Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 893

Wijziging van de Wet foetaal weefsel in verband
met het mogelijk maken van het bewaren en
gebruiken van foetaal weefsel ten behoeve van
de opsporing en vervolging van ernstige
zedenmisdrijven

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
Algemeen
1. Inleiding en achtergrond van het wetsvoorstel
1.1 Aanleiding en doel van het wetsvoorstel
Zedenmisdrijven als verkrachting, aanranding of ontucht roepen in de
samenleving veel gevoelens van woede en afschuw op. Ieder slachtoffer
van een zedenmisdrijf verdient steun en bescherming. Deze steun en
bescherming bestaan deels uit de vervolging van de vermoedelijke dader.
Indien het slachtoffer zwanger is geraakt als gevolg van een zedenmisdrijf
en de zwangerschap vervolgens wordt afgebroken, kan het ter
beschikking gekomen foetaal weefsel behulpzaam zijn bij het opsporen en
vervolgen van de verdachte. Dat is mogelijk door het uit de foetus
verkregen DNA-profiel door middel van DNA-verwantschapsonderzoek als
bedoeld in artikel 151da of 195g van het Wetboek van Strafvordering (Sv)
te vergelijken met het DNA-profiel van degene die wordt verdacht van het
zedenmisdrijf, bijvoorbeeld de (stief- of pleeg)vader van het slachtoffer.
Indien het resultaat van die vergelijking positief is, kan dat dienen om
richting te geven aan het opsporingsonderzoek en ter ondersteuning van
het bewijs van het zedenmisdrijf. Dit is in het belang van de waarheidsvinding, het slachtoffer en mogelijke andere slachtoffers.
De Wet foetaal weefsel (Wfw) bevat echter niet de mogelijkheid om
foetaal weefsel voor het opsporen en vervolgen van zedenmisdrijven te
bewaren en gebruiken. Dat komt omdat deze wet in artikel 2 een gesloten
systeem van doeleinden kent waardoor het bewaren en gebruiken van
foetaal weefsel alleen is toegestaan voor de doelen die limitatief in dat
artikel zijn opgenomen. Als gevolg daarvan is het op dit moment alleen
toegestaan om dat weefsel te bewaren en gebruiken ten behoeve van
geneeskundige doeleinden, medisch- en biologisch-wetenschappelijk
onderzoek en medisch- en biologisch-wetenschappelijk onderwijs. Dit
heeft als resultaat dat zelfs wanneer een vrouw het weefsel wenst te laten
bewaren omdat zij overweegt aangifte te doen van een zedenmisdrijf, dit
volgens de wet niet is toegestaan. Om die reden wordt in dit wetsvoorstel

kst-34893-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

1

aan de opsomming van doeleinden in artikel 2 een grond toegevoegd. Die
grond betreft de opsporing en vervolging van ernstige zedenmisdrijven
waarvan de vrouw het slachtoffer is.
Het wetsvoorstel heeft uitdrukkelijk niet tot doel artsen te verplichten om
het foetaal weefsel dat van de vrouw afkomstig is voor deze strafvorderlijke doeleinden te verstrekken. De arts bepaalt of een doorbreking van het
beroepsgeheim daarvoor te rechtvaardigen is.
In het bestaande juridische kader voor het bewaren en gebruiken van
foetaal weefsel, vormt het toestemmingsvereiste een belangrijk
uitgangspunt: het foetaal weefsel mag uitsluitend worden gebruikt indien
de betrokken vrouw of de personen die namens haar optreden, daarvoor
toestemming hebben gegeven. Tegelijk kan dit vereiste de opsporing van
zedenmisdrijven als verkrachting belemmeren, bijvoorbeeld wanneer het
meisje of de vrouw zich in een afhankelijkheidssituatie als gevolg van
psychische druk of dreiging van geweld niet vrij voelt om haar
toestemming te geven of wanneer zij reeds overleden is. Tegen die
achtergrond is er in dit wetsvoorstel voor gekozen om de regel dat de
vrouw haar toestemming moet verlenen voor het bewaren en gebruiken
van het foetaal weefsel, niet te laten gelden in het geval waarin zij jonger
dan zestien jaar, wilsonbekwaam of overleden is. Dat betekent dat alleen
in de gevallen waarin de vrouw zestien jaar of ouder, wilsbekwaam en uit
de aard der zaak nog leeft, de arts alleen met haar toestemming kan
besluiten het foetaal weefsel dat van haar afkomstig is, te bewaren en
laten gebruiken voor strafvorderlijke doeleinden. Met het hanteren van
een leeftijdsgrens van zestien jaar wordt aangesloten bij de huidige
leeftijdsgrens die in de Wfw geldt voor het zelfstandig geven van
toestemming voor het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel; een
wilsbekwame vrouw die de leeftijd van zestien jaar heeft bereikt kan
daarvoor zelf toestemming geven of onthouden. Hiermee wordt ook
aangesloten bij andere toestemmingsregimes in de zorgwetgeving.
Voorbeelden zijn de deelname als proefpersoon aan wetenschappelijk
onderzoek en het als patiënt aangaan van een geneeskundige behandelingsovereenkomst, waarover de betrokkene vanaf zestien jaar zelfstandig
mag beslissen. Deze leeftijdsgrens geldt ook voor het ondergaan van een
abortusbehandeling.
In paragraaf 2 zullen de hiervoor beschreven wijzigingen die in dit
wetsvoorstel zijn opgenomen, nader worden toegelicht. Deze memorie
van toelichting is uitgebracht mede namens de Minister van Justitie en
Veiligheid.
1.2 Voorgeschiedenis
In juni 2008 publiceerde ZonMw de evaluatie van de Wfw, de wet waarin
regels zijn gesteld over de terbeschikkingstelling, het gebruik en de
bewaring van foetaal weefsel.1 In de evaluatie constateerden de onderzoekers onder meer dat in de praktijk foetaal weefsel wordt bewaard en
vervolgens gebruikt ten behoeve van de opsporing en vervolging van
ernstige misdrijven. Naar aanleiding van die constatering hebben de
toenmalige Ministers van Veiligheid en Justitie en van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, het voornemen kenbaar gemaakt om de Wfw op een
zodanige manier te wijzigen dat de juridische belemmeringen voor het
1

ZonMw, Evaluatie Wet foetaal weefsel, Den Haag ZonMw (juni 2008) 71. Tevens Kamerstukken
II 2007/08, 31 200 XVI, nr. 177. Foetaal weefsel wordt in artikel 1, eerste lid, onderdeel c, van de
Wfw, gedefinieerd als «bestanddelen die deel uitmaken van een na een zwangerschapsduur
van minder dan vierentwintig weken levenloos ter wereld gekomen dan wel binnen vierentwintig uur na de geboorte overleden menselijke vrucht of van delen daarvan».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

2

gebruik van foetaal weefsel voor strafvorderlijke doeleinden worden
weggenomen.2 Tijdens een Algemeen Overleg op 30 mei 2013 is dat
voornemen ter sprake gekomen, waarvan het nu voorliggende
wetsvoorstel het resultaat is.3
2. Uitwerking van het doel van het wetsvoorstel
2.1 Overzicht
Om het in paragraaf 1 beschreven doel van het wetsvoorstel te verwezenlijken, moet de Wfw op twee onderdelen worden aangepast. Ten eerste
moet er een aanvullend doeleinde worden opgenomen waarvoor foetaal
weefsel mag worden gebruikt. Hiertoe wordt artikel 2, eerste lid, gewijzigd
dat in paragraaf 2.2 verder wordt besproken. Ten tweede wordt erin
voorzien dat ten behoeve van de in artikel 2, eerste lid, limitatief
omschreven zedenmisdrijven als gevolg waarvan foetaal weefsel ter
beschikking komt, het gebruiken en bewaren van het foetaal weefsel ook
zonder toestemming van de vrouw die jonger is dan zestien, of van de
wilsonbekwame of overleden vrouw op herleidbare wijze mag plaatsvinden. Een arts kan immers, zoals in paragraaf 1 is opgemerkt, besluiten
om zijn beroepsgeheim te doorbreken en het materiaal zonder haar
toestemming te verstrekken. Vanwege het bestaande gesloten systeem
van de wet wordt de mogelijkheid van het bewaren en verstrekken zonder
haar toestemming expliciet opgenomen in dit wetsvoorstel. Dit wordt
bewerkstelligd in het nieuwe artikel 7a. Dit onderdeel van het wetsvoorstel
wordt in paragraaf 2.3 verder uitgewerkt.
2.2 Opsporing en vervolging als doeleinde waarvoor foetaal weefsel mag
worden gebruikt
Het huidige artikel 2, eerste lid, Wfw, bevat een opsomming van
doeleinden waarvoor foetaal weefsel mag worden gebruikt. Het gaat om
geneeskundige doeleinden, medisch- en biologisch-wetenschappelijk
onderzoek en onderwijs. Er wordt voorgesteld om daar een doeleinde aan
toe te voegen. Dit nieuwe doeleinde is de opsporing en vervolging van
een afgebakende groep van strafbare feiten, een groep die kan worden
aangeduid als «ernstige zedenmisdrijven». De verwijzingen in het
voorgestelde artikel 2, eerste lid, onderdeel b, naar het Wetboek van
Strafrecht (Sr), betreffen de delicten waarbij foetaal weefsel behulpzaam
kan zijn bij de opsporing en vervolging van de dader. Het gaat daarbij
onder meer om misdrijven die kunnen leiden tot een zwangerschap en
daarmee tot het beschikbaar komen van foetaal weefsel zoals verkrachting
(artikel 242 Sr), seksueel binnendringen bij een wilsonbekwame (artikel
243 Sr), seksueel binnendringen bij een kind van jonger dan twaalf jaar
(artikel 244 Sr) en seksueel binnendringen bij een kind van tussen de
twaalf en zestien jaar (artikel 245 Sr). Voor een volledige opsomming van
de delicten waarvoor in het kader van de opsporing en vervolging foetaal
weefsel mag worden gebruikt, wordt verwezen naar het artikelsgewijze
deel van deze memorie van toelichting.
Bij het opstellen van het wetsvoorstel is tevens aan de orde geweest in
hoeverre foetaal weefsel kan worden gebruikt ten behoeve van de
opsporing en vervolging van de strafbare feiten doodslag (artikel 287 Sr)
en moord (artikel 289 Sr). De casus is denkbaar dat een vrouw als gevolg
van een misdrijf overlijdt en een menselijke vrucht in zich draagt. De
vrucht kan aanwijzingen bevatten over de achtergrond van het misdrijf en
daarom kan het wenselijk zijn om een DNA-profiel vast te stellen van de
2
3

