14
Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Baudet en Van Houwelingen houdende regels inzake een breed raadgevend
referendum (Wet raadgevend referendum naar Zwitsers
model) ( 36161 ).
De voorzitter:
Aan de orde is nu het voorstel van wet van de leden Baudet
en Van Houwelingen houdende regels inzake een breed
raadgevend referendum. Ik heet de initiatiefnemers van
harte welkom in vak K. Voor de heer Van Houwelingen is
het zijn derde initiatiefwetsvoorstel en voor de heer Baudet
zijn eerste. De leden worden in vak K ondersteund door
Lidewij de Vos, beleidsmedewerker van de FVD-fractie, en
Rebecca de Knegt, jurist bij de FVD-fractie. Tevens heet ik
welkom in vak K de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Hij zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als adviseur van de Kamer. Tot slot welkom aan ieder die dit debat volgt, op de tribune of op
afstand.
Vandaag is aan de orde de eerste termijn van de zijde van
de Kamer. De voortzetting van deze wetsbehandeling zal,
als het goed is, in goed overleg met de initiatiefnemers zo
snel mogelijk worden ingepland.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Allereerst geef ik het woord voor de eerste termijn aan de
heer Van Meijeren van FVD.

De heer Van Meijeren (FVD):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. We zijn vanmiddag
opgeschrikt door het tragische nieuws over de schietpartijen
in Rotterdam. Hoewel er over de toedracht nog veel
onduidelijk is, zijn er meerdere dodelijke slachtoffers
gevallen. Daarom zou ik willen beginnen met het betuigen
van mijn medeleven aan de nabestaanden.
We bespreken hier vandaag het voorstel van de heren
Baudet en Van Houwelingen voor een nieuwe referendumwet. Ik wil de initiatiefnemers hartelijk bedanken voor de
energie die zij erin hebben gestoken. Het is goed om steeds
weer te zien dat Forum voor Democratie niet zomaar aan
het roepen is langs de zijlijn over wat er allemaal mis is,
maar ook met concrete voorstellen komt om de problemen
op te lossen.
Het probleem dat de initiatiefnemers met dit wetsvoorstel
willen oplossen, betreft het disfunctioneren van de democratie. Dat roept bij mij de vraag op: is Nederland überhaupt
nog wel een democratie, niet alleen op papier, maar ook in
de praktijk? Veel mensen zullen deze vraag gemakzuchtig
met "ja" beantwoorden, omdat ze het zo vanzelfsprekend
vinden en simpelweg niet beter weten. Dat is ook niet heel
gek, want het is ons altijd met de paplepel ingegoten via

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

de media en in het onderwijs dat wij in Nederland het geluk
hebben dat we in een vrije en open democratie leven.
Bovendien worden er verkiezingen georganiseerd, mogen
we stemmen en hebben we een parlement. Dat heeft toch
alle schijn van een democratie, zou je zeggen. En dat klopt,
maar dat is ook precies wat het is. De schijn van democratie.
Een schijndemocratie.
Het systeem doet zich namelijk wel voor als een democratie,
maar de basiselementen van daadwerkelijke democratische
deelname, transparantie en verantwoording, ontbreken of
zijn sterk beperkt. Er zijn wel formele democratische structuren en processen, maar de daadwerkelijke machtsuitoefening vindt op een ondemocratische of zelfs antidemocratische manier plaats. Om dat te onderbouwen wijs ik er in
de eerste plaats op dat steeds meer beleid dat in Nederland
wordt uitgerold, überhaupt niet meer in Nederland of zelfs
maar door Nederlanders wordt gemaakt. Over steeds meer
beleidsterreinen hebben Nederlanders helemaal niets meer
te zeggen, omdat opeenvolgende kabinetten onze soevereiniteit daarover hebben overgedragen aan de Europese Unie
of aan andere supranationale organisaties — de World
Health Organization, de Verenigde Naties — met als resultaat dat voorstellen van Forum voor Democratie regelmatig
worden verworpen met een uitgesproken …
De voorzitter:
Ik moet u even kort onderbreken, want in vak K wordt er
gefilmd door degene die het wetsvoorstel indient, en dat
is niet de bedoeling. Bovendien staan hier camera's, dus
dat filmpje kunnen jullie zo vast op die manier knippen. Ik
geef u weer het woord.
De heer Van Meijeren (FVD):
Voorzitter. Ik benoemde dat steeds meer beleidsterreinen
helemaal aan de bevoegdheid van Nederland zijn onttrokken, met als resultaat dat voorstellen van Forum voor
Democratie regelmatig worden verworpen met het uitgesproken argument: daar gaan wij niet meer over. En dat
gaat niet over pietluttigheden. Nee, dat gaat over zaken als
immigratie, vrede en veiligheid, natuurbescherming en klimaat, maar ook over persvrijheid, buitenlands beleid en
financieel beleid. Grote thema's. Fundamentele thema's.
En dan wordt er ten aanzien van die kwesties hier, in het
Nederlandse parlement, dat wel het hart van de democratie
genoemd wordt, gezegd: daar gaan wij niet meer over. Dat
moet toch al tot nadenken aanzetten?
Daarnaast zien we dat leden van de regering, onder wie
ook de Koning, de vloer platlopen bij andere internationale
clubs, zoals het World Economic Forum en de Bilderbergconferentie. Die zijn weliswaar juridisch gezien niet bevoegd
om besluiten te nemen waar Nederland aan gebonden is,
maar daar ondernemen een globalistische lobby afkomstig
uit onder andere de politiek, big pharma, big tech, big
finance, de media, het militair-industrieel complex, grote
multinationals en steenrijke families achter gesloten deuren
pogingen om invloed uit te oefenen op het Nederlandse
beleid en daar slagen zij ook aantoonbaar in. Dat heeft het
resultaat dat leden van het kabinet bedankbriefjes ontvangen van figuren als Klaus Schwab voor hun uitstekende
bijdrage aan de totstandkoming van zijn plannen voor een
great reset, waar diezelfde leden van de regering in
Nederland totaal niet transparant over zijn of zelfs aantoonbaar over liegen.

