Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische
en Tandheelkundige Vervolgopleidingen
Postbus 20051
3502 LB Utrecht
bezoekadres
Domus Medica
Mercatorlaan 1200
3528 BL Utrecht
telefoon
030 282 38 40
e-mail
info@capaciteitsorgaan.nl
www.capaciteitsorgaan.nl

Capaciteitsplan 2010

Utrecht, januari 2011
revisie 1.1

Capaciteitsplan 2010
voor de medische, tandheelkundige,
klinisch technologische en aanverwante
(vervolg)opleidingen

Utrecht, januari 2011
revisie 1.1

Statutaire doelstellingen:
a. Het op grond van, onder meer, de te verwachten zorgbehoefte opstellen van
behoefteramingen met betrekking tot de onderscheiden medische en
tandheelkundige vervolgopleidingen;
b. Informatievoorziening voor de zorgsector en overheid met betrekking tot de
behoefte aan en capaciteit van medische en tandheelkundige opleidingen en
vervolgopleidingen;
c. Het in beeld brengen van de benodigde capaciteit van de initiële geneeskundige
opleiding en advisering hierover aan de overheid.

Inhoudsopgave
Samenvatting

5

1. Inleiding

9

2. De periode van 2000 tot 2010
11
2.1 Aantal artsen in Nederland sinds 2000 sterk gestegen
11
2.2 Aantal werkzame geneeskundig specialisten en tandartsen relatief sterker gestegen 15
2.3 Gemiddeld fte voor mannen en vrouwen nauwelijks gedaald
16
3. Geraamde en gerealiseerde instroom in de opleidingen
3.1 Medische vervolgopleidingen volgen adviezen steeds strikter
3.1.1 Medisch specialisten
3.1.2 Huisartsen
3.1.3 Sociaal geneeskundigen
3.1.4 Specialist ouderengeneeskunde
3.1.5 AVG, kaakchirurg en orthodontist
3.2 Initiële opleidingen

18
18
19
19
20
21
21
22

4. Toekomstige zorgvraag
4.1 Medisch specialisten
4.2 Huisartsen
4.3 Tandartsen/mondhygiënisten/kaakchirurgen/orthodontisten
4.4 Sociaal geneeskundigen
4.5 Specialisten Ouderengeneeskunde
4.6 Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG)

24
24
26
27
29
31
33

5. Geadviseerde instroom in de diverse opleidingen
5.1 Medisch specialisten
5.2 Huisartsen
5.3 Tandartsen/mondhygiënisten/kaakchirurgen/orthodontisten
5.4 Sociaal geneeskundigen
5.5 Specialisten Ouderengeneeskunde
5.6 Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG)

35
35
37
37
38
39
39

6. Verticale substitutie
6.1 Verpleegkundig specialist/ physician assistant
6.1.1 Substitutie-effecten verpleegkundig specialist/ physician assistant
6.1.2 Benodigde aantallen verpleegkundig specialist/ physician assistant
6.1.3 Beleidsontwikkelingen
6.2 Praktijkondersteuner huisartsenpraktijk (POH)
6.2.1 Substitutie-effecten POH
6.2.2 Benodigde aantallen POH
6.2.3 Beleidsontwikkelingen huisartsenpraktijk
6.3 Mondhygiënist
6.3.1 Substitutie-effecten mondhygiënist
6.3.2 Benodigde aantallen mondhygiënisten
6.3.3 Beleidsontwikkelingen

41
41
42
43
43
44
44
45
45
45
45
46
46

7. Initiële opleiding geneeskunde
7.1 Inleiding
7.2 De basisarts

47
47

7.3 Benodigde instroom initiële opleiding

4

48
49

8. Aandachtspunten
8.1 Medische specialismen
8.2 Huisartsgeneeskunde
8.3 Tandheelkunde/mondzorgkunde/kaakchirurgie/orthodontie
8.4 Sociale geneeskunde
8.5 Specialisme ouderengeneeskunde
8.6 Arts voor Verstandelijk Gehandicapten

51
51
51
52
52
53
53

Bijlage 1. Model Capaciteitsorgaan

54

Bijlage 2. Plenair Orgaan: betrokken experts en procedure

55

Bijlage 3. Samenstelling Bureau

56

Bijlage 4. Begrippen/ afkortingen

57

Samenvatting
Dit is het vierde integrale Capaciteitsplan sinds de oprichting van het
Capaciteitsorgaan in 1999. Het plan geeft adviezen over de instroom in alle erkende
medische vervolgopleidingen en over de instroom in de initiële opleidingen
geneeskunde, tandheelkunde en mondzorgkunde. Daarnaast wordt een aantal
overwegingen gegeven over instroom in opleidingen die mogelijk substituerend
kunnen werken.
De hoeveelheid gebruikte informatie neemt elk jaar toe. Om die reden is ervoor
gekozen om naast dit integrale hoofdrapport zes deelrapporten uit te geven met
specifieke informatie. Het betreft de deelrapporten medische en klinisch
technologische specialismen (1), huisartsgeneeskunde (2), mondzorg (3), sociale
geneeskunde (4), specialist ouderengeneeskunde (5) en arts voor verstandelijk
gehandicapten (6).
Op dit moment is het aanbod aan zorg beter in evenwicht met de vraag naar zorg dan
ooit tevoren. Om dit te bereiken is in de afgelopen jaren met name door
beroepsbeoefenaren en opleidingsinstellingen veel werk verzet. De medische
vervolgopleidingen zijn uitgebreid qua capaciteit maar nog steeds niet beland in een
stabiele fase. Ook in de komende jaren zal een aantal opleidingen nog moeten groeien
om aan de zorgvraag te kunnen blijven voldoen.
De groei van de opleidingen heeft geresulteerd in een groei van de beschikbare
capaciteit. Het aantal medische specialisten is in 10 jaar tijd gestegen van 14.484 tot
19.703. Het aantal huisartsen steeg van 9.182 naar 11.121. De toename bij de sociaal
geneeskundigen was relatief bescheidener (van 3.738 naar 4.163) en bij de specialisten
ouderengeneeskunde relatief iets groter (van 1.007 naar 1.475). Het specialisme Artsen
voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG) bestond in 2000 nog niet, maar telde in 2010
175 geregistreerde specialisten. Kaakchirurgie telde in 2000 203 specialisten, in 2010
234. De beroepsgroep orthodontisten was in 2000 285 specialisten groot. In 2010
waren er naar schatting 315 orthodontisten, waarvan zich 111 formeel hadden uit laten
schrijven uit het specialistenregister. Bij de klinisch technologische beroepen is het
aantal geregistreerde klinische chemici in 10 jaar tijd nauwelijks veranderd (van 264
naar 263). De klinische fysica is van 206 naar 321 specialisten gegroeid. De
ziekenhuisfarmacie tenslotte is van 255 naar 416 specialisten gegroeid. De totale groep
geneeskundig specialisten telde op 1 januari 2000 28.847 artsen. Op 1 januari 2010
waren dat er 36.241, oftewel 26% meer.
De groei in fte’s was in de afgelopen 10 jaar wat minder sterk. Opvallend is dat de
gemiddelde fte per geneeskundig specialist in 10 jaar tijd bij zowel de mannen als de
vrouwen nauwelijks is gedaald. Het rendement van de vervolgopleiding, gemeten
naar het gemiddelde fte-percentage per geregistreerd specialist, blijft hoog:
gemiddeld 0,90 fte voor de mannen en gemiddeld 0,70 fte voor de vrouwen. Dat het

5

aantal beschikbare fte’s minder hard stijgt dan het aantal geneeskundig specialisten
is terug te voeren op de voortschrijdende feminisering van de artsen in Nederland.
Ook in de komende jaren blijft de capaciteit aan geneeskundig specialisten
toenemen. Als de adviezen van het Capaciteitsorgaan worden overgenomen door de
overheid, zal het aantal geneeskundig specialisten in 2028 zijn gestegen naar bijna
46.000 geneeskundig specialisten, oftewel nog eens 27% meer dan op 1 januari 2010.
De sterkste groei vindt ook in de komende jaren bij de medisch specialisten plaats
(+42%). Voor de zorgvraag bij deze specialismen laten de ramingen van het
Capaciteitsorgaan ook de grootste geraamde netto toename zien.
De toename van de zorgvraag bij de andere specialismen is lager. Opvallend is
bijvoorbeeld de toename van de zorgvraag in de medische ouderenzorg. Die komt uit
op netto 1,0% tot 1,3% per jaar. Deze toename lijkt op het eerste gezicht alleszins
beheersbaar. Door geringe belangstelling voor dit specialisme blijft de instroom in
deze vervolgopleiding echter al enkele jaren achter bij de toegestane (en
gefinancierde) instroom. Het Capaciteitsorgaan heeft zijn zorgen hierover al eerder
uitgesproken. In de medische ouderenzorg is de zorgvraag niet in evenwicht met het
zorgaanbod. Substitutie van medische zorg door verpleegkundig specialisten wordt
wel gestimuleerd en is kansrijk door de werkomgeving, maar ook voor verpleegkundig
specialisten blijkt de verpleeghuissetting minder aantrekkelijk dan de
ziekenhuissetting.
Over het algemeen blijkt dat de inspanningen van het veld in de afgelopen jaren
hebben geleid tot enige stabiliteit in de opleidingen. Binnen de geneeskundige
specialismen zijn er echter twee specialismen die aandacht behoeven, te weten de
huisartsen en de sociaal geneeskundigen.
Bij de huisartsen wordt geadviseerd de jaarlijkse instroom in de opleiding te verhogen
van 600 naar 720. Deze verhoging is nodig omdat de toename van het aantal
praktijkzoekende huisartsen minder omvangrijk is dan in 2008 werd verondersteld. In
2008 was het uitgangspunt een jaarlijkse instroom van 700 aios die gedurende twee
jaar met ruim 100 mocht worden verminderd vanwege de veronderstelde toename
van het aantal praktijkzoekende huisartsen.
De sociaal geneeskundigen onttrekken zich wat betreft capaciteit en instroom
grotendeels aan de regie van de overheid. Voor de bedrijfsgezondheidszorg en de
verzekeringsgeneeskunde is de marktwerking van toepassing. Het ministerie van VWS
reguleert wel de instroom in een viertal profielopleidingen in de hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid (M&G). Het Capaciteitsorgaan adviseert om zowel de
profielopleidingen als de tweede fase van deze opleidingen M&G integraal op te
nemen in de tweede tranche. Voor de opleidingen tot bedrijfsarts en verzekeringsarts,
beide uit de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid, adviseert het Capaciteitsorgaan om
(de instroom tot) de opleidingen uit de sfeer van marktwerking te halen om
verstorende effecten op de rest van de opleidingsmarkt te voorkomen. Afstemming
6

met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is hiervoor misschien een
optie. De noodzaak tot ingrijpen neemt toe naarmate de beroepsgroep verder
vergrijst en instroom in de opleidingen uitblijft.
In dit Capaciteitsplan wordt de mondzorg voor de tweede keer integraal geraamd. De
Commissie Innovatie Mondzorg (Commissie Linschoten) heeft in 2006 voorgesteld dat
het Capaciteitsorgaan onderzoek doet naar de ontwikkeling van de capaciteit in deze
sector. Van oudsher raamt het Capaciteitsorgaan al de specialismen kaakchirurgie en
de orthodontie. De initiële opleiding tandheelkunde was eerder niet opgenomen in de
ramingen. Uit de ingestelde onderzoeken blijkt dat verticale substitutie van de
tandarts naar lager opgeleide disciplines in de praktijk mogelijk is. In de voorliggende
raming wordt een percentage van 15% in 10 jaar tijd haalbaar geacht. De substitutie
vindt niet alleen plaats naar de mondhygiënist, maar ook naar de preventieassistent.
Daarmee is één van de belangrijkste aannames uit het rapport van de Commissie
Innovatie Mondzorg nu onderbouwd. Om de verticale substitutie door de
mondhygiënisten tot stand te brengen, zal de jaarlijkse instroom in de opleidingen
moeten toenemen van 300 tot 358.
Uit de onderzoeken kwam ook een ander aspect naar voren, namelijk de instroom van
buitenlandse tandartsen in Nederland. Jaarlijks studeren er ongeveer 204 tandartsen
in Nederland af. Aan deze nieuwe tandartsen worden er jaarlijks 180 toegevoegd
vanuit het buitenland. Daardoor zijn vraag en aanbod met elkaar in evenwicht.
Onmiskenbaar schiet de Nederlandse opleidingssituatie op het gebied van de
eerstelijns mondzorg tekort waar het gaat om de tandartsenopleiding. Wil de in
Nederland bestaande afhankelijkheid van buitenlandse tandartsen op termijn (over 6
jaar) verminderen, zal nu een start moeten worden gemaakt met een verhoging van
de jaarlijkse instroom in de opleidingen tot tandarts. Een bescheiden maar
realistische stap zou zijn de jaarlijkse instroom te verhogen van 240 naar 374 plaatsen.
Daarmee zal vanaf 2018 de afhankelijkheid van de buitenlandse instroom in 10 jaar
tijd ongeveer halveren.
De verpleegkundig specialist wordt in de komende jaren een steeds vertrouwdere
verschijning in de zorg. Ondanks het gegeven dat verticale substitutie in veel
specialismen nog niet overtuigend kan worden aangetoond, heeft het veld wel
vertrouwen in de uiteindelijke uitkomsten van de substitutie. Het Capaciteitsorgaan
hanteert in bijna al zijn adviezen de raming inclusief verticale substitutie. Dat kan
niet zonder dat de substituerende beroepen ook voldoende instroom in de
opleidingen kennen. Over de mondhygiënisten is eerder al een advies gegeven. Voor
de verpleegkundig specialist/physician assistant wordt op basis van de beschikbare
gegevens in dit Capaciteitsplan geadviseerd de jaarlijkse instroom te verhogen naar
650 studenten.
Tenslotte geeft het Capaciteitsorgaan krachtens zijn statuten aan het veld en de
overheid een advies over de instroom in de initiële opleiding geneeskunde. Dit
Capaciteitsplan adviseert opnieuw om de instroom in de initiële opleiding te
7

verhogen van 2.850 naar 3.100 studenten. Bij voorkeur wordt hierbij voor de 250 extra
studenten de mogelijkheid van zij-instroom benut. Deze verhoging van de instroom in
de initiële opleiding zorgt na 7 jaar voor een ombuiging van de daling van het aantal
basisartsen in het reservoir voor instroom in een medische vervolgopleiding. Mogelijk
zijn over een aantal jaren additionele maatregelen nodig om het reservoir niet verder
uit te putten.

8

1. Inleiding
Het Capaciteitsorgaan is in 1999 opgericht door veldpartijen in de zorg. De statutaire
doelstellingen van het Capaciteitsplan zijn:
a. Het op grond van, onder meer, de te verwachten zorgbehoefte opstellen van
behoefteramingen met betrekking tot de onderscheiden medische en
tandheelkundige vervolgopleidingen;
b. Informatievoorziening voor de zorgsector en overheid met betrekking tot de
behoefte aan en capaciteit van medische en tandheelkundige opleidingen en
vervolgopleidingen;
c. Het in beeld brengen van de benodigde capaciteit van de initiële geneeskundige
opleiding en advisering hierover aan de overheid.
Sinds 2000 brengt het Capaciteitsorgaan onder meer ramingen uit met betrekking
tot de gewenste instroom in de diverse erkende medische en tandheelkundige
vervolgopleidingen. Tevens wordt een advies uitgebracht over de noodzakelijk geachte
instroom in de initiële opleiding tot basisarts. Het oogmerk van deze adviezen is om
ongewenste discrepanties tussen zorgvraag en zorgaanbod te verminderen en op
termijn zelfs te voorkomen. Daarnaast voorziet het Capaciteitsorgaan de overheid en
het veld van informatie op basis waarvan partijen beleid kunnen maken rond
bijvoorbeeld de numerus fixus, buitenlandse instroom, substitutie en nieuwe
opleidingen.
Sinds de oprichting van het Capaciteitsorgaan in 1999 is veel ervaring en kennis
opgedaan die ook bruikbaar is voor beleidsadvisering over en ramingen van de
benodigde instroom in soortgelijke ‘nieuwe’ beroepsgroepen.
• Het Capaciteitsorgaan is op verzoek van VWS in 2008 gestart met het volgen van
de capaciteitsontwikkelingen binnen de eerstelijns mondzorg. De Commissie
Innovatie Mondzorg (Commissie Linschoten) heeft in 2006 het advies gegeven
vanaf 2008 de beroepsgroep van de mondhygiënisten te laten monitoren door het
Capaciteitsorgaan. Dit is een logische stap omdat het Capaciteitsorgaan reeds
sinds 2000 de ontwikkelingen binnen de kaakchirurgie en orthodontie bijhoudt
en instroomadviezen geeft over deze vervolgopleidingen;
• Eveneens op verzoek van VWS is het Capaciteitsorgaan in 2009 begonnen met
onderzoek naar gewenste en daadwerkelijke capaciteitsontwikkelingen bij de BIGgeregistreerde beroepen in de geestelijke gezondheidszorg. In 2011 zal het eerste
advies over de benodigde instroom in deze beroepen ten behoeve van tranche 2B
worden aangeboden aan VWS.
Na dit inleidende hoofdstuk staat in hoofdstuk 2 de ontwikkeling van de capaciteit in
het veld vanaf 1 januari 2000 tot 1 januari 2010 centraal. Hierbij worden gegevens
gepresenteerd die niet eerder in verband met elkaar zijn getoond. Hoofdstuk 3 blikt
terug op de geadviseerde en gerealiseerde instroom in de afgelopen 10 jaren. Hiermee
wordt de terugblik die de hoofdstukken 2 en 3 bieden, afgesloten. Hoofdstuk 4 vat de
toekomstige zorgvraag voor de verschillende specialismen samen. De toekomstige
9

zorgvraag is immers het uitgangspunt voor de ramingen van het Capaciteitsorgaan.
Op basis van de toekomstige vraag wordt het toekomstig aanbod berekend.
Aanpassingen hierin zijn voorzien voor factoren die het daadwerkelijke aanbod
beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld efficiencyfactoren, niet patiëntgebonden tijd en
automatisering. Een belangrijke factor in deze berekeningen betreft de substitutie
van werkzaamheden naar een lager opgeleide discipline. De hiermee gepaard gaande
discussie over taakdelegatie of taakherschikking is voor het Capaciteitsorgaan minder
relevant. Het gaat erom hoeveel capaciteit van de ene beroepsgroep kan worden
vervangen door capaciteit van een lager opgeleide beroepsgroep bij gelijkblijvende of
beter ervaren kwaliteit van zorg.
Als op basis van de toekomstige zorgvraag het bijbehorende benodigde toekomstig
aanbod is geraamd, kan de benodigde instroom in de diverse vervolgopleidingen
volgens diverse scenario’s worden berekend. Hoofdstuk 5 laat de geadviseerde
jaarlijkse instroom zien, waarbij er voor de klinische specialismen en de tandartsen
een keuzemogelijkheid blijft. Hoofdstuk 6 behandelt de keerzijde van verticale
substitutie, te weten de benodigde capaciteit bij de substituerende beroepsgroepen
en de daarbij behorende instroom. In hoofdstuk 7 wordt de benodigde toekomstige
instroom in de initiële opleiding geneeskunde berekend. Hoofdstuk 8 vat de
belangrijkste aandachtspunten samen.
Bijlage 1 toont het sinds 2000 ongewijzigde conceptuele model waarlangs het
Capaciteitsorgaan tot zijn instroomramingen komt. Bijlage 2 en 3 geven de
samenstelling van het Plenair Orgaan en het ondersteunend Bureau weer. Bijlage 4
betreft tot slot de eerste begrippen- en definitielijst van het Capaciteitsorgaan. Deze
lijst wordt in de komende periode verder verfijnd, uitgebreid en tenslotte digitaal
ontsloten.

10

2. De periode van 2000 tot 2010
De eerste adviezen van het Capaciteitsorgaan dateren uit het jaar 2000. De volgende
paragrafen geven een overzicht van de ontwikkelingen bij de betreffende beroepen
sinds 2000.