Kamerstukken II 2010/11, 32 500 XVI, nr. 163, blz. 3.
Kamerstukken II 2012/13, 29 963, nr. 8, blz. 3 en 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

3

niet meer in leven zijnde vrucht. Omdat hier geen sprake is van foetaal
weefsel in de zin van de wet (de vrucht is immers niet «ter wereld
gekomen», zodat deze niet valt onder de definitie van artikel 1, eerste lid,
onderdeel c, Wfw) staat de Wfw niet in de weg om in die casus de
overledene op grond van artikel 94, eerste lid, Sv, in beslag te nemen en
met behulp van de vrucht die zij in zich draagt, een DNA-onderzoek te
laten uitvoeren.
2.3 Aanpassing regime voor toestemming en herleidbaarheid
Toestemming neemt, zoals gezegd, in de Wfw een centrale plaats in en
vormt de belangrijkste voorwaarde voor het bewaren en gebruiken van
foetaal weefsel. Het algemene toestemmingsregime is neergelegd in
artikel 3 Wfw, waarin onder meer is bepaald dat «voor het bewaren en
gebruiken van foetaal weefsel de toestemming [is] vereist van de vrouw»
(eerste lid). Indien sprake is van een vrouw die jonger is dan zestien jaar
maar ouder is dan twaalf jaar, geldt dat naast de toestemming van de
vrouw ook de toestemming is vereist van de personen die het gezag over
de vrouw uitoefenen (tweede lid). Indien de vrouw ouder dan twaalf jaar
is en niet in staat tot een redelijke waardering van haar belangen ter zake
(wilsonbekwaam), dan is geen toestemming van de vrouw vereist, maar
wel toestemming van de personen die het gezag over haar uitoefenen.
Zodra de wilsonbekwame vrouw zestien jaar wordt, is de toestemming
van haar wettelijk vertegenwoordiger, of indien deze ontbreekt, van haar
echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel een noodzakelijke voorwaarde voor het bewaren en gebruiken van het foetaal weefsel
(derde lid). Naast het algemene toestemmingsregime van artikel 3 wordt
ook op andere plaatsen in de wet gerefereerd aan toestemming. Zo bevat
artikel 4, eerste lid, een inlichtingenplicht (die voorafgaat aan het geven
van toestemming) voor de behandelend arts en bepaalt artikel 5, tweede
en derde lid, dat de vrouw te allen tijde haar toestemming kan intrekken
en wat de gevolgen zijn van die intrekking.
In het geval van een ernstig zedenmisdrijf kan het echter voorkomen dat
de benodigde toestemming, ofwel van de vrouw, ofwel van de persoon
die naast of namens de vrouw toestemming moet geven, niet wordt
gegeven terwijl dat wel zeer wenselijk is. Dit kan aan de orde zijn als de
vrouw na de bevalling overleden is en haar partner of een andere
nabestaande geen toestemming wil geven omdat die partner zelf de dader
is of de nabestaande vermoedt dat de vermoedelijke dader zich in de
familie bevindt en dat liever geheim houdt. Toestemming voor het
bewaren of gebruiken van het foetaal weefsel kan ook worden geweigerd
door de vrouw omdat er vanuit haar omgeving druk op haar wordt
uitgeoefend om géén toestemming te geven. Daarnaast is het ook
mogelijk dat de persoon die naast of namens de vrouw toestemming
moet geven, geen belang heeft om toestemming te verlenen omdat hij
zelf voorwerp is van het strafrechtelijk onderzoek, of de vrees heeft dat hij
dat in de toekomst zal zijn. Om in die gevallen niet afhankelijk te zijn van
de toestemming van betrokkene, zijn in het bij dit wetsvoorstel in de Wfw
nieuw ingevoegde artikel 7a het tweede tot en met vierde lid van artikel 3
buiten werking gesteld voor zover het gaat om vrouwen die jonger dan
zestien jaar of wilsonbekwaam zijn. Als gevolg daarvan is het bewaren en
gebruiken van foetaal weefsel voor de opsporing en vervolging van
zedenmisdrijven alleen maar afhankelijk van de toestemming van de
vrouw als zij zestien jaar of ouder is, wilsbekwaam en uit der aard der zaak
nog in leven is. In de andere gevallen kan de arts besluiten om zijn
beroepsgeheim te doorbreken en het weefsel te bewaren en te laten
gebruiken zonder toestemming van de vrouw. Met deze afwijking van het
uitgangspunt dat foetaal weefsel alleen maar met toestemming van de
vrouw mag worden bewaard en benut, wordt de betrokken vrouw die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

4

wilsonbekwaam is of jonger dan zestien jaar beschermd tegen mogelijke
repercussies van de persoon die ervan wordt verdacht haar te hebben
misbruikt. Bijvoorbeeld de vader die incest bij de vrouw van jonger dan
zestien jaar heeft gepleegd of de hulpverlener die een verstandelijke
gehandicapte vrouw van zestien jaar of ouder heeft misbruikt. Indien zij
seksueel is of wordt misbruikt, is zij erbij gebaat dat het misbruik ophoudt
en de identiteit van de dader wordt onthuld. Door het bewaren en
gebruiken van het foetaal weefsel in die gevallen niet te laten afhangen
van de toestemming van de vrouw, ervaart zij bovendien minder druk van
de positie waarin zij als vrouw jonger dan zestien jaar of wilsonbekwame
verkeert. Die persoon kan haar naderhand niet verwijten dat zij heeft
meegewerkt aan het bevestigen van de verdenking die op hem rust. De
hiervoor geschetste systematiek sluit ook aan bij de systematiek van
artikel 94, eerste lid, Sv, op grond waarvan inbeslagname zonder
toestemming van betrokkene met waarheidsvinding als doel mogelijk is.
Onderzoek van het foetaal weefsel ingeval van een vermoeden van een
zedenmisdrijf draagt bij aan de waarheidsvinding en daarmee aan het
doel van artikel 94, eerste lid, Sv. Dat onderzoek strekt er immers toe om
te bewijzen of uit te sluiten dat degene op wie het vermoeden rust van
een bepaald zedenmisdrijf, de verwekker is van de menselijke vrucht
waarvan dat foetaal weefsel afkomstig is, hetgeen kan dienen ter
ondersteuning of ontkrachting van het bewijs van daderschap van dat
misdrijf.
Een nauw verwant vraagstuk betreft de herleidbaarheid van het bewaarde
foetaal weefsel. Artikel 7, eerste lid, bevat regels over de herleidbaarheid
van het bewaarde foetaal weefsel. Foetaal weefsel wordt, tenzij dat in
verband met de aard van het voorgenomen gebruik noodzakelijk is, op
een zodanige wijze bewaard dat het niet herleid kan worden tot de vrouw
of haar echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel.
Daarnaast voorziet dit artikellid in een uitsluiting van de herleidbaarheid
van het foetaal weefsel tot een andere persoon dan de echtgenoot,
geregistreerde partner of andere levensgezel van de vrouw, van wie de
zaadcellen afkomstig blijken te zijn. In het geval van ernstige zedenmisdrijven is de herleidbaarheid van het materiaal van cruciaal belang voor
het opsporingsonderzoek. Immers, als het bewaarde foetaal weefsel niet
kan worden herleid naar een persoon, kan de eventuele betrokkenheid
van die persoon bij een ernstig zedenmisdrijf niet langs die weg worden
aangetoond. Daarom moet worden verzekerd dat het foetaal weefsel door
de arts kan worden bewaard op een manier dat het materiaal bij het
vermoeden dat de vrouw slachtoffer is geweest van een ernstig zedenmisdrijf, wel kan worden herleid tot de vrouw. Dit wordt gerealiseerd door in
het nieuwe artikel 7a artikel 7, eerste lid, Wfw, buiten werking te stellen.
In de gevallen genoemd in artikel 2, eerste lid, onderdeel b, zal het foetaal
weefsel op enig moment voorhanden komen bij het DNA-laboratorium
van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) of een ander laboratorium
dat geaccrediteerd is om een DNA-verwantschapsonderzoek uit te voeren.
Gelet op de formulering van artikel 6, eerste lid, eerste volzin, Wfw,
kunnen deze laboratoria niet worden aangemerkt als een «instelling» in de
zin van dat artikellid, omdat bij hen geen foetaal weefsel «ter beschikking
komt». «Ter beschikking komen» moet in dit verband namelijk worden
begrepen als «voor het eerst ter beschikking komen». De term «instelling»
verwijst daarmee naar een abortuskliniek of ziekenhuis. Een
DNA-laboratorium is daarom niet gebonden aan de eisen die de Wfw aan
instellingen stelt, zoals het vaststellen van een reglement op grond van
artikel 6, eerste lid. Gelet daarop is het niet nodig om in het nieuwe artikel
7a erin te voorzien dat artikel 7 niet van toepassing is op DNA-laboratoria.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

