”,
“Votachilango” of “Cybervote”.
In deze rapportage wordt internetstemmen gedefinieerd als:
Internetstemmen is een wijze van stemmen waarbij de kiezer op elektronische wijze zijn
stemvoorkeur kenbaar maakt, op een locatie waar geen toezicht wordt gehouden, en waarbij hij de
stem overdraagt aan het stembureau via het openbare internet.
Toelichting:
‘op elektronische wijze’

Hierbij wordt bedoeld dat de kiezer zijn voorkeur elektronisch
kenbaar maakt, meest waarschijnlijk met behulp van een
computer (of smartphone, tablet, etc.). Dit in tegenstelling tot het
kenbaar maken van de stem op papier. NB het downloaden van
een stembiljet in bijvoorbeeld pdf formaat en vervolgens via
reguliere post of mail versturen wordt niet gezien als
internetstemmen.

‘locatie waar geen toezicht
wordt gehouden’

De kiezer stemt op een locatie waar geen toezicht wordt
gehouden1. Het toezicht (zoals door het stembureau in het
stemlokaal) heeft onder meer ten doel om te waarborgen dat een
kiezer in vrijheid (zelfstandig, zonder beïnvloeding of dwang) zijn
stem kan uitbrengen.

‘overdraagt aan het
stembureau’

Met overdracht aan ‘het stembureau’ wordt hier niet de letterlijke
betekenis van het stembureau zoals bedoeld in de Nederlandse
Kieswet, maar de overdracht van de stem aan een organisatie die
de (veelal wettelijke) verantwoordelijkheid heeft voor de
ontvangst van de stemmen en de stemopneming.

‘openbare internet’

De stem wordt verstuurd via het openbare internet. Experimenten
waarbij private, afgeschermde, netwerken (zoals bijvoorbeeld een
defensie netwerk) worden gebruikt worden niet beschouwd als
internetstemmen

In deze rapportage wordt de term ‘elektronisch stemmen’ niet gebruikt, om verwarring met
stemmachines in stemlokalen (soms ook aangeduid als stemcomputers) te voorkomen.
1.3

Methodologie
De inventarisatie is uitgevoerd op basis van publiekelijk beschikbare informatie, zoals officiële
uitslagen, websites van overheden en verkiezingsautoriteiten, gepubliceerde evaluatierapporten

1

In Finland is in 2008 een experiment gehouden in een drietal gemeenten waarbij kiezers in een stemlokaal hun stem

uitbrachten op een computer, welke de resultaten doorstuurde via het internet naar een centraal opgestelde server.

8/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

en eerdere uitgevoerde inventarisaties. In het kader van deze inventarisatie is een bezoek
gebracht aan de National Election Committee in Estland en het Ministry of Local Government and
Regional Development in Noorwegen.
In Bijlage B is een overzicht gegeven van alle gebruikte bronnen.
In een aantal landen (Zwitserland, Canada, Verenigd Koninkrijk, Estland) is internetstemmen bij
een groot aantal (veelal lokale) verkiezingen ingezet. In de beschrijving van de verkiezingen in die
landen is niet elke verkiezing afzonderlijk beschreven.
1.4

Leeswijzer
In de hoofdstukken 3 tot en met 14 is per land een casus beschrijving gegeven van de aldaar
gehouden verkiezingen waarbij internetstemmen was toegestaan. De landen zijn in alfabetische
volgorde opgenomen. De belangrijkste constateringen en bevindingen die volgen uit de
internationale inventarisatie zijn beschreven in hoofdstuk 2.

9/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2

CONSTATERINGEN UIT INVENTARISATIE

2.1

Experimenten met internetstemmen in elf landen
Op het moment van deze inventarisatie, eind 2013, is internetstemmen beschikbaar als
stemmethode in zeven landen. Alleen in Estland is internetstemmen op landelijke schaal
ingevoerd, in de andere zes landen is internetstemmen voorbehouden aan een specifiek
afgebakende groep kiezers. Veelal betreft het inwoners van specifieke gemeenten of staten, of
kiezers die in het buitenland verblijven.
Land

Regio / doelgroep

Formele status

1.

Australië

Kiezers in de staat New South Wales

Experiment

2.

Canada

Kiezers in 60 gemeenten in de staten
Ontario en Nova Scotia

Ingevoerd voor gemeentelijke
verkiezingen in twee staten, niet voor
landelijke of statenverkiezingen

3.

Estland

Alle kiezers

Ingevoerd

4.

Frankrijk

Alle kiezers woonachtig buiten
Frankrijk

Ingevoerd

5.

India

Kiezers in 6 gemeenten in de staat
Gujarat

Experiment

6.

Noorwegen

Kiezers in 12 gemeenten

Experiment

7.

Zwitserland

Kiezers in 13 kantons, met een limiet
op het aantal kiesgerechtigden

Experiment2

Daarnaast zijn in de periode 2000 – 2013 in de onderstaande vier landen experimenten gehouden
met internetstemmen, maar zijn deze experimenten beëindigd en is deze stemmethode
momenteel niet toegestaan:
8. Mexico
9. Nederland
10. Verenigd Koninkrijk
11. Verenigde Staten van Amerika
In onderstaande Figuur 1 zijn de zeven landen waar internet stemmen de status experiment of
ingevoerd heeft weergegeven in blauwgroen. De overige vier landen zijn in geel weergegeven.

2

Ondanks dat in sommige kantons reeds lang via internet gestemd kan worden is de formele status op dit moment nog

experimenteel. Kantons hebben toestemming nodig van de federale overheid alvorens zij internetstemmen kunnen
aanbieden. Zie voor meer informatie paragraaf 12.1.3.

10/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Figuur 1 Overzicht landen – Landen waar experimenten met internetstemmen zijn gehouden

2.2

Historisch overzicht
In onderstaande figuur zijn alle verkiezingen weergegeven in de periode 2000-2013 in de
11 landen waar internetstemmen is toegepast. De eerste internetverkiezing vond plaats op
7 november 2000 in de Verenigde Staten van Amerika.

Figuur 2 Overzicht internetstemmingen, omvang bol = aantal kiezers

In de figuur geeft de oppervlakte van de bol het aantal uitgebrachte stemmen via internet weer.

11/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Ter vergelijking is ook het aantal kiezers dat in Nederland in 2004 en 2006 via internet stemde in
de figuur weergegeven.
In bijlage A is

Figuur 2 in groot formaat opgenomen.
2.3

Aantal kiezers dat per internet stemt is nog beperkt
Uit

Figuur 2 is ook af te leiden dat het aantal kiezers dat via internet stemt internationaal gezien nog
zeer beperkt is, in verhouding tot het totale electoraat. De grootste internetstemming in termen

12/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

van aantal kiezers dat via internet stemde is tijdens een referendum in Zwitserland geweest, op 22
september 2013. Toen stemden 158.500 kiezers via internet.
In totaal zijn er wereldwijd ruim 1,5 miljoen stemmen uitgebracht via internet bij formele
verkiezingen.
In onderstaande tabel is van de zeven landen waar internetstemmen nu is ingevoerd het aantal
kiezers dat via internet heeft gestemd afgezet tegen het totaal aantal kiezers dat deelnam aan die
verkiezing. Voor de landen waarbij meerdere internetverkiezingen zijn gehouden is de verkiezing
genomen met het hoogste aantal internetstemmers.
Verkiezing

Aantal kiezers dat via

% van kiezers dat via

internet stemde

internet stemde

Australië

NSW - Parlementsverkiezing 2011

44.605

0,96 %

Canada

Halifax – Gemeenteraadsverkiezing

25.206

24,96 %

2008

2.4

Estland

Parlementsverkiezing 2011

140.764

24,3 %

Frankrijk

Parlementsverkiezing 2012

126.947

60,0 %

India

Gemeenteraadsverkiezing 2010

Mexico

Gouverneurverkiezing 2013

12.300

20,0%

Noorwegen

Parlementsverkiezing 2013

70.622

28,2%

Verenigd

Gemeenteraadsverkiezing Swindon

7.647

5,15%

Koninkrijk

2007

Verenigde Staten

Generale verkiezing 2010

Zwitserland

Referendum 2013

124

125
158.500

-

6,58%

Motieven voor invoering internetstemmen
De motieven om internetstemmen in te voeren verschillen per land en daarbinnen veelal ook per
lokale overheid, maar grosso modo zijn in de landen die internetstemmen hebben beproefd of
ingevoerd de volgende motieven bepalend geweest in de besluitvorming: het verbetert de
toegankelijkheid om te kunnen stemmen, het is gemakkelijker, wens om democratie te
moderniseren met ICT en de wens om de opkomst te verhogen.
Motief

Toelichting(en)

‘Toegankelijkheid en
gemak voor de kiezer’

Een veel gebruikt argument is dat stemmen via internet meer gemak
oplevert voor de kiezer, vooral wanneer afgezet tegen stemmen in
een stemlokaal of afgezet tegen briefstemmen. Onder gemak wordt
tijdwinst door afwezigheid van reistijd, geen hinder door
weersomstandigheden, kunnen stemmen gedurende 24 uur in een
meerdaagse periode en betere toegankelijkheid voor personen met

13/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Motief

Toelichting(en)
een lichamelijke beperking genoemd.
Het gemak en de toegankelijkheid hangen ook samen met welke
alternatieve stemmethoden geboden worden in een land. Zo kent
maar een beperkt aantal van de onderzochte landen de mogelijkheid
van onderhandse volmachten (zoals in Nederland) of worden
sommige stemmethoden alleen aan specifieke doelgroepen geboden
(zoals vervroegde stemperiode of briefstemmen).

‘Modernisering van
democratie’

In diverse landen is de wens om de democratie te moderniseren met
behulp van ICT een belangrijke drijfveer geweest. Daarbij werd
voorzien dat dankzij de inzet van ICT vaker (en tegen lagere kosten)
volksraadplegingen worden gehouden, waardoor de democratische
participatie van burgers toe zou nemen. Gesteld werd ook dat de
bestaande methoden om te stemmen niet meer van deze tijd zijn.
Kiezers zijn inmiddels volledig gewend om alles via internet af te
handelen en om langs die weg ook hun meningen te delen en vinden
dat stemmen in een stemlokaal of via brief ouderwets is.

‘Verhoging van opkomst’

In veel Westerse landen is een meer-jaren trend waarneembaar van
dalende opkomsten bij zowel nationale en lokale verkiezingen. Een
veel gehoorde verklaring hiervoor is dat dit samenhangt met het
moeten stemmen in persoon in een stemlokaal op een specifiek
tijdstip. De stelling wordt geponeerd dat als de kiezer vanaf een
willekeurige plek en op een zelfgekozen moment zou kunnen
stemmen dit de opkomst doet vergroten, in het bijzonder onder de
doelgroep jongeren.

‘Efficiency en

Door via internet te stemmen kan bespaard worden op de kosten die

kostenbesparing’

samenhangen met de traditionele stemmethoden: inrichting van
stemlokalen, reiskosten van de kiezers, vergoedingen voor
stembureauleden, kosten van briefstemmen, tijd gemoeid met
tellen, etc.

‘e-overheid’

2.5

In Estland is de invoering van internetstemmen ook beschouwd als
een logische vervolgstap in een meer-jaren overheidsbeleid om
dienstverlening aan burgers via het internet aan te bieden.

Opkomst niet significant gestegen
Er is door diverse overheden en internationale onderzoeksorganisaties onderzoek gedaan naar de
vraag of het bieden van de mogelijkheid tot internetstemmen een positief effect heeft op de
opkomst. De beoogde stijging van de opkomst blijkt in de praktijk maar in zeer beperkte mate
gerealiseerd te worden.

14/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

3

Onderzoek naar de opkomst bij de verkiezingen van 2007 in Estland wees uit dat
internetstemmen geen nieuwe kiezers trok. Wel was een verschuivingseffect waarneembaar, de
groei in stemmen die via internet werden uitgebracht ging gepaard met een daling van de
uitgebrachte stemmen in het stemlokaal. De opkomst in 2007 was 4% hoger dan in 2003, maar de
onderzoekers wezen die groei toe aan een algehele stijging van de opkomst en de komst van een
nieuwe politieke partij.
Uit het onderzoek bleek ook dat internetstemmen vooral veel gebruikt werd door hoog opgeleide
kiezers die een sterke politieke affiniteit hadden.
In Zwitserland bleek uit diverse van de gehouden experimenten dat de opkomst met name steeg
onder de doelgroep 'kiezers in het buitenland', waar in sommige gevallen tot 50% van de kiezers
via internet stemde. De opkomst van kiezers die in Zwitserland woonden is geen stijging van de
opkomst waargenomen. Ook hier trad een substitutie effect op, van stembureau naar
internetstemmen.
In Noorwegen steeg de opkomst in de gemeenten die meededen aan het internetstem experiment
bij de verkiezingen in 2011 met gemiddeld 3 procent. Echter, bij de gemeenten waar
internetstemmen niet werd aangeboden steeg de opkomst gemiddeld ook met ongeveer 3%4.
In die landen waar internetstemmen is gebruikt als stemmethode voor kiezers die in het
buitenland wonen, maakt een groot percentage van die kiezers gebruik van internetstemmen.
2.6

Voorzichtige aanpak
In vrijwel alle5 landen is de introductie van internetstemmen voorafgegaan door een
onderzoekstraject waarbij veelal ook wetenschappers, (internationale) onderzoeksbureaus en
leveranciers bij werden betrokken. Hierin is steeds uitgebreid aandacht besteed aan de eerdere
experimenten in andere landen en werd in kaart gebracht welke risico’s gepaard gaan met het
stemmen via internet.
Veelal werd vervolgens eerst op kleine schaal testen uitgevoerd met de ontwikkelde of
aangekochte internetstemdienst, alvorens internetstemmen bij de officiële verkiezing toe te staan.
Internetstemmen is in alle landen steeds beschouwd als een additioneel kanaal om te stemmen
naast de bestaande mogelijkheden, om zodoende niet volledig afhankelijk te zijn van de juiste
werking van de stemdienst.

3

Daniel Bochsler, 2010. Centre for the Study of Imperfections in Democracies, http://www.eui.eu/Projects/EUDO-

PublicOpinion/Documents/bochslere-voteeui2010.pdf
4

Zie onder meer “Internet Voting in Norway 2011: Democratic and Organisational Experiences” van Harald Baldersheim,

Universiteit van Oslo
5

De (bestuurlijke) aanpak van de introductie van internetstemmingen in India is niet gepubliceerd.

15/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Ook is in diverse landen eerst een aparte wettelijke basis gecreëerd, waarin het tijdelijk is
toegestaan om een andere stemvorm te beproeven. Naast de tijdelijkheid worden ook de
‘spelregels’ van de internetstemming vastgelegd, bijvoorbeeld rondom de verantwoordelijkheden
en bevoegdheden van toezichthouders of het gebruik van end-to-end verificatiemogelijkheden
voor de kiezer.
Afgezien van een groot scala aan organisatorische en technische maatregelen zijn er in diverse
landen ook beleidsmatige (veelal wettelijk verankerd) maatregelen genomen om de onderkende
risico’s te beperken:
a. Beschikbaarheid alleen voor specifieke doelgroep(en)
b. Beperking aantal kiezers
c. Experimenten bij lokale verkiezingen
d. Internetstem in vervroegde stemperiode
e. Herroepen internetstem
BESCHIKBAARHEID ALLEEN VOOR SPECIFIEKE DOELGROEP(EN)
In alle landen is er voor gekozen om internetstemmen in eerste instantie niet aan alle kiezers toe
te staan. Vrijwel zonder uitzondering is gekozen voor een doelgroep benadering, waarbij de
mogelijkheid van internetstemmen eerst aan specifieke groepen kiezers is aangeboden.
De meest voorkomende doelgroepen zijn kiezers die op de dag van stemming niet op de reguliere
wijze(n) kunnen stemmen doordat ze elders verblijven, en kiezers die door een lichamelijke
beperking problemen ondervinden om in een stemlokaal te stemmen.
Verblijf elders

Lichamelijke beperking

Ja

ja

Estland

Ja

ja

Frankrijk

Ja

Australië

Overige doelgroep, nl

Canada

India
Mexico

Ja

Nederland

Ja

Noorwegen

Nee

Verenigd Koninkrijk

Nee

Verenigde Staten

Ja, militairen

Zwitserland

Ja

Ja

ja

Estland biedt daarnaast een groot aantal andere stem-mogelijkheden aan, waaronder
briefstemmen, thuisstemmen en stemmen in een periode voorafgaand aan de dag van stemming.

16/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

BEPERKING AANTAL KIEZERS
In Zwitserland heeft de federale regering ervoor gekozen om een wettelijke limiet in te stellen van
het aantal kiezers dat gebruik mag maken van stemmen via internet. In eerste instantie is deze
limiet gesteld op 10%; mocht er iets misgaan dan is de invloed op de uitslag beperkt. Naar mate er
meer ervaring wordt opgedaan wordt besloten of de wettelijke limiet kan worden verhoogd.
EXPERIMENTEN BIJ LOKALE VERKIEZINGEN
In Noorwegen, Canada, Verenigd Koninkrijk en Zwitserland heeft de federale regering lokale
overheden in staat gesteld om te experimenteren met internetstemmen, mede om de eerste
ervaringen op te doen bij lokale verkiezingen. Directe toepassing bij landelijke verkiezingen (zoals
parlements- of presidentsverkiezingen) werd hier te risicovol geacht.
Ondanks dat de vrijheid om te experimenteren aan lokale overheden werd gegeven, zijn er steeds
vanuit nationaal / federaal niveau wel verschillende randvoorwaarden gesteld, is wetgeving
aangepast en zijn middelen beschikbaar gesteld. Zo is bijvoorbeeld in Engeland in de periode 2002
tot 2007 een grote verscheidenheid aan experimenten uitgevoerd in meer dan twintig gemeenten.
INTERNETSTEMMEN IN VERVROEGDE STEMPERIODE
In Estland, Canada en Noorwegen is een systeem ingevoerd waarbij de kiezer zijn internetstem
alleen voorafgaand aan de dag van stemming kan uitbrengen. Mocht er iets misgaan met het
internetstemmen dan hebben de kiezers de mogelijkheid om op de dag van stemming alsnog hun
stem op ‘traditionele wijze’ in een stemlokaal uit te brengen.
HERROEPEN INTERNETSTEM
In een aantal landen is gekozen voor een internetstemsysteem waarbij de kiezer meer dan één
stem mag uitbrengen via internet. Dit voor het geval de kiezer zich bedenkt, als hij vermoedt dat
zijn stem niet goed is overgekomen door technische problemen, of in geval dat de kiezer niet in
vrijheid heeft kunnen stemmen. In Estland en Noorwegen wordt deze systematiek gehanteerd,
waarbij steeds de laatst ontvangen internetstem telt. En als er op de dag van stemming alsnog een
stem wordt uitgebracht in het stembureau, telt alleen die stem.
NB. in andere landen, zoals Australië en Canada, dient de kiezer vooraf een keuze te maken voor
de stemmethode: als hij kiest om via internet te stemmen, dan is het niet meer toegestaan om in
een stembureau te stemmen.
2.7

Verschillende authenticatiemethoden
Eén van de uitdagingen van stemmen via internet is de methode hoe een kiesgerechtigde persoon
op afstand kan worden herkend. Met andere woorden: hoe weet de verkiezingsautoriteit zeker dat
het de juiste, kiesgerechtigde, kiezer is die gebruik wil maken van de stemdienst? In de meeste
landen is een kiezersregister de basis waartegen de verificatie plaatsvindt. In sommige landen,
zoals Australië, Zwitserland, Estland en Noorwegen blijft de kiezer opgenomen in het
kiezersregister, ook na een verhuizing naar het buitenland. In andere landen dient de kiezer er zelf
voor te zorgen, via een registratieprocedure, dat hij in het kiezersregister wordt opgenomen.

17/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

In de eerste jaren gebruikten de meeste landen een systematiek van een gedeeld geheim: de
kiezer maakt gebruik van een wachtwoord of stemcode die specifiek voor die verkiezing
gegenereerd wordt door de verkiezingsautoriteit en toegestuurd wordt via de reguliere post (een
‘out-of-band’ kanaal) aan de kiezer. In Australië, Engeland en Frankrijk is dit omgedraaid, het is de
kiezer die bij de registratie een wachtwoord/code bedenkt en toestuurt aan de
verkiezingsautoriteit.
Later is in Frankrijk, net zoals in Neuchâtel - Zwitserland, gebruik gemaakt van een bestaand
identiteitsmiddel dat voor meerdere overheidsdiensten gebruikt kan worden (inloggen op een
generiek overheidsportaal).
Meer geavanceerd (en kostbaar) zijn de systemen waarin een smartcard wordt gebruikt voor de
identificatie. De smartcard functioneert als een elektronische identiteitskaart en is in staat om
cryptografische functies uit te voeren (zoals het plaatsen van een elektronische handtekening). De
landen die dit gebruiken (Estland en Noorwegen) hebben deze E-ID niet specifiek ingevoerd voor
hun internetverkiezingen, maar hadden deze infrastructuur al voor andere elektronische
(overheids)diensten.
In India hebben, bij het eerste experiment in 2011, ambtenaren huisbezoeken gebracht om de
identiteit van de kiezers vast te stellen. Het aantal geregistreerde kiezers was destijds overigens
slechts 387.
In onderstaande tabel staat een overzicht van de registratie en authenticatie systematiek:
Doelgroep

Separate registratie

Authenticatie middel

vereist voor
internetstemmen?
Australië

Kiezers binnenland

Ja

Kennis en bezit:
Kiezer geeft zelf PINcode op bij registratie
en ontvangt tweede code per post.

Kiezers buitenland

Ja

Kennis en bezit:
Kiezer geeft zelf PINcode op bij registratie
en ontvangt tweede code per post.

Canada

Kiezers binnenland

Afhankelijk van

Kennis en bezit:

gemeente

Kiezer geeft zelf beveiligingsvraag en
antwoord op bij registratie en ontvangt
tweede code per post (systeem Markham).

Estland

Kiezers binnenland

Nee, afgeleid uit

E-ID kaart

6

bevolkingsadministratie
Kiezers buitenland

6

Nee

E-ID kaart

De E-ID kaart wordt van overheidswege verstrekt en kan gebruikt worden voor diverse e-overheidsdiensten. De E-ID kan

ook als SIM kaart worden verkregen

18/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Doelgroep

Separate registratie

Authenticatie middel

vereist voor
internetstemmen?
Frankrijk

Kiezers buitenland

Ja

Kennis en bezit:
Kiezer geeft zelf wachtwoord op bij
registratie en ontvangt tweede code per
post.

India

Kiezers binnenland

Ja

Kennis en persoonlijke identificatie:
Ambtenaren brengen huisbezoek om de
registratiegegevens en identiteit van de
kiezer te controleren.
Kiezer ontvangt gebruikersnaam per e-mail
en wachtwoord via mobiele telefoon.
Wachtwoord wordt door kiezer gewijzigd.

Mexico

Kiezers buitenland

Ja

Bezit:
Kiezer ontvangt kaart met code.

Noorwegen

Kiezers binnenland

Nee, afgeleid uit

E-ID kaart

7

bevolkingsadministratie
Verenigd Koninkrijk

Kiezers binnenland

Ja

Kennis en Bezit:
Kiezer geeft zelf wachtwoord op bij
registratie en ontvangt tweede code per
post.

Verenigde Staten

Kiezers buitenland

Ja

Kennis en bezit:
kiezer geeft zelf PINcode op bij registratie
en ontvangt tweede code per post.

Zwitserland

Kiezers binnenland

Nee

Bezit (persoonlijke PINcode op per post
toegestuurde stemkaart).

Kiezers buitenland

Ja

Bezit (persoonlijke PINcode op per post
toegestuurde stemkaart).

2.8

Verificatie door kiezers als controle mechanisme
In alle landen die experimenteren of experimenteerden met internetstemmen en in alle landen die
internetstemmen hebben onderzocht maar besloten hebben geen experimenten te houden speelt
nadrukkelijk de zorg omtrent de veiligheid van internetstemmen een rol. Internetstemmen moet,
net als andere stemvormen, voldoen aan universele vereisten op het vlak van eerlijke vrije
verkiezingen. Eén van de aandachtsgebieden betreft de integriteit en controleerbaarheid; een

7

De E-ID kaart wordt van overheidswege verstrekt. Daarnaast kunnen Noren ook een bancaire E-ID kaart gebruiken

19/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

verkiezing moet verlopen conform de wettelijke regels, de uitkomst mag niet beïnvloedbaar zijn
anders dan door het uitbrengen van rechtmatige stemmen en het verloop van de verkiezing moet
objectief controleerbaar zijn.
Juist door het gebruik van computers en het internet bij internetstemmen zijn traditionele
controlemethoden die gebaseerd zijn op menselijk waarnemen minder of niet geschikt. Daarnaast
kent internetstemmen nieuwe dreigingen, die zich in de algemene internet praktijk reeds op vele
manieren hebben gemanifesteerd (zoals cybercriminaliteit waaronder diefstal, identiteitsfraude en
afpersing, cyberspionage en cyberoorlogsvoering).
In reactie op de zorgen omtrent het verlies aan controleerbaarheid en de nieuwe categorie
dreigingen is de laatste jaren veel wetenschappelijk onderzoek gedaan op het gebied van
verificatie mechanismen. Dit type van verificatie gaat verder dan gebruikelijke methoden als SSL en
EV waarbij een derde partij8 instaat voor de authenticiteit van een server / URL.
In het bijzonder is onderzoek gedaan naar end-to-end individual verification; verificatie door de
kiezer zelf dat zijn stem precies zo is meegeteld zoals de kiezer het had bedoeld. Zonder
aanvullende maatregelen introduceert end-to-end verifiability echter een nieuwe ongewenste
eigenschap: de kiezer kan bewijzen wat hij gestemd heeft en daarmee is de kiezer in staat om zijn
stem te verkopen.
In Figuur 3 en de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de primaire controleeigenschappen van typen verificatie mechanismen.

Figuur 3 Typen verificatie mechanismen

8

De derde partij (thrusted third party / TTP) heeft de identiteit van de server en de organisatie die de server en de URL in

eigendom hebben geverifieerd.

20/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Verificatie
mechanisme

Doel van verificatie

Verificatie door

Angelsaksische
termen

I.

Ontvangen zoals
bedoeld

Uitgebrachte stem is
correct ontvangen
door authentieke
stemdienst

Kiezer

cast as intended

II.

Opgeslagen zoals
ontvangen

Ontvangen stem is
correct opgeslagen in
de stembus

Kiezer /
stored as cast
Verkiezingsorgaan

III.

Geteld zoals
opgeslagen

Alle opgeslagen
stemmen zijn correct

Verkiezingsorgaan counted as stored

geteld
IV.

Geteld zoals
bedoeld

Stem geteld zoals
uitgebracht

Kiezer

counted as cast /
End-to-end individual
or universal
verification

End-to-end universal verifiability wordt in de internationale literatuur beschouwd als de meest
uitgebreide en meest ultieme vorm van verificatie, omdat niet alleen de kiezer zelf, maar ook
anderen (zoals politieke partijen, toezichthouders, verkiezingswaarnemers en het orgaan dat de
verkiezingen organiseert) kunnen verifiëren dat alle uitgebrachte stemmen correct zijn geteld.
Verificatie door de kiezers is voor het eerst beproefd in Nederland9, bij de verkiezingen in 2006.
Recenter is in Estland (2013) en Noorwegen (2011) een vorm van “ontvangen zoals bedoeld”
kiezersverificatie beproefd. Bij de meest recente verkiezingen in Noorwegen (2013) is daarnaast
ook de verificatie vormen “Opgeslagen zoals ontvangen” en “Geteld zoals opgeslagen” beproefd.
Estland heeft er bewust voor gekozen om geen verdergaande vormen van verificatie te bieden,
enerzijds om geen andere waarborgen en eigenschappen te introduceren in vergelijking tot hun
briefstemsysteem, anderzijds omdat de complexiteit van de stemdienst sterk toeneemt
(cryptografische protocol, additionele maatregelen om het cryptografische protocol en de bij
behorende voorzieningen en procedures te beveiligen).
Ook in Zwitserland zijn plannen om een vorm van kiezers verificatie toe te gaan passen, als
onderdeel van de volgende roll-out fase.

9

In Nederland is in 2006 een vorm van kiezersverificatie geboden die uitging van universal verifiability; niet alleen de kiezer

zelf kon controleren dat zijn uitgebrachte stem correct was geteld, maar ook anderen konden controleren dat alle
ontvangen stemmen correct waren geteld.

21/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2.9

Experimentele karakter leidt tot relatief hoge kosten
In onderstaand overzicht zijn, voor zover beschikbaar, per land de kosten weergegeven van
internetstemmen. De opgave van kosten is steeds ontleend uit officiële evaluatierapporten. Er
heeft door de auteurs van dit rapport geen validatie of normalisatie kunnen plaatsvinden van de
kosten. Er is derhalve niet mogelijk om uit dit overzicht vergelijkende conclusies te trekken.
Kosten (€)

10

Aantal stemmen

Kosten per stem (€)

Australië

2.700.000

46.864

57

Canada

Onbekend

-

-

Estland

Onbekend

-

-

Frankrijk (2006)

2.000.000

10.201

196

India

Onbekend

-

-

Mexico

Onbekend

-

-

Noorwegen

Onbekend

-

-

Verenigd Koninkrijk

1.340.000

4.293

312

Verenigde Staten

Onbekend

-

-

Zwitserland (tot 2011)

8.000.000

100.000

80

Zwitserland (vanaf 2012)

2.100.000

120.000

18

(Swindon)

Wel kan worden geconcludeerd dat de kosten over het algemeen hoog zijn, zeker wanneer
toegerekend naar een individuele stem. Dat de kosten hoog zijn komt mede door de toerekening
van kosten die inherent zijn aan de ontwikkeling en invoering van een nieuwe stemmethode. In
veel landen is een separate projectorganisatie gedurende langere tijd belast met de voorbereiding
en uitvoering van de verkiezing. Daarnaast zijn diverse kosten gemaakt voor de verwerving van
een internetstem voorziening en is deze uitvoerig getest en onderzocht. Ook is er in de meeste
landen vooraf uitvoerig onderzoek gedaan, alsmede (externe) evaluatie onderzoeken na afloop.
Een deel van deze kosten zou in principe beschouwd mogen worden als eenmalige kosten, echter
in veel landen is ook bij de tweede of derde internetstemming nog steeds een projectorganisatie
actief en worden vervolgonderzoeken gehouden.
De variabele kosten zijn bij een internetstemming over het algemeen veel geringer dan de vaste
kosten. Bij permanente invoering van internetstemmen en bij het gebruik voor grotere
doelgroepen kunnen de kosten per stem aanzienlijk dalen. Of de kosten per stem in de praktijk
ook daadwerkelijk dalen is echter niet met zekerheid te zeggen, dit is afhankelijk van de feitelijke
invulling.

10

Omgerekend van lokale valuta naar Euro tegen de huidige wisselkoers. Een conversie tegen de historische wisselkoers

zou een meer correcte weergave geven in Euro’s, echter deze historische wisselkoersen zijn niet voor elke valuta
beschikbaar.

22/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Aangezien internetstemmen steeds is ingezet als nieuw alternatief naast de bestaande
stemmethoden, heeft dit in geen van de 11 landen geleid tot een verlaging van de totale uitgaven
aan verkiezingen.
2.10

Stemdiensten in continue ontwikkeling
Opmerkelijk is dat in de landen waar meerdere internetverkiezingen zijn gehouden de
internetstemdienst tussentijds geheel of gedeeltelijk verbouwd is. Zo zijn in Frankrijk drie
compleet verschillende systemen gebruikt. In Noorwegen is men na het eerste experiment in 2011
compleet opnieuw begonnen voor de verkiezing van 2013. Ook in Zwitserland zijn de stemdiensten
van Genève en Zürich al aan hun respectievelijke derde en tweede versie toe.

23/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

3

AUSTRALIË

3.1

Introductie
Sinds 2001 wordt er in diverse staten van Australië geëxperimenteerd met vormen van stemmen
op afstand, waaronder stemmen via brief, fax, telefoon en vanuit kiosken. Deze experimenten
waren steeds gericht op specifieke doelgroepen, zoals blinden en slechtzienden, militairen overzee
en kiezers in het buitenland.
Op 26 maart 2011 vond de eerste echte toepassing van internetstemmen plaats bij de
parlementsverkiezingen (de ‘Legislative Assembly’ en ‘Legislative Council’) van de staat New South
Wales. Het systeem, ‘iVote’ genaamd, is specifiek beschikbaar gesteld voor de doelgroep van
blinden en slechtzienden en kiezers die op meer dan 20 km afstand wonen van een stemlokaal.
Naast internetstemmen biedt het systeem ook de mogelijkheid om stemmen per telefoon uit te
brengen. Sinds de verkiezing van 2011 is internetstemmen ook toegepast bij meerdere
tussentijdse verkiezingen11 in de staat NSW, de meest recente op 19 oktober 2013. Er zijn geen
andere staten in Australië waar internetstemmen wordt toegepast.

3.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Australië is een constitutionele monarchie waar de machten op federaal niveau verdeeld zijn. De
Britse koningin Elizabeth II is mede de koningin van Australië. Zij laat zich vertegenwoordigen door
de gouverneur-generaal op federaal niveau. Op staatsniveau wordt zij vertegenwoordigd door
gouverneurs. Volgens gemaakte afspraken behoren de gouverneurs actie te ondernemen op basis
van advies uitgebracht door de ministers12.
Het parlement van Australië wordt gekozen door het volk. Binnen het parlement bevinden zich
twee Kamers, het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. De ministers, welke uit de twee Kamers
worden verkozen, hebben de uitvoerende macht in handen13.
Het staatsbestuur van Australië bestaat verder uit drie verschillende niveaus. Allereerst heeft
Australië een federaal bestuur. Daaronder bevinden zich de zes staten, welke verdeeld zijn over
twee territoria. Ondanks dat de staten hun eigen bestuur hebben vormen zij wel één natie. Op het
onderste niveau bevinden zich ongeveer 700 lokale overheidsinstanties.
Daarnaast is Australië, net zoals 52 andere onafhankelijke soevereine staten, lid van 'het
Gemenebest van Naties', voorheen het Brits Gemenebest. De in totaal 53 staten zijn gezamenlijk

11

Deze ‘by-elections’ worden gehouden indien een van de leden van het parlement terugtreed of overlijd. De tussentijdse

verkiezing wordt gehouden in het kiesdistrict welke door het parlementslid werd vertegenwoordigd.
12

http://en.wikipedia.org/wiki/Australia

13

http://www.belgium.embassy.gov.au/bslsflemish/AusReg.html

24/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

vrijwillig een verbintenis aangegaan, waarvan de Britse koningin Elizabeth II het symbolische
14
staatshoofd is .
3.1.2

Historie internetstemmen

Vanaf 2006 wordt er geëxperimenteerd met stemmen op afstand in Australië. Dit waren echter
geen experimenten met internetstemmen, maar met stemmen via fax, telefoon of kiosken.
In 2007 is een experiment gehouden met een stemsysteem dat nog het meest lijkt op
internetstemmen, al liep al het verkeer over het eigen defensienetwerk en niet over het publieke
internet. Aan dit experiment deden in totaal 1.511 militairen mee.
De New South Wales (NSW) Electoral Commission (NSWEC) heeft op verzoek van de premier van
NSW in 2010 een haalbaarheidsstudie15 uitgevoerd naar de mogelijkheid van internetstemmen
voor blinden en slechtzienden. Het primaire doel was het onderzoeken van een alternatief voor
het ruim 60 pagina’s tellende braille stembiljet voor blinde- en slechtziende kiezers bij de
eerstvolgende verkiezingen in 2011. Op 23 juli 2010 werd het rapport van de haalbaarheidsstudie
opgeleverd, waarin werd bepleit om internetstemmen ook toe te staan voor andere doelgroepen,
zoals gehandicapten en kiezers in verafgelegen gebieden. Gelet op de zeer korte tijd tot aan de
verkiezingen in 2011, begon de NSWEC alvast met de aanbesteding in de zomer van 2010,
vooruitlopend op goedkeuring van het parlement. Op basis van het positieve
haalbaarheidsonderzoek besloot het parlement daadwerkelijk tot invoering en stemde op
24 november 2010 in met de hiervoor benodigde aanpassingen van de kieswet. Op 7 december
2010 werd de wet geamendeerd om de doelgroep te verruimen met alle kiezers die niet in het
stemlokaal kunnen stemmen op de dag van stemming.
De kiezers binnen de doelgroep konden hun stem uitbrengen in een periode van 12 dagen
voorafgaand aan de dag van stemming (zondag 26 maart 2011).
3.1.3

Organisatie internetstemmen

De Australian Electoral Commission is de federale overheidsinstelling die de federale verkiezingen
en referendums organiseert, uitvoert en daar ook toezicht over houdt. Zij legt verantwoording af
aan de Joint Standing Committee on Electoral Matters van het Australische parlement. Verder
heeft iedere afzonderlijke staat en territorium zijn eigen Electoral Commission die
16
verantwoordelijk is voor de organisatie van de staats en lokale verkiezingen .
De NSWEC heeft het internetstemmen project zelf ter hand genomen. Gegeven de zeer korte
tijdslijnen tot aan de verkiezing is hierbij intensieve ondersteuning verkregen van de leveranciers.

14

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gemenebest_van_Naties

15

http://www.elections.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/84498/20100723_NSWEC_iVote_Feasibility_Report_.pdf

16

http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_Electoral_Commission

25/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

3.2

Kiesgerechtigdheid
In Australië zijn alle personen met de Australische nationaliteit vanaf 18 jaar kiesgerechtigd, met
uitzondering van personen met een gevangenisstraf van 5 jaar of langer, of wanneer veroordeeld
17
voor verraad . Daarnaast zijn Britse burgers die voor 26 januari 1984 op de kiezerslijst stonden
bevoegd om hun stem uit te brengen tijdens nationale- en staatsverkiezingen in Australië.
Kiezers zijn verplicht zich te laten registreren op de kiezerslijst van hun staat. Deze kiezerslijst
wordt mede gebruikt door de AEC om de kiezerslijst voor heel Australië op te stellen. Kiezers
kunnen verzoeken om op de kiezerslijst opgenomen te worden als ‘general postal voter’, zij krijgen
dan automatisch een stembescheiden toegestuurd om per post te stemmen.
Kiezers zijn in Australië verplicht te stemmen, tenzij er een valide reden is opgegeven waarom niet
gestemd kan worden18.
Kiezers die naar het buitenland vertrekken voor een periode van minder dan 6 jaar kunnen zich bij
de NSWEC en de AEC laten registreren als ‘overseas elector’; zij ontvangen daarna stembescheiden
om per post te stemmen.

3.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
In totaal hebben er 4.635.810 kiezers hun stem uitgebracht in de staatsverkiezing van NSW op
26 maart 2011. Van dit aantal hadden zich vooraf 51.103 kiezers laten registreren om te stemmen
via iVote. Uiteindelijk hebben 44.605 kiezers via internet hun stem uitgebracht.
In onderstaande tabel is het aantal internetstemmers per doelgroep aangegeven:
Via Internet
Blinden, slechtzienden

Via Telefoon

Totaal

450

218

668

Gehandicapten

1.136

160

1.296

Kiezers woonachtig > 20 km van stemlokaal

1.542

101

1.643

Kiezers buiten NSW op de dag van stemming

41.477

1.780

43.257

Totaal

44.605

2.259

46.864

bron: NSW Electoral Commission
3.4

Andere beschikbare stemmethoden
Kiezers in New South Wales hebben diverse mogelijkheden om deel te nemen aan de verkiezingen:



stemmen in een stemlokaal op de dag van stemming,
stemmen op het gemeentehuis in een periode van enkele weken voorafgaand aan de dag
van stemming (toegestaan onder bepaalde condities na indienen van een verzoekschrift)

17

http://wiki.answers.com/Q/Who_is_eligible_to_vote_in_Australia?#slide3

18

http://www.aec.gov.au/voting/

26/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen




stemmen per brief (toegestaan onder bepaalde condities na indienen van een
verzoekschrift)
stemmen in speciale aangewezen locaties zoals ziekenhuizen en verzorgingstehuizen

Stemmen via volmacht is niet toegestaan.
3.5

Internet stemsysteem
Het internetstemsysteem is ontwikkeld door de Amerikaanse firma Everyone Counts19. De
intellectuele eigendomsrechten van het stemsysteem zijn in handen van de leverancier. Er zijn een
aantal randsystemen, zoals het registratiesysteem en bijbehorende documentatie waar de NSWEC
de eigendomsrechten van in handen heeft. De source code is niet openbaar gemaakt vanwege
veiligheidsredenen en omdat kennis van het specifieke stemsysteem dus intellectueel eigendom
20
is .

3.6

Procesbeschrijving21

3.6.1

Registratie van kiezers

Gebruik van het iVote systeem is voorbehouden aan kiezers die op de kiezerslijst staan én die zich
vooraf laten registeren voor het gebruik van iVote. De registratie kan zowel online als telefonisch.
Gedurende het aanmeldingsproces wordt de kiezer gevraagd een 6-cijferige pincode op te geven.
Ter bevestiging van het registratieverzoek krijgt de kiezer een brief gestuurd naar het adres
waarmee hij op de kiezerslijst staat.
De registratieperiode liep van 17 februari 2011 tot en met 23 maart 2011, 2 dagen voor de dag van
stemming.
3.6.2

Stembescheiden

De kiezer ontvangt een 8-cijferig iVote nummer via de reguliere post en (op verzoek ook per SMS
of email). Aan gehandicapten, blinden en slechtzienden wordt de iVote code via de telefoon
doorgegeven. Aan kiezers die aangeven dat zij geen iVote nummer hebben gekregen wordt een
nieuwe iVote code toegestuurd (en de oude ongeldig verklaard).
3.6.3

Stemming

Het uitbrengen van de stem verloopt in een aantal stappen.
1. De kiezer voert zijn 8-cijferig iVote nummer en zijn 7-cijferig zelfgekozen PIN in.

19

http://www.everyonecounts.com

20

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
21

http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/BN/2012-

2013/EVoting#_Toc338074394

27/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2.

3.
4.

De kiezer geeft op het scherm zijn voorkeursvolgorde aan van de kandidaten door op één
of meerdere kandidaten te dubbelklikken (in de volgorde van zijn voorkeur). Hij stelt zo
zijn stembiljet samen.
Voordat de stem definitief wordt uitgebracht krijgt de kiezer nogmaals zijn ingevoerde
kandidaten te zien.
De kiezer krijgt een ontvangstbewijs op het scherm.

Kiezers kunnen één keer hun stem uitbrengen.
Een demonstratieversie van het stemsysteem is beschikbaar op de website https://bypractise.ivote.nsw.gov.au/app/2/2
3.6.4

Verificatie door kiezer

Met het ontvangstbewijs kan de kiezer na de telling controleren of zijn stem is ontvangen. Deze
controle verloopt als volgt: de kiezer voert zijn iVote nummer in op de website van de stemdienst
(of door te bellen naar een interactive voice response systeem). Vervolgens wordt een
ontvangstbewijs getoond / voorgelezen, welke overeen moet komen met het eerder ontvangen
bewijs.
3.6.5

Rol overige instanties en evaluatie

De uitvoering van de verkiezing was in handen van de NSWEC en de leverancier. Geen andere
organisaties waren betrokken bij de uitvoering.
In de aangepaste kieswetgeving zijn bepalingen opgenomen om het internetstemsysteem te laten
auditen. PricewaterhouseCoopers (PwC) heeft zowel voor als na de verkiezing een audit
uitgevoerd op het gebruikte stemsysteem iVote. De firma Birlasoft heeft beveiligingstesten
uitgevoerd. Daarnaast heeft The Allen Consulting Group een evaluatie gedaan van de
ondersteunende technologie van het stemsysteem. De rapporten kunnen via de volgende link
gevonden worden: http://www.elections.nsw.gov.au/about_us/plans_and_reports/ivote_reports.
De PWC audit na afloop van de verkiezing richtte zich op de volgende onderwerpen:
 De accuraatheid en compleetheid van de (online) uitgebrachte stemmen
 De veiligheid van het stemsysteem, onderverdeeld in:
o iVote penetratie test (web en IVR).
o iVote source code review.
o Cryptografie audit.
o iVote infrastructuur van het beveiligingsontwerp, inclusief processen, mensen en
technologie.
De volgende incidenten zijn gerapporteerd:

28/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen









Kiezers hadden een 7-cijferig íVote nummer ontvangen in plaats van een 8-cijferig
nummer. 182 kiezers hebben gestemd met dit 7-cijferige nummer. Zij waren gevraagd om
met een nieuwe pincode nogmaals hun stem uit te brengen.
842 kiezers ontvingen een herinnering om een stem uit te brengen terwijl zij al hun stem
hadden uitgebracht. Deze kiezers hebben vervolgens een bericht ontvangen dat hun stem
wel was meegeteld.
De 'inter-site link' tussen de afzonderlijke datacenters werd verbroken (met een duur van
12 uur).
Het stemsysteem heeft in totaal 8 minuten niet gewerkt. Dit had geen gevolgen voor de
uitgebrachte stemmen.
Het systeem accepteerde 43 stembiljetten met de letter 'N' in plaats van een numerieke
code. Ieder stembiljet is apart in behandeling genomen.

Het evaluatierapport van the Allen Consulting Group (2011) concludeerde dat het systeem aan de
verwachtingen voldeed en dat de beoogde doelen behaald waren; "Due to the pioneering nature
of the iVote system, an assessment of the system’s effectiveness in meeting its aims is essential.
This study has shown that the iVote system has been effective at meeting these aims. iVote was
effective in facilitating a secret and independently verifiable vote for voters who are blind or vision
impaired. iVote was also identified by users as making voting easier and more convenient.
Additionally, it has been successfully demonstrated to work and be appropriate in a real election
environment."
Ook the Allen Consulting Group heeft aanbevelingen gedaan, gebaseerd op meningen van kiezers,
om het stemmen via internet in de toekomst efficiënter en effectiever te laten verlopen, namelijk;
 De meest voorkomende suggestie van de ondervraagde kiezers was dat het systeem
onder een breder publiek uitgezet diende te worden.
 Velen gaven aan dat deze nieuwe manier van stemmen te weinig gepromoot was. Voor









22

eventueel toekomstig gebruik diende hier meer aandacht aan besteed te worden.
Wanneer NSW van plan was om iVote in de toekomst vaker in te zetten, werd aanbevolen
zich te verdiepen in eventuele kosten synergiën (denk aan het inkopen van hardware
welke hergebruikt kan worden door andere gemeenten).
Door het publiekelijk beschikbaar maken van computers zou bij toekomstige verkiezingen
het gebruik van deze nieuwe technologie vergroot kunnen worden.
De website van iVote was voor een groep kiezers te ingewikkeld in het gebruik.
Er werd aanbevolen om het registratieproces te vergemakkelijken.
Er was behoefte aan duidelijkere instructies voor iVote (handleidingen, enz.).
Kleine technische foutjes dienden opgelost te worden (6% heeft last gehad van deze
technische foutjes).
22
Traditionele post werd niet als een prettig communicatiemiddel ervaren door de kiezers .

http://www.elections.nsw.gov.au/about_us/plans_and_reports/ivote_reports

29/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

3.6.6

Beveiligingsmaatregelen

De NSW Electoral Commission (NSWEC) had voorafgaand aan de selectie van de leverancier een
aantal veiligheidseisen opgesteld waaraan het systeem zou moeten voldoen:

Het systeem heeft een 'highly tampered-evident' ontwerp. Hiermee wordt bedoeld dat het
snel duidelijk moet zijn wanneer een persoon ongeautoriseerd toegang probeert te krijgen of
heeft gekregen tot het systeem.




In geval dat de kiezer thuis online stemt dient direct de veiligheid van het gebruikte apparaat
automatisch gemeten of beoordeeld te worden.
Er zijn meerdere opslaglocaties in het ontwerp ingebouwd (back-up) en verder heeft het
systeem geen gedeelde infrastructuur.
Het systeem maakt gebruik van moderne beveiligingstechnieken om op die manier zeker te
stellen dat het systeem betrouwbaar en accuraat opereert en daarnaast is een 'security-indepth design' een pre.

3.6.7

Eigendomsrechten

De eigendomsrechten van het onlinestemsysteem zijn in handen van de leverancier, Everyone
Counts. Een aantal randsystemen zoals het registratiesysteem en bijbehorende documentatie zijn
in handen van NSWEC23.
3.6.8

Kosten

NSWEC heeft ongeveer 3,5 mln. $ AUD uitgegeven voor het iVote project bij de 2011 verkiezing,
omgerekend tegen de toenmalige wisselkoers is dat € 2,7 mln. Per uitgebrachte stem waren de
kosten 74 $ AUD.
Zie voor een gedetailleerde specificatie van de kosten tabel 6.1 uit het evaluatierapport24. In dit
rapport is ook een vergelijking gemaakt met de kosten van de bestaande methoden van stemmen,
eerdere experimenten en stemmen met braille stembiljetten.

23

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
24

http://www.elections.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/93766/July_2011_Final_ACG_iVote_Report_ELE01-

C_Final.pdf

30/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

4

CANADA

4.1

Introductie
Al sinds het begin van de jaren ’90 is Canada de mogelijkheden van internetstemmen aan het
verkennen. De verkenningen hebben geleid tot een rapport “Technology and the Voting Process” 25
waarin positief wordt geconcludeerd over de toekomst van internetstemmen. Volgens het rapport
is Canada één van de meest technologisch gevorderde landen ter wereld en kent het land één van
de meest efficiënte en gerespecteerde kiessystemen ter wereld.
Sinds het verschijnen van die studie is er op federaal niveau weinig voortgang geweest op het
gebied van internetstemmen. Wel zijn er op lokaal niveau experimenten gehouden in meerdere
gemeenten.

4.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Canada is een federatie en is onderverdeeld in 10 provincies (provinces) en 3 territoria (territories)
met als staatsvorm een parlementaire democratie. Canada is een constitutionele monarchie
binnen het Gemenebest en omvat een Kroon, een Senaat en een Lagerhuis. Het Britse staatshoofd
wordt vertegenwoordigd door een benoemde Gouverneur-Generaal, die wordt bijgestaan door
een kabinet, de ‘privy council’.

De grootste politieke partij levert de premier en de ministers, die uit de leden van het Federale
Parlement worden gekozen. De Senaat kent een regionale verdeling en de 105 leden worden door
de premier benoemd. Het Lagerhuis kent eveneens een regionale indeling. De 301 leden worden
voor vijf jaar middels algemeen kiesrecht gekozen. Vanaf 18 jaar is er actief kiesrecht.

25

http://www.elections.ca/content.aspx?section=res&dir=rec/tech/tec&document=index&lang=e

31/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Elke provincie heeft een eigen constitutie, een luitenant-gouverneur, die wordt voorgedragen door
de Gouverneur-Generaal en één wetgevende kamer. De territoria worden door een
regeringsambtenaar (commissioner) bestuurd en heeft één wetgevende kamer, de ‘Territorial
26
Council’. Iedere provincie heeft de vrijheid om een eigen wijze van stemmen hanteren.
4.1.2

Historie internetstemmen

De eerste ervaring in Canada met internetstemmen was in de provincie Ontario in 2003. Twaalf
gemeenten maakten toen gebruik van internetstemmen bij de gemeenteraadsverkiezing. Vanaf
2003 is dit aantal gegroeid naar meer dan 60 gemeenten in 2012, in met name Ontario en Nova
Scotia. Tegelijkertijd zijn meerdere gemeenten bezig om de mogelijkheden verder te verkennen27 .
Naast Ontario en Nova Scotia zijn ook een aantal andere provincies stappen aan het zetten om de
mogelijkheden van internetstemmen te verkennen. Zo heeft de provincie British Colombia een
onderzoek laten uitvoeren door Elections BC (onafhankelijk orgaan belast met verkiezingen). Dit
onderzoek is te vinden op http://www.elections.bc.ca/docs/Internet-Voting-Discussion-Paper.pdf
Internetstemmen is nog niet toegepast bij federale verkiezingen.
In deze inventarisatie worden twee gemeenten specifiek toegelicht in Canada waar
internetstemmen is doorgevoerd: Markham (Ontario) (2003, 2006, 2010) en Halifax (Nova Scotia)
(2008). Markham was de eerste gemeente die experimenteerde met internetstemmen. In Halifax
werd naast stemmen via internet ook de mogelijkheid geboden om te stemmen via telefoon.
4.2

Kiesgerechtigdheid
Om te mogen stemmen (federale verkiezingen) moet je:

Canadees burger zijn;

minimaal 18 jaar zijn op de verkiezingsdag;


geregistreerd staan in het Nationaal Register als kiezer.28

Canadese burgers, wonend buiten Canada hebben recht om te stemmen, indien zij:

ooit in Canada hebben gewoond;

van plan zijn terug te gaan naar Canada;

minder dan vijf jaar achter elkaar woonachtig zijn buiten Canada (tenzij werkzaam voor
federaal of provinciaal orgaan, werkzaam voor internationale organisaties of werkzaam zijn
29
voor de Canadese krijgsmacht).

26

http://www.landenweb.net

27

Zie http://civix.ca/blog/category/online-voting/ en “THE EXPERIENCES OF CANADIAN MUNICIPALITIES WITH

INTERNET VOTING”, N. Goodman Carleton University dec 2010, voor een overzicht van de status en aantallen kiezers per
gemeente.
28

http://www.elections.ca

32/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

4.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Halifax (2008)
Totaal aantal kiesgerechtigden: ca. 280.000
Opkomst:
ca. 101.000 (36%)
Van afstand:
28.709 (37%)
87.8% via internet
30

12.2% via telefoon

Markham (2003, 2006, 2010)
31
De totale opkomst steeg 300% in 2003 en nog eens een extra 48% in 2006.
Totaal aantal kiesgerechtigden: ca. 66.000

4.4

Online geregistreerd:
2003: 11.708 (7.5% van kiesgerechtigden)

Online gestemd:
7.210 (61.6% van geregistreerde kiezers)

2006: 16.251 (9.7% van kiesgerechtigden)
2010: 17.231 (9.3% van kiesgerechtigden)

10.639 (65% van geregistreerde kiezers)
10.597 (61.5% van geregistreerde kiezers) 32 33

Andere beschikbare stemmethoden
De beschikbare stemmethoden verschilt per gemeente. Veel voorkomend zijn stemmen via
stembureau, post en telefoon.

4.5

Internet stemsysteem
Halifax
Bij de verkiezingen in Halifax is gebruik gemaakt van het systeem Intelivote. ISI Intelivote Systems,
Inc. is gevestigd in Canada (Nova Scotia) en heeft eerder voor andere Canadese en Engelse
gemeenten de verkiezingen verzorgd.
Markham
Bij de verkiezingen in Markham is in 2003 en 2006 gebruikt gemaakt van een systeem geleverd
door een Amerikaans bedrijf, Election Systems and Software. In 2010 is gebruik gemaakt van het
systeem Intelivote.

29

http://www.elections.ca/content.aspx?section=vot&dir=reg/etr&document=index&lang=e

30

HRM’s Experience with Electronic Voting, Carleton University, januari 2010

31

Goodman, Internet Voting in Canadian Municipalities: What Can We Learn?, 2010, (http://www.cpsa-acsp.ca/papers-

2010/Goodman.pdf)
32

Markham’s Online Voting Experience, 2010 Workshop on Internet Voting

33

Markham Votes 2014 -Internet Voting Program, Presentatie Special General Committee Meeting

, november 2012

33/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

4.6

Procesbeschrijving

4.6.1

Registratie van kiezers

Halifax
Het was niet nodig om je als kiezer vooraf te registreren wanneer de kiezer zijn stem via internet
wilde uitbrengen. De kiezers kregen de optie om met een toegestuurde pincode te stemmen,
34
nadat zij eerst een captcha hadden uitgevoerd en ook de geboortedatum hadden ingevuld.
Markham
Het was een verplichting om je vooraf te registreren wanneer de kiezer via internet zijn stem wilde
uitbrengen. Om dit mogelijk te maken ontving iedere kiezer een registratie pakket. Tijdens de
registratie moest de kiezer een 'beveiligingsvraag' kiezen, welke terug kwam tijdens de
daadwerkelijke stemming (denk aan: wat is de naam van je eerste huisdier?). Wanneer men
geregistreerd was betekende dat automatisch dat de kiezer van een lijst werd verwijderd
waardoor fysiek stemmen in een stembureau niet meer mogelijk was. De geregistreerde kiezers
kregen vervolgens via de post een pincode toegestuurd, welke dus in combinatie met het
beantwoorden van de unieke beveiligingsvraag als authenticatiemiddel is gebruikt.
4.6.2

Stembescheiden

Halifax
De kiezer ontving allereerst een brief met daarin zijn/haar 'e-voting ID', een 8-cijferig nummer en
bijbehorende instructies. In de brief stond eveneens de URL via welke gestemd kon worden.

34

A Comparative Assessment of Electronic Voting, Canada-Europe Transatlantic Dialogue, februari 2010

34/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Markham
Alle in aanmerking komende kiezers ontvingen een kiezer informatiepakket. Dit pakket bevatte de
registratie pincode en het website-adres voor het stemsysteem.

4.6.3

Stemming

Halifax
Om een stem uit te brengen diende de kiezer:
1) Online registeren ('e-voting' ID, 8-cijferig PIN en geboortedatum invoeren);
2) Stem uitbrengen in het digitale stembiljet. 35
Markham
Om een stem uit te brengen diende de kiezer:
1) Online te registeren (persoonlijke toegangscode aanmaken);
2) Ontvangen van een toegangscode om te stemmen;
3) Naar de juiste URL gaan;
4) Een "stem" knop aanklikken;
5) Akkoord gaan met een verklaring;
6) Een CAPTCHA uitvoeren (een invoer om computers en mensen uit elkaar te houden);
7) De persoonlijke toegangscode invoeren;
8) De toegangscode om te stemmen invoeren;
9) Keuze aangeven in het online stembiljet;

35

A Comparative Assessment of Electronic Voting, Canada-Europe Transatlantic Dialogue, februari 2010

35/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

36

10) De "Stem nu" knop aanklikken.

4.6.4

Verificatie door kiezer

Halifax
Na het uitbrengen van de stem krijgt de kiezer op zijn scherm een code te zien waarmee later
opgezocht kan worden of de stem meegenomen is in de telling.
Markham
Geen verificatie.

4.6.5

Rol overige instanties

De opdrachtgever waren de gemeenten zelf, Halifax en Markham. De systemen zijn respectievelijk
ontwikkeld of geleverd door Election Systems and Software en ISI Intelivote Systems, Inc.

36

Office of the Returning Officer, Town of Markham, Internet Voting Procedures (Markham, ON: July 22, 2010), page 7.

36/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

4.6.6

Beveiligingsmaatregelen

Halifax
Halifax schatte in dat stemmen via post het meest risicovol is. Om de noodzaak van registratie van
kiezers voor internet / telefoon stemmen weg te nemen, en daarmee het risico van uit de post
gestolen registratiekaarten weg te nemen, gebruikte Halifax een pincode en geboortedatum voor
de online authenticatie. Daarnaast scherpte Halifax de wetgeving aan om verkiezingsfraude
strenger te sanctioneren in verband met internetstemmen.

37

Markham
In een 'Request for Proposal' van Markham voor een internetstemsysteem voor 2010 zijn enkele
eisen aangegeven die de veiligheid van het systeem betreffen. Een aantal opvallende eisen zijn:

Het systeem hanteert minimaal een twee-stappen proces, om te registeren en om te
stemmen.
Het systeem biedt de mogelijkheid voor het zetten van een digitale handtekening.




De online interface van het systeem moet via een webbrowser lopen in standaard HTML en
JavaScript. Aanvullende installaties of plug-ins zijn niet acceptabel.

In een studie van de stad Markham uit 2010 zijn aanbevelingen gedaan betreffende de veiligheid
en controleerbaarheid. Deze aanbevelingen waren onder andere:

De leverancier moet beschikken over de laatste technieken om internetaanvallen te
voorkomen.

Het moet duidelijk worden gemaakt dat fraude strafbaar is volgens de wet.

De gemeente moet real-time afwijkende stempatronen of aanroepen van de servers via
bijvoorbeeld niet lokale adressen kunnen identificeren en analyseren.

4.6.7

Er moeten procedures komen om een audit trail te kunnen tonen van de internetstemmen38.

Eigendom

Halifax
Geen informatie gevonden over het eigendom van het systeem.
Markham
39
Het stemsysteem is eigendom van ISI Intelivote Systems, Inc.

37

A Survey of Internet Voting, U.S. Election Assistance Commission, september 2011

38

A Study of Internet Voting Security Risks and Accessibility Opportunities for the Town of Markham, Town of Markham,

2010
http://www.markham.ca/markham/ccbs/indexfile/Agendas/2010/General/gc100503/Approval%20of%20Alternative%20V
oting%20Methods%20-%202010%20Municipal%20Election.htm
39

International Experience with E-voting, Norwegian E-vote Project, juni 2012

37/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

4.6.8

Kosten

Halifax
Halifax had een budget van 1,3 miljoen dollar voor de verkiezing in 2008. Hiervan is 487.151 dollar
40
betaald aan de internet provider voor het elektronisch stemmen.
Markham
Markham heeft aan de leverancier (ES&S) 25.000 dollar betaald in 2003 en 52.000 dollar in 2006
41
voor de ontwikkeling en de bouw van de website.
In 2010 waren de kosten per kiezer 0.81 dollar voor internetstemmen en 5.63 dollar voor fysiek
42
stemmen.

40

Goodman, Internet Voting in Canadian Municipalities: What Can We Learn?, 2010, (http://www.cpsa -acsp.ca/papers-

2010/Goodman.pdf)
41

Internet Voting: The Canadian Municipal Experience (http://www.revparl.ca/english/issue.asp?param=199&art=1393)

42

Markham Votes 2014 -Internet Voting Program, Presentatie Special General Committee Meeting

, november 2012

38/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

5

ESTLAND

5.1

Introductie
Estland is het eerste land dat internetstemmen heeft toegestaan voor alle kiesgerechtigde
inwoners van het land, tijdens de parlementsverkiezingen in 2007. In 2005, 2009 en 2013 is
internetstemmen ingezet bij lokale verkiezingen, in 2007 en 2011 tijdens parlementaire
verkiezingen en in 2009 bij de verkiezing van het Europese Parlement.

5.1.1

Staatsinrichting en bestuur

50 jaar lang is Estland onderdeel geweest van de Sovjet-Unie. Destijds was er al wel een Estse
regering aanwezig, alleen voerde zij het beleid uit zoals bepaald door de Sovjet-Unie. In 1991
verkreeg Estland weer zijn onafhankelijkheid, sindsdien is de regering van Estland op de volgende
manier vormgegeven: een president welke is gekozen door het parlement, een staatshoofd en een
wetgevende kamer, de Riigikogu genoemd. De minister-president en zijn ministers hebben de
uitvoerende macht in handen, wie door het staatshoofd benoemd worden. Het parlement bestaat
uit 101 leden welke om de 4 jaar opnieuw gekozen worden. Daarnaast is Estland verdeeld in 15
verschillende regio's (Maakond) en zes stadsdistricten; Tallinn, Tartu, Narva, Kohtla-Jäve, Pärnu en
Sillamaë43.
5.1.2

Historie internetstemmen

De eerst zittende regering na het verkrijgen van de onafhankelijkheid in 1991 ontwikkelde al snel
een strategie voor een elektronische overheid, waarin het gebruik van nieuwe technologieën en
ICT een grote rol speel speelde. Zo heeft de Estse overheid in 2002 een e-ID stelsel geïntroduceerd,
voor elektronische authenticatie van personen. De elektronische identiteitskaart is fysiek
gecombineerd op de nationale identiteitskaart. In 2011 waren meer dan een miljoen Esten in het
bezit van een e-ID kaart. Het bezit van de e-ID is niet verplicht, maar wel vereist om gebruik te
kunnen maken van de (vele) online overheidsdiensten op het terrein van belastingen,
gezondheidszorg, politie en scholen.
In 2001 kondigde het ministerie van justitie voor het eerst haar intentie aan om internetstemmen
te gaan verkennen. Allereerst zijn een tweetal technische analyses uitgevoerd vanuit de
wetenschappelijke wereld. Uit de eerste analyse bleek dat het onrealistisch was om
internetstemmen op korte termijn op landelijk niveau in te voeren door het gebrek aan een
geschikte technologie. Het rapport gaf aan dat er eerst een onderzoeksprogramma naar
internetstemmen benodigd was voor een eventuele implementatie van internetstemmen. Wel
achtte beide ministeries het onvermijdelijk dat internetstemmen in de toekomst ingevoerd zou
gaan worden.
In 2002 werd de “Riigikogu election act” aangenomen welke het stemmen via internet met de e-ID
wettelijk mogelijk maakte, maar niet voor 2005. In 2003 startte de Vabariigi Valimiskomisjon

43

http://www.landenweb.net/estland/samenleving/

39/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

(“National Electoral Committee”) een projectgroep, welke in 2004 een ‘general concept’ document
opleverde. Dit concept werd de basis voor een aanbesteding, die gewonnen werd door de firma
Cybernetica AS.
In januari 2005 is gestart met een experiment in de hoofdstad Talinn. Op 16 oktober 2005 vonden
de eerste echte (lokale) verkiezingen plaats waarbij het internetstemsysteem is gebruikt.
Nadien zijn er meerdere verkiezingen gehouden waarbij het internetstemsysteem is ingezet:
 Parlementsverkiezingen 4 maart 2007
 Europese parlementsverkiezingen 7 juni 2009
 Lokale verkiezingen 18 oktober 2009
 Parlementsverkiezingen 6 maart 2011
 Lokale verkiezingen 20 oktober 2013
5.1.3

Organisatie internetstemmen

In Estland heeft Estonian National Electoral Committee (ENEC) de verantwoordelijkheid voor de
organisatie en uitvoering van de verkiezingen44. De ENEC is een bij wet ingestelde organisatie die
onafhankelijk is van de regering.
Sinds 2012 is als onderdeel van de NEC een aparte organisatie opgericht specifiek voor
internetstemmen, de Electronic Voting Committee. De EVC is verantwoordelijk voor de uitvoering
van de internetverkiezingen, terwijl de ENEC een toezichthoudende rol toebedeeld heeft
gekregen45.
Andere betrokken partijen zijn het ministerie van Binnenlandse Zaken (levert de kiezerslijst aan en
verzorgt de uitgifte van de e-ID kaarten), het Estonian Informatics Centre (onderdeel van het
ministerie van Datacommunicatie en is verantwoordelijk voor de fysieke hosting van de servers, de
internetverbindingen en de operationele informatie beveiliging tegen cyberaanvallen), de
leverancier en een onafhankelijke auditor (KPMG Baltics SA).
5.2

Kiesgerechtigdheid
Personen met de Estse nationaliteit mogen vanaf 18 jaar hun stem uitbrengen tijdens
gemeenteraadsverkiezingen, het nationale parlement, referenda en Europese verkiezingen. Voor
gemeenteraadsverkiezingen zijn alle inwoners ongeacht nationaliteit kiesgerechtigd.
Gevangenen die daadwerkelijk veroordeelt zijn voor een overtreding mogen niet hun stem
uitbrengen. Ook kan het gerechtshof de bevoegdheid om te stemmen afnemen. In de verkiezing
van 2011 werden 1.989 personen van de kiezerslijst afgehaald doordat hun bevoegdheid om te

44

http://www.epicos.com/EPCompanyProfileWeb/GeneralInformation.aspx?id=29977

45

http://vvk.ee/voting-methods-in-estonia/engindex/

40/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

stemmen was ontnomen en 1.416 veroordeelde gevangenen werden van de kiezerslijst
46
afgehaald .
5.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
47

In onderstaande tabel is het aantal geldige getelde internetstemmen weergegeven per
verkiezing. Het betreft hier het aantal getelde stemmen, de via internet uitgebrachte stemmen die
later geannuleerd zijn (doordat alsnog een stem in een stemlokaal is uitgebracht) zijn van het
aantal uitgebrachte stemmen reeds afgetrokken.
Verkiezing

Aantal
kiesgerechtigden

2005 – Lokaal

Stemmen via internet

Stemmen via
internet (in %)

1.059.292

9.287

1,9%

2007 – Parlement

897.243

30.243

5,5%

2009 - Europees parlement

909.628

58.614

14,7%

1.094.317

104.313

15,8%

913.346

140.764

24,3%

1.086.935

133.662

21,2%

2009 - Lokaal
2011 – Parlement
2013 - Lokaal

Zie de website van het internet stembureau https://www.valimised.ee/eng/ voor meer
statistieken.
5.4

Andere beschikbare stemmethoden
Estland kent een grote verscheidenheid aan andere stemmethoden. Naast het stemmen in het
stemlokaal op de dag van de verkiezing is het kiezers ook toegestaan om gedurende een aantal
dagen in de 10 dagen voorafgaand aan de stemming te stemmen. Kiezers kunnen hun stem
uitbrengen in een stemlokaal in de eigen gemeente, maar ook in andere gemeenten in het land.
Thuisstemmen is voorbehouden aan kiezers die niet in staat zijn om naar het stemlokaal te komen
of om anderszins te stemmen. Op de dag van stemming komen twee stembureauleden naar het
huisadres van de kiezer om zodoende te kunnen stemmen.
Kiezers in het buitenland kunnen tussen de 15e en de 10e dag voor de dag van stemming hun stem
uitbrengen op de locatie van de diplomatieke posten in het buitenland. Daarnaast kan gestemd
worden per reguliere post en via internet. Zeevarende kiezers kunnen hun stem uitbrengen op het
schip zelf. Stemmen per post vergt een voorafgaande registratie en wordt weinig gebruikt.
Kiezers in Estland


In stemlokaal in eigen gemeente op
dag van stemming

Kiezers buiten Estland



Per post
Op diplomatieke posten

46

http://www.osce.org/odihr/77557

47

Zie de website van de NEC voor meer statistieken http://www.vvk.ee/voting-methods-in-estonia/engindex/statistics

41/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen



Advance voting: in stemlokaal in eigen



Op schepen

e



Via internet op de 10 t/m 4 dag voor
de dag van stemming

e

gemeente op de 6 t/m 3 dag voor de
van stemming of in stemlokaal buiten
e

e

e

e

de eigen gemeente op de 10 t/m 7
dag voor de dag van stemming



5.5

Thuis
e
e
Internet op de 10 t/m 4 dag voor de
dag van stemming

Internetstemsysteem
Het internetstemsysteem is ontworpen naar dezelfde principes en opzet van briefstemmen, mede
opdat internetstemmen zo vertrouwd mogelijk zou zijn voor de kiezers. Ook het dubbele envelop
principe van briefstemmen is meegenomen in het ontwerp, door de stem te versleutelen en
daarna te voorzien van een elektronische handtekening.
Eén van de eigenschappen van het internetstemsysteem uit Estland is dat een kiezer meerdere
keren zijn stem mag uitbrengen. In dat geval wordt steeds de laatst uitgebrachte stem geteld. De
kiezer kan zijn elektronische stem(men) wijzigen of annuleren door tijdens de advance voting
periode een stem uit te brengen in een stemlokaal. Op de dag van stemming zelf is annuleren of
wijzigen van de stem niet meer mogelijk.
Het NEC stuurt aan het einde van de internetstemperiode de kiezerslijst met alle
internetstemmers naar de stembureaus. De stembureaus geven op deze lijst aan welke kiezers
alsnog in een stembureau hun stem hebben uitgebracht en retourneren dit aan de NEC, welke zo
kan bepalen welke internetstemmen geannuleerd dienen te worden. In de afgelopen verkiezingen
maakt ongeveer 0,1% van de internetstemmers gebruik van de mogelijkheid om alsnog in een
stembureau te stemmen, zie ook de tabel hieronder.
Verkiezing

Aantal meervoudige
stemmen

In %

Aantal geannuleerde
stemmen

In %

2005 – Lokaal

364

3,91%

30

0,32%

2007 – Parlement

789

2,61%

32

0,11%

2009 – EP

910

1,55%

55

0,09%

2009 - Lokaal

2373

2,27%

100

0,10%

2011 – Parlement

4384

3,11%

82

0,06%

2013 - Lokaal

3045

2,28%

146

0,11%

Tabel 1 Aantal meervoudige en geannuleerde internetstemmen. % is ten opzichte van aantal uitgebrachte
stemmen

Door de jaren heen zijn diverse veranderingen doorgevoerd in het systeem. Aan de serverzijde
waren de meeste aanpassingen gericht op technische verbeteringen in de architectuur van de

42/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

software, het elimineren van mogelijke menselijke fouten en het inrichten van een aparte server
voor logbestanden. De client die de kiezer gebruikt is volledig herschreven en is nu een separaat
programma dat gedownload moet worden van de NEC website, voorheen draaide het programma
in de browser van de gebruiker. Daarnaast is het sinds 2011 mogelijk voor kiezers om mobile-ID te
gebruiken voor de authenticatie en het zetten van de digitale handtekening. Zie ook paragraaf
5.6.2.
48
De broncode van de servers van het internetstemsysteem is in 2013 gepubliceerd , de broncode
van de client applicatie is niet vrijgegeven.
49

5.6

Procesbeschrijving

5.6.1

Registratie van kiezers

De kiezer hoeft zich vooraf niet te registreren om via internet te kunnen stemmen. De
kiesgerechtigdheid wordt afgeleid van de bevolkingsadministratie.
5.6.2

Stemming

Voor de authenticatie van de kiezer wordt het in Estland wijdverspreide stelsel van elektronische
identiteiten gebruikt. Elke inwoner van Estland ouder dan 15
jaar kan een e-ID kaart aanvragen. Bij de e-ID kaart worden
ook een tweetal persoonlijke codes verstrekt, alsmede een
digitaal certificaat (opgeslagen op de chip van de e-ID). Om
de e-ID kaart te kunnen gebruiken is een smartcard reader
nodig.
Sinds 2007 kent
Estland ook een
mobiele versie van de e-ID kaart, mobile-ID genaamd.
Hierbij wordt een speciale SIM kaart gebruikt die
verkregen kan worden bij de mobiele operators. Het grote
voordeel van mobile-ID is dat geen smartcard reader
noodzakelijk is om een digitale handtekening te kunnen
zetten. Mobile-ID kon vanaf de parlementsverkiezingen van 2011 gebruikt worden voor
internetstemmen.
De procesgang voor de kiezer (verkorte weergave):
1. Om te stemmen logt de kiezer in bij de website van de stemdienst
https://www.valimised.ee. De kiezer download vervolgens een I-voting applicatie en
installeert deze op zijn computer. De applicatie is verkrijgbaar in versies voor Windows,
OS-X en Linux operating systemen.