28 september 2023
TK 6

6-14-1

Daarnaast zien we ook op nationaal niveau dat, zoals de
initiatiefnemers heel treffend beschrijven in de toelichting
op het wetsvoorstel, tussen het moment dat kiezers hun
stem uitbrengen bij verkiezingen en het moment dat beleid
tot stand komt, tal van compromissen zijn gesloten, van
kiezer naar politicus, van politicus naar partijstandpunt en
van partijstandpunt naar coalitievorming. Een proces waarin
de wil van de Nederlandse bevolking die haar stem uitbrengt, steeds verder wordt uitgedund totdat er niets meer
van over is, met als resultaat dat er beleid tot stand komt
dat in geen enkel verkiezingsprogramma heeft gestaan en
waar evident geen meerderheid van de Nederlanders zich
in kan vinden.
Meer in het algemeen zien we dat de besluitvorming wordt
beïnvloed door oneigenlijke belangen ten koste van het
algemeen belang. En dat is de definitie van corruptie. Veel
mensen denken bij corruptie gelijk aan omkoping, maar
dat is slechts een vorm van corruptie. In de brede zin van
het woord gaat het over toestaan dat besluitvorming wordt
beïnvloed door oneigenlijke belangen ten koste van het
algemeen belang. En die corruptie zit diep, in het hele systeem. In het parlement. In de regering. In de rechterlijke
macht. Bij de politie, justitie, het Openbaar Ministerie. Maar
ook in de wetenschap, in de media, in de financiële sector.
Het systeem als zodanig is corrupt, tot op het bot.
Dus de conclusie? Als je een democratie zou omschrijven
als een politiek systeem waarin de macht in handen is van
het volk — en dat is de definitie die ik hanteer — dan leven
we evident niet in een democratie. En dat betekent niet dat
ik ons systeem een dictatuur zou noemen, maar ik spreek
wel over een postdemocratisch tijdperk, waarin we steeds
verder van democratie af komen te staan en steeds meer
in de richting bewegen van een totalitaire staat. En ja, dat
zijn zware woorden. En natuurlijk hebben wij niet te maken
met de wreedheden zoals in bijvoorbeeld Noord-Korea of
Eritrea. Maar dat betekent niet dat we achterover moeten
leunen. Hannah Arendt, een van de meest invloedrijke
politiek filosofen van de vorige eeuw, die een standaardwerk
schreef over totalitarisme en het herkennen daarvan,
waarschuwt er juist voor dat totalitarisme zich heel eenvoudig en sluipenderwijs in een samenleving kan verspreiden,
zonder dat de meeste mensen dat in eerste instantie doorhebben. Totdat het te laat is. En daarbij wijst ze erop dat
de genocides en misdaden tegen de menselijkheid onder
totalitaire regimes veelal werden voorafgegaan door een
zich geleidelijk verspreidende massa-ideologie, geleidelijk
door de Staat opgelegde ideologische campagnes, een
geleidelijke invoering van steeds meer zogenaamd wetenschappelijk bewezen controlemaatregelen ter bescherming
van de bevolking, en een geleidelijke uitsluiting van
bepaalde mensen en groepen in de samenleving die er een
andere mening op na houden of op een andere wijze een
risico zouden vormen voor anderen. Het kan dus heel
geleidelijk gaan.
En met dat in het achterhoofd kijk ik met grote zorgen naar
tal van ontwikkelingen in Nederland de afgelopen jaren. De
ontmenselijking en uitsluiting van ongevaccineerden
gedurende het coronaschandaal. De voornemens om onder
valse voorwendselen onze boeren te onteigenen. Het buitensporige politiegeweld tegen andersdenkenden die
vreedzaam demonstreerden voor hun vrijheden en rechten,
waarbij vaak zelfs het leger en de oproerpolitie worden
ingezet en grof geweld wordt gebruikt tegen weerloze burgers. Die zeskleurige regenboogvlag, het symbool van de