5

3. Rol van de arts
3.1 Belangenafweging
Het opsporings- en vervolgingsdoeleinde waarvoor foetaal weefsel mag
worden bewaard en gebruikt, laat de belangenafweging die door de arts
moet worden gemaakt, intact. Deze belangenafweging betreft enerzijds
het belang van de vrouw waarvan de arts het vermoeden heeft dat zij
slachtoffer van een zedenmisdrijf is, en anderzijds het belang van de
professionele vertrouwelijkheid die van een arts kan en moet worden
verwacht. Bij die belangenafweging gaat het om de vraag onder welke
omstandigheden de arts zijn medisch beroepsgeheim kan doorbreken. Dit
wetsvoorstel beoogt geen wijziging aan te brengen in de wettelijke
regeling van het medisch beroepsgeheim, inclusief de daarbij horende
jurisprudentie. Het wetsvoorstel neemt slechts de wettelijke beperking
voor artsen weg om het weefsel voor de opsporing en vervolging van
ernstige zedenmisdrijven te mogen bewaren en verstrekken indien hij een
vermoeden van een dergelijk misdrijf heeft. Dat betekent dat er uitdrukkelijk géén verplichting, maar wel een mogelijkheid voor de arts ontstaat
om foetaal weefsel ter beschikking te stellen ten behoeve van de
opsporing van een verdachte. Een dergelijke mogelijkheid is aan de orde
indien de arts wordt geconfronteerd met een «conflict van plichten»,
waarbij een doorbreking van het medisch beroepsgeheim toelaatbaar zou
kunnen zijn om (verdere) ernstige schade voor de betrokken vrouw of
anderen (zoals familieleden) af te wenden.
Zoals gezegd voorziet het wetsvoorstel in de mogelijkheid dat foetaal
weefsel gebruikt wordt voor opsporings- en vervolgingsdoeleinden in het
geval van ernstige zedenmisdrijven. De arts kan ermee worden geconfronteerd dat een officier van justitie een naaste van de vrouw verdenkt van
het plegen van een dergelijk misdrijf en daarom de arts vraagt om het
foetaal weefsel. De arts kan ook zelf de opvatting hebben dat de vrouw
mogelijk slachtoffer is van een zedenmisdrijf. Die opvatting kan hij
bijvoorbeeld krijgen doordat de vrouw die een abortus wenst te
ondergaan, nog heel jong is en de ouders zich vreemd gedragen of
doordat de vrouw nog méér van slag is. Indien zij seksueel is of wordt
misbruikt, is zij erbij gebaat dat het misbruik ophoudt en de identiteit van
de dader wordt onthuld. Indien het slachtoffer geen aangifte heeft gedaan
en een arts vangt bij haar signalen van seksueel misbruik op, zal hij aan
de hand van de van toepassing zijnde Meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling in beginsel de vijf verplichte stappen doorlopen die in
die meldcode zijn beschreven4 en kan hij bij een Veilig Thuis-organisatie
melding van zijn vermoeden van het seksueel misbruik of het zedenmisdrijf doen.5 Deze organisatie stelt vervolgens de politie en, als een
beschermingsmaatregel nodig is ten behoeve van de veiligheid van het
kind, de Raad voor de kinderbescherming in kennis van dat vermoeden.
Het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling is
23 juni 2017 zodanig aangepast dat vanaf 1 januari 2019 de eis geldt dat er
een afwegingskader in de laatste stap van de Meldcode moet zijn. Als uit
het afwegingskader blijkt dat sprake is van (een vermoeden van) ernstig
huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling, wordt van de professional verwacht dit te melden bij Veilig Thuis. Het doel hiervan is dat
(vermoedens van) ernstig huiselijk geweld en ernstige kindermishandeling bij Veilig Thuis bekend zijn en dat Veilig Thuis een veiligheidstoets
kan uitvoeren.

4
5

Zie bijlage bij Kamerstukken II 2016/17, 28 345, nr. 111.
Zie bijlage bij Kamerstukken II 2016/17, 28 345, nr. 170, blz. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

6

De mogelijkheid voor artsen om zonder toestemming foetaal weefsel te
bewaren en verstrekken kan de vraag oproepen of dit voor slachtoffers
van een zedenmisdrijf aanleiding kan zijn de reguliere zorg te mijden uit
vrees voor repercussies uit haar omgeving. Het gaat hier om slachtoffers
onder de 16 jaar waarbij de arts het vermoeden heeft dat de zwangerschap ontstaan is door seksueel misbruik of om slachtoffers die wilsonbekwaam zijn. Het risico op het mijden van zorg door deze minderjarigen zal
gering zijn aangezien zij gelet op de aard van de behandeling geen
langdurige behandel- of vertrouwensrelatie zullen hebben met de
betreffende arts. Daar komt bij dat zij veelal niet op de hoogte zullen zijn
van het feit dat hun foetaal weefsel voor de opsporing en vervolging van
een ernstig zedenmisdrijf wordt bewaard en verstrekt omdat de wetswijziging juist de mogelijkheid biedt om dat zonder hun toestemming en dus
ook zonder hun medeweten te doen. De verwachte kleine kans op
zorgmijding weegt naar onze mening niet op tegen het belang van
bescherming van het slachtoffer van een zedenmisdrijf onder de 16 jaar.
Wilsbekwame vrouwen die de leeftijd van zestien jaar hebben bereikt,
zullen doorgaans in staat zijn om voor zichzelf op te komen als zij druk of
dreiging met geweld ervaren, bijvoorbeeld door hulp te zoeken. Daarom
moeten voor die vrouwen de persoonlijke levenssfeer en het daarmee
samenhangende recht om toestemming te geven voor het bewaren en
gebruiken van materiaal, prevaleren. In die gevallen ligt het overigens op
de weg van de arts om in een vertrouwelijk gesprek met de vrouw te
benadrukken dat zij zelf, en niemand anders, bepaalt of het foetaal weefsel
zal worden bewaard en gebruikt voor de opsporing en vervolging van een
ernstig zedenmisdrijf waarvan zij het slachtoffer is. Daarbij is het van
belang dat de arts benadrukt dat de vrouw niet verplicht is om andere
mensen te vertellen dat zij toestemming voor het bewaren en gebruiken
van foetaal weefsel heeft gegeven en dat de arts zelf gebonden is aan zijn
medisch beroepgeheim en dus verplicht is om de toestemming van de
vrouw geheim te houden. Indien de arts desondanks de indruk houdt dat
de vrouw afziet van het geven van toestemming als gevolg van druk van
buitenaf en het misbruik heeft plaatsgevonden in de huiselijke kring, kan
de arts melding doen van een vermoeden van huiselijk geweld. Indien de
vrouw de leeftijd van achttien jaar nog niet bereikt heeft, kan de arts
melding doen van een vermoeden van kindermishandeling.6 Dan kan hulp
worden geboden en indien de veiligheid van de minderjarige vrouw
ernstig in het geding is, kan een rechter beslissen om het gezag over de
minderjarige vrouw toe te wijzen aan een derde. Hiermee kan aanvullende
bescherming worden geboden aan wilsbekwame vrouwen die weliswaar
tussen de zestien en achttien jaar oud zijn, maar van wie de arts vermoedt
dat de vrouw druk van derden ervaart om geen toestemming te geven
voor het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel.
3.2 Bewaren en verstrekken foetaal weefsel
Het is van belang dat de arts, indien hij een vermoeden van een ernstig
zedenmisdrijf heeft en op basis van dat vermoeden overweegt zijn
beroepsgeheim te doorbreken, het foetaal weefsel (herleidbaar) bewaart
en contact opneemt met het openbaar ministerie, waarna een opsporingsonderzoek kan worden gestart. Het moment van bewaren zal aanvangen
op het moment dat de arts het vermoeden krijgt dat de betrokken vrouw
slachtoffer is van een ernstig zedenmisdrijf. Dat vermoeden zal
logischerwijs moeten rijzen vóórdat het foetaal weefsel beschikbaar komt.
Immers, indien bij de arts geen aanwijzingen van een zedenmisdrijf
6