48

Zie https://github.com/vvk-ehk/evalimine

49

http://vvk.ee/voting-methods-in-estonia/engindex/#verification

43/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2.
3.
4.
5.
6.
7.
5.6.3

De kiezer logt in met zijn e-ID of mobile-ID. De server bepaalt de kiesgerechtigdheid door
de digitale id te vergelijken met de kiezerslijst.
Wanneer de kiezer toegang heeft verkregen wordt een lijst met kandidaten getoond.
De kiezer maakt vervolgens een keuze en de stem wordt versleuteld.
De kiezer bevestigt de keuze door middel van het zetten van een digitale handtekening
(het invoeren van de tweede pincode PIN2).
Na het valideren van de digitale handtekening wordt de digitale handtekening gescheiden
van de versleutelde stem.
De stem wordt op een separate server opgeslagen.

Verificatie door kiezer

Bij de lokale verkiezingen van oktober 2013 is een vorm van kiezersverificatie getest. Toepassing
van verificatie bij bindende verkiezingen is wettelijk niet toegestaan voor 2015.
De verificatie is een (“Ontvangen als bedoeld” / “cast as intented”) verificatie.
Het Estlandse systeem van verificatie wijkt af van de verificatiesystemen die in andere landen
worden gebruikt, zoals in Noorwegen. In Noorwegen wordt een verificatiecode naar de kiezer
gestuurd via een SMS. In Estland wordt de verificatiecode naar de computer gestuurd, maar wordt
de mobiele telefoon gebruikt als tweede computer om cryptografische functies uit te voeren. Het
systeem werkt als volgt50:
De computer van de kiezer versleutelt de combinatie van gekozen kandidaat en een
willekeurig nummer met de publieke sleutel van de stemdienst. De versleutelde stem wordt
voorzien van de digitale handtekening van de kiezer. Op zijn computer ontvangt de kiezer
een sessie-code en deze wordt samen met het willekeurige nummer als QR-code op het
scherm getoond.

50

Zie http://vvk.ee/public/Verification_of_I-Votes.pdf

44/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

De kiezer gebruikt een app op zijn smartphone / tablet om de QR-code te lezen en stuurt de
sessie-code terug naar de stemdienst. De stemdienst weet zo dat er een verificatie
plaatsvindt. De stemdienst stuurt vervolgens de versleutelde en gesigneerde stem terug
naar de smartphone. De stemdienst stuurt ook de gegevens van alle kandidaten naar de
smartphone. De smartphone genereert vervolgens voor alle kandidaten een versleutelde
waarde met gebruikmaking van het willekeurige nummer. Vervolgens vergelijkt de
smartphone de versleutelde waardes van de kandidaten met de versleutelde waarde van de
stem van de kiezer. Indien deze overeenkomt dan kan de stem worden bevestigd.
5.6.4

Rol overige instanties

Behalve dat de National Electoral Committe (NEC) betrokken is bij de organisatie, het toezicht
houden op en het testen van het systeem, is zoals besproken de Electronic Voting Committee ook
betrokken bij de uitvoering van internetstemmen. De IT afdeling van de Riigikogu speelt ook een
rol bij de testen, aangezien de NEC niet alle expertise in huis heeft. Cybernetica AS is daarnaast de
primaire leverancier van het onlinestemsysteem. Cyber Defence League is een andere partij welke
het systeem uitvoerig getest heeft. Het systeem is verder niet gecertificeerd door onafhankelijke
partijen, al hoewel de NEC wel externen inhuurt, zoals bijvoorbeeld KPMG in 2011, om
onafhankelijke audits uit te voeren. Ook OSCE/ODIHR heeft regelmatig evaluaties uitgevoerd van
de Estse verkiezingen en daarmee ook het gebruik van internetstemmen. De meest recente
versie51 is in 2011 geschreven. In dit rapport worden aanbevelingen (mede op basis van
voorgevallen incidenten) gedaan door de OSCE/ODIHR om de verkiezingen in de toekomst
efficiënter, effectiever en veiliger in te richten.
5.6.5

Beveiligingsmaatregelen

Er zijn diverse beveiligingsmaatregelen getroffen om ten eerste de betrouwbaarheid en veiligheid
van de stemmen die via internet zijn uitgebracht te waarborgen (door middel van bepaalde
versleutelingstechnieken), de communicatie via het internet te beveiligen tegen aanvallen die
schadelijk kunnen zijn en te zorgen dat het systeem minimale kans heeft op uitval52.
Eén van de maatregelen die zijn getroffen om de betrouwbaarheid te waarborgen is dat iedereen
de mogelijkheid heeft (zolang de verkiezing nog open is) zo vaak te kunnen stemmen als zij zelf
willen. Zo probeert de NEC te voorkomen dat stemmen onder druk worden uitgebracht. Ook is het
zo dat wanneer iemand op een stembureau zijn stem uitbrengt dit er automatisch voor zorgt dat
53
de elektronische stem niet meer wordt meegeteld, om zo dubbelstemmen te voorkomen .
Nadat er in 2007 tijdens de de Riigikogu verkiezing een DDos-aanval is uitgevoerd op de Estse
webservers, heeft de overheid maatregelen getroffen om dergelijke aanvallen te voorkomen in de

51

http://www.osce.org/odihr/77557

52

http://www.osce.org/odihr/77557

53

http://triinu.net/e-voting/master%20thesis%20e-voting%20security.pdf

45/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

toekomst. Eén van die maatregelen heeft te maken met het betrekken van de Computer
Emergency Response Team of Estonia (CERT-EE) en de CDL. Het systeem wordt nu door hun getest
en gemonitord. Door hen te betrekken is het mogelijk om op grote schaal mensen in te zetten
mocht er iets dergelijks nog een keer gebeuren. Hierdoor wordt ook het vertrouwen van het
54
publiek in het systeem vergroot .
Om te zorgen dat er een minimale kans bestaat dat het systeem uitvalt tijdens een verkiezing
wordt gebruik gemaakt van een back-up server. Er is wordt dus gebruik gemaakt van twee servers,
één voor het transporteren van de stem en de ander voor het opslaan van de stem. Deze opereren
parallel aan elkaar, zodat als de één uitvalt de ander blijft draaien.
5.6.6

Eigendom

Het internetstemsysteem is ontwikkeld door een private organisatie Cybernetica, in opdracht van
de Estse overheid. Het (intellectueel) eigendom van de internetstemdienst ligt bij de NEC.
5.6.7

Kosten

In de periode 2003-2005 waren de uitgaven aan het e-voting project € 320.000. Dit betrof de
voorbereidingen en het eerste experiment. Er is geen informatie gevonden over de kosten van de
latere experimenten

54

http://www.osce.org/odihr/77557

46/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

6

FRANKRIJK

6.1

Introductie
Nadat Frankrijk meerdere experimenten heeft gehouden gebruikt de L'Asemblée des Francais de
l'Etranger (AFE), een politiek orgaan die Fransen in het buitenland vertegenwoordigt, sinds 2003
internetstemmen om de vertegenwoordigers binnen dit orgaan te verkiezen (2003, 2006 en 2009).
Ook heeft Frankrijk stemmen via internet als alternatief aangeboden aan Fransen die in het
buitenland verbleven om hun stem uit te brengen tijdens de parlementsverkiezing in 2012.

6.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Het bestuur van Frankrijk is opgedeeld in verschillende lagen. Op de bovenste laag vinden we het
nationale niveau, namelijk de Franse staat. Het niveau hieronder bestaat uit 27 verschillende
regio's, waarvan er 5 regio's buiten Europa liggen. Nog een niveau lager vinden we 101
departementen, waarvan er 5 overzee liggen. Deze zijn onderverdeeld 342 arrondissementen.
Deze arrondissementen zijn ook weer onderverdeeld, namelijk in kantons, waarvan er in totaal
4.036 zijn. Het laagste niveau bestaat uit 36.680 gemeenten55.

Bron: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Administration_territoriale_fran%C3%A7aise.svg

Frankrijk hanteert een democratisch besturingssysteem. Binnen dit systeem heeft de president,
veel macht; de uitvoerende macht heeft namelijk meer te zeggen dan de wetgevende macht
binnen Frankrijk. De president kan mede regeringen benoemen en ontslaan, door zelf vroegtijdig
op te stappen. De president wordt voor een periode van 5 jaar direct gekozen door het volk tijdens
landelijke verkiezingen. Daarnaast vertegenwoordigen de president en de bisschop van het
Catalaanse Urgell gezamenlijk het opperbestuur van Andorra. Ook zijn er nog twee andere

55

http://nl.wikipedia.org/wiki/Departement_(Frankrijk)

47/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

politieke organen, het Assemblée Nationale en de Senaat, welke samen de
56
volksvertegenwoordiging vormen binnen Frankrijk .
6.1.2

Historie internetstemmen

De historie van stemmen via internet in Frankrijk gaat terug naar 2001, met een experiment in het
plaatsje Voisins-le-Bretonneux. Aldaar is een proef gedaan met internetstemmen, al was het de
kiezers niet toegestaan om vanuit huis te stemmen. De kiezers konden in het gemeentehuis van
het plaatsje stemmen op een tweetal computers, welke voorzien waren van internetstemsoftware
van election.com.
In 2002 zijn er eveneens 2 experimenten gehouden; in juni in het plaatsje Vandoeuvre-les-Nancy
tijdens de presidentiële verkiezing en in Issy-les-Moulineaux tijdens een lokale verkiezing.
In 2007 heeft een politieke partij, de UMP, internetstemmen ingezet tijdens de verkiezing om een
voorzitter te selecteren57.
Internetstemmen is voor het eerst in 2003 in een bindende verkiezing ingezet door het Franse
Ministerie van Buitenlandse en Europese zaken. Dit was tijdens een verkiezing van de Assemblée
des Français de l'étranger (AFE), een politiek orgaan dat Fransen woonachtig in het buitenland
vertegenwoordigt in de senaat. In totaal heeft de AFE 155 leden, waarvan er 12 plaatsnemen in de
Senaat58. Ook is internetstemmen wederom gebruikt bij de verkiezingen in 2006 en 2009.
Bij deze verkiezingen van 2003, 2006 en 2009 voor de AFE zijn drie verschillende
internetstemsystemen gebruikt. Daarna is een contract voor onbepaalde tijd getekend bij de firma
Scytl (http://www.scytl.com/index.html). Door dit contract is het mogelijk om internetstemmen in
59
iedere gewenste verkiezing in te zetten .
In 2012 is bij de parlementsverkiezingen van 10 in 17 juni (verkiezing in twee ronden)
internetstemmen toegestaan voor alle Fransen die ten tijde van de verkiezing in het buitenland
verbleven60. In dat jaar waren in april ook presidentsverkiezingen, maar internetstemmen is toen
niet ingezet. Door een besluit van de constitutionele raad op 15 januari 2013 is een deel van de
parlementsverkiezing ongeldig verklaard, waardoor op 10 juni 2013 in een tweetal districten
tussentijdse parlementsverkiezingen zijn gehouden.

56

http://nl.wikipedia.org/wiki/Frankrijk

57

http://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_voting_examples

58

http://www.assemblee-afe.fr/

59

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
60

http://phys.org/news/2012-02-expat-french-internet-vote.html

48/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

6.1.3

Organisatie internetstemmen

Het ministerie van binnenlandse zaken heeft de uitvoering en de coördinatie van de verkiezingen
in Frankrijk in handen. Voor de regio's die overzee liggen zijn er lokale verkiezingscomités in het
61
leven geroepen .
Met de aanpassing van Franse kieswet per 2011 is een “Bureau de Vote Électronique” ingesteld,
welke eindverantwoordelijk is voor het goed en eerlijk functioneren van de internetverkiezing. Dit
bureau bestaat uit zeven vertegenwoordigers, zijnde een lid van de Raad van State, de
Directeur van de afdeling ‘Franse burgers in het buitenland’ van het ministerie van Buitenlandse
Zaken, een vertegenwoordiger van het ministerie van Binnenlandse Zaken, de directeur van de
ANSSI en drie gekozen leden van de AFE. Voor elk van hen wordt een plaatsvervanger benoemd
onder dezelfde omstandigheden. Het bureau had bij de laatste verkiezing in 2012 ook de taak om
de cryptografische sleutels te bewaren. Eens in de drie jaar wordt de rol en samenstelling van dit
bureau heroverwogen en worden de stemprocedures van internetstemmen herzien.
Het ministerie van buitenlandse en Europese zaken, afdeling ‘Franse burgers in het buitenland’
was opdrachtgever voor de ontwikkeling en verwerving van het internetstemsystemen. Een
stuurgroep was ingesteld bestaande uit een grote groep vertegenwoordigers van alle betrokken
organisaties, inclusief betrokken leveranciers en een onafhankelijke auditor.
Bij de ontwikkeling werden (onder meer) de richtlijnen opgevolgd van de Commission Nationale
Informatique et Liberté (vergelijkbaar met het College Bescherming Persoonsgegevens uit
Nederland) voor het inzetten van internetstemmen.
6.2

Kiesgerechtigdheid
Alle staatsburgers van Frankrijk die 18 jaar of ouder zijn hebben stemrecht62.
Internetstemmen is alleen voorbehouden aan Franse staatsburgers die woonachtig zijn in het
buitenland.

6.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst63
Jaar

Aantal kiesgerechtigden

Aantal

Via internet uitgebrachte

% Internet-stemmen

geregistreerde

stemmen

t.o.v. totaal aantal

internetkiezers
2003

61

50.000 geregistreerde Franse

uitgebrachte stemmen
Nvt

4.384

60%

https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CDoQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.esse

x.ac.uk%2Fgovernment%2Felectoralmalpractice%2F2_ManagementBodiesConduct.doc&ei=oDVqUp2TBKWB4gTluIDwCQ&
usg=AFQjCNEGkd1E3813u9NdcyrfIsbD4XMKgw&sig2=fkuGxwFHQ_Uz5LEZraaxXw
62

http://www.diplomatie.gouv.fr/

63

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf

49/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Aantal kiesgerechtigden

Aantal

Via internet uitgebrachte

% Internet-stemmen

geregistreerde

stemmen

t.o.v. totaal aantal

internetkiezers

uitgebrachte stemmen

burgers woonachtig in NoordAmerika
2006

525.000 Franse 'expats'

Onbekend

10.201

14%

Onbekend

6.026

9%

210.000

126.947 (1 ronde)

e

60%

117.676 (2 ronde)

e

56%

151.762

15.429

10%

111.387

5.186

5%

woonachtig in Azië, Europa
en het Midden-Oosten.
2009

340.000 geregistreerde
Franse burgers woonachtig in
Afrika en Noord-en ZuidAmerika

2012

2013

6.4

Onbekend

onbekend

Andere beschikbare stemmethoden
Kiezers woonachtig buiten Frankrijk kunnen tijdens de verkiezingen hun stem ook uitbrengen via
de post, op een stembureau in Frankrijk of door een volmacht af te geven64. Stemmen bij volmacht
is niet toegestaan voor AFE verkiezingen.

6.5

Internet stemsysteem – AFE (2003, 2006 en 2009)
In 2003, 2006 en 2009 is voor elke verkiezing een ander systeem gebruikt. Over het systeem dat in
2003 gebruikt is, is weinig informatie bekend. Wel is bekend dat Election Europe, voormalig
bekend als Election.com, de leverancier was en dat het systeem intellectuele eigendom was van
deze leverancier. Alle gebruikte systemen zijn closed source software.
In 2006 is het systeem van EADS gebruikt, genaamd 'Cybervote'. Er waren een aantal problemen
met dit systeem; zo konden kiezers niet vanuit alle landen online hun stem uitbrengen door
beperkingen van de versleutelingstechniek en ondervonden de kiezers die geen Windows hadden
problemen tijdens het stemmen65.
In 2009 werd het 'Pnyx' systeem gebruikt, ontwikkeld door Scytl. Dit systeem is, in aangepaste
vorm, later ook in Noorwegen ingezet. Frankrijk heeft ook na de verkiezing van 2009 een contract

64

http://aceproject.org/ero-en/regions/europe/FR/france-final-report-parliamentary-elections-of-10/at_download/file

65

Bijlage II - Internetstemmen buitenland, 2007 ICTU

50/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

getekend bij Scytl. Dit contract staat toe dat Frankrijk ongelimiteerd het systeem in kan zetten
66
tijdens verkiezingen .
6.6

Procesbeschrijving

6.6.1

Registratie van kiezers

In 2003 was registratie niet vereist en kregen alle kiezers een brief toegestuurd per reguliere post
met een code en een wachtwoord voor toegang tot de stemwebsite.
Vanaf 2006 was registratie verplicht, welke toen bestond uit het sturen van een verzoek naar het
consulaat in het land waar men verbleef. Nadien werd een toegangscode opgestuurd voor toegang
tot de stemdienst.
In 2009 dienden kiezers zich te registeren via de e-portaal GAEL (Guichet d’Administration
Electronique) van de Franse overheid. De registratie vereiste het invoeren van de persoonlijke
NUMIC (consulair ID-nummer), naam, geboortedatum en paspoortnummer en het aanmaken van
een persoonlijk wachtwoord67.
6.6.2

Stembescheiden en stemming

Over het gebruikte systeem in 2003 is geen verdere informatie gevonden.
In 2006 kon men door middel van een identifier en een toegangscode zichzelf identificeren. Om te
kunnen stemmen via internet was het nodig een JAVA-applicatie te downloaden. Deze applicatie
functioneerde als de user-interface. Men verkoos een JAVA-applicatie boven een website, omdat
JAVA het mogelijk maakte om cryptografische functies uit te voeren (versleuteling van de stem en
het signeren met een digitale handtekening)68.
In 2009 is het systeem ontwikkeld door Scytl in samenwerking met AtosOrigin. Ook bij deze
stemdienst werd een JAVA-applicatie gedownload om een beveiligde verbinding te leggen met het
portaal van het onlinestemsysteem. De kiezer had vervolgens de mogelijkheid om zich in te loggen
met het wachtwoord en het consulaire identificatienummer. Na ingelogd te zijn verscheen er een
lijst met mogelijke kandidaten waaruit gekozen kon worden, gelinkt aan het bijbehorende
kiesdistrict van de kiezer69.
6.6.3

Verificatie door kiezer

Het is onbekend of in 2003 verificatie van de stem mogelijk was.

66

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
67

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
68

http://www.cs.princeton.edu/~appel/papers/urne.pdf

69

http://www.osce.org/odihr/elections/93621

51/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

In 2006 en 2009 ontvingen de kiezers een bewijs wanneer hun stem was aangekomen bij en
70
opgeslagen was op de server .
6.7

Internetstemsysteem – parlementsverkiezing 2012 / 2013
In 2012 is bij de parlementsverkiezing hetzelfde systeem 'Pnyx' gebruikt als dat gebruikt is in 2009
bij de AFE verkiezing.
De stemdienst is toegankelijk via https://scrutin.diplomatie.gouv.fr/

6.8

Procesbeschrijving

6.8.1

Registratie van kiezers

In 2012 / 2013 dienden kiezers eveneens een registratieproces te doorlopen om via internet hun
stem uit te brengen. Zij dienden hun mailadres en telefoonnummer te registreren bij het
consulaat, zodat zij instructies toegezonden konden krijgen voor het gebruiken van het
onlinestemsysteem.
6.8.2

Verificatie door kiezer

In 2012 ontving de kiezer een bevestiging in de vorm van een code. Met deze code konden kiezers
vaststellen of de stem was ontvangen. Met deze code was het niet mogelijk om na te kijken of de
stem ook correct was gedeponeerd in de stembus, of dat deze juist was meegeteld71.
6.8.3

Rol overige instanties

Tijdens de verkiezing in 2003 werd de Franse overheid ondersteund door het 'Forum des droits sur
l'Internet'. Dit is een private instantie die aanbevelingen heeft gedaan over het gebruik van
internetstemmen in de toekomst binnen Frankrijk.
Bij de verkiezingen van 2009 en 2012 hield het Bureau de Vote Électronique toezicht op de
correcte uitvoering van de verkiezing.
In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken is in 2009 een audit gedaan op het systeem
van Scytl door de firma Opida. Hierbij werd als baseline de richtlijnen van de CNIL en ANSSI
72
gebruikt.
6.8.4

Beveiligingsmaatregelen

In 2006 was het internetstemmen op een aantal locaties stopgezet. Dit hing samen met het lage
aantal uitgebrachte stemmen, waardoor het erg gemakkelijk traceerbaar was wie welke stem had
73
uitgebracht en hierdoor de privacy in het geding kwam .

70

http://www.osce.org/odihr/elections/89000

71

http://www.osce.org/odihr/elections/93621

72

http://www.eac.gov/assets/1/Documents/SIV-FINAL.pdf

52/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Daarnaast is niet alles perfect verlopen tijdens de verkiezing in 2006. Zo kon men niet in alle
landen via internet een stem uitbrengen door encryptiebeperkingen. Ook waren er wat problemen
met kiezers die geen Windows gebruikten. Ook bleek dat het versturen van de codes via de post
74
niet erg efficiënt te zijn .
Tijdens de verkiezing in 2009 waren er nieuwe risico beperkende maatregelen genomen;

Er is een review van de source code uitgevoerd: Opida en andere externe waarnemers
hebben een review van deze source code mogen uitvoeren;

Het onlinestemsysteem is gecertificeerd: Opida, vertegenwoordigers van het ministerie en
externe waarnemers hebben het systeem gecertificeerd;

Er is een continue audit uitgevoerd: Opida en andere partijen hebben voor, tijdens en na de
verkiezingen diverse audits uitgevoerd;

Er is end-to-end versleuteling toegepast: De stem werd direct na de stemming versleuteld en
gesigneerd met een digitale handtekening. Dit gebeurde voordat de stem bij de servers




aankwam;
Er is een gemixt protocol toegepast: Er kon geen enkele relatie gelegd worden tussen de
stemming en de stem zelf door het gebruik van dit gemixte protocol (m.b.t. versleutelings- en
decoderingsproces);
Verifieerbaar door de kiezer: Het was mogelijk voor de kiezer om te controleren of hun
uitgebrachte stem ook daadwerkelijk was opgeslagen op de server75.

Tijdens de parlementsverkiezing van 2012 zijn een aantal problemen opgetreden. De eerste had er
mee te maken dat rond de 1e verkiezingsronde de JAVA virtual machine (programma om de JAVAcode uit te kunnen voeren op PC’s) ge-update werd. Uiteindelijk werd een workaround ontworpen
waarmee kiezers de oude versie van de JAVA virtual machine konden terug installeren. Door dit
probleem konden een aantal kiezers niet stemmen.
Een ander probleem ontstond bij de officiële telling doordat de digitale handtekening van één
uitgebrachte stem niet goed was geplaatst, waardoor de stem niet meegeteld werd.
Door de Pirate Party, een politieke partij, werden vragen opgeworpen gerelateerd aan de
transparantie en veiligheid van het systeem. Zo vond deze partij dat de elektronische sleutels van
de stembus gegenereerd waren door onrechtmatige tools. The Pirate Party heeft gevraagd of zij de
source code mochten inzien, wat hun geweigerd werd. Zij hebben een klacht bij de Constitutional
Court ingediend en een verzoek ingediend om de internetstemmen te laten vervallen. Hier is geen
gehoor aan gegeven.

73

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
74

Bijlage II - Internetstemmen buitenland, 2007 ICTU

75

http://www.eac.gov/assets/1/Documents/SIV-FINAL.pdf

53/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

6.8.5

Eigendomsrechten
76

In alle gevallen behoren de intellectuele eigendomsrechten tot de leveranciers .
6.8.6

Kosten
77

In 2003 heeft het systeem 70.000 euro gekost. In 2006 waren de kosten 2 miljoen euro . De
kosten van het gebruikte systeem in 2009 en 2012 zijn onbekend.

76

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-

Brief/2012/June/~/media/Files/Publications/Reports/2012/EVote_International_Experience_2012.pdf
77

Bijlage II - Internetstemmen buitenland, 2007 ICTU

54/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

7

INDIA

7.1

Introductie
In 1947 verkreeg India onafhankelijkheid van het Britse Rijk. India is sindsdien wel lid gebleven
binnen het Gemenebest. Het land kreeg een grondwet in 1950, gevolgd door de eerste landelijke
verkiezingen in 1952. Al sinds de jaren ’80 wordt er in India elektronisch gestemd middels
stemcomputers. De eerste experimenten met stemmen via internet dateren uit 2010.

7.1.1

Staatsinrichting en bestuur

India is een parlementaire democratie met een federale bestuursvorm. Het hoogste
regeringsorgaan is de gekozen volksvertegenwoordiging waarvan ook alle ministers lid zijn en
daaraan verantwoording schuldig zijn. Het parlement omvat twee Kamers: het rechtstreeks
gekozen Lagerhuis, Lok Sabha, en het indirect gekozen Hogerhuis, Rajya Sabha. Op
deelstaatniveau bestaat vaak hetzelfde tweekamersysteem. Het Lagerhuis telt 545 leden en wordt
elke vijf jaar rechtstreeks gekozen volgens een districtenstelsel. Het Hogerhuis heeft 245 leden die
door de parlementen van de deelstaten gekozen worden. Elke twee jaar vinden er verkiezingen
plaats voor een derde van de zetels van het Hogerhuis.
De federatie is onderverdeeld in 29 deelstaten en 6 unieterritoria. Daaronder is er een
onderverdeling in districten, talugs of tehsils (enkele honderden dorpen), steden en dorpen.

7.1.2

Historie internetstemmen

Het initiatief tot internetstemmen kwam van Minister Narendra Modi in januari 2010, toen hij de
verkiezingscommissaris van Gujarat, K.C. Kapoor, opdracht gaf om manieren te vinden om burgers
meer aan te moedigen om te stemmen. Naar aanleiding van deze opdracht heeft de State Election

55/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Commission (SEC) van de deelstaat Gujarat onderzoek gedaan naar de mogelijkheid van stemmen
78
via internet.
Dit heeft in september 2010 geleid tot de eerste online stemming voor een bindende verkiezing in
79
zes gemeenten (Ahmedabad, Surat, Rajkot, Vadodara, Bhavnagar Jamnagar) in India . In maart
2011 zijn ook de Gandhinagar municipal corporation verkiezingen via internet uitgevoerd.
In 2011 heeft het internetstemmenproject de prijs 'eWorld Forum Award' gewonnen, ingesteld
door de Indiase minister van ICT80 en in 2013 heeft het de prijs '2013 eGovernance award'
gewonnen, gesponsord door de Indiase overheid.
7.1.3

Organisatie internetstemmen

De verantwoordelijkheid voor internetstemmen ligt bij de 'State Election Commission (SEC)' van
Gujarat (zie ook http://sec.gujarat.gov.in/). Zij introduceerde internetstemmen om zo het
verkiezingsproces verder te automatiseren en moderniseren, waarmee zij hoopte de opkomst te
vergroten.
7.2

Kiesgerechtigdheid
Iedere staatsburger die minimaal 18 jaar is op de eerste dag (1 januari) van het jaar waarin de
kiezerslijst wordt voorbereid is kiesgerechtigd. Deze persoon dient geregistreerd te zijn in het
kiesdistrict waar hij/zij ook verblijft.81

7.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Er zijn in de zes gemeenten in totaal 8,61 miljoen kiesgerechtigden.
387 kiezers hadden zich geregistreerd, 182 hiervan waren goedgekeurd na controle van de
identiteit. Van deze 182 waren er 124 stemmen uitgebracht via internet.82 83

7.4

Andere beschikbare stemmethoden
Stemmen in een stembureau (afhankelijk van het stembureau met stemcomputer of met
stembiljet).

7.5

Internet stemsysteem
Het stemsysteem heet Online Voting System (OVS) en is ontwikkeld door Scytl in samenwerking
met Tata Consulting Services. Hiervoor is door de deelstaat Gujarat een vijfjarig contact

78

http://www.indianexpress.com/news/gujarat-ready-to-click-take-first-step-in-evoting/635417/

79

http://www.ndtv.com/article/cities/gujarat-civic-elections-witness-first-ever-online-voting-58739

80

http://www.scytl.com/scytls-internet-voting-project-in-india-receives-the-2011-eworld-forum-award/index.html

81

A guide for the Voters, Election Commission of Inda, 2006 (http://eci.nic.in/eci_main/ECI_voters_guideline_2006.pdf)

82

http://www.ndtv.com/article/cities/gujarat-civic-elections-witness-first-ever-online-voting-58739

83

http://www.business-standard.com/article/beyond-business/e-voting-for-it-land-111072300044_1.html

56/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

84

afgesloten. Het systeem ondersteunt zowel de Engelse taal als de talen gesproken binnen de
gemeentes.
7.6

Procesbeschrijving

7.6.1

Registratie van kiezers

De registratie verloopt in meerdere stappen.
Stap 1: Online registeren via http://www.onlinevotinggujarat.gov.in. Hierbij dient de kiezer zijn
naam, adres, leeftijd, telefoonnummer en emailadres in te vullen en aan te geven of hij/zij via
internet of op een stembureau wil stemmen.
Stap 2: Door ambtenaren van de SEC wordt een huisbezoek afgelegd om de gegevens van de kiezer
te controleren85.
Stap 3: Ontvangst van gebruikersnaam per e-mail en wachtwoord via mobiele telefoon.
Stap 4: Activering van kiezersaccount door gebruikersnaam en wachtwoord via de site in te vullen,
waarna de kiezer direct zijn wachtwoord dient te wijzigen.
7.6.2

86

Stembescheiden

Er worden geen verdere stembescheiden toegezonden. Om te stemmen logt de kiezer in met zijn
gebruikersnaam en gewijzigde wachtwoord.
7.6.3

Stemming

Om te kunnen stemmen volgt de kiezer de volgende stappen87:

84

http://www.scytl.com/customer/state-of-gujarat/index.html

85

http://awards.eletsonline.com/2011/11/15/online-voting-system/

86

http://www.business-standard.com/article/beyond-business/e-voting-for-it-land-111072300044_1.html

57/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Stap 1: Inloggen op de onlinevotinggujarat.gov.in website met gebruikersnaam en wachtwoord
Stap 2: Kandidaat selecteren (kiezer kan maximaal 3 kandidaten selecteren)

Stap 3: Selectie bevestigen en versturen stem
Stap 4: De kiezer ontvangt direct daarna op zijn mobiele telefoon een wachtwoord
Stap 5: Invullen van het wachtwoord.

Stap 6: De stemdienst toont een ontvangstbevestiging aan de kiezer, deze kan worden geprint of
gekopieerd.

87

Zie ook de handleiding voor de kiezer op https://onlinevotinggujarat.gov.in/ovs-portal/eVoterManual.pdf

58/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

7.6.4

Verificatie door kiezer

De voting receipt die de kiezer in de laatste stap ontvangt kan gebruikt worden door de kiezer om
de ontvangst van zijn/haar stem te controleren. Hoe dit verificatieproces in India precies verloopt
wordt niet duidelijk uit de openbare bronnen.
7.6.5

Rol overige instanties

De State Election Commission (SEC) van de deelstaat Gujarat heeft onderzoek gedaan naar de
mogelijkheden van stemmen via internet en is ook opdrachtgever van de ontwikkeling.
Het systeem is ontwikkeld door Scytl samen met Tata Consultancy Services. Het Indiase bureau
Indusface.com heeft de veiligheid van het systeem bewaakt tijdens de ontwikkeling.
7.6.6

Beveiligingsmaatregelen

Er zijn vier eisen aan het system gesteld: authenticatie, beschikbaarheid, vertrouwelijkheid en
integriteit. Het SEC heeft een extern auditbureau aangehaakt, Indusface. Dit bureau was
verantwoordelijk voor het bewaken van de veiligheid van het stemsysteem.
Het datacenter wat gebruikt werd voor het stemsysteem bestond uit 32 servers, een back-up
server en een data recovery team wat direct in actie kon komen als er iets zou gebeuren.88 Het
datacenter is verdeeld in verschillende modules, heeft een hoge bandbreedte en verschillende
firewalls. De kiezer kon bovendien de website controleren aan de hand van het certificaat van de
website.89 Elke module controleerde de geldigheid van input of stemmen. Daarnaast worden de
activiteiten (stemmen) continu gemonitord en wordt er actie ondernomen zodra er iets verdachts
is gedetecteerd. De website die gebruikt wordt is bovendien enkel op de verkiezingsdag online

88

http://www.business-standard.com/article/beyond-business/e-voting-for-it-land-111072300044_1.html

89

http://awards.eletsonline.com/2011/11/15/online-voting-system/

59/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

zodat het datacenter, welke gekoppeld is aan de website, slechts beperkt te bereiken is en
90
daardoor moeilijker te hacken is.
7.6.7

Eigendom

Scytl heeft het systeem samen met Tata Consultancy Services ontwikkeld. Onbekend is hoe het
eigendom van het systeem is belegd.
7.6.8

Kosten

De kosten die zijn uitgegeven voor het ontwikkelen van het online stemsysteem door de State
Election Commisson bedragen 340 miljoen roepi (ca. 4 miljoen euro), 150 miljoen roepi (ca. 1,8
91
miljoen euro) hiervan is uitgegeven aan software en het datacenter.

90

http://www.cio.in/case-study/click-vote

91

http://www.ndtv.com/article/cities/gujarat-civic-elections-witness-first-ever-online-voting-58739

60/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

8

MEXICO

8.1

Introductie
De eerste keer dat er in Mexico internetstemmen is gebruikt bij een bindende verkiezing was in
2012 bij de verkiezing voor de nieuwe gouverneur van Mexico-City. De mogelijkheid van
internetstemmen was alleen beschikbaar voor kiesgerechtigden die tijdens de verkiezing in het
buitenland verbleven92.

8.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Mexico is ingericht als een federale republiek. In de Mexicaanse staatsinrichting wordt
onderscheid gemaakt naar de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. De wetgevende
macht van Mexico, Congreso de la Unión genaamd, bestaat uit twee afzonderlijke Kamers. Dit zijn
de Kamer van Senatoren, Cámara de Senadores, en de Kamer van Afgevaardigden, Cámara de
Diputados. Om de 3 jaar worden de verkiezingen voor de Cámara de Diputados gehouden en voor
de Cámara de Senadores worden deze om de 6 jaar gehouden.
De president heeft de uitvoerende macht in handen. De president is naast staatshoofd van Mexico
ook de regeringsleider. Een president kan maar voor één termijn (periode van 6 jaar) gekozen
worden, een herverkiezing is niet mogelijk.
Het Hooggerechtshof van de Natie, de Suprema Corte de Justicia de la Nación, oefent de
rechterlijke macht uit samen met een groot aantal lagere en gespecialiseerde rechtbanken. Dit
specifieke gerechtshof heeft in totaal 11 leden, welke door het Congres om de 15 jaar worden
gekozen.
Mexico is opgedeeld in 31 staten en één Federaal District (Mexico-Stad). Iedere staat heeft een
gouverneur (het hoofd van de staat), een staatscongres en een eigen grondwet. De gouverneurs
worden om de 6 jaar gekozen in directe verkiezingen en het staatscongres wordt om de 3 jaar
gekozen. Ook de gouverneur kan niet herkozen worden.
De staten zijn verder onderverdeeld in 2.438 gemeenten met allen een burgemeester aan het
hoofd welke wordt bijgestaan door 'regidores'. De burgermeesters worden voor een periode van 3
jaar vastgesteld.
Mexico-Stad is een uitzondering en is niet onderverdeeld in gemeentes, Mexico-Stad bestaat uit 16
93
districten . Sinds 1997 heeft Mexico-Stad, het Federale District, een regeringsleider en daarnaast
een wetgevende assemblee.

92

http://www.businesswire.com/news/home/20120809005061/en/Mexico-Sets-Precedent-Scytl%E2%80%99s-Internet-

Voting-Technology
93

http://nl.wikipedia.org/wiki/Mexico_(land)

61/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

8.1.2

Historie internetstemmen

Mexico is sinds 2000 aan het kijken naar de mogelijkheden van elektronisch stemmen in
stemlokalen. Er zijn in 3 staten meerdere niet-bindende experimenten gehouden (Mexico-City,
Coahuila en San Luis Potosí). Op nationaal niveau zijn geen experimenten gehouden.
Het e-voting experiment in Mexico-City startte in 2001. De eerste keer dat er in Mexico
internetstemmen is gebruikt bij een bindende verkiezing was in 2012 bij de verkiezing voor de
nieuwe gouverneur van Mexico-City. De mogelijkheid van internetstemmen was alleen
beschikbaar voor kiesgerechtigden die tijdens de verkiezing in het buitenland verbleven94.
8.1.3

Organisatie internetstemmen

De federale verkiezingen in Mexico worden georganiseerd door het ‘Instituto Federal Electoral’. De
staten verkiezingen worden georganiseerd door statelijke kiesinstanties. Voor Mexico-stad is het
'Instituto Electoral del Distrito (http://www.iefd.org.mx) Federal' verantwoordelijk voor de
verkiezingen.
8.2

Kiesgerechtigdheid
Personen vanaf 18 jaar hebben kiesrecht in Mexico. Zij zijn vanaf deze leeftijd verplicht hun stem
uit te brengen, al staat er geen straf op wanneer dit niet gedaan wordt95.

8.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
61.687 kiezers hadden zich geregistreerd om te stemmen via internet vanuit 113 verschillende
landen96. De stemming was open tussen 28 juni 2012 8:00 uur en 1 juli 2012 18:00 uur. In totaal
zijn er 2.639 stemmen via internet uitgebracht (en 5.272 per post) 97.

8.4

Andere beschikbare stemmethoden
De kiesgerechtigden die tijdens de verkiezing in 2012 in het buitenland verbleven hadden ook de
mogelijkheid om via de post hun stem uit te brengen98.

8.5

Internet stemsysteem
Het gebruikte internetstemsysteem is ontwikkeld door Scytl, genaamd 'Pnyx'.

94

http://www.businesswire.com/news/home/20120809005061/en/Mexico-Sets-Precedent-Scytl%E2%80%99s-Internet-

Voting-Technology
95

http://nl.wikipedia.org/wiki/Mexico_(land)

96

http://www.sandiegored.com/noticias/22717/Mexican-migrants-to-vote-online-for-first-time/

97

http://www.iedf.org.mx/index.php/boletines-y-comunicados/87-2012boletines/2139-exitosa-la-votacion-por-internet

98

http://www.businesswire.com/news/home/20120809005061/en/Mexico-Sets-Precedent-Scytl%E2%80%99s-Internet-

Voting-Technology

62/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

8.6

Procesbeschrijving

8.6.1

Registratie van kiezers

Kiezers die wilden stemmen via internet konden zich tussen 1 oktober 2011 en 15 maart 2012
registreren.
8.6.2

Stembescheiden en stemming

Na de registratie ontving de kiezer een link naar het Sistema de Contraseñas (‘wachtwoorden
systeem’). In de periode 15 mei tot 1 juli 2012 kon de kiezer via die link een wachtwoord
bestaande uit 16 karakters te verkrijgen na invoer van een user-id, email adres en
persoonsgegevens. De kiezer werd geacht dit wachtwoord af te drukken of te onthouden.
Vanaf 27 juni 8:00 uur tot en met 1 juli 2012 18:00 kon de kiezer inloggen in het Sistema de Vota
(‘Stemsysteem’) met zijn user-id en het wachtwoord.
Voor meer informatie zie ook het voorlichtingsfilmpje op
http://www.youtube.com/watch?v=fU61D8IxMKw
8.6.3

Verificatie door kiezer

Het stemsysteem toonde aan de kiezer een bewijs van ontvangst van de stem (numerieke code).
Na afloop van de stemming werd op de website van de IEDF alle verificatiecodes gepubliceerd.
8.6.4

Rol overige instanties

Op het onlinestemsysteem is een audit uitgevoerd door Telefónica Security Engineering. De audit
bevestigde dat het systeem voldeed aan de veiligheidstandaarden en eisen van IEDF.
Het stemproces werd daarnaast gemonitord door andere partijen (verkiezingswaarnemers, leiders
van Mexicaanse gemeenschappen, vertegenwoordigers van politieke partijen en 'State Election
Management Bodies').
8.6.5

Beveiligingsmaatregelen

Zoals hierboven is vermeld is er een audit uitgevoerd op het onlinestemsysteem. Deze bevestigde
dat het systeem voldeed aan de veiligheidsstandaarden en eisen opgesteld door IEDF. Daarnaast
had ook 'The Electoral Tribunal of the Federal Judiciary' het systeem geëvalueerd en ook zij
hebben het systeem goedgekeurd. Tijdens het stemproces hebben zoals ook al eerder genoemd
diverse partijen het systeem en het proces in de gaten gehouden (verkiezingswaarnemers, leiders
van Mexicaanse gemeenschappen, vertegenwoordigers van politieke partijen en 'State Election
Management Bodies'). Zij hebben het stemmen via internet als succesvol ervaren.
8.6.6

Eigendom

Onbekend.

63/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

9

NOORWEGEN

9.1

Introductie
Bij de parlementsverkiezing op 9 september 2013 was het inwoners van 12 gemeenten toegestaan
om via internet hun stem uit te brengen in een ‘early voting’ periode van 12 augustus 2013 tot aan
6 september 2013. Op de dag van stemmig zelf kon niet via internet worden gestemd. In het
Noorse internetstemsysteem kunnen kiezers zo vaak een stem uitbrengen als ze willen, de laatst
uitgebrachte stem wordt meegeteld. Indien een kiezer op de dag van stemming (9 september) ook
in een stemlokaal zijn stem uitbrengt, wordt deze stem en niet de internetstem meegeteld.

9.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Noorwegen is een constitutionele monarchie. De wetgevende macht berust bij het Storting
(parlement). De leden worden voor vier jaar gekozen volgens een districtenstelsel. Het land is
ingedeeld in negentien provincies, met aan het hoofd een gouverneur. Elke provincie vormt een
kiesdistrict en op basis van het aantal inwoners en de oppervlakte per provincie is het aantal zetels
in het parlement bepaald. Verder kent Noorwegen op lokaal niveau ruim 450 gemeenten.
Het parlement kent een mengvorm van een één- en tweekamersysteem: weliswaar is er slechts
één kamer, maar die deelt zichzelf in een Lagting (3 van de leden) en een Odelsting (H). Nieuwe
wetgeving wordt eerst behandeld in het Odelsting en vervolgens in het Lagting.
De uitvoerende macht berust formeel bij de koning, maar de staatsraad bepaalt de inhoud van de
Koninklijke besluiten, die door de minister-president mede moeten worden ondertekend. De
koning benoemt de leden van de regering, die verantwoording schuldig is aan het parlement.
9.1.2

Historie internetstemmen

De Noorse regering heeft in 2004 opdracht gegeven aan een werkgroep om te onderzoeken wat
het potentieel en de mogelijkheden zijn om elektronisch stemmen in te voeren in Noorwegen. In
99

2006 verscheen het eindrapport van de werkgroep met daarin een zeer uitvoerige analyse van
mogelijkheden om het stemproces te moderniseren vanuit een democratische, juridische,
technische en administratieve invalshoek. De werkgroep concludeerde dat elektronisch stemmen
het gemakkelijker en goedkoper zou maken voor de kiezer om zijn democratische rechten uit te
oefenen. De werkgroep stelde voor om te starten met proeven en een systematische evaluatie,
met als doel om zowel technische oplossingen te testen als het vertrouwen in elektronisch
stemmen onder de kiezers te laten groeien. Hierna zou een geleidelijke en stapsgewijze invoering
van elektronisch stemmen kunnen plaatsvinden.
Op basis van onder meer dit rapport besloot de regering om een serie van experimenten te gaan
uitvoeren met internetstemmen. De beoogde effecten waren een betere toegankelijkheid tot het
stemproces voor alle groepen kiezers, een efficiëntere organisatie van de verkiezing, lagere
uitvoeringskosten en een versnelling in het opstellen van de uitslag door elektronisch te tellen.

99

http://www.regjeringen.no/upload/kilde/krd/red/2006/0087/ddd/pdfv/298587-evalg_rapport_engelsk201106.pdf

64/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Hiervoor werd het E-vote 2011 project ingericht wat tot doel had om een systeem voor
internetstemmen te verwerven voor parlementaire, gemeentelijke en provinciale verkiezingen en
deze te beproeven in een tiental gemeenten bij de verkiezingen in september 2011.
In de opzet van het experiment met internetstemmen werd gekozen om internetstemmen te
positioneren als aanvullende mogelijkheid om te stemmen, naast de bestaande mogelijkheden om
100
in een stemlokaal en per brief te stemmen. De regering koos daarnaast voor een opzet waarin
kiezers meerdere stemmen konden uitbrengen via internet in een periode voorafgaand aan de dag
van stemming, én daarnaast altijd nog hun stem konden uitbrengen in het stemlokaal. Voor deze
opzet werd gekozen vanwege twee redenen: i) voorkomen dat er niet gestemd kan worden als het
internetstemsysteem tijdelijk niet beschikbaar zou zijn en ii) als maatregel om kiezers die
problemen zouden ondervinden met internetstemmen toch de gelegenheid te bieden om hun
stem uit te brengen. Door deze opzet konden ook kiezers die door derden onder druk werden
gezet om op een bepaalde kandidaat te stemmen toch hun eigen stem uitbrengen in de
gecontroleerde omgeving van het stembureau.
Bij de verkiezing konden kiezers via internet stemmen in de periode van 10 augustus tot
9 september 2011 (31 dagen). Bijna de helft van de uitgebrachte stemmen werd uitgebracht in de
laatste week. Van de 167.506 kiesgerechtigden brachten 28.001 kiezers hun stem uit via internet.
In december 2012 besloot101 de regering, op grond van de overwegend positieve evaluatie van de
experimenten uit 2011 om nieuwe experimenten te houden bij de parlementsverkiezingen van
2013.
De Noorse kieswetgeving staat het houden van experimenten met andere vormen van stemmen
toe zolang deze experimenten niet afwijken van de basisprincipes zoals vastgelegd in de kieswet.
Door deze opzet kon de Noorse regering experimenten houden met internetstemmen zonder
hiervoor de kieswet te hoeven wijzigen.
9.1.3

Organisatie internetstemmen

Het ‘eValg’ (vertaald ‘eVote’ of ‘eStem’) project is ondergebracht bij het ministerie van Local
Government and Regional Development.
Het project heeft een stuurgroep die zich met name richt op verstrekken van resources,
prioriteitstelling en bestuurlijk draagvlaak. Ook draagt zij zorg voor de externe audits en
kwaliteitszorg. De externe quality assurance werd uitgevoerd door de firma DNV.

100

De periode om per brief te stemmen liep van 1 juli tot 9 augustus voor kiezers woonachtig in Noorwegen, en van 1 juli

tot 2 september voor kiezers buiten Noorwegen.
101

Zie ook wetsvoorstel http://www.regjeringen.no/en/dep/krd/documents/white/prop/2012-2013/prop-52-l-

20122013.html?id=709907

65/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

De projectgroep is verantwoordelijk voor de uitvoering van de experimenten en de verwerving van
de stemdienst. De projectgroep ondersteunt de deelnemende gemeenten bij de uitvoering van de
eVote experimenten. Zij legt verantwoording af aan de stuurgroep over de voortgang.
In de governance van het project zijn vier ‘reference groups’ opgenomen, die het project vanuit de
invalshoek van politieke partijen, inhoudelijke experts, gemeenten en gebruikers begeleid en
voorziet van adviezen.
9.2

Kiesgerechtigdheid
Het kiesrecht komt toe aan alle inwoners van Noorwegen die ouder zijn dan 18 jaar en die
opgenomen zijn in het kiezersregister.

9.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Noorwegen kent ongeveer 3,5 miljoen kiesgerechtigde personen.
Bij de verkiezing in 2011 namen 10 gemeenten deel aan het experiment met internetstemmen.
Van de 167.506 kiesgerechtigden brachten 28.001 kiezers hun stem uit via internet.
Bij de verkiezing in 2013 namen dezelfde 10 plus 2 nieuwe gemeenten deel aan het experiment
met ongeveer 250.000 kiesgerechtigden. Bij die verkiezing heeft 36% van de kiezers in de twaalf
deelnemende gemeenten gestemd via internet, 11% per brief en 53% in het stemlokaal. In totaal
zijn 72.969 internetstemmen uitgebracht door 70.622 kiezers. Noot: het aantal stemmen is groter
dan het aantal kiezers aangezien kiezers meerdere stemmen mochten uitbrengen.
Het percentage internetstemmen steeg van 16% naar 28% van de kiesgerechtigde inwoners van de
deelnemende gemeenten.

9.4

Andere beschikbare stemmethoden
Kiezers in Noorwegen brengen normaliter hun stem uit bij een stembureau. De kiezer mag zijn
stem uitbrengen bij elk stembureau in het land; de verkiezingsautoriteit draagt zorg voor de
distributie van de uitgebrachte stem naar de gemeente waar de kiezer staat geregistreerd.
Kiezers kunnen hun stem al enkele weken voorafgaand aan de dag van stemming uitbrengen
tijdens een ‘early voting’ en een ‘advance voting’ periode. De stem kan dan worden uitgebracht bij
een willekeurig gemeentehuis in het land. Op de dag van stemming zelf kan de kiezer alleen zijn
stem uitbrengen in de gemeente waar hij is ingeschreven.
Kiezers buiten Noorwegen kunnen hun stem in persoon uitbrengen bij een ambassade of bij een
aantal daartoe aangewezen stembureaus in het buitenland. De kiezer moet zich hierbij
legitimeren. De door de kiezer ingeleverde stem wordt in een dubbele envelop per post naar de
verkiezingsautoriteit in Noorwegen gestuurd. Kiezers die niet naar een ambassade kunnen komen
mogen per brief stemmen.

66/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

9.5

Internet stemsysteem
De Noorse overheid is in 2010 een tender procedure gestart voor de verwerving van een
internetstemsysteem. De tender is gewonnen door de firma Scytl Secure Electronic Voting SA. Bij
de ontwikkeling van de stemdienst is intensief samengewerkt door de Noorse overheid,
academische onderzoeksgroepen en Scytl.
Alle documentatie die in het kader van deze tender is ontvangen van leveranciers is vanuit het
102

oogpunt van transparantie via internet
documentatie.

openbaar gemaakt, alsook alle latere technische

Naast het internetstemsysteem wordt in Noorwegen één landelijk ICT administratief systeem
(“EVA”) gebruikt voor het kiezersregister, kandidatenlijsten, stemresultaten, etc.
9.6

Procesbeschrijving

9.6.1

Registratie van kiezers

In Noorwegen wordt de kiesgerechtigdheid afgeleid van de bevolkingsregistratie. Op grond hiervan
wordt het kiezersregister gevuld.
Kiezers buiten Noorwegen zijn in de eerste tien jaar na hun vertrek uit Noorwegen nog
ingeschreven in het kiezersregister van de gemeente waar zij laatstelijk stonden ingeschreven. Na
tien jaar vervalt de inschrijving. Wil de kiezer daarna alsnog meedoen met de verkiezing, dan dient
hij zich bij deze gemeenten opnieuw te laten registreren. Deze registratiehandeling kan ook
worden uitgevoerd tijdens het stemmen zelf, door ondertekening van de retourenvelop van de
briefstem. Hierbij is geen bewijs van de Noorse nationaliteit vereist, een verklaring is afdoende.
9.6.2

Stembescheiden

Als onderdeel van de stembescheiden ontvangt de kiezer, ruim voorafgaand aan de verkiezing, een
stemkaart. Op deze stemkaart staan geen wachtwoorden, PIN codes of anderszins identificerende
gegevens die de kiezer moet gebruiken om te kunnen stemmen. De identificatie geschiedt doordat
de kiezer op de stemdienst inlogt met zijn elektronische ID die hij ook voor andere eoverheidsdiensten gebruikt. Daarnaast kunnen ook private e-IDs worden gebruikt.
9.6.3

Stemming

Voor de kiezer verloopt het uitbrengen van de stem als volgt:
1. Invoeren van de correcte URL (“evalg.stat.no”) in zijn browser. De stemdienst verifieert of
de computer en browser van kiezer aan de minimumeisen voldoet

102

Zie https://brukerveiledning.valg.no/Dokumentasjon/Internettstemmegivning.aspx

67/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2.

3.

Vervolgens selecteert de kiezer het elektronische ID middel waarmee hij zich wenst te
authentiseren. In het Noorse internetstemsysteem kan gebruik gemaakt worden van
MinID (een door de overheid uitgegeven elektronisch identificatiemiddel vergelijkbaar
met Nederlandse DigiD), BankID (een elektronisch identificatiemiddel uitgegeven door
banken in Noorwegen), Buypass en Commfides (een tweetal private e-ID oplossingen).
Het stemsysteem verifieert aan de hand van de identiteit van de kiezer of deze woont in
éénn van de aan het experiment deelnemende gemeenten, en aan welke verkiezingen de
kiezer kan deelnemen (in geval meerdere verkiezingen gecombineerd worden).

4.

5.
6.

7.

9.6.4

De kiezer stemt in twee stappen; eerst door een partij te selecteren, daarna door de
rangorde van de kandidaten te bepalen. De partijen worden in willekeurige volgorde
getoond op het scherm, deze volgorde wisselt per keer dat de kiezer inlogt. Naast het
aanpassen van de rangorde van de kandidaten kan de kiezer ook kandidaten verwijderen
van de lijst.
Na bevestiging van de keuze wordt de stem versleuteld en ondertekend met een
elektronische handtekening.
De kiezer ontvangt een return code op zijn mobiele telefoon via SMS. Deze return code
moet overeenkomen met de code (één voor elke partij) zoals gedrukt op de
oproepingskaart. De codes verschillen per kiezer.
Indien gewenst kan de kiezer verifiëren dat zijn stem daadwerkelijk is opgenomen in de
stembus.

Verificatie door kiezer

Het Noorse internetstemsysteem kent een tweetal verificatiemethodes voor de kiezer. De eerste
methode maakt het mogelijk om te verifiëren dat de inhoud van de stem correct is ontvangen.
Daarnaast kan de kiezer aldus vaststellen dat hij met ‘de echte’ stemdienst contact heeft. Na het
uitbrengen van de stem ontving de kiezer een SMS bericht op zijn mobiele telefoon met een
‘return code’ en informatie over het aantal keren dat door hem is gestemd. De return code moet

68/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

overeenkomen met de informatie op de stemkaart. Los van dat deze methode door kiezers werd
ervaren als maatregel om vertrouwen te krijgen in de juiste werking, werd deze verificatiemethode
door de Noorse overheid juist ook gebruikt als indirecte methode om te kunnen detecteren of er
op grote schaal computers van kiezers gemanipuleerd werden. In dit ‘piep-systeem’ is het wel
noodzakelijk dat kiezers de return codes verifiëren. Echter, ook bij een klein percentage kiezers dat
daadwerkelijk de verificatie doet kan met grote zekerheid worden bepaald of er manipulatie
103
plaatsvindt. In het 2011 experiment gaf 90% van de geënquêteerde kiezers aan de return codes
geverifieerd te hebben.
De tweede methode maakt het mogelijk om te verifiëren dat alle ontvangen stemmen ook
daadwerkelijk in de stembus zijn opgeslagen én dat alle stemmen in de stembus ook daadwerkelijk
worden geteld. Deze verificatie kan zowel door kiezers, door de overheid als door onafhankelijke
buitenstaanders worden uitgevoerd.
Hiertoe wordt, gedurende de verkiezingsperiode, elk uur de volledige inhoud van de stembus
gepubliceerd104 op het internet. De kiezer kan de hashwaarde van zijn versleutelde stem
vergelijken met de lijst van alle ontvangen stemmen en zo verifiëren dat zijn stem is opgeslagen.
Daarnaast maakt het Noorse systeem het mogelijk om wiskundig te bewijzen dat de ontvangen
stemmen correct zijn geteld.
9.6.5

Rol overige instanties

Het ministerie van ‘Local Government and Regional Development’ is verantwoordelijk voor de
kieswetgeving in Noorwegen. De meer operationele kant van de uitvoering van een verkiezing ligt
in handen van gemeenten. Voor het E-vote project heeft het ministerie een actievere rol op zich
genomen bij het ontwerpen en verwerven van de stemdienst en bij het uitvoeren van de
verkiezing.
De organisatie van de verkiezing is in handen van ‘electoral bodies’ (vgl met stembureaus) op drie
niveaus: nationaal (alleen bij parlementsverkiezingen), provinciaal (18 electoral bodies) en
gemeentelijk (428 electorial bodies en 3000 stembureaus). De electoral bodies vervullen
verschillende taken op de drie niveaus: het tellen van de stemmen gebeurd op lokaal niveau,
hierop wordt toegezien door de electoral body op provinciaal niveau etc.
Specifiek voor het internetstemmen is een Internet Election Committee in het leven geroepen. Dit
bestaat uit 9 deskundigen die namens de gemeenten toezicht houden op de stemming en op het
tellen van de stemming. Bij vermoeden van misstanden zijn zij gerechtigd de stemming te staken.

103

Zie ook de ervaringen van de Noorse overheid met verifiable voting technologiën: http://www.e-voting.cc/wp-

content/uploads/downloads/2012/07/21-33_Stenerud-Bull_Norway.pdf
104

De versleutelde en ondertekende lijst van stemmen is gepubliceerd op https://github.com/KRD-KOMM-VL/evalg#!

69/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

De Noorse regering besloot bij aanvang van het E-vote 2011 project dat, gegeven de beperkte
internationale ervaring met internetstemmen, de experimenten grondig geëvalueerd moesten
worden door onafhankelijke externe partijen. Hiertoe werden met een tweetal
onderzoeksgroepen een contract getekend: het Instituut voor Sociaal Onderzoek ( ISF ), in
samenwerking met onder andere het Noorse Instituut voor Stedelijke en Regionale Onderzoek, Uni
Rokkan Centrum , Universiteit van Oslo en het Noorse Computing Center. Zij hebben beoordeeld
of het experiment effect had op de toegankelijkheid en opkomst, of de kiezers vertrouwen hadden
in het experiment, wat de standpunten van politiek geïnteresseerde jongeren waren, de houding
105
van de media en de houding van de kiezers. Het tweede onderzoek werd uitgevoerd door de
Internationale Stichting voor Electoral Systems (IFES) uit de Verenigde Staten.
9.6.6

Eigendom

De stemdienst is eigendom van de Noorse overheid. Leverancier Scytl is eigenaar van enkele
patenten op delen van programmatuur die gebruikt is in de stemdienst, waarvoor zij een nietexclusief levenslang gebruiksrecht hebben verstrekt aan de Noorse overheid.
9.6.7

Kosten

Onbekend.
9.6.8

Leerpunten uit evaluatie

Het gebruikte internetstemsysteem is door verschillende partijen en vanuit verschillende
invalshoeken geëvalueerd in en na 2011 en 2013. Zo zijn er zijn diverse academische onderzoeken
uitgevoerd, een broncode review op de implementatie van de gebruikte cryptografie106 en
onderzoeken naar het effect op de opkomst. Ook de OVSE heeft een waarnemersmissie gestuurd
om de verkiezingen in Noorwegen te observeren. Daarnaast zijn er verificaties uitgevoerd van de
correcte werking van de stemdienst, conform de ontwerpeigenschappen van de stemdienst.
Onderstaand zijn enkele van de vele bevindingen opgenomen.
NB. van de in 2013 gebruikte stemdienst is nog geen evaluatierapport in het Engels verschenen.
9.6.9

Complexe productie van stemkaarten

In de evaluatie van het e-vote experiment in 2011 bleek dat de productie van de
gepersonaliseerde stemkaarten met return-codes complex, foutgevoelig en kwetsbaar was. Om de
kaarten te kunnen produceren zijn zowel de gegevens van de kiezers nodig, als ook de voor elke
kiezer verschillende return-codes. Er zijn specifieke maatregelen getroffen om te voorkomen dat
de overheid zelf, of de drukker, de beschikking heeft over de relatie tussen deze gegevens (dit zou
immers het stemgeheim kunnen doorbreken). Hiervoor is zowel cryptografie ingezet als het in
meerdere gescheiden stappen opdelen van het printproces. De massale productie van de 168.000

105

http://www.ifes.org/Content/Publications/News-in-Brief/2012/June/Speed-Efficiency-and-Compliance-an-Evaluation-of-

E-Voting-in-Norway.aspx
106

Zie Mnemonic Rapport Kildekodegjennomgang

70/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

stemkaarten verliep niet zonder problemen. Enkele kiezers ontvingen andere return-codes via SMS
dan degenen die waren afgedrukt op de stemkaart. Volgende de Noorse overheid was er geen
sprake van manipulatie, aangezien de return-code die de kiezers ontvingen niet overeenkwamen
met een van de andere return codes op de kaart van de kiezer.
Bij de generatie van de bestanden die noodzakelijk waren voor het drukken van de stemkaarten
ondervond de Noorse overheid verschillende problemen. Zo bleek dat enkele partijen niet waren
meegenomen in de bestanden, waardoor deze opnieuw moesten worden gegenereerd. Echter
door de bomaanslag op 22 juli 2011 waren de gebouwen van het ministerie waar de computers
stonden om de bestanden te genereren tijdelijk ontoegankelijk. Uiteindelijk konden de bestanden
pas enkele dagen voor de opening van de stemperiode worden gegenereerd. Het productieproces
van de stemkaarten nam meer tijd in beslag dan verwacht, waardoor de opening van de stemming
in een tweetal gemeenten enkele uren moest worden verschoven.
9.6.10

Cryptografisch sleutelmanagement

In het Noorse stemsysteem wordt uitvoerig gebruik gemaakt van cryptografie. Zowel ten behoeve
van de versleuteling van de stem, als voor onderlinge identificatie van alle componenten van de
internetstemdienst (signing certificaten). In de praktijk bleek het management van alle
sleutelparen (15) zeer complex, zowel door de vereiste veilige opslag van de cryptografische
sleutels en de bijbehorende wachtwoorden als de vereiste organisatorische taakscheiding om te
waarborgen dat niemand zelfstandig toegang kon krijgen tot de sleutels.
9.6.11

Veiligheidsmaatregelen verkleinen de mogelijkheid om juiste werking vast te stellen

De vereiste beveiligingsmaatregelen maakte dat de flexibiliteit van de organisatie beperkt was,
maar ook dat de mogelijkheden om te testen beperkt waren. Het was juist door het gebruik van
alle cryptografische sleutels en andere veiligheidsmaatregelen (het systeem was zo ontwikkeld dat
het onmogelijk was om een stem uit te brengen voorafgaand aan de stemperiode) niet mogelijk
om met volledige zekerheid voorafgaand aan de stemming te bepalen of de stemdienst correct
zou werken in de productiesituatie.

71/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

10

VERENIGD KONINKRIJK

10.1

Introductie
Het Verenigd Koninkrijk heeft tussen 2002 en 2007 meerdere e-voting experimenten gehouden.
Dit waren niet alleen experimenten voor het gebruik van internetstemmen, maar ook andere
vormen van moderne technologie zoals stemmen via de sms of via digitale tv.

10.1.1 Staatsinrichting en bestuur

Het Verenigd Koninkrijk is als een parlementaire monarchie ingericht. Uitzonderlijk aan het
Verenigd Koninkrijk is dat het geen geschreven grondwet heeft, maar dat deze bestaat uit
statuten, gewoonterecht en conventies. De koning/koningin heeft formeel veel macht, zo heeft
hij/zij het recht het parlement bij elkaar te roepen en te ontbinden, het benoemen van de premier,
de oorlog te verklaren aan andere landen en daarnaast ook verdragen te ondertekenen. Dit zijn
formele rechten, al zal het niet snel gebeuren dat er tegen de wil van de gekozen regering in wordt
gegaan.
Het parlement van het Verenigd Koninkrijk is opgedeeld in een Hoger- en Lagerhuis. De primaire
taak van dit Hogerhuis is het herzien en corrigeren van wetten. Het Lagerhuis is de partij met de
wetgevende macht in handen107.
De landen binnen het Verenigd Koninkrijk hanteren ieder een eigen besturingsbestel. Zo heeft
Engeland in totaal 9 bestuurlijke regio's, welke opgedeeld zijn in totaal 82 counties
(graafschappen). Noord-Ierland is in districten opgedeeld, 26 in totaal. Schotland bestaat uit 32
108
raadsgebieden en Wales is daarnaast opgedeeld in 22 bestuurlijke gebieden . Londen is een
uitzondering op het besturingsbestel van Engeland. Londen bestaat momenteel uit 32 autonome
‘boroughs’ en uit 'de City of London'109.
10.1.2

Historie internetstemmen

In het jaar 2000 begon het Verenigd Koninkrijk met een meerjaren traject waarin het uitvoerig
experimenteerde met verschillende vormen van stemmen; stemmen via de telefoon/sms,
stemmen via elektronische stemmachines, het gebruik van scanners maar ook internetstemmen.
Dit werd mogelijk gemaakt door het aannemen van de 'The Representation of the People Act
2000'. Deze experimenten liepen door tot en met 2007, met uitzondering van het jaar 2001 en
2005 (destijds waren er geen lokale verkiezingen).

107

http://www.stepstone.nl/content/NL/NL/career/CarriereadviesBuitenlandLandenprofielenVerenigdKoninkrijk.htm#Sociale
situatie
108

http://nl.wikipedia.org/wiki/Verenigd_Koninkrijk#Staatsstructuur

109

http://www.landenweb.net/engeland/samenleving/

72/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

In 2007 heeft de Electoral Commission, na het uitvoeren van een aantal evaluaties de overheid
aangeraden om te stoppen met het uitvoeren van e-voting experimenten. De belangrijkste
argumentatie van de Electoral Commission was dat het geen zin heeft verder te gaan met de
experimenten zolang er geen duidelijke strategie en toekomstvisie is voor het moderniseren van
het verkiezingsproces. Zij bevestigde dat er veel geleerd was tijdens deze experimenten, maar dat
zolang het niet duidelijk is welke weg de overheid wil inslaan het geen zin heeft nog meer
110
experimenten te houden. Deze experimenten zijn op basis daarvan na 2007 stopgezet .
10.1.3

Organisatie internetstemmen

De Election Commission is een formele instantie opgezet door het parlement met als doel de
verkiezingen en referendums goed te organiseren en deze soepel te laten verlopen. Dit doen zij
door middel van het bieden van ondersteuning en advies. Ook zorgen zij ervoor dat kiezers alle
benodigde informatie tot hun beschikking hebben om hun stem (op wat voor manier dan ook) te
kunnen uitbrengen111. Deze partij is eveneens wettelijk verplicht om een evaluatie te doen van
ieder e-voting experiment112. Daarnaast hebben de lokale overheden ook functionarissen die
verantwoordelijkheid dragen voor de experimenten. Op basis van gepubliceerde evaluaties kan de
conclusie getrokken worden dat de lokale functionarissen vaak het management samen met de
leverancier in handen hebben.
10.2

Kiesgerechtigdheid
Wanneer een persoon 16 jaar of ouder is en de Britse of Ierse nationaliteit heeft, of wanneer een
persoon een officiële burger van de 'Commonwealth' of Europa is en woonachtig is in het Verenigd
Koninkrijk, dan mag men zich registreren om te stemmen. Pas vanaf 18 jaar kan men
daadwerkelijke een stem uitbrengen113.

10.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
De volgende gemeenten hebben tijdens de experimenten in 2002 internetstemmen ingezet:
Locatie

Leverancier

Opkomst (% via internet )

Liverpool City Council

elections.com

1093 (16.4%)

Sheffield City Council

elections.com

2904 (22.1%)

St. Albans City & District

Oracle

825 (26.5%)

Crewe & Nantwich Borough Council

Oracle

364 (16.5%)

110

http://www.edri.org/edrigram/number5.16/uk-electoral-report

111

http://www.electoralcommission.org.uk/our-work/roles-and-responsibilities

112

http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0015/13218/Keyfindingsandrecom
mendationssummarypaper_27191-20111__E__N__S__W__.pdf
113

http://www.aboutmyvote.co.uk/who_can_register_to_vote.aspx

73/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Locatie

Leverancier

Swindon Borough Council

Votehere.net

Opkomst (% via internet )
4293 (10.8%)

De volgende gemeenten hebben tijdens de experimenten in 2003 internetstemmen ingezet:
Locatie

Leverancier

Stroud

Athena

Swindon

Athena

Kerrier

Opt2Vote/Athena

Vale Royale

Opt2Vote/Athena

Shrewsbury & Atcham

Opt2Vote/DRS/Athena

Stratford on Avon

Strand/Powervote/Athena

Ipswich

Unisys

Norwich

Unisys

Sheffield

Unisys

South Somerset

Unisys

St Albans

Unisys

Chorley

Unisys

Rushmoor

Unisys

South Tyneside

Unisys

Gemiddeld over alle deelnemende gemeenten heeft 12.6% van de kiezers zijn stem via het
internet uitgebracht.
De volgende gemeenten hebben tijdens de experimenten in 2007 internetstemmen ingezet:
Locatie

Leverancier

Opkomst* (% via internet)

Rushmoor Borough Council

ES&S

3.827 (6.3%)

Sheffield City Council

Opt2Vote

7.647 (5.25%)

Shrewsbury & Atcham Borough
Council

Opt2Vote

1.737 (4.3%

South Bucks District Council

ES&S

2.276 (16.3)

Swindon Borough Council

Tata Consultancy Services

7.647 (5.15%)

*Kiezers die gebruik hebben gemaakt van e-voting. In sommige gevallen hield dit ook telefonisch
stemmen in.

74/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Vanwege de verscheidenheid aan experimenten is er voor gekozen om in de rest van dit rapport
alléén de experimenten uit het jaar 2007 te beschrijven. Op het internet zijn evaluaties van de
eerdere experimenten te vinden.
10.3.1

Registratie van kiezers

Kiezers die wilden stemmen via internet dienden zich vooraf te registreren. De procedures
hiervoor waren in iedere gemeente hetzelfde.
Om zich te registreren diende de kiezer een handtekening, geboortedatum en een zelf te kiezen
wachtwoord op een formulier in te vullen. Dit wachtwoord moest bestaan uit zes-cijfers. Doordat
steeds de term ‘password’ werd gebruikt vulde veel kiezers een woord in, waardoor de
automatische verwerking in veel gevallen spaak liep. Het registratieformulier werd door de kiezers
teruggezonden naar de lokale overheid en de informatie werd vervolgens in het registratiesysteem
overgenomen. In sommige gemeenten gebeurde dit geautomatiseerd114.
10.3.2

Stembescheiden

Ook de stembescheiden werden in de verschillende gemeenten op een vergelijkbare manier
verstrekt. Wanneer het registratieproces was doorlopen kreeg de geregistreerde kiezer een
stemkaart toegestuurd. Op deze stemkaart stond een uniek 'voter identification number' (VIN). Dit
nummer was nodig om in te kunnen loggen in het onlinestemsysteem. Dit werd tezamen met de
persoonlijke gegevens van de kiezers (opgeslagen in het registratiesysteem) als
authenticatiemiddel gebruikt.
10.4

Internetstemsysteem - Rushmoor Borough Council en South Bucks District Council

10.4.1

Andere beschikbare stemmethoden

In Rushmoor Borough Council en South Bucks District was het ook mogelijk om via de post, op een
stembureau, via de telefoon of via een volmacht te stemmen.
10.4.2

Internet stemsysteem

Tijdens de experimenten in Rushmoor Borough Council en South Bucks District Council is hetzelfde
onlinestemsysteem gebruikt, ontwikkeld door Election Systems & Software. Het systeem werkte
naar behoren. Van de 6.686 kiezers die zich registreerden, hebben 4.157 daadwerkelijk
geprobeerd te stemmen, en 3.827 kiezers hebben succesvol een stem uitgebracht.

