Schriftelijke bijdrage van het Rathenau Instituut |
rondetafelgesprek Toekomst van het medialandschap
21 november 2018 | Vaste Kamercommissie OCW
Een goede nieuwsvoorziening is in verschillende opzichten essentieel voor de Nederlandse
democratie. Het gaat om het informeren van Nederlanders over maatschappelijke
ontwikkelingen, het controleren van autoriteiten en organisaties, het duiden en analyseren van
informatie, het agenderen van onderwerpen en een platform zijn voor discussie en opinie. i
Digitalisering leidt tot veranderingen in het nieuwslandschap in Nederland en het
nieuwsgedrag van Nederlanders en heeft daarmee mogelijk ook consequenties voor de
Nederlandse democratie. Digitalisering kent positieve kanten: het nieuwsaanbod is enorm
uitgebreid en de diversiteit is toegenomen. Tegelijkertijd zijn er ook zorgen over de
toenemende online verspreiding van desinformatie voor commercieel of politiek gewin.
Digitalisering kan bovendien leiden tot ‘filterbubbels’ en ‘echokamers’ omdat het
personaliseren van newsfeeds en zoekopdrachten mogelijk is. Beiden kunnen leiden tot
polarisatie van het publieke debat. De Nederlandse samenleving lijkt tot nu toe echter
weerbaar tegen deze twee negatieve kanten van digitalisering, blijkt uit ons onderzoek
‘Digitalisering van het nieuws’ (2018). Dit neemt niet weg dat het Nederlandse publieke debat
geen polarisatie kent. Op bepaalde maatschappelijke vraagstukken is dit wel degelijk het
geval. Alleen desinformatie en personalisatie van het nieuws dragen daar (nog) weinig aan bij.
Maar de technologie ontwikkelt zich snel en mediawijsheid in Nederland blijft achter.
Waakzaamheid blijft nodig.
Aanbod en pluriformiteit is toegenomen
Het aanbod van nieuws is enorm toegenomen door de digitalisering. Online zijn er meer
nieuwsbronnen beschikbaar, niet alleen nationaal maar ook internationaal. En voor veel van die
bronnen hoeven gebruikers niet meer te betalen; een abonnement is online niet altijd nodig.
Er is niet alleen meer pluriformiteit in aantallen nieuwsaanbieders maar ook in veelsoortigheid van het
aanbod. Nieuwe online media zoeken een niche om een groter bereik te hebben. Dat levert naast
meer verschillende vormen van berichtgeving ook meer diversiteit in (politieke) duiding van het
nieuws op.Ze focussen bijvoorbeeld op uitgebreide achtergrondstukken (De Correspondent),
onderzoeksjournalistiek (Follow the Money), of op een specifiek onderwerp. Verder zijn er veel
nieuwe online mediamerken die zich richten op opinie (Joop.nl, GeenStijl) of op een mix van
berichtgeving en commentaar (bijvoorbeeld The Post Online).
Distributie van het nieuws is veranderd
Ook de distributie van het nieuws is veranderd. Online nieuws komt niet alleen tot ons via websites
van omroepen en kranten. Veel berichten bereiken hun publiek via sociale media, in Nederland vooral
via Facebook, maar ook via Twitter, YouTube en andere kanalen. Voor ongeveer een derde van het
Nederlandse publiek geldt dat berichten hen (ook) via sociale media bereiken, dat percentage daalt
iets sinds 2016. ii Verder zoeken mensen op actuele berichten via zoekmachines (in Nederland vooral
via Google). De traditionele media zijn niet meer de enige poortwachter van de nieuwsvoorziening.
Een van de zorgen rondom de veranderende distributie van nieuws is dat de oorspronkelijke bron van