Zie bijvoorbeeld de Basismodel Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (beschikbaar
op www.rijksoverheid.nl) en de KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld
(beschikbaar op www.knmg.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

7

bestaan of wanneer de arts geen toestemming heeft van de wilsbekwame
vrouw van 16 jaar of ouder, staat het de arts uiteraard niet vrij om foetaal
weefsel zonder toestemming van de betrokkene(n) te bewaren of te
gebruiken. De termijn waarbinnen de arts het foetaal weefsel van de
betrokken vrouw mag bewaren, zal per geval verschillen; het is dan ook
ondoenlijk om hiervoor één uniforme, vaststaande termijn voor te
schrijven. De bewaartermijn zal aflopen op het moment dat duidelijk
wordt dat het foetaal weefsel niet zal worden gebruikt bij de opsporing en
vervolging van het betreffende zedenmisdrijf, om welke reden dan ook. Zo
kan er bijvoorbeeld onvoldoende aanleiding blijken te zijn om een
strafrechtelijk onderzoek te starten of voort te zetten, of de arts beslist dat
zijn aanvankelijke vermoeden niet leidt tot een conflict van plichten en er
van een doorbreking van zijn medisch beroepsgeheim dus geen sprake zal
kunnen zijn.
Het verstrekken van foetaal weefsel door de arts aan het NFI hangt af van
de aard van de casus – is het slachtoffer bijvoorbeeld minder- of meerderjarig – en van het feit of het slachtoffer van het zedenmisdrijf, wel of niet
bij de politie aangifte van het misdrijf heeft gedaan. Indien het slachtoffer
geen aangifte heeft gedaan en een arts vangt bij haar signalen van
seksueel misbruik op, zal hij, zoals in paragraaf 3.1 is toegelicht, aan de
hand van de van toepassing zijnde Meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling in beginsel de vijf verplichte stappen doorlopen die in
die meldcode zijn beschreven en zal hij bij een Veilig Thuis-organisatie
melding van zijn vermoeden van het zedenmisdrijf doen. Deze organisatie
stelt vervolgens de politie en, als een beschermingsmaatregel nodig is ten
behoeve van de veiligheid van het kind, de Raad voor de kinderbescherming in kennis van dat vermoeden. Vervolgens zal de politie de
melding met inachtneming van de Aanwijzing zeden van het College van
procureurs-generaal7 en de politie-instructie Zeden afhandelen. Dat doet
de politie evenzeer in gevallen waarin het slachtoffer van een zedenmisdrijf bij haar aangifte heeft gedaan. In alle zedenzaken is zo goed mogelijk
feitenonderzoek nodig om vast te stellen wat er is gebeurd en wie de
vermoedelijke dader is. Daarbij kan forensisch onderzoek een belangrijk
hulpmiddel zijn, bijvoorbeeld als onbekend is wie de vermoedelijke dader
is of als de vermoedelijke dader ontkent dat hij het slachtoffer seksueel
heeft misbruikt. In dat laatste geval is, indien het slachtoffer als gevolg
van het zedenmisdrijf zwanger is geworden en haar zwangerschap heeft
laten afbreken, forensisch onderzoek aan het foetaal weefsel aangewezen
zodat zo snel mogelijk tot aanhouding van de vermoedelijke dader kan
worden overgegaan. Het bewaren van dat weefsel is ook van belang
indien het slachtoffer bij de politie aangifte heeft gedaan. Indien de politie
al bij de kliniek aanwezig is waar de abortus wordt uitgevoerd, zal zij het
foetaal weefsel, voor zover het verschoningsrecht van de arts zich
daarover niet uitstrekt, direct na de uitvoering van de abortus in beslag
nemen en naar het NFI brengen. Ingeval de politie niet ter plekke is, zal zij
dat op een later moment doen. Daarna zal de officier van justitie aan het
NFI de opdracht geven om aan de hand van een deel van het celmateriaal
uit het inbeslaggenomen weefsel een DNA-verwantschapsonderzoek uit te
voeren met als doel om te bevestigen of uit te sluiten of degene die van
het zedenmisdrijf wordt verdacht, de verwekker van de foetus is. Het
foetaal weefsel dat niet voor dat onderzoek is gebruikt, bewaart het NFI tot
het moment waarop de officier van justitie opdracht heeft gegeven om het
te vernietigen. Dat kan hij doen zodra strafvorderlijke belangen zich daar
niet (meer) tegen verzetten. Het is de bedoeling dat het NFI zal inventariseren in hoeveel zaken nog foetaal weefsel bij dit instituut ligt opgeslagen.
Zodra die inventarisatie is afgerond, zal het NFI die inventarisatie naar het

7

Zie Stcrt. 2016, 19414.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

8

openbaar ministerie sturen dat vervolgens zal beoordelen of het weefsel
inmiddels kan worden vernietigd, of dat het nog bewaard dient te blijven.
4. Grondrechtentoets
4.1 Toepasselijk recht
De wijzigingen die in het wetsvoorstel zijn opgenomen, vormen een
beperking van het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer
van de vrouw van wie het foetaal weefsel afkomstig is, en van de persoon
die naast of namens de vrouw toestemming moet geven, of tot wie het
foetaal weefsel herleidbaar is.8 De reden hiervoor is dat dit wetsvoorstel
een mogelijkheid creëert om, buiten de toestemming van de betrokkenen
om, foetaal weefsel voor opsporings- en vervolgingsdoeleinden te
gebruiken. Waar het gebruik van het foetaal weefsel tot dusver een vrije
keuze is van de vrouw of de persoon die naast of namens de vrouw
toestemming moet geven, wordt deze keuzevrijheid in het geval van een
vermoeden van ernstige zedenmisdrijven buiten toepassing verklaard
voor zover het gaat om vrouwen die jonger zijn dan zestien jaar of
wilsonbekwaam zijn. Het recht op eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer is neergelegd in artikel 10 van de Grondwet, artikel 8 van het
Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden (EVRM), artikel 7 van het Handvest van de grondrechten van de
Europese Unie en artikel 17 van het Internationaal Verdrag inzake
burgerrechten en politieke rechten (IVBPR). Deze artikelen laten op dit
grondrecht beperkingen toe, mits die bij of krachtens de wet zijn voorzien.
Deze wetswijziging bevat die voorziening, waarbij als gevolg van de
publicatie in het Staatsblad voldaan wordt aan het vereiste van
kenbaarheid. Daarnaast wordt aan het vereiste van voorzienbaarheid
voldaan door de voldoende nauwkeurige omschrijving van de grondrechtenbeperking en de norm en de consequenties van een overtreding
voldoende duidelijk zijn.
4.2 Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM)
Artikel 8 van het EVRM stelt aan het beperken van het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer verder de eis dat daar een legitiem
doel mee wordt nagestreefd. Als legitieme doelen worden in het tweede
lid van dit artikel onder andere erkend: het voorkomen van strafbare feiten
en de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen. Met het
onderhavige wetsvoorstel worden deze twee doelen nagestreefd. Door
het DNA-profiel van de foetus en het DNA-profiel van de verdachte te
vergelijken wordt immers beoogd te kunnen vaststellen of de verdachte
wel of niet de verwekker van de foetus is. Dat komt de effectiviteit en
legitimiteit van de opsporing en vervolging van het zedenmisdrijf in het
kader waarvan betrokkene wordt verdacht, zoals eerder is toegelicht, ten
goede. In de jurisprudentie van het EHRM is aanvaard dat dit doel kan
worden begrepen onder het in artikel 8 van het EVRM genoemde
voorkomen van strafbare feiten.9 Bovendien heeft het gebruik van het
foetaal weefsel de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen
tot doel, waaronder in het bijzonder de vrouwen die slachtoffer zijn van de
in het artikel 2, eerste lid, onderdeel b, Wfw, opgesomde zedenmisdrijven.
Personen die seksueel worden misbruikt, zijn erbij gebaat dat het misbruik
ophoudt en de identiteit van de dader wordt onthuld.