114

http://www.umic.pt/images/stories/publicacoes1/Electronicvotingsummarypaper_27194-20114__E__N__S__W__.pdf

75/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

10.5

Procesbeschrijving

10.5.1

Stemming

1.

2.
3.
4.

5.
10.5.2

De kiezer ging naar een bepaalde website. Deze staat weergegeven op de officiële
stemkaart die de kiezers hadden ontvangen, maar ook op de officiële website van de
verkiezingen.
De kiezer diende een willekeurige code (CAPTCHA) in te voeren, om geautomatiseerde
inlogpogingen te voorkomen.
Vervolgens voerde de kiezer de VIN en zijn persoonlijke gegevens (gebruikersnaam en
geboortedatum) in te voeren.
Wanneer de gegevens correct waren kreeg de kiezer vervolgens het stembiljet te zien en
kan met de muis de juiste kandidaat aanvinken. Het systeem liet de gekozen nogmaals
zien te bevestiging door de kiezer.
De stem werd verstuurd.

Verificatie door kiezer

Het systeem ontwikkeld door ES&S bood een optie om te controleren of de stem was aangekomen
bij de server. Nadat de stem was verstuurd werd er een unieke ontvangstcode getoond aan de
kiezer. Deze ontvangstcodes werden ook opgeslagen in de stembus. Na afloop van de verkiezing
werden alle ontvangstcodes gepubliceerd, zodat de kiezer kon controleren dat zijn stem
meegeteld was. De ontvangstcode was verder betekenisloos en bevatte geen informatie over de
kiezer of over de kandidaat.
Voor meer informatie zie: “Technical Evaluation of Rushmoor Borough Council e-voting Pilot 2007”
op de website http://www.electoralcommission.org.uk/
10.6

Internetstemsysteem - Sheffield City Council en Shrewsbury & Atcham Borough Council

10.6.1

Andere beschikbare stemmethoden

Het was ook mogelijk om een stem via de post, op een stembureau, via de telefoon/sms en via een
volmacht uit te brengen in Sheffield City Council. In Shrewsbury & Atcham Borough Council boden
zij dezelfde opties, behalve het stemmen via de sms.
10.6.2

Internet stemsysteem

Tijdens de experimenten in Sheffield City Council en Shrewsbury & Atcham Borough Council is
hetzelfde internetstemsysteem gebruikt van Opt2Vote. Beide experimenten werden als succesvol
geëvalueerd.
10.7

Procesbeschrijving

10.7.1

Stemming

1.
2.

De kiezer ging naar de volgende website: www.votesheffield.com.
De kiezer logde in door het wachtwoord, de geboortedatum en de VIN in te voeren.

76/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

3.
4.
5.

10.7.2

De kiezer kon aangeven voor welke verkiezing hij eerst een stem wil uitbrengen (indien
van toepassing).
Iedere kandidaat had een 4-cijferig nummer toegewezen gekregen, welke ook op de
stemkaart was geprint.
Nadat de kiezer het 4-cijferige nummer van zijn kandidaat had ingevoerd en de kiezer zijn
stem heeft bevestigd, kwam er een pop-up met de naam van de geselecteerde kandidaat
en de vraag of de kiezer de juiste kandidaat geselecteerd had. Wanneer de kiezer hier een
bevestigend antwoord op gaf, werd de stem uitgebracht.

Verificatie door kiezer

Opt2Vote bood geen verificatieoptie om te controleren of de stem daadwerkelijk was aangekomen
en meegeteld115.

10.8

Internetstemsysteem - Swindon Borough Council

10.8.1

Andere beschikbare stemmethoden

Swindon Borough Council bood ook de mogelijkheid om via de post, telefonisch of op een
stembureau een stem uit te brengen.
10.8.2

Internet stemsysteem

Tijdens de experimenten in Swindon Borough Council is het systeem van Tata Consulting Services
gebruikt. Het systeem werkte naar behoren en er zijn geen grote problemen geconstateerd.
13.234 kiezers hadden zich laten registreren om via internet te stemmen. Slechts 7.647 kiezers
brachten daadwerkelijk hun stem uit.
10.9

Procesbeschrijving

10.9.1

Stemming

1.

2.
3.
4.
5.
6.

115

De kiezer voerde op de website van het stembureau zijn Voter Identification Number in
(die hij in een PIN mailer envelop thuis had ontvangen) en de overige persoonlijke
gegevens (wachtwoord en geboortedatum).
De kiezers kon een gewenste taal selecteren (beperkte keuze).
De kiezer kon aangeven voor welke verkiezing hij eerst een stem wilde uitbrengen (indien
van toepassing).
De kiezer kreeg vervolgens het stembiljet te zien en kon met de muis de juiste kandidaat
aanvinken.
De kiezer werd om een bevestiging van de keuze gevraagd.
De stem werd definitief uitgebracht.

http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0020/16193/Actica_Sheffield_27

247-20138__E__N__S__W__.pdf

77/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

10.9.2

Verificatie door kiezer

Het systeem van Tata Consultancy Services bood de mogelijkheid om de bevestiging van de
uitgebrachte stem uit te printen.
10.9.3

Rol overige instanties

Naast de Electoral Commission en de lokale overheden waren er ook andere partijen betrokken bij
de experimenten. De 'Open Rights Group', onderdeel van European Digital Rights (EDRi), is een
instantie die zich bezig houdt met het waarborgen van de vrijheid van meningsuiting, privacy,
innovatie, creativiteit en de rechten van consumenten (op het internet). Zij hebben in 2007 tijdens
de experimenten een groep van technische experts ingezet om evaluaties uit te voeren op de
gebruikte systemen. Zij deelde de mening van de Electoral Commission, om de experimenten stop
116
te zetten .
Ipsos MORI, een sociaal onderzoeksbureau, heeft op verzoek van de Electoral Commission een
onderzoek uitgevoerd naar de houding van kiezers tegenover het stemmen via internet. Uit het
rapport bleek dat de kiezer positief tegenover deze nieuwe stemmethodiek stond en een derde
gaf aan dat men hierdoor getriggerd werd om een stem uit te brengen117.
10.9.4

Beveiligingsmaatregelen

Uit het rapport van de Electoral Commission blijkt dat er weinig beveiligingsmaatregelen genomen
zijn. De Electoral Commission geeft aan dat dit komt doordat kleine lokale overheden de middelen
daarvoor niet hebben. Zij raden daarom de overheid aan te zorgen dat de onlinestemsystemen
geaccrediteerd en gecertificeerd kunnen worden. Dit is benodigd om de systemen veiliger en
betrouwbaarder te maken118.
10.9.5

Eigendomsrechten

De verschillende systemen waren grotendeels intellectueel eigendom van de leveranciers119.
10.9.6

Kosten:

Locatie

Kosten

Rushmoor Borough Council

£ 524.375.00

Sheffield City Council

£ 698.95.00

116

https://www.openrightsgroup.org/blog/2007/org-welcomes-electoral-commission-recommendation-to-halt-

experimenten
117

http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0017/16109/MORIPublicopinion

andthe2003electoralexperimentenchemes_10314-8349__E__N__S__W__.pdf
118

http://www.umic.pt/images/stories/publicacoes1/Electronicvotingsummarypaper_27194-20114__E__N__S__W__.pdf

119

http://www.regjeringen.no/upload/KRD/Prosjekter/e-valg/evaluering/Topic6_Assessment.pdf

78/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Locatie

Kosten

Shrewsbury & Atcham Borough Council

£ 512.950

South Bucks District Council

£ 595.220

Swindon Borough Council

£ 1.126.636

*In deze kosten zitten ook de kosten voor het beschikbaar stellen van het stemmen via telefoon

10.9.7

Evaluatie:

Zoals aangegeven onder het kopje 'organisatie internetstemmen' is de Electoral Commission
verplicht iedere afzonderlijk experiment te evalueren. Nadat alle experimenten in 2007 waren
afgelopen heeft de Electoral Commission een aantal aanbevelingen gedaan aan de hand van de
resultaten van deze evaluaties. De aanbevelingen zijn als volgt:
 Er zijn velen lessen geleerd tijdens de experimenten, maar de commissie ziet geen
toegevoegde waarde in het houden van nog meer experimenten, en raden daarom aan te
stoppen met de experimenten.
 Zij raden af enige experimenten te starten zonder dat er een duidelijk strategie voor de








inzet van moderne technologieën in verkiezingen is gevormd.
De commissie raadt aan minimaal een jaar te wachten met het starten van nieuwe
experimenten. In deze tijd kan er een duidelijke strategie gevormd worden en is er
genoeg tijd om hierover te debatteren. Ook wordt het personeel (betrokken bij deze
experimenten) wat rust gegund.
In de nieuwe strategie zou de overheid een duidelijk standpunt moeten innemen over de
inzet van moderne technologieën in verkiezingen. Dus aangeven of dat zij willen dat
stemmen via internet verplicht wordt, dat het optioneel is, of dat het helemaal niet meer
ingezet zal gaan worden.
De commissie raadt aan dat om het signeren, om een stembiljet in ontvangst te mogen
nemen, te elimineren uit het proces, aangezien hier geen toegevoegde waarde ligt
(zolang er geen gebruik wordt gemaakt van individuele registraties).
De commissie raadt aan de leveranciers in kaart te brengen, op basis van de kwaliteit die
zij leveren. Eveneens moeten de in kaart gebrachte issues opgelost worden (het
ontbreken van een duidelijk toekomstplan met betrekking tot e-voting en het ontbreken
van individuele registraties)120.

120

http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0015/13218/Keyfindingsandrecom
mendationssummarypaper_27191-20111__E__N__S__W__.pdf

79/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

11

VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA

11.1

Introductie
Het kiesrecht van Amerikaanse burgers en geüniformeerd personeel, zoals de krijgsmacht, is
vastgelegd in een wet uit 1986, de ‘Uniformed and Overseas citizens Absentee Voting Act
(UOCAVA)’. In potentie betreft dit ca. zes miljoen kiezers121. Deze wet legt de verantwoordelijk
voor het mogelijk maken van stemmen voor deze groepen bij het ministerie van Defensie. Het
ministerie heeft vervolgens een programma in het leven geroepen die uitvoering moet geven aan
de wet, het ‘Federal Voting Assistance Program (FVAP)’.
De wetgeving beschrijft het gebruik van binnenlandse en buitenlandse postsystemen om te
kunnen stemmen. Midden jaren ’90 werd echter duidelijk dat stemmen via de post niet voldeed
vanwege onbetrouwbaarheid en omdat veel stemmen niet tijdig werden ontvangen. In 1997
begon het FVAP de mogelijkheden van elektronisch stemmen te onderzoeken, wat heeft geleid tot
een eerste experiment project in 2000, het project Voting Over the Internet (VOI).122 123 124

11.1.1

Staatsinrichting en bestuur

De Verenigde Staten is sinds 1776 een soevereine staat met als staatshoofd een president. Het is
federatie van 50 staten en kent een sterke democratische traditie. De wetgevende macht ligt bij
het Congres dat bestaat uit twee kamers, de Senaat (Senate) en het Huis van Afgevaardigden
(House of Representatives). De Senaat telt twee leden van iedere staat en iedere twee jaar zijn er
verkiezingen voor een derde van de Senaatszetels. Senatoren worden direct door de bevolking
gekozen. Het Huis van Afgevaardigden bestaat uit 435 leden en wordt voor twee jaar gekozen.
De uitvoerende macht ligt bij de President. Deze wordt voor vier jaar gekozen in algemene
verkiezingen via het systeem van kiesmannen (per staat naar rato van het aantal zetels in het
Congres).125
In opmaat naar de presidentsverkiezingen worden door de grotere politieke partijen ook
zogeheten primaries gehouden, verkiezingen die er toe dienen om een kandidaat te selecteren die
namens de partij als kandidaat deelneemt aan de presidentsverkiezingen. Deze primary
verkiezingen worden deels door de partij zelf georganiseerd (zgn. caucuses) maar ook door
overheden.
11.1.2

Historie internetstemmen

Het ‘Federal Voting Assistance Program (FVAP)’ heeft bij de presidentsverkiezingen in 2000 een
experiment gehouden met internetstemmen, het project ‘Voting Over the Internet (VOI)’. Dit was
het allereerste experiment met internetstemmen waarbij de uitslag meetelde voor de officiële

121

http://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Voting_Assistance_Program

122

A Survey of Internet Voting, U.S. Election Assistance Commission, september 2011

123

http://www.fvap.gov/global/index.html

124

http://blog.usa.gov/post/35067724772/can-you-vote-online

125

http://www.theusa.nl/bestuursamenleving/staatsinrichting.htm

80/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

uitslag. Een zeer kleine groep in het buitenland verblijvende militairen kon daarbij via internet
stemmen.
Naar aanleiding van dit experiment, waarbij uiteindelijk 84 militairen een stem hebben uitgebracht
via internet, heeft het Congres opdracht gegeven om het experiment te herhalen voor de
presidentsverkiezingen van 2004 in een aantal counties in de staten Arkansas, Florida, Hawaii,
Minnesota, Ohio, North, Carolina, South Carolina, Utah en Washington die zich op de
verkiezingsdag in het buitenland bevonden. Voor dit experiment is een systeem ontwikkeld, het
‘Secure Registration and Voting Experiment (SERVE)’. Het experiment is uiteindelijk enkele
maanden voor de verkiezing in 2004 stopgezet door de opdrachtgever, het ministerie van
Defensie. In een verklaring werd destijds gesteld dat SERVE niet de legitimiteit van uitgebrachte
stemmen kan garanderen en daarmee de integriteit van de verkiezingsuitslag in gevaar zou
brengen. De kosten van het programma (SERVE) uit 2004 bedroegen $ 22 miljoen.126
Het eerstvolgende experiment met internetstemmen vond plaats tijdens de verkiezingen in 2010
in de staat West-Virginia. Ook hier betrof het de doelgroep kiezers in het buitenland. Het aantal
kiezers dat meedeed was beperkt tot 125.
Een experiment in de staat Washington DC bij dezelfde verkiezing is vlak voor tijd afgelast nadat
bleek dat deze was gehackt127.
De discussie over de inzet van internet in het stemproces loopt nog altijd.128
11.2

Kiesgerechtigdheid
Om te mogen stemmen moet je een Amerikaans staatsburger zijn, minimaal 18 jaar en
geregistreerd staan als kiezer. Er kunnen per staat afwijkende regelingen zijn, zoals een
kiesgerechtigde leeftijd van 17 jaar.129

11.3

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Het totaal aantal kiesgerechtigden die onder de ‘Uniformed and Overseas citizens Absentee Voting
Act (UOCAVA)’ vallen betreft een groep met ca. zes miljoen potentiële kiezers.130 De doelgroep
van het SERVE project waren de kiezers die binnen de 55 deelnemende counties vielen, ca.
131
100.000. Vanwege het annuleren van het project begin 2004 zijn er geen stemmen uitgebracht
via het systeem.

126

Kiezen op Afstand in het buitenland, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, april 2004

127

Zie https://www.documentcloud.org/documents/322266-attacking-the-washington-d-c-internet-voting.html

128

Zie bijvoorbeeld: http://usatoday30.usatoday.com/news/opinion/editorials/story/2012-09-19/electronic-voting-fraud-

security/57809062/1 en https://freedom-to-tinker.com/blog/jeremyepstein/review-fvap-uocava-workshop/
129

http://www.usa.gov/Citizen/Topics/Voting/Register.shtml

130

http://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Voting_Assistance_Program

131

Analyzing Internet Voting Security, An extensive assessment of a proposed

Internet-based voting system. Communications of the ACM, oktober 2004/Vol. 47, No. 10

81/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Bij de verkiezing in West-Virginia in 2010 zijn 125 stemmen uitgebracht.
In de volgende paragrafen is het gebruikte stemsysteem van West-Virginia beschreven, aangezien
dit het enige internetstemsysteem is dat daadwerkelijk gebruikt is in de Verenigde Staten van
Amerika bij een officiële verkiezing.
11.4

Andere beschikbare stemmethoden
De kiezer had ook de optie om via de post zijn stem uit te brengen. Daarnaast participeerde WestVirginia ook in een ander project, waarbij er een stembiljet van het internet gedownload kon
worden en deze of via de post, fax of mail opgestuurd kon worden.

11.5

Internet stemsysteem
Na een uitgebreid screeningsproces, uitgevoerd door de staat zelf, waren twee leveranciers
geselecteerd welke bevoegd waren om de verschillende counties te voorzien van een
internetstemsysteem. Dit waren Scytl en Everyone Counts. Zie hieronder een overzicht van de
verschillende counties en de gebruikte internetsystemen:

11.6

Procesbeschrijving

11.6.1

Registratie van kiezers

De kiezer diende zich vooraf te registreren om via internet te kunnen stemmen, door middel van
een 'Federal Post Card Application (FPCA)' of een 'Electronic Voting Absentee Ballot Application'.
11.6.2

Stembescheiden

De kiezer ontving na de registratie een mail van de 'county clerk' of van de leverancier. In deze
mail stond de link via welke de stem uitgebracht kon worden en een gebruikersnaam.
11.6.3

Stemming

De kiezer logde in op de website met de gegevens uit de mail. Vervolgens diende de kiezer de
juiste stembiljetten te selecteren en zijn/haar keuze te maken. Voor de daadwerkelijke stemming
diende de 'Cast Ballot' knop aangeklikt te worden.

82/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

11.6.4

Verificatie door kiezer

Na de stemming ontving de kiezer een 'receipt code'. Hiermee werd bevestigd dat de stem goed
was aangekomen en juist was verwerkt. Met deze code kon het stembiljet niet meer ingezien
worden. Wanneer de stem door het systeem werd geweigerd ontving men hier een bericht van.
11.6.5

Rol overige instanties

De staat West-Virginia zelf was verantwoordelijk voor de voorselectie van de leveranciers.
Scytl en Everyone Counts waren beide leverancier van de gebruikte systemen. Zij hebben de
software kosteloos aangeboden aan de staat, omdat zij op deze manier konden tonen welke
mogelijkheden internetstemmen te bieden heeft.
11.6.6

Beveiligingsmaatregelen

Beide leveranciers waren vereist meerdere servers te installeren tijdens de verkiezing, zowel op
locatie als op afstand. Op deze manier werd getracht het risico van het offline gaan van het
onlinestemsysteem te minimaliseren. Ieder systeem gebruikte een 2048-bit encryptieprotocol en
zij waren zo ontwikkeld dat zij voldeden aan de specifieke eisen die de staat had gesteld (met
beide andere 'programming languages' en 'system design architectures').
Het systeem gebruikte separate versleutelings-en decoderingsalgoritmes, om zo sleutels te
creëren die de link legden tussen de stem en de kiezer. Ook was afgesproken met de leverancier
dat de data ontvangen of verstrekt door hun door zo min mogelijk mensen zou kunnen worden
ingezien, én dat de mensen die de informatie wel mochten inzien waren verplicht een
'Confidentiality Statement' te ondertekenen. Eveneens werd er een kopie gemaakt van alle
relevante informatie waarover de leveranciers beschikten. Deze werd overhandigd aan de
Secretary of State voordat de informatie werd verwijderd.
11.6.7

Eigendom

De intellectuele eigendomsrechten behoorden in beide gevallen toe aan de leveranciers.
11.6.8

Kosten

De kosten waren voor de rekening van de leveranciers. Zij boden de software kosteloos aan om te
tonen wat de mogelijkheden van internetstemmen zijn.
11.6.9

Evaluatie

De deelnemende counties hebben aangegeven geen problemen te hebben gehad met de
internetstemsystemen. Toch heeft de 'Secretary of the State' aangegeven meer onderzoek te
willen voordat het internetstemmen weer wordt toegestaan voor UOCAVA burgers. Er dient meer
aandacht besteed te worden aan de risico's die aan internetstemmen verbonden zitten, aan de
kosten en aan additionele beveiligingsmaatregelen. Ook heeft de 'Secretary of the State'
geconstateerd dat de twee gebruikte systemen niet voldoen aan de 'Cryptographic Algorithm
Validation Program (CAVP)', vastgesteld door het 'National Institute of Standards and Technology’s
(NIST)'. Ondanks dat dit geen verplichting is, is het voldoen aan deze standaard wel een voorkeur
van de staat voor eventuele toekomstige experimenten.

83/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

12

ZWITSERLAND

12.1

Introductie
Sinds 1998 wordt in Zwitserland gewerkt aan de mogelijkheid om via internet te stemmen, als
uitvloeisel van de nationale strategie voor een informatiesamenleving132. De mogelijkheid van
‘Vote electronique’ wordt geboden naast de mogelijkheden om in het stemlokaal en per post te
stemmen. Stemmen per post is, in tegenstelling tot de situatie in Nederland, ook toegestaan voor
kiezers binnen Zwitserland. De mogelijkheid om per post te stemmen is in 1984 gecreëerd en
sindsdien stemt de meerderheid (90%) van de kiezers per post. In de stemlokalen wordt niet met
stemcomputers gestemd. Na de introductie van internetstemmen is met name het aantal
poststemmers iets afgenomen133.

12.1.1

Staatsinrichting en bestuur

Zwitserland is een federale bondsstaat en republiek. Op federaal bondsniveau is er een
wetgevende macht (“Bundesversamlung”) bestaande uit een tweetal kamers: Nationalrat en
Ständerat. Het bestuur is sterk decentraal ingericht met grote autonomie voor de kantons (26) en
daarbinnen de gemeenten (2500). De kantons hebben een eigen regering en parlement
(“Kantonsrat”), een eigen grondwet en eigen rechtspraak. Alles wat niet op grond van de grondwet
is toebedeeld aan het federale bestuur valt onder de bevoegdheid van de kantons. Op het gebied
van kieswetgeving zijn op federaal niveau minimale voorwaarden bepaald, waarbij de invulling in
kiesprocedures verschilt per kanton.
Zwitserland kent een zogenaamde semi-directe democratie, waarin aan burgers de mogelijkheid
toekomt om voor elke wet op elk niveau (gemeente, kanton, federaal) een referendum aan te
vragen. Grondwetswijzigingen worden altijd middels een referendum voorgelegd aan de kiezer.
Door dit systeem vinden vier tot zes keer per jaar verkiezingen / volksraadplegingen plaats.
12.1.2

Historie internetstemmen

In 2000 heeft het Zwitserse federale parlement een haalbaarheidsstudie laten uitvoeren naar de
mogelijkheid van electronisch stemmen. Hiertoe is een samenwerking opgezet tussen de federale
overheid en enkele kantons. De kantons verschillen onderling aanzienlijk in hun bestuurlijke en
politieke inrichting en kennen afwijkende kieswetten en procedures / systemen voor verkiezingen.
Om deze diversiteitsreden heeft Zwitserland er voor gekozen om, onder coördinatie van een
landelijke projectorganisatie, meerdere internetstemsystemen te laten ontwikkelen in een drietal

132

Zie “Strategie des Bundesrates für eine Informationsgesellschaft in der Schweiz 1998”,

http://www.bakom.admin.ch/themen/infosociety/00695/ Deze strategie is herijkt in 2006 en 2012.
133

Zie o.a. “Analysis of the 26th September 2004 ballot as held in four Geneva municipalities” door het e-democracy center

van de Universiteit van Genéve. Bij deze verkiezing werd 73 % van de stemmen uitgebracht per post, 21 % via internet en 6
% in een stemlokaal. In veel gemeenten zijn stembureaus slechts enkele uren open op de dag van stemming. Zie ook
http://www.ge.ch/evoting/english/doc/rapports/rapport_26sept_english_final.pdf en

84/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

kantons: Genéve, Neuchâtel en Zürich. Het systeem uit Genève maakt gebruik van een centraal
kiezersregister, aangezien de gemeenten binnen het kanton al onderling de bevolkingsregisters
aan elkaar hadden gekoppeld. In Zürich voeren de gemeenten nog een separate bevolkings- en
kiezersregistratie, waardoor daar ook een ander internetstemsysteem is ontwikkeld. In Neuchâtel
is een ander systeem ontwikkeld, waarbij stemmen onderdeel is van een elektronische portaal
134
(“Guichet Unique Neuchâtelois ”) voor allerlei e-government diensten aan burgers.
12.1.3

Geleidelijke invoering

Sindsdien zijn vele experimenten uitgevoerd bij verkiezingen en referenda in zowel gemeenten,
kantons als op federaal niveau. Vanuit de federale overheid zijn, gegeven het experimentele
karakter, limieten gesteld aan het aantal kiezers dat per internet kan stemmen. Deze limiet lag in
de eerste jaren op 10% van het totaal aantal Zwitsere kiesgerechtigden. Binnen sommige kantons
is een 30% limiet van toepassing. Als gevolg van deze plafonds kunnen in totaal ongeveer 500.000
kiezers meedoen. Deze limiet wordt in de praktijk toegepast door specifieke gemeenten binnen
specifieke kantons toestemming te geven om via internet te stemmen.
Per 1 januari 2008 is middels een referendum besloten om internetstemmen voor kiezers in het
buitenland een wettelijke basis te geven en de experimentele fase te verlengen. Sindsdien wordt
gewerkt aan een stapsgewijze invoering en doorontwikkeling, zowel op federaal als kantonaal
niveau. Op 19 juni 2013 is een routekaart gepubliceerd waarbij ook de limieten stap voor stap
worden opgevoerd, van 10 naar 30%, van 30% naar 50% en uiteindelijk naar 100%. In deze
routekaart worden ook prioritaire doelgroepen benoemd, zoals kiezers buiten Zwitserland en
gehandicapten. Voor deze doelgroepen is per 2012 de limiet in het aantal kiezers dat per internet
mag stemmen opgeheven135.
De limieten zijn bedoeld om een gecontroleerde uitbreiding van deze nieuwe manier van
stemmen te introduceren in het land en om de valkuilen te vermijden van te snel en te weinig
voorbereid uitrollen van nieuwe technologieën.
Eind 2013 is internetstemmen ingevoerd in 13 van de 26 kantons. Bij de meest recente
verkiezingen (Referendum op 22 september 2013) waren er 158.500 stemgerechtigden (inclusief
kiesgerechtigde Zwitsers in het buitenland). Van de kiezers die stemden, stemde meer dan 50%
136
van de kiezers via internet.

134

Zie https://www.guichetunique.ch/public/

135

Wel is het internetstemmen voorbehouden aan Zwitsers woonachtig in landen die het Wassenaar Arrangement hebben

ondertekend. Deze landen staan het gebruik van specifieke cryptografische technologie toe die gebruikt wordt in de
internetstemsystemen. zie ook http://www.wassenaar.org/
136

Zie http://www.bk.admin.ch/themen/pore/evoting/00773/

85/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

12.1.4

Drie internetstemsystemen

Op dit moment zijn er drie internetstemsystemen beschikbaar die in drie kantons zijn ontwikkeld:
Genève, Neuchâtel en Zürich. Andere kantons hebben de mogelijkheid om gebruik te maken van
één van deze internetstemdiensten, of om (op eigen kosten) een eigen internetstemdienst te
ontwikkelen. De kantons van Basel, Bern en Luzern hebben de uitvoering van internetstemmen in
handen gegeven van het kanton Genéve.
In onderstaand figuur (status 2011) is aangegeven welke kantons gebruik maken van welk
internetstemsysteem: Rood: Genéve, Blauw: Zürich, Groen: Neuchâtel. In de volgende paragrafen
wordt gefocust op de systemen uit Genève en Zürich. Door de kleinschaligheid waarop het
systeem uit Neuchâtel wordt toegepast, wordt deze buiten beschouwing gelaten.

12.1.5

Organisatie internetstemmen

Op federaal niveau is er een projectorganisatie ingericht binnen de Sektion Politische Rechte
de Bundeskanzlei. Daarnaast zijn projectorganisaties actief binnen de kantons.

137

van

De federale projectorganisatie kent een landelijke stuurgroep “Steuerungsauschuss Vote
électronique” die bestaat uit vertegenwoordigers van de federale en kantonale overheden, onder
voorzitterschap van de bondskanselier. De projectorganisatie kent daarnaast een
begeleidingsgroep die is samengesteld uit vertegenwoordigers de Confederatie en de kantons. Zij
adviseert de projectgroep elektronisch stemmen in operationele en technische kwesties.
Daarnaast is er een werkgroep waarin informatie en "best practices" tussen kantons wordt
uitgewisseld.

137

Zie http://www.bk.admin.ch/themen/pore/evoting/index.html?lang=de

86/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

12.2

Zwitserland – KANTON GENÈVE
In 2001 is het Geneva internet voting project gestart. In de periode 2002 tot en met 2005 zijn
testen uitgevoerd en in 2003, 2004 en 2005 is de mogelijkheid van internetstemmen (‘eEnabled’
genaamd) geboden aan kiezers in meerdere gemeentelijke referenda. De uitslag van de
uitgebrachte internetstemmen telden bindend mee voor de uitslag.
Vanaf 2009 werd het ook mogelijk voor kiezers die in het buitenland wonen om deel te nemen aan
de verkiezing via een eEnabled verkiezing. In de jaren daarna zijn ook Bern, Luzern, Obwalden en
Uri samen gaan werken met het Geneefse kanton om voor verkiezingen in hun kanton gebruik te
kunnen maken van dezelfde internetstemtechnologie.
In 2011 is de mogelijkheid van internetstemmen voor het eerst geboden bij een nationale
verkiezing, in 2012 was de eerste verkiezing voor een heel kanton.

12.3

Kiesgerechtigdheid
Alle personen met de Zwitserse nationaliteit die ouder zijn dan 18 jaar en die wonen in Genève zijn
kiesgerechtigd voor verkiezingen binnen het kanton. Voor gemeentelijke stemmingen dient de
kiezer minimaal drie maanden in de gemeente te wonen.
Sommige138 personen met de Zwitserse nationaliteit die ouder zijn dan 18 jaar en die in het
buitenland wonen zijn kiesgerechtigd voor federale (nationale) verkiezingen. Daarnaast kunnen
kantons aanvullende rechten geven voor verkiezingen binnen het kanton. Zo maakt het kanton
Genève het mogelijk voor kiezers buiten Zwitserland om deel te nemen aan de verkiezingen
binnen het kanton, na registratie bij het Zwitserse consulaat in het land waar zij woonachtig zijn.
Buitenlanders die minimaal 8 jaar woonachtig zijn in Zwitserland zijn kiesgerechtigd voor
gemeentelijke verkiezingen en referenda van de gemeente waarin zijn wonen.

12.4

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Doordat het Geneva Internet voting systeem meerdere verschillende soorten verkiezingen en
referenda is gebruikt binnen diverse gemeenten en het kanton varieert het aantal
kiesgerechtigden per verkiezing. De eerste toepassing in 2003 was voor een paar duizend kiezers,
de grootste verkiezing was op 15 mei 2011 met 241.780 kiezers die via internet konden stemmen.
Van het totaal aantal uitgebrachte stemmen wordt ongeveer 15 - 20% uitgebracht via internet.
Van de kiezers die vanuit het buitenland stemmen, stemt ongeveer 45% via het internet.
Op deze locatie: http://www.ge.ch/evoting/doc/list_of_GVA_ballots.pdf is een volledig overzicht
beschikbaar van elk gehouden experiment, referendum en verkiezing sinds 2003 met het aantal
kiesgerechtigden, het aantal kiezers dat via internet heeft gestemd als percentage van het totaal

138

Alleen Zwitsers die wonen in de Europese Unie of in landen die het Wassenaar verdrag hebben geratificeerd

87/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

aantal stemmen en het deel van de stemmen van kiezers buiten Zwitserland dat via internet heeft
gestemd.
12.5

Andere beschikbare stemmethoden
Kiezers in Genève hebben de beschikking over drie methoden om te stemmen: in een stembureau,
per post of via internet. Stemmen bij onderhandse volmacht is verboden en strafbaar.

12.6

Internetstemsysteem
Het internetstemsysteem wordt “Geneva Internet Voting system” genoemd. Het is in eigen beheer
ontwikkeld door het kanton Genéve. Naar eigen zeggen is 85% van de software open source
software, de rest is eigendom van het kanton.

12.7

Procesbeschrijving

12.7.1

Registratie van kiezers

In het kanton Genève wonende kiezers hoeven zich niet vooraf te registreren om te kunnen
stemmen. Alle kiesgerechtigde personen zijn opgenomen in de bevolkingsadministratie van de
gemeenten binnen het kanton. Acht weken voorafgaand aan de stemming worden op basis van de
bevolkingsadministratie de stembescheiden geproduceerd.
Kiezers buiten Zwitserland kunnen zich in persoon registreren bij de Zwitserse diplomatieke
vertegenwoordiging (ambassade of consulaat) in het land waar zij verblijven. Zij moeten een
inschrijfformulier invullen, waarbij ze naast de eigen persoonsgegevens ook de persoonsgegevens
van hun vader en moeder opgeven. De Zwitserse ambassade stuurt het inschrijfformulier door aan
de dienst “Stemmen en verkiezingen” van het kanton Genève. Na ontvangst van de aanvraag voor
registratie registreert het kanton de persoon in haar kiezersregister, mits de persoon niet nog is
ingeschreven in het register van een andere gemeente. De registratie is geldig voor 4 jaar, na die
tijd wordt de registratie verwijderd (tenzij deze tussentijds is geactualiseerd).
12.7.2

Stembescheiden

De kiezer ontvang een stemkaart per reguliere post. Een voorbeeld is hieronder afgebeeld. Deze
stemkaart kan ook gebruikt worden voor het stemmen in een stembureau en stemmen per post.
Op de stemkaart staat een uniek, specifiek voor die verkiezing gegenereerd, stemkaart nummer
ter identificatie van de kiezer. Om te stemmen voert de kiezer deze code in, alsook een drietal
gedeelde ‘geheimen’: een wachtwoord, de geboortedatum en de ‘gemeente van afkomst’. De
‘gemeente van afkomst’ staat ook op het ID bewijs en paspoort.

88/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

12.7.3

Stemming

De kiezer brengt de stem uit via de website https://www.evote-ch.ch/
Het stemmen verloopt in een aantal stappen:
1. Invoeren van 16 cijferige stemkaart-nummer: “Numéro de carte de vote”.
2. Accepteren van juridische bepalingen (waaronder het verbod op volmachtstemmen).
3. Stemmen op stembiljet.
Bij een referendum bestaat de keuze uit Oui of Non. In een stemming kunnen meerdere referenda
van verschillende niveaus (kanton, federaal, etc.) worden gecombineerd. Bij een verkiezing kiest
de kiezer een lijst van kandidaten, maar kan ook zijn eigen lijst van kandidaten samenstellen.
4. Controleer de controle code. Op het scherm wordt een controle code getoond die overeen dient
te komen met de ‘Code de controle’ op de stemkaart (‘WBPF’ in bovenstaand voorbeeld). Dit ter
bevestiging dat de kiezer daadwerkelijk stemt op de website van Genève .
5. Invoeren wachtwoord (“Mot de passe”, afgedrukt op stemkaart onder hologram/kraslaag) ,
geboortedatum en ‘gemeente van afkomst’.
6. Uitbrengen van de stem.
Een demonstratie versie van het stemsysteem is beschikbaar via:
http://www.ge.ch/evoting/demo/en/demo_evoting_Genève _en.asp
12.7.4

Verificatie door kiezer

De huidige versie (najaar 2013) van het internetstemsysteem kent geen verificatiemogelijkheid
voor de kiezer om te verifiëren of zijn stem (correct) is meegeteld.
In de routekaart voor de verdere ontwikkeling van het internetstemsysteem is deze mogelijkheid
opgenomen voor 2014.

89/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

12.7.5

Rol overige instanties

Zwitserland heeft bij wet een Service de Votations et Elections’ / CEC (Central Electoral
Commission) ingesteld. Zij vervullen zowel een operationele taak (in de versleuteling en
ontsleuteling van de stembus) als een onafhankelijke toezichtstaak.
In het beveiligingsconcept van het internetstemsysteem is een nadrukkelijke scheiding van taken
en rollen tussen verschillende organisaties en personen opgenomen.
Dit begint bij de initialisatie van het internetstemsysteem en het verzegelen van de elektronische
stembus voorafgaand aan de stemming. Voor deze stappen zijn zeven partijen benodigd: een
vertegenwoordiger van de kanselarij, vier vertegenwoordigers van de ‘Service de Votations et
Elections’ / CEC (Central Electoral Commission), een vertegenwoordiger van de Voting and
Elections Department, een notaris, een IT security officer van de politie, de netwerkbeheerder van
het internetstemsysteem en de systeembeheerder van het internetstemsysteem.
Deze partijen zijn ook gezamenlijk nodig om de stembus te ontcijferen.
12.7.6

Beveiligingsmaatregelen

Op deze pagina is meer informatie te vinden over de opzet van het internetstemsysteem:
http://www.ge.ch/evoting/english/doc/Uncovering_the_veil.pdf
Een paar van de opvallende beveiligingsmaatregelen:

Authenticatie van de kiezer op basis van gedeeld geheim. De kiezer ontvangt per post een
stemkaart met daarop een tweetal unieke gegevens, daarnaast voert de kiezer een tweetal
gegevens in die bij de overheid reeds bekend zijn (geboortedatum en gemeenteplaats van
afkomst).

In alle stappen van het stemproces zijn meerdere personen van meerdere organisaties vereist
(zie boven), voor zowel toegang tot het stemsysteem, voor de generatie van cryptografische
sleutels, voor het initialiseren van de stemdienst, het verzegelen van de stembus en het


tellen van de stemmen.
De CEC is gerechtigd om teststemmen uit te brengen. Deze teststemmen worden zowel
uitgebracht voorafgaand aan de stemming, alsook tijdens de stemming. Tijdens de stemming
brengt de CEC stemmen uit binnen een eigen kiesdistrict, welke zij ook vastlegt op papier. Na







stemopneming worden de stemmen op het eigen kiesdistrict vergeleken met de papieren
stemmen.
De stemdienst zet een secure channel op tussen webclient en stemdienst, door gebruik te
maken van TLS. Hiermee wordt een wederzijdse authenticatie bewerkstelligd. Het hiervoor
benodigde certificaat aan de webclient zijde wordt door de evoting java applet gegenereerd
op basis van het voting card nummer.
Aanvullend op SSL / TLS encryptie wordt ook de inhoud van de uitgewisselde berichten
versleuteld (‘overencryptie’).
De stemdienst controleert de syntax van ontvangen stembiljetten, om de integriteit van de
stembus te bewaken door te voorkomen dat onjuiste berichten / code wordt verwerkt.
De stemdienst genereert een vier-letterige controle code, welke ook afgedrukt staat op de
stemkaart. De kiezer kan hiermee controleren dat hij met de echte stemdienst contact heeft.

90/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen







12.7.7

Voorafgaand aan het tellen van de stemmen worden de stemmen elektronisch ‘door elkaar
geschud’ om te voorkomen dat er een relatie gelegd kan worden tussen de stem en een
kiezer op basis van de volgorde van binnenkomst.
Met cryptografische algoritmes wordt bewerkstelligd dat de versleutelde waarde van een
stem van een specifieke kiezer bij elke versleuteling anders is. Dit te voorkoming van een
Rainbow Table aanval.
Het stemkaartnummer is een versleutelde waarde van de werkelijke identificatie van een
kiezer.

Eigendom

De overheid is houder van alle intellectuele eigendomsrechten van het Geneva Internet Voting
systeem en is verantwoordelijk voor de productie, het beheer en de doorontwikkeling. Het is een
expliciete keuze om alles in eigendom te houden (en niet als product of dienst in te kopen / huren)
omdat dit ‘de legitimiteit van de verkiezing’ vergroot.
12.7.8

Kosten

Het kanton Genève heeft 1,7 mln CHF (€ 1,36 mln) uitgegeven aan ontwikkelingskosten van de
stemdienst. Een groot deel daarvan (1,4 mln CHF) is gefinancierd met een bijdrage van de federale
overheid.
In haar evaluatie rapport139 stelt het kanton dat de kosten van het houden van een verkiezing
880.000 CHF bedragen (voor briefstemmen en stembureaus). De meerkosten voor het bieden van
internetstemmen bedraagt 69.000 CHF per verkiezing.
12.8

Zwitserland – KANTON Zürich

12.9

Kiesgerechtigdheid
Gelijk aan de beschrijving onder het kanton Genève .

12.10

Aantal kiesgerechtigden en opkomst
Bij de eerste experimenten in de periode 2004-2006 waren ongeveer 17.000 inwoners van drie
gemeenten gerechtigd om via internet te stemmen, zij vertegenwoordigen ongeveer 2% van het
totaal aantal kiesgerechtigden binnen het kanton.
In de tweede testfase in de periode 2008-2011 waren 88.000 kiezers in dertien gemeenten
gerechtigd om te stemmen. Gedurende de acht verkiezingen in die periode schommelde het
percentage kiezers dat op internet stemde tussen de 20% en 27% van het totaal aantal
uitgebrachte stemmen. Gemiddeld werd in die periode 65% van de stemmen per brief uitgebracht,
en de rest in een stemlokaal.

139

State Council Report RD 639 Zie pagina 27 e.v. www.ge.ch/evoting/english/doc/rapports/EN_RD_639_and_Annex.pdf

91/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Bij de verkiezing op 26 september 2010 konden voor het eerst ook kiezers die in het buitenland
verbleven via internet stemmen. Het betrof hier kiezers uit de stad Zürich. De opkomst van de
7.090 kiesgerechtigden bedroeg 2.048 (29%), hiervan stemde 52% via internet, en 48% per brief.
12.11

Andere beschikbare stemmethoden
In Zürich kon zowel op een stembureau een stem worden uitgebracht, als via de post en de
telefoon.

12.12

Internetstemsysteem
Het systeem is in opdracht van het kanton ontwikkeld door de firma Unisys. Hierbij zijn gedurende
de twee fasen aanpassingen en verbeteringen doorgevoerd. In de eerste fase bood het systeem de
mogelijkheid om ook per SMS te stemmen. In de doorontwikkeling van het systeem in de tweede
fase is die mogelijkheid vervallen.

12.13

Procesbeschrijving

12.13.1 Registratie van kiezers

De kiezer die woonden in de dertien gemeenten binnen het kanton Zürich hoefden zich niet vooraf
te registreren om te kunnen stemmen. Rond zeven weken voorafgaand aan de dag van stemming
wordt de kiesgerechtigdheid vastgesteld op basis van de bevolkingsadministraties van de
deelnemende gemeenten binnen het kanton. Een aantal weken voorafgaand aan de stemming
wordt aan de kiezers een stemkaart “stimmrechtsausweis” toegestuurd.
Kiezers buiten Zwitserland kunnen zich in persoon registreren bij de Zwitserse diplomatieke
vertegenwoordiging (ambassade of consulaat) in het land waar zij verblijven. Zij moeten een
inschrijfformulier invullen, waarbij ze naast de eigen persoonsgegevens ook de persoonsgegevens
van hun vader en moeder opgeven. De Zwitserse ambassade stuurt het inschrijfformulier door aan
de gemeenten binnen het kanton Zürich. Na ontvangst van de aanvraag voor registratie registreert
het kanton de persoon haar kiezersregister, mits de persoon niet nog is ingeschreven in het
register van een andere gemeente. De registratie is geldig voor 4 jaar, na die tijd wordt de
registratie verwijderd (tenzij deze tussentijds is geactualiseerd).
Kiezers in het buitenland kunnen alleen internetstemmen als hun gemeente op het e-voting
systeem is aangesloten. Van de 171 gemeenten in het kanton waren 13 aangesloten (in de fase
2008-2011). Van de ongeveer 16.000 kiezers in het buitenland zijn 10.000 afkomstig uit de 13
deelnemende gemeenten.
12.13.2 Stembescheiden

De kiezer ontvangt per reguliere post een stimmrechtsausweis die gebruikt kan worden voor zowel
stemmen via internet als stemmen in een stemlokaal. Onderstaand een voorbeeld van de
stemkaart die de gemeente Uster heeft gebruikt:

92/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Op de kaart staat een aantal gegevens die de kiezer in dient te voeren in de website van de
stemdienst: een User ID (‘A4DF5Q3B’ in bovenstaand voorbeeld en een PIN code (‘A3RTW7B2’ in
bovenstaand voorbeeld). De PIN code is afgeschermd met een kraslaag onder een afscheurbare
papieren klepje. Op de kaart is ook een controlesymbool gedrukt (hond in bovenstaand
voorbeeld), waarmee de kiezer kan verifiëren of hij verbinding heeft met de echte stemdienst.
Indien een kiezer in een stemlokaal aankomt met een stimmrechtsausweis waarvan de kraslaag is
opengekrast, dan wordt aangenomen dat de kiezer al via internet heeft gestemd of dat heeft
geprobeerd.
12.13.3 Stemming

De kiezer kan in een periode van ongeveer 4 weken tot aan de zaterdag 12:00 uur voorafgaand
aan de dag van stemming (zondag) zijn stem uitbrengen via de website
(https://www.evoting.zh.ch/ )
De keuze om de periode van internetstemmen te laten plaatsvinden voorafgaand aan de dag van
stemming is ingegeven om bij eventuele uitval van het internetstemsysteem de kiezers de
mogelijkheid te geven om alsnog de stem uit te brengen in het stemlokaal.
NB dit betreft het systeem dat gebruikt is bij de tweede fase van experimenten.
Een demoversie is beschikbaar via http://eVotingdemo.zh.ch
Het stemmen verloopt in een aantal stappen:
1. Invoeren van User ID.
2. Maken van keuze door aanvinken op stembiljet op het scherm.
3. Verifiëren van het controle symbool op het scherm met het controle symbool op de stemkaart.
4. Invoeren van geboortedatum.
5. Invoeren PIN code.
6. Uitbrengen van de stem.

93/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Op de stimmrechtsausweis zijn twee controlegegevens afgedrukt die de kiezer kan gebruiken om
te controleren of hij met de echte stemdienst verbinding heeft: de ‘vingerafdruk’ van het SSL
certificaat van de stemdienst en het grafische symbool (afbeeldingen van dieren) dat niet voor elke
kiezer gelijk is (en overeen moet komen met hetgeen op het scherm wordt getoond).
12.13.4 Verificatie door kiezer

De huidige versie van het internetstemsysteem kent geen verificatiemogelijkheid voor de kiezer
om te verifiëren of zijn stem (correct) is meegeteld.
In de eerste fase kende het internetstemsysteem ook de mogelijkheid van stemmen per SMS. In
die variant werd wel gebruik gemaakt van retourcodes. In de praktijk bleek het invoeren van de
codes voor veel kiezers ingewikkeld en daardoor foutgevoelig te zijn, waardoor deze mogelijkheid
is komen te vervallen.
12.13.5 Rol overige instanties

Zwitserland heeft bij wet een Service de Votations et Elections’ / CEC (Central Electoral
Commission) ingesteld. Zij vervullen zowel een operationele taak (in de versleuteling en
ontsleuteling van de stembus) als een onafhankelijke toezichtstaak.
12.13.6 Eigendom

Het eigendom van het internetstemsysteem is in handen van het kanton Zürich. Zij heeft een nietexclusief en niet-overdraagbaar recht van gebruik op de software verstrekt aan zeven andere
kantons (kostenloos). Alle overige kosten gemoeid met de infrastructuur, personeel alsook
onderhoud van de software zijn voor rekening van de andere kantons. In tegenstelling tot het
kanton Genève levert het kanton Zürich geen diensten aan de andere kantons, de kantons zijn zelf
verantwoordelijk voor het functioneren van het systeem. Deze kantons hebben een
onderhoudsovereenkomst gesloten met dezelfde leverancier (Unisys).
12.13.7 Kosten

Naar opgave van het kanton140 bedroegen de uitgaven voor de experimenten in de periode 20042006 7,9 mln. CHF (€ 6,3 mln.) voor het kanton en 0.5 mln. CHF voor de drie gemeenten. In het
‘tussenjaar’ 2007 (waarin geen verkiezingen plaatsvonden) waren de uitgaven 0,7 mln. CHF voor
exploitatie en onderhoud. In de tweede fase 2008-2011 bedroegen de uitgaven 2,5 mln. CHF,
exclusief personele kosten aan de kant van de gemeenten en kanton.
Inclusief personele kosten heeft het kanton ongeveer 10 mln. CHF uitgegeven in de hele periode
2004 tot 2011. De 10 mln. CHF is inclusief een bijdrage van 2,3 mln. CHF van de federale overheid
in ruil voor het beschikbaar stellen van het internetstemsysteem aan andere geïnteresseerde

140

Evaluation der E-Voting Testphase im kanton Zürich 2008-2011

http://data.rrb.zh.ch/appl/rrbzhch.nsf/0/C12574C2002FAA1FC1257942004EB439/$file/Evaluation_EVoting_Z%C3%BCrich.pdf

94/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

kantons. Hiertoe is in 2009 een consortium gevormd van zeven andere kantons die met een kopie
van het Zürich internetstemsysteem aan de slag zijn gegaan. Deze zeven kantons gebruiken het
systeem alleen voor kiezers in het buitenland, waarbij de eerste stemming in september 2010
plaatsvond.
In het evaluatierapport uit 2011 is een begroting opgenomen voor de noodzakelijke aanpassingen
en voor de exploitatie en onderhoud van het stemsysteem voor de jaren 2012 – 2014. De
voorziene extra kosten zijn 2.1 mln. CHF voor toepassing in alle gemeenten in het kanton. De prijs
per stem bedraagt dan 18 CHF op basis van 120.000 kiezers. Indien internetstemmen ook aan alle
in het buitenland woonachtige Zwitsers uit het kanton wordt aangeboden zijn de voorziene extra
kosten 4.1 mln. CHF (24 CHF per stem op basis van 174.000 kiezers).
12.13.8 Evaluatie
141

In November 2011 is een evaluatierapportage verschenen van de tweede fase van
experimenten. Daarin wordt geconstateerd dat de stemdienst naar behoren heeft gefunctioneerd
en er geen grote beveiligingsincidenten hebben plaatsgevonden. Wel zijn er meerdere storingen
geweest:
 Onbeschikbaarheid van de stemdienst gedurende enkele uren door onjuiste firewall






instelling.
Drukfouten in een batch van 4000 stemkaarten, waardoor de pin code onleesbaar was. Deze
kiezers konden niet via internet stemmen.
Drukfouten in een batch van 140 stemkaarten waarbij de kraslaag niet over de pin code maar
over het retouradres werd aangebracht. Individuele gevallen waar de pin code niet meer
leesbaar is, of waar de afscheurklep vastgeplakt zit aan de kraslaag.
De stemdienst kon met sommige browserversies niet worden bereikt.
Een gemeente maakte het resultaat van de stemming bekend, zonder daarbij de via internet
uitgebrachte stemmen mee te tellen. Men was vergeten om de resultaten van de
internetstemming handmatig in te voeren in het systeem van de uitslagen.

 Bij een burgemeestersverkiezing in 2010 kon via het internetstemsysteem alleen op de
zittende kandidaat worden gestemd.
 Veel van de kiezersregister blijken fouten te bevatten, waaronder onjuiste geboortedata van
kiezers in het buitenland. Hierdoor kunnen meerdere kiezers niet stemmen.
12.13.9 Aanbevelingen

In de evaluatie is geconstateerd dat de volgende verbeteringen noodzakelijk zijn voor toekomstige
internetstemsysteem:
1. Van decentraal stemregister naar centraal stemregister. De huidige decentrale opzet van
de stemregisters bij de gemeenten vergt een aanzienlijke inspanning doordat naar elk
stemregister een interfaces gebouwd en onderhouden moet worden.

141

Zie http://data.rrb.zh.ch/appl/rrbzhch.nsf/0/C12574C2002FAA1FC1257942004EB439/%24file/Evaluation_E-

Voting_Z%C3%BCrich.pdf?OpenElement In bijlage 7 (p 73 en 74) zijn incidenten beschreven.

95/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

2.

3.
4.
5.

Gebruik van het elektronische portaal ‘ZH-Services’ voor communicatie tussen overheid
en burger, als oplossing voor de praktische problemen bij het drukken, personaliseren en
per post versturen van de stembescheiden.
Doorvoeren van nieuwe technologische innovaties op het gebied van
informatiebeveiliging om beter bestand te zijn tegen aanvallen.
Het juist functioneren van het systeem moet verifieerbaar zijn.
Functionele verbeteringen om alle soorten stemmingen / referenda aan te kunnen.

96/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

A

Bijlage: Historisch overzicht internetstemmen

97/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

B

Bijlage: Bronnen

B1.

Australië
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

2006

International Experiences of Electronic Voting and

Associate Professor Rodney Smith

Rapport in opdracht van NSWEC over internationale ervaringen

Their Implications for New South Wales

Department of Government and International Relations
University of Sydney

23-7-2010

Report on the Feasibility of providing

NSW Electoral Commission

“iVote” Remote Electronic Voting System
7-3-2011

Technology Assisted Voting Audit, Pre Implementation

en slechtzienden en andere personen met een handicap
PWC

Report
21-6-2011

Technology Assisted Voting Audit, Post Implementation

Haalbaarheidsonderzoek naar elektronische stemmen op afstand voor blinden-

Audit rapportage iVote systeem voorafgaand aan State Election van 26 maart
2011

PWC

Audit rapportage iVote systeem na afloop van State Election van 26 maart 2011

Allen Consulting Group

Evaluatierapport met uitgebreide statistische analyse en gedrag van kiezers bij

Report
11-7-2011

Evaluation of technology assisted voting
provided at the New South Wales State

State Election van 26 maart 2011

General Election March 2011
25-8-2011

iVote Technology Assisted Voting

Ian Brightwell, NSWEC

Presentatie over toepassing i-vote bij State Election van 26 maart 2011

15-10-2012

e-voting: the promise and the practice

Brenton Holmes, Politics and Public Administration Section

Overzichtsrapport over toepassing van elektronisch stemmen (waaronder

Parliament of Australia

internetstemmen)

8-2013

iVote Strategy for the NSW State General Election 2015

Ian Brightwell, NSWEC

Rapport met plannen voor de toepassing van i-vote bij de State Election in 2015

10-9-2013

Internet voting in Australian election systems

Australian Electoral Commission in opdracht van Electoral

Onderzoek naar mogelijkheden om internetstemmen breder in te zetten in

Council of Australia and New Zealand (ECANZ)

Australië

99/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

B2.

Canada
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

2-2010

A comparative Assessment of Electronic Voting

Carleton University, Nicole Goodman, et al

Rapport opgesteld in opdracht van de Canada-Europe Transatlantic Dialogue
voor Elections Canada en behandelt internationale ervaringen met
internetstemmen ervaringen met internetstemmen binnen Canada

2010

Internet Voting: The Canadian Municipal Experience

Nicole Goodman, et al

Artikel gebaseerd op rapport “ A comparative Assessment of Electronic Voting”

26-1-2010

Markham’s Online Voting Experience

Kimberley Kitteringham, Town Clerk Markham & Andrew

Presentatie tijdens Workshop over Internet Voting met ervaringen uit Markham

Brouwer, Deputy Town Clerk

uit 2006

1-2010

HRM’s Experience with Electronic Voting

Cathy Mellett, Halifax Regional Municipality

Presentatie tijdens Workshop over Internet Voting met ervaringen uit Halifax

8-2011

Discussion Paper: Internet Voting

Elections BC

Rapport over internetstemmen uitgebracht door de organisatie die
verantwoordelijk is voor de verkiezingen in de staat British Columbia

11-2012

Issues Guide:Internet Voting

Nicole Goodman

Rapport met kwesties internetstemmen in opdracht van The Centre for Public
Involvement, University of Alberta

13-11-2012

23-10-2013

Markham Votes 2014 -Internet Voting Program

Preliminary Report

Stephen Huycke, Acting Deputy Clerk

Presentatie voor de gemeenteraad om instemming te krijgen voor toepassing

Teodor Tecsa,

internetstemmen bij verkiezingen in 2014

Independent Panel on Internet Voting, ingesteld door Chief

Rapport waarin risico’s van internet stemmen worden beschouwd, met als

Electoral Officer op verzoek van minister van Justitie

conclusie dat experimenten voor specifieke doelgroepen aanvaardbaar zijn,
maar geen brede implementatie in de hele provincie. Rapport wordt gebruikt
als basis voor een publieke consultatie (af te ronden in december 2013). Zie
http://www.internetvotingpanel.ca/

B3.

Estland
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

2005

Overview E-voting system

National Election Committee

Rapport met technische en organisatorisch overzicht van internetstemsysteem,

100/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting
te gebruiken bij de verkiezingen in 2005

1-2005

E-voting pilot in Tallinn

National Election Committee

Presentatie met resultaten eerste pilot internetstemmen

2006

Internet Voting at the Elections of Local Government

Ülle Madise, Priit Vinkel, Epp Maaten

Overzicht van internetstemsysteem, projectmatige voorbereidingen en analyse

Councils on October 2005
6-3-2006

2007

resultaten bij gemeenteraadsverkiezing in 2005

E-Voting in the 2005 local

Fabian Breuer and Alexander H. Trechsel, European University

elections in Estonia

Institute

Practical Security Analysis of E-voting Systems

Ahto Buldas, Triinu Mägi

Rapport met resultaten van onderzoek onder kiezers bij verkiezingen in 2005

Onderzoek naar beveiliging van internetstemsysteem Estland in vergelijking met
SERVE systeem (USA)

28-6-2007

OSCE/ODIHR Election Assessment Mission Report

OSCE / OVSE

Rapport van waarnemersmissie OVSE bij parlementsverkiezingen in 2007

31-7-2007

Internet voting in the

Alexander H. Trechsel, Director of the European Union

Rapport in opdracht van Raad van Europa met resultaten van een onderzoek

March 2007 Parliamentary Elections in Estonia

Democracy Observatory (EUDO), Robert Schuman Centre for

onder kiezers in Estland die deelnamen aan de Parlementsverkiezing in maart

Advanced Studies, European University Institute, Florence

2007

Internet Voting in Estonia, A Comparative Analysis of Four

Alexander H. Trechsel, Director of the European Union

Vergelijkend onderzoek naar gedrag en voorkeur onder kiezers in Estland

Elections since 2005

Democracy Observatory (EUDO), Robert Schuman Centre for

1-2010

Advanced Studies, European University Institute, Florence
27-12-2010

E-voting concept security:

National Electoral Committee

analysis and measures. EH-02-02
2011

The Application of I-voting for Estonian Parliamentary

Risico-analyse en set van maatregelen opgesteld in opdracht van de National
Election Committee . Is geactualiseerde versie van document uit 2003

Sven Heiberg, Peeter Laud en Jan Willemson

Elections of 2011

Overzicht van internetstemsysteem en analyse van gebeurtenissen tijdens
Riigikogu Elections in 2011.

16-5-2011

OSCE/ODIHR Election Assessment Mission Report

OSCE / OVSE

Rapport van waarnemersmissie OVSE bij parlementsverkiezingen in 2011

10-2011

Internet Voting in Estonia, A Comparative Analysis of Five

Alexander H. Trechsel, Director of the European Union

Vergelijkend onderzoek naar de toepassing van internetstemmen bij vijf

Elections since 2005

Democracy Observatory (EUDO), Robert Schuman Centre for

verkiezingen in Estland

Advanced Studies, European University Institute, Florence
7-2013

What is Verification of I-votes

Vabariigi Valimiskomisjon (National Election Committee)

Presentatie met uitleg verificatiesysteem voor kiezers

101/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

B4.

Frankrijk
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

10-9-2012

OSCE/ODIHR Election Assessment Mission

OSCE / OVSE

Rapport van waarnemersmissie OVSE bij parlementsverkiezingen in 2012

Andrew Appel

Artikel waarin auteur zijn ervaringen als waarnemer bij de verkiezingen in 2006

Final Report
14-6-2006

Ceci n’est pas une urne, On the Internet vote for the
Assembl´ee des Franc¸ais de l’´etranger

17-7-2011

Décret no 2011-843 du 15 juillet 2011 relatif à l’élection de

beschrijft
JOURNAL OFFICIEL DE LA RÉPUBLIQUE FRANÇAISE

Wet waarin internetstemmen voor kiezers buiten Frankrijk wordt geregeld

Parti Pirate

Dossier opgesteld door Franse politieke groepering ‘Le Parti Pirate’, een

députés par les Français établis hors de France
1-6-2011

Dossier de Presse

tegenstander van internetstemmen.

B5.

India
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

Online Voting Brochure

State Election Commission Gujarat

Handleiding voor kiezers voor registratie en gebruik Online Voting System

Account Activation Manual

Tata Consulting Services

Handleiding voor kiezers voor registratie en activering account

Online Voting System State

Tata Consulting Services

Presentatie met overzicht stappen internetstemsysteem

6-11-2013

Information on Internet Voting Projects

Scytl

Toelichting referentieproject India door leverancier Scytl

18-6-2010

Gujarat ready to click take first step in evoting

Indian Express

Nieuwsartikel over toepassing internetstemmen.
http://www.indianexpress.com/news/gujarat-ready-to-click-take-first-step-inevoting/635417/

10-10-2010

Gujarat civic elections witness first ever online voting

New Delhi Television

Nieuwsartikel over toepassing internetstemmen.
http://www.ndtv.com/article/cities/gujarat-civic-elections-witness-first-ever-

102/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting
online-voting-58739

23-7-2011

E-voting for IT land

Business Standard

Nieuwsartikel over toepassing internetstemmen. http://www.businessstandard.com/article/beyond-business/e-voting-for-it-land111072300044_1.html

B6.

B7.

Mexico
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

6-11-2013

Information on Internet Voting Projects

Scytl

Toelichting referentieproject India door leverancier Scytl

Organisatie / Auteur

Toelichting

Noorwegen
Jaar

Titel

2-2006

Electronic voting

Eindrapport onderzoekscommissie die haalbaarheidsstudie heeft verricht naar

– challenges and opportunities

mogelijkheden voor internetstemmen

8-9-2013

2012

Safety first! Verifiability in the Norwegian e-voting system

When Reality Comes Knocking Norwegian Experiences with

C. Bull, Ministry of Local Government and Regional

Presentatie over transparantie en verificatie door kiezer in Noorse

Development

internetstemsysteem

I. Stenerud, C. Bull

Artikel met praktijkervaringen toepassing van internetstemmen in Noorse

Verifiable Electronic Voting
1-2013

verkiezing in 2011.

Internet Voting in Norway 2011:

Harald Baldersheim, University of Oslo.

Engelstalig samenvatting van evaluatie rapport zoals gepresenteerd tijdens de

Democratic and Organisational Experiences

Jo Saglie, Signe Bock Segaard, Institute for Social Research,

4th International Conference on Democracy as Idea and Practice

Oslo
7-2012

Cast as intended in Norway

28-6-2012

Noorse Kieswet, Act No 57 van 28 juni 2012

Scytl

Presentatie met voorstel voor verificatie methodiek voor kiezers
Engelse vertaling van Noorse Kieswet

103/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

26-8-2013

Election Manual, overview of election rules

Ministry of Local Government and Regional

Uitgebreide handleiding met instructies en verwijzingen naar wetsartikelen voor

Development

leden van stembureaus

Tor E. Bjørstad, Mnemonic

Broncode review in opdracht van Ministry of Local Government and

7-8-2013

Technical report Source code audit of Norwegian
electronic voting system

2012

E-val I demokratisk perpektiv, Sluttrapport. 2012:5

Regional Development

Signe Bock Segaard, Harald Baldersheim og Jo Saglie, Institute

Noors evaluatierapport

for samfunnsforskning
6-2012

6-2012

6-2012

Evote International Experience

Compliance with International Standards

Speed and Efficiency of the vote counting process

Jordi Barrat i Esteve, Ben Goldsmith and John Turner,

Onderzoek naar internationale ervaringen met internetstemmen i.o.v. Ministry

International Foundation for Electoral Systems (IFES)

of Local Government and Regional Development

Jordi Barrat i Esteve, Ben Goldsmith and John Turner,

Onderzoek naar mate waarin Noorse internetstemsysteem voldoet aan

International Foundation for Electoral Systems (IFES)

internationale standaarden

Jordi Barrat i Esteve, Ben Goldsmith and John Turner,

Onderzoek naar verschil in snelheid, efficientie en kwaliteit van tellen van

International Foundation for Electoral Systems (IFES)

stemmen in gemeenten waar internetstemmen was toegepast bij verkiezing in
2011

26-5-2004

Use of electronic media for voting in elections to the

Ministry of Local Government and Regional Development

Mandaat van werkgroep die onderzoek deed naar invoering internetstemmen

Information Report on the test on E-voting in the framework

The Congress of Local and Regional Authorities, Raad van

Verslag bezoek aan Noorwegen

of local elections in Norway on 12 September 2011

Europa

Observing electronic voting

Kåre Vollan, Norwegian Centre for Human Rights/NORDEM

storting, county councils and municipal councils
2-12-2011

2005

Rapport met beschrijving van kwesties rondom waarnemingsmissies bij
elektronische verkiezingen

2-3-2012

INTERNET VOTING PILOT PROJECT LOCAL GOVERNMENT

OSCE / OVSE

Rapport van waarnemersmissie OVSE bij parlementsverkiezingen in 2011

ELECTIONS OSCE/ODIHR Election Expert Team Report
1-2-2011

Project mandate for e-vote 2011-project

Ministry of Local Government and Regional Development

Projectplan

14-12-2012

Prop. 52 L. Endringer i valgloven og kommuneloven (statlig

Ministry of Local Government and Regional Development

Wetsvoorstel aanpassingen Noorse kieswet ivm internetstemmen

104/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

ansvar for manntall, nye prosedyrer ved
forhåndsstemmegivning mv.
25-9-2009

e-Vote 2011 Security Objectives

Ministry of Local Government and Regional Development

Eisen beveiliging internetstemsysteem

15-4-2013

eValg2011 platform. Update for 2013 Parliamentary

Scytl

Rapport met beschrijving beveiligingsdomein Internetstemsysteem

Kristian Gjsteen

Technische beschrijving Noorse aanpassing op protocol

elections. Electronic Voting Software Security Target EAL 4+
9-3-2010

B8.

Analysis of an internet voting protocol

Verenigd Koninkrijk
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

8-2007

Electronic voting May 2007 electoral pilot schemes

The Electoral Commission

Samenvatting van bevindingen van pilots internetstemmen en telefonisch
stemmen bij verkiezingen in 2007

31-7-2007

Technical Evaluation of Rushmoor Borough Council e-voting

Attica Consulting

Evaluatierapport Rushmoor Borough Council

Attica Consulting

Evaluatierapport Shrewsbury and Atcham Borough Council

Attica Consulting

Evaluatierapport Sheffield City Council

Attica Consulting

Evaluatierapport Swindon Borough Council

Martin Boon (ICM Research), Professor John Curtice

Evaluatie rapport met bevindingen van pilots internetstemmen en telefonisch

(University of Strathclyde), Sebastian Martin (Black Box

stemmen bij verkiezingen in 2007

Pilot 2007
30-7-2007

Technical Evaluation of Shrewsbury and Atcham Borough
Council e-voting Pilot 2007

30-7-2007

Technical Evaluation of Sheffield City Council e-voting Pilot
2007

31-7-2007

Technical Evaluation of Swindon Borough Council e-voting
Pilot 2007

2007

Local elections pilot schemes 2007 main research report

Research) in opdracht van The Electoral Commission

105/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

B9.

Verenigde Staten van Amerika
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

14-7-2011

Update on U.S. Demo Internet Voting Project

David Beirne, Federal Voting Assistance Program (FVAP),

Toelichting

Department of Defense
21-1-2004

10-2004

16-9-2010

A Security Analysis of the Secure Electronic Registration and

David Jefferson, Dr. Aviel D. Rubin, Dr. Barbara Simons, David

Rapport van de Security Peer Review Group naar de beveiliging van het

Voting Experiment (SERVE)

Wagner

internstemsysteem SERVE, bedoeld voor gebruik bij de 2004 verkiezingen

ANALYZING INTERNET VOTING SECURITY, An extensive

David Jefferson, Dr. Aviel D. Rubin, Dr. Barbara Simons, David

Artikel over beveiliging SERVE systeem, verschenen in COMMUNICATIONS OF

assessment of a proposed Internet-based voting system.

Wagner

THE ACM October 2004/Vol. 47, No. 10

Evote 2010

Election Assistance Commission

Presentatie gegeven tijdens OVSE Seminar over ontwikkelingen op gebied van
verkiezingen in V.S.

19-1-2011

Legislative Report, West Virginia Uniformed Services and

Natalie E. Tennant, West Virginia Secretary of State

Korte evaluatie van toepassing internetstemmen in West-Virginia

Federal Voting Assistance Program (FVAP), Department of

Beschrijving project methodologie van SERVE systeem.

Defense

http://www.fvap.gov/resources/media/serve.pdf

Overseas Citizen Online Voting Pilot Project
Secure Electronic Registration and Voting Experiment

B10.