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

woke-ideologie, die bij overheidsgebouwen prominent aan
het wapperen is, en de daarmee gepaard gaande door de
Staat opgedrongen seksuele indoctrinatie van kinderen die
worden aangemoedigd tot onomkeerbare verminkingen
van hun gezonde lichamen, waarmee niet alleen het
geslacht maar ook het wezen van de mens wordt vernietigd.
De politieke vervolging van leden van de oppositie door
het Openbaar Ministerie, dat wordt geleid door de minister
van Justitie. De ongelijke behandeling door politie, justitie
en de rechterlijke macht, oftewel de klassenjustitie in het
nadeel van iedereen die zich verzet tegen de heersende
culturele klasse. De dreiging met een totaalverbod van
Ongehoord Nederland, de enige publieke omroep die zich
niet conformeert aan de door de Staat opgedrongen ideologieën. Meer in het bijzonder: de onderdrukking van alle
afwijkende meningen in het publieke debat, offline en
online, zogenaamd om burgers te beschermen tegen
onjuiste berichten. En zo kan ik nog wel even doorgaan. Dit
zijn stuk voor stuk rookmelders voor totalitaire tendensen.
Al met al staat het er dus niet al te best voor, maar problemen zijn er om op te lossen.
Een van die oplossingen bespreken we hier vanavond: de
invoering van referenda. Natuurlijk lost het voorstel voor
een referendumwet niet in één klap alles op — was het
maar zo simpel! — maar het is een flinke stap in de goede
richting. Ik denk zelfs dat de mogelijkheid voor burgers om
referenda te organiseren noodzakelijk is om een democratie
echt goed te laten functioneren. Want je kunt een democratie natuurlijk op tal van verschillende manieren inrichten
en aan alle mogelijke manieren zitten wel haken en ogen,
dus dan geeft juist die mogelijkheid om een referendum te
organiseren mensen een middel om, in de woorden van
Theodore Roosevelt, "de representatieve democratie te
corrigeren wanneer die niet meer representatief is".
In tegenstelling tot reguliere verkiezingen, waarbij we op
basis van een grote mix van tal van verschillende onderwerpen vertegenwoordigers kiezen die beloven in naam van
het volk te handelen, stellen referenda ons in staat om direct
te stemmen over specifieke kwesties. Dit vermindert aanzienlijk de kans op machtsmisbruik en andere vormen van
corruptie binnen vertegenwoordigende organen.
Daarnaast bevorderen referenda de politieke betrokkenheid
van mensen. Dat kan ook het vertrouwen in de politiek ten
goede komen. We horen aan de lopende band dat steeds
meer mensen zich vervreemd voelen van de politiek en het
gevoel hebben dat hun stem er eigenlijk niet toe doet,
omdat hun belangen verkwanseld worden. We horen dat
politici niet te vertrouwen zijn en mooie praatjes hebben in
verkiezingstijd, maar daarna gewoon weer schaamteloos
hun gang gaan. Referenda zorgen ervoor dat mensen
rechtstreeks kunnen deelnemen aan de beleidsvorming en
geven gestalte aan een collectief dat tot een bepaalde
beslissing komt. Daarmee kunnen referenda helpen de
nationale cohesie te versterken. Dat stimuleert burgers ook
om meer verantwoordelijkheid te nemen voor de publieke
zaak.
Maar juist dit laatste punt is naar mijn stellige overtuiging
precies de reden waarom de machtspartijen tegen dit
voorstel zullen stemmen. Zij willen helemaal niet dat het
gepeupel zich met de publieke zaak bezighoudt. Alexis de
Tocqueville schreef al in het jaar 1840: "Een alleenheerser
ziet in het isolement van de mensen het meest zekere

28 september 2023
TK 6

6-14-2

onderpand van zijn eigen duurzaamheid en doet gewoonlijk
alles om ze te isoleren. Hij vergeeft zijn onderdanen
gemakkelijk dat ze niet van hem houden, zolang ze ook
maar niet van elkaar houden. Hij vraagt hen niet hem te
helpen de staat te leiden. Het volstaat dat zij die staat niet
zelf willen leiden."
De voorzitter:
Komt u tot een afronding?
De heer Van Meijeren (FVD):
Nou, ik heb kort voor het debat aangegeven dat ik graag
een spreektijd van twintig minuten zou willen, maar misschien is dat nog niet helemaal verwerkt.
De voorzitter:
Dan gaan we daar een beetje rekening mee houden.
De heer Van Meijeren (FVD):
Dank u wel. Ik vervolg het citaat van Alexis de Tocqueville.
Hij zei namelijk ook: "Degenen die de handen ineen willen
slaan ter wille van het gemeenschappelijk belang, noemt
hij 'oproerkraaiers' en 'onruststokers'. Degenen die zich
volledig in zichzelf opsluiten, noemt hij, die alleenheerser
dus, tegen de natuurlijke betekenis van het woord in 'goede
burgers'."
Dit verklaart goed waarom het vorige raadgevend referendum op de meest schaamteloze wijze is afgeschaft door de
machtspartijen. Wanneer burgers zo nu en dan gevraagd
wordt om zich met de publieke zaak bezig te houden, worden zij noodzakelijkerwijs weggetrokken van hun individuele
belangen en van tijd tot tijd losgerukt van hun op zichzelf
gerichte blik. Daar zitten de leden van het kartel helemaal
niet op te wachten. Zij willen niet dat Nederlanders zich
gaan bezighouden met de totstandkoming van het beleid.
Kijk naar dat referendum over het associatieverdrag tussen
de EU en Oekraïne. Dat verdrag was er net stilletjes doorheen gedrukt. Vrijwel niemand had ervan gehoord. Alles
verliep volgens plan, totdat er ineens een referendum over
werd afgedwongen, mensen gevraagd werd wat ze er
eigenlijk van vinden, mensen zich erin gingen verdiepen,
er een maatschappelijk debat ontstond en mensen erachter
kwamen dat dat associatieverdrag een gedrocht is en zou
leiden tot enorme spanningen met Rusland en waarschijnlijk
zelfs tot oorlog, en mensen zeiden: nee, dit willen wij niet.
Toen moest het kabinet ineens smoesjes gaan verzinnen
en inlegvelletjes uit de kast trekken om dat verdrag er alsnog doorheen te kunnen drukken. Dat was natuurlijk niet
de bedoeling. Zo werd Nederland het eerste land in de
geschiedenis na de DDR dat het referendum afschafte, terwijl ook dat nota bene een raadgevend referendum was.
Het was niet bindend. De kiezer geeft alleen maar zijn raad.
Maar zelfs daar zitten de machtspartijen niet op te wachten.
Door het raadgevend referendum destijds af te schaffen en
door nu tegen het voorstel van de heren Baudet en Van
Houwelingen te stemmen, zegt het partijkartel eigenlijk
tegen alle Nederlanders: "Het interesseert ons niet wat jullie
willen. Wij bepalen wat hier gebeurt. Jullie moeten gewoon
je mond houden. Eens in de vier jaar mogen jullie stemmen
zodat jullie het idee blijven houden dat jullie in een demo-

