Stikstofdepositiereductie door klimaatakkoord
1. Introductie
De omvang van de ingeschatte stikstofopgave voor de landbouwsector hangt in belangrijke
mate samen met aannames rond het beleid dat in andere milieudomeinen wordt gevoerd.
Indien andere sectoren meer klimaatmaatregelen nemen en hierdoor meer stikstofdepositie reduceren, resteert er een kleinere stikstofopgave voor de landbouwsector om een gegeven macrodoel (zoals 74% van de stikstofgevoelige natuur in 2030 onder de KDW brengen)
te halen. Bijzonder relevant in dit kader zijn de aannames rond het klimaatbeleid in andere
sectoren, aangezien diverse klimaatmaatregelen doorgaans gunstige effecten hebben voor
stikstofemissies.
Het RIVM gaat in haar berekeningen voor 2030 uit van het basispad voor stikstofemissies
uit de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) van het PBL.1 In dat basispad houdt PBL alleen
rekening met staand en voldoende uitgewerkt voorgenomen beleid. Met een deel van het
toekomstig beleid in andere sectoren wordt echter geen rekening gehouden. Dat is een logische aanname wanneer het doel is om in te schatten in hoeverre het huidige beleid de beoogde doelen realiseert. Maar hanteren van het PBL-basispad leidt mogelijk ook tot een
overschatting van de stikstofreductieopgave voor de landbouw, gezien de afspraken die er
al liggen in bijvoorbeeld het Klimaatakkoord (KA). Dit betekent echter niet noodzakelijkerwijs dat de totale opgave lager is, omdat de landbouwsector ook een klimaatopgave heeft.
Vanuit het oogpunt van een goede, integrale beleidsvoorbereiding is het nuttig inzicht te
hebben in de samenhang tussen te verwachten maatregelen op verschillende terreinen. Dit
leidt tot de volgende onderzoeksvraag: als de (wettelijk vastgelegde) klimaatafspraken
door de binnenlandse sectoren - afgezien van de landbouwsector - gerealiseerd worden in
2030, wat betekent dit dan voor stikstofdepositie in Nederland en wat zou dit betekenen
voor de resterende opgave voor stikstof voor de landbouwsector?
Deze achtergrondnotitie schetst een methode en aannames waarmee de onderzoeksvraag
beantwoord kan worden en presenteert de uitkomsten. Gegeven de beschreven onzekerheden is het verstandig om dit onderzoek te beschouwen als een orde-grootte studie van de
gevolgen van het succesvol behalen van de klimaatdoelen voor de depositie van NOx op de
natuur en de gevolgen van verschillend klimaatbeleid voor de stikstofreductieopgave, waarbij onvermijdelijk een ruime onzekerheidsmarge in acht moet worden genomen. Daarnaast
biedt voorgenomen beleid niet zonder soelaas als juridische basis voor bijvoorbeeld vergunningsverlening.

1 https://www.rivm.nl/sites/default/files/2022-06/RIVM-AERIUS_21-083_Toelichting%20bij%20richtinggevende%20emissiereductiedoelstellingen.pdf

1

2. Methode en aannames
Klimaatbeleid en het stikstofvraagstuk zijn met elkaar verbonden omdat zowel CO2 en NOx
vrijkomen uit verbrandingsprocessen. Als CO2-uitstoot vermindert door beperkter gebruik
van verbranding van fossiele brandstoffen, leidt dat bijvoorbeeld ook tot een vermindering
van de uitstoot van NOx.
De CO2-doelen uit het klimaat- en coalitieakkoord gaan verder dan in het PBL basispad is
meegenomen, al zijn deze nog niet wettelijk verankerd.
De grootte van het verschil in CO2-reductie tussen de CA-doelen en het PBL-basispad is te
zien in de onderstaande tabel. Alle getallen zijn Mton CO2.
Sector

2019

PBL Basispad
(KEV 2022)
voor 20302

Doel klimaatbeleid in 203034

Verschil Basispad – Klimaatdoel 2030

Industrie

55

41

35

6

Elektriciteit

42

12

13

-1

Mobiliteit

35

28

24

4

Gebouwde Omgeving

23

18

11

7

Totaal vier sectoren

155

99

83

16

Het bereiken van de klimaatdoelen, wat nog de nodige inspanning zal vergen, is nog niet
volledig ingevuld met het vastgestelde en voorgenomen beleid. Dat betekent dat er geen
precieze puntschatting gemaakt kan worden van de doorwerking van het klimaatakkoord
naar de uitstoot van NOx in andere sectoren. Verschillende alternatieve energiebronnen
kunnen namelijk CO2 en stikstof in verschillende mate reduceren. Keuzes in de invulling
van het klimaatakkoord beïnvloeden de stikstofreductieopgave.