8
9

Vgl. Parillo t. Italië, EHRM 27 augustus 2015, appl.nr. 46470/11, r.o. 159.
Vgl. S. en Marper t. Verenigd Koninkrijk, EHRM 4 december 2008, appl.nrs. 30576/04 en
30566/04, r.o. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

9

Tot slot eist artikel 8 van het EVRM dat het beperken van het recht op
eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer noodzakelijk dient te zijn in
een democratische samenleving. Het gebruik van het foetaal weefsel,
zoals voorzien in het wetsvoorstel, voldoet aan deze voorwaarde. De
overheid dient ervoor te zorgen dat de daders van zedenmisdrijven zoveel
mogelijk worden opgespoord, vervolgd en berecht.10
DNA-verwantschapsonderzoek met behulp van de foetus kan daar, zoals
eerder is aangegeven, aan bijdragen. Indien het resultaat van dat
onderzoek positief is, dient dat ter ondersteuning van het bewijs van het
desbetreffende zedenmisdrijf. Hoewel foetaal weefsel niet de enige
aanwijzing kan zijn waarop een verdenking is gebaseerd, zal het wel een
zeer belangrijke aanwijzing zijn: met behulp van het DNA-profiel van de
foetus kan, zoals eerder in deze memorie van toelichting is beschreven,
worden vastgesteld of de verdachte van het zedenmisdrijf de verwekker
van de foetus is. Er bestaat geen ander middel dan DNA-onderzoek
waarmee die aanwijzing kan worden verkregen. Tevens is hier van belang
dat bij het bewaren van het weefsel het toestemmingsvereiste van de
vrouw die zestien jaar of ouder en wilsbekwaam is, en de anonimiteit van
de betrokkenen gehandhaafd blijft voor de overige doelen waarvoor
foetaal weefsel bewaard en gebruikt mag worden: geneeskundige
doeleinden, medisch- en biologisch-wetenschappelijk onderzoek en
medisch- en biologisch-wetenschappelijk onderwijs. Hierdoor wordt de
inperking van de persoonlijke levenssfeer geminimaliseerd tot alleen dat
doel waar dit in bepaalde gevallen, na afweging van de arts om zijn
beroepsgeheim te doorbreken, noodzakelijk is. De beperking van het recht
op het eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer vindt op deze wijze op
de minst ingrijpende wijze plaats.
4.3 Richtlijn 95/46/EG en de Wet bescherming persoonsgegevens
Verder is van belang de richtlijn nr. 95/46/EG van het Europees Parlement
en de Raad van de Europese Unie betreffende de bescherming van
natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (PbEG van
24 oktober 1995, L81). Deze richtlijn bouwt voort op het in de volgende
paragraaf genoemde verdrag van de Raad van Europa en kent soortgelijke
algemene beginselen van gegevensbescherming als die het verdrag
noemt. De EU-privacyrichtlijn is geïmplementeerd in de Wet bescherming
persoonsgegevens (Wbp). Op het gebruiken en bewaren van het foetaal
weefsel door de arts is de Wbp van toepassing, omdat foetaal weefsel kan
worden aangemerkt als een drager van persoonsgegevens in de zin van
artikel 1, onderdeel a, van die wet. Met andere woorden, uit foetaal
weefsel kunnen persoonsgegevens worden afgeleid.
Eén van de kernbepalingen van de Wbp is artikel 7. Dat artikel vereist dat
persoonsgegevens voor welbepaalde, uitdrukkelijk omschreven en
gerechtvaardigde doeleinden worden verzameld. Dit wetsvoorstel voldoet
daaraan doordat het opsporingsdoeleinde waarvoor foetussen mogen
worden verzameld, naast de huidige doeleinden – het gaat hier om, zoals
hiervoor al is beschreven, geneeskundige doeleinden, medisch- en
biologisch-wetenschappelijk onderzoek en medisch- en biologischwetenschappelijk onderwijs – niet alleen is omschreven, maar ook is
afgebakend. Voor andere misdrijven dan de in het voorgestelde artikel 2,
eerste lid, onderdeel b, Wfw, genoemde zedenmisdrijven mag foetaal
weefsel niet worden bewaard en gebruikt.

10

Vgl. C.A.S. en C.S. t. Roemenië, EHRM 20 maart 2012, appl.nr. 26692/05, op grond waarvan uit
artikel 8 EVRM een positieve verplichting kan worden afgeleid om in geval van misbruik van
kinderen een effectief strafrechtelijk onderzoek te waarborgen (zie r.o. 71).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

10

Ingevolge artikel 9, eerste lid, van de Wbp, mogen persoonsgegevens niet
verder worden verwerkt op een wijze die onverenigbaar is met de
doeleinden waarvoor ze zijn verkregen. Bij die beoordeling moeten de
criteria, bedoeld in artikel 9, tweede lid, van de Wbp, in acht worden
genomen. De toepassing van de verschillende afwegingscriteria uit artikel
9, tweede lid, van de Wbp, zal, gelet op artikel 2 van de Wfw, in beginsel
steeds leiden tot een onmogelijkheid van verdere verwerking. Concreet
betekent dit tevens dat persoonsgegevens die zijn afgeleid uit foetaal
weefsel dat aanvankelijk is bewaard met het oog op de opsporing en
vervolging van een verdachte, niet in een later stadium zullen kunnen
worden gebruikt voor geneeskundige doeleinden, medisch- of biologischwetenschappelijk onderzoek of medisch- of biologisch-wetenschappelijk
onderwijs. Daarbij is ook van belang dat de arts een medisch beroepsgeheim heeft. Daarom is, zoals is geëxpliciteerd in artikel 9, vierde lid, van
de Wbp, een verwerking van de persoonsgegevens voor andere
doeleinden dan waarvoor de gegevens aanvankelijk verkregen zijn,
verboden. In het geval dat deze verdere verwerking toch nodig wordt
geacht, vereist het beginsel van proportionaliteit dat in artikel 8, tweede
lid, van het EVRM is verdisconteerd, apart toestemming aan de vrouw
dient te worden gevraagd voor de verwerking van persoonsgegevens
voor die doeleinden. Daarnaast zal de vrouw in die gevallen ook, dus
naast de toestemming voor de verwerking van persoonsgegevens,
toestemming moeten geven voor het bewaren en gebruiken van het
foetaal weefsel zelf.
De grondslag voor de rechtvaardiging van de verwerking van persoonsgegevens die zijn afgeleid uit foetaal weefsel voor de opsporing en
vervolging van de in artikel 2, eerste lid, onderdeel b, Wfw, opgesomde
ernstige zedenmisdrijven is artikel 8, onderdeel e, Wbp: de gegevensverwerking is noodzakelijk voor de goede vervulling van een publiekrechtelijke taak door het desbetreffende bestuursorgaan dan wel het bestuursorgaan waaraan de gegevens worden verstrekt. Het bestuursorgaan
waaraan de gegevens worden verstrekt, is in dit geval het openbaar
ministerie aan wie op grond van artikel 124 van de Wet op de rechterlijke
organisatie de taak tot opsporing en vervolging van strafbare feiten is
opgedragen.
Zoals al meermalen is toegelicht, is de verwerking van de uit foetaal
weefsel afgeleide persoonsgegevens noodzakelijk in de zin van artikel 8,
onderdeel e, van de Wbp, vanwege de cruciale rol die het foetaal weefsel
kan spelen in de bewijsvoering tegen een verdachte.
Daarnaast moet het bewaren en het gebruiken van foetaal weefsel ook
aan de vereisten in paragraaf 2 van de Wbp die gaat over de verwerking
van bijzondere persoonsgegevens, voldoen. Persoonsgegevens die
worden afgeleid uit foetaal weefsel kunnen immers worden aangemerkt
als «bijzondere persoonsgegevens», omdat het gaat om een persoonsgegeven betreffende iemands gezondheid. Artikel 21, vierde lid, van de Wbp,
bepaalt dat persoonsgegevens betreffende erfelijke eigenschappen
slechts mogen worden verwerkt voor zover die verwerking plaatsvindt
met betrekking tot de betrokkene bij wie de betreffende gegevens zijn
verkregen, tenzij sprake is van een zwaarwegend geneeskundig belang
dat prevaleert of de verwerking noodzakelijk is ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek of statistiek. Uit foetaal weefsel kunnen dergelijke
persoonsgegevens betreffende erfelijke eigenschappen worden afgeleid.
Omdat het óók de erfelijke eigenschappen van de man betreft, is geen
sprake van verwerking «met betrekking tot de betrokkene bij wie de
betreffende gegevens zijn verkregen». De verwerking van die persoonsgegevens ten behoeve van de opsporing en vervolging van de in het artikel
2, eerste lid, Wfw, opgesomde ernstige zedenmisdrijven valt niet onder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