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

cratie leven, maar blijf verder vooral geïsoleerd in jullie
appartementencomplexjes netflixen en consumeren.
Bemoei je in ieder geval niet met het beleid." Het is onder
meer deze arrogantie van de macht die zich op termijn
onvermijdelijk als een boemerang tegen die macht keert,
want steeds meer mensen doorzien het patroon van antidemocratische besluitvorming. Steeds meer mensen doorzien
de leugens. Steeds meer mensen doorzien de corruptie.
Steeds meer mensen zien dat de overheid er niet primair
voor hen is. Het vertrouwen in het systeem, waar het
voortbestaan van het systeem op gebouwd is, brokkelt
steeds verder af. De geest is uit de fles. Het is een kwestie
van tijd tot dit corrupte systeem onhoudbaar is geworden
en plaats moet maken voor een rechtvaardig systeem.
Op 22 november hebben alle Nederlanders de kans om een
krachtig signaal af te geven richting de zittende macht. Door
te stemmen op de enige oppositiepartij die gevreesd wordt.
Door te stemmen op de enige oppositiepartij die zich niet
beperkt tot oppervlakkige kritiek op het beleid, maar ook
de schimmige belangen die daarachter schuilgaan blootlegt,
leugens ontmaskert en corruptie aan het licht brengt. Door
te stemmen op de enige partij die ongrijpbaar en oncontroleerbaar is. Door te stemmen op Forum voor Democratie.
Dank u wel.
De voorzitter:
En dat was de heer Van Meijeren. Mevrouw Temmink heeft
een interruptie.
Mevrouw Temmink (SP):
Ja, dat was een verhaal. Vindt Forum voor Democratie dat
bepaald moet worden dat mensen zelf mogen gaan over
welke onderwerpen referendabel zijn en welke niet?
De heer Van Meijeren (FVD):
Absoluut. Het voorstel dat vandaag voorligt, stelt geen
beperkingen aan de onderwerpen waar burgers referenda
over mogen afdwingen. Er wordt ook goed toegelicht dat
burgers zelf heel goed kunnen bepalen waar zij een standpunt over willen uitdragen. Dat is ook een van de grote
verschillen met het voorstel van de SP dat nu in de Eerste
Kamer ligt. Daarbij zijn er juist tal van beperkingen op de
onderwerpen waarover referenda kunnen worden georganiseerd.
Mevrouw Temmink (SP):
Dus Forum voor Democratie vindt dat mensen zelf gaan
over wat referendabel is of niet? Waarom wordt er door
Forum zelf dan een voorstel ingediend voor een referendum? Daarmee gaat de politiek mensen opleggen waar ze
een referendum over moeten houden. Dat begrijp ik nog
niet helemaal.
De heer Van Meijeren (FVD):
Volgens mij begrijp ik deze vraag niet helemaal. Forum
voor Democratie dient een wetsvoorstel in om het referendum mogelijk te maken. Als dit voorstel wordt aangenomen,
dan hebben alle Nederlanders de kans om een referendum
af te dwingen over een onderwerp naar keuze.

28 september 2023
TK 6

6-14-3

Mevrouw Temmink (SP):
Dat begrijp ik, want ik heb het voorstel gelezen. Maar
tegelijkertijd heeft de partij van de heer Van Meijeren ook
een voorstel ingediend voor een referendum over een nexit.
Dat betekent dus dat de politiek hier, in dit geval Forum
voor Democratie — als er een meerderheid van de Tweede
Kamer voor is — voor mensen bepaalt waar ze een referendum over moeten houden. Is dat dan geen gekke vorm?
Als we vinden dat mensen van onderop moeten besluiten
waar ze over gaan en waar ze referenda over willen houden,
dan is het toch een hele gekke vorm om tegelijkertijd vanuit
hier te zeggen: u moet hierover gaan stemmen?
De heer Van Meijeren (FVD):
Nee, totaal niet. Dit is een onjuiste tegenstelling. Het een
sluit het ander helemaal niet uit. Forum voor Democratie
pleit voor referenda in de meest ruime zin van het woord.
We bespreken hier een facultatief initiërend referendum.
Daarnaast zijn er ook mogelijkheden waarin partijen zelf
aangeven dat sommige besluiten zó ingrijpend zijn dat ze
eigenlijk alleen genomen zouden moeten worden nadat de
bevolking uitdrukkelijk in gelegenheid is geweest om daar
middels een referendum haar mening over te geven. Nee,
ik zie de tegenstelling dus niet. Mevrouw Temmink gaat
zitten, dus ze is kennelijk overtuigd.
De voorzitter:
Dat denk ik niet. Dank u.
Dan geef ik het woord aan mevrouw Temmink van de SP.
Het is haar maidenspeech!
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Daar doet ze heel cool over. Ze zegt: je mag me gewoon
interrumperen. Maar het is toch altijd een bijzonder
moment. Mevrouw Temmink van de SP.