2.1

Aantal artsen in Nederland sinds 2000 sterk gestegen
De registratie van artsen wordt in Nederland centraal uitgevoerd door het CIBG in Den
Haag. Basisartsen moeten zich laten inschrijven in het zogenaamde BIG-register om
de titel arts te mogen voeren, het beroep van arts uit te oefenen, en om zich in te
schrijven voor eventuele medische vervolgopleidingen. De gegevens over de aantallen
artsen per 1 januari 2010 zijn nog niet definitief. Figuur 1 toont de ontwikkeling van
het aantal BIG-geregistreerde artsen vanaf 2000 tot en met 2009. Het totale aantal
BIG-geregistreerde artsen is in deze periode gegroeid van 48.948 naar 66.624, een
toename van 36% ten opzichte van 2000.
Figuur 1: Aantal BIG-geregistreerde artsen per 1 januari; 2000- 2009
BIG geregistreede artsen
70.000

65.000

60.000

55.000

50.000

45.000

40.000
2000

2001

2002

2003

2004

Totaal

2005

2006

2007

2008

2009

Jonger dan 65 jaar

Bron: agentschap CBIG;RIBIZ

De registratie van basisartsen in het BIG-register is momenteel nog eenmalig. De arts
wordt alleen uit het BIG-register verwijderd op eigen verzoek, bij overlijden of op last
van de Geneeskundige Inspectie. Dat betekent dat ook artsen die niet meer
praktiseren in het BIG-register kunnen worden aangetroffen. Om die reden toont
bovenstaande figuur ook het aantal artsen jonger dan 65 jaar als een zeer grove
indicatie van het mogelijke aantal werkzame artsen. Dit aantal is gegroeid van 44.236
in 2000 naar 58.821 in 2009, een toename van 33% in 9 jaar tijd. De toename van het

11

aantal BIG-geregistreerde artsen schommelt in absolute zin rond de 1.600 artsen per
jaar.
Naast een toename van het aantal artsen vindt in de loop van de tijd ook een
verschuiving plaats in leeftijd- en geslachtsopbouw. In figuur 2 toont de
veranderingen in leeftijd- en geslachtsopbouw die zich in 9 jaar tijd hebben
voorgedaan binnen het BIG-bestand.
Figuur 2: Leeftijd- en geslachtsopbouw BIG-bestand 1 januari 2000 en 1 januari 2009;
aantallen in duizenden
BIG 2009

BIG 2000

>= 65

>= 65

V

7

6

5

M

60-64

4

3

2

V

55-59

55-59

50-54

50-54

45-49

45-49

40-44

40-44

35-39

35-39

30-34

30-34

<= 29

<= 29

1

0

1

2

3

4

5

6

7

7

6

5

M

60-64

4

3

2

1

0

1

2

3

4

5

6

7

Bron: CBIG;RIBIZ

Het BIG-register 2009 laat zien dat het aantal vrouwelijke artsen in alle
leeftijdscategorieën is toegenomen in vergelijking met 2000. Het aantal mannelijke
artsen in de leeftijdscategorieën beneden de 45 jaar is enigszins gedaald, maar de
urnvorm die in 2000 zichtbaar was bij de mannelijke artsen is in de figuur uit 2009
iets afgezwakt. Het aantal BIG-geregistreerde vrouwelijke artsen is in 10 jaar tijd sterk
toegenomen. Het percentage vrouwelijke artsen, jonger dan 65 jaar, bedroeg 37% in
2000 en 45% in 2009.
Basisartsen kunnen na hun initiële opleiding geneeskunde een medische
vervolgopleiding volgen. Een groot aantal van deze opleidingen zijn wettelijk erkend
en leiden tot een beschermde titel. Het betreft dan 2 of 3 jaar durende profielopleidingen tot profielarts (jeugdarts KNMG, arts infectieziektebestrijding KNMG, SEH
arts etc.) of de 3 tot 6 jaar durende opleidingen tot geneeskundig specialist (medisch
specialist, huisarts, sociaal geneeskundige, specialist ouderengeneeskunde, arts voor
verstandelijk gehandicapten, orthodontist of kaakchirurg). Na voltooiing van de
vervolgopleiding kan de geneeskundig specialist worden ingeschreven in het
betreffende specialistenregister van de Medisch Specialisten Registratie Commissie
12

(MSRC), de Huisartsen en Verpleeghuisartsen Registratie Commissie (HVRC) of de
Sociaal Geneeskundigen Registratie Commissie (SGRC). Om na de eerste inschrijving
in deze registers ingeschreven te blijven, dient de geneeskundig specialist te voldoen
aan een aantal voorwaarden (onder andere een minimum aantal werkdagen als
specialist en het volgen van geaccrediteerde bij- en nascholing). Elke 5 jaar wordt elke
geneeskundig specialist door de betreffende registratiecommissie getoetst op het
voldoen aan deze voorwaarden. De ontwikkeling van een aantal groepen
geneeskundig specialisten in deze registers vanaf 2000 is weergegeven in figuur 3.
Figuur 3: Aantallen geneeskundig specialisten per 1/1/2000 en 1/1/2010
Geregistreerde specialisten
20.000

17.500

15.000

12.500

10.000

7.500

5.000

2.500

0
2000

2001

2002

Medisch specialist

2003

Huisarts

2004

2005

2006

Sociaal geneeskundige

2007

2008

2009

2010

Specialist ouderengeneeskunde

Bron: MSRC;HVRC;SGRC

De figuur laat zien dat met name de medisch specialisten en de huisartsen in de
afgelopen 10 jaar een grote groei hebben doorgemaakt. Bij de huisartsen heeft deze
groei continue plaatsgevonden. Bij de medisch specialisten kent de doorgemaakte
groei een iets grilliger patroon. De sociaal geneeskundigen hebben in de afgelopen 10
jaar nauwelijks groei gekend. Bij de specialisten ouderengeneeskunde is in deze
figuur slechts een lichte groei zichtbaar. Toch is hun aantal in absolute zin sterk
gegroeid, van 1.007 naar 1.475. In alle specialismen, met uitzondering van de sociale
geneeskunde, is overigens naast de feminisering ook een verjonging zichtbaar. Deze
wordt getoond in de deelrapporten. De feminisering zet in de verschillende
specialismen in wisselende mate door (tabel 1).

13

Tabel 1. Aantal geregistreerde medisch specialisten en percentage geregistreerde
vrouwen per 1/1/2000 en 1/1/2010

Specialisme

Aantal

2000
% vrouwen

Aantal

Klinische specialismen totaal
Anesthesiologie
Cardiologie
Cardio-thoracale chirurgie
Dermatologie en venerologie
Heelkunde
Interne geneeskunde
KNO
Kindergeneeskunde
Klinische genetica
Klinische geriatrie
Longziekten en tuberculose
Maag-darm-leverziekten
Medische microbiologie
Neurochirurgie
Neurologie
Nucleaire geneeskunde
Obstetrie en gynaecologie
Oogheelkunde
Orthopedie
Pathologie
Plastische chirurgie
Psychiatrie
Radiologie
Radiotherapie
Reumatologie
Revalidatiegeneeskunde
Urologie
Klinische chemie
Klinische fysica
Ziekenhuisfarmacie
Huisartsen
Tandartsen*
Sociaal geneeskundigen
Specialisten ouderengeneeskunde
Arts voor verstandelijk gehandicapten
(AVG)
Kaakchirurgie
Orthodontisten
Mondhygiënisten
Totaal excl. klinisch technologische
beroepen/tandartsen/
orthodontisten/mondhygiënisten

14.717
1.088
654
108
387
1.035
1.725
452
1.009
66
83
385
163
206
109
665
85
820
626
473
337
178
2.254
870
165
165
299
310
264
206
255
9.182
7.284
3.738
1.007
0

30,1
22,2
9,5
4,6
27,4
5,2
21,6
7,5
41,8
59,1
47,0
15,6
8,0
30,6
5,5
18,2
22,4
23,8
28,6
2,5
21,7
11,2
28,7
12,3
29,1
27,3
35,8
1,3
28,0
33,8
50,0
-

19.073
1.605
912
136
472
1.218
2.006
489
1.401
110
174
524
364
249
136
826
152
978
671
633
391
270
2966
1059
256
248
455
372
263
321
416
11.121
8.357
4.163
1.475
175

34,0
27,9
15,2
11,8
43,0
16,5
15,2
11,8
57,7
73,6
64,4
26,1
22,5
37,3
9,6
30,8
34,9
45,6
38,3
8,1
36,8
20,0
42,0
21,0
44,9
44,4
54,9
13,2
28,9
16,2
48,3
41,9
31,0
40,2
61,0
65,0

203
285

5,0
22,0

28.847

25,8

234
315
2.425
36.241

7,0
33,0
97,0
38,3

*: geregistreerde en werkzame tandartsen volgens NMT; cijfers 2000 en 2009

14

2010
% vrouwen

Uit deze tabel blijkt dat het aantal geregistreerde specialisten in 10 jaar tijd is
toegenomen met gemiddeld 25,6%. Voor de klinische specialismen bedroeg de
gemiddelde groei 29,6%, voor de huisartsen 21,1%, voor de sociaal geneeskundigen
11,4% en voor de specialisten ouderengeneeskunde 46,5%. De toename van het aantal
geregistreerde kaakchirurgen tot slot bedroeg 15%, iets lager dan het gemiddelde van
de medisch specialisten in de ziekenhuizen. Bij de tandartsen zijn geen betrouwbare
gegevens uit 2000 bekend. Het specialisme arts voor verstandelijk gehandicapten is
pas in 2000 erkend.
De feminisering heeft in alle specialismen ingezet, maar de mate van feminisering
verschilt sterk. Binnen het geheel van geregistreerde medisch specialismen bedroeg
het percentage werkzame vrouwen in 2000 25,8% en in 2010 38,3%.
Dit soort gedetailleerde tabellen zijn verder in de 6 afzonderlijke deelrapporten terug
te vinden. Vanaf dit punt worden hier alleen tabellen met geaggregeerde gegevens
getoond voor de volgende 9 beroepsgroepen: medisch specialisten, klinisch
technologisch specialisten, huisartsen, tandartsen, sociaal geneeskundigen,
specialisten ouderengeneeskunde, artsen voor verstandelijk gehandicapten,
kaakchirurgen en orthodontisten. Uiteraard zijn er ook gegevens beschikbaar over
ondersteunende beroepen zoals de verpleegkundig specialist, de
praktijkondersteuner huisartsenpraktijk (POH) en de mondhygiënist. Deze komen in
hoofdstuk 6 aan de orde.

2.2

Aantal werkzame geneeskundig specialisten en tandartsen relatief
sterker gestegen
Vooraf moet worden aangegeven dat naast (een deel van) de 36.241 geregistreerde
geneeskundig specialisten ook nog ruim 19.500 basisartsen in de zorg werkzaam zijn.
In hoofdstuk 7 komen de activiteiten van de basisartsen nader aan de orde.
Van de geregistreerde specialisten is een gedeelte werkzaam in het buitenland. Een
ander deel werkt uitsluitend in onderzoek of onderwijs. En weer een ander deel is
inmiddels gestopt met zijn of haar werkzaamheden, maar heeft zich niet actief uit het
specialistenregister laten uitschrijven en wacht de volgende oproep tot herregistratie
af. Uit enquêtering en gegevensanalyse kunnen de volgende percentages worden
vastgesteld.

15

Tabel 2: Werkzame beroepsbeoefenaren: percentage van geregistreerd in
specialistenregister en absoluut aantal;1/1/2000 en 1/1/2010

Beroepsgroep
Medisch specialisten
Klinisch technologisch specialisten
Huisartsen
Tandartsen
Sociaal geneeskundigen
Specialist ouderengeneeskunde*
AVG**
Kaakchirurg
Orthodontist
Totaal***

%

1/1/2000
Aantal

86,8%
83,9%
94,0%
94,5%
88,2%
93,7%
87,3%

12.800
7.706
3.515
952
179
267
25.152

*

: aantal werkzaam 2010 inclusief 75 werkzame sociaal geriaters

**

: aantal werkzaam 2010 inclusief 32 werkzame huisartsen

1/1/2010
%

Aantal

91,0%
92,5%
93,3%
91,5%
92,8%
91,7%
99,6%
87,3%
90,5%

17.350
925
10.371
8.881
3.815
1.443
192
233
275
33.404

*** : exclusief klinisch technologische specialisten, tandartsen, en orthodontisten

Over de gehele linie kan worden geconstateerd dat de specialistenregisters van de
MSRC, HVRC en SGRC in 10 jaar tijd lijken te zijn verbeterd wat betreft actualiteit. Het
zal uiteraard nooit voorkomen dat 100% van de geregistreerde specialisten ook
daadwerkelijk met patiënten werkzaam is. Er zijn specialisten die bezig zijn met
onderwijs en onderzoek, specialisten die al dan niet tijdelijk in het buitenland
verblijven en specialisten die onlangs zijn gestopt met werken. Opvallend is alleen het
relatief lage percentage werkzame tandartsen. De belangrijkste reden hiervoor is dat
de basisregistratie voor tandartsen uit het BIG-register komt en herregistratie in het
BIG-register niet nog niet is ingevoerd. Gepensioneerde tandartsen en
ge(r)emigreerde tandartsen blijven dus in het BIG-register zitten. Voor alle andere
beroepsgroepen zijn de registers van de registratiecommissies gebruikt. Van de 36.241
in 2010 geregistreerde specialisten werken er 33.404 in de patiëntenzorg.

2.3

Gemiddeld fte voor mannen en vrouwen nauwelijks gedaald
In deze laatste paragraaf van dit hoofdstuk wordt het aantal werkzame
beroepsbeoefenaren omgezet in het aantal beschikbare fte’s. Uit onderzoek is
gebleken dat er een verschil bestaat tussen mannen en vrouwen in de omvang van
deeltijdwerken. Daarom worden de percentages voor de mannen en de vrouwen
afzonderlijk getoond. Deze geslachtsspecifieke gegevens zijn ook gehanteerd in de
ramingen, omdat de geslachtsverhoudingen nog steeds veranderen.
Gedetailleerdere gegevens staan in de afzonderlijke deelrapporten. Waar mogelijk
worden in tabel 3 de gegevens uit 2010 vergeleken met beschikbare gegevens uit
2000. Helaas is er maar weinig historisch vergelijkingsmateriaal. Zichtbaar is in elk
geval dat de gemiddelde fte die wordt gewerkt bij de mannelijke specialisten telkens
hoger is dan bij de vrouwelijke specialisten. Bij de klinische specialismen is verder
opvallend dat er per saldo geen daling zichtbaar is ten opzichte van 2000. In de

16

afgelopen 10 jaar is het gemiddeld aantal fte niet gewijzigd. Wel zijn de mannen iets
minder en de vrouwen iets meer gaan werken.
De huisartsen kennen gedurende de laatste 10 jaar zowel bij de mannen (-0,12 fte) als
bij de vrouwen (- 0,11 fte) een daling van het gemiddeld aantal gewerkte fte. Een
belangrijke reden hiervoor is dat de waarnemers zijn meegenomen in deze
berekeningen. Het aantal waarnemers was in 2000 nog veel lager dan in 2010.
Waarnemers werken door de aard van hun werk gemiddeld minder fte dan
huisartsen of HIDHA’s. Als de waarnemers uit de gemiddelde fte berekening worden
gelaten, werken de mannelijke huisartsen 0,88 fte en de vrouwelijke huisartsen 0,62
fte. Met name bij de vrouwelijke huisartsen is dus sprake van een grote onbenutte
capaciteit.
Bij de specialisten ouderengeneeskunde is sprake van een toename van het
gemiddelde fte, zowel bij de mannen als bij de vrouwen. Overigens geldt dit niet
alleen voor het gemiddeld aantal fte, maar ook voor het gemiddeld aantal
patiëntgebonden uren. De veranderingen bij de kaakchirurgie zijn marginaal.
Tabel 3: Gemiddeld aantal fte voor mannen en vrouwen; 1/1/2000 en 1/1/2010

Beroepsgroep
Medisch specialisten
Klinisch technologische specialismen
Huisartsen
Tandartsen
Sociaal geneeskundigen
Specialist ouderengeneeskunde
AVG
Kaakchirurg
Orthodontist
Totaal fte bekend in 2000 en 2010
Totaal fte exclusief tandartsen

Gemiddeld fte
werkzaam 2000
Man
Vrouw

Gemiddeld fte
werkzaam 2010
Man
Vrouw

0,96
0,94
0,87
0,90
0,93
0,95

0,94
0,97
0,82
0,86
0,88
0,91
0,91
0,89
0,93
0,90
0,90

0,80
0,66
0,68
0,70
0,82
0,77

0,82
0,89
0,55
0,77
0,66
0,74
0,80
0,69
0,82
0,71
0,70

De getotaliseerde gegevens bieden eigenlijk geen goed referentiemateriaal. Zichtbaar
is wel dat de mannelijke geneeskundig specialisten in 2010 gemiddeld 0,90 fte
werken en de vrouwen gemiddeld 0,70 fte. Deze gemiddelden zijn in 10 jaar tijd
gedaald met respectievelijk 0,05 fte en 0,07 fte. Bij de vrouwen bestaan grote
verschillen tussen de diverse specialismen, waarbij de vrouwelijke huisartsen
gemiddeld het kleinste fte-percentage hebben en vrouwelijke medisch specialisten
het hoogste.

17

3. Geraamde en gerealiseerde instroom in de
opleidingen
Het Capaciteitsorgaan is in 2000 gestart met de advisering van het veld en de
overheid over de benodigde instroom om de geraamde zorgvraag en het zorgaanbod
in evenwicht te brengen of te houden. Het Capaciteitsorgaan stuurt alleen op de
instroom van basisartsen in de diverse vervolgopleidingen. Voor alle andere relevante
factoren worden op basis van literatuuronderzoek, ‘eigen’ onderzoek of expert
opinions inschattingen gemaakt over de verwachte ontwikkelingen. Overigens
verricht het Capaciteitsorgaan geen zelfstandig onderzoek. Om de onafhankelijkheid
van het Capaciteitsorgaan te waarborgen worden alle onderzoeken in opdracht van
het Capaciteitsorgaan uitgevoerd door externe bureaus.
Tussen 2000 en 2010 heeft het Capaciteitsorgaan heeft viermaal een integraal advies
uitgebracht: in 2000, in 2003, in 2005 en in 2008. Daarnaast zijn enkele deeladviezen en
een drietal tussentijdse adviezen gegeven. Deeladviezen worden meestal opgesteld op
verzoek van veldpartijen of overheid. Tussentijdse adviezen komen tot stand op initiatief
van het Capaciteitsorgaan zelf als uit de continue monitoring van de ontwikkelingen
van zorgvraag en zorgaanbod blijkt dat tussentijdse bijsturing noodzakelijk is.

3.1

Medische vervolgopleidingen volgen adviezen steeds strikter
In de periode 2000 tot 2006 werd alleen de opleiding huisartsgeneeskunde centraal
aangestuurd door het ministerie van VWS. De opleidingen in de klinische specialismen,
de sociale geneeskunde, de specialist ouderengeneeskunde, arts voor verstandelijk
gehandicapten en de kaakchirurgie kenden geen aansturing. Het veld maakte
afspraken in overleg met de verzekeraars. Van centrale regie was er zeker in het begin
geen sprake. Later is voor de opleidingen tot medisch specialist het zogenaamde
Bestuurlijk Overleg Lichtvoetige Structuur (BOLS) gebruikt als afstemmingsorgaan.
Vanaf 2007 is de financiering van de medische vervolgopleidingen uit de budgetten
van de zorginstellingen overgeheveld naar het ministerie van VWS. Dit werd nodig
geacht in verband met de introductie van de Zorgverzekeringswet en de daarmee
beoogde marktwerking. Vanaf dat moment is de regie voor de medische
vervolgopleidingen voor het grootste gedeelte1 in handen van VWS gekomen.
De opleidingen tot basisarts en tandarts werden en worden centraal geregisseerd
door het ministerie van OCW. Omdat de medische vervolgopleidingen voor hun
instroom afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van basisartsen, vindt er wel
afstemming plaats tussen de opleidingsambities van de ministeries van OCW en VWS.
Tabel 4 toont de gerealiseerde instroom in de erkende medische vervolgopleidingen
sinds 2000. De getallen voor 2010 zijn, voor zover ingevuld, nog niet definitief.
1

De erkende medische vervolgopleidingen tot bedrijfsarts, verzekeringsarts, forensisch arts,
arts indicatie en advies en arts beleid en advies alsmede de tweede fase van de opleiding
tot arts Maatschappij en Gezondheid worden niet gesubsidieerd door VWS.

18

Tabel 4: Gerealiseerde instroom aios in de diverse medische vervolgopleidingen
Vervolgopleiding

Jaar: (20..)

Medisch specialist
Klin. techn. specialist
Huisarts
Soc. geneeskundige
Ouderengeneeskunde
AVG
Kaakchirurg
Orthodontist
Totaal

00

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

820 898 1.120 1.172 1.095 1.084 1.107 1.068 1.051 1.061 1.150
27 25
63 66 44 59
64 78 60 85
360 420 468 501 512 533 524 519 537 594 589
227 339 220 160 114 47
82
81 102 161
85 84
82
97 99 96
91
88 86 85 72
10
9
0
13
15
13
10
13
16
19
7
6
11
12
11
13
9
15
11
13
13
5
6
6
12
6
13
6
13
6
13
5
1.541 1.787 1.970 2.033 1.896 1.858 1.893 1.875 1.869 2.031

Bron: Registratiecommissies

3.1.1

Medisch specialisten
Zichtbaar is dat de gerealiseerde instroom in de diverse medische vervolgopleidingen
in 2002 sterk gestegen is ten opzichte van de jaren ervoor. Ook komt naar voren dat er
verschillende bewegingen in de onderscheiden vervolgopleidingen zijn. Het aantal
aios bij de medisch specialisten toont in 2002 een forse stijging die zich in de jaren
daarna heeft voortgezet. Hierbij hebben de adviezen van het Capaciteitsorgaan een
rol gespeeld. De adviezen voor de verschillende specialismen zijn echter niet strikt één
op één overgenomen. In grote lijnen komen de adviezen van het Capaciteitsorgaan
wel naar voren.
In 2010 is de instroom weer verder gestegen door implementatie van de
voorkeursvariant exclusief verticale substitutie volgens het maximale advies in het
Capaciteitsplan 2008. De gemiddelde duur van de opleiding tot geneeskundig
specialist bedraagt ruim 5 jaar. Dit betekent dat de effecten van de instroomverhoging
in de medische vervolgopleidingen vanaf 2002 vanaf 2008 leiden tot een uitstroom
van zogenaamde ‘jonge klaren’ die jaarlijks 200 tot 300 specialisten meer telt. Dit
effect houdt in elk geval in de komende 6 jaar aan.

3.1.2

Huisartsen
Bij de huisartsen is zichtbaar dat de instroom in de opleiding tussen 2000 en 2003 op
advies van het Capaciteitsorgaan is gegroeid van 360 naar ruim 500 plaatsen. Vanaf
2009 is de instroom verhoogd naar ongeveer 600 plaatsen. Het Capaciteitsorgaan
raamde een noodzakelijke instroom van 730 aios in de opleiding
huisartsgeneeskunde, maar corrigeerde deze instroom in zijn advies eenmalig voor de
– achteraf niet waargenomen – verwachte groei van het aantal praktijkzoekende
huisartsen naar 500 plaatsen voor 2009. In een tussentijds advies eind 2009 is de
raming van 730 instroomplaatsen opnieuw bevestigd en is aangedrongen op
implementatie van de instroom van 730 aios vanaf 2011.

