Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 167

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 april 2009
Op 3 april 2009 hebben de vaste commissies van Defensie, Economische
Zaken en Financiën en de commissie voor de Rijksuitgaven de jaarrapportage «Vervanging F-16» over het jaar 2008 (Kamerstuk 26 488,
nr. 159 van 27 maart 2009) teruggezonden op grond van artikel 14 van de
regeling grote projecten. De commissies hebben om aanvullende kosteninformatie gevraagd (kenmerk 09-DEF-B-037). In gevoegd addendum op
de jaarrapportage is de gevraagde informatie opgenomen. De oorspronkelijke jaarrapportage zend ik opnieuw mee (zie 26 488, nr. 159).
De staatssecretaris van Defensie,
J. G. de Vries

KST130063
0809tkkst26488-167
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

1

ADDENDUM BIJ JAARRAPPORTAGE «VERVANGING F-16» OVER
HET JAAR 2008
Zoals door de Kamer verzocht (09-DEF-B-037) wordt in dit addendum op
de jaarrapportage project «Vervanging F-16» over 2008 (Kamerstuk
26 488, nr. 159) aanvullende financiële informatie geboden. Achtereenvolgens zal worden ingegaan op 1) de totale kosten van het JSF-programma,
2) de financiële meerjarenplanning van het project in relatie tot het totale
investeringsbudget van Defensie en 3) de (financiële) gevolgen van uitstel
van de besluitvorming of afzien van een keuze voor de JSF en de kosten
van de alternatieven, waaronder het langer doorvliegen met de huidige
F-16’s. Ten slotte zullen vier vragen over de jaarrapportage worden beantwoord.
Voor de opzet van de tabellen van de investerings- en exploitatiekosten is
op verzoek van de Kamer de indeling van de Algemene Rekenkamer
gehanteerd. De indeling en de kostenposten die de Algemene Rekenkamer hanteert, heeft Defensie in 2007 aangedragen en zijn ontleend aan
het FEL-SALDO model voor levensduurkostenanalyse. De genoemde
kosten bieden een volledige weergave van het investerings- en
exploitatiebudget. In de tabellen zijn geen gedisconteerde bedragen opgenomen om de kosten onderling beter vergelijkbaar te maken. Reeds
betaalde bedragen zijn terug te vinden in de jaarrapportage.
Wanneer de investerings- en exploitatiekosten worden opgeteld komt
daar voor de levensduurkosten van 85 F-35 toestellen over een periode
van 30 jaar een totaalbedrag van ongeveer € 16 miljard uit. Het verschil
met de cijfers van de actualisering van de kandidatenevaluatie is vooral
terug te voeren op andere wisselkoersen.
Totale kosten: investeringskosten en exploitatiekosten
«Vervanging F-16»
Het overzicht hieronder biedt inzicht in de totale investeringskosten, ook
wel genoemd verwervingskosten (dit betreft het projectbudget zoals
vermeld in de jaarrapportage) en de totale exploitatiekosten, uitgesplitst
in de gebruikskosten en de instandhoudingskosten, met de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

2

In bovenstaande tabellen worden de aanpassingen van het projectbudget
en van de exploitatiekosten weergegeven naar de stand van prijspeil 2008.
In de aanloop naar de definitieve besluitvorming over de vervanging van
de F-16 in 2010 zal Defensie komend najaar volgens de gebruikelijke systematiek voorafgaand aan de D-brief aan de Kamer de ramingen van het
projectbudget en de exploitatiekosten waar nodig verder actualiseren op
basis van concrete resultaten van de verwervingsvoorbereiding.
Een aantal posten staat op «0». In de tabel «gebruikskosten» geldt voor de
«transportkosten» dat deze deel uitmaken van de post «reservedelenkosten». De «missionsupportkosten» zijn inbegrepen in de «informatievoorzieningskosten» in de tabel «instandhoudingskosten». In deze tabel
staan de gereedschapskosten op «0» omdat deze deel uitmaken van de
post «meet- en testapparatuur». De «infrastructuurkosten» zijn alle opgenomen in de post «infrastructuurkosten t.b.v. gebruik materieel» in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

3

tabel «gebruikskosten». De «simulatorkosten» zijn opgenomen in de post
«simulatorkosten gebruikers» in de tabel gebruikskosten.
De post «reservedelenkosten» omvat de kosten van de vervanging van
niet-repareerbare reservedelen. De reparaties van repareerbare reservedelen maken deel uit van de «kosten uitbesteding». De post «midlifeupdate kosten (block upgrades)» behelst de kosten van de PSFD-doorontwikkeling van de F-35 gedurende 30 jaar en de PSFD-projectadministratiekosten vanaf 2024 (zie ook de volgende pagina).