Mevrouw Temmink (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb weleens gesprekken thuis
over wie er de baas is. Tegenwoordig kan ik dan zeggen:
mama is de baas. Mijn zoon Ilyas vraagt dan: waarover bent
u de baas? Dan zeg ik om het te versimpelen — even voor
het referentiekader; hij is 3 jaar — dat ik de baas van het
land ben. Dat is een beetje een surrealistisch antwoord,
maar in dit geval toch ook een beetje waar. Dat is toch een
beetje gek. Maar eigenlijk is het natuurlijk ook niet waar.
Want wie zijn nou echt de baas in Nederland? Dat zijn de
mensen. Dat zijn de mensen hier in het land. Het is een eer
om hier voor die mensen te mogen staan en hun geluid
hier te kunnen vertegenwoordigen.
Voorzitter. Het is belangrijk om zeggenschap te hebben,
zeggenschap over je eigen leven, zeggenschap over je eigen
buurt, zeggenschap over je eigen land. Onlangs heeft de
SP haar verkiezingsprogramma vastgesteld op het congres.
Daarin pleiten we ook voor radicale democratisering. Dat
is niet voor niks. Zeggenschap en autonomie over je eigen
leven zijn van essentieel belang voor een gelukkig en vrij
leven. Die zeggenschap wordt steeds minder; dat klopt.

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

Feitelijk komt dat doordat we steeds minder te zeggen
hebben. In de lokale democratie wordt alles bijvoorbeeld
weggeorganiseerd naar samenwerkingsverbanden. Of er
gaan inderdaad bevoegdheden naar Europa, waardoor de
zeggenschap ook afneemt. We organiseren de verantwoordelijkheid weg naar overlegtafels en dialoogsessies. Daarmee wordt de zeggenschap tekortgedaan. Maar ook door
omstandigheden wordt zeggenschap verminderd, bijvoorbeeld als je in armoede leeft. We hebben gisteren een
indrukwekkend verhoor gehoord van Moreira Moreno bij
de parlementaire enquêtecommissie. Hoeveel zeggenschap
had hij nog over zijn eigen leven als slachtoffer in het toeslagenschandaal? Heel weinig, want hij was gedwongen
om te gaan werken om zijn gezin te helpen.
Dan komen we bij het onderwerp van dit debat: referenda.
De SP is ervan overtuigd dat referenda een goede aanvulling zijn op de parlementaire democratie. Zoals net al werd
gezegd, wordt aankomende dinsdag inderdaad over ons
voorstel gedebatteerd in de Eerste Kamer. Dat is een voorstel voor een correctief bindend referendum. Ook de SP
vindt dat mensen ons moeten kunnen terugfluiten als wij
hier met z'n 150'en een beslissing nemen waar mensen het
niet mee eens zijn. Mensen moeten kunnen zeggen: wij
fluiten jullie terug om wat jullie hebben gedaan, omdat er
coalitievorming is of omdat er belangen meespelen die
voor mensen niet te volgen zijn. Dat lijkt ons een uitstekend
idee. Wij hopen dat een meerderheid in de Eerste Kamer
dat ook vindt.
We horen vaak dat referenda moeilijk zijn. Alle tegenstanders komen altijd met dezelfde argumenten. Mensen zouden
te dom zijn. Mensen zijn helemaal niet te dom. Je bent nooit
te dom om zeggenschap te hebben over je eigen leven, je
eigen buurt of je eigen land. Voor iedereen telt dat even
zwaar. Een referendum zou te ingewikkeld zijn voor een janeevraag. Maar wat doen we hier dan? Ook hier stemmen
we voor of tegen en is er geen tussenweg meer. Dus ook
dat argument faalt. Dan is er nog een derde argument dat
vaak wordt gebruikt om tegen referenda te zijn. Dat is:
referenda passen niet bij ons parlementaire stelsel. Met het
voorstel dat nu voorligt, klopt dat enigszins. Maar met een
correctief bindend referendum is dat niet het geval, want
dan heeft het parlement al gesproken en kunnen mensen
ons terugfluiten.
In het voorstel dat nu voorligt, lijkt een beetje de teleurstelling te worden georganiseerd. Alles is namelijk referendabel
en elke vraag kan worden gesteld. Als voorbeeld noem ik:
bestaat zwaartekracht? Met dit voorstel zouden we daar
een referendum over kunnen houden. Maar materieel gaat
het helemaal niets veranderen als iemand zich uitspreekt
tegen de zwaartekracht. Dat gaat gewoon niets veranderen.
Zwaartekracht blijft bestaan. Dat is er gewoon. Dat gaan
we niet veranderen. Dus dan hebben we onze teleurstelling
georganiseerd. Het gaat niet over een politieke uitspraak.
We kunnen hier in de Kamer dus wel iets vinden, maar dat
heeft geen zin. Het gaat namelijk helemaal niets veranderen
voor mensen. Volgens mij is dat dus juist wat we niet willen.
Volgens mij is dat juist wat het wantrouwen vergroot. Het
is dus niet politiek en het is raadgevend.
Het raadgevend referendum is ooit ingevoerd in opmaat
naar een bindend referendum. Dat is niet voor niets. Dat is
precies om te voorkomen dat die teleurstelling en dat
wantrouwen groeien. Op het moment dat politici denken
dat ze een uitslag van een referendum waar zo veel mensen