14-9-2011

A Survey of Internet voting

US Election Assistance Commission

Internationaal overzicht internetstemsystemen

6-2001

Voting Over the Internet Pilot Project Assessment Report

Federal Voting Assistance Program (FVAP), Department of

Beschrijving project toepassing internetstemmen voor militairen bij

Defense

verkiezingen in november 2000

Zwitserland
Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

2-4-2013

Rapport du Conseil d’Etat au Grand Conseil sur l’audit

Secrétariat du Grand Conseil

Audit rapportage internetstemsysteem Geneve, inclusief broncode review en

triennal du système genevois de vote électronique

technische analyse

8-2011

Ein Gemeinschaftsprojekt vom Bund und den Kantonen

Schweizerische Eidgenossenschaft, Bundeskanzlei BK

Informatiebrochure internetstemmen

3-2012

Strategie des Bundesrates für eine Informationsgesellschaft

Schweizerische Eidgenossenschaft, departement für Umwelt,

Geactualiseerde E-government strategie Zwitserse federale overheid

106/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

3-2009

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

in der Schweiz

Verkehr, Energie und Kommunikation UVEK

Three Case Studies from Switzerland:E-Voting. Berkman

Jan Gerlach and Urs Gasser, Berkman Center

Case study beschrijving

Schweizerischen Bundesrates

E-government strategie Zwitserse federale overheid uit 1998

OSCE / OVSE

Rapport van waarnemersmissie OVSE bij Federale Assemblee verkiezingen in

Center Research Publication No. 2009-03.1 at Harvard
18-2-1998

Strategie des Bundesrates für eine Informationsgesellschaft
in der Schweiz

30-1-2012

SWISS CONFEDERATION FEDERAL ASSEMBLY ELECTIONS
23 October 2011 OSCE/ODIHR Election Assessment Mission

2011

Report
3-2013

Strategische Planung Vote électronique – "Roadmap plus"

Schweizerische Eidgenossenschaft, Bundeskanzlei BK

Meerjarenstrategie internetstemmen

State Chancellery , REPUBLIC AND CANTON OF GENEVA

Engelse vertaling van officiele rapport van Geneefse regering aan Geneefse

(2013-2018)
7-2007

State Council’s Report to the Grand Council on the Geneva
electronic voting project

parlement over internetstemmen bij verkiezing in 2006

3-2013

The geneva internet voting project

State Chancellery , REPUBLIC AND CANTON OF GENEVA

Folder over internetstemsysteem en -project

2006

Success Factors of Geneva’s e-Voting System

Chevallier M, Warynski M and Sandoz A. Verschenen in The

Rapport over internetstemsysteem, succesfactoren en profiel van de kiezers

Electronic Journal of e-Government Volume 4 Issue 2, pp 55 62, available online at www.ejeg.com
2013

List of all eEnabled official ballots conducted in Geneva since

State Chancellery , REPUBLIC AND CANTON OF GENEVA

Overzicht van alle verkiezingen waarin internetstemmen is toegepast

Analysis of the 26th September 2004 ballot as held in

Thomas Christin (Universities of St. Gall, Zurich and Toronto)

Onderzoek onder kiezers naar beweegredenen van kiezers en effect van

four Geneva municipalities (Anières, Carouge, Cologny and

and Prof. Dr Alexander H. Trechsel (Geneva University and

internetstemmen

Meyrin)

European University Institute, Florence (Italy)

Uncovering the veil on Geneva’s internet voting solution

State Chancellery of Geneva Information Technology Centre of

the start of the internet voting project
7-2005

Technische beschrijving van stemprotocol

the State of Geneva
19-6-2013

Canton de Neuchâtel - Statistique du mode de vote

Canton de Neuchâtel

Statistieken over stemgedrag bij verkiezing in canton Neuchâtel in 2013

107/108

Deel I - Internationale inventarisatie internetstemmen

Jaar

Titel

Organisatie / Auteur

Toelichting

11-2011

Evaluation der E-voting Testphase im Kanton Zürich 2008-

Kanton Zürich, Direktion der Justiz und des Innern

Duitstalig evaluatie rapport over experimenten met internetstemmen in Zürich

2011

108/108

DEEL II - RISICOANALYSE INTERNETSTEMMEN

DEEL II - RISICOANALYSE INTERNETSTEMMEN

DATUM
STATUS
VERSIE

28 januari 2014
Definitief
1.0

2/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

MANAGEMENTSAMENVATTING
In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is een analyse
uitgevoerd van de te voorziene risico’s als gevolg van het stemmen per internet voor de kiezers in
het buitenland in relatie tot de (internationale) waarborgen die gelden voor verkiezingen en de
maatregelen die te treffen zijn om de risico’s in afdoende mate af te dekken.
Onderzocht is welke realistische dreigingsscenario’s zich kunnen voordoen. Per dreigingsscenario
is onderzocht welke actor een belang zou kunnen hebben, op welke manieren het
dreigingsscenario zich kan manifesteren, of het een bestaande of nieuwe dreiging is en op welke
waarborgen en processtappen het dreigingsscenario betrekking heeft. Per scenario is een
inschatting gemaakt van het risico. Dat wordt bepaald door zowel de kans dat de ongewenste
gebeurtenis optreedt als het effect indien het zich voordoet. Hierbij wordt het effect zwaarder
gewogen dan de kans, vanuit de overweging dat gegeven het absolute karakter van sommige
waarborgen én het maatschappelijk belang van verkiezingen ook een dreigingsscenario met een
kleine kans van optreden toch beschouwd moet worden als een middel of groot risico kans indien
het effect respectievelijk middel of groot is.
In onderstaande tabel zijn de dreigingsscenario’s weergegeven waarvan het risico is ingeschat op
Groot of Middel. Hierbij zijn de preventieve en correctieve maatregelen reeds meegewogen.
Risico

Dreigingsscenario’s

G

Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

G

Manipuleren van de stem of uitslag

G

Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)

G

Incorrecte installatie

G

Incorrecte beheer/bediening

G

Functionele, technische of beveiligingsgebreken

M

Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem

M

Verkopen stem

M

Dwang / beïnvloeding van kiezer

M

Kiezer brengt meer dan één stem uit

M

Chantage

M

Doelbewust verstoren van de verkiezing

M

Defacing / bekladding internetstemsysteem

M

Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

M

Incorrecte de-installatie

M

Onbeschikbaarheid

3/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

In de risicoanalyse zijn meerdere dreigingsscenario’s onderkend die de waarborg van integriteit
raken, waaronder de twee dreigingsscenario’s Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit en
Manipuleren van de stem of uitslag waarvan het risico als groot is ingeschat. De mate waarin aan
de waarborg van integriteit kan worden voldaan hangt primair af van het ontwerp van het
internetstemsysteem en de mate waarin dit ontwerp correct is geïmplementeerd. Het is echter
onmogelijk om vanuit de overheid de computer van de kiezer te beschermen tegen manipulatie.
Deze manipulatie (in een scenario waarbij een aanvaller heimelijk malware heeft weten te
installeren op de computer van de kiezer en daarmee de uitgebrachte stem wijzigt) is daarnaast
ook bijzonder lastig te detecteren.
Aan de waarborg van stemvrijheid kan niet worden voldaan. Internetstemmen vindt plaats vanuit
een omgeving die niet door het stembureau (of door een andere overheidsorganisatie) kan
worden gecontroleerd. Het risico dat dwang of beïnvloeding plaatsvindt op de kiezer is een van de
restrisico’s van stemmen door kiezers buiten Nederland, of dat nu internetstemmen,
briefstemmen of volmachtstemmen betreft.
Doordat niet kan worden voldaan aan de waarborg van stemvrijheid geldt ook voor de waarborg
van het stemgeheim dat dit niet door de overheid kan worden gegarandeerd aan de kant van de
kiezer. Dit is overigens niet anders dan bij briefstemmen.
Een internetstemsysteem is kwetsbaar voor dreigingsscenario’s die er opgericht zijn het
verkiezingsproces te verstoren. In het bijzonder DDoS aanvallen op de servers van een
internetstemsysteem hebben potentieel een groot effect doordat het internetstemsysteem
onbeschikbaar raakt voor de kiezer. Met deze dreiging zal nadrukkelijk in het ontwerp van het
internetstemsysteem rekening gehouden moeten worden.
In de vergelijking met briefstemmen geldt dat voor veel van de dreigingen rondom
internetstemmen de vereiste kennis (en in sommige gevallen ook inspanning) om een dreiging te
ontwikkelen weliswaar hoog is, maar de dreiging daarna tegen marginale meerkosten is toe te
passen. De schaal waarop de dreiging kan plaatsvinden kan dan ook zeer groot zijn en wordt niet
meer bepaald door de vereiste menselijke inzet of middelen. In zekere zin kan gesteld worden dat
de dreiging dan geautomatiseerd is. Dit fenomeen is bijvoorbeeld zichtbaar bij computervirussen;
alleen bij de ontwikkeling is menselijke inspanning en middelen nodig, de verdere verspreiding
wordt door computers uitgevoerd. Recente ontwikkelingen laten overigens zien dat er steeds
minder specialistische kennis nodig is om deze dreigingen te kunnen uitvoeren; cybercriminelen
verhuren kant en klare malware, virussen en DDoS capaciteit tegen steeds lagere kosten.
Het is aannemelijk dat er een aantal actoren zijn die een belang kunnen hebben bij het
manipuleren van de uitslag van een verkiezing in Nederland, om (geo)politieke, economische of
militaire redenen. Het effect van één stem meer of minder op de zetelverdeling is in Nederlandse
kiesstelsel echter beperkt door het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Bij de

4/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees parlement is in de afgelopen tien jaar het
aantal vanuit het buitenland uitgebrachte stemmen nooit boven de kiesdrempel gekomen. Zelfs in
het geval dat van alle internetkiezers de stem zou zijn gemanipuleerd dan nog leidt dat bij deze
aantallen niet tot een directe zeteltoewijzing, hoogstens een voorkeursstem voor één of twee
kandidaten of een wijziging van de restzetelverdeling. Als het aantal kiezers fors stijgt,
bijvoorbeeld als gevolg van de invoering van de permanente registratie, dan neemt het reële effect
op de uitslag uiteraard toe.
Het gebruik van computer- en communicatie technologie in het stemproces betekent dat het
verloop van het stemproces voor mensen minder direct waarneembaar is en daarmee minder
transparant en controleerbaar. Er zijn meerdere dreigingen denkbaar en realistisch op het
stemgeheim, de kiesgerechtigdheid, de integriteit en de beschikbaarheid van de technische
componenten van het internetstemsysteem, zonder dat de kiezer, het stembureau of waarnemers
dit door hebben. Het vergt aanvullende maatregelen om deze dreigingen te ontdekken. Veel van
deze maatregelen vergen overigens de inzet van programmatuur en computertechnologie,
hetgeen in zichzelf een recursief effect heeft en de complexiteit van het internetstemsysteem
vergroot.
Uit de risicoanalyse is gebleken dat voor het voorkomen van dreigingen maatregelen denkbaar
zijn, die op zich zelf nieuwe dreigingen introduceren. Voor die afgeleide dreigingen dienen
aanvullende maatregelen genomen te worden. Dit betekent dat het ontwerpproces van het
internetstemsysteem in meerdere iteratieslagen moeten worden uitgevoerd, waarbij steeds
opnieuw de risico’s moeten worden beoordeeld na elke ontwerpslag. Dit geldt niet alleen voor alle
maatregelen die genomen worden op het gebied van beveiliging van het internetstemsysteem,
maar ook voor ontwerpkeuzes in het registratieproces of voor maatregelen die tot doel hebben
om de beschikbaarheid te vergroten.
Een internetstemsysteem is een complex informatiesysteem. De complexiteit wordt niet bepaald
door de functionaliteit van het internetstemsysteem, die is relatief eenvoudig. Wat het complex
maakt zijn de stringente eisen die voortvloeien uit de waarborgen controleerbaarheid, integriteit,
stemgeheim, uniciteit en beschikbaarheid die maken dat het systeem geen enkele gebreken mag
bevatten, de exacte werking gegarandeerd en controleerbaar moet zijn, het systeem intensief
beheerd en beveiligd moet worden en dat het systeem niet alleen sterk beschermd moet zijn
tegen dreigingen van buitenaf, maar ook tegen misbruik en dreigingen van binnenuit (zoals
beheerders). Naast een kwalitatief goed en doordacht ontwerp is ook de wijze waarop het
internetstemsysteem wordt ontwikkeld, geïnstalleerd, beheerd, bediend en ontmanteld bepalend
of in de praktijk aan de waarborgen wordt voldaan.

5/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

INHOUDSOPGAVE
Managementsamenvatting

3

Inhoudsopgave

6

1

Inleiding

8

1.1

Risicoanalyse

8

1.2

Afbakening

9

1.3

Aanpak

9

1.4

Leeswijzer

10

1.5

Geraadpleegde bronnen

10

1.6

Aannames

11

1.7

Begrippen

11

2

Waarborgen verkiezingsproces

13

2.1

Waarborgen verkiezingsproces

13

2.2

Afweging tussen waarborgen

14

3

Procesbeschrijving

16

3.1

Algemeen procesmodel voor verkiezingen

16

3.2

Afwijkende processtappen voor kiezers buiten Nederland

17

3.3

Afwijkende processtappen voor internetstemmen

18

4

Doelgroep en methode van briefstemmen

21

4.1

Doelgroep kiezers buiten Nederland

21

4.2

Historie stemmen per brief

21

4.3

Inherente risico’s van stemmen per brief

22

4.4

Risico’s van briefstemmen in de praktijk

25

4.5

Verschillen stemmen per brief en stemmen via internet

26

5

Dreigingsscenario’s

29

5.1

Focus op risico’s gerelateerd aan internetstemmen voor kiezers buiten Nederland

29

5.2

Onderzoeksdomeinen

29

5.3

Inschatting van kans en effect

30

5.4

Actoren

31

5.5

Overzicht dreigingsscenario’s

33

5.6

Maatregelen

34

6

Risico’s internetstemmen

36

6/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

6.1

Risico-inschatting van de dreigingsscenario’s

36

6.2

Risico’s per waarborg in vergelijking tot briefstemmen

36

6.3

Observaties uit de risicoanalyse

42

7

Internationale afweging van risico’s

45

7.1

Estland

45

7.2

Noorwegen

47

A

Bijlage: Dreigingsscenario’s

49

A1.

DS1: Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem tijdens
stemming

50

A2.

DS2: Verkopen stem

53

A3.

DS3: Dwang / beïnvloeding van kiezer

55

A4.

DS4: Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

57

A5.

DS5: Manipuleren van de stem of uitslag

60

A6.

DS6: Kiezer brengt meer dan één stem uit

63

A7.

DS7: Chantage

66

A8.

DS8: Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)

69

A9.

DS9: Doelbewust verstoren van de verkiezing

72

A10. DS10: Defacing/bekladden internetstemsysteem

75

A11. DS11: Springplank: misbruik systeem voor andere aanvallen

77

A12. DS12: Voortijdige publicatie uitslag

80

A13. DS13: Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

83

A14. DS14: Bedienfouten kiezer

85

A15. DS15: Incorrecte installatie van internetstemsysteem

87

A16. DS16: Incorrecte bediening en beheer van internetstemsysteem

90

A17. DS17: Incorrecte de-installatie van internetstemsysteem

93

A18. DS18: Stembescheiden komen niet of te laat aan bij kiezer of zijn onjuist

95

A19. DS19 : Functionele-, technische- of beveiligingsgebreken

98

A20. DS20: Ontoegankelijkheid

102

A21. DS21: Onbeschikbaarheid

105

B

Bijlage: Dreigingsscenario’s en processtappen

108

C

Bijlage: Dreigingsscenario’s en waarborgen

110

D

Bijlage: Geraadpleegde bronnen

112

E

Bijlage: Richtlijnen en maatregelen voor veilige informatiesystemen

114

7/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

1

INLEIDING

1.1

Risicoanalyse
In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is een analyse
uitgevoerd van de te voorziene risico’s als gevolg van het stemmen per internet voor de kiezers in
het buitenland in relatie tot de (internationale) waarborgen die gelden voor verkiezingen en of er
maatregelen te treffen zijn om die risico’s in afdoende mate af te dekken.
De risicoanalyse dient ook inzicht te geven in maatregelen die getroffen kunnen worden om die
risico’s in afdoende mate af te dekken, of – als er geen maatregelen te treffen zijn – welk kans dat
het risico zich daadwerkelijk voor zal doen (en de impact van het risico).
De nu gevraagde analyse is anders dan de in 2004 en 2006 opgestelde risicoanalyses voor
stemmen per internet uit het Kiezen op Afstand project, aangezien destijds een risicoanalyse op
een specifiek internetstemsysteem (met bijbehorende procesinrichting en administratieve
organisatie) is uitgevoerd en er nu nog geen internetstemsysteem is ontworpen.
De uitgevoerde risicoanalyse is een gebaseerd op het proces van internetstemmen, de doelgroep
kiezers in het buitenland en stemmethode(n) die daar nu voor zijn toegestaan en de waarborgen
waar elk verkiezingsproces aan moet voldoen.
Voor het proces van internetstemmen is een generiek procesmodel op hoofdlijnen gehanteerd,
welke is afgeleid van de procesinrichtingen uit de eerdere Nederlandse experimenten en de wijze
waarop in het buitenland internetstemmen wordt toegepast.
Het voert verder dan de opdracht van deze risicoanalyse om een ontwerp te maken van een
internetstemsysteem of proces. Sommige dreigingen en waarborgen kunnen respectievelijk
worden afgewend of gerealiseerd door maatregelen te nemen, welke weer nieuwe dreigingen
introduceren waardoor andere maatregelen vereist zijn. Een dergelijk iteratief ontwerpproces met
een stapsgewijze verkenning van maatregelen was geen onderdeel van de opdracht en is om die
reden niet uitgevoerd. Volstaan is met per dreiging aan te geven welke preventieve en welke
correctieve maatregelen genomen kunnen worden.
Een risicoanalyse heeft een beperkte houdbaarheid. Zeker in het internetdomein ontstaan er
continue nieuwe (technologische) dreigingen en worden nieuwe maatregelen uitgedacht. Mocht
besloten worden tot nieuwe experimenten met internetstemmen in Nederland dan dient deze
analyse geactualiseerd te worden bij de start van het ontwerptraject voor een
internetstemsysteem. Gedurende het ontwerptraject is een verdieping van de risicoanalyse
noodzakelijk naar de specifieke risico’s van het ontworpen / verworven / ontwikkelde
internetstemsysteem. Aan de hand van de specifieke risico’s kunnen dan maatregelen worden
ontworpen om de dreigingen te voorkomen, te detecteren en te corrigeren .

8/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Ook in de periode na het ontwerptraject en de ontwikkeling van een internetstemsysteem
verdient het aanbeveling om de risicoanalyse steeds te actualiseren.
Elke risicoanalyse is in zekere mate een subjectieve inschatting. Dit geldt voor zowel de
onderkende dreigingen, de inschatting van kans en effect en welke basisniveau van vertrouwen als
vertrekpunt wordt genomen. Als wantrouwen in de instituten (overheid, (centraal) stembureau en
gemeenten) die nu de verkiezingen organiseren of samenspanning door meerdere personen het
vertrekpunt is, dan kennen veel dreigingsscenario’s een groot risico. Dit geldt dan ook voor de
huidige vormen van stemmen.
1.2

Afbakening
De risicoanalyse richt zich, conform de opdracht, op de toepassing van internetstemmen voor de
doelgroep kiezers buiten Nederland. Een risicoanalyse voor de toepassing van internetstemmen
voor kiezers binnen Nederland lag niet in de opdracht en is niet onderzocht.
De doelgroep kiezers buiten Nederland kan nu op drie manieren stemmen: door te stemmen per
brief, het geven van een volmacht aan een andere kiezer of door af te reizen naar Nederland om
aldaar te stemmen in een stemlokaal. In hoofdstuk 4 wordt de meeste gebruikte methode
(briefstemmen) behandeld.
Deze risicoanalyse richt zich, conform opdracht, specifiek op het uitbrengen van de stem via
internet. Er is geen risicoanalyse uitgevoerd op aanpalende processen zoals het proces van
kandidaatstelling, het registratieproces voor kiezers buiten Nederland en het proces waarin de
uitslag wordt bepaald. In de risicoanalyse is aangegeven waar en wanneer de risico’s van
internetstemmen worden beïnvloed door een van deze gerelateerde kiesprocessen.

1.3

Aanpak
De risicoanalyse is uitgevoerd op basis van i) de waarborgen die generieke eisen stellen aan elk
verkiezingsproces en stemmethoden, ii) de procesinrichting zoals die nu geldt voor de doelgroep
kiezers in het buitenland en iii) de stemmethoden (in het bijzonder briefstemmen) waar deze
doelgroep gebruik van kan maken.
Per fase van het stemproces en per waarborg zijn de dreigingsscenario’s onderzocht. Omdat er
veel manieren en middelen zijn waarmee een dreiging kan worden uitgevoerd, wordt een
dreigingsscenario als uitgangspunt genomen. Voor de bepaling van de dreigingsscenario’s is
gebruik gemaakt van de ervaringen uit eerdere experimenten uit Nederland, uit andere landen en
inzichten van experts.
Bij elk van deze dreigingsscenario’s wordt aangegeven wat de kans is dat het dreigingsscenario
zich voordoet, en wat het effect is als het zich voordoet. Hierbij is in de overweging van de kans dat
een dreigingsscenario optreed in de afweging meegenomen of er actor is die een belang heeft bij
de dreiging en de middelen heeft om de dreiging uit te voeren.

9/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Bij elk van de dreigingsscenario’s is aangegeven welke maatregelen getroffen kunnen worden,
zowel preventief als correctief. Dit lijst met maatregelen is niet uitputtend. Een uitputtende lijst
kan pas worden gemaakt zodra er een specifiek ontwerp ligt van een internetstemsysteem. De
risico’s zijn in eerste instantie ingeschat zonder het effect van de mogelijke maatregelen en
vervolgens inclusief het effect van de maatregelen.
Tenslotte is een inschatting gemaakt van de risico’s van de dreigingsscenario’s: het risico dat
overblijft nadat alle maatregelen in ogenschouw zijn genomen.
1.4

Leeswijzer
In dit rapport is in de hoofdstukken 2, 3 en 4 een nadere introductie gegeven van respectievelijk de
waarborgen, de generieke procesinrichting en het bestaande proces van briefstemmen. In
hoofdstuk 5 zijn de dreigingsscenario’s beschreven, inclusief de mogelijke organisaties / personen
(actoren) die de dreiging kunnen uitvoeren en de maatregelen tegen deze dreigingen. In hoofdstuk
7 is een overzicht gegeven van de risico’s en maatregelen zoals die in andere landen wordt
gehanteerd. Tenslotte is in het laatste hoofdstuk een samenvatting opgenomen van de
belangrijkste risico’s.

1.5

Geraadpleegde bronnen
In het kader van deze analyse zijn gesprekken gevoerd met de volgende personen.
Persoon

Functie, Organisatie

Henrik Nore,

Kommunal- og Regionaldepartementet (Ministry of Local Government

Christian Bull,

and Regional Development Noorwegen)

Ida Sofie Gebhardt Stenerud
Tarvi Martens

i-voting project manager, National Electoral Committee, Estland

Bart Jacobs,

Hoogleraar Software Security and Correctness, Radboud University
Nijmegen

Jaap-Henk Hoepman

Universitair hoofddocent computer security, privacy and identity
management, Radboud University Nijmegen

Berry Schoenmakers

Universitair hoofddocent en onderzoeker Discrete Mathematics,
Cryptografie, Universiteit Eindhoven, Faculteit Wiskunde en Informatica

Anne-Marie Oostveen

Research Fellow Social Informatics, Oxford Internet Institute (Verenigd
Koninkrijk)

De auteurs zijn deze personen zeer erkentelijk voor het delen van hun inzichten en zienswijzen.
In internationaal verband is onderzoek gedaan en gepubliceerd over de risico’s van stemmen via
internet. Bij het inventariseren van mogelijke dreigingen is gebruik gemaakt van internationale
risicoanalyses en wetenschappelijke publicaties. In de Bijlage D is een lijst opgenomen met
geraadpleegde bronnen.

10/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

1.6

Aannames
Bij het uitvoeren van de risico-analyse zijn de volgende aannames gedaan:
a. Het in Nederland gebruikte kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging blijft
onveranderd;
b. Kiezers in het buitenland kunnen gedurende een meerdaagse periode hun stem
uitbrengen, ook bij gebruik van internetstemmen als stemmethode;
c.

d.

1.7

Er wordt gestemd door de kiezer met een computer of een ander geschikt apparaat (zoals
tablet, smartphone etc.). In deze risicoanalyse is geen onderscheid gemaakt in de risico’s
die samenhangen met het type apparaat.
Internetstemmen vervangt niet bestaande vormen van stemmen, maar wordt
aangeboden als aanvullend alternatief.

Begrippen
INTERNETSTEMMEN
Internetstemmen is een wijze van stemmen waarbij de kiezer op elektronische wijze zijn
stemvoorkeur kenbaar maakt, op een locatie waar geen toezicht wordt gehouden door een
verkiezingsautoriteit, en waarbij hij de stem overdraagt aan het stembureau via het openbare
internet.
KIEZER
In dit document wordt met de term kiezer een kiesgerechtigd persoon aangeduid. Met kiezer
wordt niet specifiek gedoeld op de persoon die de handeling uitvoert om zijn stem uit te brengen
(het feitelijke kiezen). De term kiezer doelt op zowel mannen als vrouwen, maar wordt in dit
document in het mannelijk woordgeslacht gehanteerd.
RISICO
Een risico wordt in dit rapport gedefinieerd als de kans op het optreden van een ongewenste
gebeurtenis (door een oorzaak) met een (veelal negatief) effect. De grootte van het risico wordt
bepaald door zowel de kans als het effect.
DREIGING
De ongewenste gebeurtenis wordt in dit rapport aangeduid als een dreiging. Daarbij wordt
1
aansluiting gezocht bij de definitie van een (be)dreiging:
“Een bedreiging is een proces of gebeurtenis die in potentie een verstorende invloed heeft op de
betrouwbaarheid van een object. In het kader van informatiebeveiliging betreft het dan de

1

Informatiebeveiliging onder controle, Paul Overbeek e.a.

11/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

objecten van de informatievoorziening: apparatuur, programmatuur, gegevens, procedures en
mensen"
We onderkennen vier categorieën van dreigingen:
 Bewust menselijk handelen
 Onbewust onbekwaam menselijk handelen
 Systeem en Technisch falen
 Calamiteiten / “Force majeur”
DREIGINGSSCENARIO
In dit rapport wordt gebruik gemaakt van het begrip dreigingsscenario. Dit is een beschrijving van
de ongewenste gebeurtenis (dreiging) in een context waarbij de dreiging zich in het verloop van
tijd kan ontwikkelen vanuit een hoofdoorzaak tot een bepaald gevolg (effect).
INTERNETSTEMSYSTEEM
Het internetstemsysteem is het geheel van mensen, processen, middelen (waaronder de
programmatuur, computerapparatuur en netwerkapparatuur) wat nodig is om een kiezer een
stem uit te laten brengen via het internet. Een internetstemsysteem kent een typische clientserver opbouw met i) client-programmatuur waarmee de kiezers een stem kunnen uitbrengen en
ii) server-programmatuur die zorgt voor de authenticatie van de kiezers, opslaan van ontvangen
stemmen en tellen van de opgeslagen stemmen.

12/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

2

WAARBORGEN VERKIEZINGSPROCES

2.1

Waarborgen verkiezingsproces
In het rapport “Stemmen met vertrouwen” heeft de adviescommissie inrichting verkiezingsproces
gesteld dat het verkiezingsproces in Nederland ten minste moet voldoen aan acht waarborgen.
Elke stemmethode die gebruikt wordt mag geen afbreuk doen aan deze waarborgen, ongeacht of
de stemmen op papier, bij volmacht of elektronisch worden uitgebracht. Deze waarborgen gelden
dus ook voor internetstemmen.
Deze waarborgen zijn deels verankerd in onze Grondwet, en deels vastgelegd in internationale en
Europese verdragen waartoe Nederland is toegetreden. Daarnaast heeft de Raad van Europa in
2004 op 30 september 2004 een aanbeveling Rec(2004)11 opgesteld waarin expliciet de juridische,
operationele en technische vereisten staan waar een verkiezing aan moet voldoen, in het
bijzonder wanneer een vorm van elektronische stemmen wordt toegepast.
Waarborg

Omschrijving2

1. Transparantie

Het verkiezingsproces moet zo zijn ingericht, dat het helder van structuur en
opzet is, zodat in beginsel iedereen inzicht in de structuur ervan kan hebben. Er
zijn in het verkiezingsproces geen geheimen. Vragen moeten beantwoord
kunnen worden; de antwoorden moeten controleerbaar en verifieerbaar zijn.

2. Controleerbaarheid

Het verkiezingsproces moet objectief controleerbaar zijn. De controle
instrumenten kunnen, afhankelijk van de vorm van stemmen waartoe wordt
besloten, verschillen.

3. Integriteit

Het verkiezingsproces moet correct verlopen en de uitkomst mag niet
beïnvloedbaar zijn anders dan door het uitbrengen van rechtmatige stemmen.

4. Kiesgerechtigdheid

Alleen kiesgerechtigde personen mogen aan de verkiezing deelnemen.

5. Stemvrijheid

Iedere kiesgerechtigde moet bij het uitbrengen van zijn of haar stem zijn of haar
keuze in alle vrijheid, vrij van beïnvloeding, kunnen bepalen.

6. Stemgeheim

Het moet onmogelijk zijn om een verband te leggen tussen de identiteit van de
persoon die de stem uitbrengt en de inhoud van de uitgebrachte stem. Het
proces moet zodanig zijn ingericht, dat het onmogelijk is de kiezer te laten
aantonen hoe hij of zij gestemd heeft.

7. Uniciteit

Iedere kiesgerechtigde mag, gegeven het Nederlandse kiesstelsel, één stem per
verkiezing uitbrengen, die bij de stemopneming precies één keer meegeteld mag
en moet worden.

2

Zie rapport “Stemmen met vertrouwen” van de adviescommissie inrichting verkiezingsproces, 27 september

2007 onder voorzitterschap van dhr. F. Korthals Altes.

13/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

2

Waarborg

Omschrijving

8. Toegankelijkheid

Kiesgerechtigden moeten zoveel mogelijk in de gelegenheid gesteld worden om
direct deel te nemen aan het verkiezingsproces. Indien dat onmogelijk is, moet
de mogelijkheid openstaan om indirect – door het verlenen van een volmacht –
aan de verkiezing deel te nemen.

In deze risicoanalyse zijn naast de bovenstaande waarborgen een tweetal aanvullende waarborgen
gehanteerd die samenhangen met het gebruik van technologie in een internetstemsysteem.
Waarborg

Omschrijving

9. Beschikbaarheid

Indien in het verkiezingsproces gebruik gemaakt wordt van (technische)
voorzieningen dan moeten deze dusdanig beschikbaar zijn dat een tijdelijke
verstoring van de voorziening niet betekent dat een kiezer niet meer zijn stem
kan uitbrengen. Bij complete uitval dient de kiezer via een andere stemmethode
te kunnen stemmen.

10. Tijdigheid

De kiezer wordt tijdig voorzien van middelen om te kunnen stemmen zodat deze
zijn stem tijdig kan uitbrengen en de stemmen tijdig kunnen worden geteld.
Voldoen aan wettelijke termijnen.

Ter verduidelijking, bovenstaande waarborgen moeten niet verward worden met de (complete)
set van eisen waarmee een internetstemsysteem kan worden gespecificeerd. De waarborgen
vormen een normenkader voor het gehele verkiezingsproces, en stellen daarmee kwalitatieve
eisen aan de procesinrichting, de procedures en de ingezette middelen.
2.2

Afweging tussen waarborgen
De adviescommissie inrichting verkiezingsproces gaf in haar rapport reeds aan dat er een balans
moet worden gevonden tussen de waarborgen, omdat het in de praktijk niet mogelijk is om aan
alle waarborgen in absolute zin te voldoen. Sommige waarborgen (of de implementatie daarvan)
kunnen namelijk afbreuk doen aan andere waarborgen. Bij eerdere introducties van
vernieuwingen in het stemproces werd dit ook al onderkend. Zo draagt stemmen per brief bij aan
een grotere toegankelijkheid van de verkiezingen voor kiezers in het buitenland, maar levert de
kiezer in dat geval wel in op de waarborg van stemvrijheid. Het stemmen buiten het stembureau
betekent dat de stemvrijheid en het stemgeheim niet gewaarborgd kan worden en er derhalve
vormen van dwang zich kunnen voordoen waardoor de kiezer niet volledig vrij is om te stemmen
conform zijn intentie.
Een ander voorbeeld is het systeem van volmacht stemmen. Ook dat is ingevoerd om de
toegankelijkheid van het stemproces te vergroten; kiezers die zelf niet in staat zijn om te stemmen
kunnen een andere kiezer vragen voor hem of haar een stem uit te brengen. Stemmen bij
volmacht maakt het echter mogelijk dat een kiezer zijn stem verkoopt, hetgeen in strijd is met de
waarborg van het stemgeheim. Om het effect hiervan te beperken is in de Kieswet bepaald dat het

14/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

aantal volmachtstemmen dat een gemachtigde mag uitbrengen beperkt is tot twee en dat de
gemachtigde deze stemmen tegelijkertijd moet uitbrengen met zijn eigen stem.
De waarborgen zijn niet in alle gevallen even absoluut. De waarborg van het stemgeheim is dat
wel, de stem is of geheim of niet, er is geen tussenvariant van ‘een beetje geheim’. Andere
waarborgen zoals transparantie en toegankelijkheid kennen een mate van subjectiviteit. Er is
immers geen universele definitie van wat een ‘heldere structuur en opzet’ van een
verkiezingsproces is.
De adviescommissie heeft, gelet op het in de praktijk niet absolute karakter van de waarborgen en
het spanningsveld dat tussen sommige waarborgen (kan) ontstaan, een “pas toe of leg uit” regime
aanbevolen: aan de waarborgen moeten worden voldaan, of leg uit waarom een andere balans is
gekozen tussen de waarborgen.

15/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

3

PROCESBESCHRIJVING

3.1

Algemeen procesmodel voor verkiezingen
De risico’s van stemmen via internet zijn niet alleen afhankelijk van de wijze waarop een stem
wordt uitgebracht (via internet of niet), maar ook van de wijze waarop het totale proces is
ingericht. Dit wordt in dit hoofdstuk nader uiteengezet. Daarbij is relevant dat er een - op
onderdelen - andere procesinrichting geldt voor de doelgroep kiezers buiten Nederland dan voor
kiezers die in Nederland wonen.
Als inleiding van die afwijkende procesinrichting wordt eerst een algemeen procesmodel van een
verkiezing geïntroduceerd. Een verkiezing kan gezien worden als een proces met op het hoogste
abstractieniveau een drietal fasen: de voorbereiding van de verkiezing, de stemming en tenslotte
de bepaling van de uitslag.

De voorbereidingsfase kent drie hoofdstappen: de kandidaatstelling, het bepalen van de
kiesgerechtigdheid en het oproepen / informeren van de kiezer. De registratie van de kiezers vindt
plaats aan de hand van de bevolkingsadministratie. In deze voorbereidingsfase zijn met name de
gemeente(n) (registratie kiesgerechtigdheid), de Kiesraad (kandidaatstelling) en de rijksoverheid
(voorlichtingscampagnes) actief. De voorbereidingsfase begint normaliter 9 maanden tot een jaar
voorafgaand aan de dag van stemming en loopt door tot aan de dag van stemming.
In de fase van de feitelijke stemming zijn het primair stembureaus (inclusief hoofdstembureau en
centraal stembureau) die de werkzaamheden verrichten. In het stembureau wordt eerst de
kiesgerechtigdheid geverifieerd van de personen die zich bij het stembureau melden als kiezer.
Aan de kiesgerechtigde personen worden de stembescheiden (stembiljet, overzicht van

16/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

kandidaten etc.) uitgereikt. Nadat alle kiezers hun stem hebben uitgebracht wordt de stemming
gesloten. Na de stemming wordt gestart met de stemopneming: het tellen van alle geldige (en
ongeldige) uitgebrachte stemmen, het bepalen van de uitslag / zetelverdeling en het vastleggen in
een proces-verbaal.
3.2

Afwijkende processtappen voor kiezers buiten Nederland
3

Voor kiezers buiten Nederland zijn er vier processtappen die anders verlopen: de voorafgaande
registratie, de wijze waarop de kiezer de stembescheiden krijgt, het uitbrengen van de stem en
tenslotte de stemopneming. De afwijkende opzet en invulling van de processtappen hangt samen
met zowel het stemmen op afstand als de wijze waarop wordt gestemd.
3.2.1

Registratie kiesgerechtigden

Een kiezer kan een verzoek indienen om zich te laten registreren als kiezer buiten Nederland. Dit
kan de kiezer doen in een periode van 6 maanden voorafgaand aan de dag van stemming tot op de
28e dag voor de dag van stemming. Dit verzoek geldt voor een specifieke verkiezing4. Op een
registratieformulier geeft de kiezer ook aan hoe hij wil stemmen (per brief, per kiezerspas, of bij
volmacht).
De gemeente Den Haag5 verwerkt deze registratieverzoeken en toetst of de persoon
kiesgerechtigd is. Indien niet aan de vereisten wordt voldaan wordt het registratieverzoek
afgewezen. De kiezer kan bezwaar maken tegen deze afwijzing. Er is dus sprake van een
voorafgaande toets op de kiesgerechtigdheid.
3.2.2

Uitreiken stembescheiden

Na definitieve vaststelling van de kandidatenlijst worden de stembiljetten gedrukt en stuurt de
gemeente Den Haag de stembescheiden (stembiljet, retourenvelop, briefstembewijs en overzicht
van kandidatenlijsten) toe aan de kiezers in het buitenland. Het ministerie van BZK houdt bij de
verkiezingen van de leden van het Europese Parlement van 22 mei 2014 een experiment waarbij
het stembiljet per e-mail wordt toegezonden aan de kiezer die daartoe hebben verzocht. Het

3

In artikel M1 van de Kieswet is bepaald welke kiezers hiertoe gerechtigd zijn: kiezers die op de dag van

kandidaatstelling hun werkelijke woonplaats buiten Nederland hebben en aan kiezers die op de dag van
stemming wegens beroep of werkzaamheden of wegens het beroep of werkzaamheden van zijn echtgenoot,
levensgezel of ouder buiten Nederland verblijven.
4

In de huidige Kieswet is bepaald dat de kiezer zich per verkiezing moet registreren. De minister van BZK

heeft aangekondigd de invoering van een permanente registratie te overwegen, in welk geval een eenmalige
registratie afdoende is.
5

Voor inwoners van Aruba, Curaçao en Sint Maarten geldt met ingang van 2013 dat niet de gemeente Den

Haag maar de Nederlandse vertegenwoordiging in die landen zorg draagt voor de registratie.

17/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

6

formaat van het stembiljet is aangepast naar ‘A4’ zodat een kiezer dit biljet zelf kan afdrukken en
invullen.
3.2.3

Stemuitbrenging

De kiezer buiten Nederland kan op verschillende manieren stemmen: door per brief te stemmen,
door een volmacht te verlenen aan een andere kiezer of door af te reizen naar Nederland. In de
navolgende beschrijving beperken we ons tot het stemmen per brief. De kiezer brengt zijn stem uit
door een kandidaat aan te kruisen op het stembiljet en het ingevulde stembiljet in de daarvoor
bestemde enveloppe te doen. Daarna stopt de kiezer de enveloppe met het stembiljet en het
ondertekende briefstembewijs in de (oranje) retourenveloppe. De kiezer stuurt de
retourenveloppe per reguliere post terug. De retourenveloppes zijn reeds voorzien van een adres
van een briefstembureau. De briefstem moet uiterlijk 15:00 uur lokale tijd op de dag van stemming
per post ontvangen zijn (in Den Haag, of bij de briefstembureaus in het buitenland of bij de
Nederlandse vertegenwoordigingen op Aruba, Curaçao of Sint Maarten).
3.2.4

Stemopneming

De stemopneming is geregeld in artikel M10 van de Kieswet. Om alle ontvangen briefstemmen te
verwerken worden briefstembureaus ingericht. De voorzitter van het (brief)stembureau opent de
retourenveloppe en neemt het briefstembewijs en de enveloppe met het stembiljet eruit. Hij
controleert of de verklaring (het briefstembewijs) dat de kiezer het stembiljet persoonlijk heeft
ingevuld, is ondertekend en of de daaronder geplaatste handtekening overeenstemt met de
handtekening onder het registratieformulier. Vervolgens wordt het stembiljet ongeopend
doorgegeven aan een ander lid van het stembureau die de enveloppe met het stembiljet in de
stembus steekt. De telling van de stemmen verloopt daarna gelijk aan het proces van tellen zoals
in stembureaus in Nederland.
3.3

Afwijkende processtappen voor internetstemmen
Ten tijde van het uitvoeren van deze risicoanalyse was er nog geen vastgesteld procesontwerp
beschikbaar voor het stemmen via internet. Voor het doel van de analyse is de aanname gedaan
dat het proces op hoofdlijnen een gelijke inrichting kent als voor briefstemmen, maar dat de
authenticatie van de kiezer en het toesturen van de stembescheiden anders zal verlopen.
Uitreiken authenticatiemiddel en Authenticatie
7
Het registratieproces gaat nu uit van een fysieke ondertekening van het registratieverzoek. Die
handtekening heeft later in het proces van stemopneming de functie van authenticatiemiddel,

6

Zie voor meer informatie https://www.verkiezingen2014.nl/stemmenvanuitbuitenland/het-nieuwe-

stembiljet
7

Het vereiste van de fysieke handtekening maakte dat tot voor kort de kiezer zijn registratieverzoek per post

in moest sturen. Met ingang van 2013 is het ook toegestaan dat een kiezer het registratieverzoek inscant en
per e-mail toestuurt.

18/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

doordat het briefstembureau de handtekening op het briefstembewijs vergelijkt met de
handtekening op het registratieverzoek.
Ook bij stemmen via internet is er een vorm van authenticatie nodig om na te gaan of de stem
8
afkomstig is van een kiesgerechtigde kiezer. De methode van authenticatie , en de wijze waarop
de kiezer zijn authenticatiemiddelen verkrijgt moeten in een later ontwerpstadium worden
afgewogen en bepaald.
In deze risicoanalyse hanteren we als aanname dat de kiezer een authenticatiemiddel uitgereikt
krijgt als onderdeel van de fysieke stembescheiden die per reguliere post naar de kiezer worden
toegestuurd. Dit is ook de werkwijze zoals deze in de Kiezen op Afstand projecten in 2004 en 2006
is gevolgd en de werkwijze die in diverse andere landen wordt gehanteerd.
Geen ‘uitreiking’ stembiljet
Een andere aanname bij het opstellen van deze risicoanalyse is dat de kiezer geen stembiljet meer
uitgereikt krijgt, maar dat de kiezer op de website, of in het programma waarmee hij stemt, een
overzicht van kandidaten gepresenteerd krijgt waaruit hij zij keuze kan maken.
3.3.1

Nieuwe processtappen gerelateerd aan gebruik van internetstemsysteem

Bij het gebruik van een internetstemsysteem zijn er ook twee nieuwe fasen in het
verkiezingsproces die niet direct verband houden met de stemming maar wel noodzakelijk zijn
voor de stemming.
De eerste nieuwe fase betreft de ontwikkeling of verwerving van het internetstemsysteem, het
opbouwen en het operationeel beheren van het internetstemsysteem. De ontwikkeling /
verwerving heeft een typisch projectmatig karakter: het betreft een tijdelijke inspanning om een
systeem te specificeren en om dit te (laten) ontwikkelen en te testen. De opbouw van het
internetstemsysteem vindt plaats een aantal maanden voorafgaand aan de verkiezing waarna deze
in beheer wordt genomen. De beheerfase loopt door tot na het vaststellen van de definitieve
uitslag en het opstellen van het proces-verbaal.
De tweede nieuwe fase is de afbouw van het internetstemsysteem en vindt na afloop van de
verkiezing plaats. In deze fase wordt het internetstemsysteem ontkoppeld van het internet, alle
gegevensdragers gewist of vernietigd opdat er geen digitale sporen achterblijven.

8

Er zijn verschillende authenticatiesystemen denkbaar: een eenmalig wachtwoord, een combinatie van een

eenmalige wachtwoord en een door de kiezer zelf opgegeven geheim, het gebruik van tokens, een
elektronische identiteitskaart etc.

19/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

In bovenstaande figuur zijn deze twee nieuwe fasen weergegeven. Tevens is met een kleur
aangegeven welke processtappen afwijken bij de toepassing van internetstemmen voor kiezers in
het buitenland.

20/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

4

DOELGROEP EN METHODE VAN BRIEFSTEMMEN

4.1

Doelgroep kiezers buiten Nederland
Met kiezers buiten Nederland worden de kiezers bedoeld die op de dag van de kandidaatstelling
zijn werkelijke woonplaats buiten Nederland hebben, dan wel op de dag der stemming buiten
Nederland zullen verblijven.
Deze groep kiezers kunnen nu op drie manieren stemmen: stemmen per brief9, het geven van een
volmacht aan een andere kiezer en het afreizen naar Nederland om aldaar te stemmen in een
stemlokaal. De regels omtrent stemmen per brief zijn in de Kieswet vastgelegd in hoofdstuk M.
De doelgroep kiezers buiten Nederland is bijzonder doordat het deze doelgroep is toegestaan om
te stemmen in een ongecontroleerde omgeving, buiten het toezicht van een stembureau. Bij de
toepassing van internetstemmen speelt een soortgelijke situatie. In dit hoofdstuk wordt
teruggekeken naar de eerdere overwegingen van regering en parlement over dreigingen en risico’s
van briefstemmen.

4.2

Historie stemmen per brief
Reeds in 1958 is in het parlement gesproken over de mogelijkheid van briefstemmen naar analogie
van de wijze waarop dit in Duitsland mogelijk was. De nota over het Duitse systeem is destijds
door het parlement voor kennisgeving aangenomen. Op meerdere momenten daarna is in het
parlement aan de orde gekomen of briefstemmen moest worden ingevoerd, onder meer om in het
buitenland gelegerde dienstplichtige militairen te kunnen laten stemmen. Uiteindelijk is in 1983
10
een wetsvoorstel aanvaard waarin de Kieswet is aangepast om stemmen per brief mogelijk te
maken.
De mogelijkheid van briefstemmen is destijds met name geïntroduceerd om de toegankelijkheid
tot het stemproces te verbeteren. Voorheen had de doelgroep ‘kiezers in het buitenland’ slechts
twee mogelijkheden om deel te nemen aan de verkiezingen, of door een volmacht te geven aan
een kiezer die wel in Nederland verbleef of door af te reizen naar Nederland.
Met de wijziging van de Kieswet in 1993 werden de mogelijkheid gecreëerd om briefstembureaus
te openen op diplomatieke en consulaire vertegenwoordigingen in het buitenland. Met de
instelling hiervan werd niet beoogd om een grotere opkomst te bevorderen, maar een snellere
verzending per post mogelijk te maken.

9

Bij de invoering in 1983 was de mogelijkheid van stemmen per brief voorbehouden aan Nederlanders,

woonachtig in het buitenland, die in openbare dienst werkzaam waren, en Nederlandse kiesgerechtigden
voor de Europese verkiezingen die ingezetene waren in een van de andere lid-Staten.
10

Zie kst 17819 Nr 2 Wijziging van de Kieswet met betrekking tot het stemmen per brief en de Memorie van

Toelichting kst 17819 Nr 3.

21/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

4.3

Inherente risico’s van stemmen per brief
In het verleden is door de regering in het parlementaire debat op meerdere momenten gewezen
op de risico’s van briefstemmen. In hoofdzaak is steeds gewezen op drie risico’s:
1. Er kan niet worden voldaan aan de beginselen van een vrije en geheime stemming zoals
vastgelegd in art. 53 tweede lid van de Grondwet;
2. Misbruik van de mogelijkheid tot briefstemmen;
3.

Stemmen worden niet tijdig ontvangen.

Bij de invoering in 1983 vond er slechts in beperkte mate een discussie plaats over deze risico’s.
Het risico van misbruik en beïnvloeding van de kiezer werd in de MvT op het wetsvoorstel uit 1983
vooral aanwezig geacht bij personen die in inrichtingen en tehuizen verbleven:
“Het gevaar voor onregelmatigheden bij de verkiezingen (invulling van stembiljetten door een
ander dan de daartoe gerechtigde, beïnvloeding van de kiezer) blijkt echter juist in inrichtingen
het grootst te zijn. (…) Het zou bijzonder moeilijk zijn maatregelen te treffen, die voldoende
waarborgen scheppen om te voorkomen, dat in tehuizen en inrichtingen onregelmatigheden
kunnen plaatsvinden. Bovendien hebben de Belgische ervaringen geleerd, dat het stemmen per
brief een extra belasting van de administratie betekent, waarop men ingespeeld moet raken.
Een en ander is voor de Regering reden om het stemmen per brief vooralsnog tot de
kiesgerechtigden woonachtig in het buitenland te beperken. Pas wanneer enige tijd ervaring is
opgedaan met het stemmen per brief door Nederlanders woonachtig in het buitenland, kan
overzien worden of uitbreiding van de categorie briefstemmers mogelijk is.”
Om die reden koos de regering er toen voor om de doelgroep te beperken.
In 2003 verwoordde de toenmalige minister van BZK Remkes van 25 maart 200311 de discussie uit
1983 als volgt:
“Slechts in beperkte mate is over het waarborgen van de geheime en vrije stemming discussie
gevoerd bij de invoering van het briefstemmen in 1983. Het hierboven genoemde
briefstembewijs is de enige bepaling die bij dit wetsvoorstel in dit verband als extra waarborg is
opgenomen. In zijn advies12 bij het oorspronkelijke voorstel van wet merkte de Raad van State
op dat te weinig aandacht werd besteed aan het beginsel van geheime stemming. Op de
opmerkingen van de Raad over de geheime stemming werd kort ingegaan door de regering in
het nader rapport en dit heeft geresulteerd in een wijziging van het wetsvoorstel met
betrekking tot de procedure in het stembureau. Een algemeen inhoudelijke discussie over het
onderwerp is echter niet gevoerd.
De kans op onregelmatigheden werd door de regering namelijk klein geacht bij de categorie
kiezers waar het briefstemmen voor zou gaan gelden. Bij de mondelinge behandeling van het

11

Zie kst-28600-VII, nr 47 alsmede de bijlage 1 bij deze brief.

12

Zie Kamerstukken II 1982/83, 17 819, nr. A-C, blz. 3.

22/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

wetsvoorstel erkende de toenmalige Minister van Binnenlandse Zaken, Rietkerk, wel dat het
stemmen per brief zekere risico’s met zich brengt en verwees daarbij naar de het feit dat de
kiezer buiten een stemlokaal stemt en er daarom niet op kan worden toegezien dat in het
geheim en in volledige vrijheid gestemd wordt. Naar de mening van de regering bleven deze
gesignaleerde gevaren echter beperkt tot aanvaardbare proporties aangezien het stemmen per
brief alleen mogelijk werd gemaakt voor in het buitenland woonachtige of verblijvende kiezers.
Bij het stemmen per brief zijn de risico’s voor het geheime en vrije karakter van de stemming
derhalve aanvaardbaar geacht, omdat het een beperkte groep kiezers betreft en deze groep,
zonder de mogelijkheid van briefstemmen, nauwelijks in staat zou kunnen zijn om te stemmen.”
13

In dezelfde brief geeft de toenmalige minister van BZK Remkes in antwoord op een motie van de
Kamer aan dat hij stemmen per brief niet overweegt in te voeren voor kiezers binnen Nederland:
“Over de invoering van briefstemmen is enkele jaren geleden met de Kamer van gedachten
gewisseld. De uitkomst van dat debat is geweest dat briefstemmen, gelet op de bezwaren die
daaraan verbonden zijn, uitsluitend aan de kiezers in het buitenland zou worden toegestaan. De
bezwaren die toentertijd (risico van «Family voting», verkiezingsfraude door onder meer het
ronselen van stemmen; vergroting van de werklast voor gemeenten, etc) werden genoemd,
gelden naar mijn mening nog steeds. Daarnaast zie ik, ten opzichte van pc- en
telefoonstemmen, het bijkomende nadeel dat de kiezer bij briefstemmen geen bevestiging krijgt
dat zijn stem is uitgebracht en is opgenomen in de stembus. Dit alles overziend ben ik niet
bereid om experimenten uit te voeren met briefstemmen.”
Dit standpunt werd ook eerder al in 1997 al ingenomen door de toenmalige minister van
Binnenlandse Zaken Hans Dijkstal en minister van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo. Zij
schreven14 aan de Kamer : “Het onderhavige wetsvoorstel is gericht op een technische verbetering
van de briefstemprocedure voor de kiezers die thans van deze procedure gebruik mogen maken.
Een eventuele uitbreiding van de kiezersgroep die van de briefstemprocedure gebruik mag maken,
is wat de ondergetekenden betreft niet aan de orde.”
4.3.1

Maatregelen om de risico’s van briefstemmen te beperken

Om de hierboven genoemde risico’s van briefstemmen te beperken / voorkomen zijn verschillende
maatregelen getroffen, welke zijn weergegeven in onderstaande tabel. De maatregelen zijn
dekkend noch sluitend; niet alle risico’s bij briefstemmen zijn te voorkomen of te corrigeren. In het
bijzonder het risico van dat de kiezer niet in vrijheid kan stemmen is niet te voorkomen.

13

Te Veldhuis/Rehwinkel (over andere manieren van stemmen, 28 600-VII, nr. 11, 5 november 2002)

14

Zie kst 25306, Nr 5 Wijziging van de Kieswet inzake de uitoefening van het kiesrecht door Nederlanders

buiten Nederland. Nota naar aanleiding van verslag

23/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Risico’s van

Maatregelen

briefstemmen:
Geen geheime
stemming

- Bij uitbrengen van de stem: geen maatregel. Het is aan de kiezer om zijn stem uit
te brengen op een plek en moment waar geen anderen bij zijn.
- Bij stemopneming: door principe van de ‘dubbele envelop’. In het
briefstembureau worden in twee separate stappen de ingekomen briefstemmen
verwerkt: eerst wordt aan de hand van het briefstembewijs gekeken of de stem
afkomstig is van een geregistreerde kiezer waarna de gesloten envelop met het
stembiljet in een stembus wordt gedeponeerd. In de twee stap worden alle
stemmen uit de stembus geteld. Op deze wijze wordt gewaarborgd dat de stem
niet kan worden gerelateerd aan een kiezer. Daarnaast is de zitting van het
briefstembureau openbaar, eenieder is het toegestaan om te kijken of de
procedure van stemopneming correct verloopt.
- Bij transport van de briefstem: geen maatregel. Er zijn geen maatregelen
ingevoerd om te voorkomen dat een briefstem wordt onderschept en wordt
ingezien. Dit proces is onttrokken aan enige vorm van controle, afgezien van de
aanwezige controles die (internationale) postbedrijven zelf hebben ingevoerd.
Wel zijn er wettelijke bepalingen die het inzien van de briefstem verbieden en
strafbaar stellen (grondrecht van briefgeheim en strafbepalingen art 201 Sr Boek
2, titel 8 en hoofdstuk Z van de Kieswet).

Geen vrije stemming

- Inherent aan het feit dat de kiezer zijn stembiljet invult op een door hem te
bepalen moment en plaats kan er geen toezicht plaatsvinden vanuit een
onafhankelijk stembureau. Daardoor is er geen mogelijkheid om de principes van
een vrije stemming te waarborgen.
- De belangrijkste maatregel die in dit kader is genomen is ter beperking van het
effect : beperken van de groep kiezers die gebruik mag maken van de
mogelijkheid van briefstemmen.

Misbruik

- Registratieprocedure. De kiezer dient voorafgaand aan elke verkiezing een
verzoek in om gebruik te mogen maken van de mogelijkheid tot briefstemmen.
Dit verzoek wordt ingediend door een formulier in te sturen, voorzien van
handtekening en een kopie van een bewijs van Nederlanderschap.
- Briefstembewijs. De kiezer ontvangt een briefstembewijs (vgl. bewijs aan
toonder) voorzien van echtheidskenmerken. De kiezer dient dit briefstembewijs
voorzien van een handtekening mee te sturen met het stembiljet. Door het
briefstembureau wordt de op de briefstembewijs geplaatste handtekening
vergeleken met de handtekening op het registratieverzoek. Dit is geen sluitende
controle, omdat de personen die de controle uitvoeren geen specialisten zijn in
het beoordelen van de authenticiteit van de handtekening.

24/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Risico’s van

Maatregelen

briefstemmen:
Stemmen worden niet
tijdig ontvangen15

- Ten eerste wordt in de Kieswet het risico van een te late ontvangst van de
briefstembescheiden en het risico van een te late aankomst van de stem bij de
kiezer gelegd. Dit omdat anders een ‘aanzienlijke vertraging’ van het vaststellen
van de uitslag zou kunnen worden verwacht. In de MvT van de Kieswet uit 1983
wordt gesteld : “de mogelijkheid per brief te stemmen is een tegemoetkoming
aan de kiezer; deze moet de voordelen daarvan afwegen tegen het risico dat zijn
stem verloren gaat. De kiezer kan immers ook gebruik maken van de mogelijkheid
bij volmacht te stemmen.“
- Recent (3 juli 2013) is er een wijziging van de Kieswet doorgevoerd om het risico
van de late ontvangst te verkleinen. Kiezers op Aruba, Curacao en Sint Maarten
kunnen zich laten registreren bij de Nederlandse vertegenwoordiging aldaar en
ontvangen ook vandaaruit hun briefstembescheiden.
- Bij de verkiezingen voor de leden van het Europese Parlement in 2014 wordt een
proef uitgevoerd om het stembiljet per e-mail toe te zenden.

4.4

Risico’s van briefstemmen in de praktijk
Er is geen goed beeld voorhanden van de mate waarin de bovengenoemde risico’s “geen geheime
stemming” en “geen vrije stemming” zich in de praktijk voordoen. Bij het ministerie van BZK noch
bij de gemeente Den Haag zijn meldingen bekend van kiezers die niet in vrijheid hun stem hebben
kunnen uitbrengen. Ook in de andere landen die onderzocht zijn in het kader van de inventarisatie
internetstemmen zijn geen publicaties of meldingen gevonden die er op kunnen wijzen dat het
probleem van beïnvloeding of dwang zich bij briefstemmen of internetstemmen in de praktijk
heeft voorgedaan. Hieruit mag echter niet worden afgeleid dat het risico zich niet heeft
voorgedaan.
Er is wel een beter beeld over de problemen die zich bij briefstemmen voordoen met de registratie
en postverzending. De Wereldomroep heeft op basis van door haar ontvangen klachten van
kiezers in het buitenland een "zwartboek Verkiezingen 2010" uitgebracht. De problemen en
bezwaren die daarin worden genoemd hebben veelal te maken met het registratieproces
(administratieve last van steeds opnieuw moeten registreren, fouten bij overnemen persoons- en
adresgegevens, onterechte afwijzingen) en de lange doorlooptijd en onbetrouwbaarheid van de

15

De kiezer die per brief stemt krijgt geen bericht van het briefstembureau of zijn stem tijdig is ontvangen of

niet.

25/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

internationale post. Ook in andere landen komen veelvuldig klachten naar voren van kiezers uit
16
het buitenland die niet tijdig hebben kunnen stemmen .
4.5

Verschillen stemmen per brief en stemmen via internet
In de manier waarop de kiezer zijn stem uitbrengt wijkt internetstemmen uiteraard af van het
stemmen per brief. Maar wat zijn nu de principiële verschillen tussen de twee stemvormen, mede
indien beschouwd vanuit een risico-perspectief?
In deze vergelijking is de aanname gehanteerd dat er geen verschillen zijn in de procesinrichting:
de kiezer dient zich eerst te registreren, ontvangt stembescheiden, maakt zijn keuze op een
stembiljet en verstuurd het stembiljet naar het stembureau. Uiteraard zijn er wel verschillen in hoe
deze processtappen worden uitgevoerd en in welke vorm informatie en bescheiden worden
toegestuurd.
1. Verminderde mogelijkheid tot menselijk waarnemen
Het gebruik van computer en communicatie technologie in het stemproces betekent dat het
verloop van het stemproces voor mensen verminderd direct waarneembaar is en daarmee minder
transparant en controleerbaar. Er kunnen zich allerlei dreigingen voordoen ten aanzien van de
waarborgen stemgeheim, de kiesgerechtigdheid, de integriteit en de beschikbaarheid van een
internetstemsysteem, zonder dat de kiezer, het stembureau of waarnemers dit door hebben. Om
deze dreigingen te ontdekken zijn specifieke maatregelen nodig. Veel van deze maatregelen zijn
overigens ICT maatregelen, hetgeen tot een recursief effect leidt: ook de correcte werking van
deze detectiemaatregelen is niet direct waarneembaar (en vergt specifieke test- en
controlemaatregelen). Om het stemproces voor mensen goed waarneembaar, transparant en
controleerbaar te maken zijn zo aanvullende maatregelen nodig die de complexiteit van het
internetstemsysteem vergroten.
2. Automatisering van fraude
In de paragrafen hiervoor werd al duidelijk dat mogelijkheden tot misbruik niet exclusief zijn
voorbehouden aan internetstemmen. Ook in het briefstemproces is het mogelijk om te frauderen.
Zo is het mogelijk om de briefstembescheiden van een individuele kiezer te onderscheppen in de
post en namens de kiezer een stem uit te brengen. De (enige) controle hiertegen is de vergelijking
tussen de handtekening op het briefstembewijs en de handtekening van de oorspronkelijke
registratie. Aangezien in het reguliere (handels) verkeer frequent de handtekening wordt gebruikt,

16

e

Zie onder meer België waar bij de federale verkiezingen in juni 2010 slechts 2/3 van de stemmen uit het

buitenland tijdig aankwamen (http://www.gva.be/nieuws/binnenland/aid987124/slechts-twee-derdebriefstemmen-op-tijd.aspx)

26/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

17

zijn er mogelijkheden om aan de handtekening van een persoon te komen. Indien een kopie van
de handtekening eenmaal in bezit is, is vervalsing niet heel moeilijk, juist ook omdat de controle op
de handtekening bij het briefstembureau niet door experts gebeurd. Om een dergelijke aanval
echt effect te laten hebben op de uitslag, is fraude op grote schaal nodig. Fraude op grote schaal
betekent ook een recht evenredig grote inspanning, wat maakt dat er maar weinig partijen zijn die
dit zelfstandig kunnen en daar de middelen voor (over) hebben.
In de vergelijking met briefstemmen geldt dat voor veel van de dreigingen rondom
internetstemmen de vereiste kennis (en in sommige gevallen ook inspanning) om een dreiging te
ontwikkelen weliswaar hoog is, maar de dreiging daarna tegen marginale meerkosten is toe te
passen. De schaal waarop de dreiging kan plaatsvinden kan dan ook zeer groot zijn en wordt niet
meer bepaald door de vereiste menselijke inzet of middelen. In zekere zin kan gesteld worden dat
de dreiging dan geautomatiseerd is. Dit fenomeen is bijvoorbeeld zichtbaar bij computervirussen;
alleen bij de ontwikkeling is menselijke inspanning en middelen nodig, de verdere verspreiding
wordt door computers uitgevoerd. Recente ontwikkelingen laten overigens zien dat er steeds
minder specialistische kennis nodig is om deze dreigingen te kunnen uitvoeren; cybercriminelen
verhuren kant en klare malware, virussen en DDoS capaciteit tegen steeds lagere kosten18.
Is de dreiging eenmaal ontwikkeld of verkregen dan is het met een beperkte inspanning mogelijk
om grote aantallen kiezers te weerhouden van het uitbrengen van een stem of om van grote
aantallen via het internet uitgebrachte stemmen kennis te nemen of deze te veranderen zonder
medeweten van de kiezer en ongeacht de fysieke locatie van de kiezer.
3. Hyper-aandacht
Naast deze principiële verschillen is er ook een ander effect dat we hier aanduiden als het “Hyperaandacht” effect. Elke introductie van nieuwe internet of ICT gebaseerde dienstverlening door de
overheid ontvangt al veel aandacht van de media, beveiligingsonderzoekers, hackers, etc. Echter in
het geval van internetstemmen zal deze aandacht nog intensiever zijn. Elke fout of
onvolkomenheid die optreedt of zou kunnen optreden bij internetstemmen zal breed worden
uitgemeten. Hierbij wordt domineert het effect de kans; ook al is de kans zeer klein, als het kan
misgaan dan wordt daar het maximale effect naar toegerekend. Ter illustratie het voorbeeld dat
briefstembescheiden bezorgd worden bij de buren van een kiezer in het buitenland. Dit kan er toe
leiden dat een niet-kiesgerechtigde kan gaan stemmen. Dit risico zal naar verwachting als
acceptabel worden gezien, omdat het slechts één kiezer betreft. Indien echter bij
internetstemmen blijkt dat de inloggegevens bij een andere niet-kiesgerechtigde terechtkomen

17

Daarnaast is het kiezers sinds kort toegestaan om per (niet beveiligde) e-mail hun registratieverzoek

(inclusief scan van legitimatiebewijs) toe te sturen. Het is voor aanvallers niet moeilijk om deze e-mails te
onderscheppen.
18

In het Cyber Security Perspectives 2013 rapport van Nationaal Cyber Security Centrum wordt deze trend

“Mainstream cyber attacks increasingly become available to the masses” ook benoemd en wordt het
voorbeeld gegeven van een DDoS aanval die voor 10 dollar per uur te huur is.

27/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

heeft dit een veel groter effect, omdat in zo’n geval aangenomen wordt dat dit zich dan ook op
massale schaal zich kan voordoen.

28/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

5

DREIGINGSSCENARIO’S

5.1

Focus op risico’s gerelateerd aan internetstemmen voor kiezers buiten Nederland
De nu uitgevoerde analyse is een analyse gebaseerd op het proces van internetstemmen, de
doelgroep kiezers in het buitenland en stemmethode(n) die daar nu voor zijn toegestaan en de
waarborgen waar elk verkiezingsproces aan moet voldoen.
Gegeven de focus van de risico analyse zijn een aantal categorieën risico’s buiten beschouwing
gelaten omdat deze niet specifiek betrekking hebben op stemmen via internet. Dat betekent
uiteraard niet dat met deze risico’s geen rekening gehouden hoeft te worden gehouden.
Categorie risico’s buiten

Voorbeelden van risico’s

beschouwing
Project

Juridisch



Projectbegroting wordt overschreden



Uitlopen op planning



Niet tijdige levering door toeleveranciers



Juridische procedures n.a.v. eventuele (EU-) aanbesteding



Wetsvoorstel wordt niet of niet tijdig aangenomen



Stemsysteem maakt inbreuk op intellectuele eigendomsrechten (patenten)
van derden

Politiek-bestuurlijk



Draagvlak experiment verdwijnt door andere bewindspersoon of politieke
prioriteiten

Organisatie

5.2



Onvoldoende deskundigheid bij toeleverancier(s)



Beschikbaarheid van eigen personeel



et cetera

Onderzoeksdomeinen
Ten behoeve van de risicoanalyse is het internetstemsysteem onderverdeeld in een aantal logisch
van elkaar te scheiden domeinen. In de risicoanalyse wordt gerefereerd aan deze domeinen.

29/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Domein

Toelichting

Stembescheiden

Het geheel van mensen, processen, systemen en middelen dat gebruikt voor de
productie en verzending van de stembescheiden en de productie, uitgifte aan en
verificatie van authenticatiemiddelen van kiezers.

Kiezer

De kiezer, en zijn systemen (computer, programmatuur, internetaansluiting) en
middelen benodigd om te kunnen stemmen.

Transport

De gebruikte publieke of private middelen of diensten voor het elektronisch of per
post overbrengen van gegevens of documenten.

Centrale stemserver

Het geheel van mensen, processen, systemen en middelen dat voorziet in de
centrale functionaliteit van het internetstemsysteem. Voorbeelden van centrale
functies zijn: distributie van stemprogrammatuur aan de kiezer, opslaan van
ontvangen stemmen, tellen van stemmen, etc. Het stemserver domein kan
meerdere separate objecten bevatten.

Toezicht (stembureau)

Het geheel van mensen, processen, systemen en middelen dat toezicht houdt op
het correcte verloop van de verkiezing en dat benodigd is voor de bediening van de
Server.

Het registratiesysteem wordt beschouwd als een separaat systeem welke geen onderdeel
uitmaakt van het internetstemsysteem.
5.3

Inschatting van kans en effect
In deze risicoanalyse is per dreigingsscenario een inschatting gemaakt van het risico, welke
bepaald wordt door de kans op het optreden van een ongewenste gebeurtenis (door een oorzaak)
met een (veelal negatief) effect. De grootte van het risico wordt bepaald door zowel de kans als
het effect.

30/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Hierbij wordt het effect zwaarder gewogen dan de kans, vanuit de overweging dat gegeven het
absolute karakter van sommige waarborgen én het maatschappelijk belang van verkiezingen ook
een dreigingsscenario met een kleine kans van optreden toch beschouwd moet worden als een
middel of groot risico kans indien het effect respectievelijk middel of groot is.
Weging
Risico

Effect

Kans

Klein

Middel

Groot

Klein

Klein

Middel

Groot

Middel

Klein

Middel

Groot

Groot

Middel

Groot

Groot

Bij de inschatting van de kans is gekeken naar een aantal dimensies:
 de kwetsbaarheid van het proces c.q. internetstemsysteem;
 heeft de dreiging zich eerder in Nederland of in het buitenland in de praktijk voorgedaan;
 de waarschijnlijkheid dat een dreigingsscenario zich zal voordoen;
 is er een actor met een reëel belang die beschikt ook over de benodigde middelen?
De inschatting van de kans is een kwalitatieve inschatting, er is geen stochastische of
mathematische modellering toegepast.
De kans dat een dreigingsscenario daadwerkelijk optreedt wordt mede beïnvloed door de
maatregelen die genomen worden om de dreiging te voorkomen.
Voor de inschatting van het effect is gekeken naar de volgende dimensies:
 worden één of meer waarborgen getroffen?



de schaal van de dreiging; hoeveel kiezers worden getroffen ?
heeft de dreiging een effect op de uitslag van de verkiezing?

Net als voor de kans geldt dat het effect van een dreigingsscenario mede bepaald wordt door de
maatregelen die genomen worden om het effect te mitigeren. Deze maatregelen worden per
dreigingsscenario beschreven.
5.4

Actoren
Relevant voor de inschatting van de waarschijnlijkheid dat een dreiging optreedt is de
aanwezigheid van een organisatie of persoon die een reëel belang heeft bij het effect van de
dreiging én die beschikt over de middelen om de dreiging uit te voeren. Deze organisatie of
persoon wordt een actor genoemd. In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de actoren
met hun mogelijke belangen. Dit overzicht is overgenomen vanuit het Cybersecuritybeeld

31/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

19

Nederland dat jaarlijks door het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) van de Nederlandse
overheid wordt opgesteld.
Aan deze lijst van actoren zijn specifiek voor de context van verkiezingen een viertal actoren
toegevoegd: de eigen overheid, politieke groeperingen, het stembureau en de kiezer. Hieruit mag
niet worden afgeleid dat deze actoren in het verleden ook daadwerkelijk een dreiging hebben
uitgeoefend op het verkiezingsproces. Het is echter onverstandig om de actoren met een belang
alleen in de buitenwereld te zoeken, de dreiging kan ook vanuit de zittende bestuurders, de
politiek, het stembureau of individuele kiezers komen. Een solide internetstemsysteem moet
dusdanig ontworpen zijn dat weerstand geboden wordt tegen dreigingen van binnenuit.

A1

Actor

Belangen / drijfveer in geval van bewust handelen

Staten

Vormen onderdeel van de overheid van een ander land (synoniem:
vreemde mogendheid). Intentie geopolitieke positie verbeteren of invloed
uitoefenen op dissidenten/oppositiegroeperingen.

A2

Terroristen

Handelend vanuit ideologische motieven. Intentie maatschappelijke
verandering, veiligheidsgevoel aantasten of beïnvloeden politieke
besluitvorming.

A3

Beroepscriminelen

Criminele activiteiten ontplooien t.b.v. geld verdienen (synoniem:
cybercriminelen).

A4

Cybervandalen en

Handelend vanuit technologische uitdagingen, baldadigheid en ego.

Scriptkiddies
A5

Hacktivisten

Handelend vanuit ideologische motieven (diverse motieven, snel
wisselende groeperingen).

A6

Interne actor

Medewerkers, (voormalig) personeel en leveranciers, handelend vanuit
wraak, financieel gewin en/of politiek onvrede (synoniem: ‘insiders’).

A8

Cyberonderzoekers

Onderzoeker(s) handelend vanuit ideële-, financiering- of
wetenschappelijke motieven (en ego).

A9

Private organisaties

Bedrijven, organisatie handelend vanuit concurrentiepositie verbetering.

A10

Eigen overheid

Handelend vanuit de intentie invloed uit te oefenen op de uitslag van de
stemming of om invloed uit te oefenen op dissidenten /
oppositiegroeperingen.

A11

Kiezer

Handelend vanuit onvrede met de zittende regering. Intentie om invloed
uit te oefenen op de uitslag van de stemming.

A12

Politieke groepering

Handelend vanuit de intentie invloed uit te oefenen op de uitslag van de
stemming om zo meer stemmen te verkrijgen.

A13

19

Stembureau

Handelend vanuit de intentie invloed uit te oefenen op de uitslag van de

Zie voor de meest actuele versie van het CSBN de website van het NCSC: www.ncsc.nl

32/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Actor

Belangen / drijfveer in geval van bewust handelen
stemming of om bevriende personen / organisaties te bevoordelen.

5.5

Overzicht dreigingsscenario’s
In onderstaande tabel zijn de dreigingsscenario’s beschreven die zich kunnen voordoen bij
internetstemmen voor kiezers buiten Nederland.
De dreigingsscenario’s zijn in detail beschreven in bijlage A. In de bijlage is per dreigingsscenario
aangegeven welke actor een belang heeft bij de dreiging, hoe het dreigingsscenario kan optreden,
of het een nieuwe dreiging betreft of één die ook bij briefstemmen reeds bestaat en op welke
waarborgen en processtappen het dreigingsscenario betrekking heeft.
De lijst van dreigingsscenario’s is niet uitputtend in de beschrijving van de manieren waarop een
dreiging zich kan voordoen. Dat zou ondoenlijk en speculatief zijn, gelet op het feit dat deze
risicoanalyse niet op een specifiek ontwerp of implementatie betrekking heeft.
In Bijlage B is per dreigingsscenario weergegeven in welke processtap(pen) deze kan optreden.
In het overzicht zijn de dreigingsscenario’s ingedeeld in vier categorieën:
I.
II.
III.
IV.

Bewust menselijk handelen: dreigingsscenario die wordt veroorzaakt door één of
meerdere actoren die handelen om een specifiek belang te realiseren;
Onbewust menselijk handelen: dreigingsscenario’s waarbij één of meerdere actoren een
rol speelt zonder dat een specifiek belang is;
Systeemfalen of technisch falen: dreigingsscenario’s die voorvloeien uit het niet correct
functioneren van het internetstemsysteem; en
Force Majeur: dreigingsscenario’s die het gevolg zijn van overmacht situaties zoals
natuurrampen, pandemiën, et cetera.