De ontwikkelingssubsidie voor de Concept Demonstration Phase van f 200
miljoen (€ 91 miljoen) is door de minister van Economische Zaken in 2000
ter beschikking gesteld om bedrijven behorend tot het Luchtvaartcluster
zodanig te positioneren dat zij op termijn zouden kunnen deelnemen aan
nieuwe ontwikkelingen die uiteindelijk moeten leiden tot hoogwaardige
omzet in het JSF-programma. Deze gelden zijn besteed in het kader van
het Nederlandse Voorbereidingsprogramma JSF (NVJSF). Het luchtvaartclusterbeleid is toegelicht in de brief van de minister van Economische
Zaken van 15 december 1997 (Kamerstuk 25 820, nr. 1). Overigens heeft
ook de industrie aanzienlijk bijgedragen aan dit NVJSF, te weten f 100
miljoen (€ 45 miljoen).

In het projectbudget zijn de kosten voor deelneming aan de SDD-fase niet
opgenomen. In de tabel is een aantal «PM» bedragen vermeld omdat de
uitkomst van de arbitrage over de business case nog niet bekend is.

De Nederlandse SDD-bijdrage bedraagt $ 800 miljoen in lopende prijzen.
Daarvan kan Nederland volgens de bepalingen in het SDD MoU voorstellen indienen voor Nederlandse projecten met een totale omvang van
$ 50 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

4

Project Overhead and Administration costs (projectadministratiekosten) in
het kader van het PSFD MoU maken tot het einde van de verwervingsfase
in 2023 deel uit van het projectbudget. De kostenpost loopt in het PSFD
MoU echter door tot en met 2046. Sinds kort zijn de kosten vanaf 2024 tot
en met 2046 ondergebracht bij de post «midlifeupdate kosten (block
upgrades)» in de tabel «instandhoudingskosten». Het betreft de doorontwikkelingskosten van de PSFD-fase. Door de verschuiving naar de
andere tabel is bovenstaande post op «0» gesteld.

De kosten van IOT&E deelneming zijn opgenomen in het projectbudget.
Daarom is deze post op «0» gesteld.

Het uitgangspunt van de landen die aan het Production and Sustainment
(P&S) MoU deelnemen (niet te verwarren met het PSFD MoU), is dat
activiteiten in het kader van de European Footprint (EFP) niet tot hogere
projectkosten leiden. Dergelijke kosten zouden volgens het PSFD MoU
immers voor rekening komen van de veroorzaker(s). Nederland zou
kunnen besluiten om eventuele extra kosten in het kader van de EFP voor
zijn rekening te nemen als de voordelen, bijvoorbeeld de baten van
onderhoudsfaciliteiten in Nederland, daartegen opwegen. Dit is bijvoorbeeld aan de orde in Italië, waar de overheid heeft besloten een Final
Assembly and Check Out faciliteit voor het airframe van de F-35 aan te
bieden met een aanzienlijke overheidsbijdrage.

De kosten voor aanvullende behoeften maken deel uit van het projectbudget. Daarom is deze post op «0» gesteld.
Financieel overzicht meerjarenplanning
De relevante projecten die een relatie hebben met het project «Vervanging
F-16» zijn:
• Verbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor de F-16.
• Enterprise Resource Planning (ERP)-systeem.
• Link-16 operationeel datalink systeem.
• Militaire satellietcommunicatie (Milsatcom).
• Joint Mission Planning System (JMPS).
De budgetten van deze projecten zijn opgenomen in de begroting en
bijbehorende meerjarenramingen en in het Materieel Projecten Overzicht.
Hoewel deze projecten een relatie hebben met het project «Vervanging
F-16», zijn ze daar niet onlosmakelijk mee verbonden. Ook zonder het
project «Vervanging F-16» worden deze projecten uitgevoerd.
In de tabel op de volgende pagina zijn tot en met 2014 (periode defensiebegroting 2010 en meerjarenraming) per jaar het investeringsbudget en
het budget voor het project «Vervanging F-16» weergegeven, evenals het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