28 september 2023
TK 6

6-14-4

zijn komen stemmen naast zich neer kunnen leggen, groeien
het wantrouwen en de frustratie. Dan kun je zeggen: "Daar
gaan mensen zelf over. Als mensen dat referendum niet
willen, dan hoeven ze het ook niet te organiseren." Maar in
een democratie spreken we ook regels met elkaar af. Dit
voorliggende voorstel bevat weinig regels. Er zijn 10.000
onlineverklaringen nodig om een referendum te organiseren. Dat is vrij weinig, want je kunt natuurlijk vrij snel zeggen ... En er zijn 300.000 ondersteuningsverklaringen nodig.
Voorzitter, ik heb het voorstel gelezen! Een initiatie tot een
referendum kan vrij makkelijk. Dat betekent ook dat mensen
altijd gedwongen zijn om zich hierover uit te spreken, terwijl
een heel grote meerderheid daar misschien helemaal geen
behoefte aan heeft. Zo gaat een minderheid echt voor de
meerderheid bepalen. Daar moeten dus sterkere regels en
drempels in komen, anders gaat de kleine minderheid dit
bepalen.
In de vorige bijdrage hoorde ik net dat de machtspartijen
niet willen dat het gepeupel zich met de macht bezighoudt.
Ik zou niets liever willen dan dat er constant maatschappelijke discussies zijn en dat iedereen zich bezighoudt met de
macht en ons terugfluit en corrigeert als we het niet goeddoen. De SP is warm voorstander van een referendum,
maar het moet wel een referendum zijn dat goed is en echt
bijdraagt aan het vertrouwen. Het moet mensen een middel
geven waarmee ze daadwerkelijk politici kunnen terugfluiten
en niet een middel waarmee ze elk voorstel kunnen voorleggen om daarmee hun eigen teleurstelling te organiseren.
Ik ben bang dat dit voorstel daar meer kwaad dan goed
doet. Dat vind ik jammer, want ik weet dat de heer Van
Houwelingen een warm voorstander is van referenda en
dat hij de democratie een warm hart toedraagt. Alleen, ik
maak me zorgen. Ik hoop dat hij kan reflecteren op deze
zorgen.
Voorzitter. Dan nog een kleine opmerking. Het voorstel
beroept zich op het Zwitserse model, maar het Zwitserse
model is wel erg ruim geïnterpreteerd. In het Zwitserse
model heeft het parlement namelijk wel degelijk nog iets
te zeggen. In dit voorstel niet: hier is het anything goes, zou
ik willen zeggen in goed Nederlands.
Voorzitter. Wie is hier de baas in het land? Dat zijn de
mensen. Dat vindt de SP ook en dat moet zo blijven. Maar
of dat met dit voorstel versterkt wordt, dat betwijfelen wij.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Ik feliciteer mevrouw Temmink. Zij wilde niet gefeliciteerd
worden, maar ik ga toch schorsen voor een paar minuten,
dus wie haar wil feliciteren: doe dat vooral.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
We vervolgen het debat en ik geef het woord aan de heer
Bosma van de PVV.

De heer Martin Bosma (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Als je spreekt na een maidenspeech,
is het de mooie parlementaire gewoonte om het feestvarken

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

... Alhoewel, ik had de heer Dijk van de SP ook "feestvarken"
genoemd en hij schrok daar een beetje van, dus laat ik een
andere term verzinnen. Maar de traditie is dat je in dit geval
mevrouw Temmink even feliciteert en zegt: "geweldig" en
"u heeft leuke dingen gedaan". Ik ken mevrouw Temmink
nog, want ik werkte redelijk samen met Ronald van Raak
van de SP en daar was zij de medewerker van. Zij was ook
de medewerker van Renske Leijten, dus daar ken ik haar
ook van. En Renske heeft natuurlijk — wat was het? — vier
dagen voor het vallen van het kabinet de Tweede Kamer
verlaten, en toen kwam mevrouw Temmink in de Kamer
en heeft ze toch nog even op de valreep een mooie parlementaire enquête weten op te bouwen, zij het niet heel erg
lang. Maar fijn dat je er bent, Nicole, en je schittert nu al
door afwezigheid, maar goed.
De voorzitter:
Dit gaat ze terugzien.
De heer Martin Bosma (PVV):
We wensen je nog veel succes en je plaats is leeg.
Voorzitter. Ook felicitaties aan de indieners, want laten we
dat niet vergeten: een initiatiefwetsvoorstel is eigenlijk het
hoogste wat een Kamerlid kan bereiken, want daarmee
vervul je gewoon de rol van medewetgever. Het is goed als
Kamerleden dat doen en de beide heren hebben dat gedaan
en daar feliciteer ik ze van harte mee. Ik respecteer wat zij
gedaan hebben. Ik respecteer ook het feit dat zij de democratie vooruit willen helpen en dat is natuurlijk iets wat ons
allen aangaat.
Is Nederland wel zo'n enorme democratie? Nou, dat waag
ik te betwijfelen. Peter Lemaire, hoogleraar te Leiden, sprak
over een democratie zonder demos, dus zonder volk
eigenlijk. Ik heb in het verleden vaak het politicologische
onderzoek aangehaald waarin men heeft gekeken naar 300
beleidsvoorstellen, en wie kregen er hun zin? Wie vielen er
in de prijzen? Dat was heel simpel: er is één groep die altijd
z'n zin krijgt in Nederland, en dat is hoger opgeleid — iets
strakker geformuleerd: universitair opgeleid — Nederland.
Als universitair opgeleid Nederland iets vindt, dan gebeurt
het.
Soms gebeuren er ook dingen die laagopgeleid — of zo u
wilt: praktisch opgeleid — Nederland wil, maar dat gebeurt
dan alleen als dat gedeelte van Nederland en hun mening
samenvalt met universitair opgeleid Nederland. We zijn
dus echt een diplomademocratie. De demos is afwezig en
dat is een zeer ernstige zaak. Er is gewoon één groep in
Nederland die altijd z'n zin krijgt, altijd, altijd, altijd. Het is
een heel kleine groep. En wat weten we van die groep?
Nou, één, ze zijn zo links als de hel en, twee, ze zijn extreem
conformistisch, ze zijn extreem modegevoelig. Nu moeten
ze weer vegan worden, dan lopen ze weer achter Black Lives
Matter aan en dan zijn transseksuelen ineens in de mode.
Het houdt maar niet op.
En wat is links? Waar draait links om anno 2023? Nou, volgens mij gaat het eigenlijk over drie vormen van socialisme.
Dat is, één, het klimaatsocialisme, dus de wil om de volledige samenleving en ook de economie te onderwerpen aan
de klimaatideologie, dus de gedachte dat we over — wat
is het? — vijf jaar ten onder gaan en dat we de planeet
alleen kunnen redden door de hele samenleving daaraan