11

twee in artikel 21, vierde lid, genoemde uitzonderingsgronden. Het
verbiedende karakter van artikel 21, vierde lid, Wbp, brengt met zich dat
verstrekking van foetaal weefsel aan justitie ook niet is toegestaan op een
van de gronden van artikel 23, eerste lid, Wbp.11 Om het foetaal weefsel
voor de opsporing en vervolging van daders van ernstige zedenmisdrijven
te kunnen gebruiken moet daarom in de Wfw uitdrukkelijk worden
afgeweken van artikel 21, vierde lid, van de Wbp. Artikel 7a van de Wfw
voorziet daarin. In dat artikel wordt het verbod van artikel 21, vierde lid,
Wbp, voor dit specifieke doel opgeheven. Dat kan worden gerechtvaardigd vanwege de cruciale betekenis die foetaal weefsel kan spelen in
het geval van een zedenmisdrijf. Opheffing van het verbod van artikel 21,
vierde lid, is verenigbaar met de reeds genoemde richtlijn nr. 95/46/EG
van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de
verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van
die gegevens. Deze privacyrichtlijn biedt de lidstaten een zekere
bandbreedte bij het stellen van regels ten aanzien van de verwerking van
persoonsgegevens: er is een zeker minimum en maximum aan eisen die
dienen te worden gesteld.12 In de Wbp is in artikel 21, vierde lid, gekozen
voor een zeker maximum aan bescherming van erfelijkheidsgegevens. Dat
artikellid laat, behoudens de twee genoemde gronden, geen ruimte om
van dit verbod af te wijken. Dit strikte regime dat in de Wbp is opgenomen
weerspiegelt de Nederlandse houding ten aanzien van de omgang met
genetische gegevens in de jaren negentig van de vorige eeuw. Sindsdien
is er grote vooruitgang geboekt op het terrein van DNA-gebruik in het
kader van opsporing en vervolging. Dit resulteerde onder andere in de
totstandkoming van DNA-verwantschapsonderzoek.13 Die houding vloeide
niet direct voort uit de richtlijn; de richtlijn laat immers meer ruimte voor
de verwerking van genetische gegevens. Artikel 8, vijfde lid, van de
richtlijn bevat de mogelijkheid dat een lidstaat bij nationale wet om
redenen van zwaarwegend algemeen belang afwijkt van het verbod om
persoonlijke gegevens te verwerken waaruit de raciale of etnische afkomst
blijkt; uit een foetus kan iemands raciale of etnische afkomst worden
afgeleid. De nationale wet dient dan wel te voorzien in passende
waarborgen. In dit wetsvoorstel wordt gebruik gemaakt van de ruimte die
de richtlijn biedt en wordt in de Wfw een wettelijke grondslag gecreëerd
voor het gebruik van foetaal weefsel voor de opsporing en vervolging van
daders van ernstige zedenmisdrijven, voorzien van passende waarborgen
en wordt het verbod van artikel 21, vierde lid, van de Wbp, voor dit
specifieke doel opgeheven. De waarborgen houden in dat: de arts
beoordeelt of het verstrekken van de foetus aan de officier van justitie of
de rechter-commissaris zich verhoudt tot zijn beroepsgeheim; de officier
van justitie of de rechter-commissaris voor het verrichten van een
DNA-verwantschapsonderzoek op grond van artikel 151da of artikel 195g
Sv een bevel dient te geven; celmateriaal van de verdachte respectievelijk
van de vrouw ten behoeve van dat onderzoek alleen maar onder de
voorwaarden als bedoeld in artikel 151a, 151b, 195a of 195d Sv respectievelijk artikel 151da, tweede lid, of artikel 195g, tweede lid, Sv kan worden
verkregen en bij de meerderjarige vrouw kan celmateriaal slechts met
haar schriftelijke toestemming worden afgenomen en de minderjarige
vrouw kan daartoe worden gedwongen als de officier van justitie over een
schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris beschikt; het
celmateriaal van de vrouw en het foetaal weefsel en de DNA-profielen die
uit dat materiaal ten behoeve van de uitvoering van het
DNA-verwantschapsonderzoek zijn verkregen, overeenkomstig het Besluit
DNA-onderzoek in strafzaken vernietigd worden; en er sprake is van één
11

Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3, blz. 116.
Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3, blz. 5.
13
Stb. 2011, 555.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

12

van de genoemde ernstige zedenmisdrijven die vermoedelijk heeft geleid
tot de zwangerschap waarvan de foetus het gevolg is.
Onverminderd de opheffing van het verbod van artikel 21, vierde lid, van
de Wbp, moet de verwerking van uit het foetaal weefsel afgeleide
persoonsgegevens, nu dat bijzondere persoonsgegevens zijn, nog
gebaseerd zijn op een grond die die verwerking rechtvaardigt. Nu artikel
21 van de Wbp geen grond bevat om het verbod tot het verwerken van
foetaal weefsel voor opsporingsdoeleinden te doorbreken, moet daarvoor
worden teruggevallen op een van de algemene uitzonderingsgronden uit
artikel 23, eerste lid, Wbp. De grond voor de verwerking van een bijzonder
persoonsgegeven afgeleid uit foetaal weefsel kan worden gevonden in
artikel 23, eerste lid, onderdeel f, Wbp. Op grond van dat artikellid is een
dergelijke verwerking toelaatbaar indien deze noodzakelijk is met het oog
op een zwaarwegend algemeen belang, passende waarborgen worden
geboden ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer en dit bij wet
wordt bepaald. Het zwaarwegende algemeen belang bestaat uit de
mogelijkheid tot opsporing en vervolging van de ernstige zedenmisdrijven
die zijn opgesomd in het voorgestelde artikel 2, eerste lid, onderdeel b,
Wfw. Zoals eerder is opgemerkt, hecht het kabinet zeer aan de
bescherming van de slachtoffers van deze misdrijven en aan de
bescherming van de samenleving als geheel. Dat belang wordt gediend
door de opsporing en vervolging van de personen die worden verdacht
van het plegen van deze misdrijven. Omdat het foetaal weefsel daarbij via
DNA-verwantschapsonderzoek een cruciale rol kan spelen, is het
noodzakelijk dat die door de arts kan worden bewaard en door de
DNA-deskundige van het NFI kan worden gebruikt voor de uitvoering van
het onderzoek. Voor de passende waarborgen die in dit kader ter
bescherming van de persoonlijke levenssfeer gelden en die artikel 23,
eerste lid, Wbp, vereist, wordt verwezen naar de in deze paragraaf
genoemde waarborgen. Overeenkomstig artikel 23, derde lid, van de Wbp,
zal, indien het wetsvoorstel tot wet is verheven, de in die wet toegestane
verwerking van foetaal weefsel worden gemeld aan de Europese
Commissie.
Met deze waarborgen voldoet het wetsvoorstel ook aan de vereisten van
de Algemene verordening gegevensbescherming, die op 25 mei 2018 de
Europese privacyrichtlijn en de daarop gebaseerde Wbp (deels) zal
vervangen.14 Het gaat in het bijzonder om artikel 9, tweede lid, onderdeel
g, dat de gegevensverwerking toestaat indien «de verwerking is noodzakelijk om redenen van zwaarwegend algemeen belang [{], waarbij de
evenredigheid met het nagestreefde doel wordt gewaarborgd, de
wezenlijke inhoud van het recht op bescherming van persoonsgegevens
wordt geëerbiedigd en passende en specifieke maatregelen worden
getroffen ter bescherming van de grondrechten en de fundamentele
belangen van de betrokkene». Hierboven is reeds aangegeven waarom
hier naar onze mening sprake is van een zwaarwegend maatschappelijk
belang en welke specifieke maatregelen of waarborgen in het leven zijn
geroepen om de belangen van de betrokkene te beschermen. Daarnaast
wordt om verschillende redenen voldaan aan het evenredigheidsbeginsel.
Allereerst gaat het hier om het bereiken van een zeer belangrijk doel,
namelijk de opsporing en vervolging van ernstige zedenmisdrijven,
waarvan de vrouw wier gegevens worden verwerkt het slachtoffer is. De
gegevensverwerking dient daarom in de eerste plaats het belang van de
betrokken vrouw. Zij moet daarvoor wel dulden dat het openbaar
14

Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016
betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking
persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van
Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming (PbEU 2016, L119).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