5

budget vervanging F-16 als deel van het investeringsbudget. Voor de jaren
2015 tot en met 2023 is uitgegaan van een jaarlijks investeringsbudget van
€ 1,7 miljard. Tevens is in die periode het resterende investeringsbudget
voor het project «Vervanging F-16» opgenomen. Per saldo komt het
budget voor het project «Vervanging F-16» als onderdeel van het totale
investeringsbudget van Defensie in de periode 2008–2023 uit op 22,5
procent.
(Bedragen in miljoenen €)

t/m 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015 e.v.

Totaal

Totaal investeringsbudget
Defensie

1 755

1 792

1 759

1 782

1 625

1 631

1 668

15 300

27 312

Budget VF16

10,9

97,3

147,9

194,8

149,6

225,5

328

5 000.3

6 154,3

Budget VF16 als deel van
Defensie investerings
budget

0,6%

5,4%

8,4%

10,9%

9,2%

13,8%

19,7%

32,7%

22,5%

Uitstel- en uitstapkosten
Zoals door de Kamer verzocht wordt hieronder uiteengezet welke gevolgen uitstel van besluitvorming heeft op het project. Daarbij gaat het in
eerste aanleg over de twee testtoestellen. In tweede instantie gaat het om
uitstel van het definitieve vervangingsbesluit in 2010. Vervolgens worden
de alternatieven behandeld, waaronder uitstappen uit het JSF-programma. Nederland neemt sinds 2002 deel aan de ontwikkeling van de JSF
(SDD MoU). Daarnaast is Nederland met de andere partners in 2006
toegetreden tot het PSFD MoU dat met een looptijd van 45 jaar afspraken
vastlegt over de productie, instandhouding en doorontwikkeling van de
JSF. In dit MoU is ook de bestelsystematiek vastgelegd. In mei 2008 is
Nederland toegetreden tot het IOT&E MoU, waarin de Nederlandse deelneming aan de Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase met twee testtoestellen is bevestigd.

Uitstel besluitvorming testtoestellen
Uitstel van de besluitvorming over de beide F-35 testtoestellen betekent
afzien van deelneming aan de IOT&E, aangezien de vereiste testtoestellen
dan niet tijdig beschikbaar zijn. De reeds aangegane verplichtingen voor
de long lead items (€ 21,5 miljoen) en de inkoop- en productiekosten
(€ 10,4 miljoen) moeten dan als verlies worden beschouwd. Hetzelfde
geldt mogelijk voor de geschatte beëindigingkosten van € 20 miljoen.
Bovendien is de verwachting dat de industrie niet de geplande investeringen zal doen van ongeveer € 100 miljoen in diezelfde jaren voor de
F-35 productie- en onderhoudsinfrastructuur1 en zou Defensie op termijn
ruim € 200 miljoen duurder uit zijn voor een nationaal te ontwikkelen en
uit te voeren IOT&E-variant. Zoals in de brieven van 29 februari 2008 en
31 maart 2009 (Kamerstuk 26 488, nrs. 65 en DMO/DB/2 009 009 596) is
uiteengezet, is het voor Nederland ondoelmatig en risicovoller om een
volledig nationaal programma te ontwikkelen. Meedoen aan de internationale IOT&E is dermate doelmatig en doeltreffend dat daarmee vergeleken
een andere opzet van de IOT&E in een latere fase geen aantrekkelijke
optie is. Op grond van deze overwegingen is ons land na parlementaire
instemming in mei 2008 toegetreden tot het IOT&E MoU en is deelneming
aan de internationale IOT&E in de Verenigde Staten een uitgangspunt
voor het vervolg van het project «Vervanging F-16».
1

Volgens opgave NIDV/NIFARP, ook uitgesproken op 6 april jl. tijdens rondetafelgesprek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