28 september 2023
TK 6

6-14-5

ondergeschikt te maken. Het tweede is het Europese socialisme, dus het pan-Europese socialisme dat we nog kennen
van 80 jaar geleden, dus de vernietiging van de natiestaten.
Het derde is eigenlijk rassensocialisme, dat gemarket wordt
als diversiteit.
Die drie elementen vormen de heilige drie-eenheid van de
linkse kerk. Dat zijn zaken die dus extreem populair zijn
binnen universitair opgeleid Nederland en dat zijn eigenlijk
de staatsideologieën. Nou, en nu zitten we dus met de
gebakken peren, want allemaal ideeën die daaruit voortkomen, worden dus beleid, of we dat leuk vinden of niet; dat
is totaal irrelevant. Ik lees ook altijd opiniepeilingen: o, de
mensen willen dit, de mensen willen dat. Maar het is volslagen belachelijk dat ik dat volg, want het is helemaal niet
relevant wat de mensen vinden in Nederland. Het is relevant
wat universitair opgeleid Nederland vindt, want dat is wat
uiteindelijk gebeurt.
Nou, en dan wordt onze democratie natuurlijk ernstig uitgehold door het feit dat meeste van onze wetten — sommige
mensen schatten dat op 70%, 80%, maar ik heb nog nooit
een waterdichte onderbouwing gelezen — uit Brussel
komen. En wij zeggen dat wij het hoogste orgaan zijn van
de democratie? Ja, dat zijn we ook, maar het komt allemaal
uit Brussel, daar verzinnen we dan nog iets omheen en dat
worden dan wetten of andere maatregelen in Nederland.
Verder hebben we natuurlijk allerlei akkoorden. Dat is ook
heel raar. Het Klimaatakkoord en noem maar op. Het enige
wat we eigenlijk van die akkoorden, van de totstandkoming
van die akkoorden weten, is dat we af en toe notulen krijgen,
waarin alles zwart is gelakt. Dan staat er nog: om 17.00 uur
is de vergadering geopend en de voorzitter was Kees Vendrik. Dat is alles wat we mogen weten en er rolt iets uit. Dat
zijn dingen we kennen vanuit de Sovjet-Unie, maar in
Nederland is het te gek dat we daaraan meewerken. Zo zijn
er nog heel veel dingen te verzinnen waarom onze democratie steeds verder wordt uitgehold.
Het feit dat universitair Nederland constant zijn zin krijgt in
Nederland, heeft enorme repercussies voor ons dagelijks
leven. Als het volk waarlijk zou hebben geheerst de afgelopen 30, 40 jaar in Nederland, hadden we die massa-immigratie niet gehad. Dat was een rare fantasie geweest uit
gekke boeken. De inkomensverschillen waren veel kleiner
geweest. De macht was nooit zo overgedragen aan allerlei
ongekozen eurocraten in Brussel. Dat heeft dus enorme
repercussies voor ons dagelijks leven.
Waarom willen we dat, een democratie? Nou, vanwege de
gedachte die we samenvatten onder de kreet "wisdom of
crowds", dus de hele simpele gedachte dat naarmate meer
mensen betrokken zijn bij besluitvorming, de kwaliteit van
de besluiten ook toeneemt. Hoe meer mensen samen
nadenken, hoe slimmer ze met z'n allen zijn. Maar dat werkt
dus niet meer zo in Nederland, want je moet gewoon doctorandus zijn. Dan praat je uiteindelijk mee. Dan worden
jouw ideeën bewaarheid.
Wat kan de povere staat van onze democratie verbeteren?
Dat is directe democratie, waarvan het referendum een
prachtig voorbeeld is. Het referendum verhoogt de betrokkenheid van mensen en het zorgt het ook voor dat we direct
praten over de issues zelf. Dus we praten erover of het een
goed idee is om bijvoorbeeld het associatieverdrag met
Oekraïne te willen. Wat zijn de voor- en de nadelen? En als