13

ministerie – mits het foetaal weefsel ook daadwerkelijk van de betrokken
arts ontvangt – de persoonsgegevens gaat verwerken die kunnen worden
afgeleid uit het foetaal weefsel dat van haar afkomstig is. De uitbreiding
van de vereiste gegevensverwerking is gering in verhouding tot het
belang van het doel dat ermee gediend wordt. Daarom wordt voldaan aan
het vereiste van evenredigheid. Bovendien wordt voldaan aan het vereiste
dat de wezenlijke inhoud van het recht op bescherming van persoonsgegevens wordt geëerbiedigd. Zo blijft het medisch beroepsgeheim van
toepassing op de betreffende persoonsgegevens, is het bewaren en
gebruiken van foetaal weefsel voor strafvorderlijke doeleinden slechts
beperkt tot enkele, uitdrukkelijk opgesomde en ernstige zedenmisdrijven
en wordt het uitsluitend voor het openbaar ministerie mogelijk om de
persoonsgegevens te verwerken. Het openbaar ministerie voert immers
het DNA-verwantschapsonderzoek uit. Daarmee wordt de kern van het
recht op gegevensbescherming gewaarborgd.
Het bovenstaande is van toepassing op de verwerking van de bijzondere
(genetische) persoonsgegevens in het kader van de opsporing en
vervolging van ernstige zedenmisdrijven. Als grondslag voor de andere
gegevensverwerkingen die plaatsvinden op grond van de Wfw, kan
worden verwezen naar artikel 9, tweede lid, onderdeel h, voor zover
gehad om de medische behandeling van de vrouw. In die gevallen wordt
ook voldaan aan artikel 9, derde lid, van de verordening, aangezien de
verwerking van persoonsgegevens dan plaatsvindt door de arts of diens
medewerker. In beide gevallen vallen de gegevens onder het (afgeleid)
medisch beroepsgeheim.
Ingevolge artikel 33, eerste lid, Wbp, is de arts als verantwoordelijke
verplicht om de vrouw te informeren over onder andere de doeleinden
van de verwerking van persoonsgegevens. Op grond van deze bepaling
zou de arts aan de vrouw mededeling moeten doen over het feit dat hij
het voornemen heeft om foetaal weefsel van de vrouw te verstrekken aan
justitie omdat hij het vermoeden heeft dat de vrouw slachtoffer is van een
ernstig zedenmisdrijf. Een dergelijke inlichtingenplicht vloeit ook voort uit
artikel 4, eerste lid, Wfw, op basis waarvan de arts de vrouw moet
inlichten over het gebruik van het foetaal weefsel voordat hij haar
toestemming vraagt voor het gebruik van dat weefsel. Op grond van het
nieuwe artikel 7a wordt de toepassing van artikel 4, eerst tot en met vierde
lid, echter uitgesloten in het geval van een vermoeden van een ernstig
zedenmisdrijf omdat de inlichtingenplicht van de arts verbonden is aan
het toestemmingsvereiste en dat vereiste vanwege de eerder aangegeven
redenen buiten werking wordt gesteld. De toepassing van artikel 33 hoeft
echter niet te worden uitgesloten, omdat artikel 43, aanhef en onderdelen
b en e, van de Wbp, bepaalt dat niet hoeft te worden voldaan aan de
inlichtingenplicht op grond van artikel 33 indien het achterwege laten van
inlichtingen noodzakelijk is in het belang van de voorkoming, opsporing
en vervolging van strafbare feiten, of de bescherming van de betrokkene.
Indien een arts wordt geconfronteerd met een vermoeden van een van de
aangewezen ernstige zedenmisdrijven, hoeft hij geen inlichtingen te
verstrekken over de doeleinde waarvoor hij het foetaal weefsel in die
situatie zal gebruiken. Het vorenstaande betekent niet dat de vrouw niet
op enig moment zal worden ingelicht. Zodra op een persoon een
verdenking rust van een in artikel 2, eerste lid, van de Wfw, opgesomd
zedenmisdrijf waarvan de vrouw slachtoffer is, zal de vrouw, indien zij
wilsbekwaam en 16 jaar of ouder is, op grond van artikel 151da, tweede
lid, of artikel 195g, tweede lid, Sv worden gevraagd om haar celmateriaal
af te staan voor het verrichten van een DNA-verwantschapsonderzoek. In
verband daarmee zal zij op de hoogte worden gesteld van het feit dat de
arts foetaal weefsel heeft verstrekt voor dat DNA-onderzoek. Dat geldt ook
ten aanzien van de minderjarige vrouw die op grond van artikel 151da,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

14

tweede lid, of artikel 195g, tweede lid, Sv, kan worden gedwongen om
voor dat doel celmateriaal af te staan.
4.4 Verdrag van de Raad van Europa inzake de bescherming van personen
met het oog op de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens
Ter uitwerking van artikel 8 van het EVRM is het Verdrag van de Raad van
Europa inzake de bescherming van personen met het oog op de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens (Trb. 1988, 7) tot stand
gekomen dat in artikel 4 aan iedere Verdragspartij de verplichting oplegt
om in de nationale wetgeving een niveau van gegevensbescherming te
verwezenlijken dat ten minste gelijk is aan het niveau dat voortvloeit uit
de verwezenlijking van de algemene beginselen van gegevensbescherming die zijn neergelegd in het verdrag.
4.5 Aanbeveling nr. R (97) 5 betreffende de bescherming van medische
gegevens
Ook staat de Aanbeveling nr. R (97) 5 van het Comité van Ministers van de
Lidstaten betreffende de bescherming van medische gegevens (Stcrt.
1998, 38) niet aan de onderhavige regeling in de weg. De artikelen 4.2 en
4.3 van die aanbeveling maken het mogelijk dat medische gegevens –
waaronder volgens de definitie die daarvan in artikel 1 van de aanbeveling
wordt gegeven, tevens genetische gegevens worden begrepen – van
anderen worden verkregen dan van betrokkene, mits dit noodzakelijk is
om het doel van de verwerking te verwezenlijken en de wet hierin voorziet
ten behoeve van de in artikel 4.3 limitatief opgesomde doeleinden dan wel
in zoverre de wet dit toestaat. Onder deze doeleinden valt ook de
repressie van een bepaald strafbaar feit. Indien de genetische gegevens in
het kader van een juridische procedure of een strafrechtelijk onderzoek
worden verwerkt, stelt artikel 4.8 de voorwaarde dat deze verwerking
onderwerp dient te zijn van een specifieke wet die gepaste garanties biedt.
Een van die garanties is dat de genetische gegevens uitsluitend mogen
worden aangewend voor de verificatie van het bestaan van een
genetische band in het kader van de bewijsvoering, ter voorkoming van
een reëel gevaar of ter repressie van een bepaald strafbaar feit. Het
onderhavige wetsvoorstel bevat de wettelijke voorziening die ingevolge
de artikelen 4.3 en 4.8 is vereist en de waarborgen voor een zorgvuldige
verwerking van de genetische gegevens van betrokkenen. Zoals eerder in
deze paragraaf aangegeven is, is het gebruik van de foetus om via
DNA-onderzoek een familierelatie vast te stellen, alleen maar geoorloofd,
indien aan genoemde waarborgen wordt voldaan.
Bovenstaande leidt tot de conclusie dat het huidige wetsvoorstel in
overeenstemming kan worden geacht met de grondrechten.
5. Gevolgen voor regeldruk
Dit wetsvoorstel leidt niet tot regeldrukeffecten voor burgers, bedrijven/
instellingen of professionals, met uitzondering van de kosten die
samenhangen met de noodzaak voor in het bijzonder abortusartsen om
kennis te nemen van de nieuwe regelgeving. Die kosten zullen zeer gering
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

15

6. Consultatie
6.1 Veldpartijen
Het wetsvoorstel is ter consultatie voorgelegd aan het College van
procureurs-generaal, de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter
bevordering van de Geneeskunst (KNMG), de Nederlandse Vereniging
voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) en het Nederlands Genootschap
van Abortusartsen (NGvA)15. De veldpartijen ondersteunen het
wetsvoorstel in zijn huidige vorm.
6.2 College bescherming persoonsgegevens
Ingevolge artikel 51, tweede lid, van de Wet bescherming persoonsgegevens is het wetsvoorstel voor advies voorgelegd aan het College
bescherming persoonsgegevens (tegenwoordig: Autoriteit persoonsgegevens). Het College is kritisch ten aanzien van het wetsvoorstel. Die
opvatting lijkt te zijn ingegeven door de veronderstelling van het College
dat het wetsvoorstel voorziet in een doorbreking van het medisch
beroepsgeheim. Zoals hierboven reeds is aangegeven, is die veronderstelling onjuist: het wetsvoorstel beoogt geen wijziging aan te brengen in
de regeling van het medisch beroepsgeheim. Meer specifiek heeft de
kritiek van het College betrekking op de volgende onderdelen. Ten aanzien
van de proportionaliteit stelt het College dat het kleine aantal casus
waarbij foetaal weefsel een rol speelt bij de opsporing en vervolging van
ernstige zedenmisdrijven onvoldoende is om het wetsvoorstel te
onderbouwen. Wij zijn het niet met die opvatting eens; niet alleen het
aantal, maar ook de ernst van de casus is van belang. Dit wetsvoorstel
heeft betrekking op ernstige zedenmisdrijven. Het zeer ingrijpende
karakter van die misdrijven voor de betrokkenen en het feit dat het gebruik
van het foetaal weefsel een laatste hulpmiddel zal zijn om die misdrijven
alsnog op te lossen is naar onze mening voldoende om het wetsvoorstel
als proportioneel te bestempelen. Daarbij is ook van belang dat het
wetsvoorstel voorziet in een mogelijkheid voor de arts om foetaal weefsel
te bewaren en te gebruiken, met inachtneming van zijn beroepsgeheim,
en niet in een verplichting van de arts om het weefsel te verstrekken aan
het openbaar ministerie. Met andere woorden, juist met het oog op het
belang van het medisch beroepsgeheim is ervoor gekozen om het doel
van het wetsvoorstel te bereiken met een relatief kleine inbreuk op de
persoonlijke levenssfeer van de betrokken (wilsonbekwame) vrouw van
jonger dan zestien jaar. Ook daarom is het wetsvoorstel naar onze mening
proportioneel.
Ten aanzien van het vereiste van subsidiariteit is het College van mening
dat alternatieven onvoldoende zijn overwogen. Het College wijst op de
mogelijkheid van de inschakeling van een vertrouwensarts, een gereguleerde melding van de arts aan de officier van justitie of het preciezer
afbakenen in welke gevallen toestemming achterwege zou moeten
blijven. De eerste twee suggesties, de vertrouwensarts en de gereguleerde melding, bieden geen uitkomst voor het probleem dat aanleiding
heeft gegeven tot het nu voorliggende wetsvoorstel. Ook als gebruik zou
worden gemaakt van een vertrouwensarts of er een gereguleerde melding
van de arts aan de officier van justitie zou plaatsvinden, staat de huidige
Wfw eraan in de weg dat foetaal weefsel zou kunnen dienen als bewijs bij
de opsporing en vervolging van ernstige zedenmisdrijven. Dat komt door
de uitputtende opsomming in de Wfw van de doelen waarvoor foetaal
weefsel bewaard en gebruikt mag worden. Aan de laatste suggestie van
het College, de preciezere afbakening, is gevolg gegeven door slechts ten
15