2 Klimaat- en Energieverkenning 2022 (pbl.nl)
3 Het doel per sector is berekend door de sectordoelen te nemen uit het klimaatakkoord (zie volgende voetnoot) en deze

op te hogen. Deze ophoging is noodzakelijk omdat het nationale doel in het coalitieakkoord is opgehoogd van 49% (waar
het klimaatakkoord op aansloot) tot 55%. Daarom zijn de doelen van de genoemde sectoren met 12,2% opgehoogd.
4 https://www.cbs.nl/item?sc_itemid=b5

2

De onderstaande tabel geeft ter illustratie een niet-uitputtend overzicht van maatregelen
per sector en hoe de effecten op CO2- en stikstofuitstoot verschillen. De inzet van bijvoorbeeld elektrificatie (met groeneenergie), leidt tot een procentueel gelijke afname van de
CO2- en stikstofuitstoot. Als de klimaatdoelen echter vooral behaald worden met groen gas
en het bijmengen van biobrandstoffen, zal CO2 afnemen zonder stikstofreductie.
Sector

Reducties CO2 en stikstof van maatregelen
Meer CO2 effect

Evenveel effect

Meer N effect

Mobiliteit

Bijmengen biobrandstoffen

Elektrisch rijden, brandstofcel waterstof

Milieuzones piekbelastende
wegen stikstof

Gebouwde omgeving

Groen gas, verbranden
waterstof

Warmtepomp, elektrificatie

Industrie

Groen gas, verbranding
biomassa, waterstof
verbranden, afvangen
en opslaan CO2

Elektrificatie, waterstof
brandstofcel

Maatwerkaanpak piekbelasters, NOx/ammoniak afvangen aan de pijp

Elektriciteit

Groen gas, biomassa, afvangen en opslaan CO2

Waterstof brandstofcel,
groene stroom (zon/wind)

NOx/ammoniak afvangen
aan de pijp

Om rekening te houden met de onzekerheid van het klimaatbeleid en toch de effecten van
dit beleid mee te nemen in de stikstofreductieopgave, is een bandbreedte opgesteld met
drie scenario’s. Deze scenario’s zijn gekozen om een ordegrootte te geven van de effecten
van verschillend klimaatbeleid, gebaseerd verschillende mate van koppeling tussen CO2- en
stikstofreductie.
(1) Minimum: in dit scenario is er geen overlap tussen CO2- en stikstofbaten. De CO2reductie is voornamelijk gerealiseerd via groengas, biomassa en bijmengen van biobrandstoffen. Dit scenario schetst een (theoretische) ondergrens.
(2) Maximum: in dit scenario is er maximale overlap tussen CO2- en stikstofbaten. 1%
CO2-reductie leidt dan tot tot 1% N-reductie. De CO2-reductie is gerealiseerd via
elektrificatie en waterstof. Dit scenario schetst een (theoretische) bovengrens.
(3) Middelpunt: Vanwege de hoge onzekerheid over het vastgestelde en voorgenomen
beleid is er geen goede verwachtingswaarde te kiezen. Dit middelscenario is het
middelpunt tussen het theoretische minimum en maximum. In Bijlage 1 staat een
toelichting over de plausibiliteit, gebaseerd op gegevens over de verhouding CO2 reductie en N reductie in het PBL Basispad. Daaruit blijkt dat het gekozen middelpunt
een redelijk plausibel beeld geeft van de effecten van klimaatbeleid, maar aanvullend
onderzoek zou deze schatting aanscherpen.

3

Sector

Reductie % N tov 2019
Minimum

Theoretisch maximum

Middelpunt

Industrie

21

32

26

Energie

56

56

56

Mobiliteit

27

39

33

Gebouwde omgeving

9

39

24

In de AERIUS Monitor database is de achtergronddepositie van stikstof op afzonderlijke
hexagonen beschikbaar. Deze achtergronddeposities – bestaande uit zowel NOx als NH3 zijn beschikbaar per sector voor onder andere het jaar 2019 en het jaar 2030 volgens het
PBL basispad.
Er wordt geen ruimtelijke variatie toepast op de percentuele afname van de NOx-neerslag
vanuit een gegeven sector die resulteert wanneer beleid op CO2-reductie wordt gevoerd.
Tevens wordt emissiereductie per hoofdsector wordt identiek toegepast op alle subsectoren van die hoofdsector.5