6

Uitstel definitief vervangingsbesluit in 2010
Uitstel van het definitieve vervangingsbesluit F-16, dat volgens het
coalitieakkoord in 2010 wordt genomen, is met het oog op deelneming
aan de IOT&E fase ongewenst Om de kennis en ervaring te benutten die
tijdens de IOT&E wordt opgedaan, moet de invoerreeks van de toestellen
in voldoende mate daarop aansluiten. De geplande invoerreeks van de
F-35 berust op dit uitgangspunt (Kamerstuk 26 488, nr. 65). Dit betekent
binnen de bestelsystematiek dat de opdracht tot verwerving van de twee
toestellen die in 2014 moeten worden geleverd, in 2010 moet worden
geplaatst. Op grond van de opdracht tot verwerving wordt de verplichting
voor de long lead items aangegaan. Het contract voor de toestellen wordt
begin 2012 getekend. Het loskoppelen van de IOT&E, de invoerreeks en
het definitieve vervangingsbesluit heeft ingrijpende gevolgen voor de
vervolgplanning van het project «Vervanging F-16». Mocht toch worden
besloten tot verder uitstel dan zijn de (financiële) gevolgen voor de
projectplanning afhankelijk van vele factoren. Deze gevolgen kunnen
zonder vaststelling van gedetailleerde uitgangspunten, randvoorwaarden
en besluitvormingsmomenten niet worden geschat.

Uitstapkosten bij afzien van een keuze voor de F-35
Als Nederland zou besluiten af te zien van een keuze voor de F-35, zijn
uitstapkosten aan de orde. Hieronder zijn deze in tabelvorm weergegeven
in miljoenen euro’s in prijspeil 2008 naar de stand van 15 april 2009. Het
merendeel van de uitstapkosten is gerelateerd aan de Nederlandse deelneming aan de SDD-fase. Voor de overige kosten is gerekend met de
reeds aangegane financiële verplichtingen. Het is overigens aannemelijk
dat uiteindelijk een klein deel van de gemaakte of nog te maken kosten in
het kader van reeds aangegane verplichtingen iets lager uitvalt, bijvoorbeeld bij doorverkoop van long lead items of als de Verenigde Staten en
het Verenigd Koninkrijk lagere beëindigingkosten in rekening zouden
brengen.
In de tabel zijn geen «meerkosten» opgenomen die gemaakt zouden
moeten worden als voor een ander jachtvliegtuig ter vervanging van de
F-16 zou worden gekozen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om kosten voor
het certificeren en integreren van bewapening die thans tot het F-16
pakket behoort. Zoals bekend is de bewapening van de Nederlandse F-16
vrijwel gelijk aan die van de F-35. Het is aannemelijk dat een andere
vervanger van de F-16 een afwijkend wapenpakket voert. Naast de uitstapkosten voor de overheid moet ook rekening worden gehouden met economische schade voor Nederlandse bedrijven, bijvoorbeeld in verband met
reeds gedane investeringen in infrastructuur en productiemiddelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

7

Een deel van de financiering van de SDD-fase in 2002 is opgevangen door
een incidentele belasting van het EMU-saldo1 voor de jaren 2003, 2004 en
2005. In eerste instantie is daarvoor € 299,7 miljoen gereserveerd, maar
later is vanwege een meevaller in de termijndollarkoers al € 66,4 miljoen
afgelost. De rentekosten van deze lening zouden worden voldaan uit
afdrachten van de Nederlandse industrie. Het bedrag van € 46,8 miljoen
betreft de rentekosten tot en met 2008.
Als zou worden besloten uit te stappen uit het JSF-programma, vervalt
zowel het organisatiekostenvoordeel als het ontwikkelingskostenvoordeel.
Voor de berekening van de royalty-inkomsten is uitgegaan van het reeds
betaalde deel van de totale Nederlandse SDD-bijdrage. Voorts merk ik op
dat in de tabel «kosten SDD-fase» op pagina 4 voor de berekening van de
royalties is gerekend met de dollarkoers ten tijde van de totstandkoming
van de MFO (€ 1,15), terwijl in de tabel «totale uitstapkosten» de aanzienlijk lagere dollarkoers van 1 juli 2008 (herijking business case) is gehanteerd. De MFO (artikel 3.5) stelt: «Indien de Staat na 1 juli 2008 deelname
aan het JSF-programma beëindigt, laat dit de betalingsverplichtingen van
de Luchtvaartindustrie voortvloeiend uit de MFO onverlet.» Aangezien
onbekend is welke activiteiten de Nederlandse industrie na uitstappen uit
het programma nog zal mogen uitvoeren, is het ook onbekend welk
bedrag nog als afdracht bij de Staat zal binnenkomen. Behalve de € 4,5
miljoen die Stork bij de totstandkoming van de MFO heeft betaald, zijn de
industrieafdrachten in het overzicht als «PM» opgenomen.
Alternatieven

Alternatief: langer doorvliegen met de F-16 en vervolgens vervanging
door de F-35

1

Het EMU-saldo of vorderingensaldo is het
financieringssaldo minus deelname aan
bedrijven en inkomsten uit kredietverstrekking, uitgedrukt in geld, van een overheid die
lid is van de Europese Monetaire Unie.