19

3.1.3

Sociaal geneeskundigen
De instroom in de opleidingen in de sociale geneeskunde is sinds 2003 in zijn
totaliteit gehalveerd. Het Capaciteitsorgaan heeft vanaf 2003 geen instroomadviezen
meer uitgebracht voor de sociale geneeskunde, omdat de beleidsmatige
onzekerheden te groot waren. Wel zijn in 2007 en 2008 twee deeladviezen uitgebracht
over de opleiding tot jeugdarts en arts infectieziektebestrijding.
De bewegingen van de verschillende specialismen binnen de sociale geneeskunde zijn
nog extremer. Figuur 4 laat zien hoe de ontwikkelingen in de instroom zijn geweest
voor de twee hoofdstromen binnen de sociale geneeskunde. De instroom van aios in
de twee opleidingen van de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid lijkt op elkaar. De
instroom in de opleiding tot bedrijfsarts en de opleiding voor verzekeringsartsen is
vanaf 2002 ingestort. Beide opleidingen kennen sinds 2005 geen noemenswaardige
instroom meer.
Figuur 4: Gegroepeerde instroom aios sociale geneeskunde; periode 2000-2009
Instroom aios 2000 - 2009
160
140

Aantal

120
100
80
60
40
20
0
2000

2001

2002

2003

Verzekeringsgeneeskunde

2004

2005

2006

Bedrijfsgeneeskunde

2007

2008

2009

2010

M & G excl. sport

Bron: SGRC

De opleidingen binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid zijn vanaf 2007
wat betreft instroom weer voorzichtig aan het stijgen. Hierbij moeten worden
aangetekend dat dit alleen geldt voor de vier door VWS gesubsidieerde
profielopleidingen.
De grote schommelingen van de instroom in de opleidingen worden veroorzaakt door
een combinatie van enerzijds een grotendeels door overheidsbeleid gereguleerde
zorgvraag, met snel wisselende behoeften, met anderzijds een volledig aan
marktwerking blootgesteld zorgaanbod. Dit zorgaanbod wordt gereguleerd door een

20

groot aantal wisselende financiers van de vervolgopleidingen die het zorgaanbod in
eerste instantie via de opleidingen sturen.
Dit gedeelte van de opleidingsmarkt is als enige grotendeels blootgesteld aan
marktwerking. Nadeel hiervan is dat bij een (plotselinge) toename van de zorgvraag
de opleidingsmarkt alleen met 2 tot 4 jaar vertraging kan reageren met het afleveren
van nieuwe specialisten. Bij een afname van de zorgvraag reageert de markt abrupt
door het stopzetten van de instroom in de opleidingen. Dit betekent dat de
opleidingsmarkt de stabiliteit mist die in andere opleidingsmarkten wél voorhanden
is en daardoor minder aantrekkelijk is voor langdurige investeringen dan andere
opleidingsmarkten.
Een ander aspect van de marktwerking in dit gedeelte van de opleidingsmarkt is de
daardoor gecreëerde wisselende concurrentie om basisartsen in de totale
opleidingsmarkt. Tussen 2005 en 2009 waren jaarlijks minder dan 100 basisartsen
nodig om alle opleidingen in de sociale geneeskunde te vullen. Als de zorgvraag naar
bedrijfsartsen en verzekeringsartsen in de komende jaren toeneemt, kan het aantal
basisartsen dat nodig is voor de vervolgopleidingen, in korte tijd zowel absoluut als
relatief fors toenemen. Dit was een belangrijk argument in het onderzoek van de Nza
en Tilec om toch regulering van de medische vervolgopleidingen te blijven bepleiten2.

3.1.4

Specialist ouderengeneeskunde
De daadwerkelijke instroom in de opleiding tot specialist ouderengeneeskunde wijkt
de laatste jaren af van de adviezen van het Capaciteitsorgaan. In het laatste advies uit
2008 werd geadviseerd een instroom in de opleiding te realiseren van 112 aios.
Conform dit advies heeft VWS daartoe de budgettaire ruimte geboden. De
gerealiseerde instroom blijft echter flink achter bij het advies. Tegelijkertijd
constateert het Capaciteitsorgaan dat het interne rendement van de opleiding daalt.
Hierdoor wordt het aantal aios dat in de komende jaren daadwerkelijk zijn/haar
registratie als specialist ouderengeneeskunde behaalt, lager dan op grond van de
eerder gerealiseerde instroom zou worden verwacht. De beroepsgroep is in
samenwerking met werkgevers en opleidingsinstellingen bezig met een traject van
maatregelen om het imago van de specialist ouderengeneeskunde te veranderen.
Deze maatregelen hebben echter vaak pas effect op langere termijn. Het
Capaciteitsorgaan verwacht dan ook dat de bestaande onvervulde zorgvraag in de
komende jaren alleen maar zal toenemen. Om die reden adviseert het
Capaciteitsorgaan om voor de korte termijn vooral het instrument van verticale
substitutie te hanteren en dit gericht te stimuleren voor deze sector.

3.1.5

AVG, kaakchirurg en orthodontist
De instroom in de vervolgopleidingen tot arts voor verstandelijk gehandicapten,
kaakchirurg en orthodontist hebben zich in de afgelopen jaren ontwikkeld conform de
adviezen van het Capaciteitsorgaan. De instroom in de opleiding tot AVG kent een
2

Regulation of the postgraduate medical education (2009). Nza/Tilec

21

piek vanaf 2009 wegens het advies uit 2008 om de bestaande onvervulde vraag
versneld in te vullen door een jaarlijkse instroom van 20 tot 24 aios in de opleiding
vanaf 2009.

3.2

Initiële opleidingen
Sinds zijn oprichting in 1999 geeft het Capaciteitsorgaan ook adviezen af over de
gewenste instroom in de initiële opleiding tot basisarts. In tabel 5 worden deze
adviezen vergeleken met de besluiten die VWS en/of OCW heeft genomen over de
omvang van de initiële instroom. Formeel betreft het overigens alleen OCW-besluiten
met betrekking tot de omvang van het aantal gesubsidieerde initiële
opleidingsplaatsen. De Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
(WHW) kent de mogelijkheid van de zogenaamde arbeidsmarktfixus. Daarin heeft de
minister van Onderwijs op basis van verwachte overschotten aan een bepaalde
beroep de mogelijkheid om een maximum vast te stellen voor de instroom. Daarnaast
is er de capaciteitsfixus, waarbij de universiteiten en hogescholen de mogelijkheid
hebben om voor bepaalde beroepen op basis van verwachte capaciteitsproblemen (of
kwaliteitsproblemen) een maximum te stellen aan instroom volgens een aantal
wettelijk vastgelegde procedures. De capaciteitsfixus wordt door de universiteiten
voor een per jaar wisselend aantal beroepen gehanteerd. De initiële opleidingen
geneeskunde en tandheelkunde hebben een tientallen jaren lange traditie van een
capaciteitsfixus. Voor de initiële opleidingen tandheelkunde en mondzorgkunde is
overigens het eerste instroomadvies pas in 2009 gegeven.
Tabel 5: Advies Capaciteitsorgaan en instroom eerste jaar initiële opleidingen
Jaar: (20..)
Geneeskunde
Advies
Instroom
Tandheelkunde
Advies
Instroom
Mondzorgkunde
Advies
Instroom

00

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

2.900/ 2.850 2.850 2.850 2.540 2.540 2.540 2.700 2.700 3.100
3.200
1.961 2.149 2.516 2.860 2.892 2.867 2.797 2.742 2.737 2.665
314/ 374
466
260 300 300 300 300 300 300 270 240 240 240
333/ 358
416
210
210 210 300 300 300 300 300 300 300 300

De adviezen van het Capaciteitsorgaan over de gewenste initiële instroom in de
opleiding geneeskunde zijn in het verleden slechts ten dele gevolgd. Het eerste advies
dat in 2001 werd afgegeven, heeft er wel toe geleid dat de instroom in de initiële
opleiding in drie jaar tijd is verhoogd van 1.900 naar 2.850. De overheid heeft de
daarop volgende twee adviezen om de instroom iets te verlagen, niet overgenomen.
De afname in de gerealiseerde instroom vanaf 2006 is het gevolg van het betrekken
van en corrigeren voor de zij-instroom in de opleiding geneeskunde. De instroom is
effectief gehandhaafd op 2.850, waarbij een gedeelte van de studenten niet in het
eerste jaar maar in het vierde jaar instroomt. Deze zij-instroom wordt gerealiseerd bij
een drietal universiteiten.
22

De jaarlijkse instroom in de initiële opleiding tandheelkunde is vanaf 2001 door OCW
gereguleerd op 300 studenten. In 2006 rapporteerde de Commissie Innovatie
Mondzorg (verder: de commissie) dat op theoretische basis een verdergaande
substitutie van de tandarts naar de mondhygiënist zonder kwaliteitsverlies mogelijk
was. De commissie adviseerde de instroom in de opleiding tot tandarts te beperken
en de instroom in de opleiding tot mondhygiënist uit te breiden. De jaarlijkse
instroom in de opleiding tot tandarts is vanaf 2007 in twee jaar tijd gereduceerd van
300 naar 240 plaatsen, terwijl de opleidingsduur met een jaar is verlengd. De
commissie adviseerde ook om het Capaciteitsorgaan na 2008 onderzoek te laten
doen naar de daadwerkelijke omvang van de beoogde effecten.
In 2009 heeft het Capaciteitsorgaan een eerste verkenning uitgevoerd. Hieruit bleek
dat er inderdaad substitutie optreedt tussen mondhygiënist en tandarts, maar dat
het tempo van deze substitutie waarschijnlijk lager ligt dan de commissie had
aangenomen. Tegelijkertijd bleek dat er daarnaast substitutie plaatsvond tussen
tandarts en preventieassistent. In zijn advies over de gewenste instroom in de initiële
opleiding tot tandarts is het Capaciteitsorgaan uitgegaan van een op basis van
onderzoeksmateriaal reëel geacht (extra) substitutiepercentage van 15% in 10 jaar,
gelijkelijk verdeeld over de mondhygiënisten en de preventieassistenten. Daarnaast is
in het eerste advies uit 2009 en in het huidige advies rekening gehouden met een
blijvende jaarlijkse instroom van 90 buitenlandse tandartsen. Ondanks deze
substitutie en de ‘ondersteuning’ door buitenlandse tandartsen blijkt dat de
geadviseerde jaarlijkse instroom in de initiële opleiding tandheelkunde dient te
stijgen naar 374 eerstejaars studenten.

23

4. Toekomstige zorgvraag
De verwachtingen over de ontwikkeling van de zorgvraag tot 2022 en tot 2028 vormen
de basis voor het instroomadvies van het Capaciteitsorgaan. Deze verwachte
zorgvraag wordt uitgedrukt in fte’s benodigde specialist. Over het algemeen geldt
hierbij als uitgangspunt dat zorgvraag en zorgaanbod op het moment van de raming
met elkaar in evenwicht zijn. Als er in het voortraject signalen zijn dat zorgvraag en
zorgaanbod niet met elkaar in evenwicht zijn (bijvoorbeeld lange wachtlijsten of
onvervulbare vacatures voor geneeskundig specialisten), wordt de zorgvraag
aangevuld met het geschatte ontbrekende aantal fte’s en fungeert deze aangepaste
zorgvraag als uitgangspunt. De verwachte zorgvraag is vervolgens het resultaat van
demografische, epidemiologische en sociaal-culturele ontwikkelingen en projecties
voor de komende periode. Gegevens hierover worden verzameld uit tal van
registraties. Als er dan nog onduidelijkheid bestaat, volgt aanvullend onderzoek. De
hieruit resulterende zorgvraag in fte’s wordt vervolgens ‘gecorrigeerd’ voor
ontwikkelingen in het werkproces, zoals efficiencyfactoren, automatisering,
vakontwikkeling, arbeidstijdverandering en verticale substitutie. Met name deze
laatste factor beïnvloedt de daadwerkelijk benodigde aantallen fte’s. Daarna wordt
het aantal daadwerkelijk benodigde fte’s vertaald in benodigde aantallen
geneeskundig specialisten. Dit aantal vormt vervolgens de basis voor het
instroomadvies.
Het Capaciteitsorgaan werkt meerdere scenario’s uit, hoofdzakelijk om een beeld te
kunnen geven van de betekenis van sommige aannames voor de daadwerkelijk
benodigde capaciteit. In de volgende paragrafen wordt per onderdeel een
samenvatting gegeven van de resultaten die in de uiteindelijke advisering zijn
gebruikt.

4.1

Medisch specialisten
Uitgaande van de huidige zorgvraag wordt de onvervulde vraag standaard gesteld op
2% van de beschikbare capaciteit om op die manier de gemiddelde vacaturegraad van
de medische specialismen te kunnen opvangen. Daarbij is een marge van 1% tot 3%
gehanteerd. Voor een viertal specialismen bestonden aanwijzingen voor een hogere
onvervulde vraag, namelijk klinische geriatrie (15%), maag-darm-leverziekten (15%),
plastische chirurgie (15%) en reumatologie (7,5%). De demografische, epidemiologische
en sociaal culturele ontwikkelingen van de zorgvraag verschillen uiteraard per
specialisme en worden hier niet getoond. Generiek is de verwachting dat de
zorgvraag naar klinische specialismen zal stijgen met 2,5% per jaar.
De factor verticale substitutie is ook in deze raming onderwerp van aandacht. In de
finale advisering heeft het Capaciteitsorgaan twee varianten voorgelegd, een mét en
een zonder verticale substitutie. De reden hiervoor is dat er tot op heden nog maar
beperkt onderzoek is gedaan naar substitutie-effecten van de inzet van
verpleegkundig specialisten en physician assistants. De onderzoeken tonen tot nu toe
alleen een kwaliteitsverbeterend effect aan. De twee substituerende beroepen zijn

24

nog nieuw en zullen in de komende jaren blijven toenemen in omvang, terwijl het
zorgveld steeds meer went aan deze nieuwe beroepen. Daardoor wordt kwantitatief
onderzoek op langere termijn beter mogelijk.
Op basis van signalen uit het veld verwacht het Capaciteitsorgaan dat voor de meeste
specialismen substitutie kan plaatsvinden. Daarom is een van de twee voorliggende
mogelijkheden de variant inclusief verticale substitutie. Deze factor is voor 13
specialismen gesteld op 0,6% per jaar, voor 9 specialismen op 0,3% per jaar en voor 5
specialismen op 0% (keel-neus-oorheelkunde, medische microbiologie, nucleaire
geneeskunde, pathologie en plastische chirurgie). Deze geraamde percentages lijken
misschien conservatief, maar de effecten die ze op de langere termijn hebben, worden
direct duidelijk in tabel 6. Daarin is de zorgvraag in fte’s en aantallen benodigde
specialisten vertaald volgens de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan in- en
exclusief verticale substitutie. Ter illustratie wordt de per 1 januari 2010 beschikbare
capaciteit getoond in zowel aantallen en als fte’s.
Tabel 6: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag in 2022 en 2028 in- en exclusief
verticale substitutie door verpleegkundig specialist en physician assistant
Beschikbaar
2010
Aantal medische specialisten
Fte ’s medische specialisten
Procentuele verandering aantal
Procentuele verandering fte

17.350
15.525
100 %
100 %

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

24.258
21.280
+ 41 %
+ 37 %

27.660
24.131
+ 59 %
+ 55 %

22.893
20.099
+ 32 %
+29 %

25.337
22.121
+ 46 %
+ 42 %

De verschillen in fte’s tussen de ramingen inclusief en exclusief taakherschikking
moeten ingevuld door verpleegkundig specialisten en physician assistants. Volgens
deze raming betreft het in 2028 een verschil van 2.010 fte’s medisch specialisten.
Momenteel zijn er nog geen betrouwbare gegevens over de ‘substitutiewaarde’ van 1
fte verpleegkundig specialist tegenover 1 fte medisch specialist. Het enige indicatieve
onderzoek3, uitgevoerd in een verpleeghuisomgeving, heeft een gemiddelde waarde
van 0,58 gehanteerd. Dat wil zeggen dat 1 fte verpleegkundig specialist 0,58 fte
specialist ouderengeneeskunde vervangt.
Hantering van deze substitutiewaarde en een gemiddeld fte-percentage van 0,7 fte bij
de verpleegkundig specialist en physician assistant betekenen samen dat er in 2028
3.465 fte aan verticale substitutie moet zijn geïnstalleerd door middel van 4.950
verpleegkundig specialisten en physician assistants.

3

Bloemendaal, I. & Albers, D.& de Kroon, S. & Dekker, A. (2009). Taakverschuiving bij de
medische zorg vanuit het verpleeghuis. Prismant

25

4.2

Huisartsen
De beroepsgroep huisartsen beschikt over een groot aantal waarnemers. Deels betreft
het huisartsen die na het beëindigen van hun praktijk nog een aantal maanden/jaren
hun diensten aanbieden als waarnemer in de regio. Deels betreft het pas
geregistreerde huisartsen die nog praktijkzoekend zijn en de waarnemingen
beschouwen als overbrugging naar en/of oriëntatie op een eigen praktijk. Ook zijn er
uit het veld geen signalen dat er een tekort aan huisartsen bestaat of op korte termijn
zal ontstaan.
In het deelrapport 2 zijn regionale analyses beschikbaar met betrekking tot een aantal
gegevens over de beroepsgroep. De invulling van vacatures in solopraktijken in rurale
gebieden zal verhoudingsgewijs meer moeite kosten. Slechts 5% van de
praktijkzoekende huisartsen is geïnteresseerd in deze praktijkvorm. De parameter
onvervulde vraag is daarom gesteld op 1%.
De demografische groei van de zorgvraag bedraagt 6% tot 2020, 8,4% tot 2025 en
10,4% tot 2030. Over de epidemiologische en sociaal culturele ontwikkeling van de
zorgvraag naar huisartsen zijn geen eensluidende waarden beschikbaar. Daarom is
een aantal varianten uitgewerkt. In de uiteindelijk gekozen variant wordt uitgegaan
van een continue toename van de zorgvraag tengevolge van epidemiologische en
sociaal-culturele factoren met 0,8% per jaar.
In het werkproces van de huisartsen speelt substitutie een dubbele rol. In deze raming
wordt er aan de ene kant van uitgegaan dat de praktijkondersteuner in de
huisartsenpraktijk (POH) in 10 jaar tijd 6% van de (extra) zorgvraag naar
huisartsenzorg kan opvangen. Dit heet verticale substitutie. Aan de andere kant
wordt verwacht dat de huisarts in 10 jaar tijd 5% van de medisch specialistische zorg
kan overnemen. Een voorbeeld hiervan is de ketenzorg aan chronisch zieken. Ook de
overdracht van zorg tengevolge van de steeds korter wordende gemiddelde ligduur in
het ziekenhuis is een voorbeeld. Dit zijn vormen van horizontale substitutie.
Naast substitutie wordt in het werkproces ook uitgegaan van efficiencyverhogende
zaken zoals de effectievere patiëntenlogistiek en het uitzuiveren van oneigenlijke
taken. Aan de andere kant levert de vakinhoud ook ontwikkelingen op die de huisarts
juist weer meer kosten tijd (maar de patiënt wachttijd en reistijd besparen). De nettoontwikkeling hiervan in het werkproces muteert de demografische bepaalde groei
van de zorgvraag met 0,2% per jaar.
De netto vraag naar huisartsenzorg stijgt in de gehanteerde raming daarom met
ongeveer 1,6% per jaar in het scenario met verticale substitutie en ongeveer 2,2% per
jaar in het scenario zonder verticale substitutie. Dit leidt analoog aan de opstelling
voor medisch specialisten tot de volgende raming, wederom met en zonder verticale
substitutie:

26

Tabel 7: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag naar huisartsen in 2022 en 2028
Beschikbaar
2010
Aantal huisartsen
Fte's huisartsen
Procentuele verandering aantal
Procentuele verandering fte

11.121
7.358
100%
100%

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

14.435
9.461
+ 30%
+ 29%

16.281
10.476
+ 46%
+ 42%

13.151
8.655
+ 18%
+ 18%

14.483
9.344
+ 30%
+ 27%

De vraag naar huisartsenzorg stijgt, afhankelijk van de hantering van het verticale
substitutie-effect, ten opzichte van 2010 in de komende 18 jaren met 27% tot 42%. Het
Capaciteitsorgaan adviseert om bij de huisartsen uit te gaan van verticale substitutieeffecten en het hierbij benodigde aantal van 14.483 huisartsen in 2028.

4.3

Tandartsen/mondhygiënisten/kaakchirurgen/orthodontisten
Het Capaciteitsorgaan heeft in 2009 een eerste integraal advies over de mondzorg
uitgebracht. In 2010 zijn onderzoeken uitgevoerd om de resterende onzekerheden in
de raming (het effect van de instroom van buitenlandse tandartsen en de trend in de
verticale substitutie tussen tandarts en mondhygiënist) te minimaliseren en
daardoor de bandbreedte van het eerste advies te verkleinen.
Allereerst wordt hier de onvervulde vraag behandeld. Voor de tandartsen zijn er
alleen signalen van krapte op regionaal niveau. Voor het merendeel staan
tandartsenpraktijken momenteel open voor nieuwe patiënten. Om die reden wordt
de onvervulde vraag geschat op 1%. Bij de mondhygiënisten zijn er wel signalen die
wijzen op een krappe arbeidsmarkt. Om die reden wordt bij de mondhygiënisten
uitgegaan van 2% onvervulde vraag. De kaakchirurgie kent bovengemiddelde
wachttijden voor een eerste polikliniekbezoek. Om die reden wordt het in 2008
gestelde percentage van 4% gehandhaafd. De vraag naar orthodontie heeft in de
afgelopen jaren geen bijzondere ontwikkelingen gekend. De markt was in 2008 bijna
in evenwicht. Voor deze beroepsgroep is het percentage van 1% gehandhaafd.
De demografische groei van de zorgvraag zal voor de tandartsen ongeveer 0,3% per
jaar bedragen. Dit geldt tevens voor de mondhygiënist. De demografische
ontwikkeling van de zorgvraag voor de kaakchirurg, gebaseerd op de groei van de
bevolking, bedraagt 3% tot 2022 en 4% tot 2028. Voor de orthodontie betekent de
daling van het aantal jeugdigen een daling van de vraag naar orthodontie met - 6%
voor 2022 en - 7% voor 2028.
Epidemiologische signalen zijn moeilijk te duiden. Deze geven aan de ene kant aan
dat de mondgezondheid van jeugdigen verslechtert, aan de andere kant dat de
mondgezondheid van volwassenen verbetert. Hierbij heeft de sociaal- economische
status wel een grote voorspellende waarde. Om deze redenen is besloten de in 2009
gehanteerde waarde van 0,3% per jaar te handhaven voor zowel tandarts als
mondhygiënist. De kaakchirurg kan een toename van de vraag verwachten door de
toename van het aantal mensen met een (gedeeltelijk) eigen gebit. Deze toename is
27

gesteld op 0,2% per jaar. Voor de orthodontist geldt dat er geen epidemiologische
verandering van de zorgvraag wordt gehanteerd.
De sociaal-culturele ontwikkeling wordt hoger geschat. Verwacht wordt dat met
name onder het oudere deel van de bevolking de vraag naar complexe
tandheelkundige zorg zal groeien. In de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan
leidt dit voor de tandartsen tot een verhoging van de zorgvraag van 0,5% per jaar. De
mondhygiënisten zullen worden geconfronteerd met een grotere stijging van de
zorgvraag, te schatten op 2,5% per jaar. Voor de kaakchirurgie gaat het om 0,8% per
jaar, voor de orthodontie om 0,6% per jaar. Tabel 8 vat een en ander samen.
Tabel 8: Ontwikkeling zorgvraag voor beroepen in de mondzorg volgens
voorkeursvariant