2

nieuwsberichten voor de gebruiker moeilijker te achterhalen is. Uit onderzoek van Reuters (2016)
blijkt dat twee derde van de gebruikers wel de route van een nieuwsbericht onthoudt (gevonden via
Facebook, Google, etcetera), maar dat minder dan de helft zich de daadwerkelijke oorsprong van het
bericht, het nieuwsmerk, herinnert. iii Dat komt bovenop de zorgen over online platforms die nietredactionele inhoud – van aanbieders die niet altijd dezelfde kwaliteitsnormen nastreven als
bijvoorbeeld traditionele media – niet anders te behandelen dan redactionele inhoud. Ze zien zichzelf
slechts als doorgeefluik van (onder andere) nieuws.
Zorgen om verspreiding desinformatie online en personalisatie van nieuws
Een belangrijke zorg waar veel over gesproken wordt, is desinformatie. Desinformatie kan verspreid
worden om verschillende redenen, zoals blijkt uit de definitie die we overnamen van de Europese
High Level Expert Group on Fake News and Online disinformation: “Desinformatie is onware,
inaccurate of misleidende informatie die intentioneel wordt gecreëerd en verspreid omwille van
economisch profijt of om een persoon, sociale groep, organisatie of land te schaden.” Het risico van
schade betreft hier dus ook het schaden van democratische politieke processen en waarden. Er zijn
inmiddels diverse onderzoeken die wijzen op Russische online inmenging in de Amerikaanse
presidentsverkiezingen. iv Bovendien zijn er onderzoeken die wijzen op desinformatie en trollen in het
publiek debat online rondom Franse, Duitse en Zweedse verkiezingen en het Brexit referendum. v
Een andere belangrijke zorg ten gevolge van digitalisering is personalisatie. Een gebruiker kan aan
de ene kant steeds meer zelf aangeven hoe hij of zij het online nieuwsaanbod gefilterd wil zien
bijvoorbeeld op basis van trefwoorden of geolocatie. Aan de ander kant wordt het aanbod van online
nieuws door algoritmes automatisch gefilterd en aangepast op basis van eerdere keuzes, keuzes van
vrienden of specifieke kenmerken van de lezer. Deze personalisatiemogelijkheden leiden mogelijk tot
zogenoemde ‘filterbubbels’ en ‘echokamers’. De vrees is dat nieuwsconsumenten – onbewust of
bewust – te veel in een informatiecocon terechtkomen die de eigen mening van de consument vooral
bevestigt. Het gevolg hiervan kan politieke verharding en polarisatie zijn.
De Nederlandse samenleving is tot op heden weerbaar gebleken
Er zijn weinig Nederlanders die hun nieuws alleen krijgen via sociale media of zoekmachines. De
meesten gebruiken deze naast televisie, radio en krant. Het Nederlandse nieuwsmedialandschap is
bovendien niet zo gepolariseerd als bijvoorbeeld het nieuwsmedialandschap in de Verenigde Staten.
Nederlanders zijn over het algemeen een gematigd mediapubliek die zich dichtbij het politieke midden
indelen en een reeks aan dezelfde online nieuwsbronnen lezen. vi NU.nl heeft een maandelijks bereik
van meer dan 7 miljoen Nederlanders, NOS en AD meer dan zes miljoen en de Telegraaf bereikt
meer dan 5 miljoen Nederlanders. vii Bij belangrijke gebeurtenissen vormen grote groepen
Nederlanders via deze media een gedeelde blik op de werkelijkheid. Daarnaast hebben Nederlanders
veel vertrouwen in het nieuws van omroepen en krantenbedrijven in vergelijking met mensen in veel
andere landen. viii Nederlanders hebben in het algemeen wel minder vertrouwen in wat hen via sociale
media of internet bereikt. De Eurobarometer laat zien dat slechts 44% van de Nederlanders ‘het
internet’ en 16% de informatie op sociale media betrouwbaar acht. ix
Verspreiding van desinformatie in Nederland lijkt mee te vallen
Er is tot op heden geen systematisch onderzoek naar de verspreiding van desinformatie in Nederland
gedaan dat publiek is gemaakt. Dit verzoek ligt inmiddels wel bij de regering middels een
aangenomen motie van Middendorp (VVD) en Verhoeven (D66). x Uit verkennend onderzoek dat er