Langer doorvliegen met de F-16 is technisch gezien in beginsel mogelijk,
maar zal gepaard gaan met een stijgende onderhoudswerklast en een
afnemende inzetbaarheid. Zoals eerder gemeld aan de Kamer bestaat er
een buffer van enkele jaren die enige vertraging in het JSF-programma
zou kunnen opvangen, uitgaande van 6 000 vlieguren per F-16. Wel zal de
scheurvorming in het airframe zich steeds nadrukkelijker manifesteren,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

8

waarvoor steeds uitgebreidere controleprogramma’s noodzakelijk zullen
worden, ook met het oog op vliegveiligheid. Dergelijke programma’s zijn
arbeidsintensief en kostbaar, mede omdat onderdelen van het toestel
moeten worden verwijderd om ook moeilijk toegankelijke delen van het
toestel te kunnen inspecteren. Daarnaast worden oudere toestellen vaker
geplaagd door plotselinge defecten en zullen de benodigde reservedelen
niet altijd voorhanden zijn om tot reparatie te kunnen overgaan. De F-16’s
zullen dus intensiever moeten worden onderhouden en vaker worden
gerepareerd, waardoor hun beschikbaarheid voor oefeningen en operationele inzet afneemt. De tijdige beschikbaarheid van reservedelen zal steeds
vaker een probleem worden. Het totale aantal operationele F16’s van
block 15 is de afgelopen jaren fors gedaald en zal nog verder afnemen. In
het bijzonder bij elektronica kan dit voor problemen zorgen. Weliswaar
kunnen dergelijke reserveonderdelen opnieuw worden gefabriceerd, maar
daarmee zullen doorgaans hoge kosten en lange levertijden gemoeid zijn.
Het gaat dan immers om kleine productieopdrachten, met Nederland als
een van de weinige klanten.
Gezien het voorgaande en in lijn met de brief van 9 februari 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 139) zullen de onderhoudskosten van de F-16 steeds
verder stijgen en zal de operationele inzetbaarheid dalen. Dit zal nog
worden versterkt door afnemende schaalvoordelen vanwege een kleiner
aantal gebruikers. Bij een grafische weergave in de tijd levert deze combinatie een sterk stijgende curve van de onderhoudskosten op. Al deze extra
kosten komen bovenop de kosten die hoe dan ook gemoeid zijn met de
exploitatie van de F-16. In dit kader is tevens van belang dat de exploitatiekosten van de F-35 naar verwachting lager zijn dan die van de F-16. De
brief van 7 mei 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 68) is hier al op ingegaan.
Naarmate langer moet worden doorgevlogen met de F-16 zullen ook
componenten van de F-16 moeten worden gemoderniseerd. Met de brief
van 31 maart jl. (Kamerstuk 26 488, nr. 161) is de Kamer geïnformeerd
over de schatting van de kosten van componenten die in aanmerking
komen voor vervanging. Bovendien is de consequentie van dit alternatief
dat Defensie op termijn ruim € 200 miljoen duurder uit is voor een nationaal te ontwikkelen en uit te voeren IOT&E-variant voor de later aan te
schaffen F-35.
Overigens zijn niet alleen financiële aspecten van belang. Naast de technische veroudering die gepaard gaat met stijgende onderhoudskosten, is in
het bijzonder de operationele veroudering van belang. Nederlandse F-16’s
zullen steeds meer in het nadeel zijn tegen tegenstanders op de grond en
in de lucht, waardoor de risico’s voor de vliegers toenemen. De Nederlandse F-16’s zullen hoe langer hoe minder inzetbaar zijn in conflicten
zodat Nederland in coalitieverband een steeds kleinere rol zal spelen.
Vanwege de technische en operationele veroudering van de Nederlandse
F-16’s worden de nadelen van langer doorvliegen met de F-16’s te groot
geacht om het huidige vervangingsschema los te laten.
Ervan uitgaande dat de Nederlandse deelneming aan het F-35 programma
wordt voortgezet als de F-16 langer in gebruik blijft, zijn in deze variant
geen uitstapkosten aan de orde, afgezien van de reeds aangegane
verplichtingen voor de testtoestellen.