Tandarts
Mondhygiëniste
Kaakchirurg
Orthodontist

Onvervulde vraag

Jaarlijkse verandering vraag

+1 %
+2%
+4%
+1%

+ 1,1 %
+ 3,1 %
+ 1,3 %
0,0 %

Op basis van deze zorgvraag kan het aantal benodigde beroepsbeoefenaren voor de 4
beroepen worden berekend. Dit aantal wordt echter nog beïnvloed door een aantal
factoren uit het werkproces. De vakinhoudelijke ontwikkelingen betreffen vooral
nieuwe technologieën. Deze leiden voor de tandartsen en de mondhygiënisten tot een
jaarlijkse bijstelling van de zorgvraag met 0,3% per jaar naar boven. Voor de
kaakchirurgen en de orthodontisten is deze factor gesteld op 0%. Voor alle 4 beroepen
hebben de factoren patiëntgebonden tijd en efficiency hebben geen effecten op de
zorgvraag. De belangrijkste factor binnen het werkproces is de verticale substitutie.
De Commissie Innovatie Mondzorg heeft bij gebrek aan beschikbare gegevens een
aantal aannames gedaan met betrekking tot de mogelijke verticale substitutie tussen
tandarts en mondhygiënist. Onderzoeken die het Capaciteitsorgaan in 2009 en 2010
heeft laten uitvoeren, laten zien dat voor de tandarts een substitutiepercentage van
15% in 10 jaar haalbaar is. Volgens het gehanteerde voorkeursscenario met verticale
substitutie vindt de substitutie deels plaats naar de mondhygiënist (+ 7,5% in 10 jaar)
maar ook deels naar de preventieassistenten (die snel in aantal toenemen). Voor een
uitgebreidere beschrijving hiervan en achterliggende onderzoeksrapporten wordt
verwezen naar deelrapport 3, hoofdstuk 6. Voor de orthodontie en de kaakchirurgie
wordt bij gebrek aan nieuwe inzichten voor de parameter verticale substitutie
uitgegaan van het ook in 2008 gehanteerde percentage van 0,0%.
Met deze gegevens als uitgangspunt is berekend wat de geraamde zorgvraag voor de
vier beroepsgroepen in 2022 en 2028 zou moeten worden volgens het
voorkeursscenario van het Capaciteitsorgaan, inclusief en exclusief verticale
substitutie van de tandarts door de mondhygiënist en de preventieassistent. In
afwijking van andere berekeningen is in de raming voor de tandartsen en
28

mondhygiënisten (op basis van de bevindingen) niet uitgegaan van doorgaande
trends. Tabel 9 laat de resultaten zien.
Tabel 9: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag naar mondzorg beroepen in 2022
en 2028 inclusief en exclusief substitutie
Beschikbaar
2010
Aantal tandartsen
Fte's tandartsen
Aantal mondhygiënisten
Fte's mondhygiënisten
Aantal kaakchirurgen
Fte's kaakchirurgen
Aantal orthodontisten
Fte's orthodontisten

8.881
7.378
2.425
1.736
233
196
275
246

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

10.518
8.510
3.214
2.328
299
252
283
249

10.528
8.521
3.202
2.328
327
272
294
257

8.873
7.233
4.356
3.166
299
252
283
249

8.935
7.243
4.344
3.166
327
272
294
257

Uit deze tabel blijkt dat het aantal werkzame tandartsen bij het uitblijven van
verticale substitutie moet toenemen van 8.881 in 2010 naar 10.528 in 2028. Als het
scenario met verticale substitutie wordt gehanteerd, mag het aantal werkzame
tandartsen in 2028 dalen naar 8.935. Het Capaciteitsorgaan staat dit tweede scenario
voor de mondzorg voor. De hierbij behorende groei van het aantal mondhygiënisten is
groot. Volgens dit scenario zijn dan bijna 4.344 mondhygiënisten nodig. Deze grote
stijging wordt overigens maar deels veroorzaakt door de verticale substitutie van de
tandarts. De sociaal culturele parameter is voor een deel ook verantwoordelijk voor de
toegenomen stijging.
De ontwikkeling van de vraag naar kaakchirurgen en orthodontisten is bescheiden in
vergelijking met de vraagontwikkeling bij de mondhygiënisten. De bijbehorende
uitbreiding van het zorgaanbod in fte‘s is voor de kaakchirurgen 39% en voor de
orthodontisten 4%.

4.4

Sociaal geneeskundigen
De zorgvraag naar sociaal geneeskundigen is uitgebreid beschreven in deelrapport 4.
Op deze plaats wordt volstaan met de grote lijnen van de geraamde ontwikkeling van
de zorgvraag.
De onvervulde vraag binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid wordt geschat op
0% voor de bedrijfsartsen en 3,0% voor de verzekeringsartsen. Voor de demografische
groei is voor beide specialismen het uitgangspunt 0,8% per jaar. Dit lijkt in
tegenspraak met het gegeven dat het aantal 20- tot 65-jarigen in de komende jaren
daalt met 0,2% per jaar. De toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen en de
verwachte stijging van de gemiddelde leeftijd waarop mensen het arbeidsproces
verlaten, leiden echter tot een groter bestand aan werknemers. Sociaal culturele
effecten op de zorgvraag binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid worden niet
verwacht. Dit geldt wel voor een toename van de zorgvraag door epidemiologische
29

veranderingen. De hogere gemiddelde leeftijd van het werknemersbestand leidt tot
complexere adviesaanvragen en meer consulten. Ook is er binnen de oorzaken van
arbeidsongeschiktheid sprake van een verschuiving van ziekten van het
bewegingsapparaat naar psychische aandoeningen. Door de parameter
epidemiologie wordt de zorgvraag verhoogd met 0,3% per jaar.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid liggen bovenstaande
parameters genuanceerder door de verschillende leeftijdsgroepen waarmee de
verschillende specialisten en profielartsen werken. De onvervulde vraag varieert
sterk. Binnen de functie jeugdgezondheidszorg bestaat er momenteel een klein
overschot aan artsen M&G en een groot tekort aan profielartsen. Dit wordt
voornamelijk veroorzaakt door de combinatie van opleidingen die een aantal jaren
stil hebben gelegen en een vergrijsde beroepsgroep die een grote uitstroom kent.
Generiek wordt uitgegaan van een demografische invloed van - 0,5% per jaar. Alleen
de functie infectieziekten wijkt hier positief vanaf door de relatieve toename van het
aantal (kwetsbare) ouderen. De parameter epidemiologie is generiek op + 1,1% per
jaar gesteld. Voor de sociaal- culturele ontwikkeling van de zorgvraag variëren de
gehanteerde percentages van 0% per jaar tot 6% per jaar (medische milieukunde).
De ontwikkelingen in het werkproces zijn voor de twee hoofdstromen gelijkluidend.
Vakinhoudelijke ontwikkelingen leiden tot een verwachte toename van de zorgvraag
van 0,5% tot 1,0% per jaar. Technologische ontwikkelingen spelen in de sociale
geneeskunde geen overtuigende rol. De parameter efficiency laat tegengestelde
bewegingen zien en is daarom op 0,0% gesteld, met uitzondering van de
verzekeringsartsen. Door de verwachte reductie van administratieve handelingen
door de verzekeringsarts wordt hier wordt een efficiencywinst verwacht van 1,5% per
jaar.
Binnen de sociale geneeskunde speelt substitutie een bescheiden rol. Dit deels omdat
er wettelijke beperkingen bestaan (verzekeringsgeneeskunde), deels omdat de
substitutie al is vergevorderd (bijvoorbeeld in de infectieziektebestrijding en de
medische milieukunde). Bij de jeugdgezondheidszorg wordt enigszins rekening
gehouden met horizontale substitutie door de huisarts (-0,2% per jaar). Verticale
substitutie wordt in de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid volgens de
voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan geraamd op - 1,0% per jaar. Voor de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid worden verschillende percentages voor
verschillende functies gehanteerd.
Combinatie van de voorkeursvariant met (en zonder) verticale substitutie leidt tot het
onderstaande overzicht van de ontwikkeling van de zorgvraag in de betrokken
beroepen.

30

Tabel 10: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag naar sociaal geneeskundigen in
2022 en 2028
Beschikbaar
2010
Aantal bedrijfsartsen
Fte ’s bedrijfsartsen
Aantal verzekeringsartsen
Fte ’s verzekeringsartsen
Aantal artsen M&G
Fte ’s artsen M&G
Aantal profielartsen
Fte ’s profielartsen

1.968
1.671
933
809
914
639
612
302

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

2.244
1.869
839
716
1.068
761
1.554
715

2.294
1.902
732
624
1.182
820
1.624
748

1.973
1.645
839
716
1.062
735
1.553
714

1.881
1.560
732
624
1.174
813
1.621
746

Het Capaciteitsorgaan hanteert in zijn advies ook voor deze beroepsgroep de
voorkeursvariant inclusief taakherschikking. In deze variant daalt de vraag naar
bedrijfsartsen en verzekeringsartsen en stijgt de vraag naar het aantal artsen in de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid.

4.5

Specialisten Ouderengeneeskunde
De zorgvraag naar specialisten ouderengeneeskunde zal in de komende jaren
toenemen. De zorgvraag wordt bepaald aan de hand van het aantal patiënten,
onderverdeeld naar leeftijd en geslacht, dat op dit moment zorg krijgt van de
specialist ouderengeneeskunde. Deze vraag is in beeld gebracht door
onderzoeksbureaus en vervolgens gekoppeld aan demografische projecties.
Voorafgaand aan die koppeling wordt eerst bepaald of vraag en aanbod met elkaar in
evenwicht zijn. Dit is bij de zorgvraag naar specialisten ouderengeneeskunde niet het
geval. Uit recent vacatureonderzoek in verpleeghuizen bleek dat er momenteel 140
vacatures voor geregistreerde specialisten ouderengeneeskunde bestaan. Daarnaast
waren ook enkele tientallen vacatures voor aios nog niet ingevuld. Dit wijst op een
groot verschil tussen zorgvraag en aanbod. Deels wordt dit veroorzaakt door de
verlenging van de opleiding van 2 naar 3 jaar in 2007, deels door achterblijvende
instroom. De verwachting is dat de vacatures in 2010 in aantal blijven toenemen. De
onvervulde zorgvraag is daarom bepaald op 5% tot 10% van het huidige zorgaanbod.
De zorgvraag zal in de komende jaren blijven toenemen door de demografische
ontwikkeling. Op basis van een combinatie van de nieuwste bevolkingsprognoses van
het CBS (middenvariant) met de productiecijfers van verpleeghuizen wordt verwacht
dat de demografische ontwikkeling van de zorgvraag + 2,3% per jaar zal bedragen.
Deze toename van de zorgvraag wordt enigszins versterkt door epidemiologische
ontwikkelingen die op basis van het bestaande literatuuroverzicht worden geschat op
0,0% tot + 0,2% per jaar. Dan resteert nog de schatting van de sociaal-culturele
parameter. Cruciaal hierbij is een studie van het RIVM4 dat signaleert dat de
4

Wong, A & Kommer, G.J. & Polder, J.J. (2009). Levensloop en zorgkosten: Zorg voor Eur ‘s – 7. RIVM.

31

verhouding gezonde/ongezonde levensjaren aan het verbeteren is. Omdat de kosten
van de zorg geconcentreerd blijven in het laatste levensjaar, stelt het RIVM dat door de
toename van het aantal gezonde jaren de kosten van de gezondheidszorg met 17%
minder stijgen dan verwacht. Deze lagere toename wordt met name gerealiseerd in
de periode 2007-2020. Uit eerder internationaal onderzoek is al gebleken dat de
veranderende huishoudensituatie, met meer tweepersoonshuishoudens door de
gestegen levensverwachting van de mannen, leidt tot meer informele zorg. Eerder is
door het SCP de verwachting uitgesproken dat de toename van het gemiddeld
opleidingsniveau onder ouderen leidt tot enige onderconsumptie van de zorg. Op
basis van deze observaties en verwachtingen is de parameter sociaal-culturele
ontwikkeling gesteld op - 1,0% tot - 1,5% per jaar.
De combinatie van demografische, epidemiologische en sociaal culturele
ontwikkelingen in de zorgvraag leidt tot een toename van de zorgvraag van + 1,0% tot
+ 1,3% per jaar. In de voorkeursvariant van het Capaciteitsplan 2010 wordt gerekend
met een toename van +1,3% per jaar. Dit is geen ongebruikelijke of excessieve
toename van de zorgvraag. Het enige ongebruikelijke is, zoals gezegd, de hoge
onvervulde zorgvraag die het gevolg is van enerzijds de verlenging van de opleiding
en anderzijds de geringe belangstelling voor instroom in de vervolgopleiding.
Het werkproces wordt beïnvloed door 4 ontwikkelingen. Vakinhoudelijk wordt een
lichte toename van de zorgvraag (+ 0,2% per jaar) verwacht door intensivering van de
werkzaamheden rond revalidatie. In 2008 zag de specialist ouderengeneeskunde
gemiddeld 77 patiënten per week. In 2004 betrof was dit nog 63 patiënten per week.
In de komende jaren neemt de efficiency dus verder toe en neemt de benodigde tijd
af. In de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan neemt de zorgvraag af met 0,5% per jaar. Cruciaal voor de toekomst van de zorgvraag is de ontwikkeling van de
horizontale en verticale substitutie. De horizontale substitutie is het gevolg van een
daadwerkelijke toename van het consulentschap/medebehandelaarschap van de
specialist ouderengeneeskunde. De onzekerheid rond de taakafstemming tussen
huisarts en specialist ouderengeneeskunde hebben ertoe geleid dat de parameter
horizontale taakherschikking is gehandhaafd op + 0,5% per jaar.
De verticale taakherschikking is vastgesteld op - 0,5% per jaar. De afgelopen twee
jaren is uitgebreid onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden van verticale
substitutie. Door de tekorten aan specialisten ouderengeneeskunde zijn
verpleeghuizen geleidelijk aan steeds meer gebruik gaan maken van lager opgeleide
disciplines in de vorm van verpleegkundig specialisten en praktijkverpleegkundigen.
Momenteel past 61% van alle verpleeghuizen verticale substitutie toe of is bezig met
de voorbereidingen hierop. Voor de komende jaren is het grootste probleem voor het
verpleeghuis de ontbrekende voedingsbodem voor verpleegkundig specialisten.
Verpleegkundigen met niveau 5 als achtergrond worden niet vaak aangetroffen in
verpleeghuizen. Daardoor zal het aanbod aan verpleegkundig specialisten voor
verpleeghuizen, vergeleken met ziekenhuizen, laag zijn. Dit blijkt onder meer uit het
32

gegeven dat momenteel ruim 30 vacatures voor verpleegkundig specialisten in
verpleeghuizen open staan en niet kunnen worden ingevuld. Samengevat is er in de
medische ouderenzorg sprake van een lichte stijging van de zorgvraag naar
specialisten ouderengeneeskunde. Deze zorgvraag kan bij gebrek aan zorgaanbod
niet worden beantwoord. Substitutie van de specialist ouderengeneeskunde door de
verpleegkundig specialist en/of de praktijkverpleegkundige is op dit moment geen
alternatief wegens het gebrek aan deze beroepsbeoefenaren.
In tabel 11 is de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan samengevat.
Tabel 11: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag naar specialisten ouderengeneeskunde in 2022 en 2028; voorkeursvariant inclusief / exclusief substitutie
Beschikbaar
2010
Aantal specialisten
ouderengeneeskunde
Fte ’s specialisten
ouderengeneeskunde

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

1.443

1.812

1.702

1.987

1.808

1.120

1.434

1.348

1.561

1.421

Als wordt uitgegaan van de voorkeursvariant inclusief substitutie, dient het aantal
werkzame specialisten ouderengeneeskunde in de komende 18 jaar te groeien van
1.369 naar 1.808. Deze toename van 439 specialisten dient echter met name in de
komende 12 jaar te geschieden. Zichtbaar is dat het aantal specialisten
ouderengeneeskunde daarna niet meer toeneemt en dat, volgens de raming, het
aantal benodigde fte’s zelfs licht daalt. De benodigde toename in de komende 12 jaar
is deels het gevolg van het achterblijven van de instroom in de vervolgopleiding tot
specialist ouderengeneeskunde gedurende de afgelopen twee jaren.

4.6

Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG)
De zorgvraag naar het jongste erkende specialisme (2000) groeit volgens de meest
gehanteerde raming in de komende jaren met + 0,9% per jaar. Verwacht wordt dat de
demografische ontwikkeling in de komende jaren 0,0% per jaar zal zijn. Nederland
telt ongeveer 113.000 verstandelijk gehandicapten en dit getal verandert in de
komende 10 jaar waarschijnlijk niet. Wel zal de toenemende levensverwachting van de
verstandelijk gehandicapten leiden tot meer complexe zorg ten gevolge van diabetes
en kanker. De factor epidemiologie wordt geschat op + 0,1% per jaar. De toename van
de zorgvraag door sociaal-culturele ontwikkelingen wordt geschat op + 0,8% per jaar.
Dit laatste met name door de ontwikkeling dat de groep kinderen met licht
verstandelijke beperkingen in combinatie met gedragsproblemen steeds vaker wordt
(mede-) behandeld door de AVG. Tenslotte is de onvervulde zorgvraag een moeilijk te
kwantificeren gegeven. Desgevraagd geven de organisaties op het terrein van de
verstandelijk gehandicaptenzorg aan dat er ongeveer 30 openstaande, moeilijk
vervulbare vacatures voor AVG zijn. Dit beeld wordt bevestigd door de

33

Arbeidsmarktmonitor. Op basis van de beschikbare gegevens wordt de onvervulde
zorgvraag in de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan geschat op 8%.
De AVG is een jong specialisme. In het werkproces spelen de vakinhoudelijke
ontwikkelingen (+ 0,6% per jaar) en de efficiency ontwikkelingen (0,0% per jaar) nog
geen grote rol. Belangrijker zijn de ontwikkelingen in de substitutie en dan met name
de horizontale substitutie tussen AVG en huisarts. Er is hier sprake van twee
tegengestelde bewegingen. De ene is die van de huisarts naar de AVG, waarbij de
huisarts de AVG poliklinisch inschakelt voor specialistische consulten bij de
thuiswonende verstandelijk gehandicapte. De andere beweging is die van de AVG
naar de huisarts, waarbij de eerstelijnszorg voor de verstandelijk gehandicapte die
intramuraal verblijft, niet langer wordt aangeboden door de AVG maar door de
huisarts. Het netto resultaat van deze twee bewegingen is, mede door de bestaande
vacatures voor AVG, uitermate onzeker. Om die reden is de waarde van de parameter
horizontale taakherschikking vooralsnog gesteld op 0,0% per jaar. Verticale
taakherschikking van de AVG komt op dit moment niet veel voor. Recent onderzoek
laat zien dat de inschakeling van praktijkverpleegkundigen en verpleegkundig
specialisten in deze sector nog niet op gang is gekomen. Net als bij de specialist
ouderengeneeskunde speelt hier waarschijnlijk het lage aantal werkzame
verpleegkundigen niveau 4 en 5 een rol.
In tabel 12 wordt de huidige en de toekomstig benodigde capaciteit aan AVG
uitgedrukt in aantal werkzame AVG en aantallen fte werkzame AVG. Zoals mocht
worden verwacht, is er geen verschil tussen de variant met en de variant zonder
substitutie.
Tabel 12: Huidige capaciteit en geraamde zorgvraag naar AVG in 2022 en 2028;
voorkeursvariant inclusief / exclusief substitutie
Beschikbaar
2010
Aantal AVG
Fte ’s AVG

34

192
150

Geraamd 2022
Excl.
Incl.

Geraamd 2028
Excl.
Incl.

251
205

272
221

251
205

272
221

5. Geadviseerde instroom in de diverse opleidingen
In hoofdstuk 4 is uit de verschillende mogelijke varianten telkens een keuze gemaakt
voor de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan, al dan niet met substitutie. In dit
hoofdstuk wordt per beroepsgroep een advies uitgebracht over de instroom die nodig
is om het evenwicht tussen zorgvraag en zorgaanbod op termijn te bereiken. De
variant mét doorberekening van verticale substitutie betreft het minimum advies. De
variant zonder doorberekening van verticale substitutie betreft het maximum advies.
De geadviseerde instroom staat in de diverse tabellen in de gearceerde kolom. Alle
andere varianten zijn opgenomen in de betreffende deelrapporten en/of in een
aparte publicatie van NIVEL/Kiwa Prismant.

5.1

Medisch specialisten
Voor de medische specialismen en de klinisch technologische opleidingen wordt het
instroomadvies van het Capaciteitsorgaan weergegeven in tabel 13.

35

Tabel 13: Advies jaarlijkse instroom medische specialismen en klinisch technologische
beroepen
Specialisme

advies
minimum

maximum

Anesthesiologie
Cardiologie
Cardio-thoracale chirurgie
Dermatologie en venerologie
Heelkunde
Interne geneeskunde
Keel-neus-oorheelkunde
Kindergeneeskunde
Klinische genetica
Klinische geriatrie
Longziekten en tuberculose
Maag-darm-leverziekten
Medische microbiologie
Neurochirurgie
Neurologie
Nucleaire geneeskunde
Obstetrie en gynaecologie
Oogheelkunde
Orthopedie
Pathologie
Plastische chirurgie
Psychiatrie
Radiologie
Radiotherapie
Reumatologie
Revalidatiegeneeskunde
Urologie
Totaal medische specialismen
excl. psychiatrie

96
50
8
34
68
144
25
62
7
27
35
33
18
9
49
7
58
41
44
25
20
172
73
19
18
32
23
1.197
1.025

122
60
10
36
75
170
27
77
9
31
42
37
20
12
63
10
66
51
46
27
23
216
77
22
23
33
30
1.415
1.199

Klinische chemie
Klinische fysica
Ziekenhuisfarmacie
Totaal TZ-specialismen

12
20
24
56

14
22
27
63

Voor de verschillende beroepen zijn de aantallen fte’s en de aantallen specialisten
geraamd die nodig zijn om de geraamde zorgvraag in evenwicht te brengen met het
zorgaanbod. De daartoe benodigde instroom in de opleidingen wordt alleen in
aantallen aios geraamd. Er worden namelijk personen opgeleid, geen (fulltime) fte’s.
In de twee laatste kolommen wordt het finale advies van het Capaciteitsorgaan
weergegeven. Hierbij is zoveel mogelijk rekening gehouden met de specifieke situatie
van het betreffende specialisme. Het belangrijkste, maar niet het enige, verschil
tussen beide kolommen wordt veroorzaakt door de parameter verticale substitutie
binnen het werkproces. Als de fictieve waarde van - 0,3% of - 0,6% per jaar wordt
36

gehanteerd, leidt dat tot een lagere behoefte aan medisch specialisten en dus ook tot
een lagere behoefte aan instromende aios. Het Capaciteitsorgaan heeft in het geval
van de medisch specialisten geen duidelijke voorkeur voor een van beide varianten.