3. Resultaten
3.1 Cijfermatige uitkomsten
Scenario

% onder KDW

Extra emissiereductie in kton N

Minimum

45,7

0

Theoretisch maximum

54,4

13,4

Middelpunt

49,8

6,7

In het PBL basispad 2021 ligt in 2030 volgens de Monitor 2021 43,2% van het stikstofgevoelige natuurareaal onder de KDW. De totale nationale opgave in het regeerakkoord is
5 Er is een vervolgonderzoek mogelijk waarin wordt gekeken welke invloed een hogere of lagere emissiereductie in bepaalde subsectoren of beleidsmatige

ruimtelijke spreiding van emissiereductie kan hebben of de depositie op stikstofgevoelige natuur.

4

74% van de stikstofgevoelige natuurareaal onder de KDW in 2030. Dat is ongeveer 31%punt boven het basispad. In ‘Startnotitie NPLG’ is sprake van een opgave van 32 kton stikstofreductie – gebaseerd op een opgave van 39 kton ammoniak emissiereductie.6
Het minimum scenario betekent dat er geen stikstofbaten uit klimaatplannen komen. Het
minimum scenario is gebaseerd op ramingen uit de KEV 2022.
Deze resultaten impliceren dat de effecten van klimaatbeleid meenemen in de stikstofreductieopgave circa extra 4,5%-punt stikstofgevoelig natuurareaal onder de KDW brengt, als
het minimum en middelpunt scenario vergeleken worden. Dit effect kan in theorie verdubbelen tot circa 9%-punt mits volledig gestuurd wordt op stikstof in het toekomstige klimaatbeleid en de klimaatdoelen volledig worden gerealiseerd, te zien door het verschil stikstofgevoelig natuurareaal onder KDW in het maximum en minimum scenario.
Het volgende figuur laat zien in het middelpunt scenario hoeveel oppervlakte (in m2) stikstofgevoelig natuurareaal onder de KDW gebracht is door het meenemen van de klimaatplannen. De grootste toename qua oppervlakte doet zich voor direct ten oosten van de Veluwe.

Figuur 1: Oppervlakte in m2 door Klimaatakkoord onder KDW gebrachte N2000-areaal

6 Dit is gebaseerd op het gegeven dat 1 ton ammoniak voor 82% bestaat uit stikstof.

5

3.2 Duiding cijfermatige uitkomsten
In het theoretisch maximum zal vanwege het klimaatbeleid op de gemiddelde receptor ongeveer 5,5% procent minder stikstof neerslaan. Wel is sprake van variatie: bij ongeveer 7%
van de receptoren gaat het om een reductie van 10% of meer.

Onderstaande figuur toont voor alle N2000-gebieden hoe hoog de stikstofdepositie is, uitgedrukt als percentage van de KDW. Zonder rekening te houden met Klimaatakkoord ligt 43%
van de gebieden onder KDW, inclusief Klimaatakkoord (op theoretisch maximum) gaat het
om 54%. De (relatief) grootste winst doet zich voor in gebieden waar de depositie rond of
boven de KDW zit. Dit wordt weergegeven door het donkere vlak, welke breder is bij hogere depositie als % van de KDW (verticale as).

6

3.3 De noodzakelijke inspanning van de landbouwsector
De landbouwsector hoeft een kleiner deel van de totale stikstofreductie-opgave te realiseren wanneer de overige binnenlandse sectoren de eigen uitstoot van CO2, en daaraan gekoppeld stikstof, reduceren. Zoals gezegd doet deze constatering echter geen afbreuk aan
de klimaatopgave van de landbouwsector. De Startnotitie NPLG gaat ervan uit dat het wettelijk doel (74% van het areaal beneden de KDW) behaald wordt, met als uitgangssituatie
43% onder de KDW. Wanneer de impact van het klimaatakkoord in de berekeningen wordt
meegenomen is de verwachting dat ongeveer 49,5% onder KDW de nieuwe uitgangssituatie
wordt. Daarmee zou de landbouw voor het bereiken van het stikstofdoel – een van de onderdelen van de integrale opgave uit het NPLG - nog voor ongeveer 24%-punt moeten bijdragen om de stikstofgevoelige natuur onder de KDW te brengen in plaats van het huidige
(impliciete) doel van 31%-punt.