3

ligt, zoals gedaan door het NRC en de TU Delft, lijkt de verspreiding van desinformatie op sociale
media in aanloop naar verkiezingen in Nederland tot op heden mee te vallen. xi Voor ons eigen rapport
hebben we onderzoek naar de aard van desinformatie in Nederland gedaan, op basis van meldingen
op twee zogenoemde factcheckwebsites: Hoaxmelding en Nieuwscheckers. xii Een beperkt deel van
de desinformatie blijkt een polariserend karakter te hebben. xiii We zien dat er veelal economische
motieven achter deze desinformatie zitten. Clickbaitsites zetten ‘klikaas’ - sensationele berichten met
koppen die veel emotie oproepen – op het internet en specifiek op sociale media. De sites verdienen
aan mensen dit klikaas aanklikken, liken of delen, omdat mensen zo worden doorgeleid naar websites
met veel advertenties.
Personalisatie van het nieuwsaanbod in Nederland nog aan het begin
De meeste Nederlandse nieuwsmedia bieden inmiddels mogelijkheden voor personalisatie aan
waarbij de gebruiker zelf kan aangeven welke artikelen hij of zij wil lezen. Veel Nederlandse
nieuwsmedia werken nog niet met algoritmische personalisatie. Een aantal Nederlandse
mediabedrijven, waaronder RTL-nieuws, De Persgroep, Nu.nl en het Financieel Dagblad zijn wel aan
het experimenteren om via hun eigen websites, nieuwsbrieven en apps met behulp van algoritmes
meer gepersonaliseerd nieuws aan gebruikers aan te bieden. Blendle is de enige in Nederland die
zowel gebruik maakt van systeemgedreven als gebruikergedreven personalisatie. Verder zijn het
vooral de grote mediaplatformen zoals Facebook en Google die doen aan algoritmische
personalisatie. Hun invloed op de nieuwsvoorziening van Nederlanders blijkt redelijk stabiel tot op
heden. Een kwart van de Nederlanders gebruikt bijvoorbeeld een zoekmachine als Google. xiv Iets
minder dan een derde van het Nederlandse publiek verkrijgt nieuws (ook) via sociale media; een
groep die relatief meer jongeren dan ouderen bevat. xv De groep mensen die nieuws via sociale media
vindt, wordt sinds 2016 wel iets kleiner. xvi
Personalisatie van het nieuwsaanbod zal in de toekomst waarschijnlijk meer plaatsvinden door de
toename van gebruikersdata en de groeiende mogelijkheden van data-analyse. De vraag is of
filterbubbels en echokamers daarmee ook zullen toenemen. Tot op heden blijkt namelijk uit
(inter)nationaal wetenschappelijk onderzoek dat online personalisatie bijna nooit leidt tot een volledige
informatiebubbel. Zo is voor veel Nederlanders gepersonaliseerd online nieuws nog steeds maar een
beperkt deel is van de dagelijkse nieuwsvoorziening. Bovendien geven Nederlanders de voorkeur aan
redacties en journalisten die nieuws selecteren dan aan algoritmes, in tegenstelling tot mensen in
veel andere landen xvii.
De technologie ontwikkelt zich snel voort
Tegelijkertijd kunnen we stellen dat de technologische ontwikkelingen snel gaan en de mediawijsheid
in Nederland achterblijft. De vitale functies van de nieuwsvoorziening voor de Nederlandse
democratie kunnen daardoor onder druk komen te staan. Denk aan manipulatie van audio en video
(deep fake news). Op audiogebied zijn er ‘text to speech’-algoritmes, die in staat zijn op basis van
slechts twintig minuten aan opnamen van iemands stemgeluid elke willekeurige tekst om te zetten in
een natuurgetrouw audiofragment. Op videogebied is een soortgelijke trend waarneembaar.
Technologie als Face2Face maakt real time-manipulatie van gezichtsuitdrukkingen en
mondbewegingen mogelijk. Hiermee kunnen video’s worden geproduceerd waarin het lijkt alsof een
bepaald persoon een bepaalde uitspraak doet. Dit is zorgelijk omdat manipulatie zo minder snel
herkend wordt omdat mensen ervan uitgaan dat beelden voor zichzelf spreken; bovendien is het
technisch herkennen van dergelijke manipulatie ook steeds lastiger.