Alternatief: endlife update van de F-16
Het is niet eenvoudig de kosten van een endlifeupdate te schatten, omdat
er geen bestaand of voorzien ontwikkelingstraject is voor F-16’s van block
15. Daarnaast is Nederland waarschijnlijk een van de weinige landen of
zelfs het enige land dat een endlifeupdate van de block 15 toestellen zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

9

overwegen. De Verenigde Staten, de grootste F-16 gebruiker, zal er in
ieder geval niet aan deelnemen. Het is dan ook niet denkbeeldig dat de
ontwikkelingskosten en -risico’s van een endlife update grotendeels of
wellicht zelfs geheel voor rekening van Nederland zouden zijn. Daarnaast
vergt het ontwikkelingstraject meerdere jaren. In de brief van 31 maart jl.
(Kamerstuk 26 488, nr. 161) is uiteengezet dat de kosten van een endlife
update niet slechts bestaan uit een optelsom van de prijzen van de benodigde nieuwe componenten en systemen. Sommige componenten en
systemen zullen specifiek voor een block 15 configuratie moeten worden
(her)ontworpen. Verder is de integratie van nieuwe apparatuur en oude
apparatuur die in het vliegtuig blijft zitten technisch complex en brengt dit
technische en financiële risico’s met zich mee. Vervolgens zal een nieuwe
endlife update configuratie zowel in technische als operationele zin in een
uitgebreid testprogramma moeten worden beproefd. Dat is ook nodig om
de luchtwaardigheid van het toestel in de nieuwe configuratie vast te
stellen. De kosten van deze ontwikkelingstrajecten, de integratie en het
aansluitende testprogramma zullen geheel of grotendeels door Nederland
moeten worden gedragen. Aangezien de omvang van in het bijzonder de
structurele aanpassingen op dit moment niet is vast te stellen, zijn ook de
benodigde tijd voor de uitvoering van een endlife update en het aantal
benodigde manuren niet goed te schatten. Het is dan ook niet mogelijk de
totale kosten van een endlife update van de Nederlandse F-16’s te
bepalen. Een endlife update zou hoe dan ook een bijzonder ingrijpende
operatie worden, ingrijpender dan de midlife update die de F-16’s in de
jaren negentig van de vorige eeuw hebben ondergaan.
Naar verwachting zal Nederland bij dit alternatief stoppen met de participatie in het F-35 programma. Dan zijn de volledige uitstapkosten in de
tabel hierboven aan de orde, met dien verstande dat de uiteindelijke
kosten moeten worden berekend ten tijde van de uitstapdatum.

Alternatief: vervanging F-16 door ander vliegtuig dan de F-35
Het definitieve besluit over de vervanging van de F-16 is, in overeenstemming met het coalitieakkoord, in 2010 aan de orde. Indien niet wordt
besloten tot vervanging van de F-16 door de F-35, zullen de twee testtoestellen worden doorverkocht. De keuze voor een ander toestel dan de
F-35 impliceert het staken van de participatie in het F-35 programma.
Naast de kosten die gemoeid zijn met de verwerving en de exploitatie van
een ander toestel zijn dan ook de volledige uitstapkosten aan de orde, met
dien verstande dat die opnieuw moeten worden berekend ten tijde van
het uitstapmoment. Voor de kosten die gemoeid zijn met de verwerving
van een ander toestel, verwijs ik naar het vierde deel van de rapportage
over de actualisering van de kandidatenvergelijking dat de Kamer vertrouwelijk ter inzage is verstrekt (Kamerstuk 26 488, nr. 129).
Vragen over de jaarrapportage
De Kamer heeft tevens vier aanvullende vragen gesteld over de jaarrapportage over 2008. Hieronder volgt het antwoord per vraag.
1
Hoe worden de risico’s beheerst die samenhangen met besluitvorming
door de Amerikaanse regering?
De politieke besluitvorming over de verwerving van de F-35 in alle
partnerlanden is aangemerkt als hoofdrisico. De keuzen van de Amerikaanse regering spelen daarbij de belangrijkste rol omdat die de grootste
impact kunnen hebben op de productie. Door overleg en goede informatie-uitwisseling op alle niveaus wordt getracht deze risico’s, in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