5.2

Huisartsen
Tabel 14 laat het instroomadvies voor instroom in de opleiding huisartsgeneeskunde
zien.
Tabel 14: Advies jaarlijkse instroom huisartsgeneeskunde
Specialisme
Huisartsgeneeskunde

advies
minimum

maximum

673

720

Het advies van het Capaciteitsorgaan is te kiezen voor het vroege evenwicht en
jaarlijks 720 aios te laten instromen in de huisartsgeneeskunde. De reden hiervoor is
dat de achterstand die in de afgelopen jaren is ontwikkeld bij de toegestane instroom
in de opleiding, op deze manier het snelst wordt ingelopen. Er zal in de komende 4
jaar desondanks een tijdelijke relatieve schaarste aan huisartsenzorg ontstaan,
ondanks de geplande toename van het aantal huisartsen. Overigens zal de substitutie
van de huisarts door de POH, praktijkverpleegkundige GGZ en verpleegkundig
specialist ook in de komende 10 jaar noodzakelijk blijven om de zorgvraag in
evenwicht te krijgen en te houden met het zorgaanbod.

5.3

Tandartsen/mondhygiënisten/kaakchirurgen/orthodontisten
Tabel 15 geeft het instroomadvies voor de vier genoemde beroepen in de mondzorg.
Daarbij moet worden aangetekend dat in dit advies, in afwijking van alle andere
ramingen, door middel van een extra variant nog rekening is gehouden met een
substantiële instroom (90 per jaar) van tandartsen uit het buitenland en dat
daarnaast is afgezien van implementatie van een doorgaande trend bij de tandartsen
en de mondhygiënisten.
Tabel 15: Advies jaarlijkse instroom beroepen mondzorg
Specialisme
Tandarts
Mondhygiënist
Kaakchirurg
Orthodontist

advies
minimum

maximum

374
358
16
7

891
538
18
9

Geadviseerd wordt om de instroom voor de 4 beroepen te baseren op de
voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan inclusief taakherschikking. Voor de
tandarts is het advies de buitenlandse instroom voor de helft mee te nemen in de
instroomadviezen voor de Nederlandse opleidingen. De komende 10 jaar zal een
37

redelijk groot deel van de tandartsen uit het arbeidsproces stappen. Als een evenwicht
tussen vraag en aanbod moet worden bereikt en/of gehandhaafd over 12 jaar, zal
jaarlijks een voor de huidige opleidingsinfrastructuur onhaalbaar groot aantal
studenten (891 exclusief verticale substitutie, 414 inclusief verticale substitutie)
moeten instromen in de opleiding tandheelkunde. Door te streven naar een
evenwicht op de langere termijn (2028) kan worden volstaan met een jaarlijkse
instroom van 374 studenten, mits de verticale substitutie ook in de volle omvang
wordt gerealiseerd.
De geadviseerde instroom in de opleiding kaakchirurgie stijgt ten opzichte van het
advies uit 2008. De belangrijkste reden hiervoor is de beleidswijziging van het
Capaciteitsorgaan waardoor de raming niet meer worden gecorrigeerd voor instroom
van kaakchirurgen met een buitenlandse registratie.

5.4

Sociaal geneeskundigen
De instroomadviezen voor de diverse beroepen binnen het specialisme sociaal
geneeskundige zijn weergegeven in tabel 16.
Tabel 16: Advies jaarlijkse instroom beroepen sociale geneeskunde
Specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Maatschappij en Gezondheid:
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Maatschappij en Gezondheid:
Profielarts
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en Advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies

advies
minimum

maximum

193
114
79

256
145
111

91
21
22
10
2
16
15
3
2

114
25
24
14
2
21
21
4
3

100
70
0
0
3
24
0
2

133
94
0
0
4
33
0
2

In verband met de grote achterstanden in de instroom in de opleidingen en de
onevenwichtige leeftijdsopbouw binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid wordt
geadviseerd te kiezen voor het vroege evenwichtsjaar 2022. Het nadeel hiervan is dat
38

de instroom in de opleidingen na 2022 relatief fors daalt. De instabiliteit in de
opleidingen wordt op de koop toe genomen. Daarbij valt nog aan te tekenen dat het
veld wel het nodige voorbereidingswerk zal moeten doen om de jaarlijkse instroom
daadwerkelijk te verhogen naar 250 à 300 aios.
Voor het Opleidingsfonds komt het erop neer dat jaarlijks 138 aios instromen in de 4
profielopleidingen of in de eerste fase van de M&G opleiding. De andere opleidingen
vallen niet onder de reikwijdte van de tweede tranche A uit het Opleidingsfonds.
Gezien de instabiliteit die deze opleidingen kunnen creëren in het reservoir aan
basisartsen en de onderlinge competitie tussen de diverse opleidingen, pleit het
Capaciteitsorgaan ervoor om de regie over de instroom van ook deze opleidingen in
handen van het ministerie van VWS te geven. Tenslotte vindt het Capaciteitsorgaan de
huidige knip in de subsidiëring van de M&G-opleiding na twee jaar nog steeds
onlogisch en ongewenst.

5.5

Specialisten Ouderengeneeskunde
In tabel 17 wordt het instroomadvies voor de specialist ouderengeneeskunde gegeven
zoals dat ook is terug te vinden in deelrapport 5.
Tabel 17: Advies jaarlijkse instroom specialisten ouderengeneeskunde
Specialisme
Specialist ouderengeneeskunde

advies
minimum

maximum

109

135

Het Capaciteitsorgaan adviseert om pragmatische redenen te kiezen voor een
jaarlijkse instroom van 109 aios in de medische vervolgopleiding tot specialist
ouderengeneeskunde. De geraamde instroom van 112 aios is in de afgelopen jaren niet
gerealiseerd. Net als in de meeste andere beroepsgroepen wordt de optie van
substitutie volledig aangewend. De kanttekening hierbij is dat de verticale substitutie
in de verpleeghuissetting maar moeizaam van de grond komt. Er zijn momenteel
ruim 30 moeilijk vervulbare vacatures voor verpleegkundig specialisten binnen
verpleeghuizen. Om die reden wordt voorgesteld om de instroom in de opleiding tot
verpleegkundig specialist chronische zorg waar mogelijk selectief te stimuleren en 36
plaatsen specifiek te bestemmen voor dit specialisme in verpleeghuizen.

5.6

Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG)
Tabel 18 toont het instroomadvies voor de AVG zoals dat ook is terug te vinden in
deelrapport 6.

39

Tabel 18: Advies jaarlijkse instroom AVG
Specialisme
AVG

advies
minimum

maximum

15

16

Het instroomadvies van 16 aios is gebaseerd op de keuze voor het bereiken van een
evenwicht in 2022. In eerste instantie is daarvoor een jaarlijkse instroom van 15 aios
nodig. Vanaf 2022 zou de instroom echter omhoog moeten naar 16 aios (niet getoond).
Daarnaast wil het Capaciteitsorgaan het bestaande tekort aan AVG wegwerken.

40

6. Verticale substitutie
In hoofdstuk 5 heeft het Capaciteitsorgaan in bijna alle gevallen de voorkeur
uitgesproken voor instroomvarianten waarbij rekening wordt gehouden met de
mogelijkheden van verticale substitutie naar lager opgeleide disciplines. Dit
hoofdstuk gaat nader in op deze disciplines: onderzoeken die het fenomeen van
substitutie onderschrijven, de omvang waarin substitutie plaatsvindt en aantallen
beroepsbeoefenaren die nodig zijn om de substitutie te realiseren in de gewenste (of
gestelde) omvang.
Bij substitutie spelen voor de betrokken beroepsgroepen ook inhoudelijke aspecten
een belangrijke rol, zoals taakherschikking, taakdifferentiatie, taakverschuiving of
taakdelegatie. Verticale substitutie is voor het Capaciteitsorgaan alleen van belang als
het gaat om de tijdsbesteding van de specialist of de tandarts. Zodra er per saldo tijd
vrijkomt door de inschakeling van een lager opgeleide discipline, is er in de ogen van
het Capaciteitsorgaan sprake van verticale substitutie.
Verticale substitutie is niet gemakkelijk aantoonbaar. In de zorg evolueren
behandelingen immers voortdurend. Ook betreft het regelmatig nieuwe beroepen,
waardoor kwantitatieve onderzoeken in de beginfase niet voldoende zeggingskracht
hebben wegens gebrek aan aantallen beroepsbeoefenaren. Het Capaciteitsorgaan
laat sinds 2005 onderzoeken uitvoeren naar de mogelijkheden van verticale
substitutie.

6.1

Verpleegkundig specialist/ physician assistant
De opleiding Master Advanced Nursing Practice (MANP) is in 2004 gestart,
tegelijkertijd met de opleiding Master Physician Assistant. Het zijn beide opleidingen
die worden gevolgd in combinatie met (betaald) werk. Het ministerie van OCW
vergoedt de opleidingskosten aan de HBO-instellingen. Het ministerie van VWS
vergoedt de salariskosten aan de werkgevers. Voor beide masteropleidingen samen
waren in 2004 250 opleidingsplaatsen beschikbaar, in 2005, 2006 en 2007 325
opleidingsplaatsen en vanaf 2008 400.
De opleiding MANP leidt op tot Nurse Practitioner (NP). De studenten hebben een
vooropleiding tot verpleegkundige niveau 5 gevolgd. Deze professionals functioneren
na voltooiing van de opleiding op het grensvlak van de (HBO-opgeleide)
verpleegkundige niveau 5 en de (academisch geschoolde) arts. Zij mogen op basis van
een aanpassing van de Wet BIG (deze aanpassing ligt momenteel ter goedkeuring bij
de Tweede Kamer) een aantal handelingen uitvoeren, dat nu nog is voorbehouden aan
artsen. Dit betekent dat substitutie van taken van de arts naar de NP kan
plaatsvinden. Daardoor is de toekomstig benodigde capaciteit aan artsen neerwaarts
bij te stellen. Dit leidt weer tot een verlaging van de benodigde instroom in de
erkende medische vervolgopleidingen. De beroepsgroep telt momenteel meer dan
1.000 beroepsbeoefenaren. Sinds medio 2009 heeft de beroepsgroep een aparte
status als verpleegkundig specialist. De inschrijving in het bijbehorende register van
41

verpleegkundig specialisten staat inmiddels open voor 5 differentiaties: in de
somatische zorg de verpleegkundig specialist acute zorg, chronische zorg, intensieve
zorg en preventieve zorg, en in de psychische zorg de verpleegkundig specialist
geestelijke gezondheidszorg. Het is de bedoeling dat de titel verpleegkundig specialist
uiteindelijk de naam NP vervangt. Het Capaciteitsorgaan hanteert voortaan alleen de
naam verpleegkundig specialist.
De opleiding Master Physician Assistant leidt op tot Physician Assistant (PA). Deze
beroepsbeoefenaren kunnen een aantal paramedische (voor)opleidingen hebben
gevolgd bij toelating tot de opleiding MPA. Hun werkzaamheden zijn in hoofdzaak
ondersteunend aan de arts, met een grote mate aan zelfstandigheid. Getalsmatig is
de beroepsgroep nog klein. De meeste PA’s zijn werkzaam in algemene ziekenhuizen
en UMC’s. Het Capaciteitsorgaan heeft een klein aantal onderzoeken uitgevoerd naar
substitutie-effecten van de PA op het werk van de medisch specialist.

6.1.1

Substitutie-effecten verpleegkundig specialist/ physician assistant
In de afgelopen jaren zijn reeds verschillende studies uitgevoerd naar de mogelijke
substitutie-effecten van de verpleegkundig specialist in het ziekenhuis. Over het
algemeen waren deze studies door hun onderzoeksopzet of de lage aantallen
betrokken beroepsbeoefenaren niet voldoende krachtig om aan te tonen dat er
daadwerkelijk sprake is van substitutie. Wel werd in deze onderzoeken aangetoond
dat de inzet van de verpleegkundig specialist leidt tot kwaliteitsverbetering van de
geleverde zorg. Het Capaciteitsorgaan verwacht dat verticale substitutie-effecten in
het ziekenhuis op termijn wel valt aan te tonen. Vooralsnog is de verticale substitutie
beschouwd als fictief en is deze meegenomen in de minimum variant voor de
medische specialisten. Overigens is in het voorliggende advies het aantal medische
specialismen waarvoor substitutie-effecten mogelijk worden geacht, toegenomen ten
opzichte van het advies uit 2008.
Ook buiten het ziekenhuis vindt onderzoek plaats naar verticale substitutie-effecten
tengevolge van de inzet van verpleegkundig specialisten. In dit geval betreft het ook
telkens kleine aantallen, waardoor eventuele substitutie-effecten moeilijk hard zijn te
maken. Onderzoek naar de inzet van de verpleegkundig specialist in de
jeugdgezondheidszorg en in de huisartsenzorg leverde in beide gevallen ervaren
kwaliteitswinst op. Substitutie bleek moeilijker aantoonbaar. In 2009 en 2010 heeft
het Capaciteitsorgaan een aantal onderzoeken laten uitvoeren naar taaksubstitutie in
het verpleeghuis. Hieruit kwam naar voren dat verticale substitutie in het
verpleeghuis een reële optie is om het tekort aan verpleeghuisarts capaciteit terug te
dringen. Steeds meer verpleeghuizen gaan ertoe over om verpleegkundig specialisten
aan te trekken. Tegelijkertijd moet ook worden geconstateerd dat de belangstelling
van verpleegkundig specialisten voor de chronische zorg in verpleeghuizen
onvoldoende is om de opengestelde vacatures te vullen. Als de opleiding tot
verpleegkundig specialist niet gericht wordt gesubsidieerd, zullen veel studenten (net
als de basisartsen) kiezen voor differentiaties buiten de chronische zorg.

42

6.1.2

Benodigde aantallen verpleegkundig specialist/ physician assistant
De fictieve aannames over de mogelijkheden van verticale substitutie kunnen worden
gebruikt om de bijbehorende aantallen verpleegkundig specialist te berekenen. Deze
paragraaf gaat ervan uit dat verticale substitutie door verpleegkundig specialisten de
volgende 10 jaar in enige omvang is te realiseren bij de medisch specialisten, de
sociaal geneeskundigen en de specialisten ouderengeneeskunde. Daarbij worden de
aannames over verticale substitutie gehanteerd conform de gegeven minimum
adviezen. Tabel 19 laat de resultaten zien.
Tabel 19: Aantal te substitueren fte geneeskundig specialist per categorie bij verticale
substitutie conform specificaties Capaciteitsplan 2010

Medisch specialisten (- 0,0% tot -0,6% per jaar)
Sociaal geneeskundigen (- 0,5% per jaar)
Specialist ouderengeneeskunde/AVG (- 0,5% per jaar)
Totaal

2022

2028

1.181
229
86
1.496

2.010
349
110
2.469

Als wordt gekozen voor het minimum advies met verticale substitutie is in 2028 2.469
fte geneeskundig specialist in te vullen door verpleegkundig specialisten/ physician
assistants. De invulling geschiedt echter niet één op één. In het vorige hoofdstuk is bij
de specialist ouderengeneeskunde al aangegeven dat de substitutiewaarde van een
verpleegkundig specialist wordt geschat op 0,61. Dat wil zeggen dat 1 fte
verpleegkundig specialist 0,61 fte specialist ouderengeneeskunde vervangt. In het
Capaciteitsplan 2008 is uitgegaan van een generieke substitutiewaarde van 0,50. Als
deze generieke substitutiewaarde veiligheidshalve wordt gehanteerd, zijn in 2028
4.938 fte verpleegkundig specialist/ physician assistant nodig om de 2.469 fte
geneeskundig specialist te substitueren.
Bij een gemiddeld fte-percentage van 70% vertaalt 4.938 fte verpleegkundig specialist
zich in 7.054 verpleegkundig specialisten. Voor het grootste gedeelte moeten deze
verpleegkundig specialisten/ physician assistants nog worden opgeleid. De gegevens
die benodigd zijn om een betrouwbare instroomberekening te maken, ontbreken
grotendeels. Op basis van een aantal voorhanden zijnde gegevens wordt op dit
moment een verhoging van de jaarlijkse instroom in de opleiding tot verpleegkundig
specialist/physician assistent naar 650 studenten geadviseerd. Nader onderzoek naar
de loopbanen van deze beroepen blijft echter nodig.

6.1.3

Beleidsontwikkelingen
De Nederlandse Vereniging van Nurse Practitioners besteedt in zijn huidige beleid
duidelijk aandacht aan de introductie van de verpleegkundig specialist in de eerste
lijn. De implementatie in de huisartsenpraktijk verloopt desalniettemin traag. Dit
wordt veroorzaakt door de lange tijd bestaande onduidelijkheid over de financiering
van de verpleegkundig specialist, de financiële en praktische ‘concurrentie’ uit de hoek
van de reeds langer bestaande – en veelvuldig aanwezige – functie
43

praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk (POH) en de aarzelingen bij de
introductie van een nieuwe, additionele functie in de huisartsenpraktijk op landelijk
niveau bij de Landelijke Huisartsen Vereniging en het Nederlands Huisartsen
Genootschap.
De verpleegkundig specialist doet langzaam zijn intrede binnen de
verpleeghuissector. In deze sector is door het ervaren tekort aan specialisten
ouderengeneeskunde zeker behoefte aan verticale substitutie, maar een aantal
randvoorwaarden is niet gunstig voor een snelle implementatie van de
verpleegkundig specialist binnen de verpleeghuizen. De kweekvijver voor de opleiding
tot verpleegkundig specialist, bestaande uit verpleegkundigen niveau 5, is in
verpleeghuizen nauwelijks gevuld. De sector heeft bij verpleegkundigen niveau 5 in
ziekenhuizen geen populair imago. De beroepsvereniging geeft, zoals gezegd, hogere
prioriteit aan de verdere invulling in de ziekenhuizen en de eerste lijn. Bovendien
bestaat er concurrentie in de vorm van de praktijkverpleegkundige. Positieve aspecten
zijn dat de specialist ouderengeneeskunde een redelijk draagvlak biedt voor de
introductie van de verpleegkundig specialist en dat de verpleeghuizen op grote schaal
overwegen om substitutiemogelijkheden voor de specialist ouderengeneeskunde te
onderzoeken.
In de ziekenhuissector is de voorloper van de verpleegkundig specialist, de Nurse
Practitioner, inmiddels een bekende verschijning. De sector is echter niet onverdeeld
tevreden over de (weinig houvast gevende) differentiaties binnen het nieuwe beroep.
De verdere implementatie van de functie van verpleegkundig specialist in de
ziekenhuissector zal afhangen van het vertrouwen van de sector in dit nieuwe beroep
en van het tempo waarin de wet- en regelgeving, alsmede de financiering, voor de
verpleegkundig specialist in het ziekenhuis wordt geregeld.

6.2

Praktijkondersteuner huisartsenpraktijk (POH)
Binnen de huisartsenpraktijk is de praktijkondersteuner huisartsenpraktijk (POH) in
10 jaar tijd niet meer weg te denken. In 2001 had 6% van de huisartsenpraktijken een
POH, in 2007 60% en in 2010 ruim 80%. De POH’s hebben verschillende
vooropleidingen, deels op MBO-niveau (voormalig doktersassistente) en deels op
HBO-niveau (verpleegkundige). De snelle opkomst van de POH werd deels
gefaciliteerd door de separate financiering van deze beroepsgroep. Per fte huisarts
wordt momenteel 0,3 fte POH gefinancierd, los van de andere arrangementen. In de
toekomst zou de huidige restrictie van 1 POH per drie normpraktijken wel eens
kunnen vervallen.

6.2.1

Substitutie-effecten POH
Uit onderzoek is tot op heden niet gebleken dat de POH bestaand werk bij de huisarts
substitueert. Een kwaliteitsverbetering van de geleverde zorg is wel al een aantal
keren aangetoond. Bij partijen bestaat vertrouwen in de aanname dat de POH een
gedeelte van de nieuwe, extra zorgvraag zal wegvangen bij de huisarts. Daarnaast is
het mogelijk dat de POH een gedeelte van het werk uit de tweede lijn overneemt bij

44

verschuiving van capaciteit van de tweede naar de eerste lijn (de eerder beschreven
horizontale substitutie door de huisarts). De opkomst van de ketenzorg en de ketenDBC’s voor een aantal chronische aandoeningen past namelijk voor een groot deel in
de huidige werkzaamheden van de POH. Aangenomen wordt dat de 6% verticale
substitutie over een periode van 10 jaar haalbaar is.

6.2.2

Benodigde aantallen POH
De substitutie van 6% per 10 jaar van de capaciteit aan huisartsenzorg zou per 2028
betekenen dat 1.133 fte huisartsenzorg zou worden gesubstitueerd door de POH.
Daarnaast is er dan overigens nog 9.358 fte capaciteit aan huisartsen noodzakelijk. Als
de financiering van de POH in de komende jaren blijft gehandhaafd, zal er ongeveer
3.000 fte POH worden gefinancierd in 2028. Onduidelijk is nog in hoeverre de
omzetting (van een opslag per patiënt en declaratie van consulten/ visites) naar de
nieuwe financieringsmethode in 2011 leidt tot aanpassing van dit getal. De
marktwerking lijkt echter voor deze beroepsgroep vooralsnog geen problemen op te
leveren.

6.2.3

Beleidsontwikkelingen huisartsenpraktijk
De gemiddelde huisartsenpraktijk is de afgelopen 10 jaar sterk veranderd. Het aantal
solopraktijken blijft verder afnemen ten gunste van het aantal groepspraktijken.
Momenteel werken nog ongeveer 1.600 huisartsen in een solopraktijk. De
huisartsenposten, gestart in 1999, zijn inmiddels landelijk dekkend. De
huisartsenpraktijk wordt meer en meer een klein tot middelgroot bedrijf, waar naast
een aantal huisartsen, HIDHA’s en aios ook steeds meer andere disciplines werken. De
doktersassistente en de POH zijn daarvan inmiddels al de meest vertrouwde. Maar de
POH GGZ doet ook al zijn intrede. De verpleegkundig specialist volgt nog enigszins
aarzelend. De toekomstige personele samenstelling van de huisartsenpraktijk zal
enerzijds afhangen van de beleidsvisie die LHV en NHG momenteel ontwikkelen en
anderzijds van de financieringsarrangementen die in de toekomst worden getroffen.
De POH lijkt een vaste plaats in de huisartsenpraktijk te hebben verworven.

6.3

Mondhygiënist
In hoofdstuk 5 is geadviseerd de jaarlijkse instroom van studenten in de initiële
opleiding tandheelkunde te laten toenemen van 240 naar 374 studenten. Daarbij
wordt rekening gehouden met een continuering van 50% van de huidige instroom
aan tandartsen uit het buitenland én met een verdere toename van de verticale
substitutie van 15% in 10 jaar tijd. De verticale substitutie van de tandarts door de
mondhygiënist en de preventieassistent is voor het eerst beleidsmatig omschreven
door de Commissie Innovatie Mondzorg in 2006. Deze commissie heeft ook
geadviseerd het Capaciteitsorgaan hier onderzoek naar te laten doen vanaf 2009.