4

Ook automatische computeraccounts (social bots) worden steeds meer ‘levensecht’. Deze bots delen
en retweeten massaal informatie – inclusief desinformatie – om te forceren dat deze extra gewicht
krijgt in algoritmische berekeningen en vervolgens door zoekmachines en mensen nog verder wordt
verspreid. Schattingen van het verkeer op sociale media en op het internet in het algemeen lopen
uiteen van tien tot zelfs meer dan zestig procent (in relatie tot populaire websites) xviii. In de toekomst
zullen bots veel lastiger te detecteren zijn dan nu. Bots vertonen nu nog voorspelbare patronen:
verschillende accounts worden tegelijkertijd actief en publiceren dezelfde desinformatie op basis van
een tijdsschema, de inhoud is repetitief en vaak onzinnig en het wordt verspreid op bovenmenselijke
snelheid. In de toekomst zullen bots veel onvoorspelbaarder zijn, omdat ze beter worden in het
nabootsen van menselijk gedrag. Daardoor zal het lastiger zijn ze te lokaliseren met behulp van
algoritmes. Ook personalisatietechnologie zal naar verwachting verder worden doorontwikkeld. Al
deze technieken worden niet alleen beter, maar ook goedkoper, waardoor ze binnen bereik komen
van mensen, organisaties en bedrijven die kwade bedoelingen kunnen hebben.
Mediawijsheid vraagt om meer aandacht
Drie op de tien Nederlanders gaven in een onderzoek van I&O Research aan tegenwoordig vaak niet
meer te weten wat waar is en wat onwaar (met overigens aanzienlijke verschillen tussen groepen qua
opleidingsniveau, qua politieke voorkeur en qua leeftijd). xix Mediawijsheid is dus cruciaal, zeker met
de verdere technologische verfijning van nepnieuws. Uit recent onderzoek van Kantar Public
(voormalig TNS Nipo) in opdracht van mediawijzer.nl blijkt echter dat de helft van de volwassen
Nederlanders niet mediawijs is. xx Ook uit de monitor Jeugd en Media 2017 blijkt dat de zelfinschatting
van jongeren niet overeenkomt met de vaardigheden die zij in praktijk laten zien. Bij het toetsen van
vaardigheden als het verzamelen en beoordelen van informatie, constateren de onderzoekers dat
deze vaardigheden bij veel jongeren ondermaats zijn. xxi
Politieke aandachtspunten
•

Investeren in ‘technologisch burgerschap’. Dat houdt in dat Nederlanders meer inzicht krijgen
in hoe technologie werkt, dat ze er kritisch over kunnen nadenken en begrijpen wat de betekenis
ervan is voor leefwereld en maatschappij. In de context van de online nieuwsvoorziening betekent
dit dat ze kritisch kunnen kijken naar bronnen en achtergronden van online berichten. Het is van
belang dat ze de businessmodellen erachter doorzien. Dit is niet een individuele opgave voor
burgers. Zij dienen hierin gesteund te worden door bedrijven die hun zorgplicht serieus nemen en