4. Conclusie
De conclusies die volgen uit de bovenstaande analyse - onder voorbehoud van de gemaakte
aannames en onzekerheidsmarges - zijn:
•

•

Indien de opgehoogde klimaatdoelen worden behaald, zou dit kunnen leiden tot een
substantiële emissiereductie van NOx in de sectoren industrie, elektriciteit, gebouwde omgeving en mobiliteit. Dit hangt echter sterk af van de inzet van maatregelen waarmee het kabinet de komende jaren de klimaatdoelstellingen zal behalen. De
exacte emissiereductie is dus onduidelijk omdat deze afhankelijk is van de uiteindelijke maatregelen- en energiemix.
Indien de beoogde reductie in het midden-scenario aangehouden wordt, dan neemt
de fractie natuurareaal dat onder KDW uitkomt toe van 43% in het PBL-basispadtot
7

•
•

49,8% in het middenscenario (45,7% in het minimumscenario en 54,4% in het maximumscenario), gegeven dat de klimaatdoelen behaald worden. Dit is dus zonder additionele inspanningen in de landbouwsector. Hierbij is echter geen rekening gehouden met de diverse opgaves, waaronder de klimaatopgave binnen de landbouwsector
Wanneer we het doel van 74% onder de KDW als leidend nemen, betekent meenemen van het klimaatbeleid in andere sectoren dat de resterende opgave voor de
landbouwsector lager uitvalt.
Er is vervolgonderzoek mogelijk hoe verschillende energiemixen en ruimtelijke variantie in maatregelen de emissiereductie zouden kunnen beïnvloeden.

8

Bijlage 1: Toelichting schatting relatie CO2 reductie – N reductie
Tabel 1: Stikstofuitstoot 2019, versus raming 2030 uit KEV 2022
Sector

Stikstofoxiden (NOx)

Ammoniak (NH3)

Totaal stikstof (N)7

2019

2030

2019

2030

2019

2030

Industrie

31,7

23,2

2,1

2,7

17,6

12,9

Energie

14,2

6

0,1

0,2

7,0

2,9

Mobiliteit

130

92

4,4

4,5

71,3

46,0

Gebouwde
omgeving

11,3

8,4

11,1

11,2

15,2

13,0

Totaal
vier sectoren

187,2

129,6

17,7

18,6

163,3

74,9

Onderstaand zijn de ratio’s van geraamde CO2- en N- reductie in het KEV 2022 basispad gebruikt om de gemiddelde elasticiteit tussen CO2- en N-reductie te schatten.
Tabel 2: Elasticiteit tussen CO2 en N per sector
Sector

Reductie % CO2 in
basispad

Reductie % N in basispad

Elasticiteit

Industrie

25

21

0,82

Energie

71

56

0,78

Mobiliteit

20

27

1,37

Gebouwde omgeving

22

9

0,40

7 Een kiloton NH3, NO en NO2 bevatten verschillende massa’s N. Een kiloton NH3 bestaat

uit ongeveer 82% N. NO bestaat uit 46% en vormt >95% van de uitgestoten NOx.
9

Uit deze tabellen blijkt inderdaad dat sectoren met een grote klimaat-inspanning in de regel
ook stikstofreductie zien. De mate dat N en CO2 reducties met elkaar meebewegen verschilt
sterk per sector.
Opvallend is de hoge factor in de mobiliteit sector. Deze is hoger dan het theoretisch maximum van 1. PBL schrijft in de KEV 2022 dat de daling van N vooral te maken heeft met Europese en nationale wetgeving voor schonere voertuigen.8 Deze maatregelen hebben een
groter effect op N dan op CO2. Het is aannemelijk dat de elasticiteit boven de 1 in de mobiliteit hierdoor wordt veroorzaakt. De daadwerkelijke effecten van klimaatbeleid op N reductie in de mobiliteit liggen waarschijnlijk substantieel lager dan deze factor. Hiervoor is aanvullend onderzoek nodig in samenwerking met PBL om de effecten van de verschillende
maatregelen te isoleren.
Onderstaand is de bandbreedte van stikstofreductie in de vier sectoren weergegeven, op
basis van verschillende aannames met betrekking tot het klimaatbeleid.

Bandbreedte N-reductiepercentages per sector
60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%
Industrie

Energie
Theoretisch minimum

Mobiliteit
Theoretisch maximum

Gebouwde omgeving
Middelpunt

In verband met deze beperkingen worden deze getallen gebruikt als achtergrond voor het
gebruik van het middelpunt van de elasticiteit tussen CO2-uitstoot verminderen en N-uitstoot verminderen.

8 Verwijzing emissieramingen luchtverontreinigende stoffen KEV 2022

10