6.3.1

Substitutie-effecten mondhygiënist
Het Capaciteitsorgaan heeft in 2009 en 2010 uitgebreid onderzoek gedaan naar
substitutie-effecten in de tandartsenpraktijk. Daaruit is naar voren gekomen dat naar
het lijkt de verticale substitutie van de tandarts naar de mondhygiënist stagneert.
45

Waarschijnlijk wordt dit veroorzaakt door een bescheiden toename van het aantal
tandartsen, mede door de instroom uit het buitenland. In deze raming wordt ervan
uitgegaan dat de mondhygiënist ongeveer 7,5% van deze extra verticale substitutie
voor haar rekening neemt. Daarbij bestaat er wel enige competitie door de grote
verwachte toename van de zorgvraag naar het traditionele werk van
mondhygiënisten.

6.3.2

Benodigde aantallen mondhygiënisten
De verticale substitutie van de tandarts kan alleen worden gerealiseerd als de
capaciteit aan fte mondhygiënist extra wordt uitgebreid. In tabel 20 wordt
aangegeven wat de jaarlijkse instroom in de opleiding tot mondhygiënist moet
worden om de verticale substitutie mogelijk te maken.
Tabel 20: Jaarlijkse instroom in de opleiding tot mondhygiënist in een tweetal
scenario's conform het Capaciteitsplan 2010
Jaarlijks benodigde instroom
Mondhygiënisten exclusief verticale substitutie
Mondhygiënisten inclusief verticale substitutie

advies
minimum

maximum

175
358

181
538

Als bij de tandartsen wordt gekozen voor een jaarlijkse instroom van 374 studenten,
impliceert dit een beoogde verticale substitutie van 15% per 10 jaar. Om hiervan de
helft te kunnen laten realiseren door de mondhygiënist, zal een jaarlijkse instroom
van minimaal 358 mondhygiënisten nodig zijn. Daarbij moet worden aangetekend
dat bij deze twee instroomadviezen voor de tandarts en de mondhygiënist het
evenwicht in 2028 zal worden voorafgegaan door een periode van relatieve schaarste
aan deze disciplines. De instroom van buitenlandse tandartsen blijft nodig om de
Nederlandse vraag naar mondzorg te beantwoorden.

6.3.3

Beleidsontwikkelingen
De meest belangrijke beleidsontwikkeling betreft de mogelijkheid dat
opleidingsinstellingen in de toekomst de mogelijkheid krijgen om toelatingscriteria
te gaan hanteren5 voor toelating tot de opleiding mondzorgkunde. Het rendement
van deze vierjarige opleiding bedraagt momenteel ongeveer 60%. Een verbetering van
dit rendement leidt direct tot een verlaging van de benodigde instroom in de
opleiding.

5

46

Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel (2010). Differentiëren in drievoud.

7. Initiële opleiding geneeskunde
7.1

Inleiding
In hoofdstuk 5 is een advies gegeven over de benodigde instroom in bijna alle
medische vervolgopleidingen vanaf 2012. Het betreft:
• 1.197 óf 1.415 aios in de klinische specialismen;
• 720 aios huisartsgeneeskunde;
• 16 aios kaakchirurgie;
• 256 aios sociaal geneeskundige, hoofdstroom Arbeid en Gezondheid;
• 247 aios profielarts of sociaal geneeskundige, hoofdstroom Maatschappij en
Gezondheid, waarvan 138 door VWS worden gesubsidieerd;
• 109 aios specialist ouderengeneeskunde;
• 16 aios AVG;
• 53 aios profielarts SEH, die in dit Capaciteitsplan verder buiten beschouwing zijn
gelaten.
Als deze aantallen worden getotaliseerd, zullen vanaf 2012 bij opvolging van de
adviezen van het Capaciteitsorgaan jaarlijks 2.614 of 2.832 basisartsen moeten
instromen in de diverse erkende medische vervolgopleidingen. In de afgelopen jaren
heeft de ervaring geleerd dat de adviezen die onderdeel uitmaken van de eerste of de
tweede tranche van het opleidingsfonds over het algemeen worden gerealiseerd. Als
veld en overheid vertrouwen hebben in de mogelijkheden van verticale substitutie bij
de medisch specialisten én de jaarlijkse instroom in de opleiding voor verpleegkundig
specialisten uitbreidt naar 650 studenten, is een jaarlijkse instroom van 1.197 aios in
de klinische specialismen voldoende.
Momenteel bestaat de grootste onzekerheid over de jaarlijkse instroom in de
medische vervolgopleidingen bij de sociale geneeskunde. Van de 503 jaarlijkse
geadviseerde instroomplaatsen voert VWS door middel het Opleidingsfonds de regie
over 138 plaatsen. De verwachting is reëel dat in de komende jaren een groot aantal
van de huidige verzekeringsartsen en bedrijfsartsen stopt met werken. Bij de
verzekeringsartsen (geadviseerde instroom jaarlijks 111) zal het UWV als grootste
werkgever (ruim 70% van de markt) waarschijnlijk zijn taak als regisseur oppakken en
op afzienbare termijn maatregelen nemen. De markt van bedrijfsartsen is echter sterk
gefragmenteerd en kent geen regie. Het is goed mogelijk dat in de komende jaren nog
geen actie wordt ondernomen om nieuwe bedrijfsartsen op te leiden en dat – naast
een toenemende verticale substitutie – de competitie om de zittende bedrijfsarts
toeneemt.
Het is goed mogelijk dat de jaarlijkse instroom in de opleidingen tot bedrijfsarts de
komende jaren onveranderd rond de 30 aios blijft bedragen. De jaarlijkse instroom in
de opleiding tot verzekeringsarts zal waarschijnlijk wel naar 79 gaan stijgen. Als de
jaarlijkse instroom in de profielopleidingen M&G 138 aios blijft wordt de totale
instroom in de sociale geneeskunde 247 aios. De instroom in alle erkende medische
vervolgopleidingen bedraagt dan, afhankelijk van de keuze bij de klinische
47

specialismen, 2.358 tot 2.576 aios. Na 2017 neemt de instroom mogelijk verder toe,
afhankelijk van de ontwikkelingen in de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid.

7.2

De basisarts
In 2009 heeft het Capaciteitsorgaan een onderzoek onder basisartsen laten uitvoeren
om meer achtergronden van de basisarts in kaart te brengen. De belangrijkste
relevante bevindingen worden beschreven in het navolgende.
Op 1 januari 2009 telde Nederland 20.344 basisartsen jonger dan 65 jaar. Daarvan
waren er 8.473 bezig met een erkende medische vervolgopleiding en 134 met een niet
erkende medische vervolgopleiding (brandwondenarts, fertiliteitarts, tropenarts etc.).
Een groep van 1.187 basisartsen deden promotieonderzoek in afwachting van een
opleidingsplaats en 3.723 basisartsen waren nog op zoek naar een opleidingsplaats.
De resterende 6.827 basisartsen hadden geen wens tot opleiding, deels omdat zij
inmiddels met hun specialisme waren gestopt en daardoor alleen nog zijn
geregistreerd als basisarts, deels omdat ze geregistreerd staan als profielarts, deels
omdat zij niet waren toegelaten tot een vervolgopleiding of deze hadden afgebroken
en deels omdat zij geen interesse hadden in een vervolgopleiding.
De groep artsen die bewust geen erkende medische vervolgopleiding wil doen, geeft
als belangrijkste motieven aan dat zij een voorkeur hebben voor een beroep/vak
waarin geen specialisatie nodig is (31,0%), dat specialisatie niet valt te combineren
met hun gezin (30,8%) of dat zij daarvoor privé redenen (29,9%) hadden. Geen
opleidingsplaats kunnen bemachtigen in de richting van voorkeur ( 18,3%) is de
laatste veelgenoemde reden om geen erkende medische vervolgopleiding te gaan
volgen. Het is overigens niet aangetoond dat artsen die langer over hun
basisopleiding hebben gedaan, vaker afzien van een vervolgopleiding.
De voorgaande paragraaf levert twee relevante parameters op. De eerste is dat de
omvang van het reservoir aan basisartsen die momenteel een opleidingsplaats
zoeken, 3.723 is. De 1.187 basisartsen die met een promotieonderzoek bezig zijn,
kunnen de facto niet worden beschouwd als momenteel beschikbaar. De tweede
parameter betreft de groep basisartsen die geen belangstelling heeft voor een
(erkende) medische vervolgopleiding. Deze groep blijkt jaarlijks te worden aangevuld
met 10,8% van de afstuderende basisartsen. De basisarts die niet van plan is om
(weer/nog) een opleiding te volgen, werkt in een breed scala aan instellingen. Top vier
bij deze groep zijn de instellingen voor curatieve zorg (18%), consultatiebureaus (13%),
universiteiten (8%) en GGZ-instellingen (8%).
Uit het onderzoek komt verder naar voren dat de gemiddelde studieduur van de
basisarts ongeveer 7 jaar is. Dat betekent dat vanaf 2010 het eerste cohort van 2.850
studenten geneeskunde dat is gestart in 2003, afstudeert. Het betreft dan naar
schatting ongeveer 81% van de studenten die zijn gestart in 2003, oftewel 2.309
basisartsen. De instroom in de opleiding geneeskunde is de afgelopen 8 jaar
onveranderd 2.850 geweest. Daarbij moet worden gemeld dat ruim 100 studenten

48

aan 3 universiteiten mogen starten als zij-instromers in het vierde jaar van de
opleiding geneeskunde. Deze zij-instromers hebben naar alle waarschijnlijkheid een
hoger rendement. Op het totaal scheelt dat ongeveer 15 basisartsen. Van de
afstuderende basisartsen zijn 2.060 basisartsen (89,2%) waarschijnlijk van plan om
een erkende medische vervolgopleiding te gaan volgen. Deze kunnen jaarlijks worden
toegevoegd aan het reservoir in de periode 2011 t/m 2018.
Vanaf 2012 worden er echter jaarlijks minimaal 2.358 tot 2.576 basisartsen onttrokken
aan dit reservoir. Dit betekent dat het reservoir aan basisartsen die een medische
vervolgopleiding willen volgen, in de komende jaren zal dalen met minimaal 300 à
400 basisartsen per jaar. Als de arbeidsmarkt in de sociale geneeskunde aantrekt, kan
de instroom in deze erkende medische vervolgopleidingen mogelijk stijgen met nog
eens 200 à 300 per jaar.
Het reservoir aan basisartsen bevatte op 1 januari 2009 3.723 basisartsen en is
sedertdien waarschijnlijk nog licht in omvang toegenomen. Dat betekent dat het
reservoir in de komende jaren een extra jaarlijkse uitname van 300 à 400 basisartsen
kan opvangen. Het reservoir zal daardoor tot 2019 met 2.100 à 2.800 basisartsen dalen
voordat de eerste effecten van een eventuele op dit advies gebaseerde bijstelling van
de initiële instroom zichtbaar kunnen worden.

7.3

Benodigde instroom initiële opleiding
In 2009 heeft het Capaciteitsorgaan een tussentijdse capaciteitsberekening gemaakt
om de effecten van het negeren van de buitenlandse instroom aan basisartsen en
specialisten op het Capaciteitsplan 2008 te demonstreren. De benodigde jaarlijkse
instroom bedraagt in dat geval 3.100 geneeskundestudenten. Omdat het
Capaciteitsorgaan verwacht dat de instroom van buitenlandse artsen in de komende
jaren zal verminderen, is het instroomadvies van 3.100 geneeskundestudenten in
2009 daadwerkelijk afgegeven aan de overheid. De overheid heeft dit advies nog niet
overgenomen. De UMC ‘s hebben al aangegeven in dat geval een voorkeur te hebben
voor een extra zij-instroom van 250 geneeskundestudenten.
De huidige raming levert eigenlijk alleen voor de sociaal geneeskundigen
onzekerheden op. Deze instroom is grotendeels afhankelijk van marktontwikkelingen
en kan in de komende jaren sterk oplopen. Om de verwachte instroom te creëren van
2.358 basisartsen die bereid zijn om een erkende medische vervolgopleiding te volgen,
zijn in de klassieke benadering jaarlijks 3.264 instromende eerstejaars
geneeskundestudenten nodig. Vanwege de onzekerheden in de sociale geneeskunde
wordt geadviseerd de instroom in de initiële opleiding geneeskunde in de komende 3
jaar te fixeren op 3.100 studenten. Hierbij kiest het veld waarschijnlijk voor een
combinatie van instroom van eerstejaars geneeskundestudenten (2.700) en zijinstroom (400). In dit geval zullen vanaf 2019 jaarlijks theoretisch 2.290 nieuwe
basisartsen beschikbaar zijn voor instroom in een erkende opleiding. De 2.700
geneeskundestudenten leveren met een rendement van 81% 2.187 basisartsen op, de
400 zij-instromers met een rendement van 95% 380 basisartsen. Van het jaarlijkse
49

totaal van 2.567 nieuwe basisartsen is 89,2% oftewel 2.290 beschikbaar voor instroom
in de medische vervolgopleidingen.
Daardoor lijkt in de periode van 2019 tot 2022 nog een verdere bescheiden daling van
het reservoir op te treden. De vraag is echter in hoeverre in de komende jaren de
instroom in alle genoemde medische vervolgopleidingen daadwerkelijk wordt
gerealiseerd. In sommige opleidingen was dat in de afgelopen jaren immers niet het
geval. Verder is het gewenst om in de komende jaren te onderzoeken of en hoe de
rendementen van de initiële opleiding geneeskunde verder kunnen worden
verbeterd. Tenslotte is nader onderzoek gewenst naar de groep basisartsen die bewust
geen erkende medische vervolgopleiding volgt. Van deze groep ziet ongeveer 50% af
van instroom in een erkende medische vervolgopleiding wegens gezins- of privé omstandigheden.
Een aanpassing van de instroom in de initiële opleiding geneeskunde naar andere
waarden zal waarschijnlijk pas worden voorgesteld als nieuwe gegevens beschikbaar
komen over de rendementen van de opleidingen, de belangstelling van basisartsen
voor een vervolgopleiding en de ontwikkelingen in de sociale geneeskunde. De
komende tijd zal het reservoir aan basisartsen wel intensiever worden gemonitord
dan voorheen. Het advies blijft onverkort om de instroom in de initiële opleiding
geneeskunde zo spoedig mogelijk te verhogen van 2.850 naar 3.100 studenten.

50

8. Aandachtspunten
In de hoofdstukken 5, 6 en 7 zijn de belangrijkste adviezen van het Capaciteitsorgaan
gegeven. In dit hoofdstuk wordt een aantal aandachtspunten benoemd die in de
diverse deelrapporten nog uitgebreider aan de orde komen.

8.1

Medisch specialismen
De afgelopen 10 jaar is het aantal medisch specialisten fors gegroeid. De sector heeft
de instroom in de vervolgopleidingen al vanaf het eind van de vorige eeuw laten
toenemen. Dat was nodig om antwoord te kunnen geven op de toename van de
zorgvraag. Op dit moment bestaat er voor de meeste klinische beroepen een
evenwicht tussen vraag en aanbod. Sinds 2009 liggen de gemiddelde wachttijden
voor een eerste polikliniekbezoek bij het overgrote deel van de klinische specialismen
beneden de 4 weken. Tekorten in het zorgaanbod bestaan momenteel nog in de
klinische geriatrie, de plastische chirurgie, de maag-darm-leverziekten, de
reumatologie en in mindere mate in de klinische fysica.
De instroom in de opleidingen blijft in de komende jaren onverminderd hoog. Het
Capaciteitsorgaan verwacht dat de instroom van medisch specialisten uit het
buitenland in de komende 6 jaar langzaam zal verminderen en heeft daar de
instroom in de opleidingen op afgestemd. Deze ontwikkeling zal uiteraard in de gaten
worden gehouden. In het volgende Capaciteitsplan wordt hierover weer
gerapporteerd.
Een jaarlijkse instroom van 1.197 aios is voldoende om het systeem van zorgvraag en
zorgaanbod in 2028 in evenwicht te brengen. In dit scenario zijn daarnaast echter
4.938 fte aan verpleegkundig specialist en/of physician assistant nodig om de
benodigde verticale substitutie te realiseren. De jaarlijkse instroom in deze
opleidingen zal moeten toenemen van 400 naar 650. Hierbij is het de vraag of er
vanuit de verpleegkundigen voldoende belangstelling bestaat voor deze opleiding. De
komende jaren zal ook een grote vervangingsvraag naar gespecialiseerd
verpleegkundigen optreden. Dat zal concurrentie in de opleidingen met zich mee
brengen.
De verticale substitutie van de medisch specialist door verpleegkundig specialisten
wordt aangevuld met horizontale substitutie door de huisarts. Deze horizontale
substitutie wordt momenteel gestimuleerd door financiële prikkels. Dit vergroot de
waarschijnlijkheid van enige substitutie van medisch specialistisch werk en daarmee
de waarschijnlijkheid dat het minimum advies van het Capaciteitsorgaan voldoende
is. Ook deze ontwikkelingen zullen in de komende jaren worden gemonitord.

8.2

Huisartsgeneeskunde
De instroom van aios in de opleiding huisartsgeneeskunde zal met ingang van 2012
van 600 naar 720 moeten toenemen om op termijn weer een stabiel evenwicht
tussen vraag en aanbod te bereiken. De verwachting bestaat dat er in de komende 3
51

jaar een lichte discrepantie tussen de vraag en het aanbod zal ontstaan. In gebieden
met een ruraal karakter kan vooral voor huisartsen met een solopraktijk de opvolging
wat moeizamer worden. In de Randstad zullen zich waarschijnlijk geen
opvolgingsproblemen voordoen.
De verticale substitutie van huisartsenzorg door de POH, de POH GGZ, en de
verpleegkundig specialist zal in de komende jaren verder worden onderzocht om een
beeld te krijgen van de potentiële omvang hiervan. In Nederland wordt immers
gewerkt aan substitutie zonder dat er onderliggende tekorten aan specialisten zijn.
Hierdoor is het implementatietraject voor de substitutie zorgvuldiger te plannen,
maar tegelijkertijd wordt zo de noodzaak van substitutie door de beroepsgroep
ervaren als minder groot.
Ook de verschuivingen van huisartsen tussen functies als HIDHA en waarnemer en
tussen praktijkzoeker en niet-praktijkzoeker zullen de aandacht blijven houden, net
als de trends in het stoppen met werken bij de huisartsen.

8.3

Tandheelkunde/mondzorgkunde/kaakchirurgie/orthodontie
Het belangrijkste aandachtspunt binnen de mondzorg betreft de
capaciteitsontwikkelingen in de eerstelijns mondzorg. De Commissie Innovatie
Mondzorg tastte in 2006 nog in het duister over de mogelijkheden van verticale
substitutie bij de tandarts. Inmiddels is duidelijk geworden dat:
• verticale substitutie van de tandarts mogelijk is;
• zowel de mondhygiënist als de preventieassistent een aandeel in deze substitutie
leveren;
• in de komende 10 jaar 15% verticale substitutie vooralsnog haalbaar is.
Uit onderzoek komt naar voren dat de jaarlijkse instroom van buitenlandse
tandartsen in Nederland ongeveer 180 bedraagt. Dat is slechts iets minder dan de
jaarlijkse instroom uit de Nederlandse opleidingen die 204 per jaar bedraagt. De
afgelopen twee jaar is uitgebreid onderzoek gedaan naar de groep buitenlandse
tandartsen. Uiteindelijk is ervoor gekozen om in de instroomberekeningen rekening
te houden met een instroom van 90 buitenlandse tandartsen (relevant vanaf 2019).
De jaarlijkse instroom aan studenten tandheelkunde moet daardoor fors omhoog,
alhoewel dit instroomaantal nog wordt gekort door de eerder genoemde verticale
substitutie. Onderzoek naar de trends in de instroom van tandartsen uit het
buitenland en naar de mogelijkheden van verticale substitutie blijft in de komende
jaren nodig.
In de kaakchirurgie zal onderzoek naar de daadwerkelijke substitutiebewegingen
tussen de eerste en de tweede lijn noodzakelijk zijn om de eerder geuite hypothesen
te toetsen.

8.4

Sociale geneeskunde
De sector is grotendeels blootgesteld aan marktwerking. Dat betekent dat de
schommelingen in de instroom in de komende jaren zullen blijven bestaan, tenzij er

52

door de overheid maatregelen worden genomen. Hiertoe raadt het Capaciteitsorgaan
wel aan. Het Capaciteitsorgaan heeft deze specialismen voor het eerst sinds 2003
weer integraal onderzocht. De daarbij geconstateerde witte vlekken zullen in de
komende jaren worden ingevuld.

8.5

Specialisme ouderengeneeskunde
De toegestane instroom in de opleiding specialist ouderengeneeskunde is sinds 2009
niet meer gerealiseerd. Gevoegd bij het feit dat de verlenging van de opleidingsduur
in 2009 en 2010 heeft geleid tot halvering van de jaarlijkse uitstroom, betekent dit dat
het aantal onvervulbare vacatures in de komende jaren zal blijven toenemen. De
zorgvraag loopt steeds verder uit de pas met het beschikbare zorgaanbod.
Er bestaat bij dit specialisme dus een goede voedingsbodem voor verticale substitutie
door de verpleegkundig specialist en de physician assistant. Zowel onderzoek als
expert panels wijzen hierop. Het is echter eveneens moeilijk om voldoende geschikte
verpleegkundig specialisten te interesseren voor de sector. Er zijn momenteel meer
dan 30 moeilijk invulbare vacatures voor verpleegkundig specialisten in
verpleeghuizen. Om die reden adviseert het Capaciteitsorgaan separate stimulering
voor de opleiding tot verpleegkundig specialist chronische zorg in het verpleeghuis.

8.6

Arts voor Verstandelijk Gehandicapten
Het belangrijkste aandachtspunt in de komende jaren betreft de ontwikkeling van de
AVG in relatie tot de huisarts. Aan de ene kant wordt de AVG op grond van zijn
expertise steeds vaker poliklinisch geconsulteerd door de huisarts ten behoeve van de
ruim 50.000 thuiswonende verstandelijk gehandicapten en een toenemend aantal
licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen met een gedragsprobleem. Aan de andere
kant gaan er intramuraal steeds vaker stemmen op om de ongecompliceerde
eerstelijns zorg aan de intramuraal wonende verstandelijk gehandicapte te laten
leveren door de huisarts. De komende jaren zal het Capaciteitsorgaan onderzoeken
wat het netto-effect van deze twee tegengestelde bewegingen is.