•

door de overheid die de juiste randvoorwaarden creëert.
Bedrijven moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Platformbedrijven achter sociale media en
zoekmachines moeten meer verantwoordelijkheid nemen voor wat ze aan nieuwsberichten
doorgeven. De recent ingestelde gedragscode op Europees niveau door bedrijven als Twitter,
Facebook en Google laat zien dat de platformbedrijven beloven meer openheid te geven over
waar de informatie op hun platforms vandaan komt, waarom gebruikers deze krijgen
voorgeschoteld en de geldstromen achter advertenties. De bedrijven hebben ook toegezegd dat
ze nepaccounts snel zullen verwijderen, transparant zullen zijn over politieke advertenties, ze
gebruikers beter in staat zullen stellen desinformatie te rapporteren en de zicht- en vindbaarheid
van ‘gezaghebbende content’ te verbeteren. Bovendien is afgesproken dat de bedrijven
meewerken aan het delen van hun data met wetenschappelijke onderzoekers: een belangrijke
voorwaarde voor verdere kennisontwikkeling. De Europese Commissie wil voor het einde van het
jaar het voorlopige resultaat van de gedragscode evalueren maar het is nog onduidelijk hoe.
Klassieke mediabedrijven moeten als belangrijkste bronnen van nieuwsberichten blijven zorgen

5

voor een nieuwsvoorziening van hoge betrouwbaarheid en kwaliteit, door gangbare journalistieke
en redactionele codes in ere te houden. Dat betekent dat ze transparanter moeten zijn over hun
•

kwaliteitsnormen en hoe ze die toepassen.
De overheid heeft ook zijn verantwoordelijkheid. De overheid kan burgers en bedrijven langs
verschillende lijnen ondersteunen om technologisch burgerschap verder vorm te geven. Dit kan
langs de weg van het onderwijs, via programma’s voor volwassenen die de schoolleeftijd voorbij
zijn, en het verder aanjagen van de maatschappelijke dialoog. De overheid moet ook de
ontwikkelingen op het gebied van nieuwsmanipulatie scherp blijven monitoren. Daarnaast kan de
overheid de professionaliteit van onafhankelijke instellingen zoals factcheckorganisaties
ondersteunen die de nieuwsvoorziening monitoren en kwaadwillige (buiten- en binnenlandse)
nieuwsmanipulatie kunnen signaleren. Tot slot, kan de overheid de voorwaarden in stand houden
voor een vitaal en geschakeerd medialandschap. Daarbij is het van belang dat de overheid niet
alleen een visie ontwikkelt maar ook monitort hoe het democratisch belang van een
onafhankelijke, pluriforme en kwalitatief goede nieuwsvoorziening, ook in het online
medialandschap met verschillende nieuwe nieuwsaanbieders gewaarborgd blijft.