Categorie

DS

Dreigingsscenario’s

Bewust menselijk handelen

1

Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem

2

Verkopen stem

3

Dwang / beïnvloeding van kiezer

4

Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

5

Manipuleren van de stem of uitslag

6

Kiezer brengt meer dan één stem uit

7

Chantage

8

Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)

9

Doelbewust verstoren van de verkiezing

33/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Categorie

Onbewust menselijk handelen

Systeemfalen of technisch falen

Force Majeur

5.6

DS

Dreigingsscenario’s

10

Defacing / bekladding internetstemsysteem

11

Springplank: misbruik systeem voor andere aanvallen

12

Voortijdige publicatie uitslag

13

Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

14

Bedienfouten kiezer

15

Incorrecte installatie

16

Incorrecte beheer/bediening

17

Incorrecte de-installatie

18

Stembescheiden komen niet aan bij kiezer of zijn onjuist

19

Functionele, technische of beveiligingsgebreken

20

Ontoegankelijkheid

21

Onbeschikbaarheid

Maatregelen
Het risico van de dreigingsscenario’s is eerst ingeschat op basis van een situatie zonder dat er
maatregelen zijn genomen. Hiervoor is gekozen omdat dit een zuivere inschatting geeft van het
risico, zonder in een ontwerpmodus van een internetstemsysteem te geraken. Tegelijkertijd is het
niet realistisch om een internetstemsysteem te beschouwen zonder enige maatregelen. In bijlage
A is daarom per dreigingsscenario ook aangegeven welke maatregen mogelijk zijn om deze
dreigingsscenario’s te voorkomen. Dit is per dreigingsscenario aangegeven onder het kopje
‘Preventief’. Ook is aangegeven welke maatregelen mogelijk zijn om, in de situatie dat de dreiging
zich daadwerkelijk heeft voorgedaan, het effect te beperken of te repareren. Dit is per
dreigingsscenario aangegeven onder het kopje ‘Correctief’.
Evenzo dat deze risicoanalyse niet alle mogelijke manieren beschrijft waarop een dreigingsscenario
zich kan voordoen, is geen poging gedaan om een uitputtend overzicht op te stellen van alle
denkbare maatregelen om dreigingen te voorkomen of te verhelpen. Een dergelijke uitputtende
set van maatregelen dient in de ontwerpfase van een internetstemsysteem uitgevoerd te worden.
Daarbij verdient het aanbeveling om, naast de preventieve en correctieve maatregelen ook
aandacht te geven aan maatregelen om dreigingen te detecteren en maatregelen om het effect te
mitigeren.
In bijlage A is per dreigingsscenario ook aangegeven wat het risico is indien de mogelijke
maatregelen in ogenschouw worden genomen. Dit is aangegeven onder het kopje ‘Risico
inschatting na maatregelen’.
De beveiliging van de informatiesystemen in het Server domein van het internetstemsysteem
vereist bijzondere aandacht. In de opsomming van mogelijke preventieve maatregelen bij een

34/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

aantal dreigingsscenario’s wordt met de maatregel “beveiliging internetstemsysteem” verwezen
naar een aantal richtlijnen en maatregelen die zijn opgenomen in bijlage E. De exacte set van
maatregelen moet bepaald worden in de ontwerpfase van het internetstemsysteem.

35/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

6

RISICO’S INTERNETSTEMMEN

6.1

Risico-inschatting van de dreigingsscenario’s
In onderstaande tabel zijn de dreigingsscenario’s weergegeven, gerangschikt naar de risicoinschatting Groot, Middel en Klein. Voor de risico-inschatting is gebruik gemaakt van de
wegingstabel uit 5.3. Hierbij is het effect van mogelijke preventieve en correctieve maatregelen
meegewogen. Binnen de indeling G, M en K is geen verdere weging of prioritering aangebracht.
Risico

6.2

DS Dreigingsscenario’s

G

4 Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

G

5 Manipuleren van de stem of uitslag

G

8 Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)

G

15 Incorrecte installatie

G

16 Incorrecte beheer/bediening

G

19 Functionele, technische of beveiligingsgebreken

M

1 Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem

M

2 Verkopen stem

M

3 Dwang / beïnvloeding van kiezer

M

6 Kiezer brengt meer dan één stem uit

M

7 Chantage

M

9 Doelbewust verstoren van de verkiezing

M

10 Defacing / bekladding internetstemsysteem

M

13 Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

M

17 Incorrecte de-installatie

M

21 Onbeschikbaarheid

K

11 Springplank: misbruik systeem voor andere aanvallen

K

12 Voortijdige publicatie uitslag

K

14 Bedienfouten kiezer

K

18 Stembescheiden komen niet aan bij kiezer of zijn onjuist

K

20 Ontoegankelijkheid

Risico’s per waarborg in vergelijking tot briefstemmen
In deze paragraaf is per waarborg aangegeven welke dreigingsscenario’s een middel of groot risico
kennen. Hierbij is ook waar mogelijk ook de vergelijking gemaakt met de risico’s van het huidige
proces van briefstemmen.

36/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

TRANSPARANTIE
De mate waarin internetstemmen voldoet aan de waarborg van transparantie wordt in belangrijke
mate bepaald door het ontwerp en de implementatie van het internetstemsysteem.
Uit internationale ervaringen en uit de eerdere Kiezen op Afstand projecten, is naar voren
gekomen dat eenvoud, communicatie / voorlichting en een intuïtieve gebruikersinterface de
bepalende factoren zijn in de mate waarin de kiezer het verkiezingsproces doorgrond. Door het
internetstemsysteem in de ontwerpfase te testen met representatieve groepen gebruikers kan de
gebruikersinterface en de documentatie / voorlichting verbeterd worden.
Het begrip van kiezer van het stemproces en de stemmethode hangt ook samen met de frequentie
van gebruik en de daarmee optredende gewenning.
Om dreigingsscenario’s zoals het doorbreken van het stemgeheim of het manipuleren van de stem
te voorkomen worden technische maatregelen voorzien zoals cryptografie. Op conceptueel niveau
is zoiets als versleuteling voor veel mensen nog begrijpelijk, maar het doorgronden van de exacte
werking en kunnen beoordelen van de implementatie is alleen voorbehouden aan specialisten. Los
van de toepassing van deze specialistische technologie geldt in algemene zin dat door het gebruik
van ICT het voor mensen minder goed mogelijk is om de werking te beoordelen vanuit directe
eigen waarneming. Zie ook paragraaf 4.5.
In die zin is een internetstemsysteem, door haar gebruik van technologie zowel voor kiezers als
voor het stembureau, minder transparant dan de briefstemmethode.
CONTROLEERBAARHEID
De verminderde transparantie heeft ook een relatie met de waarborg van controleerbaarheid.
Voor het stembureau geldt dat het verloop van het verkiezingsproces niet te volgen en te sturen is,
tenzij in het internetstemsysteem daartoe specifieke functionaliteit is opgenomen. Tot op zekere
hoogte is dit niet anders dan in de situatie van briefstemmen; ook daar moet het briefstembureau
afwachten welke stemmen binnenkomen. Wel heeft het briefstembureau directe controle over de
stappen die daarna volgen: het verifiëren van de briefstembewijzen en het op grond daarvan
‘toelaten’ van stemmen van kiezers, het deponeren van de stemmen in de stembus en de
stemopneming. Ook zijn deze stappen door waarnemers in volledige openheid te volgen en
daarmee te controleren.
Voor de kiezer is internetstemmen niet meer of minder te controleren dan in geval gestemd wordt
per brief. De kiezer zou in principe kunnen afreizen naar het briefstembureau om te controleren
dat zijn briefstembewijs wordt geaccepteerd en daarmee zijn stem wordt gedeponeerd in de
stembus. In de praktijk zal dit door de geografische afstand zelden gebeuren, hetgeen betekent
dat in de praktijk ook de kiezer die per brief stemt niet in staat is om te controleren of zijn stem is
aangekomen en of deze (correct) is meegeteld. Zoals beschreven in paragraaf 2.8 van Deel I Internationale inventarisatie internetstemmen zijn er vanuit de wetenschap en bedrijfsleven
verschillende technieken ontwikkeld om aanvullende controles mogelijk te maken voor kiezers
(‘individual verifiability’) en voor derden (‘universal verifiability’). Een deel van deze technieken
biedt een verdergaande controle aan de kiezer, doordat niet alleen gecontroleerd kan worden of

37/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

de stem goed is ontvangen, maar ook of deze is ‘opgeslagen zoals ontvangen’, ‘geteld zoals
opgeslagen’ of zelfs ‘geteld zoals bedoeld’.
INTEGRITEIT
In de risicoanalyse zijn meerdere dreigingsscenario’s onderkend die de waarborg van integriteit
raken, waaronder de twee dreigingsscenario’s Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit en
Manipuleren van de stem of uitslag waarvan het risico als groot is ingeschat. De mate waarin aan
de waarborg van integriteit kan worden voldaan hangt primair af van het ontwerp van het
internetstemsysteem en de mate waarin dit ontwerp correct is geïmplementeerd. Met de juiste
technische maatregelen zoals hashing en encryptie zijn maatregelen mogelijk om manipulatie
tijdens het transport van de stem te ontdekken en te voorkomen. Het is onmogelijk om vanuit de
overheid de computer van de kiezer te beschermen tegen manipulatie. Deze manipulatie (in een
scenario waarbij een aanvaller heimelijk malware heeft weten te installeren op de computer van
de kiezer en daarmee de uitgebrachte stem wijzigt) is daarnaast ook bijzonder lastig te detecteren.
Het is alleen de kiezer zelf die kan verifiëren of zijn stem wordt gemanipuleerd, mits gebruik
gemaakt wordt van een vorm van controle waarbij de kiezer kan zien of zijn stem correct is
aangekomen (zie ook hierboven onder controleerbaarheid).
Manipulatie van de stem kan zich in theorie ook voordoen in geval van briefstemmen, bijvoorbeeld
tijdens het transport. Daar zijn nu geen maatregelen voor getroffen, zie ook paragraaf 4.3.1.
KIESGERECHTIGDHEID
Of een kiezer kiesgerechtigd is wordt vastgesteld in het registratieproces bij het beoordelen van
het registratieverzoek. Dit is ongeacht of de kiezer aangeeft of hij per brief of via internet wil
stemmen. Het registratieproces staat los van het stemmen via internet en is door de
opdrachtgever buiten de reikwijdte van de risicoanalyse naar internetstemmen geplaatst. Het
stemmen via internet levert derhalve geen risico’s op ten aanzien van het vaststellen van de
kiesgerechtigdheid.
Een direct aan de registratie gerelateerd proces is dat van de authenticatie van de kiezer. Zoals ook
al in paragraaf 3.3.1 is geconstateerd, zal de authenticatie van de kiezer die via internet stemt
anders verlopen dan bij briefstemmen. In de risicoanalyse zijn dreigingsscenario’s onderkend
waarin een derde de authenticatiegegevens van de kiezer onderschept en (heimelijk) een stem
uitbrengt alvorens de kiezer dit kan doen. Ook het authenticatiemiddel zelf kent risico’s. Een
onvoldoende betrouwbaar authenticatiemiddel kan bijvoorbeeld worden geraden, nagespeeld
worden of via een zgn. ‘man in the middle’ aanval worden omzeild. Hierdoor kan de situatie
ontstaan dat een niet-kiesgerechtigde kiezer toch een stem kan uitbrengen.
Dit kan zich ook voordoen als een kiezer zijn authenticatiemiddel doorgeeft of verkoopt aan een
ander. Dit is niet volledig te voorkomen en ook in de huidige situatie van briefstemmen mogelijk.
De kans en daarmee het risico dat een kiezer dit doet wordt naar verwachting wel kleiner
naarmate het te gebruiken authenticatiemiddel ook voor andere diensten, transacties en
toepassingen wordt gebruikt. De kiezer zal zijn authenticatiemiddel dan naar verwachting minder
snel weggeven omdat het risico op misbruik in andere situaties dan toeneemt.

38/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

STEMVRIJHEID
Aan de waarborg van stemvrijheid kan niet worden voldaan. Internetstemmen vindt plaats vanuit
een omgeving die niet door het stembureau (of door een andere overheidsorganisatie) kan
worden gecontroleerd.
In andere landen, zoals Estland en Noorwegen, is besloten om een systematiek in te voeren waarin
de kiezer meerdere keren kan stemmen via internet en waarbij alleen de laatste stem geldt. Dit
vanuit de gedachte dat een onder druk gezette kiezer later zijn stem kan herzien. Dit biedt naar
onze mening bescherming, maar niet in absolute zin. Immers als er sprake is van echte dwang kan
de dreiger ook de stembescheiden afnemen of de kiezer fysiek belemmeren om deel te nemen aan
de stemming.
Het risico dat dwang of beïnvloeding plaatsvindt op de kiezer is een van de restrisico’s van
stemmen door kiezers buiten Nederland, of dat nu internetstemmen, briefstemmen of
volmachtstemmen betreft. De kans dat dit op massale schaal plaatsvindt wordt overigens als klein
ingeschat. Het is lastig voor één actor om deze dreiging op grote schaal uit te oefenen op een
groep geografische verspreidde kiezers.
STEMGEHEIM
Doordat niet kan worden voldaan aan de waarborg van stemvrijheid geldt ook voor de waarborg
van het stemgeheim dat dit niet door de overheid kan worden gegarandeerd aan de kant van de
kiezer. Dit is overigens niet anders dan bij briefstemmen. Ook daar kan deze waarborg aan de kant
van de kiezer niet door de overheid worden gegarandeerd. Daarnaast zijn er in het geval van
stemmen via internet ook dreigingsscenario’s, die eerder ook al zijn genoemd onder de waarborg
van integriteit, die er toe kunnen leiden dat aanvallers met malware heimelijk op de computer van
de kiezer afluisteren wat de kiezer stemt.
Voor het transport van de stem en aan de kant van de stembus / het stembureau is het wel
mogelijk om te voldoen aan de waarborg van het stemgeheim, er vanuit gaande dat de gebruikte
methode van versleuteling niet wordt doorbroken20. Of daadwerkelijk aan de waarborg wordt
voldaan hangt echter af van het ontwerp van het internetstemsysteem en of het ontwerp correct
is geïmplementeerd. Er zijn meerdere technische maatregelen beschikbaar waarmee de stem kan
worden versleuteld zodat een tijdens het transport van kiezer naar stembus onderschepte stem
niet kan worden ingezien. Ten aanzien van het transport van de stem zijn er voor internetstemmen
betere middelen voorhanden om aan de waarborg te voldoen dan voor een stem die per brief in
de reguliere post wordt verstuurd.
Op de plek waar de uitgebrachte stemmen worden ontvangen en worden opgeslagen in de
stembus zijn aanvullende maatregelen nodig om te voorkomen dat voorafgaand, tijdens of na de
stemopneming een relatie gelegd kan worden tussen de kiezer en de inhoud van de stem. Ook

20

Het kan niet worden uitgesloten dat sommige actoren (bijvoorbeeld Staten) beschikken over de middelen

om versleutelde stemmen te ontsleutelen. Ook kan een encryptietechnologie die nu als veilig wordt
beschouwd in de toekomst ‘gekraakt’ worden.

39/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

hiervoor geldt dat het ontwerp en implementatie doorslaggevend zijn of daadwerkelijk aan de
waarborg kan worden voldaan. Deze dreiging kan zowel komen van buitenstaanders als insiders
(zoals stembureauleden, beheerders, auditors).
UNICITEIT
Ook de mate waarin aan de waarborg van uniciteit van de stem kan worden voldaan hangt af van
het ontwerp van het internetstemsysteem en de mate waarin dit ontwerp correct is
geïmplementeerd. Er zijn verschillende ‘plekken’ denkbaar waar gebreken in het
internetstemsysteem kunnen leiden tot het meervoudig stemmen door een kiesgerechtigde
kiezer: de stemprogrammatuur voor de kiezer, de programmatuur aan de serverzijde van het
internetstemsysteem, et cetera.
De vraag is of deze waarborg zo letterlijk moet worden geïnterpreteerd dat een kiezer maar één
keer zijn stem mag uitbrengen. In het huidige kiesstelsel is dat wel het geval. Het kan voordelen
hebben om een kiezer meerdere keren te laten stemmen, bijvoorbeeld als hij zijn stem wil herzien
of als hij twijfelt of zijn stem goed is aangekomen. In dat geval moet (wettelijk) geregeld worden
welke van de uitgebrachte stemmen dan meegeteld moet worden.
TOEGANKELIJKHEID
De toegankelijkheid van het internetstemsysteem is niet minder goed dan de toegankelijkheid van
het briefstemproces. De voorwaarde dat een kiezer beschikt over een computer was wellicht
vroeger een beperkende factor, maar is dat nu en in de toekomst zeker niet meer. De
toegankelijkheid wordt verder beïnvloedt door ontwerpkeuzes op het vlak van de
authenticatiemethode en specifieke vereisten aan hardware en software.
Vanuit het oogpunt van toegankelijkheid (en beschikbaarheid) is het wenselijk dat de kiezer tot op
het moment van stemmen (en niet al bij het indienen van het registratieverzoek) kan beslissen of
hij per internet of per brief wil stemmen. Om te voorkomen dat dit leidt tot het meetellen van
meerdere stemmen per kiezer (waarborg uniciteit), zal bij de stemopneming van de
internetstemmen rekening gehouden moet worden met eventuele per brief uitgebrachte
stemmen. De briefstembureaus dienen daartoe door te geven aan het internetstembureau welke
kiezers per brief hebben gestemd, opdat in het internetstembureau kan worden bepaald of
diezelfde kiezer ook via internet heeft gestemd. De consequentie van deze terugvaloptie is ook dat
er een nieuwe fout-kans ontstaat, die mogelijk afbreuk doet aan de waarborg van uniciteit. Indien
er geen of een onjuiste relatie wordt gelegd tussen de kiezer die per brief een stem uitbrengt en
de stem of stemmen die deze kiezer via internet uitbrengt kan dit leiden tot het ten onrechte
meetellen van meerdere stemmen van één en dezelfde kiezer of tot het ten onrechte niet
meetellen van een internetstem van een kiezer. Ook creëert het een nieuwe tijdsafhankelijkheid
tussen de stemopneming in het briefstembureau en de stemopneming in het internetstembureau.
BESCHIKBAARHEID
Een internetstemsysteem is kwetsbaar voor dreigingsscenario’s die er opgericht zijn het
verkiezingsproces te verstoren. In het bijzonder DDoS aanvallen op de servers van een
internetstemsysteem hebben potentieel een groot effect doordat het internetstemsysteem
onbeschikbaar raakt voor de kiezer. Met deze dreiging zal nadrukkelijk in het ontwerp van het

40/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

internetstemsysteem rekening gehouden moeten worden. Daarnaast zijn aanvullende
maatregelen nodig in samenwerking met andere organisaties zoals Internet Service Providers,
operators, netwerk exchanges en opsporingsdiensten om een DDoS aanval vroegtijdig te kunnen
detecteren, af te weren en de daders op te sporen.
TIJDIGHEID
De problematiek van de trage en onbetrouwbare postverzending heeft minder effect bij
internetstemmen dan bij briefstemmen, doordat de postzending van de stem naar het stembureau
komt te vervallen. Als ook de stembescheiden in elektronische vorm aan de kiezer worden
toegestuurd dan neemt de problematiek verder af. Of een elektronische verzending passend en
betrouwbaar genoeg is hangt onder meer af van de wijze waarop de authenticatie van de kiezer
plaatsvindt (moet er een PIN code o.i.d. naar de kiezer worden gestuurd of wordt er gebruik
gemaakt van een authenticatiemiddel dat de kiezer reeds eerder heeft verkregen?) en of er voor
wordt gekozen om de kiezer pas bij het uitbrengen van de stem te laten bepalen of hij dit per brief
of via internet wil doen. In dat laatste geval moet verder nagedacht worden hoe de kiezer dan
tijdig aan een briefstembewijs komt; bijvoorbeeld door deze uit te printen.

VERGELIJKING PER WAARBORG
In onderstaande tabel is per waarborg aangegeven in welke mate internetstemmen voldoet aan de
waarborg ten opzichte van het huidige proces van briefstemmen.
Waarborg

Voldoet Minder of Meer

Korte toelichting

Transparantie

Minder

Door gebruik van ICT is het voor mensen minder
goed mogelijk om de werking te beoordelen vanuit
directe eigen waarneming.

Controleerbaarheid Minder

Integriteit

Minder tot Gelijk

Correcte verloop van stemming is alleen indirect te
controleren, met behulp van ICT
Is afhankelijk van goed ontwerp en implementatie
van internetstemsysteem.

Kiesgerechtigdheid

Gelijk

Wordt bepaald door registratieproces.

Stemvrijheid

Gelijk

Zowel bij briefstemmen als bij internetstemmen kan
niet aan deze waarborg worden voldaan.

Stemgeheim

Minder tot Gelijk

Aan de kant van de kiezer kan niet aan deze
waarborg worden voldaan. Voor het transport van
de stem en aan de zijde van het stembureau is het
afhankelijk van een goed ontwerp en foutloze
implementatie van internetstemsysteem. Bij gebruik
van specifieke cryptografische maatregelen is
stemgeheim beter te waarborgen dan in
briefstembureau.

41/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Waarborg

Voldoet Minder of Meer

Korte toelichting

Uniciteit

Minder tot Gelijk

Is afhankelijk van goed ontwerp en implementatie
van internetstemsysteem.

Toegankelijkheid

Minder tot Meer

Is afhankelijk van ontwerp van
internetstemsysteem. Indien specifieke middelen
vereist worden neemt de toegankelijkheid af, bij
geschiktheid voor minder validen neemt de
toegankelijkheid toe

Beschikbaarheid

Minder

Kwetsbaarheid centrale Server domein

Tijdigheid

Gelijk tot Meer

Is afhankelijk van ontwerp van
internetstemsysteem. Geen vertraging bij
elektronische verzending stembescheiden / gebruik
bestaand authenticatiemiddel.

6.3

Observaties uit de risicoanalyse

6.3.1

Internetstemsysteem is complex, maar niet door functionaliteit

Een internetstemsysteem is een complex informatiesysteem. De complexiteit wordt niet bepaald
door de functionaliteit van het internetstemsysteem, die is namelijk relatief eenvoudig. Wat het
complex maakt zijn de stringente eisen die voortvloeien uit de waarborgen controleerbaarheid,
integriteit, stemgeheim, uniciteit en beschikbaarheid die maken dat het systeem geen enkele
gebreken mag bevatten, de exacte werking gegarandeerd en controleerbaar moet zijn, het
systeem intensief beheerd en beveiligd moet worden en dat het systeem niet alleen sterk
beschermd moet zijn tegen dreigingen van buitenaf, maar ook tegen misbruik en dreigingen van
binnenuit (zoals beheerders). Het ontwerpen, ontwikkelen en testen van deze, veelal ook
technische, maatregelen maakt het systeem uiterst complex, mede omdat het geen routine
werkzaamheden betreft maar een innovatief en niet in de praktijk beproefd systeem.
6.3.2

Ontwerp en implementatie zijn sterk bepalend voor mate waarin aan de waarborgen wordt voldaan

Of internetstemmen voldoet aan de waarborgen is in sterke mate afhankelijk van het
internetstemsysteem en de daarin gebruikte technologie. Het kan niet gesteld worden dat
internetstemmen in haar aard niet voldoet aan de waarborgen, met uitzondering van de
waarborgen van stemvrijheid en stemgeheim.
Maar om aan de overige waarborgen te voldoen is een uitgebreide set van maatregelen,
procedures en aanvullende systemen nodig om bestand te zijn tegen alle dreigingsscenario’s en
om de belangrijkste kwetsbaarheden in het proces en het systeem te elimineren. Naast een
kwalitatief goed en doordacht ontwerp is ook de wijze waarop het internetstemsysteem wordt
ontwikkeld, geïnstalleerd, beheerd, bediend en ontmanteld bepalend of in de praktijk aan de
waarborgen wordt voldaan.

42/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

6.3.3

Maatregelen leiden tot aanvullende maatregelen

Uit de risicoanalyse is gebleken dat voor het voorkomen van dreigingen maatregelen genomen
moeten worden die op zich zelf nieuwe dreigingen introduceren. En ook voor die afgeleide
dreigingen dienen aanvullende maatregelen te worden genomen.
Als voorbeeld geven we hier een serie van maatregelen die noodzakelijk zijn rondom de
versleuteling van de stem. Aanname hierbij is dat de versleuteling plaatsvindt op basis van een
asymmetrisch cryptografisch algoritme, als bescherming tegen de dreiging van afluisteren en / of
manipulatie van de stem. De generatie van het sleutelpaar en de veilige opslag van de sleutels en
certificaten vereist aanvullende maatregelen, zoals bijvoorbeeld een Hardware Security Module.
En om de kiezer zekerheid te geven dat hij de stem met de juiste publieke sleutel versleuteld, zal
de authenticiteit en integriteit van de publieke sleutel aangetoond moeten worden door deze te
certificeren via een Public Key Infrastructure. Dit kan een bestaande PKI zijn (zoals PKI Overheid),
of een eigen PKI. In het laatste geval moet de fysieke en logisch inrichting van de PKI aan zware
beveiligingseisen voldoen om te voorkomen dat niet-geautoriseerden een eigen publieke sleutel
ten onrechte kunnen waarmerken met het certificaat behorende bij het internetstemsysteem.
Een ander voorbeeld zijn controlemaatregelen voor de kiezer. Zo is in Noorwegen een systeem
toegepast waarbij de kiezer kan verifiëren dat de inhoud van de stem correct is ontvangen. Na het
uitbrengen van de stem ontving de kiezer een SMS bericht op zijn mobiele telefoon met een
‘return code’ en informatie over het aantal keren dat door hem is gestemd. De return code moet
overeenkomen met de informatie op de stemkaart. Om deze controle maatregel mogelijk te
maken is een uitgebreide set van functionaliteiten én daarop van toepassing zijnde aanvullende
(beveiligings)maatregelen nodig om die return codes te genereren en om gepersonaliseerde
stembescheiden te drukken en te versturen.
De voorbeelden laten zien dat het ontwerpproces van het internetstemsysteem in meerdere
iteratieslagen moeten worden uitgevoerd, waarbij steeds opnieuw de risico’s moeten worden
beoordeeld na elke ontwerpslag. Dit geldt niet alleen voor alle maatregelen die genomen worden
op het gebied van beveiliging van het internetstemsysteem, maar ook voor ontwerpkeuzes in
andere processtappen en voor maatregelen die tot doel hebben om de beschikbaarheid te
vergroten.
6.3.4

De beperkte omvang van de doelgroep verkleint het risico op manipulatie van de uitslag

Uit het overzicht van actoren is af te leiden dat er een aantal actoren een belang kunnen hebben
bij het manipuleren van de uitslag van een verkiezing in Nederland. Een scenario is denkbaar dat
politieke partijen, leden van een stembureau, andere staten en private organisaties er een belang
bij hebben dat specifieke kandidaten / politieke partijen in het Nederlandse parlement of het
Europese parlement worden verkozen of juist niet worden verkozen, vanwege (geo)politieke,
economische of militaire belangen.

43/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Het effect van één stem meer of minder is in Nederlandse kiesstelsel echter beperkt. In
tegenstelling tot andere landen waar een ‘first past the post’ systeem geldt, kennen we in
Nederland het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Een kandidaat van een politieke partij
kan pas verkozen worden tot het parlement indien deze een minimaal aantal stemmen heeft
gekregen, de zgn. kiesdrempel. Bij de meest recente TK verkiezingen in 2012 werden er ruim 9,4
miljoen stemmen uitgebracht en was de kiesdrempel/kiesdeler 62.828.
Het merendeel van de stemmen wordt in Nederland uitgebracht op de eerste kandidaat van de
lijst. Kiezers kunnen zelf invloed uitoefenen op welke kandidaten zetels toegewezen krijgen door
op een specifieke kandidaat te stemmen. Een kandidaat wordt met voorkeurstemmen gekozen als
hij ten minste een aantal van 25% van de kiesdeler aan stemmen gehaald heeft, en de laagst
geplaatste kandidaat die een zetel zou zijn toegewezen minder voorkeurstemmen heeft. De
kiesdeler is gelijk aan de kiesdrempel. Voor de verkiezing van de leden van het Europees
parlement is dit percentage 10%.
Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees parlement is in de afgelopen tien jaar
het aantal vanuit het buitenland uitgebrachte stemmen nooit boven de kiesdrempel gekomen. Bij
de laatste TK-verkiezingen in september 2012 waren in totaal 48.374 niet-ingezetene kiezers
geregistreerd. Uiteindelijk hebben 35.898 kiezers een geldige stem hebben uitgebracht per brief.
Zelfs in het geval dat van alle internetkiezers de stem zou zijn gemanipuleerd dan nog leidt dat bij
deze aantallen niet tot een directe zeteltoewijzing, hoogstens een voorkeursstem voor één of twee
kandidaten of een wijziging van de restzetelverdeling.
De omvang van het aantal kiezers dat vanuit het buitenland stemt was in de afgelopen jaren
relatief stabiel. Het kabinet heeft aangekondigd een permanente kiezersregistratie te willen
invoeren. Dat betekent dat kiezers zich niet meer per verkiezing registeren, maar dat een
eenmalige registratie volstaat. Ook wordt daarbij aansluiting gezocht bij de registratie van nietingezetenen die onderdeel uitmaakt van de basisadministratie personen. Hierdoor kan het aantal
kiezers in de komende jaren aanzienlijk stijgen. Als het aantal kiezers stijgt dan neemt het reële
effect op de uitslag uiteraard toe. Uit internationale ervaringen in andere landen waar
internetstemmen wordt toegepast blijkt overigens dat de invoering van internetstemmen als
nieuwe stemmethode niet direct leidt tot een hogere opkomst.
Zoals in dreigingsscenario DS4 is beschreven is er een dreiging denkbaar waarin heimelijk uit naam
van in het buitenland wonende Nederlanders personen gepoogd wordt te gaan stemmen. Het
registratieproces vormt een cruciale factor om die dreiging te voorkomen. Echter, dan moet het
registratieproces zelf dusdanig zijn ingericht dat de dreiging kan worden gedetecteerd. Dit vergt
een onderzoekscapaciteit bij de organisatie die de registratieverzoeken afhandelt om te kunnen
onderzoeken of registratieverzoek overeenkomt met de intentie van een bonafide kiezer komt.

44/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

7

INTERNATIONALE AFWEGING VAN RISICO’S
De internationale inventarisatie van internetstemmen21 laat zien dat er in elf landen experimenten
zijn gehouden met internetstemmen, en dat stemmen via internet nu is toegestaan in zeven
landen. Zonder uitzondering is in deze landen uitvoerig stilgestaan bij de risico’s van
internetstemmen. Ook in andere landen is er intensief gediscussieerd en geëxperimenteerd met
internetstemmen, maar is uiteindelijk een andere afweging gemaakt die er toe heeft geleid om
internetstemmen niet in te voeren. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Verenigde Staten, voor delen
van Canada, voor Oostenrijk, Finland en Duitsland.
In dit hoofdstuk is een beknopte uiteenzetting opgenomen van de risico’s die in een tweetal
Europese landen (Estland en Noorwegen) zijn onderkend, de afweging die daarbij is gemaakt, de
maatregelen die zijn getroffen en de ervaringen uit de praktijk. In bijlage D zijn verwijzingen te
vinden naar risicoanalyses en rapporten uit andere landen, zoals de Verenigde Staten, Canada en
Zwitserland.

7.1

Estland
In Estland is bij de start van het e-voting project in opdracht van het National Electoral Committee
een document22 opgesteld waarin op basis van een eerste ontwerp de risico’s, eisen en
maatregelen van het beoogde internstemsysteem werden beschreven. In het document wordt
onderscheid gemaakt tussen een aantal ‘fundamental problems’ en technische risico’s.
Eén van de fundamentele problemen die wordt onderkend is de dreiging dat de computer van de
kiezer wordt blootgesteld aan malware die heimelijk de handelingen van de kiezer vastlegt, de
stemapplicatie vervangt, de ID kaart vervangt of de stem blokkeert. De Estse NEC vond deze
risico’s acceptabel om de volgende redenen:
 het heeft geen zin om de computer van een enkele kiezer te hacken om de uitslag te





beïnvloeden, alleen een massale aanval heeft werkelijk effect;
een massale aanval blijft niet onopgemerkt, juist door de diversiteit in de computer
configuraties van kiezers zullen sommige kiezers de aanval opmerken, waarna de
aanvaller kan worden opgespoord. Dit voorkomt dat politieke groeperingen als
opdrachtgever zullen optreden voor een dergelijke aanval
het ligt niet voor de hand dat een specifieke computer van een specifieke kiezer wordt
aangevallen, de meeste aanvallen zijn geautomatiseerd en ongericht;
de server is een aantrekkelijker doelwit dan een computer van een individuele kiezer.

21

Zie Rapport Deel I – Internationale Inventarisatie internetstemmen

22

Zie “E-voting conception security: analysis and measures”; National Election Committee Estonia, 15-12-

2003. Dit document is geactualiseerd in 2010.

45/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Verder adresseert de NEC dat een aantal problemen simpelweg geaccepteerd moeten worden: het
internet zelf moet worden vertrouwd (als de kiezer start op de verkeerde webpagina, dan zijn
overige maatregelen zinloos), er kan geen uitputtende inspectie plaatsvinden van alle standaard
(hardware of software) onderdelen van het centrale deel van het internetstemsysteem en niet
elke kiezer kan worden ondersteund als gevolg van technische keuzes. Tenslotte noemt de NEC in
haar rapport dat de twee hoogste risico’s van elk informatiesysteem liggen in de kwaliteit van de
ontwikkeling en de kwaliteit van het beheer. Dit geldt specifiek voor een internetstemsysteem
omdat dit een gedistribueerd systeem is dat weinig frequent gebruikt wordt, lastig is te testen en
een strikte opleverdata heeft.
Aan de technische kant heeft het NEC vele dreigingen onderkend die voortvloeien uit het gebruik
van technologie, zoals gebreken in de software, man-in-the-middle attacks, gebreken in
webservers, problemen met cryptografische sleutels, etc. Opvallend genoeg eindigt de risicoanalyse met de samenvatting dat “risks of e-voting are in fact very similar to the risks of
conventional voting, most technical attacks and threats have analogies in the material world. ITsystems are replaced by people and organisations, but schemes and processes remain the same.
(…) E-voting only adds dependency on technical equipment into the equation. In addition, the use
of technical equipment serves to seemingly magnify the general problems: frequency of errors is
reduced but their scope extended.”
In de geactualiseerde versie van de risico-analyse uit 2010 is in meer detail aandacht besteed aan
de technische risico’s. Opvallend is dat de dreiging van een doelbewuste verstoring van de
verkiezing middels een DDoS aanval niet als een realistisch scenario wordt beschouwd, enerzijds
omdat er vanuit wordt gegaan dat geen enkele politieke partij hiertoe opdracht zal geven,
anderzijds omdat een aanval vanuit een buitenlandse entiteit gemakkelijker kan worden weg
gefilterd. Deze maatregel is niet geschikt voor de Nederlandse situatie, aangezien het juist de
kiezers zijn die in het buitenland verblijven.
In Estland wordt een meerdaagse stemperiode gehanteerd om het effect te verkleinen van een
tijdelijke onbeschikbaarheid van het internetstemsysteem. Daarnaast is het voor kiezers mogelijk
om alsnog te stemmen in een regulier stemlokaal, de via internet uitgebrachte stem wordt dan
niet meegeteld.
Een belangrijk ontwerpprincipe voor de Estse regering was eenvoud. Eenvoud in de technische
uitvoering én eenvoud door het zoveel mogelijk volgen van de opzet en structuur van bestaande
kiesmethoden, zodat het systeem aansloot bij methoden die de kiezer al kende en vertrouwde.
Het model van briefstemmen met het dubbele envelop principe stond daarbij centraal. Het
gebruik van de nationale elektronische identiteitskaart was daarvoor een belangrijke
randvoorwaarde, omdat daarmee zowel een aantal authenticatie gerelateerde dreigingen kon
worden gepareerd als een elektronische handtekening kon worden gezet over de versleutelde
stem. Mede doordat de elektronische identiteitskaart door burgers gebruikt wordt voor andere eoverheidsdiensten is de kans verkleind dat de kiezer zijn stem verkoopt door zijn ID card aan een
ander te overhandigen.

46/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Ten aanzien van de waarborg van toegankelijkheid is de discussie interessant die ontstond toen in
2005 het wetsvoorstel werd behandeld om internetstemmen mogelijk te maken. Politieke partijen
(alsmede de president) debatteerden over de vermeende ongelijke behandeling van groepen
kiezers. Dit had te maken met de mogelijkheid die was voorzien voor internetkiezers om hun stem
gedurende de stemperiode te herzien, terwijl dit voor kiezers in een stemlokaal niet mogelijk was.
Pas nadat het constitutionele hof had geoordeeld dat dit geen schending van de grondwet inhield,
ging de president overstag en ondertekende hij de wet.
7.2

Noorwegen
In Noorwegen besloot het voor verkiezingen verantwoordelijke ministerie van lokale overheid en
regionale ontwikkeling bij aanvang van haar internetstemproject (voor kiezers in Noorwegen uit
een 9 tal gemeenten) tot zo compleet mogelijke transparantie. Dit vanuit de overtuiging dat
volledige openheid bijdraagt aan het vertrouwen in internetstemmen, of minimaal wantrouwen in
internetstemmen helpt te voorkomen. De transparantie is tot in vele details doorgevoerd, waarbij
veel documentatie uit zowel aanbestedings-, ontwerp-, ontwikkel- en testfasen is gepubliceerd,
evenals het cryptografisch protocol en de broncode. Belangrijke momenten zoals de
sleutelgeneratie zijn uitgevoerd in openbare sessies waarvan video opnamen op het internet zijn
geplaatst.
In haar ontwerp heeft de Noorse overheid nadrukkelijk gezocht naar maatregelen tegen de risico’s
van dwang / beïnvloeding van de kiezer en manipulatie van de stem of uitslag. Om dwang /
beïnvloeding tegen te gaan is in Noorwegen voor een vergelijkbare systematiek gekozen als in
Estland, waarin de kiezer meerdere keren mag stemmen via internet, waarbij alleen de laatste
stem wordt meegeteld. En indien daarna nogmaals gestemd wordt in een stemlokaal dan dient die
stem meegeteld te worden en niet de elektronische stem.
In haar pakket van eisen had zij daarom opgenomen dat kiezers moeten kunnen vaststellen of er
geknoeid is met hun stembiljet zonder daarbij gebruik te moeten maken van computers. Hiertoe
ontvangt de kiezer via een ander kanaal (SMS) een ontvangstcode die overeen moet komen met
de vooraf toegestuurde stemkaart. Dit biedt een ‘ontvangen zoals bedoeld’ verificatie mogelijkheid
aan de kiezer. De achterliggende doelstelling van de overheid was echter ook om te kunnen
detecteren of er sprake was van grootschalige manipulatie van de stem. Zolang een klein (2%)
percentage kiezers de verificatie uitvoert kan met een zeer grote waarschijnlijkheid een
manipulatie worden gedetecteerd. Het ingevoerde verificatiesysteem heeft op zichzelf geleid tot
nieuwe complexiteit in het internetstemsysteem en ook nieuwe dreigingen. Zo zijn fouten
opgetreden bij de productie van de stemkaarten met de ontvangstcodes en is een nieuwe man-inthe-middle dreigingsscenario uitgedacht en aangetoond in een penetratietest, die de via SMS
verstuurde ontvangstcode manipuleert.
Bij de meest recente verkiezingen van 2013 is het internetstemsysteem uitgebreid met de
functionaliteit om wiskundig te kunnen bewijzen dat alle ontvangen stemmen correct zijn geteld.
Dit als maatregel tegen het dreigingsscenario waarin de uitslag gemanipuleerd wordt of dat

47/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

gebreken in de stemdienst leiden tot een onjuiste uitslag. De Noorse overheid heeft aangegeven
dat de verificatie eigenschappen van het internetstemsysteem als positief bijeffect hadden dat er
minder stringente inspanningen nodig waren om de correcte werking aan te tonen.
De consequentie van het hebben van dergelijke controlemaatregelen is dat indien geconstateerd
wordt dat er onregelmatigheden zijn opgetreden, er ook naar gehandeld moet worden. In het
Noorse kiessysteem kan worden besloten tot een herstemming indien de problemen een effect
zouden hebben gehad op de uitslag. De afweging is nadrukkelijk gemaakt dat manipulatie of het
falen van het internetstemsysteem weliswaar zeer vervelend zijn, maar dat een onrechtmatige
uitslag volstrekt onacceptabel is.

48/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A

Bijlage: Dreigingsscenario’s

49/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A1.

DS1: Publiceren informatie over beveiliging internetstemsysteem tijdens stemming
BESCHRIJVING
In dit scenario wordt bewust informatie gepubliceerd over het internetstemsysteem en eventuele
kwetsbaarheden daarin gedurende de stemming. De informatie kan zowel feitelijke informatie zijn
uit bijvoorbeeld (gelekte) ontwerpdocumentatie, testrapporten, configuratiebestanden,
beveiligingsmaatregelen, broncode, als ook meer speculatief zoals een opiniërend mediabericht.
Met feitelijke informatie kunnen kwaadwillende actoren aan de slag om aanvallen uit te voeren op
het internetstemsysteem.
Goed beschouwd mag het openbaar worden van informatie die de werking van een stemsysteem
beschrijft niet als dreiging worden gezien, zeker niet als dit gebeurd in een periode voorafgaand
aan de opening van de stemming. Vanuit het oogpunt van de waarborgen van transparantie en
controleerbaarheid is openbaar making juist zeer gewenst.
Als de informatie openbaar wordt gemaakt gedurende de stemming kan dit allerlei aanvallen
uitlokken, maar ook het publieke vertrouwen in de verkiezing en de verkiezingsuitslag schaden.
Ongeacht of de informatie juist is, ligt de bewijslast bij de organisator van de verkiezing. Deze
moet uitleggen of aantonen of de informatie juist is en als dat zo is of en in welke mate de
kwetsbaarheid een effect heeft op de integriteit van de stemming, of een van de andere
waarborgen. Ultiem heeft de organisator bij een serieus beveiligingsprobleem en een
daadwerkelijk impact op een van de waarborgen de keuze tot het schorsen van de stemming of
het ongeldig verklaren van de uitgebrachte stemmen.
ACTOREN EN BELANG
Actor

Intentie

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Technologische uitdaging en statusverhogend.

A5

Hacktivisten

Publiekelijk verstoren van de verkiezingen vanuit
ideologische motieven.

A6

A8

Interne actor, (voormalig)

In diskrediet brengen van de verkiezingsorganisatie vanuit

medewerker, beheerder

wraak of ideologische motieven.

Cyberonderzoekers

Vanuit wetenschappelijke motieven onderzoeken van de
(on)veiligheid van het internetstemsysteem.

A9

Private organisaties, concurrenten

In diskrediet brengen van internetstemsysteem om
concurrentiepositie te verbeteren.

A13

Stembureau

In diskrediet brengen van de verkiezingsorganisatie vanuit
wraak of ideologische motieven.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.

50/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
1

Hacken van het internetstemsysteem (ongeautoriseerde toegang verschaffen) en/of malverseren,
en daarvan bewijs leveren aan de verkiezingsorganisatie en/of de media.

2

Lekken van vertrouwelijke informatie door (ex)medewerkers, leden van het stembureau of
beheerders. Eventueel door samen te spannen.

3

Publiceren van (speculatieve) informatie of een opinie over de beveiliging van het
internetstemsysteem zonder feitelijke onderbouwing.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
De kans wordt ingeschat op GROOT. Zoals aangegeven in hoofdstuk 4 wijkt internetstemmen in die
zin af van briefstemmen dat de aandacht zeer groot zal zijn. Vanuit diverse actoren zal de
internetstemdienst op haar merites onderzocht worden. De kans is GROOT.
Het effect hangt sterk af van het soort informatie en de reactie van de organisator van de
verkiezingen. Indien op een transparante en zoveel mogelijk proactieve wijze informatie openbaar
wordt gemaakt is het nadelig effect te beperken. Als het (publiek) vertrouwen in het
internetstemsysteem eenmaal is geschaad dan is dit vertrouwen moeilijk terug te winnen. Het
effect wordt om die reden ingeschat op MIDDEL.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Dit is een nieuwe dreiging, die niet voorkomt bij het briefstemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Transparantie, integriteit, controleerbaarheid
Processtappen:
 Stemuitbrenging
 Stemopneming
 Bepalen uitslag verkiezing
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Proactief zelf openbaarheid betrachten.

 Onderzoeken van (geclaimde) kwetsbaarheden.

 Betrekken van belangengroeperingen / actoren

 Indien incorrecte informatie over

bij het ontwerp en ontwikkeling van het

kwetsbaarheiden wordt gedeeld direct

internetstemsysteem om de kwaliteit van de

publiekelijk corrigeren om publiek vertrouwen

beveiligingsmaatregelen te verbeteren en de kans

terug te winnen.

van de dreiging van (betrokken) actoren te
verkleinen.
 Hoogwaardige softwareontwikkeling waarin
beveiliging als belangrijk ontwerpfocus wordt
meegenomen (“Security by design”).

51/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

 Zeer uitvoerig testen, inclusief broncode reviews,
penetratietesten / Red teams etc.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Door zelf proactief openbaarheid te betrachten is veel informatie reeds openbaar gemaakt,
hierdoor wordt de kans gereduceerd naar MIDDEL. Door het betrekken van belangengroeperingen
en deskundigen in het ontwerp en de ontwikkeling van het internetstemsysteem kan de kwaliteit
van het internetstemsysteem mogelijk worden verhoogd. Het betrekken van partijen verkleint ook
de kans dat onjuiste informatie wordt gepubliceerd.
Het effect op het vertrouwen hangt sterk samen met de aard van de gepubliceerde informatie en
de wijze waarop daar mee omgegaan wordt. Het effect is niet eenvoudig te beperken en blijft
daarom op MIDDEL staan.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

52/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A2.

DS2: Verkopen stem
BESCHRIJVING
In dit scenario verkoopt de kiezer zijn stembescheiden, of laat hij zich in ruil voor een
tegenprestatie overhalen om een stem uit te brengen op een andere kandidaat.
ACTOREN EN BELANG
Actor

Intentie

A11

Kiezer

Verkopen stem vanuit financiële motieven.

A12

Politieke partijen

Kopen van stemmen met de intentie vergroten van
politieke invloed.

Een interne actor zou ook stemmen kunnen verkopen, bijvoorbeeld door de
authenticatiegegevens door te spelen. Dit dreigingsscenario is ondergebracht bij DS4.
MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, en middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Doorspelen van authenticatie gegevens door kiezer.

2

Indien het internetstemsysteem een bewijs afgeeft aan de kiezer waarmee deze richting derden kan
aantonen wat hij heeft gestemd.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
Deze dreiging is ook aanwezig in het huidige proces van briefstemmen. In die zin is de kans
aanwezig dat dit zich ook voordoet bij internetstemmen. Tegelijkertijd is het complexer om in
massaliteit kiezers om te kopen gelet op de geografische verspreiding van de doelgroep. Ook mag
worden verwacht dat bij het benaderen van kiezers er ook altijd kiezers zullen zijn die melding
zullen maken van dergelijke (strafbare) praktijken waarna de koper kan worden opgespoord. Het
risico wordt ingeschat op KLEIN.
Het effect hangt sterk samen met de schaal waarop het kopen / verkopen van stemmen
plaatsvindt. Als het zich voordoet heeft het een effect op de waarborg kiesgerechtigdheid en
uiteindelijk ook op de uitslag, de mate waarin hangt wederom af van de schaal. Het effect wordt
ingeschat op MIDDEL.

53/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van koop / verkoop van een stem is niet nieuw en is ook mogelijk in geval van
briefstemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Stemgeheim en kiesgerechtigdheid
Processtappen:
 Uitreiken stembescheiden
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Strafbaarstelling in Kieswet.

 Opsporing en vervolging.

 Invoeren van systematiek waarin kiezer meerdere  Bij detectie voorafgaand aan de stemopneming
keren kan stemmen via internet en waarbij alleen

intrekken van stembewijs / authenticatie middel

de laatste stem geldt. Dit kan mogelijk de

dat is uitgereikt aan de kiezer waardoor stem

aantrekkelijkheid voor de koper doen afnemen

ongeldig wordt.

aangezien deze niet zeker weet dat de kiezer niet
zelf alsnog stemt.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Er zijn niet veel maatregelen mogelijk om te voorkomen dat een kiezer zijn stem verkoopt, de kans
was echter klein, en blijft dat ook. Het effect kan door de maatregelen niet significant worden
ingeperkt, alleen bij detectie voorafgaand aan de stemopneming kan de stem ongeldig worden
verklaard.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

54/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A3.

DS3: Dwang / beïnvloeding van kiezer
BESCHRIJVING
De kiezer wordt door een derde gedwongen om een stem uit te brengen op een wijze die niet
overeenstemt met de wil van de kiezer. Beïnvloeding kan plaatsvinden in de familie sfeer en/of
vrienden groep en kan ook plaatsvinden bij verenigingen, gemeenschappen en (private)
organisaties.
ACTOREN EN BELANG

A9

Actor

Intentie

Private organisaties

Handelend vanuit ideologische motieven met de intentie
maatschappelijke verandering of beïnvloeden politieke
besluitvorming.

A11

Kiezer

Sociale druk vanuit sociaal milieu (familie en/of vrienden).

A12

Politieke partij

Vergroten politieke machtspositie.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Onder psychische of fysieke druk zetten van kiezer of dreigen daarmee (expliciete dwang /
beïnvloeding).

2

Family voting: meer subtiel doordat de dwang / beïnvloeding in de familiaire sfeer plaats vind, of
waar een lid van de familie stemt met gebruik van de stembescheiden van de andere familieleden
(impliciete dwang / beïnvloeding).

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
De mate waarin deze dreiging zich voordoet bij Nederlandse verkiezingen is niet bekend.
Aangenomen wordt dat family voting op enige schaal voorkomt, maar dat het aantal gevallen van
dwang beperkt is. Het is lastig voor één actor om de dreiging op grote schaal uit te oefenen, gelet
op de geografische spreiding van de kiezer. De kans wordt ingeschat op KLEIN.
Het effect hangt sterk samen met de schaal waarop deze dreiging zich manifesteert. Als het zich
voordoet heeft het een effect op de waarborg kiesgerechtigdheid en uiteindelijk ook op de uitslag,
de mate waarin hangt wederom af van de schaal. Het effect wordt ingeschat op MIDDEL.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van dwang / beïnvloeden van de kiezer is niet nieuw en is ook mogelijk in geval van
briefstemmen.

55/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Stemvrijheid en stemgeheim
Processtappen:
 Uitreiken stembescheiden
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief
 Een optie is om een systematiek in te voeren
zoals in Noorwegen en Estland waarin kiezer
meerdere keren kan stemmen via internet en
waarbij alleen de laatste stem geldt. Dit biedt een
beperkte bescherming, als er sprake is van fysieke
bedreiging dan zal dit weinig effect hebben
omdat de dreiger dan ook de stembescheiden
kan afnemen of zelfs de kiezer fysiek kan
belemmeren om deel te nemen aan de
stemming.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Inherent aan het stemmen op afstand buiten een gecontroleerde omgeving, zijn er maar zeer
beperkt maatregelen mogelijk om dwang / beïnvloeding tegen te gaan. Detectie aan de hand van
de uitgebrachte stem is niet mogelijk. De systematiek van meervoudig stemmen is een
ontwerpkeuze. Het preventieve of mitigerende effect hiervan is niet bekend.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

56/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A4.

DS4: Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit
BESCHRIJVING
Een persoon die niet kiesgerechtigd is brengt een stem uit die wordt meegeteld voor de
verkiezingsuitslag. Het doel van deze dreiging is om op een oneigenlijk manier de uitslag te
beïnvloeden door onrechtmatig stemmen uit te brengen.
Deze dreiging is een inbreuk op waarborg kiesgerechtigdheid en integriteit en kan zich op
meerdere manieren voordoen. Ten eerste door het onderscheppen van het authenticatiemiddel
dat de kiezer gebruikt om zichzelf te op afstand identificeren. De onderschepping kan op
verschillende momenten en locaties plaatsvinden, afhankelijk van de gebruikte
authenticatiemethode en de wijze waarop het authenticatiemiddel wordt uitgereikt. Misbruik is
alleen te detecteren indien de geregistreerde kiesgerechtigde op tijd meldt dat zijn
stembescheiden niet zijn aangekomen en andere oorzaken tijdig zijn uit te sluiten (zoals DS18 en
DS22).
Een andere mogelijkheid is dat het authenticatiemechanisme onvoldoende betrouwbaar blijkt of
faalt zodat het uitbrengen van een stem ook mogelijk wordt voor overige niet kiesgerechtigde
personen. Hierbij maakt een actor doelbewust misbruik van functioneel-, technisch- of
beveiligingsgebreken zoals beschreven in scenario DS 23.
De authenticatiemiddelen kunnen ook aan de bron worden ontvreemd, bij de generatie in het
internetstemsysteem, bij het drukken van de stembescheiden, of doordat malware de
authenticatiegegevens onderschept zodra de kiezer ze invoert.
Het toevoegen van stemmen voorafgaand of tijdens de stemming middels onbevoegde toegang of
andere malversaties in het internetstemsysteem wordt beschreven in scenario DS 7.
ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten

Intentie geopolitieke positie verbeteren door
verkiezingsuitslag te beïnvloeden.

A5

Hacktivisten

Handelend vanuit ideologische motieven en vergroten van
politieke invloed.

A6

A12

Interne actor, (voormalig)

Handelend vanuit ideologische, financiële of politieke

medewerker

motieven.

Politieke groepering

Handelend vanuit de intentie invloed uit te oefenen op de
uitslag van de stemming om zo meer stemmen te
verkrijgen. Kan de dreiging niet zelfstandig uitoefenen.

57/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Ontvreemden van identiteitsgegevens van kiesgerechtigde (zie manieren zoals genoemd in DS 1).

2

Onderscheppen van de stembescheiden (fraude postverzending).

3

Malware plaatsen op het internetstemsysteem die de authenticatie omzeilt of uitschakelt.

4

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem die de

23

authenticatie omzeilt of uitschakelt.
5

Manieren waarop functionele-, technische- of beveiligingsgebreken kunnen ontstaan (zie scenario
DS19.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
Uitgaande van het versturen van stembescheiden per post, is de kans dat de stembescheiden voor
een enkele kiezer worden onderschept aanwezig. De kans dat zich dit op grote schaal voordoet
achten we KLEIN vanwege de benodigde inspanning om grootschalige te frauderen met
postverzending. Het belang om deze fraude te plegen is alleen voor politieke groeperingen
aanwezig, maar de kans dat die zich met identiteitsfraude en/of fraude van postverzending inlaten
wordt gering geacht.
Indien een actor in staat is om de aanval op grote schaal uit te voeren worden vele stemmen ten
onrechte uitgebracht. Zeker in geval de uitwisseling van de authenticatiegegevens volledig
elektronisch wordt uitgevoerd – langs één en hetzelfde kanaal – zijn gegevens relatief eenvoudig
te onderscheppen. Het effect wordt ingeschat op GROOT
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging dat een niet-kiesgerechtigde een stem uitbrengt is niet nieuw en is ook mogelijk in
geval van briefstemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Kiesgerechtigdheid en Integriteit
Processtappen:


23

Stemuitbrenging

Malware is een samenvoeging van de begrippen ‘malicious’ en ‘software’, en betekent kwaadaardige

software. Het is een verzamelbegrip voor computervirussen, worms, trojan horses, ransomware, spyware,
keyloggers, backdoor, rootkit, etc.

58/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen



Uitreiken stembescheiden

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Gebruik van een voldoende betrouwbaar sterk

 Bij detectie voorafgaand aan de stemopneming

authenticatiemiddel (bijvoorbeeld two-factor

intrekken van stembewijs / authenticatie gegeven

middel, waardoor het onderscheppen van de

dat is uitgereikt aan de kiezer waardoor stem

stembescheiden alleen onvoldoende is).
 Gebruik van een ander authenticatie middel dan
de huidige stembescheiden (stembewijs); een

ongeldig wordt.
 Bij detectie na stemopneming is geen maatregel
meer mogelijk.

authenticatiemiddel dat door Nederlandse
overheid geaccepteerd wordt en dat in een
breder verband (ook buiten de
verkiezingscontext) gebruikt wordt (waardoor
kiezers dit niet snel weggeven vanwege het
persoonlijk belang).
 Functionaliteit in het internetstemsysteem die
voorkomt dat bij een brute-force attack op de
authenticatiegegevens deze pogingen worden
afgewend. Bijvoorbeeld na detectie van vele
pogingen vanaf één IP-adres.
 Bij gebruik van stemcodes deze zo genereren dat
de kans dat de stemcode geraad of herleid kan
worden extreem klein is.
 Uitreiken van stembescheiden /
authenticatiemiddelen niet via hetzelfde kanaal
als waarlangs het registratieverzoek is ingediend.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De methode van authenticatie, het gebruikte authenticatiemiddel en de wijze waarop dit middel
wordt uitgereikt aan de kiezer is sterk bepalend voor de kans dat authenticatiefraude optreedt.
Met de genoemde maatregelen kan de kans tot KLEIN worden gereduceerd. Zeer sterke vormen
van authenticatie, zoals bijvoorbeeld een smart card die persoonlijk afgehaald moet worden,
reduceren de kans in grote mate, echter hiermee wordt ook afbreuk gedaan aan de waarborg van
toegankelijkheid.
Het effect kan alleen teruggebracht worden in geval van vroegtijdige detectie. Het effect blijft
GROOT.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.

59/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A5.

DS5: Manipuleren van de stem of uitslag
BESCHRIJVING
In dit scenario wordt de integriteit van de stemming aangetast doordat stemmen worden
gewijzigd, worden toegevoegd of worden verwijderd. Het doel van het manipuleren van stemmen
is beïnvloeding van de verkiezingsuitslag.
Dit kan op verschillende manieren, zoals:
 het wijzigen of verwijderen van een stem tijdens de stemuitbrenging, het transport en/of
de opslag in het internetstemsysteem;
 het in de stembus injecteren van stemmen voorafgaand aan de stemming (zogenaamde
‘ballot stuffing’);



het in de stembus injecteren van geldige stemmen (van niet bestaande kiezers);
het ontvreemden van stembescheiden ten einde zelf een stem te kunnen uitbrengen;



het manipuleren van de programmatuur van het stemsysteem of de telprogrammatuur.

Actoren en belang

A1

Actor

Intentie

Staten

Intentie geopolitieke positie verbeteren door
verkiezingsuitslag te beïnvloeden.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Technologische uitdaging en statusverhogend.

A5

Hacktivisten

Handelend vanuit ideologische motieven en vergroten van
politieke invloed.

A6

A10

Interne actor, (voormalig)

Handelend vanuit ideologische, financiële of politieke

medewerker, beheerder

motieven.

Eigen overheid

intentie beïnvloeden politieke besluitvorming door de
verkiezingsuitslag te beïnvloeden.

A11

Kiezer

Onderscheppen van stembescheiden van familieleden,
vrienden of kennissen met als doel om zelf de stem uit te
brengen en zo de uitslag van de stemming te beïnvloeden.

A12

Politieke partij

Vergroten politieke machtspositie.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Malware plaatsen op de computer van de kiesgerechtigde. De malware verandert of verwijdert de
uitgebrachte stem voordat deze wordt verzonden naar de verkiezingsorganisatie.

2

Malware plaatsen op het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie. De malware verandert

60/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
of verwijdert de ontvangen/geregistreerde stem voordat deze wordt meegenomen in de telling.
3

Man-in-the-middle-attack: onderscheppen van uitgebrachte stemmen en deze aangepast
doorsturen naar de verkiezingsorganisatie.

4

Onderscheppen en blokkeren van uitgebrachte stemmen op internet.

5

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze
backdoor kan tijdens stemming de controle over het internetstemsysteem worden verkregen om de
uitgebrachte stemmen te wijzigen, verwijderen of nieuwe stemmen te introduceren.

6

Hacken van het internetstemsysteem (ongeautoriseerde toegang) tijdens de stemming om de
ontvangen/geregistreerde stemmen te veranderen of te verwijderen, of nieuwe stemmen te
introduceren.

7

Spoofing: de kiesgerechtigde wordt verleid zijn/haar stem uit te brengen op een malafide site die
lijkt het internetstemsysteem. De uitgebrachte stem wordt verwijderd, of veranderd en
doorgestuurd naar de verkiezingsorganisatie.

8

Omzeilen functiescheiding door samenspannen van beheerders (ongeautoriseerd toegang) om
geregistreerde stemmen te wijzigen of te verwijderen of nieuwe stemmen te introduceren.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat als GROOT.
Voor diverse actoren voorziet het manipuleren van het stemproces in een duidelijk belang. Indien
er geen maatregelen worden getroffen in de opzet van het internetstemsysteem en in de
controlemaatregelen ter voorkoming van deze dreiging, dan wordt de kans dat er manipulatie
plaats vindt op GROOT ingeschat.
Het effect hangt sterk samen met de schaal waarop deze dreiging zich manifesteert. Als het zich
voordoet heeft het een effect op de waarborg Kiesgerechtigdheid, Integriteit en Uniciteit en
uiteindelijk ook op de verkiezingsuitslag, de mate waarin hangt wederom af van de schaal. Het
effect wordt ingeschat op GROOT.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Strikt genomen is het manipuleren van een briefstem ook mogelijk, bijvoorbeeld door de envelop
open te stomen en het stembiljet aan te passen. In de praktijk is dit echter lastig op grote schaal
uit te voeren zonder dat het opgemerkt wordt. Malversaties van interne actoren wordt
tegengegaan door het openbare karakter van de telling en de onderlinge controle in het
briefstembureau.
Deze dreiging wordt als een nieuwe dreiging beschouwd.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Controleerbaarheid, Integriteit, Kiesgerechtigdheid en Uniciteit
Processtappen:


Uitreiken stembiljet

61/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen




Stemuitbrenging
Stemopneming

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Beveiligingsmaatregelen internetstemsysteem.

 Hertellen. Het hangt van het ontwerp van het

 Informeren van kiezers op vlak van
beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
24

Digibewust ).
 Controle van opzet en werking van alle

stemsysteem af of een hertelling überhaupt
mogelijk is, en of het zinvol is. Een hertelling
heeft zin als er een vermoeden is dat niet alle
ontvangen stemmen zijn meegeteld in de uitslag.

componenten van internetstemsysteem.

 Herstemmen. Het is aan het vertegenwoordigend

 AO / IC maatregelen, zoals toepassen van het

orgaan om, op basis van de proces verbalen van

vier-ogen principe, functiescheiding, etc.

de stembureaus, te bepalen of de manipulatie op

 Verificatie door de kiezer: of hij met de echte

dermate ernstig was of op een schaal heeft

stemdienst contact heeft, of hij zijn stem is

plaatsgevonden dat een herstemming

ontvangen als uitgebracht, of zijn stem is geteld

noodzakelijk is.

als uitgebracht etc.
 Controle instrumenten voor de leden van het
stembureau.
 Beveiligde verbindingen voor overdracht van de
uitgebrachte stem over het internet.
 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie).
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Met de preventieve maatregelen kan de kans dat de stem wordt gemanipuleerd worden
gereduceerd, maar niet worden voorkomen. Met name de malware dreiging tegen de computer
van de kiezers blijft moeilijk te ondervangen. De kans wordt ingeschat op MIDDEL. Het effect blijft
GROOT.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.

24

Digibewust is een onderdeel van het programma Digivaardig & Digiveilig dat een samenwerkingsverband is

tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, gericht op het voorlichten van burgers over
het veilig en verantwoord gebruik van internet.

62/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A6.

DS6: Kiezer brengt meer dan één stem uit
BESCHRIJVING
Een (bonafide) kiezer brengt meerdere stemmen uit. Met het uitbrengen van meerdere stemmen
die ook allemaal worden meegenomen in de telling, wordt de waarborg Uniciteit geschonden. Met
dit scenario wordt de uitslag op een oneigenlijke manier beïnvloed met onrechtmatig uitgebrachte
stemmen, dus een inbreuk op de integriteit van de verkiezingen.
Dat een kiezer meer dan één stem kan uitbrengen kan het gevolg zijn van een functioneel gebrek
of het technisch falen van het internetstemsysteem. Het kan zijn dat de kiezer merkt dat er meer
dan één stem wordt uitgebracht, maar het gebrek / falen kan zich ook op een dusdanige manier
manifesteren dat een kiezer het niet zal merken.
Er zijn in het buitenland (bijvoorbeeld Estland en Noorwegen) implementaties bekend van
internetstemsystemen waarbij het kunnen uitbrengen van meerdere stemmen juist een expliciete
gewenste functionaliteit is. Deze functie wordt gezien als terugvalmaatregel in het geval van
ongewenste dwang / beïnvloeding van de kiezer. In die landen wordt alleen de laatst uitgebrachte
internetstem meegeteld. Een kiezer kan in deze systematiek (onbewust) meer dan één stem
uitbrengen als gevolg van technisch falen waardoor niet alleen de laatste uitgebrachte stem, maar
iedere stem wordt meegeteld. In individuele gevallen is dit voor de kiezer of het stembureau niet
te detecteren, en valt het pas op als het aantal getelde stemmen uitstijgt boven het aantal
geregistreerde kiezers.
In geval van de verkiezingen voor het Europees parlement kan de kiezer zelf bepalen waar hij zijn
stem uitbrengt: of in de lidstaat waar hij woont, of in de lidstaat wiens nationaliteit hij heeft. De
situatie is denkbaar dat een kiezer zich in meerdere lidstaten inschrijft in de bevolkingsregistratie
en zo meerdere keren opgeroepen wordt om te stemmen. De Nederlandse kiezer die in een
andere lidstaat woont kan ook een registratieverzoek doen om als kiezer buiten Nederland te
worden ingeschreven, hij zou dan zowel voor de lidstaat waar hij woont als voor het Nederlandse
deel van het EP kunnen stemmen. Deze dreiging valt wel onder de noemer ‘Kiezer brengt meer
dan één stem uit’, maar wordt in deze risicoanalyse verder buiten beschouwing gelaten, aangezien
dit risico ook nu bestaat en niet specifiek gerelateerd is aan internetstemmen maar inherent is aan
het kiesstelsel.

ACTOREN EN BELANG

A11

Actor

Intentie

Kiezer

Sociale druk vanuit sociaal milieu (familie en/of vrienden).

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.

63/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
1

Functionele-, technische-, beveiligingsgebreken (zie DS19) die worden misbruikt door de kiezer.

2

Misbruik van bestaande mogelijkheid om te mogen stemmen in Nederland en het land waar de
kiezer woont.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat als MIDDEL
Deze dreiging is theoretisch aanwezig in het huidige proces bij verkiezingen voor het Europese
parlement, maar komt in de praktijk zelden voor (voor zover bekend). De waarschijnlijkheid dat
het internetstemsysteem als gevolg van gebreken tot deze ongewenste situatie leidt, wordt KLEIN
geacht.
De dreiging van een kiezer die meerdere stemmen uitbrengt, heeft effect op de waarborgen
Uniciteit en Integriteit. Bij een gebrek in de stemdienst die het mogelijk maakt dat een (bonafide)
kiezer meerdere keren stemt kan er een verschil ontstaan tussen het aantal geregistreerde kiezers
en het aantal uitgebrachte stemmen (mits het aantal uitgebrachte stemmen hoger is dan het
aantal registraties). Dit kan pas gedetecteerd worden als het te laat is dus is het effect op de
uitslag van de verkiezing is MIDDEL.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Dit is een nieuwe dreiging.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Uniciteit en Integriteit
Processtappen:
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Beveiligingsmaatregelen internetstemsysteem.

 Foutherstel / correctie van telprogrammatuur.

 Bij ontwerp en ontwikkeling van
internetstemsysteem toepassen van principes
van defensief programmeren, waardoor het
internetstemsysteem minder kwetsbaar wordt
voor onverwachte situaties of falen van
onderdelen.
 Uitvoeren van rigoureuze en uitputtende
testscenario’s : maximale belasting, ketentesten,
penetratietesten etc.
 Kritische componenten (zoals uitslagberekening)

64/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

laten ontwikkelen door verschillende teams van
programmeurs.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De waarschijnlijkheid dat het internetstemsysteem als gevolg van gebreken tot deze ongewenste
situatie leidt wordt KLEIN geacht, onder de aanname dat het internetstemsysteem uitvoerig wordt
getest. Het effect is lastig te detecteren en niet te mitigeren, dus blijft MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

65/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A7.

DS7: Chantage
BESCHRIJVING
Een actor chanteert een kiezer, de organisator van de verkiezing of een leverancier met als doel
geld of een tegenprestatie. Te denken valt aan:
 Het chanteren van de kiezer door het afluisteren/inzien van de uitgebrachte stem en



dreigen met publieke onthulling. Onthulling van de uitgebrachte stem heeft met name
effect indien de kiezer een ‘VIP’ is, zoals een bekende Nederlander, een bewindspersoon
of iemand die prominent actief is in een politieke partij.
Het chanteren van (medewerkers van) de verkiezingsorganisatie door te dreigen met
bijvoorbeeld het onbeschikbaar maken van het internetstemsysteem waardoor kiezers
geen stem meer kunnen uitbrengen, door er voor te zorgen dat het stembureau of de
verkiezingsorganisatie geen controle meer heeft over het internetstemsysteem of door te
dreigen met de verstoring van de verkiezingen. De chantage kan ook plaatsvinden door te
dreigen met de publicatie van vertrouwelijke (beveiligings)informatie en eventuele
kwetsbaarheden in het internetstemsysteem (zie DS1).



Het chanteren van (medewerkers van) de leverancier van het internetstemsysteem door
te dreigen met publicatie van vertrouwelijke informatie over het internetstemsysteem
(onder de aanname dat er een leverancier is).

ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten, via stroman

Staten zullen niet direct chanteren, maar meer
waarschijnlijk hiervoor een stroman in zetten. Intentie kan
zijn het uitoefenen van invloed op een specifieke persoon
of een groep personen (bijvoorbeeld dissidenten).

A3

Beroepscriminelen

Financieel gewin.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Technologische uitdaging en statusverhogend.

A6

Interne actor, (voormalig)

Financieel gewin.

medewerker, beheerder
A9

Private organisatie, concurrerende

Concurrentie voordeel.

organisaties

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Malware plaatsen op de computer van de kiesgerechtigde. De malware - bijvoorbeeld een keylogger
of wachtwoordsniffer - luistert de uitgebrachte stem af of ontzegt de kiesgerechtigde de toegang tot

66/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
het internetstemsysteem.
3

Malware plaatsen op of hacken van het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie. De
malware luistert de ontvangen/geregistreerde stem af of ontzegt medewerkers en kiesgerechtigden
de toegang tot het internetstemsysteem.

5

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze
backdoor kan tijdens stemming de uitgebrachte stemmen worden ingezien of de controle over het
systeem worden overgenomen (‘Hijacking’).

6

Onderscheppen en afluisteren van uitgebrachte stemmen op internet.

7

Onderscheppen en blokkeren van uitgebrachte stemmen op internet.

10

Malware plaatsen op de computer van de medewerker van de verkiezingsorganisatie. De malware
ontzegt de medewerker de toegang tot het internetstemsysteem.

11

‘Phishing’ aanval: De kiesgerechtigde wordt verleid haar/zijn stem uit brengen op een malafide site
die lijkt op het internetstemsysteem (‘Spoofing’). De uitgebrachte stem wordt afgeluisterd.

12

DDoS aanval op het internetstemsysteem zodat deze niet meer beschikbaar is voor de
kiesgerechtigden.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL
De kans dat een kiezer of een verkiezingsorganisator daadwerkelijk wordt gechanteerd wordt
KLEIN geacht. Het is niet ondenkbeeldig, maar er zijn geen voorbeelden publiekelijk bekend.
Het effect hangt sterk samen met de schaal waarop deze dreiging wordt toegepast. Als het zich
voordoet heeft het een effect op de waarborg Kiesgerechtigdheid en uiteindelijk ook op de uitslag.
De mate waarin hangt wederom af van de schaal. Het effect wordt ingeschat op MIDDEL.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Chantage van individuele personen is niet nieuw en is ook mogelijk in geval van briefstemmen.
Wel is het aantal mogelijkheden om de dreiging uit te voeren in het geval van internetstemmen
groter.
Deze dreiging wordt als een nieuwe dreiging beschouwd.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Integriteit, Kiesgerechtigdheid, Stemgeheim en Beschikbaarheid
Processtappen:
 Stemuitbrenging
 Stemopneming
 Bepalen uitslag verkiezing

67/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Voorkomen dat medewerkers die chantabel zijn

 Opsporing en vervolging.

‘vertrouwensfuncties’ verkrijgen in het
stemproces.
 Kwetsbaarheden in het internetstemsysteem
zoveel mogelijk beperken met
beveiligingsmaatregelen.
 Maatregelen om minder kwetsbaar te zijn voor
verstoringen, zoals meerdaagse stemperiode,

 Actieve monitoring op DDoS aanvallen en
upstream maatregelen in samenwerking met
leveranciers, ISP’s, CERT’s en Politie.
 Kiezers alsnog per brief laten stemmen (beperkt
effect afhankelijk van moment waarop dit
gebeurt).
 Kiezers actief informeren in geval van verstoring.

anti-DDoS maatregelen, etc.
 Stemperiode afsluiten ruim voor dag van
stemming om alternatief briefstemmen mogelijk
te maken.
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.
 Informeren van kiezers op vlak van
beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
Digibewust).