53

Bijlage 1. Model Capaciteitsorgaan

54

Bijlage 2. Plenair Orgaan: betrokken experts en procedure
Het Plenair Orgaan heeft de adviezen die zijn aangeboden door de Kamer Medisch
Specialisten, de Kamer Huisartsen, de Kamer Tandheelkundig Specialisten, de
werkgroep Eerste Lijns Mondzorg, de Kamer Sociaal Geneeskundigen, de Kamer
Specialisten Ouderengeneeskunde en de werkgroep Artsen voor Verstandelijk
Gehandicapten, besproken in zijn vergaderingen op 13 oktober 2010 en 8 december
2010. Het uiteindelijke advies is op 8 december 2010 vastgesteld.
De samenstelling van het Plenair Orgaan was op 8 december 2010 als volgt:
Organisaties van beroepsbeoefenaars
Dhr. mr. A.W.J.M. van Bolderen
Mw. dr. J. Bont
Dhr. dr. L.H. van Hulsteijn (voorzitter Dagelijks Bestuur/Plenair Orgaan)
Mw. dr. M.J. Kaljouw
Dhr. C.J.G. Theewes
Dhr. A.M.J. Veer
Dhr. dr. L. Wigersma
Dhr. H.W. Zijlstra
Organisaties van opleidingsinstituten/opleidingsinstellingen
Dhr. drs. G. de Beij
Dhr. prof. dr. F.C. Breedveld
Dhr. drs. P.J.L. van Heugten
Dhr. drs. P. de Jonge
Dhr. dr. S.J. Noorda
Dhr. drs. H.J. Pijlman
Dhr. prof. dr. H.A.P. Pols
Dhr. Paul M.L. Smits, arts. MBA (lid Dagelijks Bestuur)
Organisaties van zorgverzekeraars
Dhr. drs. M.W.L. Hoppenbrouwers (lid Dagelijks Bestuur)
Dhr. drs. A.J. Lamping

55

Bijlage 3. Samenstelling Bureau
Het Bureau ondersteunt de Kamers en het Plenair Orgaan bij het opstellen van de
adviezen met betrekking tot de instroom in de initiële opleidingen en de
vervolgopleidingen. Daartoe bereidt het Bureau alle documenten voor, worden
onderzoeksopdrachten geformuleerd en wordt onderzoek begeleid. Het Bureau voert
zelf geen onderzoek uit om de onafhankelijkheid van de medewerkers onder alle
omstandigheden te kunnen waarborgen. Het Bureau kende op 1 december 2010 de
volgende bezetting:
Naam

Functie

M. van den Biezenbos Secretariaat
A.R. Esch
Beleidsmedewerker
M.A. Hosemans
Junior beleidsmedewerker

H.J. Leliefeld
J.G. Meegdes
V.A.J. Slenter

T. Vertooren
A.E. Zandbergen

56

Aandachtsgebieden

Huisartsgeneeskunde
Medisch ondersteunende beroepen
Verpleegkundig specialist/ PA
BIG beroepen in GGZ
Senior beleidsmedewerker Mondzorg
Senior adviseur
Medisch specialisten
Klinisch technologische specialisten
Directeur
Sociaal geneeskundigen
Specialisten ouderengeneeskunde
Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten
Beleidsmedewerker
BIG beroepen in GGZ
Beleidsmedewerker
Mondzorg

Bijlage 4. Begrippen/afkortingen
Begrippen en afkortingen

Definitie

Aanbieders
aanverwante beroepen
aanverwante disciplines

Instellingen en/of beroepsbeoefenaren die zorg en/of hulpverlening leveren.
Beroepen die qua niveau en aard van de werkzaamheden nauw aan elkaar gerelateerd zijn.
1. Disciplines die qua niveau en aard van de werkzaamheden nauw aan elkaar gerelateerd zijn.
2. Binnen de ramingen voor het Capaciteitsorgaan gaat het om ondersteunende disciplines die
werkzaamheden van de te ramen discipline kan overnemen. Bijvoorbeeld: POH's en huisartsen of
mondhygiënisten en tandartsen.
Persoon die de huisartsenopleiding heeft gevolgd en afgerond (in Nederland sinds 1974).
Arts In Opleiding tot Specialist; artsen in opleiding tot huisarts, medisch specialist, sociaalgeneeskundige, arts verstandelijk gehandicapten of specialist ouderengeneeskunde.
Avond-, Nacht- en Weekenddiensten, ter onderscheid van de reguliere diensten en arbeidstijden.
Onderzoek waarbij zowel de vraag- als aanbodontwikkelingen, over meerdere jaren, op de
arbeidsmarkt worden gevolgd. Dit kan voor verschillende beroepsgroepen, sectoren en regio's
plaats vinden.
1. Werktijd die in de arbeidsovereenkomst is afgesproken, inclusief avond-, nacht- en
weekenddiensten;
2. De hoeveelheid fte of uren per week die men gemiddeld werkt.
Verandering van de arbeidstijd en de beroepsspecifieke norm voor werktijd per FTE, ontstaan om
de formele arbeidstijd te reduceren, om zo spanningen op de arbeidsmarkt en werkvloer te
verlagen, de arbeidskwaliteit te verhogen en de combinatie van werk en privé te verbeteren.
Variant in het ramingsmodel waarbij rekening gehouden wordt met de arbeidstijdverandering
van beroepsbeoefenaren, veelal in termen van arbeidstijdverkorting of arbeidstijdnormalisatie.
Verandering in de arbeidstijd, meestal gespecificeerd voor een bepaalde periode en/of een
bepaalde beroepsgroep.
Structurele vermindering van het totale aantal dagen dat een werknemer per jaar werkt, veelal
vastgelegd in cao's en met het doel om werkloosheid te bestrijden en/of het beschikbare werk
over een groter aantal personen te verdelen.
Arts voor Verstandelijk Gehandicapten.
Het jaar in het ramingsmodel, waarvoor de berekeningen en schattingen omtrent vraag en
aanbod in de huidige situatie bepaald worden en van waar vanuit geëxtrapoleerd wordt naar de
toekomst. Jaar en datum (1-1 van het basisjaar) waar vanuit de raming wordt gemaakt. Meestal
een zo recent mogelijk jaar, waarvoor zo veel mogelijk gegevens betrouwbaar gemeten kunnen
worden. Voor wat betreft het aanbod gaat het veelal om de situatie op 1 januari van het basisjaar,
zijnde de standaard peildatum.
Onderzoek waarbij op basis van een simulatiemodel berekend wordt hoe de ontwikkelingen in de
vraag naar en het aanbod aan, capaciteit van een bepaalde beroepsgroep zich over een bepaalde
periode zal ontwikkelen. Uitkomst is een schatting van het verschil tussen de benodigde en
beschikbare capaciteit van een bepaalde beroepsgroep, vanaf het basisjaar, het bijstellingsjaar en
het prognosejaar waarin het evenwicht tussen vraag en aanbod gerealiseerd moet zijn.
Specifieke vorm van behoefteraming, waarin rekening wordt gehouden met niet-demografische
factoren die de toekomstige vraag naar een bepaalde beroepsgroep bepalen, zoals veranderingen
in het werkproces, beleid en samenleving.
Onderzoek waarbij op basis van een simulatiemodel berekend wordt hoe de ontwikkelingen in de
vraag naar en het aanbod aan, capaciteit van een bepaalde beroepsgroep zich over een bepaalde
periode zal ontwikkelen. Uitkomst is een schatting van het verschil tussen de benodigde en
beschikbare capaciteit van een bepaalde beroepsgroep, vanaf het basisjaar, het bijstellingsjaar en
het prognosejaar waarin het evenwicht tussen vraag en aanbod gerealiseerd moet zijn.

afgestudeerde huisarts
Aios
anw-diensten
arbeidsmarktmonitor

Arbeidstijd

arbeidstijdnormalisatie

arbeidstijdvariant
arbeidstijdverandering
arbeidstijdverkorting

AVG
Basisjaar

behoefteramingen

Beleidsrijk

behoefteramingen

57

Begrippen en afkortingen
Beleidsrijk

Definitie

Specifieke vorm van behoefteraming, waarin rekening wordt gehouden met niet-demografische
factoren die de toekomstige vraag naar een bepaalde beroepsgroep bepalen, zoals veranderingen
in het werkproces, beleid en samenleving.
BIG-register
Register Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg, waarin apothekers, artsen,
fysiotherapeuten, gezondheidszorgpsychologen, psychotherapeuten, tandartsen, verloskundigen
en verpleegkundigen geregistreerd staan. Met een BIG-registratie:
- mag de wettelijk beschermde beroepstitel gevoerd worden;
- mag het betreffende beroep zelfstandig uitgeoefend worden;
- mogen artsen, tandartsen en verloskundigen zelfstandig de voorbehouden handelingen uitvoeren;
- valt de uitoefening van het beroep onder het tuchtrecht;
- kan gestart worden met een opleiding tot specialist.
bijsturingsjaar
Het eerste jaar waarvoor de instroom in de opleiding bijgestuurd kan worden door het beleid. Het
is het startpunt van de bijsturingperiode, welke de (toekomstige) jaren beslaat waarin het
aanbod bijgestuurd kan worden met behulp van regulering van de instroom in de opleiding.
Bijsturingsjaar en bijsturingperiode zijn afhankelijk van het prognosejaar waarin evenwicht
tussen vraag en aanbod wordt nagestreefd én de lengte van de opleiding.
burgerschapsparadigma
Paradigma waarin men de verstandelijk gehandicapte persoon als medeburger beschouwt die
ondersteuning nodig heeft, ondersteuning die hem door gewone voorzieningen in de
samenleving geboden wordt. Uitgangspunt is dat mensen met een verstandelijke handicap
gelijkwaardig zijn aan mensen zonder een verstandelijke handicap en daarom dezelfde rechten
en plichten hebben als ieder andere burger in deze samenleving.
Capaciteit
Binnen het zorgaanbod het totaal aantal fte van de groep beroepsbeoefenaren die in de praktijk
in zijn/haar beroepsdomein werkzaam is (of zal zijn) en tevens daartoe gediplomeerd en of
geregistreerd is.
CBOG
Het College voor de Beroepen en Opleidingen in de Gezondheidszorg (CBOG) is verantwoordelijk
voor de samenhang tussen en de structuur van de beroepen en de opleidingen in de zorg. Het
CBOG fungeert als aanspreekpunt op de gebieden innoveren, toewijzen en ramen op het terrein
van beroepen en opleidingen in de gezondheidszorg.
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek.
CHVG
College voor Huisartsgeneeskunde, Verpleeghuisgeneeskunde en medische zorg voor
verstandelijk gehandicapten. In dit college en in het kaderbesluit worden de regels vastgesteld
voor de opleiding en (her)registratie.
Cohort
1. Een groep personen die gedurende een bepaalde periode, bijvoorbeeld een kalenderjaar,
eenzelfde (demografische) gebeurtenis heeft meegemaakt.
2. In de betekenis van geboortecohort, een groep personen die in een zelfde periode zijn geboren.
combinatievariant
De beleidsrijke variant van het ramingsmodel waarin, naast alle parameters van de basisvariant,
ook een aantal niet-demografische factoren zijn opgenomen om de benodigde capaciteit aan
beroepsbeoefenaren tot aan het trendjaar te schatten.
commerciële zorgaanbieders Zorgaanbieders met winstoogmerk.
deeltijdfactor
Factor die wordt gebruikt om de omvang van een deeltijdbaan aan te geven. Doorgaans
uitgedrukt in een fractie van een voltijdbaan, waarbij 1,0 fte voltijds en bijvoorbeeld 0,5 fte een
halftime baan is. Een andere manier is het deeltijdpercentage, waarbij 100% voltijds is.
Demografie
Demografische vraagparameter in het ramingsmodel waarmee doorberekend wordt met hoeveel
procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of afnemen, als gevolg van
verandering in de omvang van de bevolking en zijn samenstelling naar leeftijd en geslacht in
relatie tot hun zorggebruik.
Duopraktijk
Praktijklocatie waar twee huisartsen werken, waarbij de tweede huisarts naast een zelfstandige
gevestigde huisarts zowel een HIDHA als een zelfstandig gevestigde huisarts kan zijn, ongeacht
de omvang van de werkzaamheid van de persoon.

58

Begrippen en afkortingen

Definitie

Efficiency

Een van de vijf niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee
doorberekend wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks
zal toe- of afnemen, als gevolg van schaalvergroting, samenwerking, commercialisering en
veranderingen in procesinrichting, administratie of ICT in het werkproces.
wat op ervaring of proefneming berust.
Een van de vijf niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee doorberekend
wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of
afnemen, als gevolg van veranderingen in het vóórkomen en de verspreiding van ziekten onder de
bevolking, in relatie tot leeftijd, geslacht, besmettingsbronnen, voeding, etcetera.
Publiekrechtelijke aanduiding voor een beschikking van een bestuursorgaan waarbij vastgesteld
is dat een persoon of instelling aan bepaalde eisen voldoet. Zo wordt de instroom van artsen in
een specialistenberoep vastgelegd door registratiecommissies die de specialisme-erkenning
afgeven, hernieuwen en stopzetten. Ook wordt de erkenningstatus gegeven aan bijvoorbeeld
huisartspraktijken, in de zin dat deze geregistreerd zijn of erkenning hebben verkregen als
samenwerkingsverband, groepspraktijk en eerstelijnsgezondheidscentrum in relatie tot
financiering van een of ander zorgprogramma of activiteitenpakket.
De totale periode waarin een persoon of instelling erkend is. Meestal gehanteerd om na de
instroom van artsen in een specialistenberoep de periode vast te leggen door
registratiecommissies die de specialisme-erkenning afgeven, hernieuwen en stopzetten.
Status van de arbeidsmarkt waarin vraag en aanbod op elkaar afgestemd zijn, binnen
behoefteramingen het verschil tussen beschikbare en benodigde capaciteit.
Ook wel prognosejaar, het jaar waarin binnen behoefteramingen evenwicht tussen vraag en
aanbod (de beschikbare en benodigde capaciteit) gerealiseerd dient te zijn.
Het percentage afgestudeerden van een afstudeercohort (ook: gediplomeerden) dat na het
behalen van het einddiploma een bepaalde periode (veelal 1, 5, 10 of 15 jaar) werkzaam is in
Nederland in de betreffende beroepsgroep.
Verschuiving van intramurale zorg naar lichtere vormen van zorg buiten de muren van de
instelling, zoals verpleeghuiszorg die thuis wordt geboden of projecten voor begeleid wonen in
de wijk voor mensen met een verstandelijke beperking in plaats van verblijf in een instelling.
zie demografie.
zie epidemiologisch.

Empirisch
epidemiologisch

erkenningstatus

erkenningstijd

Evenwicht
evenwichtsjaar
extern rendement

extramuralisering

factor demografie
factor epidemiologische
ontwikkeling
factor sociaal cultureel
feminisering

Fte

GGD
GGZ

zie sociaal cultureel.
Aanduiding voor het toenemen van de invloed van 'het vrouwelijke' in de samenleving in termen
van rolpatronen en cultureel-politieke waarden. Binnen de behoefteramingen duidt het specifiek
de toename van het aantal vrouwen in bepaalde sectoren en beroepsgroepen binnen de
gezondheidszorg aan. Feminisering kan door bijvoorbeeld een lagere werkzaamheid en
uittredeleeftijd en andere eisen aan het werkproces van invloed zijn op de behoefteramingen.
FullTime Equivalent; standaard meeteenheid om de integrale werkzaamheid van een persoon te
bepalen, indien van toepassing vastgelegd in arbeidsovereenkomsten en personeelsadvertenties.
Onder 1 fte wordt doorgaans 1 volledige werkweek verstaan van 5 dagen of 10 dagdelen. Hierbij
moet bedacht worden dat de objectieve en subjectieve werkzaamheid en werkbelasting van 1 fte
(in termen van uren of arbeidskwaliteit) per beroepsgroep en/of sector binnen de
gezondheidszorg kan verschillen.
Gemeentelijke GezondheidsDienst, Gemeenschappelijke GezondheidsDienst of Gewestelijke
Gezondheidsdienst
Geestelijke GezondheidsZorg; deelgebied binnen de gezondheidszorg dat behandeling,
begeleiding en verzorging biedt aan mensen met psychische problemen, biedt tevens preventie.

59

Begrippen en afkortingen

Definitie

groepspraktijk

Praktijklocatie waar drie of meer huisartsen werken, waarbij naast een zelfstandige gevestigde
huisarts zowel HIDHA's als zelfstandig gevestigde huisartsen werkzaam kunnen zijn, ongeacht de
omvang van de werkzaamheid van de persoon.
HuisArtsenPost, Samenwerkingsverband van huisartsen op het gebied van centrale waarneming
buiten kantooruren, vaak gevestigd in of bij een ziekenhuis.
Een persoon die terugkeert op de arbeidsmarkt waar hij/zij voor opgeleid is, na een periode van
arbeidsongeschiktheid of werkeloosheid of waarin hij/zij in een andere sector of beroepsgroep
werkzaam is geweest.
Verlenging van de erkenningsstatus na afloop van de erkenningstijd; voor huisartsen geldt voor
herregistratie een periode van vijf jaar in het BIG-register, voor andere medische specialistische
registraties is dit afhankelijk van criteria die bepaald worden door de registratiecommissies van
de betrekkende medische beroepsgroep.
Huisarts, niet in opleiding, die voor langere tijd (minimaal een half jaar) werkzaam en In Dienst is
van een zelfstandig gevestigde HuisArts.
Huisartsen Onder Een Dak, samenwerkingsverbanden van twee of meer huisartsenpraktijken in
eenzelfde gebouw.
Alle goederen en diensten die thans door consumenten worden gekocht om in hun behoeften te
voorzien. Binnen de behoefteramingen gaat het om de zorg die door zorgverleners in het
basisjaar geleverd en/of voorgeschreven wordt, i.c. de huidige capaciteit aan fte zorgverleners.
Het gemiddeld aantal inwoners per fte huisarts (waarbij onder huisarts zowel de zelfstandig
gevestigde huisartsen als HIDHA's worden verstaan).
1. Organisatievormen waarin een of meer huisartsen (samen)werken (waarbij onder huisarts
zowel de zelfstandig gevestigde huisartsen als HIDHA's worden verstaan).
2. Praktijklocatie waar één of meerdere huisartsen werkzaam zijn.
De Huisarts, Verpleeghuisarts en arts voor verstandelijk gehandicapten Registratie Commissie
(HVRC) is een bestuursorgaan met een publiekrechtelijke functie, die als taak heeft het uitvoeren
van wet- en regelgeving op het gebied van de opleiding en de registratie van huisartsen,
specialisten ouderengeneeskunde (voorheen verpleeghuisartsen) en artsen voor verstandelijk
gehandicapten.
Binnen de behoefteramingen het totale aantal personen dat in een bepaald jaar of op een
bepaalde datum werkzaam wordt binnen een bepaalde beroepsgroep, dan wel direct na het
afronden van de opleiding binnen of buiten Nederland, dan wel na een bepaalde periode daarna,
gegeven de instroom en registratie-eisen van de betreffende beroepsgroep.
Binnen de behoefteramingen het totale aantal personen dat in een bepaald jaar of op een
bepaalde datum toegelaten wordt tot een opleiding, voor medische vervolgopleidingen veelal
uitgedrukt in het aantal aios dat in een bepaald jaar is ingestroomd.
Advies op basis van een behoefteraming omtrent het aantal opleidingsplaatsen dat in de
toekomst vervuld dient te worden om evenwicht tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt te
realiseren.
Het percentage studenten van een instroomcohort van een studie dat het einddiploma behaalt.
Dit wordt bepaald op of enkele jaren na de formele of nominale opleidingsduur.
Besluit van het College voor Huisartsgeneeskunde, Verpleeghuisgeneeskunde en medische zorg
voor verstandelijk gehandicapten, houdende de algemene eisen voor de opleiding tot huisarts,
specialist ouderengeneeskunde en arts voor verstandelijk gehandicapten, de erkenning als
opleider, opleidingsinrichting of opleidingsinstituut voor de opleiding tot huisarts, specialist
ouderengeneeskunde of arts voor verstandelijk gehandicapten en de registratie en herregistratie
van huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en artsen voor verstandelijk gehandicapten
Basis voor bekostiging van geïntegreerde zorg en alle zorgverleners rondom patiëntgroepen en/of
aandoeningen, gestoeld op de diagnosebehandelcombinatie (DBC) systematiek die vanaf 2005 de
basis vormt voor het bekostigen en het financieren van verleende zorg.