10

bijzonder met betrekking tot de Verenigde Staten, zo goed mogelijk te
schatten. Mijn bezoek van 6 en 7 april jl. aan de Verenigde Staten moet
mede in dat kader worden bezien. Uiteraard heb ik de aankondiging van
de Amerikaanse regering op 6 april jl., dat de komende vijf jaar 28
toestellen versneld zullen worden aangeschaft, verwelkomd. Daarmee zal
de productieopbouw efficiënter verlopen. Het Amerikaanse besluit heeft
ook een stabiliserend effect op de prijs van de F-35 voor de komende
jaren. Het totale aantal te bestellen Amerikaanse F-35 toestellen zal
worden gehandhaafd op 2 443. Het is voorts positief dat de Amerikaanse
regering nadrukkelijk ook zoveel belang aan het JSF-programma toekent
vanwege de internationale samenwerking op politiek, economisch en
operationeel gebied.
2
Wat is, gezien de voor- en nadelen, de Nederlandse inzet met betrekking
tot de Consortium Buy?
Nederland heeft belangstelling voor deelneming aan een Consortium Buy
(CB), waarbij meer landen gelijktijdig een bestelling doen voor een aantal
jaren op basis van een vaste aanschafprijs per toestel. Een CB levert voor
de afnemers prijsstabiliteit op en geeft de fabrikant voor meer jaren duidelijkheid over de benodigde productie. Verscheidene partnerlanden zijn
geïnteresseerd in de verdere uitwerking van de CB. Het is echter niet zeker
of een CB voor april 2010 tot stand komt. Voor alle partnerlanden, ook
Nederland, geldt dat eerst nationale besluitvorming nodig is voordat
contractuele verplichtingen kunnen worden aangegaan voor de CB. Er is
ook een keerzijde aan CB-deelneming. De CB vermindert de flexibiliteit
van de jaarlijkse bestelsystematiek, waarin financiële verplichtingen
gespreid worden aangegaan. Daarnaast brengt de CB mogelijk risicoopslagen in de prijs met zich mee. Tevens vervalt met de CB, met leveringen in de periode 2014 tot en met 2018, de mogelijkheid aan te sluiten
bij de eerste meerjarige bestelling (Multi Year Buy, MYB) van de
Verenigde Staten zelf die eveneens financiële voordelen biedt. Bij de
besluitvorming in 2010 zal dit worden meegewogen. Daarbij vormt uiteindelijk de prijs de voornaamste reden om aan te sluiten bij de CB, als die
tot stand komt, of bij de MYB in combinatie met eerdere jaarlijkse bestellingen via de reguliere PSFD-bestelsystematiek. Ook kan uitsluitend
worden gekozen voor jaarlijkse bestellingen.
3
Wat zijn de gevolgen voor het Nederlandse projectbudget op langere
termijn nu $ 1,2 miljard van het Amerikaanse PSFD-budget naar de
SDD-fase verschuift?
De verschuiving in het Amerikaanse budget zal geen effect hebben op de
omvang van het Nederlandse projectbudget en dat van de andere partnerlanden. Evenmin is sprake van een verhoging van de Nederlandse exploitatiekosten waarvan de doorontwikkelingskosten van de PSFD-fase deel
uitmaken. De Nederlandse bijdrage gedurende de PSFD-fase zal niet
toenemen omdat in het MoU een kostenplafond is vastgelegd. Daarmee is
de doorontwikkeling van capaciteiten financieel begrensd. Overigens was
de eerste doorontwikkeling aanvankelijk te ruim begroot (zie pagina 19 in
de Jaarrapportage).

Wat is het projectbudget wanneer van de actuele dollarkoers wordt uitgegaan?
In de tabellen op de volgende pagina’s zijn de totale investeringskosten en
de totale exploitatiekosten weergegeven in prijspeil 2008 tegen de actuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

11

dollarkoers van € 0,75 (7 april 2009). Deze dollarkoers ligt ongeveer tien
procent lager dan de plandollarkoers van € 0,83.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167

13