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
In algemene zin is chantage niet te voorkomen. De preventieve maatregelen kunnen de
kwetsbaarheden bij de kiezer, leverancier of het stembureau/verkiezingsorganisatie verminderen
en de kans op chantage verkleinen. Het effect van chantage is echter niet te beperken en blijft
MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

68/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A8.

DS8: Relatie tussen kiezer en inhoud stem (doorbreken stemgeheim)
BESCHRIJVING
Achterhalen / inzien van de uitgebrachte stem(men) en relateren aan de kiezer. Dit is een inbreuk
op de waarborg van het stemgeheim en kan vanuit verschillende intenties plaatvinden:
Het achterhalen van de stem met de intentie de kiezer, een groep kiezers, een organisatie of een
politieke partij in verlegenheid te brengen door deze te publiceren. Publicatie van stemmen kan
ook een middel zijn voor het uitoefenen van sociale controle binnen een groep gelijkgestemden
zoals een politieke partij, vereniging of geloofsgenootschap. Deze dreiging heeft direct invloed op
het resultaat van de verkiezing.
Het achterhalen van de uitgebrachte stem kan ook een latent doel hebben, bijvoorbeeld om een
informatiepositie op te bouwen over een bepaalde persoon. Dit heeft geen direct effect op de
kiezer, het verkiezingsproces of de uitslag. De dreiging is met name indirect en kan zich in de
toekomst en/of in een heel andere context manifesteren, als bijvoorbeeld het stemgedrag wordt
gecombineerd met andere gegevens.
ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten

Invloed uit oefenen op een specifiek persoon of een groep
personen (bijvoorbeeld dissidenten).

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Uitdaging en statusverhogend.

A6

Interne actor, (voormalig)

Wraak jegens werkgever.

medewerker, beheerder
A10

Eigen overheid

Invloed uit oefenen op een specifiek persoon of een groep
personen (bijvoorbeeld dissidenten).

A12

Politieke partij

Invloed uit oefenen op een specifiek persoon of een groep
personen/politieke partij.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging kan worden uitgevoerd.
Dreiging
1

Malware plaatsen op de computer van de kiesgerechtigde. De malware – bijvoorbeeld een
keylogger of andere spyware - luistert de uitgebrachte stem af.

2

Malware plaatsen op het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie. De malware luistert de
ontvangen/geregistreerde stemmen af.

3

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze

69/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
backdoor kan tijdens stemming de uitgebrachte stemmen worden ingezien.
4

Onderscheppen en afluisteren van uitgebrachte stemmen op internet.

5

Hacken van het internetstemsysteem (ongeautoriseerde toegang) tijdens de stemming om de
ontvangen/geregistreerde stem af te luisteren.

6

‘Phishing’ aanval: De kiesgerechtigde wordt verleid haar/zijn stem uit te brengen op een malafide
website die lijkt op het internetstemsysteem (‘Spoofing’). De uitgebrachte stem wordt afgeluisterd
en ongewijzigd doorgestuurd naar de verkiezingsorganisatie.

7

Omzeilen functiescheiding door samenspannen van beheerders (ongeautoriseerd toegang) tijdens
de stemming om de ontvangen/geregistreerde stem af te luisteren.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT
Indien er geen maatregelen worden getroffen in de opzet van het internetstemsysteem en in de
controlemaatregelen ter voorkoming van deze dreiging, dan wordt de kans dat het stemgeheim
wordt doorbroken op GROOT ingeschat. Het effect wordt ingeschat op GROOT.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van het doorbreken van het stemgeheim is strikt genomen niet nieuw en is ook
mogelijk in geval van briefstemmen. Malversaties van interne actoren wordt echter tegengegaan
door het openbare karakter van het briefstembureau en de onderlinge controle daarbinnen.
De wijze waarop de dreiging zich voor kan doen is echter wel nieuw, en de mogelijkheden tot
detectie zijn een stuk beperkter. Deze dreiging wordt om die reden als een nieuwe dreiging
beschouwd.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborg: Stemgeheim
Processtappen:
 Stemuitbrenging
 Stemopneming
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Versleuteling van de uitgebrachte stem.

 Geen maatregel mogelijk.

 Dusdanig ontwerpen van het
internetstemsysteem dat er geen relatie gelegd
kan worden tussen een stem en een kiezer.
Bijvoorbeeld door geen persoonsgegevens van
kiezers in het internetstemsysteem te gebruiken,

70/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

door de stem te versleutelen, door de ontvangen
stemmen te anonimiseren en door uitgebrachte
stemmen in een willekeurige volgorde opslaan
zonder indirect identificerende gegevens zoals IPadres, tijdstip of volgorde van ontvangst etc.
 Beveiliging / versleuteling van transport van de
uitgebrachte stem.
 AO / IC maatregelen, zoals toepassen van het
vier-ogen principe, functiescheiding, etc.
 Beveiliging van het internetstemsysteem tegen
ongeautoriseerde toegang.
 Informeren van kiezers op vlak van
beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
Digibewust).
 Controle van de programmatuur van het
internetstemsysteem op ongewenste code.
 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie).

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De preventieve maatregelen kunnen de kans reduceren naar KLEIN. Het effect blijft onverminderd
van invloed op een waarborg uit de Grondwet en wordt daarmee nog steeds ingeschat op GROOT.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.

71/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A9.

DS9: Doelbewust verstoren van de verkiezing
BESCHRIJVING
Heimelijk of publiekelijk verstoren van de verkiezingen door of het internetstemsysteem of één of
meerdere stappen van het verkiezingsproces te verstoren. Doel kan zijn het verhinderen van de
stemming en/of het (betrouwbaar) vaststellen van de verkiezingsuitslag.
Een bekende en veel gebruikte dreiging is om een DDoS aanval uit te voeren op de website van het
internetstemsysteem. Maar ook (dreiging met) bomaanslagen, brandstichting etc. zijn (vergaande)
manieren om de verkiezing te verstoren.
ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten

Heimelijk verstoren van de verkiezingen vanuit de intentie
verbeteren van machtspositie.

A2

Terroristen

Publiekelijk verstoren van de verkiezingen om angst aan te
jagen of om politieke besluitvorming te beïnvloeden.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Publiekelijk verstoren van de verkiezingen vanuit de
technologische uitdaging en/of statusverhogend.

A5

Hacktivisten

Publiekelijk verstoren van de verkiezingen vanuit
ideologische motieven.

A6

Interne actor, beheerders,

In diskrediet brengen van de verkiezingsorganisatie vanuit

medewerkers

wraak of publiek verstoren van de verkiezing vanuit
politieke onvrede.

A9

Private organisaties, concurrenten

Verstoren van het internetstemsysteem om
concurrentiepositie te verbeteren.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging wordt uitgevoerd.
Dreiging
1

DDoS aanval op het internetstemsysteem zodat deze niet meer toegankelijk is voor de
kiesgerechtigden.

2

Malware plaatsen op de computer van de kiesgerechtigde. De malware verhindert het uitbrengen
van een stem.

3

Malware plaatsen op het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie. De malware ontzegt
medewerkers en kiesgerechtigden de toegang tot het internetstemsysteem.

4

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze
backdoor kan tijdens stemming de controle over het systeem worden overgenomen (‘Hijacking’).

72/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
5

Blokkeren van uitgebrachte stemmen op internet.

6

Hacken van het internetstemsysteem (ongeautoriseerde toegang) tijdens de stemming om
geregistreerde stemmen te verwijderen.

7

Hacken van het internetstemsysteem (ongeautoriseerde toegang) om de toegang tot het
internetstemsysteem voor kiesgerechtigden en medewerkers te blokkeren.

8

Malware plaatsen op de computer van de medewerker van de verkiezingsorganisatie. De malware
ontzegt de medewerker de toegang tot het internetstemsysteem.

9

Spoofing : de kiesgerechtigde wordt toegeleid naar een andere (malafide) website die lijkt op het
internetstemsysteem en wordt de toegang tot de echte site ontzegt.

10

Onderscheppen van de stembescheiden om de kiezer te verhinderen een stem uit te brengen.

11

Omzeilen functiescheiding door samenspannen van beheerders (ongeautoriseerd toegang) met als
doel malversatie uit te voeren op het internetstemsysteem.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
De in het voorjaar van 2013 uitgevoerde DDoS aanvallen op onder meer Nederlandse banken heeft
duidelijk gemaakt dat DDoS aanvallen een aanzienlijke verstoring kunnen opleveren, vrijwel niet te
voorkomen zijn én uiterst lastig op te lossen zijn. Een internetverkiezing is voor actoren zoals
hacktivisten en cybervandalen een aantrekkelijk doelwit dat veel publiciteit (en daarmee status)
genereert. De kans op een verstoring wordt GROOT geacht.
Indien de verstoring lang aanhoudt kan het effect op de beschikbaarheid van het
internetstemsysteem groot zijn. Het effect van een verstoring wordt GROOT geacht.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Deze dreiging wordt als een nieuwe dreiging beschouwd. Het equivalent van deze dreiging in het
briefstemproces zou zoiets als een ‘poederbrief’ of bommelding zijn bij het briefstembureau25. Dit
heeft zich in Nederland niet eerder voorgedaan.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Integriteit en Beschikbaarheid
Processtappen:
 Authenticatie en bepalen kiesgerechtigheid
 Uitreiken stembescheiden

25

Een dergelijke situatie leidt niet tot het verhinderen dat de kiezer zijn stem uitbrengt, maar mogelijk wel tot

een vertraging bij de stemopneming. Door het verplaatsen van het briefstembureau kunnen dergelijke
dreigingen relatief eenvoudig worden omzeild.

73/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen





Stemuitbrenging
Stemopneming
Bepalen uitslag verkiezing

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Internetstemsysteem ingericht op zeer hoge

 Actieve monitoring op DDoS aanvallen en

capaciteitsbelasting.
 Meerdaagse stemperiode om minder kwetsbaar
te zijn voor een verstoring.
 Stemperiode afsluiten ruim voor dag van
stemming om alternatief briefstemmen mogelijk
te maken.
 Redundantie van kritieke componenten.

upstream maatregelen in samenwerking met
leveranciers, ISP’s, CERT’s en High Tech Crime
unit van de politie.
 Kiezers actief informeren in geval van verstoring.
 Kiezers alsnog per brief laten stemmen (beperkt
effect afhankelijk van moment waarop dit
gebeurt).

 Beveiligingsmaatregelen internetstemsysteem
up-to-date houden tijdens de verkiezingen.
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.
 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie)Informeren van kiezers op
vlak van beveiligingsmaatregelen eigen computer
(bv Digibewust).
 Beveiliging / versleuteling van transport van de
uitgebrachte stem.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De kans op doelbewust verstoren van de verkiezingen is vrijwel niet te verkleinen. Deze blijft
GROOT. De gevolgen van het doelbewust verstoren van de verkiezingen zijn wel te beperken met
doordachte maatregelen. Het effect wordt teruggebracht naar KLEIN.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

74/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A10.

DS10: Defacing/bekladden internetstemsysteem
BESCHRIJVING
Misbruiken van het internetstemsysteem voor publicitaire doeleinden, veelal door het tonen van
een ideologische, persoonlijke of politieke boodschap. Hierbij is het niet direct de bedoeling
kiezers te verhinderen een stem uit te brengen, zoals in scenario DS9: Doelbewust verstoren van
de verkiezingen. Met het tonen van de boodschap kunnen kiezers indirect worden beïnvloed in het
uitbrengen van een stem.
Niet alleen het internetstemsysteem is kwetsbaar voor deze dreiging, dit geldt juist ook voor
aanpalende websites zoals die voor de registratie of voorlichting. De aandacht voor de beveiliging
van die websites zal waarschijnlijk minder groot zijn dan de aandacht voor de beveiliging van het
internetstemsysteem.
ACTOREN EN BELANG

A2

Actor

Intentie

Terroristen

Handelend vanuit ideologische motieven met de intentie
maatschappelijke verandering of beïnvloeden politieke
besluitvorming, door de verkiezingsuitslag te beïnvloeden.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Uitdaging en statusverhogend.

A5

Hacktivisten

Publiekelijk verstoren van de verkiezingen vanuit
ideologische motieven. De boodschap is niet
noodzakelijkerwijs specifiek op Nederlanders in het
buitenland gericht, eerder op de verkiezingsorganisatie en
de media.

A6

Interne actor, (voormalig)

In diskrediet brengen van verkiezingsorganisatie of vanuit

medewerker, beheerder

politieke onvrede.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging wordt uitgevoerd.
Dreiging
1

De kiezer wordt verleid haar/zijn stem uit brengen op een malafide site die lijkt op het
internetstemsysteem (‘Spoofing’). De malafide site toont een (ideologische) boodschap.

2

Bekladden (‘Defacen’) van het internetstemsysteem met een (ideologische) boodschap.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
Defacing heeft in het verleden plaatsgevonden en vindt nu ook veelvuldig plaats, buiten de context
van verkiezingen. Het is veelal het werk van Hacktivisten, Cybervandalen of Scriptkiddies. Het

75/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

belang voor deze actoren wordt vooral bepaald door de aard van de doelgroep en de publicitaire
waarde van de website. In de situatie van internetstemmen achten we met name de publicitaire
waarde groot en daardoor de kans dat er pogingen tot defacing worden gedaan aanwezig: kans
MIDDEL.
Het effect is MIDDEL, want ondanks dat het imagoschade oplevert, blijft het internetstemsysteem
zelf beschikbaar. De situatie dat het de functionaliteit van het internetstemsysteem niet meer
beschikbaar is voor de kiezers is reeds beschreven onder dreigingsscenario DS9.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van defacing/bekladden is nieuw.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Toegankelijkheid en Beschikbaarheid
Processtappen:
 Registratie kiesgerechtigden (is geen onderdeel van internetstemsysteem)



Informeren kiesgerechtigden (is geen onderdeel van internetstemsysteem)
Stemuitbrenging

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Beveiliging internetstemsysteem.

 PR : informatie verschaffen, reageren op

 Informeren van kiezers op vlak van

berichtgeving in de media.

beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
Digibewust).

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De belangrijkste preventieve maatregel om de kans op een geslaagde poging van defacing te
reduceren is een goede beveiliging van het internetstemsysteem. De kans is daarmee terug te
brengen tot KLEIN. Het effect van een defacement, imagoschade, is slechts beperkt te mitigeren en
blijft MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

76/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A11.

DS11: Springplank: misbruik systeem voor andere aanvallen
BESCHRIJVING
Een actor maakt misbruik van het internetstemsysteem door computers van kiezers en/of
medewerkers te infecteren met malware. Deze malware heeft als doel om een andere cyberaanval
mogelijk te maken. Het internetstemsysteem zelf is dus niet het doelwit van de dreiging maar het
middel, ‘de springplank’, voor verdere verspreiding.
De besmetting van de computer van een kiezer heeft geen direct verstorend effect op het
verkiezingsproces en het bepalen van de uitslag. Mogelijk dat de geïnfecteerde computer trager
reageert of anderszins minder bruikbaar is om zijn stem uit te brengen. Anderzijds kan een kiezer
worden afgeschrikt om zijn stem via internet uit te brengen. Dit scenario kan gevolgen hebben
voor de toegankelijkheid van het internetstemsysteem.
De doelgroep kiezers in het buitenland vormt als zodanig geen logisch doelwit voor deze dreiging,
daarvoor is de doelgroep te klein en te wijd verspreid over de wereld. Echter, specifieke
subgroepen of personen kunnen interessant zijn vanuit de intentie van de andere aanval. Hierbij
valt te denken aan ambassadepersoneel (intentie infiltreren in ambassadenetwerk), pensionado’s
(intentie financieel gewin) en expatriates van grote multinationals (spionage).
Naast het internetstemsysteem zelf is de voorlichtingssite voor deze doelgroep (en andere
eventueel specifieke websites) ook een doelwit voor deze dreiging.
ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten

Heimelijke cyberaanval op andere (Nederlandse)
organisaties om via spionage een informatiepositie op te
bouwen.

A3

Beroepscriminelen

Cyberaanval op specifieke (Nederlandse) organisatie vanuit
financiële motieven.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Opzetten van cyberaanval naar andere
organisaties/personen.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging wordt uitgevoerd.
Dreiging
1

Malware plaatsen op het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie. De malware besmet de
computer van de kiezer zodra deze de programmatuur installeert/gebruikt.

2

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze

77/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
backdoor kunnen de kiezer die een stem uitbrengen doelgericht besmet worden met malware.
3

Spoofing: de kiezer wordt verleid zijn stem uit te brengen op een malafide site die lijkt op het
internetstemsysteem en wordt gelijktijdig besmet met malware. Om de besmetting niet te laten
opvallen wordt de uitgebrachte stem zonder wijzigingen doorgestuurd naar de
verkiezingsorganisatie.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Besmetting van computers van burgers met malware komt zeer veel voor. De manieren waarop
malware zich verspreid en hoe het opereert wordt steeds geavanceerder. Niet alleen het
aanklikken van een verkeerde link in een e-mail bericht kan leiden tot besmetting, ook via speciale
advertenties die op algemene nieuwswebsites stonden is besmetting mogelijk. Hierbij waren de
achterliggende advertentienetwerken gecorrumpeerd.
De doelgroep is echter beperkt. De dreiging is voornamelijk afkomstig van Staten met de intentie
van bedrijfsspionage en Beroepscriminelen met financiële motieven. We schatten de kans dat
Nederlanders in buitenland een specifiek doelwit vormen in op KLEIN.
Het effect van deze dreiging voor het verkiezingsproces en het bepalen van de uitslag is beperkt,
aangezien het in dit dreigingsscenario gaat om andere doelwitten. Gezien de capaciteit en
vaardigheden van de voornaamste dreigingsactoren, Staten en Beroepscriminelen, is de
verwachting dat indien specifieke malware wordt ontwikkeld voor deze doelgroep met als doel om
andere aanvallen mogelijk te maken, de malware zo wordt ontworpen dat het geen merkbaar
effect heeft op het kunnen stemmen. Het effect op het verkiezingsproces wordt derhalve ingeschat
op KLEIN; het effect elders kan uiteraard groot zijn.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Dit is een nieuwe dreiging, uniek voor het digitale domein, die niet voorkomt bij het briefstemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborg: is niet gerelateerd aan het verkiezingsproces
Processtappen:
 Informeren kiesgerechtigde (geen onderdeel van internetstemsysteem)
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Beveiliging van internetstemsysteem.

 PR : informatie verschaffen, reageren op

 Informeren van kiezers op vlak van

berichtgeving in de media.

beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
Digibewust).
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.

78/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie).

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De preventieve maatregelen beperken de kans op manifesteren van de dreiging, maar deze is
nooit helemaal te voorkomen. Inschatting van de dreiging was en blijft KLEIN. Het effect voor het
verkiezingsproces wordt ingeschat op KLEIN.
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.

79/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A12.

DS12: Voortijdige publicatie uitslag
BESCHRIJVING
De uitslag of een deel van de uitslag wordt openbaar gemaakt voor het moment dat de stemming
is gesloten en de stemopneming is aangevangen door het stembureau. Het is bij wet geregeld (zie
hoofdstuk N in Kieswet) dat de publicatie van de stemmen aan het eind van de verkiezing
plaatsvindt. Het is niet wenselijk dat (een deel van de) uitslag voortijdige publicatie wordt
gepubliceerd omdat dit kan leiden tot een beïnvloeding van de kiezers die nog moeten stemmen.
In dit dreigingsscenario wordt uitgegaan van bewust menselijk handelen. Publicatie/uitlekken van
tussenuitslagen door onbewust (en onkundig) menselijk handelen vallen onder dreigingsscenario
DS16 – Onkundig bediening en beheer.
ACTOREN EN BELANG

A1

Actor

Intentie

Staten

Invloed uitoefenen om een specifieke partij of kandidaat
verkozen te krijgen.

A4

Cybervandalen en Scriptkiddies

Uitdaging en statusverhogend.

A5

Hacktivisten

Handelend vanuit ideologische motieven.

A6

Interne actor, (voormalig)

In diskrediet brengen van verkiezingsorganisatie of vanuit

medewerker, beheerder

politiek onvrede.

A10 Eigen overheid

Invloed uitoefenen om een specifieke partij of kandidaat
verkozen te krijgen.

A12 Politieke groepering

Invloed uitoefenen om een specifieke partij of kandidaat
verkozen te krijgen.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging wordt uitgevoerd.
Dreiging
1

Malware plaatsen op de computer van de kiesgerechtigde die de uitgebrachte stem afluistert
(bijvoorbeeld een keylogger of wachtwoordsniffer).

2

Malware plaatsen op het internetstemsysteem bij de verkiezingsorganisatie die de
ontvangen/geregistreerde stem afluistert.

3

Backdoor aanbrengen tijdens de ontwikkeling of installatie van het internetstemsysteem. Met deze
backdoor kan tijdens stemming de uitgebrachte stemmen worden ingezien.

4

Afluisteren van uitgebrachte stemmen op internet.

5

Ongeautoriseerde toegang tot het internetstemsysteem tijdens de stemming om de ontvangen /

80/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Dreiging
opgeslagen stemmen af te luisteren.
6

Ongeautoriseerde toegang tot het internetstemsysteem om tussentijdse telling uit te voeren.

7

Omzeilen functiescheiding door samenspannen van beheerders (ongeautoriseerd toegang) en/of
medewerkers om stemmen af te luisteren of een tussentijdse telling uit te voeren.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.
De kans dat deze dreiging optreedt wordt als KLEIN ingeschat. De actoren die in staat moeten
worden geacht deze dreiging uit te oefenen zijn de leden van het stembureau of beheerders van
het internetstemsysteem.
Het effect van voortijdig publiceren heeft een beperkt indirect effect op de uitslag van de
stemming. Een voortijdige publicatie is niet toegestaan en ongewenst, maar leidt op zichzelf niet
direct tot een andere uitslag. Alleen als andere kiezers zich in hun stemgedrag laten beïnvloeden
door de voortijdige (tussen) uitslag is er sprake van een effect. Juist omdat de kiezers in het
buitenland wonen en ze gedurende een meerdaagse stemperiode kunnen stemmen is ook de kans
dat ze beïnvloed worden KLEIN.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Dit is een nieuwe dreiging.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Integriteit en Tijdigheid
Processtappen:
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Beveiliging van internetstemsysteem.

 PR : informatie verschaffen, reageren op

 AO / IC maatregelen die verhinderen dat één

berichtgeving in de media.

persoon te ruime bevoegdheden heeft.
 Beveiliging / versleuteling van transport van de
uitgebrachte stem.
 Informeren van kiezers op vlak van
beveiligingsmaatregelen eigen computer (bv
Digibewust).
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.
 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie).

81/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De preventieve maatregelen verlagen de kans op voortijdige publicatie van de uitslag. Deze was en
blijft KLEIN. De maatregelen hebben geen impact op het effect.
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.

82/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A13.

DS13: Onvoldoende inzicht en begrip kiezers
De kiezer begrijpt de opzet en werking van het internetstemsysteem niet. Deze dreiging komt niet
voort uit bewust menselijk handelen maar ontstaat als gevolg van het ontbreken van inzicht en
begrip in het verloop van het verkiezingsproces en de werking van het internetstemsysteem.
Onvoldoende inzicht en begrip bij kiezers kan leiden tot een verminderd vertrouwen in de
verkiezingen en de uitslag van de verkiezingen, en mogelijk ook consequenties hebben voor de
opkomst.
De complexiteit van het internetstemsysteem vereist aandacht voor de communicatie over de
opzet en werking aan de kiezer. De kiezer moet de werking kunnen begrijpen zodat hij weet hoe
hij moet stemmen. Uit buitenlandse ervaringen is gebleken dat een eenvoudige opzet helpt in het
verkrijgen van publiek vertrouwen in deze wijze van stemmen, bijvoorbeeld door niet te veel af te
wijken van bij bestaande procesinrichtingen (zoals briefstemmen). Zodra de complexiteit
toeneemt, bijvoorbeeld doordat de kiezer ingewikkelde handelingen moet verrichten of indien hij
cryptografische controles kan uitvoeren neemt het begrip af en daardoor ook het vertrouwen.
ACTOREN EN BELANG

A11

Actor

Intentie

Kiezer

Geen opzet, dreiging komt voort uit onbewust handelen.

MANIEREN WAAROP DREIGING KAN WORDEN UITGEVOERD
In onderstaande tabel zijn voorbeelden opgenomen van manieren waarop de dreiging zich kan
voordoen, dan wel middelen waarmee de dreiging wordt uitgevoerd.
Dreiging
1

Verminderd vertrouwen in verkiezing en uitslag van de verkiezing.

2

Verminderde opkomst verkiezingen.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
De complexiteit van het internetstemsysteem is groot. Een volledig begrip en inzicht van de opzet
en werking is alleen voorbehouden aan technisch experts. Voor de gemiddelde gebruiker is wel
een globaal inzicht en begrip haalbaar. Ervaringen in andere domeinen van elektronische
dienstverlening (bijvoorbeeld elektronisch bankieren) tonen aan dat dit geen hinder vormt voor
het gebruik. Voor stemmen via internet wordt de kans op KLEIN ingeschat.
Onvoldoende inzicht en begrip in het internetstemsysteem leidt mogelijk tot een gebrek aan
vertrouwen in de verkiezingen en de verkiezingsuitslag, en leidt mogelijk ook tot een lagere
opkomst. Omdat het hier individuele kiezers betreft, wordt het effect ingeschat op MIDDEL.

83/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Dit is een nieuwe dreiging in verband met de introductie van een nieuwe wijze van stemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Transparantie
Processtappen:
 Informeren kiesgerechtigden
 Authenticatie
 Uitreiken stembescheiden
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Procesinrichting internetstemsysteem zoveel

 PR : informatie verschaffen, reageren op

mogelijk gelijk houden aan (bekende) proces van

berichtgeving en mogelijk foutieve informatie in

briefstemmen.

de media om vertrouwen te behouden.

 Gebruiksvriendelijk ontwerp van
internetstemsysteem welke kiezer meeneem in
de te doorlopen stappen.
 Voldoende aandacht aan publieke communicatie
over internetstemsysteem.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De genoemde preventieve maatregelen verkleinen de kans nog verder maar er zullen altijd kiezers
blijven die de werking van het internetstemsysteem niet begrijpen. Het effect blijft gelijk, MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

84/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A14.

DS14: Bedienfouten kiezer
BESCHRIJVING
Er zijn veel verschillende (soorten) fouten die kunnen optreden doordat de kiezer het
internetstemsysteem of de computer onjuist bedient. Te denken valt aan installatiefouten, per
ongeluk wissen van bestanden of programma’s, onjuist inloggen (authenticeren), verkeerde keuze
voor kandidaten maken, verbinding verbreken met het internet, etc.
Door bedienfouten van de kiezer kan hij mogelijk een verkeerde keuze maken en een stem
uitbrengen die niet overeenkomst met zijn intentie. Ook is het mogelijk dat door bedienfouten een
kiezer zijn stem helemaal niet kan uitbrengen.
Bedienfouten grijpen in op de waarborg Toegankelijkheid.
ACTOREN EN BELANG

A11

Actor

Intentie

Kiezer

Geen opzet, dreiging komt voort uit onbewust handelen.

AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Onvoldoende computervaardigheden kiesgerechtigde.

2

Lastig bedienbaar, niet intuïtieve, gebruikersinterface internetstemsysteem.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.
De kans op een bedienfout van de programmatuur is afhankelijk van de eenvoud van de
gebruikersinterface. Deze afhankelijkheid is in eigen hand. De kans op bedienfouten aan de kant
van de computer van de kiezer zijn groter. Mocht dit leiden tot problemen dan is het
internetstemsysteem vanaf een willekeurige andere geschikte computer te benaderen. De kans op
een bedienfout wordt daarom ingeschaald op KLEIN.
Bedienfouten kunnen leiden tot ontoegankelijkheid of verkeerd uitgebrachte stemmen. Beide
hebben een effect op uitslag van de verkiezingen. Omdat het hier om individuele gevallen gaat
wordt het effect ingeschat op KLEIN.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Deze dreiging bestaat ook in het huidige proces van briefstemmen. In geval van briefstemmen
kunnen ook (bedien)fouten worden gemaakt zoals het niet dichtplakken van de oranje envelop,
het niet (goed) invullen van het briefstembewijs etc.

85/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Transparantie
Processtappen:
 Stemuitbrenging
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Ontwerp intuïtieve gebruikersinterface.

 Helpdesk voor kiezer.

 Uitgebreid testen op gebruiksvriendelijkheid
(usability lab).
 Duidelijke gebruiksinstructies.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Met een simpele, duidelijke en intuïtieve gebruikersinterface kunnen bedienfouten worden
beperkt, maar niet worden voorkomen. Met de maatregelen kan de kans verder worden verkleind.
De genoemde maatregelen beperken niet het effect.
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.

86/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A15.

DS15: Incorrecte installatie van internetstemsysteem
BESCHRIJVING
Door een fout bij het installeren of configureren van de programmatuur en apparatuur kan de
functioneel correcte werking van het internetstemsysteem worden aangetast. Deze fout is een
gevolg van onbewust en onkundig menselijk handelen. Daarbij kunnen ook nieuwe
kwetsbaarheden worden geïntroduceerd. De verminderde functionaliteit kan directe gevolgen
hebben voor het verkiezingsproces en het bepalen van de uitslag. (zie DS19)
Het is in dit stadium niet mogelijk een uitputtende lijst van dreigingen op te stellen die vallen
onder dit dreigingsscenario, bij gebrek aan een specifiek internetstemsysteem. Hier wordt nu
volstaan met een aantal voorbeelden van dreigingen die kunnen ontstaan als gevolg van fouten bij
de installatie van informatiesystemen:
 Verkeerde of oude versies van de programmatuur of configuratiebestanden wordt


geïnstalleerd of niet geïnstalleerd.
Fouten in de configuratie van netwerkapparatuur (zoals routers, firewalls, switches,



servers) zorgt ervoor dat beveiligingskwetsbaarheden ontstaan.
Servers worden voorzien van verkeerde beveiligingscertificaten waardoor deze elkaar niet




herkennen.
Logbestanden worden overschreven of niet aangemaakt.
etc.

ACTOREN EN BELANG

A6

A9

Actor

Intentie

Interne actor, medewerker,

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,

beheerder

er is geen achterliggend belang.

Private organisatie, leverancier26

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,
er is geen achterliggend belang.

AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Fouten in instructie/handleiding.

2

Onachtzaamheid en/of onkundige medewerker.

3

Complexiteit internetstemsysteem.

26

Een leverancier (private organisatie) is een Actor in dit dreigingsscenario indien deze activiteit is uitbesteed

aan een leverancier.

87/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Aanleiding
4

Krappe tijdsplanning.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
De complexiteit van het internetstemsysteem, de veelal krappe tijdsvensters waarbinnen gewerkt
wordt en de ketenafhankelijkheden tussen verschillende onderdelen van een internetstemsysteem
maakt dat de kans op MIDDEL wordt geschat. Een voordeel is dat de installatie volledig voorbereid,
getest en geprotocolleerd kan worden.
Het effect van een installatiefout is niet op voorhand te zeggen aangezien het volledig afhangt van
het soort fout. Sommige fouten hebben wellicht alleen een effect in situaties van extreme
belasting, andere fouten kunnen kritiek en blokkerend zijn voor alle kiezers. Voor de risicoanalyse
wordt het effect op GROOT ingeschaald.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van een Incorrecte installatie is nieuw ten opzichte van het bestaande proces van
briefstemmen, aangezien in laatstgenoemde geen computers worden ingezet.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Beschikbaarheid, Kiesgerechtigdheid en Integriteit
Processtappen:
 Opbouw stemsysteem
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Duidelijke en goed gecommuniceerde

 Opnieuw installeren (bij detectie voorafgaand

procedures, planningen, richtlijnen en

aan opening stemperiode).

handleidingen.
 Vooraf testen van configuratie.
 Elimineren / beperken van handmatige acties in
installatieprocedure(s).
 Testen werking internetstemsysteem
voorafgaand aan opening verkiezing.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De genoemde preventieve maatregelen verkleinen de kans aanzienlijk maar detectie van fouten
blijft lastig. Blokkerende installatiefouten kunnen met een test voorafgaand aan ingebruikname
worden gedetecteerd. Andere fouten kunnen pas later tijdens het verkiezingsproces een effect
hebben, in een specifieke situatie of doordat beveiligingskwetsbaarheden geïntroduceerd worden.
Het effect van deze fouten is niet met maatregelen te beperken en kan gevolgen hebben voor de
uitslag. Het effect blijft GROOT.

88/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Het risico wordt ingeschat op GROOT.

89/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A16.

DS16: Incorrecte bediening en beheer van internetstemsysteem
BESCHRIJVING
De functioneel correcte werking van het internetstemsysteem wordt aangetast door een onjuiste
bediening door medewerkers van de verkiezingsorganisatie, of door handelingen door de
functioneel- of technische beheerders van het internetstemsysteem. Dit scenario is een gevolg van
onbewust en onkundig menselijk handelen.
Het is waarschijnlijk dat het internetstemsysteem uit meerdere onderdelen bestaat die op
verschillende locaties en/of door verschillende personen worden beheerd. Het is in dit stadium
niet mogelijk een uitputtende lijst van dreigingen op te stellen bij gebrek aan een specifiek
internetstemsysteem. Hier wordt nu volstaan met een aantal voorbeelden van onkundige
bediening en beheer:
 Voortijdig openen, schorsen of sluiten van de stemming.



Invoeren van onjuiste cryptografische sleutels.
Rondslingeren van cryptografische sleutels.




Aanpassen van configuratiebestanden.
Wissen van logbestanden.






Onbewust inbreuk op stemgeheim (relateren geregistreerde stem en kiezer).
Onbevoegde toegang tot apparatuur internetstemsysteem (locatie).
Falen programmatuur, apparatuur of netwerk wordt niet tijdig gedetecteerd.
etc.

ACTOREN EN BELANG

A6

A9

Actor

Intentie

Interne actor, medewerker,

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,

beheerder

er is geen achterliggend belang.

Private organisatie, leverancier27

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,
er is geen achterliggend belang.

AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Fouten in instructie/handleiding.

2

Onachtzaamheid en/of onkundige medewerker.

27

Een leverancier (private organisatie) is een Actor in dit dreigingsscenario indien deze activiteit is uitbesteed

aan een leverancier.

90/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Aanleiding
3

Complexiteit internetstemsysteem.

4

Wisselen van personen tijdens de verkiezing.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het internetstemsysteem is een complex informatiesysteem dat een grote beheerinspanning
vergt. Mede door de veelal krappe tijdsvensters waarbinnen gewerkt wordt en de
ketenafhankelijkheden tussen verschillende onderdelen van het internetstemsysteem wordt de
kans op beheer- of bedieningsfouten ingeschat op MIDDEL.
Het effect van een bedieningsfout en/of een beheerfout is niet op voorhand te zeggen aangezien
dit volledig afhangt van het soort fout. Sommige fouten hebben wellicht alleen een effect in
situaties van extreme belasting, andere fouten kunnen kritiek en blokkerend zijn voor alle kiezers
en het verkiezingsproces. Omdat deze fouten zich tijdens het verkiezingsproces kunnen voordoen
wordt het effect op GROOT ingeschaald.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van onkundig beheer en/of bediening is nieuw ten opzichte van het bestaande proces
van briefstemmen, aangezien in laatstgenoemde geen computers worden ingezet.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Controleerbaarheid, Kiesgerechtigdheid, Integriteit, Stemgeheim, Beschikbaarheid
en Tijdigheid
Processtappen:







Beheer
Registratie kiesgerechtigden
Authenticatie en bepalen kiesgerechtigdheid
Uitreiken stembescheiden
Stemuitbrenging
Stemopneming



Bepalen uitslag verkiezing

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Duidelijke en goed gecommuniceerde

 Fail-over zonder transactie verlies.

procedures, richtlijnen en handleidingen.
 Opleidingen / examineren van beheerders en
medewerkers verkiezingsorganisatie.
 Minimaliseren technische beheer (handelingen).
 Toezicht / Hanteren van vier-ogen (of meer)
principes in beheer en bediening.
 Ontwerp van internetstemsysteem dient kritieke

91/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

functies te beschermen tegen fouten van
individuen.
 Oefeningen.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Automatiseren van beheer vermindert de kans op beheerfouten. Het effect van beheerfouten kan
echter nog steeds GROOT zijn en zodanig ingrijpend dat er geen beperkende maatregelen mogelijk
zijn. De kans op bedienfouten is met bovenstaande maatregelen te verlagen naar KLEIN. Het effect
van bedienfouten is vaak minder ingrijpend en eventueel met maatregelen te verkleinen.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.

92/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A17.

DS17: Incorrecte de-installatie van internetstemsysteem
BESCHRIJVING
Door een niet goed uitgevoerde de-installatie of vanwege een foutieve procedure, blijven (sporen
van) digitale gegevens achter in de apparatuur en programmatuur. Dit is inherent aan de werking
van computers en programmatuur. Een andere manier waarop deze dreiging kan optreden kan zijn
als gevolg van onbewust en onkundig menselijk handelen.
Gevolg van de dreiging zou kunnen zijn dat het mogelijk wordt om inzage te krijgen in gegevens
van kiezers en eventueel (afhankelijk van het ontwerp) ook de inhoud van de geregistreerde
stemmen in relatie tot de kiezers. Een ander effect kan zijn dat het stemgeheim in een volgende
verkiezing niet goed wordt geborgd of dat achtergebleven stemmen opnieuw worden meegeteld
(onbedoeld “ballot stuffing”).
ACTOREN EN BELANG

A6

Actor

Intentie

Interne actor, medewerker

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,
er is geen achterliggend belang.

A9

28

Private organisatie, leverancier

Deze dreiging komt voor uit onachtzaamheid en onkunde,
er is geen achterliggend belang.

AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Fouten in instructie/handleiding.

2

Onachtzaamheid en/of onkundige medewerker.

3

Complexiteit internetstemsysteem.

4

Krappe tijdsplanning.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
De de-installatie van het internetstemsysteem vergt specifieke kennis en vaardigheden en is zeer
complex als echt alle digitale sporen gewist moeten worden. Dit zal in de ontwerp fase nader
onderzocht moeten worden. In een aantal gevallen kan fysieke vernietiging volstaan.
We schatten de kans een incorrecte de-installatie op MIDDEL.

28

Een leverancier (private organisatie) is een Actor in dit dreigingsscenario indien deze activiteit is uitbesteed

aan een leverancier.

93/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Het effect van een foutieve de-installatie kan ernstig zijn. Vertrouwelijke gegevens,
persoonsgegevens eventueel in combinatie met stemgegevens (stemgeheim), kunnen bekend
raken na afloop van de verkiezing. Ook kan de correcte werking van het internetstemsysteem
(integriteit) in een volgende verkiezing in het geding komen. Voor de risicoanalyse wordt het effect
op MIDDEL ingeschaald.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van een onkundige de-installatie is nieuw ten opzichte van het bestaande proces van
briefstemmen, aangezien in laatstgenoemde geen computers worden ingezet.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Kiesgerechtigdheid, Stemgeheim en Integriteit
Processtappen:
 Afbouw internetstemsysteem
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Fysieke vernietiging van apparatuur en
gegevensdragers.
 Specifieke (forensische) software voor wissen van
gegevens.
 Duidelijke en goed gecommuniceerde
procedures, planningen, richtlijnen en
handleidingen.
 Opleidingen / examineren beheerders.
 Vooraf procedure oefenen.
 Toezicht / Hanteren van vier-ogen (of meer)
principes in afbouw.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Met de genoemde maatregelen is de kans effectief te verlagen naar KLEIN. Ondanks de kleine kans
is het mogelijke effect ernstig. Bovendien is het effect niet te beperken met correctieve
maatregelen. Het effect blijft op MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

94/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A18.

DS18: Stembescheiden komen niet of te laat aan bij kiezer of zijn onjuist
BESCHRIJVING
In dit dreigingsscenario heeft de kiezer geen stembescheiden ontvangen of zijn de gegevens op de
stembescheiden niet correct, waardoor de kiezer geen stem kan uitbrengen. Dit onder de
aanname dat op de stembescheiden gegevens staan die de kiezer nodig heeft om zich te kunnen
authenticeren bij het internetstemsysteem.
Het grootste risico op vertraging doet zich voor bij de verzending van de stembescheiden. De
stembescheiden werden in het verleden geproduceerd zodra de kandidatenlijst definitief is
vastgesteld en daarmee een stembiljet kan worden geproduceerd. Pas op dat moment werden de
(brief)stembewijzen worden verzonden naar de kiezers. De doorlooptijd van de internationale post
verschilt sterk per land, maar kan voor sommige landen enkele weken bedragen. Deze dreiging
speelt in mindere mate voor internetstemmers aangezien daar geen stembiljet toegestuurd hoeft
te worden. Voor deze doelgroep kunnen de stembescheiden al eerder worden verstuurd.
Er zijn meerdere situaties denkbaar waardoor dit dreigingsscenario kan optreden. De
stembescheiden kunnen verkeerd geadresseerd zijn (verkeerde bestemming), verkeerd of niet
bezorgd zijn, verloren gegaan of foutief samengesteld zijn. Incorrecte informatie kan ontstaan
omdat verkeerde bestanden zijn aangeleverd aan de drukker, of doordat bij de drukker fouten
worden gemaakt.
Optreden van dit scenario kan mogelijk een aanwijzing zijn voor manifestatie van een andere
dreiging, namelijk één die het gevolg is van bewust menselijk handelen, zoals beschreven in
scenario DS4 of DS5.
ACTOREN EN BELANG

A6

Actor

Intentie

Interne actor

Medewerkers of toeleveranciers (zoals drukkerij) die
fouten maken.

A9

Private organisaties

Postbedrijven in binnen- en buitenland, geen belang tot
structureel (laten) verliezen van stembescheiden.

AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Foutieve adressering kiesgerechtigde.

2

Foutieve stem bescheiden zijn toegestuurd.

3

Stembescheiden zijn niet bezorgd (bijvoorbeeld omdat het e-mailadres op een blacklist staat of
onjuist is).

95/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Aanleiding
4

Stembescheiden zijn verkeerd bezorgd (verkeerd e-mailadres).

5

Stembescheiden zijn verkeerd samengesteld (foutieve informatie).

6

Stembescheiden worden verlaat verstuurd.

7

Fouten bij drukprocedé.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
In de afgelopen jaren is bij eerdere verkiezingen het regelmatig voorgekomen dat een aantal
kiezers hun stembescheiden niet of te laat ontvingen. Meestal was vertraging en/of fouten in de
bezorging van de post de oorzaak. Het risico is in mindere mate aanwezig bij internetstemmen
omdat het stembewijs al eerder kan worden verstuurd, direct na de dag van kandidaatstelling.
Ervaringen uit de Kiezen op Afstand projecten en andere landen heeft laten zien dat met de
productie van de stembescheiden veel mis kan gaan, zeker als het gepersonaliseerde
stembescheiden betreft. De kans wordt ingeschat op MIDDEL.
Het effect hangt sterk samen met de schaal waarop deze dreiging zich voordoet, dat bepaalt in
welke mate het een effect heeft op het aantal kiezers dat niet kan stemmen. Het effect wordt
ingeschat op MIDDEL.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Deze dreiging bestaat ook in het huidige proces. Ook bij briefstemmen is het mogelijk dat
stembescheiden verloren gaan.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborg: Kiesgerechtigheid, Toegankelijkheid, Integriteit en Tijdigheid
Processtappen:
 Authenticatie en bepalen kiesgerechtigdheid
 Uitreiken stembescheiden
MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Vroegtijdig toesturen van het deel van de

 Toesturen van vervangende stembescheiden (en

stembescheiden dat dient ter authenticatie.
 Elektronisch versturen van de stembescheiden.

tegelijkertijd ongeldig verklaren van ingetrokken
stembescheiden).

 Kiezer zelf gegevens elektronisch laten invullen
zodat er geen overname-fouten worden gemaakt.
 Invoeren permanente registratie.
 Gebruik van generiek authenticatiemiddel dat
kiezer reeds heeft, waardoor toezending
stembescheiden niet meer nodig is.

96/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De invoering van een generiek authenticatiemiddel voor de kiezer is een maatregel die verder gaat
dan de scope van het verkiezingsproces, maar die, indien aanwezig, dit risico sterk doet afnemen.
De kans dat de stembescheiden niet op tijd aankomen bij de kiezer is verder alleen te verkleinen
door óf de stembescheiden vroegtijdig te versturen óf door deze elektronisch toe te sturen. Met
de automatisering van de productie van stembescheiden (zoals de overdracht van gegevens naar
de drukker) kunnen fouten worden verminderd. De kans wordt met deze maatregelen KLEIN.
Het effect is verder te beperken door vervangende stembescheiden uit te reiken. De mogelijkheid
om vervangende stembescheiden te kunnen uitreiken vergt specifieke beveiligingsmaatregelen,
om te voorkomen dat kiezers alsnog meerdere keren kunnen stemmen. Zo moeten de reeds
eerder uitgereikte stembescheiden ongeldig worden verklaard en niet alsnog kunnen leiden tot
een stem die wordt meegeteld. Ook moet het uitgifteproces aan strenge regels voldoen om te
voorkomen dat vervangende stembescheiden ten onrechte worden verstrekt en om te voorkomen
dat een interne actor kennis kan nemen van authenticatiegegevens op de stembescheiden.
Met de maatregelen kan het effect worden gereduceerd tot KLEIN. Het risico wordt ingeschat op
KLEIN.

97/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A19.

DS19 : Functionele-, technische- of beveiligingsgebreken
BESCHRIJVING
Dit dreigingsscenario omvat diverse situaties waarin het internetstemsysteem gebreken vertoond.
Met gebreken wordt bedoeld dat de werking niet gelijk is aan de gespecificeerde werking. Dit uit
zich doordat het internetstemsysteem onjuiste of ongevraagde eigenschappen vertoond of juist
eigenschappen niet vertoond. Onder dit dreigingsscenario worden verschillende gebreken
verstaan, zoals:
 Kandidaten worden niet of niet correct weergegeven
 Uitgebrachte stemmen worden niet opgeslagen, worden niet meegeteld, of worden niet
incorrect meegeteld.
 Er blijkt een relatie gelegd te kunnen worden tussen kiezer en stem



Ongeautoriseerde toegang tot het Server domein van het internetstemsysteem
Logbestanden zijn niet beschikbaar of bevatten incorrecte informatie

Dit dreigingsscenario kan zich voor doen vanaf het moment dat het internetstemsysteem in
gebruik wordt genomen (hetgeen ruim voor de daadwerkelijke stemuitbrenging kan zijn).
Het blijkt in de praktijk dat het bijzonder complex en zeer (arbeids-)intensief is om een
informatiesysteem uitputtend te testen. Die complexiteit is groter naar mate het
informatiesysteem zelf complex is en naar mate deze gebruik maakt van andere componenten,
services, libraries etc.
Daarnaast wordt de werking van een informatiesysteem tijdens het gebruik beïnvloed door
onvoorspelbare gebeurtenissen van buitenaf, door een onvoorziene combinatie van factoren
(zoals de diversiteit in de computerconfiguraties van de kiezers) of door gebreken die aanwezig zijn
in standaard software modules waar het internetstemsysteem gebruik van maakt.
Een bijzondere categorie van gebreken betreft de beveiliging van het internetstemsysteem. Op
basis van het grote aantal beveiligingsincidenten en cyberaanvallen mag worden gesteld dat er een
reële dreiging is dat kwetsbaarheden in de programmatuur ook daadwerkelijk worden misbruikt.
De gebreken kunnen het systeem geheel of gedeeltelijk onbruikbaar maken, voor zowel de kiezer
als voor de medewerkers van het stembureau/verkiezingsorganisatie.
ACTOREN EN BELANG
Niet van toepassing.
AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging.
Aanleiding
1

Onachtzaamheid of ontwerpkeuzes in het proces van specificeren van functionele- technische en

98/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Aanleiding
beveiligingseisen kunnen leiden tot gebreken.
2

Onachtzaamheid, ontwerpkeuzes, programmeerfouten, gebruik van niet geteste libraries of
modules kunnen leiden tot gebreken.

3

Niet uitputtend testen tijdens de ontwikkeling.

3

Onvoldoende kwaliteitscontrole bij oplevering.

4

Fouten in configuratie of opbouwproces van het internetstemsysteem (‘in productie brengen’)
kunnen gebreken introduceren in het internetstemsysteem.

5

Fouten in beheerproces van het internetstemsysteem.

6

Door het hacken van de ontwikkelomgeving van de leverancier kan een backdoor worden
aangebracht in het internetstemsysteem.

7

Door een technisch gebrek kan de uitslag niet worden berekend, waardoor de termijn waarbinnen
het procesverbaal bij het hoofdstembureau moet zijn wordt overschreden.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Een internetstemsysteem is een complex en kritisch informatiesysteem. De bijzondere vereisten
vanuit beveiliging (zoals maximale controleerbaarheid zonder dat stemgeheim wordt doorbroken)
maken dat het ontwerp, de ontwikkeling en het testen van een internetstemsysteem anders moet
worden aangepakt, omdat de kans anders groot is dat er gebreken worden geïntroduceerd. Het is
bijzonder lastig om met testinspanningen alle gebreken vooraf te ontdekken. De kans op gebreken
zonder maatregelen te nemen is GROOT.
Het effect van functionele- of technische gebreken is niet op voorhand te zeggen aangezien dat
afhangt van het soort gebrek, waar in het systeem deze aangrijpt en wat het effect is voor de
werking van het systeem. Voorbeeld: Gebreken kunnen aangrijpen op de gebruikersinterface, en
hebben daarmee slechts een cosmetisch effect hebben voor een beperkt deel van de kiezers. Een
gebrek in de module die zorgt voor de ontsleuteling van stemmen kan een effect hebben op alle
stemmen. Het effect wordt ingeschat op GROOT.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Nieuwe dreiging
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Controleerbaarheid, Integriteit, Kiesgerechtigdheid, Stemgeheim, Uniciteit,
Toegankelijkheid, Beschikbaarheid, Tijdigheid
Processtappen:
 Ontwikkelen/verwerving internetstemsysteem
 Opbouw internetstemsysteem
 Beheer
 Registratie kiezers

99/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen







Authenticatie en bepalen kiesgerechtigdheid
Uitreiken stembiljet
Stemuitbrenging
Stemopneming
Bepalen uitslag verkiezing

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Bij ontwerp en ontwikkeling van

 Controle door stembureau op correcte werking

internetstemsysteem toepassen van principes
van defensief programmeren, waardoor het
internetstemsysteem minder kwetsbaar wordt
voor onverwachte situaties of falen van
onderdelen.
 Uitvoeren van rigoureuze testscenario’s :
maximale belasting, ketentesten,
penetratietesten etc.

voorafgaand en tijdens stemming.
 Audit op correcte werking, bijvoorbeeld door
analyse van logbestanden.
 Individuele verificatie door kiezer ‘ontvangen
zoals uitgebracht’, of ‘geteld zoals ontvangen’ of
‘geteld zoals uitgebracht’.
 Universele verificatie door kiezers of derden dat
alle stemmen correct geteld zijn.

 Uitvoerig testen van internetstemsysteem op
grote diversiteit van Client omgevingen.
 Compartimenteren van internetstemsysteem
 Voorkomen van tijdsdruk bij het ontwerp,
ontwikkeling en testen van het
internetstemsysteem.
 Kritische componenten (zoals uitslagberekening)
meervoudig ontwikkelen door verschillende
teams van programmeurs.
 Controle van programmatuur op ongewenste
code.
 Cryptografische maatregelen (zoals hash
algoritmes) om wijzigingen te detecteren of te
voorkomen (encryptie).

100/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De genoemde maatregelen kunnen de kans op gebreken in het internetstemsysteem sterk
verkleinen. De noodzakelijke inspanning hiervoor is echter bijzonder groot en wordt in de praktijk
altijd beperkt in geld, tijd en middelen. In het meest optimale geval zullen de praktisch uitvoerbare
maatregelen de kans op gebreken reduceren tot MIDDEL.
Het effect van gebreken kan zeer groot zijn, zoals ernstige beveiligingsgebreken of de integriteit
van het verkiezingsproces aantasten. Eerder genoemde maatregelen kunnen de effecten niet
beperken, maar wel detecteren. Echter sommige maatregelen zoals verificatie door de kiezer of
stembureau op het correct verwerken van de stem introduceren op zichzelf weer nieuwe
complexe functionaliteit in het internetstemsysteem waarin ook gebreken kunnen voorkomen. Het
effect blijft daarom GROOT.
Het risico wordt ingeschat op GROOT.

101/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A20.

DS20: Ontoegankelijkheid
BESCHRIJVING
Ontoegankelijkheid is een dreiging die een kiezer hindert of uitsluit van het gebruik van het
internetstemsysteem.
Ontoegankelijkheid kan ontstaan doordat in de gebruikersinterface of opzet van het
internetstemsysteem niet voldoende rekening is gehouden met personen met lichamelijke
beperkingen, of factoren zoals woonplaats, taal, leeftijd, opleidingsniveau etc.
De gebruikersinterface grijpt ook in op de waarborg van transparantie.
Een andere oorzaak van ontoegankelijkheid heeft te maken met specifieke eisen die gesteld
worden aan de kiezer en specifieke middelen die hij moet hebben om een registratieverzoek in te
dienen of om te kunnen stemmen. Bijvoorbeeld de eis van een specifiek authenticatiemiddel
(bijvoorbeeld een E-ID op een smartcard), specifieke hardware of software eisen (zoals type
operating systeem, type of versie van browser, rechten tot installatie van software, encryptie
technologie etc.). De ontoegankelijkheid neemt toe als de kiezer niet aan deze eisen kan voldoen
(bijvoorbeeld omdat hij in een bepaald land woont waar een export restrictie geldt op bepaalde
encryptietechnologie) of waar de kiezer additionele kosten moet maken om aan deze eisen te
voldoen.
ACTOREN EN BELANG
Niet van toepassing.
AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging
Aanleiding
1

Onachtzaamheid of ontwerpkeuzes in het proces van specificeren van functionele- technische en
beveiligingseisen leidt tot verminderde functionaliteit m.b.t. toegankelijkheid.

2

Onachtzaamheid, ontwerpkeuzes of fouten in het software ontwikkelproces – in een aantal fasen
vertalen van de functionele eisen en wensen naar een correct werkend internetstemsysteem kunnen leiden tot verminderde functionaliteit m.b.t. toegankelijkheid.

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.
Het ontwerp van een internetstemsysteem is een complex proces waarin afwegingen moeten
worden gemaakt tussen verschillende waarborgen. Zo kan vanuit oogpunt van beveiliging een zeer
betrouwbaar registratieproces worden ingericht waarin de kiezer zich persoonlijk moet
identificeren bij een ambassade. De toegankelijkheid tot het stemproces neemt dan echter af. Veel
van de oorzaken van ontoegankelijkheid liggen daarmee echter in eigen hand. De grote onbekende

102/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

is de diversiteit van de computer configuratie van de kiezer heeft. Om die reden wordt de kans op
ontoegankelijkheid ingeschat op MIDDEL.
Het effect van ontoegankelijkheid wordt op KLEIN ingeschat omdat het naar verwachting enkele
kiezers zal betreffen die door ontoegankelijkheidsredenen niet deel kunnen nemen aan de
stemming.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
Ontoegankelijkheid wordt beschouwd als een nieuwe dreiging gelet op de sterkere mate waarin
gebruik gemaakt wordt van technologie.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Toegankelijkheid
Processtappen:



Registreren kiesgerechtigdheid
Authenticatie en bepalen kiesgerechtigdheid



Stemuitbrenging

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Bij ontwerp van internetstemsysteem rekening

 Alternatief briefstemmen.

houden met personen met een lichamelijke
beperking, meertaligheid en laag
opleidingsniveau. Voldoen aan webrichtlijnen29.
 Bij ontwerp van internetstemsysteem rekening
houden met wereldwijde (on)beschikbaarheid
van specifieke middelen (zoals
authenticatiemiddel, vereiste software,
encryptietechnologie etc.)
 Onderzoek usability / gebruikersinterface onder
testgroepen.
 Uitvoerige testen van internetstemsysteem op
grote diversiteit van client-omgevingen.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
De preventieve maatregelen verlagen de kans op ontoegankelijkheid. Door het
internetstemsysteem tegen veel voorkomende computerconfiguraties te testen kan
ontoegankelijkheid voor de kiezer worden gereduceerd naar KLEIN.

29

Zie https://lijsten.forumstandaardisatie.nl/open-standaard/webrichtlijnen

103/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

De maatregelen hebben geen impact op het effect. Het alternatief van briefstemmen blijft
voorhanden onder de voorwaarden dit nog mogelijk is in de beschikbare tijd. Het effect blijft
KLEIN.
Het risico wordt ingeschat op KLEIN.

104/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

A21.

DS21: Onbeschikbaarheid
BESCHRIJVING
In dit scenario is het internetstemsysteem onbeschikbaar voor de kiezer als gevolg van uitval van
(delen van) het systeem. Afhankelijk van de exacte onderdelen die uitvallen heeft dit gevolgen
voor de kiezers, het stembureau of beheerders van het systeem.
Onbeschikbaarheid kan het gevolg zijn van een force majeur, zoals brand, stroomuitval,
bommelding, natuurramp of andere calamiteiten. De uitval van het systeem is niet het gevolg van
gebreken (zie DS19), incorrecte bediening (zie DS16) of doelbewust verstoren (zie DS9).
Onbeschikbaarheid kenmerkt zich niet alleen in een onbereikbaarheid van het
internetstemsysteem, maar ook in een dusdanige uitval van functionaliteit dat het systeem niet
meer bruikbaar is voor het beoogde doel en dus onbedienbaar is geworden.
Calamiteiten treden vaak lokaal op maar kunnen afhankelijk van de locatie van optreden een groot
effect hebben op de beschikbaarheid van het internetstemsysteem. Een stroomstoring bij een
kiesgerechtigde ter plaatse sluit één kiezer uit. Dezelfde storing op locatie van het
stembureau/verkiezingsorganisatie of op een belangrijk internetknooppunt, kan iedereen
uitsluiten van gebruik.
Een calamiteit kan op zich zelf weer gevolgen (schade) hebben met nog meer impact het
internetstemsysteem. Zo kan een kleine brand als gevolg van blikseminslag zorgen voor
stroomuitval. Het blussen van de brand kan op haar beurt mogelijk het overschakelen op
noodstroom weer verhinderen, met een ongecontroleerde ‘powerdown’ van het systeem en
mogelijk verlies van gegevens tot gevolg.
ACTOREN EN BELANG
Niet van toepassing.
AANLEIDING
Voorbeelden van oorzaken en gebeurtenissen die de reden kunnen zijn voor de dreiging:
Aanleiding
1

Weersinvloeden

2

Brand

3

Overstroming

4

Pandemie

5

Stroomuitval

6

Ongeval

105/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

INSCHATTING RISICO ZONDER MAATREGELEN
Het risico wordt ingeschat op GROOT.
De kans dat er ergens op de wereld een force majeur optreedt is aanzienlijk. Kiezers zitten
verspreid over de wereld waaronder landen waar geen betrouwbare stroomvoorziening is. De kans
dat een kiezer last ondervindt van onbeschikbaarheid van het internetstemsysteem is daarom
aanzienlijk. De kans dat een force majeur optreedt op locatie van het stembureau of de locatie van
de Server of in het internet, wordt als klein ingeschat, mede door de hoge betrouwbaarheid van de
infrastructuur in Nederland en het zelf-routerende karakter van het internet. De kans op
onbeschikbaarheid van het internetstemsysteem als geheel wordt geschat op MIDDEL.
Het effect van het optreden van een force majeur is volledig afhankelijk van de locatie waar
dreiging zich voordoet. Bij een enkele kiezer is het effect klein, ook omdat deze meerdere dagen
de tijd heeft om te stemmen. Als het een dreigingsscenario betreft met een destructief effect op
de Server dan is het effect groot aangezien alle kiezers worden getroffen. Afhankelijk van het
moment dat zich de dreiging voordoet is er een terugvaloptie naar briefstemmen. Het effect wordt
op GROOT ingeschat.
BESTAANDE OF NIEUWE DREIGING
De dreiging van onbeschikbaarheid is nieuw ten opzichte van het bestaande proces van
briefstemmen.
WAARBORGEN EN PROCESSTAP
Waarborgen: Beschikbaarheid
Processtappen:
 Registratie kiesgerechtigden
 Authenticeren en bepalen kiesgerechtigdheid



Uitreiken stembescheiden
Stemuitbrenging




Stemopneming
Bepalen uitslag verkiezing

MAATREGELEN
Preventief

Correctief

 Meerdaagse stemperiode.

 Vervangen / repareren van door ramp getroffen /

 Mogelijkheid voor kiezer om alsnog per brief te

beschadigde onderdelen.

stemmen bij onbeschikbaarheid

 Uitwijklocatie betrekken.

internetstemmen (al is de resterende tijd dan wel

 Afhankelijk van processtap: overgaan op

zeer kort).
 Keuze van locatie voor Server domein die minder

handmatige verwerking (bv bij registratie
kiesgerechtigdheid, bepalen uitslag).

gevoelig is voor invloeden van natuurrampen of
ongevallen.
 Uitwijklocatie inrichten.

106/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Preventief

Correctief

 Redundant en multi-site uitvoeren van kritieke
componenten in het Server en Toezicht domein.
 Continuïteit verhogende voorzieningen zoals
noodstroom, brandblusinstallatie etc.
 Beveiligingsmaatregelen internetstemsysteem.

RISICO INSCHATTING NA MAATREGELEN
Door in het ontwerp van het internetstemsysteem rekening te houden met hoge beschikbaarheid
(‘high availability’) wordt de kans op onbeschikbaarheid aan de kant van de server sterk verkleind.
Invoer van een meerdaagse stemperiode reduceert de kans aan de kant van de kiezer. De kans
wordt daarmee KLEIN.
Maatregelen aan de serverkant kunnen het effect van een force majeur verminderen. Aan de kant
van de kiezer zijn geen maatregelen te treffen, echter door het lokale voorkomen van een force
majeur is het effect beperkt tot een kleine(re) groep kiezers. Het effect wordt MIDDEL.
Het risico wordt ingeschat op MIDDEL.

107/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

B

Bijlage: Dreigingsscenario’s en processtappen

√

√

√

√

√

√

√

2

Verkopen stem

3

Dwang / beïnvloeding van kiezer

4

Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

5

Manipuleren van de stem of uitslag

6

Kiezer brengt meer dan één stem uit

√

7

Chantage

√

√

8

Relatie tussen kiezer en inhoud stem

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√
√

(doorbreken stemgeheim)
9

Doelbewust verstoren van de verkiezing

10

Defacing / bekladding

√

√

√

√

internetstemsysteem
11

13

Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

14

Bedienfouten kiezer

15

Incorrecte installatie van

√

√

√

√
√

√

Incorrecte bediening en beheer van

√

internetstemsysteem
17

√

√

internetstemsysteem
16

√

√

andere aanvallen
Voortijdige publicatie uitslag

√

√

Springplank: misbruik systeem voor

12

√

√

√

√

Incorrect de-installatie van

√

internetstemsysteem
18

Stembescheiden komen niet aan bij kiezer
of zijn onjuist

19

Functionele-, technische- of
beveiligingsgebreken

Afbouw stemsysteem

√

Bepalen uitslag verkiezing

internetstemsysteem

Stemopneming

Publiceren informatie over beveiliging

Stemuitbrenging

Uitreiken stembescheiden

Authenticatie en

√kiesgerechtigdheid
Registratie kiesgerechtigden

Beheer

Opbouw stemsysteem

Ontwikkeling/verwerving

stemsysteem

1

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

108/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Afbouw stemsysteem
Bepalen uitslag verkiezing

√

√kiesgerechtigdheid
Registratie kiesgerechtigden

Authenticatie en

√
21

Onbeschikbaarheid

√

√

stemsysteem

Ontwikkeling/verwerving

Opbouw stemsysteem

Beheer

√

Uitreiken stembescheiden

Stemuitbrenging

√
Ontoegankelijkheid

√

√

Stemopneming

√
20

Vetgedrukte dreigingsscenario’s zijn nieuw ten opzichte van briefstemmen

109/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

C

Bijlage: Dreigingsscenario’s en waarborgen

Dwang / beïnvloeding van kiezer

4

Niet-kiesgerechtigde brengt stem uit

5

Manipuleren van de stem of uitslag

6

Kiezer brengt meer dan één stem uit

√

7

Chantage

√

8

Relatie tussen kiezer en inhoud stem

√

√

√

√

Doelbewust verstoren van de verkiezing

10

Defacing / bekladding

√
√
√

√

√

√

√

(doorbreken stemgeheim)
9

√
√

√

√

√
√

internetstemsysteem
11

Tijdigheid

3

Beschikbaarheid

Verkopen stem

Toegankelijkheid

√

2

Uniciteit

√

Stemgeheim

√

Stemvrijheid

√

Kiesgerechtigdheid

Integriteit

internetstemsysteem

Controleerbaarheid

Publiceren informatie over beveiliging

Transparantie

1

√

Springplank: misbruik systeem voor
andere aanvallen

√

12

Voortijdige publicatie uitslag

13

Onvoldoende inzicht en begrip kiezers

√

14

Bedienfouten kiezer

√

15

Incorrecte installatie van
internetstemsysteem

16

Incorrecte bediening en beheer van
internetstemsysteem

17

√

Incorrecte de-installatie van
internetstemsysteem

18

Stembescheiden komen niet aan bij kiezer
of zijn onjuist

19

Functionele-, technische- of
beveiligingsgebreken

20

Ontoegankelijkheid

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√

√
√

√

√

√

V

√

√

√

110/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

Tijdigheid

Beschikbaarheid

Toegankelijkheid

Onbeschikbaarheid

Uniciteit

Stemgeheim

Stemvrijheid

Kiesgerechtigdheid

Integriteit

Controleerbaarheid

Transparantie

21

√

Vetgedrukte dreigingsscenario’s zijn nieuw ten opzichte van briefstemmen

111/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

D

Bijlage: Geraadpleegde bronnen

1.

Adviescommissie inrichting verkiezingsproces, Stemmen met vertrouwen, 2007.

2.

Risicoanalyse kiezen op afstand, Kiezers in het buitenland, Ministerie van BZK, 2003

3.

Risicoanalyse kiezen op afstand, Kiezers in het buitenland, Ministerie van BZK, 2007

4.

OVSE/ODIHR, The Netherlands parliamentary elections 22 November 2006 Election Assessment

5.

Cybersecuritybeeld Nederland CSBN-3, NCSC

6.

Informatiebeveiliging onder controle, Paul Overbeek e.a. 2006

7.

EAC, Voluntary Voting Systems Guidelines, 2009.

8.

EAC, A Survey of Internet Voting 2011

9.

OVSE, Norway internet voting pilot project local government elections, September 2011

10. Raad van Europa, Certification of e-voting systems. Guidelines for developing processes that
confirm compliance with prescribed requirements and standards, 2011.
11. Raad van Europa, Code of good practices in electoral matters, 2013.
12. Raad van Europa, legal, operational and technical standards for e-voting, Recommendation
Rec (2004) 11 adopted by the Committee of Ministers of the Council of Europe on 30 September 2004
and explanatory memorandum.
13. Verification and Validation Issues in Electronic Voting, Orhan Cetinkaya, and Deniz Cetinkaya 2007
14. Electronic Voting: Essential Considerations, IDEA December 2011
15. When Reality Comes Knocking. Norwegian Experiences with Verifiable Electronic Voting, Ida Sofie
Gebhardt Stenerud and Christian Bull
16. Technical report Source code audit of Norwegian electronic voting system, Ministry of Local
Government and Regional Development Norway. 2013
17. International Experience with E-Voting, Norwegian E-Vote Project, IFES, 2012
18. e-Vote 2011 Security Objectives, Ministry of Local Government and Regional Development Norway.
19. Electronic voting – challenges and opportunities, Ministry of Local Government and Regional
Development Norway. 2006
20. Compliance with International Standards, Norwegian E-Vote Project, IFES, 2012
21. eValg2011 platform – 1.4 update for 2013 Parliamentary elections Electronic Voting Software –
Security Target, Scytl 2013
22. E-voting conception security: analysis and measures. National Electoral Committee Estland, 2003
23. E-voting conception security: analysis and measures. National Electoral Committee Estland, 2010
24. Observing electronic voting, Kåre Vollan, Norwegian Centre for Human Rights/NORDEM, 2005
25. A Security Analysis of the Secure Electronic Registration and Voting Experiment (SERVE), David
Jefferson, et al 2004

112/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

26. Analyzing internet voting security, David Jefferson, et al 2004
27. Jones, Douglas W. en Simons, Barbara, Broken Ballots. Will your vote count? (Stanford 2012).
28. Issues Guide: Internet Voting, The Centre for Public Involvement, University of Alberta, 2012
29. Discussion Paper: Internet Voting, Elections BC, Canada, 2011
30. Independent panel on internet voting, British Columbia, Preliminary Report - October 2013
31. iVote Strategy for the NSW State General Election 2015, NSW Electoral Commission, 2013
32. Internet voting in Australian election systems, 2013

113/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen

E

Bijlage: Richtlijnen en maatregelen voor veilige
informatiesystemen
In deze bijlage wordt een nadere uiteenzetting gegeven van maatregelen die genomen kunnen (en
moeten) worden om een internetstemsysteem te beveiligen. Deze lijst van maatregelen is niet
opgesteld met de intentie om uitputtend te zijn, de lijst is bedoeld om inzicht te geven in de
mogelijke maatregelen, vanuit het oogpunt van de risico-analyse. In de (technische) ontwerpfase
van de ontwikkeling van een internetstemsysteem moeten de exacte maatregelen worden
bepaald.
Vooropgesteld moet zijn dat de veiligheid van een informatiesysteem geen absoluut begrip is. Wel
kunnen onderstaande maatregelen bijdragen aan een informatiesysteem dat, onder alle
omstandigheden, exact doet wat het geacht wordt te doen en dat haar functionaliteit en gegevens
alleen ter beschikking staan aan die personen of systemen die daartoe gerechtigd zijn.
De maatregelen hebben betrekking op het ontwerp, de ontwikkeling, het internetstemsysteem
zelf, het gebruik en beheer en de organisatie.
ONTWERP
 Definieer de exacte specificaties van de beoogde werking van het systeem, waar relevant
en mogelijk in een formele taal.
 Hanteer ontwerpprincipes van eenvoud, security bij design, modulaire opbouw en
defensief programmeren.
 Automatiseer kwetsbare / gevoelige taken om menselijke fouten uit te sluiten.







Ontwerp beschermingsmaatregelen om uitval van componenten op te vangen
(meervoudig uitvoeren, high availability maatregelen, spreiding over locaties, etc.).
Ga uit van volledige transparantie en openbaarheid. Publiceer alle documentatie, zoals
offertes en contracten met leveranciers, functioneel en technisch ontwerp.
Gebruik waar mogelijk open source systemen, zodat inspectie van code mogelijk is door
derden.
Pas zoveel mogelijk universele en open standaarden en security protocollen toe.
Ontwerp controle mogelijkheden om correcte werking van het systeem te kunnen
bepalen, gedurende en na afloop van de verkiezing.
Bemoeilijk afluisterbaarheid door in ontwerp communicatie met kiezer te spreiden over
meerdere kanalen uit te voeren.

ONTWIKKELING
 Screening van alle personen die werken aan de ontwikkeling van de programmatuur.
 Fysieke en logische toegangsbeveiliging op de softwareontwikkelomgeving.
 Verplicht gebruik versiebeheersysteem, met audittrail op alle bewerkingen.

114/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen









Uitvoerig testprogramma dat parallel loopt met ontwikkeling. Type testen: unittesten
tegen functionele specificaties, testen van extremen, loadtesten, broncode review,
integratietesten, duurtesten, red team & white hat hacking.
Inzet van cryptografische middelen om integriteit van broncode te borgen.
Gebruik van betrouwbare en geteste compilers.
Verplichte documentatie van alle broncode, geschikt voor formele audit processen (en
eventueel Common Criteria evaluatie tegen nader vast te stellen EAL).
Kritische componenten (zoals uitslagberekening) laten ontwikkelen door verschillende
onafhankelijke teams van programmeurs.
Betrekken van belangengroeperingen / actoren bij het ontwerp en ontwikkeling van het
internetstemsysteem om de kwaliteit van de beveiligingsmaatregelen te verbeteren en de
kans van de dreiging van (betrokken) actoren te verkleinen.

INTERNETSTEMSYSTEEM



Betrek alle apparatuur van betrouwbare leveranciers.
Gebruik van “geharde” operating systemen voor computers en netwerk componenten
(zoals routers, firewalls etc.). Geharde operating systemen zijn operating systemen
waarvan niet-gebruikte functionaliteit is verwijderd of uitgezet, waardoor de





kwetsbaarheid van het systeem afneemt.
Gebruik van netwerk apparatuur zoals routers en firewalls die internetverkeer routeren
en filteren zodat de ongewenst internetverkeer kan worden gefilterd.
Gebruik Intrusion Detection Systems om a-typisch netwerkverkeer te detecteren.
Gebruik fysieke en logische toegangsbeveiligingsmaatregelen om de toegang tot servers
en netwerkapparatuur te beschermen.