HAP
Herintreder

herregistratie

HIDHA
HOED
huidige consumptie

huisartsendichtheid
huisartsenpraktijk

HVRC

Instroom

instroom opleiding

Instroomadvies

intern rendement
kaderbesluit CHVG

keten-DBC

60

Begrippen en afkortingen

Definitie

NVAVG

De beroepsvereniging Nederlandse Vereniging Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten
(voorheen NVAZ).
Zorgverlening die bestaat uit een groot aantal onderdelen, verleend door verschillende
zorgverleners, die als schakels in een keten onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden en op elkaar
zijn ingespeeld. Ketenzorg krijgt vorm binnen een samenwerkingsverband tussen partijen die
zowel zelfstandig als afhankelijk van elkaar functioneren.
Directie Macro-Economische Vraagstukken en Arbeidsvoorwaarden van het Ministerie van VWS.
De directie MEVA adviseert de politieke en ambtelijke top onder meer over de wederkerige
relaties tussen het sociaal-economische, het budgettaire en het fiscale overheidsbeleid en de
beleidsterreinen van VWS.
Verder zorgt de directie voor de coördinatie van het beleid rondom beroepen en opleidingen, de
ICT in de zorg, het kennisbeleid en de (inter)departementale regie van het arbeidsvoorwaardenen arbeidsmarktbeleid op VWS-terrein.
Variant binnen de ramingsstudies die betrekking heeft op vraagparameters die tussen de
hoogste en laagste schatting in ligt.
Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (voorheen Nederlands Instituut
Voor onderzoek van de EersteLijns gezondheidszorg).
Letterlijk (Latijn) vastgesteld aantal; wettelijk ingesteld maximum aantal studenten dat tot een
medisch vervolgopleiding wordt toegelaten. Bij overschrijving van het dit aantal wordt een
lotingsysteem toegepast waarbij voor VWO-abiturienten het gemiddeld eindcijfer de
inlotingskans vergroot.
speciaal opgeleide verpleegkundigen die dokterstaken overnemen, zoals lichamelijk onderzoek,
infuus inbrengen, puncties uitvoeren of begeleiding van chronisch zieken en die de medische
zorg coördineren (ook wel afgekort NP). Zie ook Verpleegkundig Specialist (VS)
Nederlandse ZorgAutoriteit; toezichthouder voor de zorg welke de tarieven en budgetten voor
instellingen en beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg vast stelt, volgt en stimuleert de
marktontwikkeling in de gezondheidszorg en ziet toe op de uitvoering van de
zorgverzekeringswet.
Typologie van gemeenten waarin de mate van stedelijkheid is weergegeven op basis van het
aantal adressen per vierkante kilometer.
Parameter in het ramingsmodel welke aangeeft in hoeverre vraag en aanbod in het basisjaar op
elkaar aansluiten, waarmee doorberekend wordt met hoeveel procent de behoefte aan een
bepaalde beroepsgroep in het eerste bijstellingsjaar zal moeten toe- of afnemen om het actuele
verschil tussen de benodigde en beschikbare capaciteit te overbruggen. Dit verschil en deze
aansluiting wordt geïndiceerd door de omvang van wachtlijsten en vacatures die in relatieve zin
aangeven hoeveel van de reële zorgvraag thans blijft liggen door een gebrek aan capaciteit.
Duur in jaren van een opleiding, die voor de medische vervolgopleidingen wordt bepaald door de
Centrale Colleges en de wetenschappelijke vereniging van het betreffende specialisme en welke
gepubliceerd worden via de website van de KNMG. Onder opleidingsduur wordt doorgaans de
formele of nominale opleidingsduur genoemd, niet het aantal jaren dat studenten er gemiddeld
over doen om het diploma te behalen.
Binnen de ramingsstudies voor de geneeskundig specialistische vervolgopleidingen, het aantal
aios wat op 31 december van het betreffende jaar in opleiding is.
zie intern rendement.
speciaal opgeleide HBO-er die routinematige werkzaamheden op medisch gebied van de huisarts
of medisch specialist overneemt, onder hun supervisie (ook wel afgekort PA).

ketenzorg

MEVA

middenvariant
NIVEL
numerus fixus

nurse practitioner

NZa

Omgevingsadressendichtheid
Onvervulde vraag

opleidingsduur

opleidingscapaciteit
opleidingsrendement
Physician Assistant

61

Begrippen en afkortingen

Definitie

Parameter

Factor of variabele die binnen de behoefteramingen verondersteld wordt invloed te hebben op de
ontwikkeling van de vraag naar, danwel het aanbod aan, beroepskrachten. Parameters kunnen
betrekking hebben op de huidige beschikbare en benodigde capaciteit (in het basisjaar) en de
toekomstige beschikbare en benodigde capaciteit (de periode tussen het eerste bijsturingsjaar en
het prognosejaar).
Datum waarop de waarde van een bepaalde parameter, variabele of factor wordt vastgesteld;
binnen de behoefteramingen is de peildatum vooral van belang voor het vaststellen van de
beschikbare en benodigde capaciteit in het basisjaar.
Speciaal HBO-opgeleide verpleegkundigen en doktersassistenten die de primaire taak hebben de
huisarts te ondersteunen, onder meer voorlichting geven en controles uitvoeren, met name in de
zorg voor chronisch zieken zoals mensen met astma, copd of diabetes (ook wel afgekort POH).
Term waarmee wordt aangeduid dat binnen het Nederlandse zorgsysteem de huisarts als
poortwachter (gatekeeper) van een sterke eerstelijn het eerste en centrale aanspreekpunt is van
alle burgers voor al hun zorgvragen. Als poortwachter vangt de huisarts zoveel mogelijk zorg van
burgers op en is hij/zij de eerste verwijzer naar specialistische zorg.
Organisatievorm of samenwerkingsverband opgericht door 1 of meer eerstelijns
beroepsbeoefenaren (huisartsen, fysiotherapeuten), welke fysiek gevestigd is op een zelfstandige
of gemeenschappelijke praktijklocatie.
Aantal patiënten dat op een bepaalde peildatum bij een praktijk staat ingeschreven en/of
geregistreerd is op basis van visites en consulten.
Afgestudeerde huisarts die actief zoekt naar een praktijk of (andere) HIDHA-plaats maar daar nog
niet in geslaagd is. Veelal vervullen praktijkzoekende huisartsen een functie als waarnemer of als
waarnemer op HIDHA-basis.
Opleiding waarmee (basis)artsen zich specialiseren binnen de medisch vervolgopleiding
Maatschappij en Gezondheid (arts M&G). De profielopleiding wordt gekenmerkt door
praktijkgericht en opdrachtgestuurd onderwijs en biedt de mogelijkheid om een extra registratie
te behalen naast de registratie als arts M&G binnen de profielprogramma's
jeugdgezondheidszorg, infectiebestrijding, forensische geneeskunde, tuberculosebestrijding,
medische milieukunde, sociaal medische indicatiestelling en advisering en beleid en advies.
Registratie die behaald kan worden na het afronden van de profielopleiding in de
jeugdgezondheidszorg, infectiebestrijding, forensische geneeskunde, tuberculosebestrijding,
medische milieukunde, sociaal medische indicatiestelling en advisering, beleid en advies.
Jaar waarop binnen de behoefteraming vraag en aanbod bereikt dient te worden en waarin de
geschatte toekomstige beschikbare en benodigde capaciteit gelijk aan elkaar zijn. Afhankelijk van
opleidingsduur en daarmee de bijstellingsperiode, wordt het prognosejaar veelal 12 a 15 jaar na
het basisjaar gekozen. Ook wel evenwichtsjaar genoemd.
Een categorie van methoden die de statistiek hanteert om informatie te verkrijgen, wordt gevormd
door de schattingsmethoden. Een onbekende parameter van een populatie (of verdeling) wordt
geschat door een uit de steekproef berekende grootheid, de schatting. het voorschrift dat bepaalt
hoe de schatting uit de steekproef moet worden berekend, wordt schatter genoemd.
1. Het conceptuele model dat toegepast wordt om de behoefteraming uit te voeren, waarin de
factoren worden gedefiniëerd die vraag en aanbod van beroepsbeoefenaren (nu en in de
toekomst) bepalen, de aansluiting tussen vraag en aanbod en de onderlinge relaties tussen deze
factoren. Het conceptuele ramingsmodel is als figuur in de bijlagen van alle Capaciteitsplannen
vanaf 2000 opgenomen.
2. Het rekenmodel dat toegepast wordt om de behoefteraming uit te voeren, i.c. de functionele en
technische vertaling van het conceptuele ramingsmodel in een softwaretoepassing. Het
rekenmodel voor de behoefteramingen van de medische en tandheelkundige vervolgopleidingen
die onder de verantwoordelijkheid van het Capaciteitsorgaan vallen wordt vanaf 2000
ontwikkeld, onderhouden en beheerd door het NIVEL.

Peildatum

praktijkondersteuners
huisartsen
poortwachter

Praktijk

praktijkomvang
praktijkzoeker

profielopleiding

profielregistraties

prognosejaar

puntschattingen

ramingsmodel

62

Begrippen en afkortingen

Definitie

ramingsperiode

De periode waarover de behoefteraming betrekking heeft, gerekend van het basisjaar tot het
laatste prognosejaar.
Zie basisjaar.
Binnen de behoefteraming de erkende of meest voorkomende status van een bepaald subdomein
onderdeel of parameter (bijv. de reguliere opleiding tot geneeskundig specialist, de reguliere
instroom in een opleiding).
Overkoepelende term voor de verhouding tussen de output en de input in een bepaald proces,
binnen de behoefteraming meestal het intern en extern rendement van een opleiding.
Binnen de behoefteraming de groep beroepbeoefenaren die niet in de praktijk in zijn/haar
beroepsdomein werkzaam is, maar dat wel zou willen (cq. kunnen) en tevens daartoe
gediplomeerd en/of geregistreerd is.
RijksInstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Regio waarin een Regionale OndersteuningsStructuur (ROS) is opgericht om als maatschappelijke
onderneming de integratie en samenwerking binnen de eerstelijnszorg te stimuleren en
ondersteuning te bieden aan huisartsen, fysio- en oefentherapeuten, verloskundigen,
logopedisten en de eerstelijns-GGZ.
Stichting BeroepsOpleiding tot huisarts.De werkgever van huisartsen in opleiding en specialisten
ouderengeneeskunde in opleiding en financiert de hele huisartsopleiding en opleiding tot
specialist ouderengeneeskunde.
SpoedEisende Hulp; De afdeling waar medische hulp in spoedeisende gevallen wordt verleend.
Een van de vijf niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee
doorberekend wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks
zal toe- of afnemen, als gevolg van sociale en culturele ontwikkelingen, zoals de toenemende
mondigheid van patiënten of verschillen tussen sociale groepen in relatie tot zorggebruik.
Praktijklocatie waar één huisarts werkt.
Sociaal-Psychiatrisch Verpleegkundige; verpleegkundige die hulp, begeleiding of behandeling
biedt aan mensen in psychische nood en adviseren over opname in een psychiatrisch centrum of
over doorverwijzing naar andere hulpverleners. SPV-ers stellen in samenwerking met psycholoog
of psychiater een behandelplan op en zijn betrokken bij preventietaken; werken onder meer in
riaggs, crisiscentra en huisartsenpraktijken.
Overkoeplende term voor het geheel of gedeeltelijk vervangen van bestaand zorgaanbod door
andersoortige zorg om te komen tot zorg op maat afgestemd op de hulpvrager en mogelijk
kostenbesparing; binnen de behoefteraming wordt onderscheid gemaakt in verticale en
horizontale substitutie.
Een van de niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee doorberekend
wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of
afnemen, als gevolg van verschuiving van werk tussen twee vergelijkbaar hoog opgeleide
beroepsgroepen. Voorbeelden zijn verschuivingen van de eerste naar de tweede lijnof binnen de
tweede lijn van een moeder- naar deelspecialismeof van snijdend naar beschouwend specialisme.
Een van de niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee doorberekend
wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of
afnemen, als gevolg van verschuiving van taken naar lager opgeleide beroepsgroepen.
Voorbeelden zijn verschuivingen van taken van artsen naar NP's, PA's, POH's of gespecialiseerde
verpleegkundigen.
Percentage waarmee de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of afnemen,
als gevolg van substitutie.
Term voor het aanvullen van bestaand zorgaanbod door andersoortige zorg om te komen tot zorg
op maat afgestemd op de hulpvrager en mogelijk kostenbesparing. Suppletie wordt ook wel
gehanteerd als 'neven-effect' van verticale substitutie, waarbij geen sprake is van verschuiving
van taken van artsen.

referentiejaar
Regulier

Rendement
reservecapaciteit

RIVM
ROS-regio

SBOH

SEH
sociaal cultureel

Solopraktijk
SPV

Substitutie

Horizontale substitutie

verticale substitutie

substitutiepercentage
Suppletie

63

Begrippen en afkortingen

Definitie

taakdelegatie
taakherschikking

Zoals gebruikt binnen hetr raminsgmodel: zie verticale substitutie.
1. Zoals gebruikt binnen het ramingsmodel: zie substitutie.
2. Overkoepelende term voor het geheel of gedeeltelijk vervangen van bestaand zorgaanbod door
andersoortige zorg om te komen tot zorg op maat afgestemd op de hulpvrager en mogelijk
kostenbesparing.
3. Het structureel herverdelen van taken tussen verschillende beroepsgroepen in de
gezondheidzorg, ondermeer als antwoord op capaciteitstekorten bij 1 of meer beroepsgroepen en
vanwege inhoudelijke veranderingen in de (toekomstige) patiëntenzorg.
4. Taken die structureel verschuiven van een arts naar een niet-arts (zoals een nurse practitioner
of gespecialiseerde verpleegkundige)of van een gespecialiseerde naar een generalistische arts
(zoals van een Arts Verstandelijk Gehandicapten naar de huisarts).
5. Overdracht van bevoegdheden of alleen van taakverschuiving met delegatie van bevoegdheden.
Zoals gebruikt binnen hetr raminsgmodel: zie substitutie.
Een van de niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee doorberekend
wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks zal toe- of
afnemen, als gevolg van 'harde' technologie (nieuwe apparaten) en/of 'zachte' technologie waarmee
de arbeidsproductiviteit en organisatorische efficiency van de beroepsgroep beinvloed wordt.
Specificatie van de arbeidstijd van beroepsbeoefenaren, binnen de behoefteraming uitgedrukt in
uren of fte besteed aan patiëntgebonden en niet-patiëntgebonden taken en binnen en buiten
(voor de beroepsgroep) reguliere werktijden zoals ANW-diensten. Soms is ook specificatie van
tijdsbesteding naar residentieel of ambulant, recreatief of therapeutisch karakter van belang.
Het jaar waarvoor de niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel worden
berekend of geschat. Het trendjaar ligt standaard 10 jaar na het basisjaar.
Aantal beroepfsbeoefenaren dat een beroepgroep verlaat; veelal gerekend als deel van de
werkzame beroepsbeoefenaren dat vanaf een basisjaar niet meer werkzaam is in verband met
pensionering of het gaan uitoefenen van een ander beroep.
Aantal studenten dat een opleiding, veelal gerekend als deel van de studenten dat vanaf een
basisjaar niet meer ingeschreven is in verband met het behalen van het diploma of het gaan
volgen van een ander opleiding of beroep.
De kans dat een persoon de beroepsgroep binnen een bepaalde periode zal verlaten, veelal
uitgedrukt in het percentage dat vanaf een basisjaar niet meer werkzaam is, gebaseerd op
historische cohortgegevens van beroepsbeoefenaren.
De gemiddelde leeftijd waarop beroepsbeoefenaren de beroepsgroep verlaten.
De redenen die beroepsbeoefenaren aangeven om de beroepsgroep te verlaten, veelal te
categoriseren in motieven vanwege leeftijd, arbeidsongeschiktheidof het switchen naar andere
functies of specialismen.
Aantal studenten dat een opleiding verlaat of aantal beroepsbeoefenaren dat een beroepgroep
verlaat vanwege redenen die niet voorzien waren of in overeenstemming met de wens van de
betreffende persoon of instelling. Zie ook 'intern rendement' en/of 'extern rendement'.
Uitval gerelateerd aan de omvang van de studentenpopulatie of de omvang van de beroepsgroep
op een bepaald peilmoment of tijdens een bepaalde periode en daardoor uitgedrukt in een
percentage. Zie ook 'intern rendement' en/of 'extern rendement'.
Het aantal vacatures als percentage van het aantal werkzame personen dat op een peildatum of
gedurende een bepaalde periode open staat. Deze graad kan in percentage personen of
percentage fte uitgedrukt worden en is mede afhankelijk van de definitie of zowel vervangingsals uitbreidingsvacature geteld worden en wanneer een vacature als vervuld wordt beschouwd.
Een van de vijf niet-demografische vraagparameters in het ramingsmodel waarmee
doorberekend wordt met hoeveel procent de behoefte aan een bepaalde beroepsgroep jaarlijks
zal toe- of afnemen, als gevolg van ontwikkelingen die specifiek zijn aan de
technisch/wetenschappelijke inhoud en ontwikkeling van het vakgebied.

taakverschuiving
technologisch

tijdsbesteding

Trendjaar
Uitstroom

uitstroom opleiding

uitstroomkans

uitstroomleeftijd
uitstroommotieven

Uitval

uitvalpercentage

vacaturegraad

vakinhoudelijk

64

Begrippen en afkortingen

Definitie

Variant

Versie van het ramingsmodel waarbij systematisch gekeken wordt naar het effect van het
rekening houden met bepaalde factoren zoals arbeidstijdverandering (arbeidstijdvariant)of een
combinatie van niet-demografische vraagparameters (combinatievariant).
Binnen de behoefteraming de tijdsperiode waarin een beroepsbeoefenaar werkzaam is binnen
de beroepsgroep, dan wel een student inschreven is in de opleiding.
VERENiging van Specialisten in de Ouderengeneeskunde (voorgekomen uit een fusie van de
Nederlandse Vereniging van Verpleeghuisartsen (NVVA) en de Nederlandse Vereniging voor
Sociaal Geriaters (NVSG)).
Ervaren verpleegkundige met een erkende specifieke masteropleiding tot verpleegkundig
specialist. De verpleegkundig specialist heeft ervaring op het niveau van een expert, die
individueel en zelfstandig patiënten kan begeleiden en behandelen en zich naast de
zorgverlening ook bezighoudt met bijvoorbeeld beleidsontwikkeling, verspreiding van kennis en
innovaties en het opzetten van praktijkgericht onderzoek (ook wel afgekort VS).
zie uitstroomkans.
Vraag naar beroepbeoefenaren die gelijk is aan het aantal beroepsbeoefenaren dat op een
bepaalde peildatum of in een bepaalde periode de beroepsgroep heeft verlaten, gegeven dat er
geen verandering in de vraag door andere factoren zal optreden.
Versie van het ramingsmodel waarbij, bij wijze van voorkeur, rekening word gehouden met alle
niet-demografische vraagparameters (combinatievariant) maar dan hun lage inschatting en
waarin verondersteld wordt dat de niet-demografische vraagparameters een zgn. doorgaande
trend zullen volgen.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Geregistreerde beroepsbeoefenaar die taken (veelal diensten) overneemt van andere (veelal
gevestigde of vast gecontracteerde) beroepsbeoefenaren. Waarnemers binnen de huisartspraktijk
zijn geregistreerde huisartsen die niet zelfstandig gevestigd zijn en niet werkzaam zijn als HIDHA
en voor een huisarts waarnemen tijdens avond-, nacht- en weekenddiensten maar ook wel
tijdens kantooruren.
Term binnen het ramingsmodel waarmee de niet-demografische vraagparameters worden
aangeduid die bepalen hoe het werkproces van een beroepsgroep zich ontwikkelt in termen van
patiënt- en niet-patiëntgebonden capaciteit, als gevolg van substitutie, efficiency, technologischeen vakinhoudelijke ontwikkelingen.
1. Status van een beroepsbeoefenaar op een bepaalde peildatum of in een bepaalde periode, op
basis van registratiegegevens te bepalen als zijnde geregistreerd en erkend als beroepsbeoefenaar,
niet werkzaam in het buitenland, niet deelnemend aan een opleiding en niet ouder dan de leeftijd
waarop het beroep doorgaans niet meer uitgeoefend wordt (veelal 65 of 70 jaar).
2. Status van een beroepsbeoefenaar op een bepaalde peildatum of in een bepaalde periode, op
basis van enquêtegegevens te bepalen als een positief antwoord op de vraag of men (thans of op
een bepaalde peildatum) werkzaam is als ….
Geregistreerde huisartsen die in de jaarlijkse NIVEL-enquete aangeven als huisarts werkzaam te
zijn, dan wel dit aangeven bij registratiecontrole vanuit het NIVEL. Standaard wordt elk jaar het
aantal huisartsen gemeten en gerapporteerd dat aangeeft zelfstandig gevestigd of als HIDHA
werkzaam te zijn. Daarnaast wordt het aantal werkzame huisartsen gemeten dat aangeeft primair
waarnemer te zijn of elders een functie uitvoert, waarbij rekening moet worden gehouden met het
feit dat deze groepen via enquêtering en controle minder goed bereikt worden.
Regio waarbinnen de Wet Gemeenschappelijke Regelingen geldt, die bepaalt hoe gemeenten
gemeenschappelijk zaken regelen, zoals ambulancedienst, vuilverwerking en gezondheidszorg.
1. Geregistreerde huisarts die in de jaarlijkse NIVEL-enquête aangeeft als huisarts werkzaam te
zijn, dan wel dit aangeeft bij registratiecontrole vanuit het NIVEL.
2. Huisarts die de algemene praktijk uitoefent en die patiënten op eigen naam of naam van de
maatschap heeft.

verblijfsduur
VERENSO

verpleegkundig specialist

vertrekkans
vervangingsvraag

voorkeursvariant

VWS
Waarnemer

werkproces

Werkzaam

werkzame huisartsen

WGR-regio
zelfstandig gevestigde
huisarts

65

Begrippen en afkortingen

Definitie

zij-instroom

Binnen de behoefteramingen het totale aantal personen dat in een bepaald jaar of op een
bepaalde datum toegelaten wordt tot een opleiding, vanuit een andere vooropleiding en/of
werkgebied.
Binnen de behoefteraming het totaal aan capaciteit van een beroepsgroep dat op een bepaalde
peildatum beschikbaar is, veelal gebaseerd op het product van het aantal werkzame
beroepsbeoefenaren en hun gemiddelde arbeidstijd/werkzaamheid uitgedrukt in fte.
Organisaties met rechtspersoonlijkheid waarin zorgaanbieders verenigd zijn voor het
coördineren en leveren van chronische zorg aan een nader omschreven patiëntenpopulatie (in
een bepaalde geografische regio) waarbij gebruik gemaakt wordt van een keten-dbc-contract; de
zorggroep levert de gecontracteerde zorg zelf of sluit hiervoor overeenkomsten met individuele
zorgaanbieders of -instellingen hiervoor overeenkomsten met individuele zorgaanbieders of instellingen.
1. Binnen de behoefteraming het totaal aan capaciteit van een beroepsgroep dat op een bepaalde
peildatum benodigd is, veelal gebaseerd op het zorgaanbod op de peildatum plus de onvervulde
vraag, dan wel gecorrigeerd voor de toekomstige vraagparameters zoals geschat binnen het
ramingsmodel.
2. Het product van het totale aantal patiënten met een bepaalde zorgbehoefte en de tijd die een
beroepsbeoefenaar gemiddeld aan een patiënt besteed om aan die zorgbehoefte te voldoen,
uitgedrukt in uren dan wel fte op een bepaalde peildatum of gedurende een bepaalde periode.
1. Zelfstandige Zonder Personeel. Ondernemers die geen personeel in dienst hebbenof freelancers,
die geen arbeidsovereenkomst hebben maar wel diensten en/of goederen leveren aan klanten of
opdrachtgevers, waarbij geen sprake van een gezagsverhouding, waardoor hij/zij geen
werknemer is en niet onder de wettelijke bepalingen voor werknemer valt.
2. ZorgZwaartePakket – een specifieke combinatie van zorg zoals verpleging en verzorging,
eventueel ook woonfaciliteiten, dagbesteding, behandeling en aanvullende diensten.

zorgaanbod

Zorggroep

Zorgvraag

ZZP

66

67

68

Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische
en Tandheelkundige Vervolgopleidingen
Postbus 20051
3502 LB Utrecht
bezoekadres
Domus Medica
Mercatorlaan 1200
3528 BL Utrecht

Capaciteitsplan 2010

telefoon
030 282 38 40
e-mail
info@capaciteitsorgaan.nl
www.capaciteitsorgaan.nl

Deelrapport 4:

Sociaal Geneeskundigen

Utrecht, januari 2011
revisie 1