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

16

aanzien van vrouwen van jonger dan zestien jaar en wilsonbekwame
vrouwen het toestemmingsvereiste niet te laten gelden.
Ten slotte merkt het College op dat niet duidelijk is hoe het «vermoeden»
van de arts over een ernstig zedenmisdrijf zich verhoudt tot de term
«verdenking» in het kader van strafvordering. Er is voor gekozen om twee
aparte begrippen te hanteren om te benadrukken dat het hier gaat om
twee verschillende beoordelingen. In het ene geval gaat het om de arts
die moet beoordelen of er aanleiding is om foetaal weefsel te bewaren of
te gebruiken, in het andere geval gaat het om de vraag of het openbaar
ministerie bepaalde dwangmiddelen mag toepassen bij de opsporing en
vervolging van strafbare feiten.
6.3 Openbaar ministerie
Daarnaast is het wetsvoorstel voorgelegd aan het openbaar ministerie.
Het openbaar ministerie geeft aan zich te kunnen vinden in de tekst van de
voorgestelde bepalingen. Wel vraagt het zich af of in de artikelen 151da en
195g Sv niet zou moeten worden verwezen naar de Wfw. In die artikelen
staat immers de wetgeving opgesomd – het betreft hier het Wetboek van
Strafvordering, de Wet bescherming persoonsgegevens en de Wet
DNA-onderzoek bij veroordeelden – op grond waarvan lichaamsmateriaal
mag worden gebruikt voor DNA-verwantschapsonderzoek en de Wfw
komt in die opsomming niet voor. Deze vraag heeft ertoe geleid dat in het
wetsvoorstel een artikel II is ingevoegd waarin het tweede lid van de
artikelen 151da en 195g Sv op een zodanige wijze is aangepast dat ook
van lichaamsmateriaal dat ingevolge de Wfw is verkregen, voor dat doel
gebruik mag worden gemaakt.
Het openbaar ministerie stelt daarnaast voor om de toelichting die
betrekking heeft op de belangenafweging door de arts en diens medisch
beroepsgeheim, uit te werken. Hiermee wordt, aldus het openbaar
ministerie, de praktijk een handvat geboden waaruit kan worden afgeleid
in welke omstandigheden en mogelijk aanleiding zou kunnen zijn om het
beroepsgeheim te doorbreken. Het openbaar ministerie verwijst naar de
handreiking van de KNMG over dit onderwerp en de mogelijkheid om het
beroepsgeheim te doorbreken «voor zover dit noodzakelijk is om het
gevaar voor het leven en de gezondheid van de vrouw af te wenden». Aan
dit verzoek is in paragraaf 3 van het algemeen deel van deze memorie van
toelichting gevolg gegeven. Daarbij wordt – nogmaals – benadrukt dat
niet is beoogd om met het nu voorliggende wetsvoorstel een aanpassing
in de regeling van het medisch beroepsgeheim te bewerkstelligen. Ten
slotte verzoekt het openbaar ministerie ons om de KNMG te verzoeken om
bij de volgende herziening van de hierboven genoemde handreiking en
van de Meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld van de KNMG
aandacht te besteden aan de toepassing van de Wfw. Wij zullen aan dit
verzoek gevolg geven.
Artikelsgewijs
ARTIKEL I
Artikel 2, eerste lid, onderdeel b
Voor wat betreft het bepaalde in het voorgestelde nieuwe artikel 2, eerste
lid, Wfw, wordt verwezen naar paragraaf 2.1 van deze memorie van
toelichting. Daaraan kan worden toegevoegd dat de artikelen uit het
Wetboek van Strafrecht waarnaar wordt verwezen in het voorgestelde
artikel 2, eerste lid, onderdeel b, de volgende strafbare feiten betreffen:
verkrachting (artikel 242 Sr); seksueel binnendringen bij een wilsonbekwame (artikel 243 Sr); seksueel binnendringen bij een kind van jonger

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

17

dan twaalf jaar (artikel 244 Sr); seksueel binnendringen bij een kind van
tussen de twaalf en zestien jaar (artikel 245 Sr); aanranding (artikel 246
Sr); ontucht (artikel 247 Sr); strafverzwaring indien enkele specifiek
aangeduide misdrijven door twee of meer verenigde personen worden
begaan; strafverzwaring indien ze worden begaan jegens het kind van de
dader, jegens het kind over wie de dader het gezag uitoefent, jegens een
kind dat hij verzorgt of opvoedt als behorende tot zijn gezin, jegens zijn
pupil, een aan zijn zorg, opleiding of waakzaamheid toevertrouwde
minderjarige of jegens zijn minderjarige bediende of ondergeschikte;
strafverzwaring indien ze zwaar lichamelijk letsel of levensgevaar tot
gevolg hebben; of indien ze de dood tot gevolg hebben (artikel 248 Sr);
ontucht met minderjarigen in overwichtsituaties of bij misleiding (artikel
248a Sr); gebruik maken van diensten van een prostitué(e) van zestien of
zeventien jaar oud (artikel 248b Sr); ontucht met een eigen minderjarig
kind, stiefkind of pleegkind, met een aan zijn zorg, opleiding of
waakzaamheid toevertrouwde minderjarige of met een minderjarige
bediende of ondergeschikte; ontucht door een ambtenaar met een aan zijn
gezag onderworpen of aan zijn waakzaamheid toevertrouwd of aanbevolen persoon; en ontucht door een bestuurder, arts, onderwijzer,
beambte, opzichter of bediende in een gevangenis, rijksinrichting voor
kinderbescherming, weeshuis, ziekenhuis of instelling van weldadigheid,
met een persoon die daarin is opgenomen; ontucht door een persoon die
werkzaam is in de gezondheidszorg of maatschappelijke zorg met een
patiënt of cliënt die aan zijn hulp of zorg is toevertrouwd (artikel 249 Sr).
Artikel 7a
Voor wat betreft het voorgestelde nieuwe artikel 2, eerste lid, Wfw, wordt
verwezen naar paragraaf 2.2 van deze memorie van toelichting. Ten
aanzien van de verwijzing naar artikel 21, vierde lid, Wbp, wordt verwezen
naar paragraaf 4.4 van deze memorie van toelichting.
ARTIKEL II
De in artikel II van dit wetsvoorstel voorgestelde wijziging van de artikelen
151da, tweede lid, en 195g, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering strekt ertoe die artikelen te laten aansluiten op de voorgestelde
wijziging van de Wfw. De genoemde artikelen bevatten een opsomming
van het lichaamsmateriaal dat mag worden gebruikt voor de vaststelling
van verwantschap. Het gaat om celmateriaal dat op grond van het
Wetboek van Strafvordering, de Wet bescherming persoonsgegevens en
de Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden. Deze opsomming moet worden
uitgebreid, zodat ook materiaal dat is verkregen op grond van de Wfw
mag worden gebruikt voor het vaststellen van verwantschap. In die
uitbreiding voorziet de voorgestelde wijziging van de artikelen 151da,
tweede lid, en 195g, tweede lid. Bij de formulering daarvan is zoveel
mogelijk aangesloten bij de formulering van de laatste volzin van de
artikelen 151a, eerste lid, en 195a, eerste lid, en de artikelen 151b, vierde
lid, en 195d, vierde lid, van het Wetboek van Strafvordering.
ARTIKEL III
Voor wat betreft de inwerkingtreding wordt aangesloten bij het kabinetsbeleid inzake de vaste verandermomenten.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 893, nr. 3

18