Gebruik een separaat audit / logsysteem om de werking van een systeem, alsook
toegang(spogingen) en bediening en beheeracties kan vastleggen.



Gebruik van speciale Hardware Security Modules voor de generatie en veilige opslag van
cryptografische sleutels.



Gebruik van cryptografische technieken zoals certificaten, handtekeningen om de
authenticiteit van systemen vast te stellen.



Maak gebruik van versleutelde verbindingen voor transport over internet (SSL/TLS,
minimale sleutellengte 2048 bits).
Gebruik van threshold encryptie voor cryptografische sleutels.
Compartimentering van server netwerkinfrastructuur. Gebruik van ‘air gaps’ om systemen
daadwerkelijk van elkaar te scheiden.
Controle functionaliteit die het mogelijk maakt om de correcte werking van het





internetstemsysteem te controleren onafhankelijk van het internetstemsysteem zelf.

INSTALLATIE, GEBRUIK EN BEHEER
 Administratieve en organisatorische maatregelen, zoals toepassen van meer-ogen
principe, functiescheiding, het opdelen en verspreiden van gegevens of systemen onder
meerdere onafhankelijke partijen, openbaarheid en audit.

115/116

Deel II - Risicoanalyse internetstemmen








Installatie vanaf aantoonbaar lege / schone computers, volgens exact script dat vooraf is
getest.
Sleutelgeneratie in apart proces door andere personen, los van de ontwikkelaars of
beheerders van het internetstemsysteem.
Minimaliseer beheerwerkzaamheden, beperk deze tot strikt noodzakelijke activiteiten
onder toezicht.
Beveiligingsbeheer uit laten voeren door andere personen dan beheerders vanuit
onafhankelijke organisatie.
Fysieke en logische toegangscontrole van gebruikers (stembureau), en eventuele
beheerders.
Beheerwerkzaamheden uitgeschreven conform COBIT

ORGANISATIE
 Leverancier is gecertificeerd tegen ISO9001:2008 en die werkt volgens Code voor


Informatiebeveiliging (met norm obv ISO27001 en code of practice NEN/ISO 17799:2005)
Screening / Verklaring omtrent Gedrag van medewerkers en toeleveranciers

116/116

DEEL III - EISEN AAN EEN INTERNETSTEMSYSTEEM

DEEL III - EISEN AAN EEN INTERNETSTEMSYSTEEM

DATUM
STATUS
VERSIE

28 januari 2014
Definitief
1.0

2/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

INHOUDSOPGAVE
Inhoudsopgave

3

1

Inleiding

5

1.1

Algemeen

5

1.2

Afbakening

5

1.3

Leeswijzer

6

1.4

Legenda

6

2

Eisen

7

2.1

Algemeen

7

2.2

Internationale normenkaders

7

2.3

Basisniveau beveiliging minimaal gelijk aan briefstemmen

9

2.4

Aanname architectuur internetstemsysteem

9

2.5

Kunnen herroepen van eerder uitgebrachte stem

10

2.6

Terugvaloptie briefstemmen

10

3

Algemene eisen en waarborgen

12

3.1

Wet- en regelgeving

12

3.2

Waarborgen

12

4

Proceseisen

14

4.1

Stemming

14

5

Functionele eisen

16

5.1

Algemeen

16

5.2

Kiezer

16

5.3

Stemserver / Stembureau

19

5.4

Onafhankelijk toezicht en waarnemers

21

6

Technische eisen

23

6.1

Stemapplicatie

23

6.2

Stemserver

24

7

Beveiligingseisen

25

7.1

Stemapplicatie

25

7.2

Stemserver

26

7.3

Beheer

30

3/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

8

Distributie van stembescheiden en authenticatie

32

8.1

Inleiding

32

8.2

Stemapplicatie

32

8.3

Authenticatiemiddel

33

9

Herziening functie en taken Stembureau

36

9.1

Inleiding

36

9.2

Taken stembureau

36

9.3

Controlemogelijkheden op een geautomatiseerd proces

38

9.4

Afhankelijkheid stembureau van beheerders internetstemsysteem

39

9.5

Het meerdaagse karakter van de stemming

39

9.6

Openbaarheid van het ‘stemlokaal’

40

9.7

Bewaken van orde en vaststellen van onregelmatigheden

41

9.8

Vereiste deskundigheid

42

9.9

Mogelijkheid van bezwaar

42

9.10

Conclusie

42

9.11

Voorgesteld mandaat en taken van internetstembureau

43

9.12

Overige partijen

43

10

Aanbevelingen t.a.v. invoering

46

10.1

Beschouw internetstemmen als een langdurig proces van ontwikkeling, invoering
en evaluatie

46

10.2

Invoering in stappen en met terugvalopties

46

10.3

Benut expertise van markt zonder afhankelijk te worden

47

10.4

Eigendom in handen van de Staat der Nederlanden

48

A

Bijlage: Ontwerpprincipes

49

4/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

1

INLEIDING

1.1

Algemeen
In dit derde deel van het onderzoek naar internetstemmen worden eisen beschreven die bepalend
zijn voor een betrouwbare vorm van internetstemmen. In opdracht van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) zijn functionele, technische en
beveiligingseisen opgesteld waar een internetstemsysteem aan dient te voldoen. Deze eisen
kunnen gebruikt worden voor het vormgeven van wet- en regelgeving, voor het
opstellen van functionele- en technische ontwerpen en als onderdeel van de norm bij certificatie.
Tevens is onderzocht hoe de kiezers in het buitenland op een veilige en betrouwbare wijze kunnen
worden voorzien van de stembescheiden die men nodig heeft om via internet te stemmen. In het
onderzoek is ook onderzocht welke eisen gesteld moeten worden om het stembureau een zinvolle
taakinvulling te geven in het geval van internetstemmen.
In de aanpak om de eisen op te stellen is uitgegaan van de dreigingsscenario’s uit de risico-analyse
naar internetstemmen (deel II). Hierbij is met name gekeken naar de dreigingsscenario’s met een
risico-inschatting op het niveau Hoog of Middel.
In het proces om eisen op te stellen wordt de grens geraakt van het maken van een ontwerp van
een internetstemsysteem. Het stellen van bepaalde eisen kan immers het ontwerp sterk in een
bepaalde richting sturen of juist het aantal vrijheidsgraden van de ontwerpers beperken. Gepoogd
is om de grens van het maken van een ontwerp niet te overschrijden, aangezien dit buiten de
reikwijdte van de opdracht viel. Wel zijn een aantal ontwerpprincipes opgesteld, welke gebaseerd
zijn op internationale ervaringen, de eerdere ervaringen van Kiezen op Afstand, en welke zijn
afgeleid van de risico-analyse.
De in dit document opgenomen eisen zijn niet uitputtend. In de ontwerpfase van het
internetstemsysteem zullen nieuwe eisen ontstaan, welke toegevoegd moeten worden aan dit
programma van eisen.
In de opdracht is gevraagd om functionele, technische en beveiligingseisen. Naar de mening van de
auteurs is het ook nodig om eisen te stellen aan het proces en de organisatie en om een aantal
algemene eisen te stellen aan de invoering van internetstemmen.

1.2

Afbakening
Dit document beschrijft de eisen die gesteld worden aan een internetstemsysteem.
Een internetstemsysteem is hierbij gedefinieerd als: een wijze van stemmen waarbij de kiezer op
elektronische wijze zijn stemvoorkeur kenbaar maakt, op een locatie waar geen toezicht wordt
gehouden, en waarbij hij de stem overdraagt aan het stembureau via het openbare internet.

5/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

In dit document worden alleen eisen gesteld aan het internetstemsysteem zelf. In dit document
zijn geen eisen opgenomen aan de wijze waarop het internetstemsysteem moet worden
ontworpen, ontwikkeld, beheerd of afgebouwd.
1.3

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 is een algemene introductie van de eisen opgenomen en is een overzicht gegeven
van de aanbevelingen en eisen die in andere landen zijn opgesteld. In hoofdstuk 3 zijn de
algemene waarborgen opgenomen die de algemene beginselen vormen waar een
internetstemsysteem aan moet voldoen. In de hoofdstukken 4, 5, 6 en 7 zijn achtereenvolgens de
proces-, functionele, technische en beveiligingseisen beschreven. In hoofdstuk 8 zijn de eisen
beschreven om een betrouwbare distributie van stembescheiden mogelijk te maken. In hoofdstuk
9 is de taak en functie van het stembureau in de context van een internetstemming gedefinieerd.
Tenslotte zijn in hoofdstuk 10 een aantal algemene aanbevelingen geformuleerd voor de invoering
van internetstemmen.

1.4

Legenda
Elke eis is voorzien van een letter en een nummer. De letter definieert het soort eis.
A
B
F
P

Algemene eis
Beveiligingseis
Functionele eis
Proceseis

T
W

Technische eis
Waarborg

6/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

2

EISEN

2.1

Algemeen
Een internetstemsysteem dient te voldoen aan de algemene beginselen die gesteld worden aan
elk verkiezingssysteem. In internationaal verband wordt dit vaak aangeduid met de vijf principes
universal, equal, free, secret en direct elections. De beginselen zijn in Nederland vervat in de
waarborgen zoals die in 2007 beschreven zijn door de commissie Stemmen met vertrouwen. De
waarborgen zijn opgenomen in hoofdstuk 3.
De waarborgen vormen de algemene beginselen waar een internetstemsysteem aan moet
voldoen. Van de waarborgen kunnen nadere eigenschappen worden afgeleid die een
internetstemsysteem dient te bezitten. Deze eigenschappen hebben betrekking op zowel de
gebruikte middelen (zoals computerapparatuur, programmatuur, netwerk apparatuur,
authenticatiemiddelen, et cetera) als op het proces. De vereiste eigenschappen worden in dit
document aangeduid als eisen. Het totaal aan eisen wordt het programma van eisen genoemd
(PvE). Het PvE is onderverdeeld in functionele eisen, technische eisen, proceseisen en
beveiligingseisen.
De functionele eisen beschrijven de gewenste functionaliteit van het internetstemsysteem, zoals
de wijze waarop de kiezer zijn keuze kan maken, de berekening van de uitslag, et cetera. De
technische eisen hebben betrekking op de technologie die gebruikt wordt in het
internetstemsysteem en enkele prestatie-eisen die hieraan gesteld worden. De proceseisen
hebben betrekking op de organisatie en inrichting van het stemproces. De beveiligingseisen
tenslotte geven aan welke eigenschappen het systeem moet hebben én welke eigenschappen het
internetstemsysteem niet mag hebben om weerstand te bieden aan de dreigingen die worden
onderkend. De beveiligingseisen hebben betrekking op zowel de gebruikte (ICT-) middelen, het
proces als de organisatie.
De eisen dienen twee doelen. Allereerst hebben de eisen een dwingende functie richting de
ontwerper / leverancier van het internetstemsysteem. Ten tweede vormen de eisen een maatstaf
voor zowel de gebruikers als voor certificatie instanties om tegen te beoordelen of het
internetstemsysteem doet wat het moet doen. Dit laatste doel helpt in het verkrijgen van
vertrouwen onder kiezers om een nieuwe stemmethode te gebruiken.

2.2

Internationale normenkaders
Door verschillende wetenschappelijke instellingen en door overheden uit diverse landen zijn in het
verleden normen en eisen geformuleerd waar een internetstemsysteem aan moet voldoen. Voor
een deel zijn deze eisen opgesteld met een specifieke toepassing of aanbesteding op het oog, en
voor een deel zijn deze eisen vanuit een meer generieke invalshoek opgesteld. In de laatste
categorie vallen de aanbevelingen zoals die door de Raad van Europa zijn opgesteld in 2004.

7/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

In de aanpak is gebruik gemaakt van deze normenkaders en sets van eisen zoals die eerder zijn
opgesteld. Steeds is daarbij afgewogen of de eis integraal overgenomen kon worden met
inachtneming van de toepassing van het internetstemsysteem, het beveiligingsdoel en eventuele
wettelijke kaders.
Bij het opstellen van de eisen in dit document is gebruikt gemaakt van:
a. Raad van Europa – Recommendation Rec (2004) 11.
b. Programma van eisen geformuleerd bij de Kiezen op afstand experimenten met
internetstemmen in 2004 (verkiezing leden van het Europees Parlement).
c. Hoofdlijnenontwerp van een basisvoorziening internetstemmen (BVIS) door ICTU in
opdracht van BZK.
1
2
3
d. Eisen zoals geformuleerd door Noorwegen , Estland en Zwitserland welke mede
gebruikt zijn voor aanbestedingen en selectie van leveranciers.
e. Eisen aan internetstemsystemen opgesteld door het Duitse Gesellschaft für Informatik4.
2.2.1

Common Criteria

Idealiter zijn eisen dusdanig geformuleerd dat ze maar op één manier geïnterpreteerd kunnen
worden. Dit voorkomt begripsverwarring bij de ontwikkelaar / leverancier waardoor mogelijk een
internetstemsysteem wordt ontwikkeld dat niet alle gewenste eigenschappen bezit of dat juist
ongewenste eigenschappen bezit. Voor een onafhankelijke beoordelaar geldt hetzelfde, ook zijn
interpretatie van de eisen mag niet afwijken van dat van de opdrachtgever of de leverancier.
De Common Criteria for Information Technology Security Evaluation (afgekort CC, vastgelegd in
ISO/IEC 15408) zijn ontwikkeld als gestandaardiseerd raamwerk voor de evaluatie van computer
beveiliging. Met de CC kunnen de gewenste eigenschappen van een specifiek systeem worden
gedefinieerd. In de standaard is vastgelegd hoe de eigenschappen / eisen gespecificeerd moeten
worden en met welk betrouwbaarheidsniveau de certificatie tegen de eisen plaats moet vinden
(‘Evaluation Assurance Level’). De eigenschappen worden beschreven in een zgn. Protection
Profile (PP). Een PP ondergaat een formele evaluatie door een aangestelde certificatie instantie om
te toetsen of het document voldoet aan (onder meer) syntactische eisen. Goedgekeurde PPs
worden gepubliceerd op http://www.commoncriteriaportal.org/.
Door de Duitse Bundesamt für Sicherheit in de Informationstechnik is in 2008 een Protection
Profile5 opgesteld voor Online Voting Products conform de Common Criteria versie 3.1 Rev 2. Voor

1

e-Vote 2011 Security Objectives, Ministry of Local Government and Regional Development, Norway

2

E-voting conception security: analysis and measures. National Electoral Committee Estland, 2010

3

Rapport van kanton Geneve. http://www.ge.ch/evoting/doc/rapports/RD00639.pdf

4

“Gi-anforderungen an internetbasierte vereinswahlen”, Gesellschaft für Informatik

http://www.gi.de/fileadmin/redaktion/Wahlen/GI-Anforderungen_Vereinswahlen.pdf

8/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

zover bekend is dit PP de enige die is opgesteld voor internetstemsystemen. Dit PP is opgesteld
voor verkiezingen die plaatsvinden binnen verenigingen, besturen, universiteiten en alle andere
niet-politieke officiële verkiezingen. Het PP is niet opgesteld met het oog op officiële verkiezingen
voor vertegenwoordigende organen. De beveiligingseisen in het PP zijn afgeleid van onder meer
de Recommendation van de Raad van Europa.
Het maken van een PP voor een Nederlands internetstemsysteem maakte geen onderdeel uit van
de opdracht.
Aanbeveling 01 In overweging wordt gegeven aan het ministerie van BZK om wel een dergelijk PP op te (laten)
stellen als onderdeel van de ontwerpfase van het internetstemsysteem. Mogelijk kan hierbij
gebruik gemaakt kan worden van het eerdere werk dat in Duitsland is verricht.
2.3

Basisniveau beveiliging minimaal gelijk aan briefstemmen
In dit programma van eisen is als uitgangspunt gehanteerd dat het internetstemsysteem een
beveiligingsniveau moet hebben dat minimaal gelijk is aan het systeem van briefstemmen. Op een
aantal onderdelen wordt een hoger beveiligingsniveau vereist.

2.4

Aanname architectuur internetstemsysteem
Bij het opstellen van dit programma van eisen zijn de volgende aannames gedaan:

Het internetstemsysteem bestaat minimaal uit de volgende onderdelen:
Een stemapplicatie die een kiezer op zijn eigen computer gebruikt.
Een website die gebruikt wordt voor voorlichting aan de kiezer en van waar uit de
-

-




stemapplicatie wordt gedistribueerd.
Een stemserver: één of meerdere centraal opgestelde servers voor de authenticatie
van de kiezer, voor de ontvangst van de stemmen van de stemapplicatie en voor de
opslag van de stemmen in een stembus.
Een voorziening voor de leden van het stembureau voor het bedienen van de servers,
voor het tellen van de stemmen en het verkrijgen van rapportages.

Een voorziening voor generatie en veilige opslag van cryptografische sleutels.
Een voorziening voor logging / auditing doeleinden.
De registratie van kiezers en het vaststellen van de kiesgerechtigdheid vindt plaats buiten
het internetstemsysteem.
Het internetstemsysteem bevat geen register met persoonsgegevens van de kiezer. De
persoonsgegevens zijn opgenomen in het registratiesysteem. In het internetstemsysteem
wordt de kiezer gerepresenteerd door een geanonimiseerd gegeven (de gegevens worden
omgezet naar een vorm die identificatie van de kiezer niet langer mogelijk maakt).

5

“Common Criteria Schutzprofil für Basissatz von Sicherheitsanforderungen an Online-Wahlprodukte”, BSI-

CC-PP-0037, version 1.0 18 april 2008. http://www.commoncriteriaportal.org/files/ppfiles/pp0037b.pdf

9/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

2.5

Kunnen herroepen van eerder uitgebrachte stem
In dit programma van eisen is als uitgangspunt genomen dat een kiezer meerdere pogingen mag
doen om een stem uit te brengen, maar dat slechts één stem wordt meegeteld. Hiermee wordt
een maatregel voorzien die het dreigingsscenario van “dwang / beïnvloeding van de kiezer” kan
beperken. De kiezer kan een eerder onder dwang uitgebrachte stem herroepen door een nieuw
stem uit te brengen. De mogelijkheid om meerdere stempogingen te doen maakt het ook mogelijk
voor de kiezer die twijfelt of het internetstemsysteem goed heeft gefunctioneerd ‘voor de
zekerheid’ nogmaals een stem uit te brengen.
Zoals in de risicoanalyse is beschreven biedt de maatregel geen absolute bescherming tegen
vergaande vormen van dwang, zeker indien die geperkt gaan met fysieke bedreigingen of
belemmeringen.
Deze systematiek is overgenomen van de inrichting van het internetstemproces zoals dat in
Noorwegen en Estland wordt toegepast. Ook daar kan de kiezer meerdere keren stemmen via
internet, waarbij alleen de laatste stem wordt meegeteld. Dit betekent dat het
internetstemsysteem moet beschikken over de functionaliteit om te bepalen welke ontvangen
stemmen moeten worden meegeteld. Hiervoor is het nodig dat er wettelijk wordt vastgelegd
welke van de ontvangen stem moet worden geteld. Het meest voor de hand liggend is om de
laatst ontvangen stem te tellen.

2.6

Terugvaloptie briefstemmen
In het programma van eisen is er voor gekozen om de kiezer de mogelijkheid te geven om pas op
het moment van stemmen te bepalen of hij per brief of via internet wil stemmen. Bij eerdere
experimenten met Kiezen op Afstand in 2004 en 2006 diende de kiezer reeds bij de registratie aan
te geven of hij via internet of per brief wilde stemmen. Dit is opgenomen in de eisen P002 en P003.
Deze keuze maakt het mogelijk om kiezers bij een eventuele (langdurige) uitval van het
internetstemsysteem een terugvaloptie aan te bieden: het alsnog per brief uitbrengen van de
stem. Ook voorkomt deze werkwijze dat, in de situatie van de voorgenomen invoering van de
permanente registratie, de kiezer per verkiezing alsnog moet aangeven op welke wijze hij wil
stemmen.
De consequentie van dit uitgangspunt is dat kiezers niet alleen meerdere keren via internet
kunnen stemmen (zie vorige paragraaf) maar naast hun internetstem ook een briefstem kunnen
uitbrengen. Indien een kiezer zowel via internet als per brief stemt wordt alleen de per brief
uitgebrachte stem meegeteld. Een kiezer kan overigens niet meerdere briefstemmen uitbrengen.
Om te voorkomen dat dit leidt tot het meetellen van meerdere stemmen per kiezer (waarborg
uniciteit), zal bij de stemopneming van de internetstemmen rekening gehouden moet worden met
eventuele per brief uitgebrachte stemmen. De briefstembureaus dienen daartoe door te geven
aan het internetstembureau welke kiezers per brief hebben gestemd, opdat in het
internetstembureau kan worden bepaald of diezelfde kiezer ook via internet heeft gestemd. De

10/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

internetstemmen van die kiezers dienen vervolgens door het internetstembureau ter zijde te
worden gelegd bij het tellen van de stemmen.
Deze terugvaloptie betekent dat ook eisen gesteld moeten worden aan de stembescheiden die aan
de kiezer worden toegestuurd. Deze moeten geschikt zijn voor zowel internetstemmen als
briefstemmen. Het briefstembewijs moet worden voorzien van gegevens waarmee een relatie kan
worden gelegd met een kiezer die ook via internet heeft gestemd.
De consequentie van deze terugvaloptie is ook dat er een nieuwe fout-kans ontstaat die mogelijk
afbreuk doet aan de waarborg van uniciteit. Indien er geen of een onjuiste relatie wordt gelegd
tussen de kiezer die per brief een stem uitbrengt en de stem of stemmen die deze kiezer via
internet uitbrengt kan dit leiden tot het ten onrechte meetellen van meerdere stemmen van één
en dezelfde kiezer of tot het ten onrechte niet meetellen van een internetstem van een kiezer.
Ook creëert het een nieuwe tijdsafhankelijkheid tussen de stemopneming in het briefstembureau
en de stemopneming in het internetstembureau.

11/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

3

ALGEMENE EISEN EN WAARBORGEN

3.1

Wet- en regelgeving

A001

Het internetstemsysteem moet voldoen aan de Nederlandse wet- en regelgeving.
In het bijzonder dient het internetstemsysteem te voldoen aan de Kieswet (en lagere regelgeving
zoals het Kiesbesluit en Ministeriële regelingen). Noot: de Kieswetgeving zal aangepast moeten
worden om internetstemmen mogelijk te maken.

A002

Het internetstemsysteem dient te voldoen aan de aanbevelingen van de Raad van Europa (“Council
of Europe e-vote Recommendation Rec(2004) 11”).
De aanbevelingen van de Raad van Europa zijn niet vervat in een interstatelijk verdrag. In geval van
een tegenstrijdigheid tussen de aanbevelingen prevaleert de Nederlandse wet- en regelgeving en
een nog op te stellen programma van eisen boven de aanbevelingen van de Raad van Europa.

3.2

Waarborgen
Het internetstemsysteem moet voldoen aan de volgende waarborgen:

3.2.1

Stemgeheim

W001 Elke uitgebrachte stem is geheim. Het moet onmogelijk zijn om een verband te leggen tussen de
identiteit van de persoon die de stem uitbrengt en de inhoud van de uitgebrachte stem.
3.2.2

Stemvrijheid

W002 Iedere kiesgerechtigde moet bij het uitbrengen van zijn of haar stem zijn of haar keuze in alle
vrijheid, vrij van beïnvloeding, kunnen bepalen.
3.2.3

Transparant

W003 Het verkiezingsproces moet zo zijn ingericht, dat het helder van structuur en opzet is, zodat in
beginsel iedereen inzicht in de structuur en werking ervan kan hebben.
3.2.4

Controleerbaar

W004 Het verkiezingsproces moet objectief controleerbaar zijn. De controle instrumenten kunnen,
afhankelijk van de vorm van stemmen waartoe wordt besloten, verschillen.
3.2.5

Integriteit

12/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

W005 Het verkiezingsproces moet correct verlopen en de uitkomst mag niet beïnvloedbaar zijn anders
dan door het uitbrengen van rechtmatige stemmen.
3.2.6

Kiesgerechtigdheid

W006 Alleen kiesgerechtigde personen mogen aan de verkiezing deelnemen. Kiezers dienen hun identiteit
aan te tonen alvorens zij toegang krijgen tot de stemming.
3.2.7

Uniciteit

W007 Van iedere kiesgerechtigde mag, gegeven het Nederlandse kiesstelsel, niet meer dan één stem
worden meegeteld bij de stemopneming.
3.2.8

Toegankelijkheid

W008 Kiesgerechtigden moeten zoveel mogelijk in de gelegenheid gesteld worden om direct deel te
nemen aan het verkiezingsproces. Indien dat onmogelijk is, moet de mogelijkheid openstaan om
indirect – door het verlenen van een volmacht – aan de verkiezing deel te nemen.
3.2.9

Beschikbaarheid

W009 Indien in het verkiezingsproces gebruik gemaakt wordt van (technische) voorzieningen dan moeten
deze dusdanig beschikbaar zijn dat een tijdelijke verstoring van de voorziening niet betekent dat
een kiezer niet meer zijn stem kan uitbrengen. Bij complete uitval dient de kiezer via een andere
stemmethode te kunnen stemmen.
3.2.10

Tijdigheid

W010 De kiezer wordt tijdig voorzien van middelen om te kunnen stemmen zodat deze zijn stem tijdig kan
uitbrengen en de stemmen tijdig kunnen worden geteld. De termijnen moet in wet- en regelgeving
worden gedefinieerd.

13/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

4

PROCESEISEN

4.1

Stemming

P001

Internetstemmen wordt aangeboden aan kiezers als alternatief naast de bestaande
stemmethoden.
Toelichting: De huidige stemmethoden (briefstemmen, stemmen bij volmacht en stemmen via een
kiezerspas) blijven bestaan.

P002

Kiezers kunnen tot op het moment van stemmen bepalen of zij per brief of via internet willen

P003

stemmen.
Indien een kiezer zowel via internet als per brief stemt wordt alleen de per brief uitgebrachte stem
meegeteld.
Toelichting: Dit maakt het mogelijk om bij eventuele (langdurige) uitval van het
internetstemsysteem alsnog een stem per brief uit te brengen. Deze eis heeft als consequentie dat
kiezers niet alleen meerdere keren via internet kunnen stemmen (zie ook eis F014) maar naast hun
internetstem ook een briefstem kunnen uitbrengen. Om te voorkomen dat dit leidt tot het
meetellen van meerdere stemmen per kiezer (waarborg uniciteit), zal bij de stemopneming van de
internetstemmen rekening gehouden moet worden met eventuele per brief uitgebrachte
stemmen. Zie hiervoor ook de eerdere toelichting in hoofdstuk 2.

P004

Gedurende de stemperiode is het internetstemsysteem 18 uur per dag toegankelijk tussen 0:600u
en 0:00 uur Nederlandse tijd.
Toelichting: De doelgroep kiezers in het buitenland woont verspreid over de hele wereld. Een deel
van de doelgroep leeft daardoor in andere tijdzones dan het stembureau. De 18-uurs openstelling
is zo gekozen dat kiezers uit alle tijdzones gedurende minimaal 9 (niet aaneengesloten) uren
kunnen stemmen tussen 08:00 en 23:00 uur lokale tijd. Er is niet gekozen voor een 24-uurs
opening om de personele belasting van het stembureau te verminderen en dagelijks de
mogelijkheid te scheppen om onderhoud te plegen op het internetstemsysteem. Uit eerdere
ervaringen in de Kiezen op Afstand projecten en uit andere landen blijkt overigens dat het aantal
stemmen dat ’s nachts wordt uitgebracht zeer gering is.

P005

Internetstemmen vindt plaats gedurende een stemperiode van minimaal 5 en maximaal 10
kalenderdagen.
Toelichting: Uit eerdere ervaringen is gebleken dat het wenselijk is dat de kiezer in het buitenland
gedurende meerdere dagen de gelegenheid heeft om een stem uit te kunnen brengen.

14/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

De daadwerkelijke lengte van de stemperiode kan later worden vastgesteld. Het aantal verwachte
stemmen kan daarbij een factor zijn, om te grote piekbelasting van het internetstemsysteem te
voorkomen. Een periode langer dan 10 dagen wordt afgeraden, gelet op de implicaties voor het
aantal benodigde medewerkers en stembureauleden.
P006

De stemperiode eindigt uiterlijk 7 kalenderdagen voor de dag van stemming.
Toelichting: Mocht het zo zijn dat het internetstemsysteem onbeschikbaar of onbruikbaar is door
een force majeur, een DDoS aanval of een technisch gebrek, dan hebben de kiezers alsnog
minimaal 7 dagen de tijd om een stem per brief uit te brengen.

15/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

5

FUNCTIONELE EISEN

5.1

Algemeen

F001

Het internetstemsysteem moet over een configuratiefunctie beschikken waarmee het
internetstemsysteem voor een specifieke verkiezing kan worden ingesteld.
Toelichting: Het internetstemsysteem moet zonder wijzigingen in de programmatuur bruikbaar zijn
voor meerdere (soorten) verkiezingen. Hiertoe is een configuratiefunctie vereist zodat het
internetstemsysteem instelbaar is per verkiezing.

F002

Het internetstemsysteem dient een overzicht van kandidaten te kunnen inlezen op basis van een
EML_NL bericht.
Toelichting: De politieke partijen sturen de persoonsgegevens van de kandidaten op hun lijsten
aan het centraal stembureau in een elektronisch bericht of bestand dat voldoet aan de EML_NL
standaard. Hiertoe heeft de Kiesraad een programma Ondersteunende Software Verkiezingen 6
beschikbaar gesteld. Het is vereist dat het internetstemsysteem de gegevens van de kandidaten
direct kan inlezen, zodat geen handmatig invoer vereist is. EML_NL is de open standaard voor de
uitwisseling van gegevens tussen systemen die gebruikt worden bij formele verkiezingen. De
EML_NL standaard is afgeleid van de internationale Election Markup Language en is opgenomen
op de “Pas toe of leg uit” lijst van het Bureau Forum Standaardisatie.

F003

Het internetstemsysteem moet geschikt zijn voor verkiezingen voor de leden van de Tweede Kamer
en de verkiezingen voor de leden van het Europees Parlement.
Toelichting: Kiezers in het buitenland mogen op grond van de Nederlandse Kieswet meedoen aan
deze twee verkiezingen.

5.2

Kiezer

F004

Het internetstemsysteem kent een intuïtieve gebruikersinterface, die specifiek ontworpen is voor de
taak om een stem uit te brengen. Op de schermen is geen enkele andere informatie weergegeven
dan noodzakelijk voor het uitbrengen van een stem. De gebruikersinterface toont de kiezer steeds
in welke stap van het stemproces hij zich bevindt.

6

De Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV) is programmatuur die in opdracht van de Kiesraad is

ontwikkeld en die gebruikt wordt voor de kandidaatstelling en de berekening en vaststelling van de uitslag.

16/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Toelichting: De kiezer moet beschouwd worden als onervaren met stemmen via internet. De
gebruikersinterface dient dusdanig ontworpen te zijn dat het overgrote merendeel van de kiezers
direct, zonder het doornemen van een handleiding, begrijpt wat van hem verwacht wordt en weet
welke stappen in het stemproces hij reeds heeft doorlopen en welke stappen hij nog moet
doorlopen. Een intuïtieve gebruikersinterface draagt bij aan het vertrouwen van de kiezer en
daarmee aan de waarborg transparantie.
F005

Het internetstemsysteem toont de lijsten en kandidaten op een wijze die bepaald wordt door weten regelgeving.
Toelichting: De wijze waarop lijsten en kandidaten op het scherm worden getoond moet tijdens de
ontwerpfase nader worden vastgesteld. In Nederland moeten 80 kandidaten per partij getoond
kunnen worden, waarbij scrollen, swipen of onderverdeling in meerdere pagina's noodzakelijk is.

F006

De kiezer bedient het internetstemsysteem met een stemapplicatie op zijn eigen computer. De
stemapplicatie voorziet minimaal in de volgende functies:
- tonen overzicht van kandidaten waaruit kan worden gekozen;
- mogelijkheid tot selectie van kandidaat;
- inzien van gemaakte keuze alvorens definitief uitbrengen van stem;
- definitief uitbrengen van stem.

F007

Het internetstemsysteem biedt de kiezer de mogelijkheid om blanco te stemmen, hiertoe wordt
naast de keuzemogelijkheid voor kandidaten ook een keuzemogelijkheid voor blanco geboden.
Toelichting: De Nederlandse Kieswet (art. N7, T8 Kw) staat het kiezers toe om te stemmen zonder
op een specifieke kandidaat te stemmen. Het aantal blanco stemmen wordt ook op het procesverbaal vermeld.

F008

Alle lijsten en kandidaten worden op een identieke en neutrale manier gepresenteerd. Iedere kiezer
krijgt in het keuzeproces een zoveel mogelijk gelijke opmaak van de schermen.
Toelichting: Doordat kiezers niet beschikken over een identieke computerconfiguratie
(verschillende hardware, operating systemen, browsers, etc.) moet er rekening mee worden
gehouden dat er verschillen kunnen optreden in de gebruikersinterface en presentatie
(schermformaat, vormgeving, kleur etc.) van de stemapplicatie. Desondanks moet het
internetstemsysteem zo ontworpen worden dat dit niet mag leiden tot een ongewenste
beïnvloeding van de wijze waarop de kiezer een keuze maakt of zijn stem uitbrengt. Bevoordeling
van één of meerdere specifieke lijsten of kandidaten moet worden voorkomen.

F009

Om een definitieve keuze te maken, moet een kiezer zijn stem expliciet bevestigen.

17/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Toelichting: De kiezer moet zijn keuze van kandidaat expliciet bevestigen alvorens deze keuze als
stem wordt uitgebracht. Hiermee kan worden voorkomen dat de kiezer abusievelijk op een andere
kandidaat een stem uitbrengt dan zijn intentie is.
F010

Tot het moment van de bevestiging mag de kiezer zijn stem nog wijzigen of het stemproces
afbreken. Het internetstemsysteem wordt niet geacht de voorlopige, niet-bevestigde, keuze te
onthouden en bij een volgende poging weer te tonen.
Toelichting: De kiezer moet op elk moment in het stemproces zijn keuze kunnen aanpassen tot aan
het moment dat hij zijn keuze expliciet als stem deponeert. Het is vanuit de waarborg van het
stemgeheim niet gewenst dat het internetstemsysteem tussentijdse keuzes opslaat; bij een
hervatting of nieuwe stempoging dient de kiezer ‘van voren af aan’ te beginnen.

F011

Het internetstemsysteem moet duidelijk aangeven dat met succes een stem is uitgebracht en dat
daarmee de procedure voor de kiezer is voltooid.
Toelichting: De kiezer moet een bevestiging ontvangen dat de stem daadwerkelijk is ontvangen
door het internetstemsysteem, zodat de kiezer in geval de stem niet is ontvangen een nieuwe
poging kan doen om zijn stem uit te brengen.

F012

Het moet onmogelijk zijn om een verband te leggen tussen de identiteit van een kiezer en de
inhoud van zijn stem.
Toelichting: Deze eis ziet toe op het grondwettelijk vereiste dat de stemming een geheim karakter
dient te hebben.

F013

Een kiezer mag geen (overdraagbaar) bewijs van de inhoud van zijn stem krijgen van het
internetstemsysteem.
Toelichting: Met een (overdraagbaar) bewijs van de inhoud van de stem zou de kiezer aan een
derde kunnen aantonen wat hij heeft gestemd. Dit is wettelijk niet toegestaan.

F014

Een kiezer kan meerdere stemmen uitbrengen, en daarmee zijn eerdere keuze herroepen. Van elke
kiezer wordt slechts één stem meegeteld, dat is de laatste stem die is ontvangen.
Toelichting: zie paragraaf 2.5. De regels omtrent de stemopneming zullen tevens in de wet- en
regelgeving moeten worden vastgelegd.

F015

Een kiezer krijgt geen bericht over de inhoud van eerdere uitgebrachte stemmen.

18/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Toelichting: Het is toegestaan dat het internetstemsysteem aan de kiezer meldt dat hij al eerder
een stem heeft uitgebracht, maar over de inhoud van die stem mag niet worden bericht om
doorbreken van het stemgeheim te voorkomen.
5.3

Stemserver / Stembureau

F016

Het internetstemsysteem moet het stembureau en/of waarnemers de mogelijkheid geven
voorafgaand aan de opening van de stemming de configuratie van de verkiezing te controleren.
Toelichting: Het stembureau moet kunnen vaststellen dat het internetstemsysteem correct is
ingesteld voor de betreffende verkiezing. Hierbij kan gedacht worden aan de juiste datum en
omschrijving van de verkiezing, juiste kandidaten, cryptografische sleutels, et cetera.

F017

Het internetstemsysteem moet het stembureau en/of waarnemers de mogelijkheid geven
voorafgaand aan de opening van de stemming te controleren dat er geen stemmen in de stembus
opgeslagen zijn.
Toelichting: Door het stembureau en / of waarnemers moet kunnen worden vastgesteld dat de
stembus bij aanvang van de stemming leeg is.

F018

Het internetstemsysteem moet het stembureau de mogelijkheid geven de stemming te openen.
Vanaf het moment van openen kunnen kiezers een stem uitbrengen. Het aanroepen van deze
functie kent een verzwaarde autorisatieprocedure.
Toelichting: Om te voorkomen dat één van de leden van het stembureau onbewust of bewust de
stemming eerder opent is een verzwaarde autorisatieprocedure van kracht waardoor deze
functionaliteit alleen kan worden aangeroepen indien twee stembureauleden hiertoe opdracht
geven.

F019

Het internetstemsysteem moet het stembureau de mogelijkheid geven om de stemming tijdelijk te
onderbreken (schorsen). Gedurende de schorsing kunnen kiezers geen stem uitbrengen en worden
geen nieuwe stemmen in de stembus opgeslagen. Kiezers die bezig waren met het uitbrengen van
een stem krijgen een melding dat de stemming geschorst is. Eventuele stemmen die reeds zijn
uitgebracht door een kiezer, maar nog niet zijn opgeslagen in de stembus worden geweigerd. Deze
kiezers dienen hiervan een bericht te krijgen zodat zij weten dat ze nog niet hebben gestemd. Het
aanroepen van deze functie kent een verzwaarde autorisatieprocedure.
Toelichting: Het moet mogelijk zijn voor het stembureau om de stemming te onderbreken
(‘schorsen’), bijvoorbeeld in een situatie dat er een vermoeden is dat de stemdienst niet correct
functioneert, of omdat er sprake is van een ordeverstoring o.i.d. Dit geeft het stembureau de
mogelijkheid om onderzoek te (laten) doen en eventueel (herstel)maatregelen te treffen. Ook kan
het stembureau besluiten om de reeds uitgebrachte stemmen veilig te stellen.

19/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

In functionele zin betekent schorsing dat het internetstemsysteem geen stem meer mag opslaan in
de stembus (en dus ook geen bewijs van correcte ontvangst mag afgeven). Een bericht van de
schorsing zal zowel op de website van het internetstembureau getoond worden, als via de
stemapplicatie van de kiezer. Om te voorkomen dat één van de leden van het stembureau
onbewust of bewust de stemming schorst is een verzwaarde autorisatieprocedure van kracht
waardoor deze functionaliteit alleen kan worden aangeroepen indien twee stembureauleden
hiertoe opdracht geven.
F020

Het internetstemsysteem moet het stembureau de mogelijkheid geven om de stemming weer te
hervatten na een schorsing. Het aanroepen van deze functie kent een verzwaarde
autorisatieprocedure.
Toelichting: Na een schorsing kan het stembureau besluiten de stemming weer te hervatten. Het
internetstemsysteem biedt hiertoe deze functionaliteit. Vanaf dat moment accepteert het
internetstemsysteem weer de opslag van stemmen in de stembus. Via de website en de
stemapplicatie van de kiezer worden de kiezers geïnformeerd over de status van de stemming.
Om te voorkomen dat één van de leden van het stembureau onbewust of bewust de stemming
schorst is een verzwaarde autorisatieprocedure van kracht waardoor deze functionaliteit alleen
kan worden aangeroepen indien twee stembureauleden hiertoe opdracht geven.

F021

Het internetstemsysteem moet het stembureau de mogelijkheid geven de stemming te sluiten. Het
aanroepen van deze functie kent een verzwaarde autorisatieprocedure en een dubbele
bevestigingsfunctie om abusievelijk sluiten te voorkomen.

F022

Een gesloten stemming kan niet worden heropend.

F023

Na sluiting van de stemming kunnen nieuwe kiezers zich niet meer aanmelden en kunnen geen
stemmen meer worden uitgebracht. Kiezers die bezig waren met het uitbrengen van een stem
krijgen een melding dat de stemming gesloten is. Eventuele stemmen die reeds zijn uitgebracht
door een kiezer, maar nog niet zijn opgeslagen in de stembus worden geweigerd. Deze kiezers
dienen hiervan een bericht te krijgen zodat zij weten dat ze nog niet hebben gestemd.
Toelichting: Direct na het sluiten van de stemming mag het internetstemsysteem geen nieuwe
stemmen accepteren.
Om te voorkomen dat één van de leden van het stembureau onbewust of bewust de stemming
sluit is een verzwaarde autorisatieprocedure van kracht waardoor deze functionaliteit alleen kan
worden aangeroepen indien twee stembureauleden hiertoe opdracht geven. Omdat deze functie
onherroepelijk is moet het internetstemsysteem om een bevestiging te vragen van het aanroepen
van deze functie.

20/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

F024

De functionaliteit tot openen, schorsen, hervatten en sluiten is exclusief voorbehouden aan het
stembureau.
Toelichting: Het is de exclusieve bevoegdheid van het stembureau om te bepalen of en wanneer
een stemming wordt geopend, geschorst, hervat of gesloten.

F025

Het internetstemsysteem dient gedurende de periode dat het operationeel is actuele informatie
verstrekken aan het stembureau over het functioneren van het internetstemsysteem.
Toelichting: Het stembureau dient inzicht te kunnen krijgen in het (correct) functioneren van het
internetstemsysteem, om op grond daarvan eventueel te kunnen besluiten tot het schorsen of
sluiten van de stemming. Welke informatie dit betreft dient in een later ontwerpstadium te
worden bepaald.

F026

Het tellen van de uitgebrachte stemmen mag alleen indien de stemming gesloten is.
Toelichting: Het is (wettelijk) niet toegestaan om tijdens de stemming een telling van de reeds
uitgebrachte stemmen uit te voeren.

F027

Het internetstemsysteem genereert de wettelijk voorgeschreven verantwoordingsinformatie, onder
andere ten behoeve van het proces-verbaal van het internetstembureau.

5.4

Onafhankelijk toezicht en waarnemers

F028

Het internetstemsysteem dient te beschikken over een log-functionaliteit die het voor een
onafhankelijke auditors en / of waarnemers mogelijk maakt om gedurende de stemming én na
afloop van de stemming het correcte functioneren van het internetstemsysteem te kunnen
vaststellen.

F029

In de log-functionaliteit mogen geen gegevens worden bewaard die, op zichzelf of in combinatie
met andere gegevens binnen het internetstemsysteem, kunnen leiden tot het doorbreken van het
stemgeheim.
Toelichting: Het is gewenst dat het correct functioneren van het internetstemsysteem niet alleen
voorafgaand aan de verkiezing wordt vastgesteld in een uitgebreid test- en certificatietraject, maar
ook feitelijk wordt vastgesteld ten tijde van de verkiezing. Om dit te kunnen doen is een logfunctionaliteit vereist waarmee de werking van het internetstemsysteem kan worden
geanalyseerd. Tegelijkertijd moet voorkomen worden dat er met behulp van de gegevens uit de
log-functionaliteit een relatie gelegd kan worden tussen de inhoud van de stem en naar een
individuele kiezer herleidbare (persoons)gegevens.

21/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

F030

De log-functionaliteit is gescheiden van, en niet te beïnvloeden door, de rest van het
internetstemsysteem en is beschermd tegen wijziging en verwijdering van gegevens.
Toelichting: Door scheiding van de log-functionaliteit van de rest van het internetstemsysteem kan
worden voorkomen dat een technisch gebrek in het internetstemsysteem leidt tot het uitvallen of
niet correct functioneren van de log-functionaliteit. De log-functionaliteit is immers bedoeld om
faalsituaties en gebreken in het internetstemsysteem vast te stellen. De log-functionaliteit moet
beschermd zijn tegen wijziging of verwijdering van gegevens om te voorkomen dat sporen van niet
toegestane handelingen worden gewist.

22/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

6

TECHNISCHE EISEN

6.1

Stemapplicatie

T001

De kiezer stemt met een stemapplicatie die geschikt is voor algemeen gangbare computer
systemen.
Toelichting: De eis dat de stemapplicatie moet functioneren op algemeen gangbare computer
operating systemen is ingegeven vanuit de wens om een zo groot mogelijke groep kiezers toegang
te geven tot het stemmen via internet. Tegelijkertijd is het onhaalbaar en vanuit het oogpunt van
kosten en beheersbaarheid ook ongewenst om alle mogelijke computerconfiguraties (hardware
platformen, operating systemen et cetera) te ondersteunen.
Per verkiezing zal moeten worden vastgesteld of voor welke computer systemen en operating
systemen de stemapplicatie geschikt moet zijn. Hieronder worden zowel personal computers
verstaan als mobiele devices zoals tablets en smartphones.

T002

De stemapplicatie moet verkrijgbaar zijn vanaf een website van de overheid of een gecertificeerde
app store die is toegerust op het verwerken van grote aantallen gelijktijdige downloads.
Toelichting: Het is gewenst dat het downloaden van de stemapplicatie vlot verloopt. Aan de
downloadtijd kunnen in dit stadium nog geen nadere eisen worden gesteld aangezien dit (o.a.)
afhangt van de omvang van de applicatie, de distributiewijze en het verwachte aantal kiezers. De
downloadsnelheid wordt verder in de praktijk beïnvloed door de snelheid van de
internetverbinding van de kiezer.

T003

Het installeren van de applicatie moet kunnen geschieden zonder dat de kiezer over speciale
rechten of programmatuur moet beschikken.

T004

De applicatie werkt zoveel als mogelijk “stand-alone”, de afhankelijkheid van de aanwezigheid van
andere programma’s wordt zoveel mogelijk beperkt, met uitzondering van het operating system en
eventueel een internet browser.
Toelichting: Het functioneren van de stemapplicatie moet zo min mogelijk afhankelijk zijn van de
aanwezigheid van andere programmatuur, enerzijds om te voorkomen dat de kiezer naast de
stemapplicatie ook andere programmatuur moet aanschaffen of downloaden, anderszijds om
zoveel mogelijk te waarborgen dat de correcte werking van de stemapplicatie niet wordt beïnvloed
door andere programmatuur (of malware).

23/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

T005

De stemapplicatie van het internetstemsysteem dient zoveel mogelijk te voldoen aan de eisen van
7

het Web Accessibility Initiative . Het WAI streeft toegankelijkheid voor gehandicapten na.
Toelichting: In het ontwerp van de stemapplicatie moet zoveel mogelijk rekening worden
gehouden met mogelijke lichamelijke beperkingen (zoals bijvoorbeeld kleurenblindheid, een
motorische handicap of anders) van kiezers.
6.2

Stemserver

T006

De toegang tot het internetstemsysteem voor de kiezer dient te voldoen aan een
beschikbaarheidseis van 99,8% gedurende de stemperiode. Dit betekent een maximale
aaneengesloten periode van onbeschikbaarheid als gevolg van technisch falen of gebreken van het
internetstemsysteem van (afgerond) 15 tot 30 minuten bij respectievelijk een 5 daagse of 10
daagse stemperiode.

T007

Het internetstemsysteem dient binnen 1 uur na sluiting van de stemming door het stembureau de
stemmen verwerkt en geteld te hebben.

T008

Het internetstemsysteem maakt gebruik van de EML-NL standaard voor berichtuitwisseling.
Toelichting: EML_NL is de open standaard voor de uitwisseling van gegevens tussen systemen die
gebruikt worden bij formele verkiezingen. De EML_NL standaard is afgeleid van de internationale
Election Markup Language en is opgenomen op de “Pas toe of leg uit” lijst van het Bureau Forum
Standaardisatie.

7

De richtlijnen zijn te vinden op www.w3.org/WAI

24/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

7

BEVEILIGINGSEISEN

7.1

Stemapplicatie

B001

De kiezer moet de integriteit en authenticiteit van zowel de website of appstore waar hij de
stemapplicatie downloadt als van de stemapplicatie kunnen controleren.
Toelichting: De kiezer moet kunnen vaststellen dat hij de authentieke stemapplicatie van het
ministerie van BZK downloadt en niet een gemanipuleerde of gehackte stemapplicatie.

B002

Het internetstemsysteem moet kiezers de mogelijkheid geven om te controleren dat zij met het
authentieke internetstemsysteem verbinding hebben.
Toelichting: De kiezer moet kunnen vaststellen dat hij de authentieke website van het ministerie
van BZK verbinding heeft en niet met een nep-website.

B003

Het internetstemsysteem dient voorzien te zijn van een systematiek waarmee de integriteit van het
overzicht van kandidaten kan worden vastgesteld.
Toelichting: De kiezer moet kunnen vaststellen dat de kandidaten waaruit hij kan kiezen in de
stemapplicatie overeenkomt met de officiële lijst van kandidaten, bijvoorbeeld doordat er een
hashwaarde (controlegetal) kan worden gecontroleerd.
Dit kan ook worden bewerkstelligd met een niet-technische maatregel door een overzicht van
kandidaten er post of e-mail toe te sturen aan de kiezer of deze te publiceren op de website.

B004

De stemapplicatie moet voorzien zijn van maatregelen tegen het afluisteren, onderscheppen,
wijzigen, verwijderen en/of anderszins manipuleren van de communicatie tussen de stemapplicatie
op de computer van de kiezer en de stemserver. Onder de communicatie wordt verstaan alle
identificerende gegevens, authenticatiegegevens, eventuele sessie data, cryptografische sleutels,
de stem et cetera.
Toelichting: De stemapplicatie moet dusdanig worden ontworpen en communiceren met de
stemserver dat genoemde dreigingen zoveel mogelijk worden uitgesloten. Ook de communicatie
tussen kiezer en stemapplicatie moet beveiligd worden, tegen bijvoorbeeld keylogging malware
die toetsenbordaanslagen registreert en zo probeert om gegevens van de kiezer (zoals zijn inlog- /
authenticatiegegevens of zijn stemkeuze) te verkrijgen. Hiertoe kan gedacht worden aan
maatregelen als een virtueel toetsenbord op het scherm binnen de stemapplicatie waarmee de
kiezer zijn gegevens kan invoeren.

B005

Bij het toepassen van cryptografische technieken worden alle gangbare voorzorgsmaatregelen
toegepast zoals goed ingericht sleutelbeheer en het gebruik van minimale sleutellengten en

25/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

versleutelingstechnieken / algoritmen die in overeenstemming zijn met de actuele stand van de
techniek.
Toelichting: De keuze voor een encryptie of hashing algoritme is onderdeel van het technisch
ontwerp. In generieke zin wordt hier als eis gesteld dat gekozen wordt voor cryptografische
technieken en implementaties daarvan (b.v. sleutellengte) die in de markt als veilig worden
beschouwd.
B006

Kiezers moeten de mogelijkheid hebben om te controleren dat de uitgebrachte stem ook
daadwerkelijk is opgeslagen in de officiële stembus. Deze controle dient plaats te kunnen vinden
via een controlegegeven of controlemechanisme dat gebruik maakt van een ander kanaal dan de
computer van de kiezer.
Toelichting: De kiezer moet kunnen vaststellen dat zijn stem is ontvangen en opgeslagen in de
officiële stembus zonder daarbij afhankelijk te zijn van de stemapplicatie. Deze kan immers
gemanipuleerd zijn. Hiertoe verstrekt het internetstemsysteem een ontvangstbevestiging aan de
kiezer. Om een man-in-the-middle aanval tegen te gaan dient in de controlemethodiek gebruik
gemaakt te worden van een ander kanaal dan de computer waarmee de kiezer stemt. Dit kan
bijvoorbeeld een gepersonaliseerde controlecode zijn die op reeds stond op de toegestuurde
stembescheiden, of het toesturen van de ontvangstbevestiging via een e-mail of SMS bericht.

B007

Het internetstemsysteem biedt geen functionaliteit aan kiezers om te controleren of hun stem
correct is meegeteld.
Toelichting: Alhoewel er in de wetenschappelijke wereld geavanceerde cryptografische
mogelijkheden zijn uitgedacht om het mogelijk te maken dat een kiezer kan controleren dat zijn
stem correct is meegeteld (conform zijn intentie) zonder dat daarbij het stemgeheim wordt
doorbroken, is er voor gekozen deze functionaliteit niet toe te staan. Dit om geen andere
waarborgen en eigenschappen te introduceren in vergelijking tot het briefstemsysteem en om te
voorkomen dat de complexiteit van de stemdienst sterk toeneemt (cryptografische protocol,
additionele maatregelen om het cryptografische protocol en de bij behorende voorzieningen en
procedures te beveiligen.

7.2

Stemserver

B008

De programmatuur van de modules aan de serverzijde van het internetstemsysteem bevatten
alleen die functies die strikt noodzakelijk zijn voor de taak.
Toelichting: De programmatuur van de stemserver alsook het gebruikte operating systeem moet
worden ontdaan van functionaliteit die niet wordt gebruikt in de verkiezingstaak van de
stemserver, om zo het risico uit te sluiten dat deze ongebruikte functionaliteit misbruikt wordt
door hackers of kan leiden tot onvoorziene gebreken of foutsituaties.

26/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

B009

Het internetstemsysteem dient de eigen toestand en beschikbare statusinformatie zelf constant te
analyseren om aanvallen en andere problemen te detecteren. In het geval van problemen dient het
systeem het stembureau en de beheerders te alarmeren.
Toelichting: De programmatuur van de stemserver moet zo worden ontworpen dat deze weerbaar
is tegen (on)voorziene foutsituaties en aanvallen van hackers. In dergelijke situaties moet direct
het stembureau en beheerders worden gealarmeerd.

B010

Het internetstemsysteem moet voorzien in de mogelijkheid om per object (modules,
databestanden, functies, invoervelden etc.) in het systeem verschillende soorten rechten (zoals lees,
schrijf, wijzig, etc.) te kunnen instellen.

B011

Het internetstemsysteem moet voorzien in de mogelijkheid om deze rechten te groeperen in rollen
en in de mogelijkheid om rollen toe te kennen aan specifieke gebruikers.

B012

Het internetstemsysteem moet voorzien in maatregelen om de logische toegang tot het systeem en
tot objecten per rol en per gebruiker te regelen.
Toelichting: De eisen B010 tot en met B012 zijn opgesteld om het mogelijk te maken dat in het
internetstemsysteem rechten op een fijnmazige manier kunnen worden toebedeeld aan specifieke
personen in specifieke rollen.

B013

Het internetstemsysteem moet ontworpen zijn volgens de richtlijnen van secure software
development.
Toelichting: De exacte richtlijn moet in een later stadium worden vastgesteld. Relevante richtlijnen
zijn de ISO/IEC 27034-1 richtlijn voor Secure Software Development, de ‘secure programming’
richtlijnen voor webapplicaties (www.owasp.org) en de aanbevelingen voor Secure Software
Development van het Centrum voor Informatiebeveiliging en Privacybescherming (www.cipoverheid.nl).

B014

De stemserver van het internetstemsysteem dient voorzien te zijn van maatregelen tegen het
afluisteren, onderscheppen, wijzigen, verwijderen en/of anderszins manipuleren van de
communicatie tussen internetstemsysteem en de stemapplicatie op de computer van de kiezer.
Onder de communicatie wordt verstaan alle identificerende gegevens, authenticatiegegevens,
eventuele sessie data, cryptografische sleutels, de stem et cetera.
Toelichting: De stemserver moet dusdanig worden ontworpen en communiceren met de
stemapplicatie van de kiezer dat genoemde dreigingen zoveel mogelijk worden uitgesloten. Hierbij
wordt minimaal gedacht aan de toepassing van SSL/TLS v 1.2.

27/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

B015

Het internetstemsysteem is voorzien van maatregelen om cyberaanvallen zoals hacking,
manipulatie, defacing en DDoS aanvallen te detecteren en te mitigeren.
Toelichting: Een van de grootste risico’s van een internetstemsysteem is dat de stemserver wordt
aangevallen. Het internetstemsysteem moet worden ontworpen vanuit een defensief principe
waarbij beveiliging centraal staat. In een later ontwerpstadium dienen alle
beveiligingsmaatregelen gedefinieerd te worden.

B016

De gebruikte authenticatiemiddelen voor toegang tot server modules van het internetstemsysteem
dienen aan Stork level QAA4 te voldoen.
Toelichting: De (logische) toegang tot de server modules moet dusdanig zijn ingericht dat alleen
geautoriseerde personen toegang mogen verkrijgen. De methode van authenticatie dient te
voldoen aan een zeer hoog betrouwbaarheidsniveau (zie voor een toelichting op Stork
betrouwbaarheidsniveau QAA4 verderop paragraaf 8.3).

B017

Het internetstemsysteem moet dusdanig zijn ontworpen dat er, vanaf het moment dat de stemmen
ontsleuteld worden, geen relatie gelegd kan worden tussen de inhoud van de stem en gegevens die
de identiteit van de kiezer kunnen duiden. Gegevens die indirect kunnen leiden naar de identiteit
van een kiezer, zoals IP adressen, logfiles, tijdstempel, volgordelijkheid etc. moeten voorafgaand
aan de telling gewist worden.
Toelichting: Volgend uit eis F014 moet het internetstemsysteem kunnen bepalen welke ontvangen
stemmen toebehoren aan dezelfde kiezer. Hiertoe zullen de stemmen voorzien zijn van
identificerende gegevens (bijvoorbeeld een digitale handtekening, een unieke code etc.) die het
mogelijk maken om een relatie te leggen tussen de versleutelde stem met een kiezer. Noot: de
identificerende gegevens mogen geen persoonsgegevens zijn. Zolang de stemmen versleuteld zijn
is het stemgeheim gewaarborgd. Alvorens de stemmen ontsleuteld en daarna geteld worden
moeten de stemmen worden ontdaan van deze identificerende gegevens.

B018

Het internetstemsysteem moet beschermd zijn tegen insider attacks, door toegang tot gevoelige
onderdelen voorafgaand aan de stemming alleen toe te staan volgens een goedgekeurd
autorisatieprotocol vanuit het ministerie van BZK. Toegang en werkzaamheden dienen plaats te
vinden onder toezicht van minimaal 1 andere persoon.

B019

Het internetstemsysteem moet beschermd zijn tegen insider attacks, door toegang tot gevoelige
onderdelen tijdens de stemming alleen toe te staan na goedkeuring door het stembureau en onder
toezicht van minimaal 1 andere persoon.

B020

Het mag niet mogelijk zijn om de in het internetstemsysteem opgeslagen stemmen te wijzigen of te
verwijderen danwel om stemmen toe te voegen. Pogingen daartoe moeten worden gedetecteerd
en worden gemeld aan het stembureau.

28/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Toelichting: Het internetstemsysteem moet voorzien zijn van maatregelen om de integriteit van de
stembus te waarborgen.
B021

De toegang tot het internetstemsysteem voor kiezer is gescheiden van de toegang voor het
stembureau en beheerders.

B022

De toegang tot het internetstemsysteem voor het stembureau loopt niet via het internet of een
ander publiek netwerk.
Toelichting: Door de toegang tot het internetstemsysteem voor het stembureau te scheiden van
de toegang door kiezers én deze via een niet-publiek netwerk te laten verlopen wordt voorkomen
dat bij een DDoS aanval het internetstemsysteem ook voor het stembureau onbeschikbaar wordt.

B023

Sleutelgeneratie wordt uitgevoerd in apart proces en apart systeem voorafgaand aan de opening
van de stemming.
Toelichting: De generatie van de cryptografische sleutels die gebruikt worden in het
internetstemsysteem wordt uitgevoerd voorafgaand aan de opening van de stemming.

B024

De cryptografische sleutels worden beschermd door deze op te delen (threshold encryptie) en onder
te brengen bij verschillende functionarissen / organisaties
Toelichting: De toepassing van threshold-encryptie maakt het mogelijk om de toegang tot de
cryptografische sleutels (bijvoorbeeld de sleutel die nodig is voor de ontsleuteling van de
stemmen) zo te regelen dat er meerdere partijen samen moeten werken, maar dat niet alle
partijen nodig zijn om toegang te krijgen tot de sleutel. Het minimaal aantal vereiste partijen
wordt de threshold genoemd. Door deze threshold systematiek kan de sleutel bijvoorbeeld
verdeeld worden over 7 personen, waarvan er minimaal 5 sleuteldelen moeten worden
samengebracht om een volledige sleutel te krijgen.

B025

Cryptografische sleutels worden opgeslagen in een Hardware Security Module (HSM) die voldoet
aan FIPS 140-2 level 3 niveau of beter.
Toelichting: Het gebruik van een HSM is vereiste om de cryptografische sleutels veilig op te slaan.
De FIPS 140-28 standaard definieert aan welke eisen een HSM moet voldoen gegeven een bepaald
betrouwbaarheidsniveau (level). Voor deze toepassing is level 3 vereist.

8

FIPS 140-2 is een internationale standaard die opgesteld is door het Amerikaanse National Institute for

Standards and Technology. Zie ook http://csrc.nist.gov/publications/fips/fips140-2/fips1402.pdf

29/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

B026

Het internetstemsysteem kan, na opening van de stemming, niet worden teruggebracht naar de
oorspronkelijke status zoals die was voorafgaand aan de opening van de stemming. Een herstart
mag niet leiden tot het wissen van de reeds uitgebrachte stemmen.
Toelichting: Deze eis ziet er op toe dat het internetstemsysteem zo ontworpen en
geïmplementeerd wordt dat voorkomen wordt dat, bewust of onbewust, gedurende de stemming
het internetstemsysteem gereset kan worden waardoor alle uitgebrachte stemmen gewist
worden.

B027

Medewerkers met een vertrouwensfunctie worden voorafgaand gescreend. Voor medewerkers van
externe leveranciers geldt dat deze alleen een arbeidscontract aangeboden mag zijn als de
medewerker met positief gevolg een screening c.q. een antecedentenonderzoek heeft ondergaan
waaruit is gebleken dat betrokkene geen strafblad heeft. Voor zover medewerkers die woonachtig
zijn in een ander land dan Nederland niet aan een onderzoek onderworpen kan worden dat gericht
is op hetzelfde resultaat, zal genoegen worden genomen met een onderzoek dat de bedoelde
screening c.q. het antecedentenonderzoek zoveel mogelijk benadert.
Toelichting: In een later stadium moet bepaald worden welke functies geclassificeerd worden als
vertrouwensfuncties. Doel van de screening is om te onderzoeken of deze medewerkers eerder
strafbare feiten hebben gepleegd, of ze vatbaar zijn voor chantage of anderszins ongeschikt zijn
voor de taak. Voor medewerkers van buitenlandse leveranciers kunnen niet automatisch de
Nederlandse screeningsregels van toepassing worden verklaard, vandaar dat in de laatste zin van
de eis wordt gespecificeerd dat een alternatief vergelijkbaar onderzoek acceptabel is.

7.3

Beheer

B028

Functioneel of applicatiebeheer van het internetstemsysteem is tijdens een verkiezing alleen
toegestaan na instemming van het stembureau en uitvoering onder toezicht. Elke wijziging dient
een formele procedure te doorlopen.
Toelichting: Het is ongewenst dat tijdens de stemming beheerwerkzaamheden plaatsvinden op het
internetstemsysteem. Er kan zich echter een situatie voordoen die het noodzakelijk maakt dat er
beheerwerkzaamheden worden uitgevoerd, bijvoorbeeld in verband met een beveiligingsincident.
Voor die situaties is de instemming van het stembureau vereist, waarbij vooraf via een
wijzigingsprocedure wordt ingestemd met de uit te voeren beheeractiviteiten of wijzigingen. Het
beheer zelf dient plaats te vinden onder toezicht om te voorkomen dat één persoon onbewust of
bewust niet-toegestane beheerhandelingen verricht.

B029

Systeembeheer van de computer infrastructuur is tijdens een verkiezing alleen toegestaan onder
toezicht.

30/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Toelichting: Tijdens de stemming zal permanent systeembeheer (waaronder security operations)
uitgevoerd moeten worden om de juiste werking van de infrastructuur waarop het
internetstemsysteem draait te bewerkstelligen. Het beheer zelf dient plaats te vinden onder
toezicht om te voorkomen dat één persoon onbewust of bewust niet toegestane
beheerhandelingen verricht.
B030

Het beheer van de beveiliging is ondergebracht bij andere personen dan de functioneel / applicatie
beheerders, systeembeheerders, stembureauleden of waarnemers.
Toelichting: Vanuit het oogmerk van functiescheiding moet de taak van beveiligingsbeheerder
gescheiden zijn van de overige uitvoerings-, toezichts- of beheertaken.

31/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

8

DISTRIBUTIE VAN STEMBESCHEIDEN EN AUTHENTICATIE

8.1

Inleiding
In het huidige systeem van briefstemmen worden stembescheiden toegestuurd aan de kiezers die
zich hebben laten registreren als kiezer buiten Nederland. Deze verzending vindt plaats per
reguliere post en vindt plaats zo snel als mogelijk nadat de definitieve kandidatenlijsten zijn
vastgesteld. De stembescheiden bestaan uit een stembiljet, een envelop voor het stembiljet, een
briefstembewijs en een retourenvelop.
Fysieke biljetten of enveloppen zijn bij internetstemmen niet meer nodig. De ‘stembescheiden’ in
geval van internetstemmen bestaan uit vier onderdelen:
a.
b.
c.

een website of applicatie om de stem mee uit te brengen, en
een authenticatiemiddel (optioneel), en
een brief / aankondiging waarmee de kiezer geïnformeerd wordt over de wijze van
stemmen, over de installatie van de programmatuur, wijze van authenticatie, de
openingstijden, contactgegevens helpdesk etc.

Een van de ontwerpvraagstukken is hoe de kiezers in het buitenland op een veilige en
betrouwbare wijze kunnen worden voorzien van de stembescheiden. In dit hoofdstuk worden
eisen gedefinieerd aan de distributie van de stemapplicatie en aan het authenticatiemiddel.
8.2

Stemapplicatie
De stemapplicatie vervult een cruciale rol in het stemproces aangezien de applicatie het enige
middel is waarmee de kiezer zijn stem kan uitbrengen. Vanuit beveiligingsoogpunt is de
stemapplicatie daarnaast ook een kwetsbaar object, omdat het een aantrekkelijke doelwit is om
aanvallen op of mee uit te voeren. Dit betekent dat aanvullende eisen gesteld moeten worden aan
de distributie van de stemapplicatie die zorgen dat de stemapplicatie wereldwijd goed beschikbaar
is én dat de kiezer de enige juiste stemapplicatie gebruikt.
In praktische zin is alleen distributie van de applicatie over het internet een reële optie. Distributie
van de stemapplicatie via de reguliere post (op CD of memory stick) duurt te lang, is
onbetrouwbaar én kostbaar. Distributie via internet kent ook nadelen. Zoals in de risicoanalyse
ook is aangegeven is één van de risico’s het infecteren van de computer van de kiezer met
malware. Een voor de hand liggende methode om dat te doen is om een nep website te maken die
lijkt op de verkiezingswebsite en zo kiezers te verleiden om een nep stemapplicatie te downloaden
en te installeren. Er zijn inmiddels diverse technieken beschikbaar, zoals het EV certificaat (groen
balk in browser), die de kiezer kan helpen om vast te stellen of hij verbinding heeft met de
authentieke verkiezingswebsite.
Ten aanzien van de distributie zelf is er een afhankelijkheid van het technisch ontwerp van de
stemapplicatie: bestaat deze uit HTML pagina’s met een scripttaal, uit een java applet dat draait op

32/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

een java virtual machine op de computer of bestaat de stemapplicatie uit een afzonderlijke
executable die geïnstalleerd moet worden? Die keuze wordt bepaald door de gewenste
functionaliteit, mogelijkheden van de programmeertaal en door beveiligingsoverwegingen.
Voor de distributie kan eventueel gebruik gemaakt worden van zgn. content distribution
netwerken (CDN). Door een CDN in te zetten kan de stemapplicatie worden gedownload via een
netwerk van gedistribueerde servers. Het voordeel is dat de afhankelijkheid van de
beschikbaarheid van één website sterk afneemt, waardoor dit ook een populaire maatregel is
tegen DDOS aanvallen. Aangeraden wordt om een CDN te kiezen die valt onder de Nederlandse
wetgeving en niet onder de reikwijdte van (bij voorbeeld) de Amerikaanse Patriot Act.
Als de keuze gemaakt wordt voor het aanbieden van een stemapplicatie op een mobiel platform
dat ligt het gebruik van een app store (Apple App Store / Google Play / Windows Phone) voor de
hand. Het voordeel van deze app stores is dat dit een voor de kiezer herkenbare en vertrouwde
manier is van softwaredistributie. De authenticiteit van de programmatuur wordt daarbij geborgd
door ingebouwde digitale handtekeningen van de app store. Het nadeel is dat er een (kleine)
afhankelijkheid ontstaat van de app store beheerder voor de ondertekening en acceptatie van de
applicatie.
Ook zullen maatregelen genomen moeten worden om de integriteit van de applicatie te borgen. Er
zijn zowel maatregelen voorhanden waarin de applicatie zelf detecteert of de eigen code is
veranderd als maatregelen waarin de gebruiker deze controle uitvoert (bijvoorbeeld door een
certificaat te controleren).
Aanbevolen wordt om tevens via voorlichting aan de kiezers duidelijk te maken hoe de
stemapplicatie verkregen kan worden, hoe de authenticiteit kan worden vastgesteld en hoe men
waakzaam kan zijn tegen malware, spoofing of phising pogingen.
8.3

Authenticatiemiddel
Een tweede onderdeel van de stembescheiden is het authenticatiemiddel. De distributie van een
authenticatiemiddel als onderdeel van de verkiezing is overigens niet noodzakelijk indien de kiezer
reeds beschikt over een betrouwbaar authenticatiemiddel. Zo wordt in Estland en Noorwegen
gebruik gemaakt van een elektronische identiteit op een smart card die wordt uitgegeven door de
overheid en/of private instanties. Een dergelijk, door de Nederlandse overheid erkent,
authenticatiemiddel was op het moment van schrijven van dit rapport (december 2013) niet
beschikbaar voor de doelgroep kiezers buiten Nederland.
De betrouwbaarheid van een authenticatiemiddel wordt niet alleen bepaald door het
authenticatiemiddel zelf (wachtwoord, 2-factor met soft certificaat of token, smart card etc.) maar
ook door i) de identificatieprocedure van de aanvrager/gebruiker bij aanvraag van het middel, ii)
de procedure waarin het middel wordt uitgereikt, iii) de kwaliteit van de organisatie die het middel

33/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

uitreikt, en iv) de bescherming van het authenticatiemechanisme zelf tegen manipulatie en
inbreuken.
9

In Europees verband is een interoperabiliteitsmethodiek ontwikkeld voor de uitwisselbaarheid
van elektronische identiteiten (STORK project). Als onderdeel van de het STORK project zijn vier
referentieniveaus ontwikkeld die het betrouwbaarheidsniveau van de authenticatie aangeven.
Om een referentieniveau te bepalen is een framework opgezet met eisen aan het registratieproces
en aan de elektronische authenticatie. In onderstaande tabel is de inschaling gegeven voor het
authenticatiemodel bij internetstemmen, voor de definitie van de kwaliteitsniveaus wordt
verwezen naar de Stork methodiek.