i Aldus NDP Nieuwsmedia, de brancheorganisatie van mediabedrijven.
ii Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford. (2016). Digital News Report 2016. Oxford; Reuters
Institute for the Study of Journalism, University of Oxford. (2018). Digital News Report 2018. Oxford.
iii
Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford. (2017). Digital News Report 2017. Oxford.
iv
Het dossier van het US department of Justice achter de beschuldigingen laat zien hoe de Internet Research Agency (IRA),
gevestigd in St. Petersburg, een inlichtingen- en beïnvloedingsoperatie uitvoerde tegen de Verenigde Staten inclusief de
verspreiding van desinformatie, de verpersoonlijking van Amerikaanse burgers, en het verzamelen van inlichtingen in de
Verenigde Staten. Zie United States of America v. Internet Research Agency LLc et al., Criminal no. (18 U.S.C. §§ 2, 371,
1349, 1028A).
v
Neudert, L.-M., Kollanyi, B., & Howard, P. N. (2017). Junk News and Bots during the German Parliamentary Election: What
are German Voters Sharing over Twitter? The Computational Propaganda Project; Howard, P. N., & Kollanyi, B. (2016). Bots,
#strongerin, and #brexit: Computational propaganda during the uk-eu referendum; F. Hedman, F. Sivnert, B. Kollanyi, V.
Narayanan, L.-M. Neudert, and P. N. Howard. “News and Political Information Consumption in Sweden: Mapping the 2018
Swedish General Election on Twitter.” Data Memo 2018.3. Oxford, UK: Project on Computational Propaganda
vi
Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford. (2017). Digital News Report 2017. Oxford.
vii
Op basis van de Nederlands Online Bereiksonderzoek, oktober 2018. Deze nieuwsmerken hebben al langer deze dominante
positie, zie ook: Bakker, P. (2017). De strijd om het bereik bij online nieuws. Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, 17
augustus 2017.
viii
Ibid; Dekker, P., Ridder, J. den, & Houwelingen, P. van. (2017). Burgerperspectieven 2017|1 - SCP. Sociaal en
Cultureel Planbureau; DG COMM. (2017). Standard Eurobarometer 87 Volume A; Mitchell, A., Simmons, K., Matsa, K.
E., & Silver, L. (2018, januari 11). Publics Globally Want Unbiased News Coverage, but Are Divided on Whether Their
News Media Deliver.; Reuters Institute (2018). Digital News Report 2018. Oxford.
ix
DG COMM. (2017). Standard Eurobarometer 87 Volume A.
x
De motie verzoekt “bij de Provinciale Staten- en Europese Parlementsverkiezingen in 2019 onderzoek te doen naar de
effecten van sociale media en internetzoekmachines op deze verkiezingen, daarbij ook mogelijke buitenlandse beïnvloeding te
betrekken en de uitkomsten met de Kamer te delen.” Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 35 000 VII, nr. 14.
xi
Kist, R., & Zantingh, P. (2017). Geen grote rol nepnieuws in aanloop naar verkiezingen. NRC; Kist, R. & Zantingh, P. (2018).
Russische trollen actiefst dag na ‘MH17’. NRC. 18 oktober 2018. Hazenberg, H., Van den Hoven, J., Cunningham, S., Alfano,
M., Asghari, H., Sullivan, E., Fard, A.E. & Turcios Rodriquez, E. (2018). Micro-targeting and ICT media in the Dutch
parliamentary system: technological changes in Dutch Democracy. Delft: TU Delft.
xii
Omdat deze websites draaien op vrijwilligers, geven ze slechts een indicatie van de hoeveelheid desinformatie; ze geven
vooral ook aan welke type desinformatie in Nederland voorkomt.
xiii
Als ze wel polariserend zijn, stellen ze vaak een bepaalde bevolkingsgroep (bijvoorbeeld asielzoekers) of een religie (veelal
de islam) in een kwaad daglicht. Ze brengen deze bijvoorbeeld in verband met crimineel gedrag of stellen dat bepaalde
groepen meer geld krijgen dan waar ze ‘recht’ op zouden hebben. Ook gaan veel van de polariserende berichten over Zwarte
Piet. De meeste andere meldingen gaan over berichten met onterechte waarschuwingen, zoals over gezondheidsrisico’s van
voedsel of gebruiksartikelen.
xiv
Reuters Institute for the Study of Journalism, University of Oxford. (2016). Digital News Report 2016. Oxford.
http://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/research/files/Digital%2520News%2520Report%25202016.pdf.
xv
Op basis van het databestand van het Reuters onderzoek in 2018 is dat nu 29%.
xvi
Newcom. Nationaal Social Media Onderzoek 2018. Amsterdam/Enschede: Newcom research & consultancy.
xvii
N. Thurman, J. Moeller, N. Helberger & D. Trilling (2018) My Friends, Editors, Algorithms, and I, Digital Journalism, DOI.
xviii
Woolley, S.M. (2017). Computational propaganda and political bots: an overview. In: Markos Kounalakis, P. D., & Powers, S.
(2017). Can Public Diplomacy Survive the Internet? Bots, Echo Chambers, and Disinformation, p.13-17; Wojcik, S., Messing,
A., Smith, A., Raine, L. & Hitlin, P. (2018). Bots in the Twittersphere. Pew Research Center.
xix
Kanne, P., & Driessen, M. (2017). Desinformatie leidt tot verwarring bij nieuwsconsument. Amsterdam: I&O Research.
xx
https://www.mediawijzer.net/5-miljoen-nederlandse-volwassenen-zijn-niet-mediawijs/.
xxi
Kennisnet (2017). Monitor Jeugd en Media - Gebruik van digitale media door jongeren.