Registratieproces

Authenticatie

Stap

Kwaliteitsniveau

Identificatie procedure

ID3

Uitgifte proces authenticatiemiddel

IC3

Uitgifteorganisatie

IE3

Robuustheid authenticatiemiddel

RC3

10

Robuustheid tegen aanvallen

AM3

Bij deze inschaling is uitgegaan van de uitgevoerde risicoanalyse internetstemmen in deel II van dit
rapport. Op grond van de risicoanalyse en het daarin onderkende dreigingsscenario dat een nietkiesgerechtigde een stem uitbrengt zou het wenselijk zijn dat ergens in het uitreikproces van het
authenticatiemiddel een persoonlijke identificatie van de kiezer plaatsvindt, om zo een hogere
betrouwbaarheid te verkrijgen. Het uitreikproces van het authenticatiemiddel kan (maar hoeft
niet) gecombineerd worden met het registratieproces (hetgeen buiten de scope van het
internetstemsysteem valt).
Gelet op de doelgroep van kiezers buiten Nederland levert de persoonlijke identificatie mogelijk
praktische bezwaren op indien deze kiezers hun authenticatiemiddel in persoon moeten ophalen
in Nederland of bij een ambassade of consulaat in het land. Tegelijkertijd levert dit wel een
betrouwbaarder uitgifteproces en daardoor een betrouwbaarder authenticatie op. Er zijn een paar
oplossingen denkbaar voor dit probleem.
Eén daarvan is het gebruik van een authenticatiemiddel, uitgegeven door de Staat der
Nederlanden, dat de kiezer ook voor andere elektronische diensten kan (of moet) gebruiken. Het
praktische bezwaar van het afhalen blijft weliswaar bestaan, maar de bereidheid van de kiezer om

9

Zie D2.3 Quality authenticator scheme, Stork project. https://www.eid-

stork.eu/index.php?option=com_processes&Itemid=&act=streamDocument&did=577
10

In STORK worden vijf dreigingen onderkend: Raden, Afluisteren, Kapen, Naspelen en ‘Man-in-the-middle’

34/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

dit te doen neemt toe doordat ook het belang toeneemt. Onderzocht moet worden of het DigiD
Buitenland authenticatiemiddel, dat nu beproefd wordt voor de authenticatie van in het
buitenland wonende Nederlanders in hun communicatie met SVB en Belastingdienst voldoende
geschikt is in de verkiezingscontext.
Het praktische bezwaar kan verder worden verlaagd door het registratieproces of het
uitgifteproces een eenmalige karakter te geven, hetgeen ook voorzien is met de voorgenomen
invoering van de permanente registratie.
Een andere oplossingsrichting is om gebruik te maken van andere private authenticatiemiddelen,
mits deze een vergelijkbaar of hoger betrouwbaarheidsniveau hebben en mits de authenticatie
een bruikbaar identiteitskenmerk oplevert dat gebruikt kan worden bij het bepalen van de
kiesgerechtigdheid. Een andere oplossingsrichting is om de identiteitscontrole bij de uitgifte van
het authenticatiemiddel toe te vertrouwen aan andere organisaties, zoals lokale postkantoren,
internationale koeriers of banken. Het nadeel van de laatste twee opties is uiteraard dat het
vertrouwen vergt in de juiste uitvoering van de controle tegen een legitimatiebewijs door deze
partijen.
B031

Het authenticatiemodel en het gebruikte authenticatiemiddel dient minimaal te voldoen aan Stork
Quality Authentication Assurance niveau QAA3.
Toelichting: zie boven.
N.B. In eis B016 worden eisen gesteld aan het authenticatiemiddel dat beheermedewerkers
gebruiken om toegang te krijgen tot de stemserver modules van het internetstemsysteem.

35/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

9

HERZIENING FUNCTIE EN TAKEN STEMBUREAU

9.1

Inleiding
In de evaluatie van eerdere Kiezen op Afstand experimenten met internetstemmen uit 2004 en
2006 is aandacht gevraagd voor de rol van het stembureau. Bij die experimenten is, op grond van
de Kieswet, de toen geldende experimentenwet Kiezen op Afstand en het toen geldende
experimentenbesluit Kiezen op Afstand, een internetstembureau ingericht in analogie van een
traditioneel stembureau zoals dat bij de reguliere verkiezing voor kiezer in Nederland zitting houdt
in een stemlokaal per stemdistrict. Uit de evaluatie van 2006 onder de leden van het
internetstembureau kwamen een aantal aandachtspunten naar voren die maken dat een
herziening van de functie en taken van het stembureau bij een internetstemming gewenst is:

9.2








Taken en handelingen stembureau
Controle mogelijkheden op een geautomatiseerd proces
Bewaken van orde en vaststellen van onregelmatigheden
Afhankelijkheid stembureau van beheerders internetstemsysteem
Het meerdaagse en 24 uurs karakter van de stemming
Openbaarheid van het ‘stemlokaal’




Vereiste deskundigheid
Mogelijkheid van bezwaar

Taken stembureau
De taken van het stembureau zijn vastgelegd in de Kieswet (hoofdstukken J t/m N) lagere
regelgeving (Kiesbesluit, ministeriële besluiten en modellen). Voor de stemmen die per brief
worden uitgebracht is in hoofdstuk M en in een deel van hoofdstuk N beschreven hoe die
stemming verloopt en wat de taken van het briefstembureau daarbij zijn.
In onderstaande tabel zijn de taken van een regulier stembureau weergegeven in vergelijking met
de taken van een briefstembureau en een internetstembureau. Met ‘Nee’ of ‘Ja’ is aangegeven of
de taak respectievelijk niet of wel vergelijkbaar is met een regulier stembureau. Voor de taken van
het internetstembureau geldt dat deze afhankelijk zijn van het ontwerp / de functionaliteit van het
internetstemsysteem.

Taken regulier stembureau

Taken briefstembureau

Taken internetstembureau

1.

Controle inrichting
stemlokaal en aanwezigheid
alle materialen en
voorzieningen voor kiezers
om hun stem mee uit te
brengen

Nee

Nee

2.

Controle stembus leeg

Ja

Ja

36/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Taken regulier stembureau

Taken briefstembureau

Taken internetstembureau

3.

Controle aanwezigheid
materialen en documenten
voor stembureau

Ja

Ja

4.

Openen stemming op dag
van stemming

Nee, kiezers kunnen
stemmen vanaf moment dat
zij hun briefstembescheiden
ontvangen

Ja, mogelijk gedurende
meerdaagse periode
voorafgaand aan de dag van
stemming

5.

Controle identiteit kiezer
a.d.h.v. identiteitsdocument,
controle echtheid stempas

Equivalent: bij ontvangst van
retourenvelop wordt
controle uitgevoerd van

Nee, is geautomatiseerd
proces van authenticatie
door internetstemsysteem of

van kiezer en tenaamstelling,
controle of volgnummer
stempas staat in met register
van ongeldige stempassen

handtekening op
briefstembewijs met
handtekening op
registratieverzoek

een third party
authenticatiedienst

6.

Controle volmachtbewijs

Niet van toepassing

Niet van toepassing

7.

Controle kiezerspas

Niet van toepassing

Niet van toepassing

8.

Uitreiken stembiljet

Nee, gebeurt niet door
stembureau maar door B&W
Den Haag / Ministerie van
BZK

Nee, is onderdeel van de
functionaliteit van het de
stemapplicatie

9.

Toezien op deponering
stembiljet in stembus door
kiezer

Nee, stembiljet (in gesloten
envelop) wordt door lid
briefstembureau in stembus
gestoken

Nee, is onderdeel van de
functionaliteit van het
internetstemsysteem

Niet van toepassing

Niet van toepassing

10. Aantekenen van weigering
deponering stembiljet

11. Onbruikbaar maken niet
Ja
gebruikte en terugontvangen
stembiljetten of ongeldige
stembiljetten

Nee. Inherent aan het
internetsysteem is er geen
sprake van een (ongeldig)
stembiljet, maar alleen van
uitgebrachte stemmen. Wel
kunnen er digitale gegevens /
bestanden worden
ontvangen waarvan het
internetstemsysteem
vaststelt dat het ongeldige
stemmen betreft

37/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Taken regulier stembureau

Taken briefstembureau

Taken internetstembureau

Toezicht op ordelijk verloop
van stemming

Toezicht op ordelijk verloop
van de stemopneming in het
briefstembureau

Detectie van digitale
ordeverstoringen (zoals
DDoS) en toezicht op ordelijk
verloop van de
stemopneming

12. Schorsing stemming

Ja

Ja

13. Waarborgen geheime
stemming door inrichting
stemlokaal, door controle
afwezigheid van

Ja, door toe te zien op
correcte uitvoering dubbele
envelop principe

Deels, is primair onderdeel
van de functionaliteit van het
internetstemsysteem

14. Waarborgen stemvrijheid

Nee, niet mogelijk

Nee, niet mogelijk

15. Sluiten stemming

Ja

Ja

16. Stemopneming : tellen
stemmen en evt hertellen

Ja

Nee, het internetstembureau
telt niet zelf, maar geeft
opdracht aan het
internetstemsysteem tot het
tellen van de stemmen.

17. Aantekening bezwaren
aanwezige kiezers in procesverbaal

Ja

Nee, kiezers zijn niet
aanwezig in stemlokaal.

18. Invullen proces verbaal

Ja

Ja

19. Afronden: verzegeling
uitgebrachte stemmen en
overige documenten in
enveloppen, transport naar
gemeente

Ja

Nee, het internetstembureau
kan alleen opdracht geven
tot een digitale equivalent
van het veiligstellen van de
stemmen

aantekeningen op de
gedeponeerde stembiljetten
in de stembus

In de volgende paragrafen wordt op een aantal van deze taken een nadere verdieping gegeven.
9.3

Controlemogelijkheden op een geautomatiseerd proces
In een internetstemsysteem zijn een aantal bepalende processtappen (zoals controle identiteit
kiezer, uitreiken stembiljet) geautomatiseerd, waardoor de daar aan gerelateerde (handmatige /
visuele) taken van het stembureau komen te vervallen. De rol van het internetstembureau is het
beste te vergelijken met de rol die operators vervullen in bijvoorbeeld een elektriciteitscentrale of

38/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

een chemische fabriek; zij bedienen en monitoren een (verregaand) geautomatiseerd proces
waarbij ze niet zelf met eigen ogen het exacte verloop van het proces kunnen waarnemen. Voor de
waarnemingen en daarop volgende beslissingen zijn de operators afhankelijk van de informatie die
door het geautomatiseerde systeem wordt verstrekt.
Zo worden ook de mogelijkheden voor de leden van het internetstembureau om het stemproces
te observeren vrijwel volledig bepaald door de aanwezigheid van controle- en
11
monitorfunctionaliteiten van het internetstemsysteem zelf .
9.4

Afhankelijkheid stembureau van beheerders internetstemsysteem
Uit de eerder genoemde evaluatie bleek ook dat de leden van het stembureau voor de uitoefening
van hun taak vrijwel volledig afhankelijk waren van een aantal ICT specialisten, die gedurende de
stemming het technisch beheer uitvoerden van het internetstemsysteem. De afhankelijkheid
bestond er uit dat voor de ondersteuning van kiezers en voor de interpretatie van zich voordoende
(fout)situaties moest worden teruggevallen op de inhoudelijke en technische expertise van de
specialisten. Alleen zij waren op de hoogte van de exacte werking van het internetstemsysteem en
waren in staat om handelingen12 uit te voeren op de servers en netwerkapparatuur van het
internetstemsysteem. Deze handelingen werden uitgevoerd onder de verantwoordelijkheid van
het stembureau, maar de leden waren niet deskundig genoeg om het handelen van de beheerders
te kunnen controleren.

Aanbeveling 02 Aanbevolen wordt dat beheeractiviteiten van het internetstemsysteem gedurende de stemperiode
tot een absoluut minimum moet worden beperkt. Alle beheerhandelingen moeten plaatsvinden in
opdracht van en onder de verantwoordelijkheid van het stembureau, welke daartoe geëquipeerd is.
Zie ook de eisen in 7.3.
9.5

Het meerdaagse karakter van de stemming
Onder aanname dat een meerdaagse stemming wordt gehouden, is het een vereiste dat
gedurende de hele stemperiode het stembureau zitting heeft. In de eerdere experimenten in 2004
en 2006 waren dat respectievelijk tien en vijf dagen.
Om praktische en arbo redenen is het niet wenselijk om alle leden van het internetstembureau
gedurende meerdere dagen en gedurende 18 uur per dag actief te laten zijn. In de praktijk (en ook
in de andere landen) werd de functie van het stembureau ingevuld door meerdere teams van
personen die elkaar afwisselden. Vanuit taak- en functiescheiding is het een vereiste dat het
stembureau bestaat uit meerdere personen.

11

Of een monitoringsysteem dat los van het internetstemsysteem staat.

12

Het merendeel van de handelingen betrof controle werkzaamheden op de hardware, operating systeem of

serverprocessen van de servers waarop de programmatuur van het internetstemsysteem draaide.

39/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

Aanbeveling 03 Aanbevolen wordt om de functie van het internetstembureau vorm te geven door deze in
‘ploegendiensten’ te bemensen. In de aanstelling van de voorzitter en (reserve)leden van het
stembureau dient hier rekening mee te worden gehouden, zodat er voldoende personen
beschikbaar en opgeleid zijn om de taak te vervullen.
Overwogen kan worden om gebruik te maken van piketdiensten, waarbij niet continue een
voltallig stembureau actief is, maar slechts twee leden. In geval van bijzondere situaties kan dan
het voltallige stembureau bijeen worden geroepen.
9.6

Openbaarheid van het ‘stemlokaal’
13

Op grond van de Kieswet (art J35 lid 1) is het kiezers toegestaan om aanwezig te zijn in het
stemlokaal, zowel gedurende de stemming als de stemopneming. Het is de vraag wat het
stemlokaal is bij een internetstemming, is dat de fysieke plek waar de servers van het
internetstemsysteem staan opgesteld, of is dat de fysieke plek waar de leden van het stembureau
bijeenkomen en hun taken uitvoeren? Aangenomen mag worden dat de servers fysiek in één of
meerdere (i.v.m. redundantie) beveiligde en geconditioneerde hostinglocaties worden opgesteld,
mede om te kunnen voldoen aan de waarborg van beschikbaarheid. Het verlenen van toegang aan
kiezers (of derden) tot de fysieke locatie van de servers is in theorie mogelijk, maar is in de praktijk
om beveiligings- en continuïteitsredenen zeer ongewenst. Daarnaast is met toegang tot de locatie
waar de servers opgesteld staan nog geen openbaarheid gecreëerd in de zin dat een kiezer
zelfstandig kan waarnemen dat het verkiezingsproces conform de wettelijke regels verloopt (J35
lid 2 Kw).
Inherent aan het gebruik van computers in het stemproces is het verloop van het stemproces voor
mensen niet direct waarneembaar; het enige dat de kiezer ziet is de buitenkant van de server(s).
Het vergt aanvullende maatregelen en systemen om dit verloop inzichtelijk te maken. Door de
complexiteit van een internetstemsysteem is het ook maar de vraag of een gemiddelde kiezer in
realistische zin inzicht kan verkrijgen in de werking van het internstemsysteem.
Aanbeveling 04 Aanbevolen wordt om het openbare karakter op een andere wijze vorm te geven, langs de
volgende principes:
a. Als ‘internetstemlokaal’ wordt de locatie waar het internetstembureau zitting houdt
aangewezen.

13

Op grond van de formulering in de Kieswet is het niet-kiezers niet toegestaan om aanwezig te zijn in het

stemlokaal, in de praktijk wordt deze regel niet of nauwelijks gehandhaafd. Daarnaast kan de minister
toestemming verlenen aan (buitenlandse) waarnemers om getuige te zijn van het verloop van de
verkiezingen, en toegang te hebben tot het stemlokaal.

40/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

b.

Het is kiezers toegestaan hierbij aanwezig te zijn, voor zover het de orde en de voortgang

c.

van de zitting van het stembureau niet verstoord.
De controlerende functie die uitgaat van het openbare karakter en de mogelijke
aanwezigheid van kiezers wordt daarnaast ingevuld door meerdere onafhankelijke
deskundige waarnemers aan te wijzen. Deze waarnemers krijgen speciale bevoegdheden

d.

e.

f.

om naar eigen inzicht informatie op te vragen, voorzieningen te inspecteren en toezicht
te houden op het functioneren van het stembureau. Deze waarnemers rapporteren aan
het centraal stembureau en het vertegenwoordigend orgaan.
Voor specifieke handelingen, zoals bijvoorbeeld de cryptografische sleutelgeneratie, het
openen of sluiten van de stemming, en de stemopneming, worden de onafhankelijke
waarnemers, auditors en een aangestelde notaris uitgenodigd om toe te zien op het
conform protocol uitvoeren van de vereiste handelingen door het stembureau.
Er wordt door het internetstembureau een proces-verbaal opgemaakt waarin zij verslag
doet van de door haar verrichtte handelingen. Dit proces-verbaal wordt na afloop van de
zitting gepubliceerd op internet.
In het openbare karakter wordt mede voorzien door openbaarmaking van alle informatie
over de opzet en werking van het internetstemsysteem, en door het bieden van een
controlemogelijkheid aan de kiezers (zie eis B006).

9.7

Bewaken van orde en vaststellen van onregelmatigheden
Het is het stembureau dat de wettelijke taak heeft om toe te zien op de orde in het stemlokaal.
Indachtig het vorige punt betreft dit de orde in de locatie waar het internetstembureau zitting
houdt. Echter de orde kan bij internetstemmen ook elders worden verstoord, bijvoorbeeld door
het doelbewust verstoren van de toegang van kiezers tot het internetstemsysteem (DDoS aanval,
aanval op tussenliggende internetverbindingen, malware bij de kiezer, etc.), het uitbrengen van
stemmen door niet-kiesgerechtigden, etc.
De voorzitter van het stembureau kan bij een ordeverstoring in een traditioneel stemlokaal de
burgemeester om bijstand verzoeken. De burgemeester kan in zo’n geval de orde laten handhaven
door instructies te geven aan de politie.
In geval van een ordeverstoring bij een internetstemming kan de inzet van politie ook worden
ingeroepen, zij het dat de lokale wijkagent hier beperkte toegevoegde waarde heeft. Omwille van
de handelingssnelheid zal het internetstembureau direct, zonder tussenkomst van een
burgemeester, een beroep moeten kunnen doen op gespecialiseerde teams die zich bezig houden
met de bestrijding van cybercrime (zoals het Team High Tech Crime van KLPD en het Nationaal
Cyber Security Center).

Aanbeveling 05 Aanbevolen wordt dat het stembureau bij constatering van een ordeverstoring een direct beroep
kan doen op deze gespecialiseerde teams, zonder tussenkomst van een burgemeester of minister.
Aanbeveling 06 Aanbevolen wordt dat het stembureau dit beroep kan doen gedurende de periode van stemming,
alsook in een periode voorafgaand aan en volgend op de stemperiode.

41/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

9.8

Vereiste deskundigheid
In de uitvoeringspraktijk van de reguliere verkiezingen zijn geen eisen gesteld aan de vereiste
deskundigheid van het stembureau. In het geval van internetstemmen is, gelet op de complexiteit
van een internetstemsysteem, specifieke deskundigheid vereist vanuit meerdere disciplines.

Aanbeveling 07 Het verdient aanbeveling dat het stembureau beschikt over expertise op minimaal de volgende
terreinen: kiesrecht, verkiezingspraktijk, cryptografie, informatiesystemen en informatie beveiliging
/ cybersecurity.
9.9

Mogelijkheid van bezwaar
De in het stemlokaal aanwezige kiezers kunnen mondeling bezwaren inbrengen, indien de
stemming niet overeenkomstig de wet geschiedt. Het stembureau vermeldt deze bewaren in het
proces-verbaal van de zitting. Deze werkwijze kan evenzo worden toegepast voor de kiezers
aanwezig in het internetstemlokaal (de locatie waar het internetstembureau zitting houdt).
Het is voor kiezers buiten Nederland in praktische zin lastig om zelf aanwezig te kunnen zijn in het
internetstemlokaal. Het is om die reden dat er een aanvullende mogelijkheid moet worden
getroffen voor deze groep kiezers om eventuele bezwaren te kunnen inbrengen.

Aanbeveling 08 Aanbevolen wordt dat kiezers buiten Nederland de mogelijkheid krijgen om schriftelijk (via e-mail)
een bezwaar in te dienen, hetgeen door het stembureau zal worden toegevoegd aan het procesverbaal.
9.10

Conclusie
Uit het overzicht van taken blijkt dat bij internetstemmen een groot aantal taken van het reguliere
stembureau komt te vervallen, i) deels doordat taken die gerelateerd zijn aan de fysieke ruimte en
inrichting niet van toepassing zijn, ii) deels doordat er taken gerelateerd zijn aan stemmethoden
(volmachtstemmen en stemmen in een willekeurig stemlokaal) die geen toepassing kennen bij
internetstemmen en iii) deels doordat de taken geautomatiseerd zijn en onderdeel van de
functionaliteit van het internetstemsysteem.
Geconcludeerd moet worden dat het stembureau zoals bedacht is voor verkiezingen in een
stemlokaal niet één op één vorm te geven is bij internetstemmen. Een internetstembureau kan
niet op een vergelijkbare wijze de controlerende en sturende functie van het reguliere stembureau
invullen.

Aanbeveling 09 In overweging wordt gegeven om het internetstembureau een andere naam te geven, om zo het
onderscheid met een regulier stembureau te benadrukken. In België is hiertoe een College van
Deskundigen opgericht, in Estland een Electronic Voting Committee onder het National Election
Committee. In dit document wordt vanuit het oogpunt van consistentie nog wel de term
internetstembureau gebruikt.

42/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

9.11

Voorgesteld mandaat en taken van internetstembureau
Het internetstembureau:



Is ingesteld op grond van de Kieswet.
De voorzitter(s) en leden worden door de minister van BZK benoemd.




Opereert onafhankelijk van het ministerie van BZK.
Is verantwoordelijk voor het correct uitvoeren van de internetstemming en








stemopneming.
Heeft mandaat om te beslissen tot het schorsen of sluiten van de stemming in geval van
bijzondere onvoorziene omstandigheden.
Rapporteert middels een proces-verbaal aan het hoofdstembureau en het centraal
stembureau (en daarmee in openbaarheid) over het verloop van stemming.
Is gedurende de stemperiode in piketdienst actief en komt voltallig bijeen bij de opening
en sluiting van de stemming en in bijzondere situaties.
Wordt bij voorkeur niet per verkiezing samengesteld, maar voor een langere periode van
minimaal 3 verkiezingen. De voorzitter en leden ontvangen een vergoeding voor de dagen
dat zij in functie zijn.
Het mandaat om te besluiten tot een herstemming ligt bij het vertegenwoordigend
orgaan (de Tweede Kamer).

TAKEN INTERNETSTEMBUREAU
 Maakt gebruik van de in het internetstemsysteem beschikbare functionaliteit (zie
hoofdstuk 5.3) om de stemming te openen, schorsen, hervatten en sluiten en om








9.12

rapportages te genereren (zonder afhankelijkheid van operators / beheerders van het
internetstemsysteem of onderliggende infrastructuur).
Stembureau heeft geen rol in voorbereidingen van de verkiezing, waaronder registratie
van kiezers, cryptografische sleutelgeneratie, installatie van internetstemsysteem, etc.
Dient ruim voor aanvang van de start van de internetstemperiode bijeen te komen voor
training in de specifieke wettelijke taken en verantwoordelijkheden, de werking van het
internetstemsysteem, operationele protocollen en beveiligingsinstructies.
Instrueert de helpdesk / publieksvoorlichting van het ministerie van BZK in geval van
bijzondere omstandigheden.
Stembureau, beheerders en helpdesk zijn idealiter op één locatie gevestigd.
Indien een systeem van kiezersverificatie wordt gehanteerd heeft het stembureau geen
rol in de behandeling van claims van kiezers.

Overige partijen
Het mandaat en de taken van het internetstembureau kunnen niet los gezien worden van de taken
en verantwoordelijkheden van de overige betrokken partijen.

43/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES


Is verantwoordelijkheid voor ontwerp, verwerving en ontwikkeling van
internetstemsysteem en het correct functioneren daarvan.




Laat het internetstemsysteem certificeren door een onafhankelijke certificatie instantie.
Is verantwoordelijk voor de opbouw van het internetstemsysteem.

BEHEERDERS
 Beheerders van het internetstemsysteem werken voorafgaand en na afloop van de
stemming op aanwijzing van het ministerie van BZK.
 Beheerders van het internetstemsysteem werken gedurende de stemming op aanwijzing
van het internetstembureau en leggen over hun werkzaamheden verantwoording af aan
internetstembureau.



Beheerders voeren hun werkzaamheden uit vanuit dezelfde locatie als het
internetstemlokaal.
Beheerders staan in contact met instanties die waken over de beveiliging en continuïteit
van de servers en het internet (NCSC, THTC Politie, Computer Emergency Response Teams
van internet providers, etc.)

SLEUTELBEWAARDERS
 Sleutelbewaarders zijn door het ministerie van BZK benoemde onafhankelijke personen
die de taak hebben om een deel van de cryptografische sleutels van het
internetstemsysteem in bewaring te nemen en die ter beschikking te stellen conform
strikte protocollen.
WAARNEMERS
 Waarnemers zijn onafhankelijke deskundigen die de taak hebben de correcte werking van
het internetstemsysteem voorafgaand, tijdens en na afloop van de stemming te
controleren én die de taak hebben om toe te zien op het correct handelen van het
internetstembureau.
 Waarnemers worden door de minister van BZK benoemd. De functie wordt aangemerkt






als een vertrouwensfunctie.
Waarnemers opereren steeds gezamenlijk in een team van minimaal drie personen.
Waarnemers hebben een wettelijk verankerd recht om informatie te vorderen van
betrokken partijen, het ministerie, eventuele leveranciers van onderdelen van het
internetstemsysteem, het stembureau en beheerders. Specifieke cryptografische sleutels
en wachtwoorden zijn hiervan uitgezonderd.
Waarnemers hebben het recht om onaangekondigd inspecties te houden.
Waarnemers leggen verantwoording af aan het centraal stembureau en het
vertegenwoordigend orgaan.

44/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

HELPDESK




Het ministerie van BZK richt een helpdesk in voor de ondersteuning van kiezers buiten
Nederland die vragen hebben of die problemen ondervinden bij de installatie of het
gebruik van het internetstemsysteem.
De helpdesk informeert het internetstembureau gedurende de stemming over mogelijke
ordeverstoringen of signalen die wijzen op het niet functioneren of gebreken van het
internetstemsysteem.

45/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

10

AANBEVELINGEN T.A.V. INVOERING

10.1

Beschouw internetstemmen als een langdurig proces van ontwikkeling, invoering en evaluatie
Uit de eerdere Kiezen op Afstand ervaringen én uit de ervaringen in het buitenland blijkt dat het
ontwikkelen van een internetstemvoorziening niet als een eenmalige exercitie kan worden
beschouwd. Zowel in Nederland, Noorwegen, Estland, Zwitserland (Geneve) als Frankrijk is de
gebruikte internetstemvoorziening na toepassing in een verkiezing op onderdelen aangepast en in
sommige gevallen zelfs volledig opnieuw ontwikkeld.
Het is dan ook niet realistisch om te veronderstellen dat een kant-en-klaar systeem aangeschaft
kan worden dat ingezet kan worden voor bijvoorbeeld de eerstvolgende vier of vijf verkiezingen
zonder dat er aanpassingen nodig zijn. Dit heeft verschillende oorzaken.
Allereerst zijn aanpassingen te verwachten gelet op het nieuwe, soms experimentele, karakter van
internetstemmen. Een evaluatie is dan ook noodzakelijk en levert aanbevelingen op die leiden tot
aanpassingen. Zo bleek in Nederland in 2006 dat het stembureau (te) sterk afhankelijk was van een
aantal beheerders. In Noorwegen bleek in 2012 dat het drukken van de gepersonaliseerde
oproepingskaarten veel foutgevoeliger was dan voorzien, waardoor enkele kiezers verkeerde
controlecodes toegestuurd kregen. Eveneens in Noorwegen bleek dat de stemapplicatie voor de
kiezer niet meer werkte toen er een wereldwijde update van de Java virtual machine werd
uitgerold.
Ook zijn aanpassingen te verwachten doordat de ontwikkelingen op het gebied van internet- en
computertechnologie elkaar in een hoog tempo opvolgen. Hierdoor is de levensduur en daarmee
verkrijgbaarheid van computerapparatuur in praktische zin beperkt tot ongeveer vijf jaar. Veel
componenten van het internetstemsysteem zullen dan ook tussentijds vervangen (moeten)
worden. Ook zullen er in de loop der tijd nieuwe mogelijkheden ontstaan (bijvoorbeeld gebruik
van smartphones en tablets, nieuwe encryptietechnologie, nieuwe authenticatiemiddelen etc.)
waarvan het wenselijk is dat die ingepast worden in het internetstemsysteem. De ontwikkelingen
op het gebied van cybercrime dreigingen kennen een zo mogelijk nog hogere snelheid. Dit
betekent dat in continuïteit het internetstemsysteem voorzien moet worden van aanvullende
maatregelen om nieuwe dreigingen het hoofd te bieden.
Indien besloten wordt tot invoering, dan moet worden gerealiseerd dat een internetstemsysteem
een grote complexiteit kent en eerder als een langdurig proces van ontwikkeling, invoering en
evaluatie beschouwd moet worden dan een systeem wat eenmaal aangeschaft ongewijzigd
gebruikt kan worden in vele jaren daarna.

10.2

Invoering in stappen en met terugvalopties
In zowel Zwitserland, Australië, Canada, Frankrijk als Noorwegen is gekozen voor een stapsgewijze
invoering van internetstemmen. Zonder uitzondering was in al deze landen steeds de overweging

46/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

hierbij dat mocht, om welke reden dan ook, het internetstemsysteem falen het effect op de totale
uitslag beperkt zou zijn. In Zwitserland gold eerst een wettelijke limiet van 10% van het aantal
kiezers dat mag stemmen via het internet. Na tien jaar toepassen, waarbij de formele status nog
immer experimenteel is, is besloten deze grens op te trekken naar 30% van de kiezers woonachtig
in Zwitserland (en alle Zwitsers woonachtig in het buitenland). In Noorwegen is ook nadrukkelijk
gekozen voor eerst experimenteren bij een tiental gemeenten, hetgeen opgetrokken is naar 12
gemeenten bij de tweede toepassing in 2013. Ook vanuit het oogpunt van vertrouwen onder
kiezers is het aan te bevelen om kiezers gedurende meerdere verkiezingen te laten wennen aan de
nieuwe stemmethode, alvorens te besluiten tot een definitieve invoering.
In geen van de landen wordt internetstemmen als enige stemmethode aangeboden. Ook al zal het
aantal personen dat geen toegang heeft tot internet in het komende decennium sterk afnemen,
het is vanuit het oogpunt van toegankelijkheid niet haalbaar en ook niet gewenst om alle kiezers
buiten Nederland via internet te laten stemmen. In Estland, Zwitserland en Noorwegen, waar
kiezers woonachtig in het land zelf via internet mogen stemmen is er steeds voor gekozen om de
kiezer ook een terugvaloptie aan te bieden; mocht internetstemmen falen dan kan de kiezer
alsnog op de dag van stemming naar een stemlokaal gaan om daar te stemmen. Voor de
doelgroep kiezers buiten Nederland is reizen naar een stemlokaal in Nederland praktisch gezien
geen optie. Wel kan de kiezer alsnog de mogelijkheid worgen gegeven om alsnog per post te
stemmen. Mogelijk treedt dan het probleem op dat niet alle briefstemmen tijdig binnenkomen.
Overwogen kan worden om hier een wettelijke uitzondering voor te maken, door de minister de
mogelijkheid te geven de termijn14 waarop briefstemmen mogen worden ingestuurd te kunnen
verlengen in geval er een grootschalige (ver)storing van het internetstemsysteem heeft
plaatsgevonden. Een dergelijke uitzondering heeft uiteraard ook gevolgen voor de zitting van het
hoofdstembureau en centraal stembureau.
10.3

Benut expertise van markt zonder afhankelijk te worden
In de risicoanalyse is geconcludeerd dat een internetstemsysteem een complex informatiesysteem
is, niet zozeer door de functionaliteit, maar door de grote hoeveelheid maatregelen die
noodzakelijk zijn om te kunnen voldoen aan de waarborgen. De expertise om een dergelijk
systeem te ontwikkelen is schaars binnen de overheid.
Er zijn internationaal meerdere leveranciers actief die zich gespecialiseerd hebben in elektronische
stemsystemen, waaronder internetstemmen. Het inschakelen van deze partijen (via een EUaanbesteding) heeft als voordeel dat geprofiteerd kan worden van de specialistische expertise en
de ervaringen die opgedaan zijn uit andere landen. Echter om een te grote afhankelijkheid van
marktpartijen te voorkomen is het essentieel dat overheid zelf de expertise in huis haalt én houdt
om als een goed opdrachtgever de regie te houden over het ontwerp en de (door)ontwikkeling van

14

art. M8 lid 1 Kieswet

47/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

het internetstemsysteem. Dit is niet alleen in de projectfase van belang, maar ook wanneer
internetstemmen definitief als stemmethode is ingevoerd. Door de democratische controle op de
overheid kan het publieke belang van verkiezingen zo beter worden geborgd. En uiteindelijk ligt de
verantwoordelijkheid voor het juiste verloop van de verkiezing niet bij een marktpartij, maar bij de
overheid.
Deze rolverdeling dient ook in de juridische kaders van een EU-aanbesteding te worden
meegenomen. Er is veel voor te zeggen om het internetstemsysteem als een dienst af te nemen
van marktpartijen, aangezien hiermee de verantwoordelijkheid voor de systeemintegratie en het
correct functioneren van het internetstemsysteem bij de leverancier kan worden belegd. Ook kan
door een vaste prijs te bedingen meer (contractuele) zekerheid over de kosten worden verkregen.
Echter aangezien te verwachten is dat het internetstemsysteem over de loop der jaren veelvuldig
aangepast zal worden is het ongewenst als de overheid daarmee afhankelijk wordt van één
specifieke leverancier.
10.4

Eigendom in handen van de Staat der Nederlanden
Specifieke aandacht is nodig voor de intellectuele eigendomsrechten. Er zijn diverse octrooien
vergeven op specifieke vindingen die gebruikt worden in internetstemsystemen. Dit geldt onder
meer voor bepaalde cryptografische technieken en voor verificatiesystemen. Bij het ontwerp van
het internetstemsysteem zal hier rekening mee moeten gehouden.

A003

Het eigendom en alle gerelateerde eigendomsrechten voor zaken die specifiek worden ontwikkeld
voor het internetstemsysteem dienen te worden overgedragen aan de Staat der Nederlanden.

A004

Indien een octrooi is gevestigd op een onderdeel dat toegepast wordt in het internetstemsysteem
dan dient de overheid een (niet-exclusief) eeuwigdurend gebruiksrecht te krijgen om de vinding te
mogen toepassen in haar internetstemsysteem.

A005

Contractueel moet worden bedongen dat de overheid het recht heeft om alle documentatie,
specificaties, bestanden en broncode openbaar te mogen (laten) inspecteren en openbaar te
mogen maken.

A006

Bij gebruik van bestaande software(modules) dient deze bij voorkeur onder een open source
licentie te zijn verkregen. Hiervoor geldt het “pas toe of leg uit”- principe; het gebruik van
programmatuur die onder closed source licentie wordt geleverd is alleen toegestaan als er geen
andere mogelijkheid is om de functionaliteit van deze programmatuur te verkrijgen. Hierbij dient
nog steeds aan de vorige eis van broncode inspectie en openbaarmaking te worden voldaan.

48/49

Deel III - Eisen aan een internetstemsysteem

A

Bijlage: Ontwerpprincipes
Op grond van de eerdere ervaringen uit de Kiezen op Afstand projecten en op grond van de
ervaringen uit andere landen dient het ontwerp van een internetstemsysteem te voldoen aan de
volgende principes:

1.

Principe

Toelichting

Eenvoud

Hou het ontwerp zo simpel mogelijk. Eenvoud verkleint de
omvang van het systeem en verkleint de kans op fouten.

2.

Aandacht voor risico’s en

In het ontwerp van het internetstemsysteem dient continue een

(informatie)beveiliging

afweging gemaakt worden welke maatregelen en functionaliteit
noodzakelijk zijn gegeven de dreigingen waartegen bescherming
gezocht wordt.
Het hele ontwerp- en ontwikkelproces moet uitgevoerd worden
met een stringente focus op beveiliging.

3.

Defensief

Het internetstemsysteem dient uit te gaan van defensief
programmeren: alle input dient gevalideerd te worden en het
systeem dient zelf afwijkende condities te detecteren.

4.

Modulaire opbouw

Het ontwerp moet voorzien in een architectuur met gescheiden
modules. Modules moeten los van elkaar opereren, zelfstandig
kunnen worden getest en eenvoudig kunnen worden vervangen.

5.

Transparantie en openbaarheid

Het ontwerpproces moet transparant verlopen, zodat
opdrachtgever en onafhankelijke deskundigen inzicht kunnen
krijgen in alle gemaakte ontwerpkeuzes.
Het eindproduct moet openbaar gemaakt kunnen worden, de
beveiliging van het internetstemsysteem mag niet berusten op
geheimhouding van delen van het systeem.

6.

Standaard verkrijgbare

Gebruik zoveel mogelijk standaard componenten die breed

componenten

verkrijgbaar zijn. Dit vergroot de levensduur van het systeem en
verlaagt de kosten.

7.

Beperkte ondersteuning PCs kiezer Beperk het aantal platformen aan de kant van de kiezer dat
wordt ondersteund tot de twee of drie meest gebruikte. Dit
reduceert de complexiteit van het internetstemsysteem en de
benodigde ontwikkelcapaciteit.

49/49

DEEL IV – TOETSMETHODE INTERNETSTEMSYSTEEM

DEEL IV – TOETSMETHODE INTERNETSTEMSYSTEEM

DATUM

28 januari 2014

STATUS
VERSIE

1.0

2/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

REVISIELIJST
Versie

Datum

Opgesteld
door

1.0

24 jan 2014

VKA

Vastgesteld op Toelichting revisie
Eerste opzet toetsmethode

3/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

INHOUDSOPGAVE
Revisielijst

3

Inhoudsopgave

4

1

Toetsen van een internetstemsysteem

5

1.1

Inleiding

5

1.2

Opbouw toetsmethode

5

1.3

Internationale standaardisatie / certificatieschema’s

6

1.4

Begrippen

7

2

Norm

8

2.1

Inleiding

8

2.2

Te toetsen objecten

8

2.3

Fasering

10

2.4

Norm blijft in ontwikkeling

13

3

Protocol

14

3.1

Inleiding

14

3.2

Onafhankelijkheid van toetsing

14

3.3

Certificatie

14

3.4

Moment van toetsen

15

3.5

Frequentie

15

3.6

Diepgang

16

3.7

Rapportage

16

3.8

Openbaarheid

16

4

Besturing

17

4.1

Bevoegdheid tot opstellen en vaststellen van de norm en het protocol

17

4.2

Instantie Normering Internetstemmen

17

4.3

Aanstelling toetsende organisatie(s)

18

4.4

Kosten

18

4.5

Evaluatie werking toetsmethode

19

4/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

1

TOETSEN VAN EEN INTERNETSTEMSYSTEEM

1.1

Inleiding
Door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is gevraagd een methode te
schetsen waarmee kan worden gewaarborgd dat de internetvoorziening voor stemmen via
internet op een transparante en controleerbare wijze aan de gestelde eisen voldoet, alsmede om
te waarborgen dat de eisen voor het stemmen per internet worden onderhouden zodat het
vertrouwen in het internetstemmen door de kiezers in het buitenland kan blijven bestaan.
Deze methode heeft als doel om te beschrijven aan welke norm een (internetstem)systeem moet
voldoen, hoe de toetsing tegen de norm verloopt en wie beslissingsbevoegd is over het vaststellen
van de norm, hoe de norm wordt onderhouden en de wijze waarop de toetsing verloopt. Onder
het begrip ‘de norm’ wordt hier verstaan het geheel aan eisen, standaarden en wet- en
regelgeving waar, in dit geval het internetstemsysteem, aan moet voldoen.
Er is anno 2013 nog geen norm opgesteld of vastgesteld door een nationale of internationale
standaardisatieorganisatie of door de Nederlandse overheid. Dit document bevat een eerste
aanzet van een toetsmethode voor een internetstemsysteem voor Nederlandse verkiezingen. Een
dergelijke toetsmethode wordt ook wel een certificatieschema genoemd.

1.2

Opbouw toetsmethode
Dit document bevat een eerste aanzet tot een toetsmethode met aanbevelingen op de drie
aspecten norm, protocol en besturing. Dit document het bevat niet de gevalideerde en
goedgekeurde norm waar een internetstemsysteem aan moet voldoen, het bijbehorende protocol
of de vastgestelde besturing. De inhoud van de toetsmethode zal in een later stadium moeten
worden bepaald en vastgesteld.
De toetsmethode is opgebouwd uit drie onderdelen:
-

-

Wat is de norm? Definitie van de eisen, standaarden en wet- en regelgeving waartegen de
kwaliteit van het internetstemsysteem wordt vastgesteld;
Hoe wordt getoetst tegen de norm? Een protocol dat de wijze beschrijft waarop wordt
vastgesteld dat de het internetstemsysteem daadwerkelijk voldoet aan de gestelde
norm(en);
Besturing: wie bepaalt de norm en protocol? Een beschrijving van eigenaarschap, rollen
en verantwoordelijkheden bij onderhoud van de toetsmethode, alsmede de te betrekken
belanghebbenden.

5/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

Norm

Protocol

Besturing
Figuur 1 Vereenvoudigde weergave certificatieschema

Een certificatieschema moet worden beschouwd als een ‘levend document’. Over de jaren heen
zal wet- en regelgeving veranderen, (internationale) standaarden gewijzigd worden en zullen
nieuwe eisen hun intrede doen en oude vervallen. Ook het protocol zal aangepast (moeten)
worden aan vernieuwingen in het internetstemsysteem en aan vernieuwingen in testmethoden. In
de toetsmethode is daarom specifieke aandacht ingeruimd voor de besturing, die er voor dient te
zorgen dat de norm en het protocol in continuïteit actueel zijn.
In de hoofdstukken 2, 3 en 4 zijn de aspecten norm, protocol en besturing van de toetsmethode
nader uitgewerkt.
1.3

Internationale standaardisatie / certificatieschema’s
Ook in internationaal verband is en wordt gewerkt aan certificatie van systemen voor
internetstemmen. Deze werkzaamheden zijn tot nu toe voornamelijk uitgevoerd door de landen
die geëxperimenteerd hebben met internetstemmen of die internetstemmen als stemmethode
hebben ingevoerd. Veelal is daarbij een beroep gedaan op universiteiten, onderzoeksinstellingen
en onafhankelijke auditors. De opzet en inhoud van de certificatieschema’s uit deze landen
verschillen aanzienlijk, zowel in context waarin de eisen zijn opgesteld (hetzij vanuit een eigen
ontwerp van een internetstemsysteem, hetzij vanuit generieke eisen) als de wijze waarop de eisen
zijn verwoord.
Er is anno 2013 geen generiek certificatieschema voor internetstemsystemen vastgesteld door een
internationale standaardisatie organisatie zoals ISO, IEC, ITU, IETF, IEEE of de CCRA.
Wel is door de Duitse Bundesamt für Sicherheit in de Informationstechnik in 2008 een Protection
Profile opgesteld voor Online Voting Products conform de Common Criteria versie 3.1 Rev 2. Voor
zover bekend is dit PP de enige die is opgesteld voor internetstemsystemen. Dit PP is opgesteld
voor verkiezingen die plaatsvinden binnen verenigingen, besturen, universiteiten en alle andere
niet-politieke officiële verkiezingen. Het PP is niet opgesteld met het oog op officiële verkiezingen
voor vertegenwoordigende organen.
In overweging wordt gegeven aan het ministerie van BZK om wel een dergelijk PP op te (laten)
stellen als onderdeel van de ontwerpfase van het internetstemsysteem. Mogelijk kan hierbij
gebruik gemaakt kan worden van het eerdere werk dat in Duitsland is verricht.

6/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

1

In februari 2011 is door de Raad van Europa een rapport uitgebracht met richtlijnen die door
lidstaten kunnen worden gebruikt om hun eigen toetsmethode op te stellen. Bij het opstellen van
deze toetsmethode is daar waar mogelijk invulling gegeven aan de aanbevelingen uit dit rapport.
Aanbevolen wordt om de definitieve versie van de toetsmethode tevens in het Engels op te
stellen. Dit maakt het eenvoudiger om met andere landen kennis en ervaring uit te wisselen over
de toetsmethode en het maakt de toetsmethode toegankelijker voor buitenlandse leveranciers en
certificerende instanties.
1.4

Begrippen
Begrip

Toelichting

Internetstemsysteem

Een internetstemsysteem is het geheel van mensen, procedures en
middelen (waaronder informatiesystemen) welke benodigd zijn om
stemmen via internet mogelijk te maken.

Norm

De vastgestelde verzameling van specificaties waar het
internetstemsysteem aan moet voldoen. De norm is opgebouwd uit eisen,
standaarden, wet- en regelgeving en best practices.

Object

Een object is het voorwerp van de toetsing tegen de norm. Een
internetstemsysteem is opgebouwd uit verschillende objecten.

Eisen

Specificaties die zijn vastgesteld door de opdrachtgever.

Standaarden

Specificaties die zijn vastgesteld door een erkend lichaam.

Best Practices

Een techniek, werkmethode, proces of activiteit die zich in de praktijk als
effectief heeft bewezen en die de facto gebruikt wordt als
kwaliteitsstandaard.

1

“Certification of e-voting systems” GGIS (2010) 3 fin. E, Guidelines for Guidelines for developing processes

that confirm compliance with prescribed requirements and standards. 16 februari 2011. Council of Europe,
directorate general of democracy and political affairs.

7/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

2

NORM

2.1

Inleiding
De basis van de toetsmethode zijn de eisen waar het internetstemsysteem aan moet voldoen. Het
totaal aan eisen wordt de norm genoemd.
Weliswaar wordt in de toetsmethode steeds gesproken over de norm waar het
internetstemsysteem aan moet voldoen, maar deze is feitelijk opgebouwd uit verschillende eisen
en wensen afkomstig uit wet- en regelgeving, bestekseisen, standaarden en best practices, die
kunnen verschillen per object, per periode of per fase.
Dit hoofdstuk geeft aan wat minimaal vastgelegd moet worden in de norm:
a.
b.

het object waarop de norm van toepassing is;
de verzameling van wet- en regelgeving, (besteks-)eisen, algemene standaarden en best
practices waar het object aan moet voldoen.

Daarnaast wordt stilgestaan bij specifieke kenmerken van de norm: de wijzigingsfrequentie en de
actualiteit. Deze versie van de toetsmethode beschrijft niet uitputtend alle objecten of de inhoud
van de norm zelf. Die invulling kan pas geschieden als het ontwerpproces van het
internetstemsysteem afgerond is en dient te worden vastgesteld conform het besturingsproces
(zie hoofdstuk 4).
2.2

Te toetsen objecten
In de toetsmethode moet duidelijk worden aangegeven of een norm van toepassing is op het
gehele internetstemsysteem, of dat de norm alleen van toepassing is op een specifiek onderdeel.
Deze onderdelen worden in de toetsmethode aangeduid als objecten en domeinen (verzameling
van objecten).
Een typische opbouw van een internetstemsysteem is weergegeven in figuur 2. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt naar de domeinen kiezer, transport, registratiesysteem en
internetstemsysteem.

8/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

Figuur 2 Domeinmodel internetstemmen

In de navolgende paragrafen is per domein een nadere uitwerking gegeven en zijn voorbeelden
van mogelijke normen geschetst.
2.2.1

Domein kiezer

Vanuit het oogpunt van normering vormt het domein van de kiezer een bijzondere uitdaging
aangezien enerzijds het nodig is om eisen te stellen aan de middelen die de kiezer gebruikt bij het
stemmen, maar anderzijds het vanuit het oogpunt van de waarborgen van toegankelijkheid en
beschikbaarheid ongewenst is om eisen te stellen die de locatie, omgeving of de te gebruiken
middelen te sterk inperken. Daarnaast is de computerconfiguratie die de kiezer gaat gebruiken
vooraf niet bekend en is de variëteit van configuraties ook nog eens zeer groot.
2.2.2

Domein transport

De overdracht (‘transport’) van de stem van de kiezer naar het centrale deel van het
internetstemsysteem verloopt via het publieke internet. Inherent aan de wijze waarop het internet
functioneert is het op voorhand niet bekend welk deel van het internet gebruikt gaat worden voor
het transport van de stem, dat is immers afhankelijk van de locatie van de kiezer en de
routeringsprotocollen in de routers op het internet.
Aanbevolen wordt om geen specifieke eisen te stellen aan die delen van het internet die niet
kunnen worden afgedwongen vanuit het centrale stemserver domein van het
internetstemsysteem. Eisen aan tussenliggende internet service providers e.d. zijn in de praktijk
niet af te dwingen.
Wel kunnen standaarden worden gekozen als onderdeel van het technische ontwerp van een
internetstemsysteem, die bijvoorbeeld aansluiten bij algemene IETF of W3C internetstandaarden,
zoals de te gebruiken protocolstack op transport of applicatie laag, specifieke beveiligingsprotocollen zoals TLS/SSL, etc.

9/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

2.2.3

Domein stembescheiden

De productie en verzending van de stembescheiden wordt gezien als een separaat object binnen
het internetstemsysteem waaraan specifieke eisen zullen worden gesteld.
Dit geldt ook voor het authenticatieproces, waarmee in dit domeinmodel zowel het
aanvraagproces, de productie van het authenticatiemiddel als het uitgifteproces van het
authenticatiemiddel wordt bedoeld. Hier is de aanname gedaan dat de authenticatie zelf
onderdeel uitmaakt van het domein centrale stemserver. Het is overigens ook denkbaar dat in het
ontwerp van het internetstemsysteem gekozen wordt voor een publiek authenticatiesysteem,
waarbij de aanvraag en uitgifte van het authenticatiemiddel buiten het domein van het
internetstemsysteem komt te liggen. In dat geval zal de centrale stemserver de authenticatie
‘uitbesteden’ aan het publieke authenticatiesysteem.
2.2.4

Domein Centrale Stemserver

Het centrale stemserverdomein van het internetstemsysteem bevat alle mensen, procedures en
middelen (waaronder informatiesystemen) die aan de ‘centrale kant’ benodigd zijn voor onder
andere de website van de internetstemming, voor de functionaliteit om kiezers te authenticeren
en te autoriseren, voor het tonen van de kandidaten, voor het ontvangen van de uitgebrachte
stemmen en tenslotte voor het tellen van de stemmen.
In dit domein worden (meest waarschijnlijk) meerdere informatiesystemen gebruikt voor
verschillende functies van het verkiezingsproces. Sommige eisen uit de norm zullen van toepassing
zijn op het geheel van objecten dat samen het internetstemsysteem vormt, andere eisen hebben
betrekking op specifieke onderdelen. Juist omdat het internetstemsysteem gekoppeld is aan het
internet, is het gewenst om het exacte demarcatiepunt2 te bepalen waar het internetstemsysteem
ophoudt, en waar het publieke internet begint.
2.3

Fasering
Bij het bepalen van de norm is niet een onderscheid naar objecten van belang, maar ook de
fasering in de levenscyclus van deze objecten. Aanbevolen wordt om hierbij onderscheid te maken
naar minimaal vier fasen:
i.
Verwerving en ontwikkeling
ii.
Installatie
iii.
Productie
iv.
Afbouw

2

Bijvoorbeeld een ethernet koppelvlak in een router of firewall

10/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

VERWERVING EN ONTWIKKELING
In deze fase zijn normen van toepassing die in belangrijke mate op het object zelf betrekking
hebben alsook op de verwerving of ontwikkeling van het object. Onder ontwikkeling wordt in deze
context ook onderhoud en doorontwikkeling verstaan.
Het serverdomein bestaat uit diverse objecten die elk bepalend zijn voor de correcte werking van
het totale systeem. Het betreft hier objecten zoals de ‘stembus’, de telprogrammatuur om de
stemmen te tellen en de programmatuur voor de uitslagberekening.
Vanwege de grote impact op de kwaliteit van het totale internetstemsysteem dienen eisen gesteld
te worden aan:
- Het ontwikkelproces. Dit begint bij de wijze waarop de specificaties tot stand komen en
goedgekeurd worden, autorisatie van programmeurs, de gebruikte software
ontwikkelomgeving, kwaliteitsmanagement, documentatieproces, compilatie en
versiebeheer.
- Het programmeren. Hierbij zijn eisen relevant op het gebied van onder andere software
architectuur, veilig programmeren, authenticatie, configuratie management, defensief
programmeren (foutafhandeling, input validatie) etc.
-

Het testproces. Interne procedures bij de ontwikkelorganisatie die maakt dat code getest
en gecontroleerd wordt alvorens het wordt opgenomen in een build.
Beveiliging van de ontwikkeling. Waarborgen dat de programmatuur geen ongewenste
functionaliteit bevat die manipulatie van stemmen of uitslag mogelijk maakt, dat
traceerbaar is wie welke code heeft geprogrammeerd / gewijzigd, toegangsbeveiliging tot
de ontwikkelomgeving, borgen dat geen andere versie gebruikt later wordt in het
productiestadium, back-up functionaliteit en procedures in het ontwikkelproces,
organisatorische normen voor screening, geheimhouding en functiescheiding, etc.

Voor dit type eisen zijn diverse algemene standaarden voorhanden op het gebied van software
kwaliteit, standaarden voor Secure Software Development (o.a. ISO/IEC 27034-1) en actuele
‘secure programming’ richtlijnen (bv. OWASP3). Ook vanuit het CIP zijn aanbevelingen opgesteld
voor Secure Software Development, zie hiervoor onder andere het rapport “Grip op Secure
4
Software Development”
Deze standaarden ondersteunen bij het ontwikkelen en testen van programmatuur die moet
voldoen aan zeer hoge integriteitseisen.
Indien de objecten worden verworven met een aanbesteding, dan is het aanbestedingsdocument
en het bijbehorende (concept)contract de (juridische) plek om de leverancier de norm te laten
accepteren en om later naleving van de norm te kunnen afdwingen. Hierbij zal een balans moeten

3

Open Web Application Security Project, www.owasp.org

4

Grip op Secure Software Development, jan 2014, http://www.cip-overheid.nl/wp-

content/uploads/2014/01/Grip-op-SSD-Het-proces-v1-0.pdf

11/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

worden gevonden tussen het enerzijds strikt willen specificeren aan welke norm de
programmatuur en het ontwikkelproces moet voldoen, en anderzijds het geven van enige
speelruimte aan een leverancier om eigen methoden te kunnen gebruiken.
INSTALLATIE
Onder installatie wordt verstaan het inrichten van de servers waarop de programmatuur voor
internetstemmen draait. Hierbij wordt ervan uit gegaan dat servers voor iedere verkiezing
opnieuw worden geïnstalleerd en ingericht (met andere woorden: tussen twee verkiezingen in is
er geen internetstemsysteem beschikbaar / online, anders dan voor ontwikkeling en testen).
Bij normering kan worden gedacht aan normen met betrekking tot:
- De ruimte waar de objecten worden opgesteld / gehost, zoals geografische locatie,
afscherming van andere servers / personen in een hostinglocatie, fysieke
toegangsbeveiliging, inbraakbeveiliging, brandbestrijding, et cetera.
-

Procedures om te borgen dat de correcte versie van programmatuur wordt geïnstalleerd.
Procedures om de wijze van installatie te kunnen testen, zónder daarmee invloed uit te

-

oefenen op verkiezingen (als gevolg van bijvoorbeeld het uitbrengen van teststemmen).
Procedures die de installatie en configuratie van de apparatuur en programmatuur
beschrijven.

PRODUCTIE
Onder productie wordt de fase verstaan waarbij de objecten gebruikt worden voor een officiële
verkiezing. De eisen die verband houden met deze fase zijn onder andere:
- Alle wettelijke, inhoudelijke / functionele, beveiligings- en kwalitatieve eisen aan het
internetstemsysteem zelf.
- Eisen ten aanzien van het functionele en systeembeheer van het internetstemsysteem.
- Eisen ten aanzien van de beveiliging van de locaties en beveiliging van het functionele en
-

systeembeheer van het internetstemsysteem.
Procedures en alternatieven in geval van verstoringen / incidenten.

AFBOUW
Na afloop van het onherroepelijk vaststellen van de verkiezingsuitslag wordt het
internetstemsysteem afgebouwd en ontmanteld. Relevante eisen voor die fase zijn:
- Procedure voor het veiligstellen van (log-)bestanden voor eventuele audits of forensisch
onderzoek.
- Eisen voor het veilig afvoeren/vernietigen van gebruikte informatiedragers (harddisks,
-

USB sticks, smart cards, back-ups).
Eisen voor (niet) toegestaan hergebruik van programmatuur en apparatuur.
Procedures voor evaluatie en vastlegging van leerpunten ten behoeve van de
doorontwikkeling van programmatuur voor volgende verkiezingen.

12/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

2.3.1

Domein toezicht

De eisen aan het toezicht op het correcte verloop van de verkiezingen zijn vastgelegd in de Kieswet
en mogelijk aanvullend in de Administratieve Organisatie / Interne Controle documentatie van het
internetstemsysteem.
Aanvullend zijn eisen benodigd voor het toezicht op eventuele beheeractiviteiten in de installatie,
productie en afbouw fasen.
Vanuit het oogpunt van transparantie, integriteit en controleerbaarheid kan overwogen worden
om meerdere organisaties uit te nodigen om de uitslag te berekenen, met door hen zelf te
ontwikkelen programmatuur.
2.4

Norm blijft in ontwikkeling
In de landen waar meerdere experimenten zijn gehouden met internetstemmen is de ontwikkeling
van het internetstemsysteem eerder een continue proces geweest dan een eenmalige exercitie. In
sommige landen is het internetstemsysteem na het eerste experiment zelfs volledig opnieuw
ontwikkeld. Deze doorontwikkeling is deels het gevolg van wijzigingen van de norm, op grond van
de evaluatie van eerdere experimenten / verkiezingen of van leerervaringen uit andere landen. De
internationale uitwisseling van ervaringen met andere landen draagt bij aan het actualiseren en
onderhouden van de normen. Uiteraard moet hierbij rekening worden gehouden met de
verschillen in verkiezingswetgeving en verkiezingssystemen per land. Nieuwe inzichten op het
gebied van informatiebeveiliging kunnen ook leiden tot nieuwe of aangescherpte normen. Denk
bijvoorbeeld aan strengere eisen rondom cryptografische algoritmes.
Als de norm frequent wordt gewijzigd kan verwarring kan ontstaan bij zowel leverancier als
toetsende instantie tegen welke norm het internetstemsysteem (of een deel daarvan) moet
worden getoetst. Dit stelt in die zin ook eisen aan de toetsmethode zelf, dat onder strikt
versiebeheer moet staan, en aan de communicatie over wijzigingen in de norm.

13/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

3

PROTOCOL

3.1

Inleiding
Dit hoofdstuk geeft aanbevelingen voor de wijze waarop de toetsing tegen de norm moet
plaatsvinden.

3.2

Onafhankelijkheid van toetsing
De toetsende instantie dient onafhankelijk te zijn van zowel leverancier als overheid. Om die reden
mag de organisatie geen onderdeel uitmaken van de organisatie van de leverancier of van de
overheid. Ook is het vanuit het oogpunt van onafhankelijkheid ongewenst als er financiële of
aandeelhoudersrelaties zijn tussen leverancier en de toetsende organisatie of daaraan gelieerde
organisaties (zoals holding of dochterorganisaties).
Aanbevolen wordt dat de financiële compensatie voor de toetsing niet afhankelijk is van het
oordeel van de toetsing.
De eisen waaraan een toetsende instantie en de personen die als auditor optreden moeten
voldoen worden vooraf gespecificeerd en publiek gemaakt. Het protocol ziet er op toe dat selectie
van de instantie en auditor plaatsvindt tegen deze eisen.

3.3

Certificatie
Voor de toetsing zijn meerdere methodes gangbaar;
- Eigen verklaring: de leverancier verklaart zelf dat hij voldoet aan een publieke norm,
-

Certificatie: de leverancier geeft opdracht aan een certificerende instantie om zijn
product te laten toetsen tegen de norm, of
Acceptatieprocedure: de afnemer (de overheid) geeft opdracht aan een onafhankelijke
instantie om het product te toetsen tegen de bestekeisen als onderdeel van de
acceptatieprocedure.

De eerste methode is zeer gangbaar voor het goedkeuren van consumentenproducten, zoals het
CE-keurmerk dat aangeeft dat een product voldoet aan de Europese richtlijnen voor veiligheid,
gezondheid en milieu. Een bekend voorbeeld van de tweede methode is het Kema-keurmerk voor
elektrische veiligheid tegen internationale normen. De derde methode wordt met name gebruikt
in projecten of (eenmalige) producten die voor een specifiek doel ontworpen zijn. Maar ook op het
vlak van geneesmiddelen wordt (een variant van) de derde methode gebruikt; alvorens een
geneesmiddel in Nederland mag worden verhandeld dient een registratie (en daarmee een
handelsvergunning) te worden verkregen van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen.
In het geval van een internetstemsysteem wordt aanbevolen om de acceptatieprocedure te
kiezen. Een eigen verklaring geeft gelet op het belang en de risico’s onvoldoende garantie dat aan
de norm is voldaan. Certificatie in opdracht van een leverancier is in principe mogelijk, maar wordt
meestal toegepast in situaties waar het afdoende is om een eenmalige type-certificering te
verkrijgen (en niet alle exemplaren van het product getoetst hoeven te worden). Certificatie is in

14/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

feite een eenmalige toets, waar meerdere afnemers gebruik van maken zodat ze niet zelf hoeven
te toetsen. Certificatie wordt bemoeilijkt doordat een internationale norm waartegen een
internetstemsysteem kan worden gecertificeerd nog ontbreekt. Het is ook niet waarschijnlijk dat in
een dergelijke norm de precieze Nederlandse situatie en alle specifiek door de Nederlandse
overheid gestelde eisen zijn vervat.
De methode waarbij de afnemer (de overheid) opdracht geeft aan een onafhankelijke instantie om
het internetstemsysteem te toetsen tegen de norm als onderdeel van de acceptatieprocedure is
het meest geschikt..
3.4

Moment van toetsen
De verwachtte doorlooptijd van een toetsingstraject van een compleet internetstemsysteem is
aanzienlijk en ligt in de ordegrootte van meerdere maanden. Dit betekent dat het traject ruim voor
de verkiezing moet worden opgestart én worden afgerond, zodat er voldoende tijd is om gebreken
te verhelpen en een herkeuring uit te voeren. De acceptatie kan ook in delen worden afgegeven,
bijvoorbeeld per fase (verwerving en ontwikkeling, installatie, opbouw, afbouw). De doorlooptijd
van de toetsing kan verder worden verkort door op onderdelen toe te staan om alleen een
hertoetsing te doen van aangepaste onderdelen, of door het accepteren van deel-certificaten op
onderdelen (die bijvoorbeeld in het buitenland al zijn gecertificeerd).
Tussentijdse verkiezingen
In geval het kabinet besluit om tussentijdse verkiezingen voor de Tweede Kamer uit te schrijven is
de beschikbare tijd om een internetstemsysteem op dat moment nog te toetsen te kort. Indien op
het moment van uitschrijven van de verkiezing geen reeds geaccepteerd (of gecertificeerd)
internetstemsysteem voorhanden is, is stemmen via internet niet mogelijk. Dit probleem treedt
met name op indien net besloten was om de norm aan te passen of indien om een andere reden
besloten is tot doorontwikkeling van (onderdelen van) het internetstemsysteem.
Om toch internetstemmen mogelijk te maken bij tussentijdse verkiezingen zal gewerkt moeten
worden met een parallel ontwikkelings- en toetsingstraject naast het bestaande, goedgekeurde,
productiesysteem. Mochten er dan tussentijdse verkiezingen worden uitgeschreven dan kan altijd
met het bestaande productiesysteem de verkiezing worden uitgevoerd. Hierbij geldt één
kanttekening: als tussentijds de norm is aangepast om dwingende redenen (bijvoorbeeld vanwege
wijzigingen in de kieswetgeving, of gegeven nieuwe betrouwbaarheidseisen), dan kan het
bestaande systeem niet worden gebruikt (ook al voldoet deze aan de oude norm).

3.5

Frequentie
De Raad van Europa adviseert de internetstemvoorziening voorafgaand aan iedere verkiezing te
beoordelen en daarnaast op het stemproces (vanaf het opbouwen van de voorziening tot en met
de afbouw en rapportage) een procesaudit, validatie en evaluatie uit te voeren. Daarnaast dient de
voorziening voor internetstemmen (specifiek de servers en applicatie) ook periodiek –
bijvoorbeeld jaarlijks – beoordeeld te worden om extra toe te zien op tussentijdse ontwikkelingen
en wijze waarop met verbeterpunten om wordt gegaan. De beoordeling voorafgaand aan

15/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

verkiezingen kan daarmee mogelijk met een kortere doorlooptijd worden uitgevoerd wanneer
resultaten uit de periodieke beoordeling hierin worden meegenomen.
3.6

Diepgang
De te hanteren acceptatietesten en diepgang daarvan moeten per object en per fase van de
levenscyclus vooraf bepaald worden, op basis van de aard van het object en de risico’s die volgen
uit een risicoanalyse. De wijze van toetsen en testen wordt bepaald door de organisatie die de
acceptatietesten uitvoert in overleg met de opdrachtgever.

3.7

Rapportage
De bevindingen uit de beoordeling (waaronder de geconstateerde tekortkomingen en
verbeterpunten) worden gerapporteerd aan de opdrachtgever. De rapportage dient ook al het
bewijsmateriaal te bevatten, zodat een geïnteresseerde derde partij de bevindingen kan
reproduceren en de conclusies kan verifiëren.
De opdrachtgever bepaalt binnen zijn verantwoordelijkheid en mandaat hoe hij omgaat met de
bevindingen en welke consequenties hij hieraan verbindt in zijn besluit om een
internetstemsysteem toe te staan.

3.8

Openbaarheid
In het protocol wordt vastgelegd of en welke informatie rondom de toetsing openbaar is. De
rapportage van de toetsende instantie wordt opgeleverd aan zowel de leverancier die het systeem
ontwikkelt als aan de overheid als opdrachtgever.
Aanbevolen wordt om de rapportage openbaar te maken voor zover het een object (en de versie
van het object) betreft dat daadwerkelijk wordt ingezet in het internetstemsysteem. Aanbevolen
wordt om (tussentijdse) bevindingen die betrekking hebben op niet definitieve versies van een
object, en die geen onderdeel uitmaken van het internetstemsysteem, niet te openbaren.
Speciale aandacht is nodig voor onderdelen van het internetstemsysteem waarop intellectuele
eigendomsrechten rusten, of waarvoor non-disclosure agreements gelden. Aanbevolen wordt om
reeds in de contractering te regelen dat het finale rapport openbaar kan worden gemaakt.

16/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

4

BESTURING

4.1

Bevoegdheid tot opstellen en vaststellen van de norm en het protocol
Voor het verkrijgen van een algemeen vertrouwen in internetstemmen als stemmethode is het
noodzakelijk dat het internetstemsysteem voldoet aan alle gestelde eisen. Dat vereist ook dat de
norm en het protocol niet ter discussie staat en dus een brede acceptatie geniet.
Dit raakt het onderwerp van de besturing van de toetsmethode; wie gaat er over de norm en het
protocol? Wie is bevoegd om deze vast te stellen en hoe wordt het gewenste brede draagvlak
bereikt?
Het ligt voor de hand dat het ministerie van BZK als verantwoordelijk ministerie, als opdrachtgever
voor de verwerving van een internetstemsysteem en als wetgever zeggenschap verkrijgt. Gelet op
de complexiteit van een internetstemsysteem is het aannemelijk dat het ministerie een beroep
doen op specifieke externe deskundigheid. Hierbij moet worden bewerkstelligd dat deze externe
deskundigen in een positie worden gebracht waarin zij ook minimaal mede-verantwoordelijkheid
dragen voor een kwalitatief hoogwaardige toetsmethode die ook in praktische zin implementeer is
tegen redelijke kosten.
Idealiter zou ook de Tweede Kamer als vertegenwoordigend orgaan een rol moeten vervullen in de
besturing. In het Nederlandse parlementaire stelsel en organisatie is het echter (nog) niet
gebruikelijk dat de Tweede Kamer een eigen ondersteunend apparaat heeft die kan participeren in
het opstellen van de toetsmethode. De Tweede Kamer heeft uiteraard vanuit haar functie als
mede-wetgever wel invloed op die onderdelen van de norm die in wet- en regelgeving worden
vastgelegd.

4.2

Instantie Normering Internetstemmen
Aanbevolen wordt om een instantie te creëren met als taak om de norm en het protocol op te
stellen en te onderhouden. De leden van deze instantie moeten worden benoemd door de
minister van BZK. Eventueel kan de taak van deze instantie worden verankerd in wet- en
regelgeving. Dit heeft als bijkomend voordeel dat de taak in openbaarheid wordt uitgevoerd.
Voorgesteld wordt dat de instantie een aantal werkgroepen kent, waarin minimaal de volgende
expertise is verenigd:
- Een Juridische werkgroep met experts op het gebied van verkiezingen, kiesrecht, (EU)
aanbestedingen en civiele rechtsgebieden (IT contracten, intellectuele eigendomsrechten).
- Een Technische werkgroep met daarin experts op het gebied van softwareontwikkeling, testen,
internet, ICT en informatiebeveiliging.
- Een Verkiezingspraktijk werkgroep met daarin deskundigen op het gebied van de
verkiezingspraktijk. Deze commissie richt zich op de functionaliteit van het
internetstemsysteem, de procesinrichting en de praktische uitvoerbaarheid.

17/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

-

Een Certificatiewerkgroep, bestaande uit deskundigen op het gebied van auditing / assurance,
certificatie en internationale normering.

Overwogen kan worden om, net als in andere landen zoals Noorwegen en Estland, ook leden van
politieke partijen uit te nodigen om zitting te nemen in de werkgroepen, of om als toehoorder aan
te zitten bij de bijeenkomsten.
De instantie staat onder leiding van een onafhankelijk voorzitter, welke zorg draagt voor het
contact met het ministerie van BZK en de afstemming tussen de werkgroepen.
De bijeenkomsten van de instantie en werkgroepen en de verslagen van alle bijeenkomsten zijn
openbaar.
De experts uit de werkgroepen worden geselecteerd uit de wetenschap (hoogleraren,
gerenommeerde onderzoekers), overheid en bedrijfsleven. De instantie stelt op basis van eigen
inzicht en onderzoek, eerdere evaluaties, internationaal overleg en eventueel marktconsultaties de
norm en het protocol op.
De toetsmethode wordt uiteindelijk vastgesteld door de minister van BZK.
4.3

Aanstelling toetsende organisatie(s)
Aanbevolen wordt dat het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de selectie
uitvoert van de toetsende organisatie of organisaties. Conform de aanbevelingen van de Raad van
Europa wordt een organisatie aangewezen voor een bepaalde termijn. Aanbevolen wordt om deze
termijn op 6 jaar te zetten. In een periode van 6 jaar worden normaliter minimaal drie
verkiezingen (TK en EP) gehouden.
In het contract met de toetsende instantie wordt de toetsmethode als basis gebruikt voor het
specificeren van de werkzaamheden van de toetsende organisatie. Verder is het aan te bevelen
om ook afspraken te maken over bewijslast, vertrouwelijkheid, toegang tot informatie,
beschikbaarheid van personeel en aansprakelijkheid (bij onjuist uitvoeren van toetsing)

4.4

Kosten

4.4.1

Kosten Instantie Normering Internetstemmen

Aanbevolen wordt om de uitgaven voor het opstellen en onderhoud van de toetsmethode te
bekostigen uit de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Aanbevolen wordt om aan het verkrijgen van de norm(en) en het protocol geen kosten te
verbinden. Dit vergroot de toegankelijkheid en transparantie. Eventuele documentatie,
(test)bestanden en/of (test)programmatuur kunnen via internet beschikbaar worden gesteld.

18/19

Deel IV – Toetsmethode internetstemsysteem

4.4.2

Kosten toetsing

Aangenomen wordt dat delen van het internetstemsysteem ontwikkeld en geleverd worden door
private organisaties (leveranciers). Aanbevolen wordt om de kosten die de toetsende organisatie
in rekening brengt voor het onderzoek en het verlenen van een goedkeurende verklaring voor
rekening van de overheid te laten komen, daar deze onderdeel zijn van de acceptatieprocedure.
De kosten die de overheid (als afnemer van het product / dienst) maakt om eigen testen uit te
voeren komen voor rekening van de overheid.
Indien de overheid het internetstemsysteem in eigen beheer ontwikkelt is ook zij gehouden een
goedkeuring te verkrijgen en draagt zij de kosten zelf.
4.5

Evaluatie werking toetsmethode
Na afloop van iedere verkiezing wordt de werking van de toetsmethode geëvalueerd of zoveel
vaker als door de Instantie Normering Internetstemmen wordt besloten. Zij betrekt bij de evaluatie
relevante stakeholders, zoals het ministerie van BZK, betrokken leverancier(s) en de Kiesraad. De
evaluatie wordt uitgevoerd door een onafhankelijke organisatie. Het evaluatierapport wordt
openbaar gemaakt.

19/19