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

je nu ook weer kijkt naar de verkiezingscampagne die zich
aan het ontrollen is, dan word je daar toch niet vrolijk van.
Dan gaat het over: ja, ik vind lijsttrekker X zo'n leuke man,
daar ga ik op stemmen. Of het ging indertijd over het kontje
van Wouter Bos, over allerlei bijzaken. Dan stemmen we
op een partij. Dan stemmen we op een hele serie ideeën
en dan moet je maar afwachten welke ideeën belangrijk
zijn voor die partij. Wat zijn nu echt de ideeën van een partij
waar ze echt voor willen gaan vechten? Dat weten we niet.
We weten niet wat de rangorde is. Wat vinden ze nou echt
iets waarvan zij denken: hier gaan we voor vechten en dit
laten we achterwege? Dat weten we niet. Dat moeten we
maar afwachten. En daarom gebeuren er allemaal dingen
die we helemaal niet willen.
Het is natuurlijk jammer dat het raadgevend referendum is
afgeschaft door mevrouw Ollongren van D66. Dat is heel
pijnlijk. We hebben wel weer — dat speelt zeer binnenkort
— het correctieve referendum, dat door mevrouw Leijten
door de Tweede Kamer is gehaald en binnenkort in de
Eerste Kamer speelt. Vraag aan de indieners: hoe verhoudt
uw initiatief zich tot dat wat volgende week of over twee
weken wordt besproken in de Eerste Kamer, dus het correctief bindend referendum? Staat dat haaks op elkaar? Kan
dat naast elkaar bestaan of bijt het elkaar? Daar ben ik erg
benieuwd naar.
Ja, dit is natuurlijk — hoe heet het ook alweer? — "breed
raadgevend". Dat is een hele mooie term. Maar ja, je kunt
dus over elk onderwerp een referendum aanvragen. Dat
kan over allerlei ideeën. Of je kunt misschien zeggen: de
samenleving moet zich op die en die manier ontwikkelen.
Maar wat gebeurt daar dan mee? Het is raadgevend en
meer niet. Vraag: wordt op deze manier niet gewoon
teleurstelling georganiseerd? Nog een vraag: wat is dan
nog de rol van het parlement? Hebben we dan eigenlijk nog
een parlement nodig? Of moeten we gewoon permanent
referenda organiseren? Want dat is eigenlijk een beetje
waar het op neerkomt. Dat vraag ik ook met het oog op
onze eigen werkgelegenheid; laten we die niet uit het oog
verliezen.
Ten slotte nog een vraag over de media. De media worden
in Nederland volledig gedomineerd door links-liberale
mensen. Ja, de NPO is natuurlijk spreekwoordelijk. We
hebben helemaal geen kritische pers meer. We hebben in
Nederland media die kritisch zijn op de oppositie en steunend aan de macht. Dat is een hele rare constructie en dat
is ook heel nieuw: toen ik in de journalistiek zat, 25 jaar
geleden, was dat heel anders. Maar we hebben nu dus een
pers die ons er permanent van probeert te doordringen dat
het klimaat op instorten staat, dat we stikstofmaatregelen
moeten nemen, dat elke wind die Brussel laat, heerlijk ruikt
en dat "we" in de Oekraïne dit, et cetera. Kortom, de pers
is gedegenereerd tot een propaganda-instituut. De volledige
Nederlandse pers was tegen Zwarte Piet, andere mensen
werden niet aan het woord gelaten. Al die onderwerpen:
het is allemaal koekoek één zang. Nou, dan ga je een referendum organiseren en dan gaan we eens kritisch nadenken
over een onderwerp, maar dan blijkt die pers massaal zo
eenzijdig links te zijn. Heeft het dan wel zin? Dan weet je
toch gewoon dat de bad guys weer gaan winnen, dus
waarom zouden we onszelf dat aandoen?

28 september 2023
TK 6

6-14-6

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bosma. Wat bij mij blijft hangen, is: u
bent toch ook universitair opgeleid? Maar dat zal ik maar
niet vragen. Dan ga ik … De heer Baudet heeft een punt
van orde.

De voorzitter:
U praat niet in de microfoon. U moet 'm aanhouden. De
heer Baudet denkt …

De heer Chris Simons (VVD):
Dank u, voorzitter. Allereerst wil ik succes wensen aan de
indieners, maar ik wil wel stellen dat de VVD grote bezwaren
heeft tegen dit voorstel. Mijn collega Temmink heeft al heel
duidelijk verwoord dat de verhouding in de randvoorwaarden bij referenda hoegenaamd niet geregeld is. Een
opkomstdrempel en andere drempels zijn verder niet verwoord. Ondanks dat het referendum niet bindend is, verwachten de initiatiefnemers wel dat het parlement en de
regering de uitslag zo veel mogelijk opvolgen. Dit leidt ertoe
dat ook referenda waarbij betrekkelijk weinig mensen hun
stem uitbrengen, een groot gewicht kunnen krijgen. Dan
krijgt een minderheid het dus te zeggen over een meerderheid. Zijn de initiatiefnemers het eens dat dit mogelijk is?

De heer Baudet (FVD):
Volgens mij is het toch wel de bedoeling dat het kabinet
ook luistert. Ik wil dus vragen of de voorzitter misschien de
minister kan aansporen om gewoon even op te letten, want
dit is …

Verder bestaan er al mogelijkheden voor onze burgers om
invloed uit te oefenen op het beleid. Zo zijn er burgerinitiatieven waarmee en fora waarop inwoners invloed kunnen
uitoefenen op de totstandkoming van beleid. Wat is dan de
toegevoegde waarde van dit referendum, dit initiatief? Wat
voegt dit voorstel toe aan onze democratie?

De heer Baudet (FVD):
Ik heb goed gekeken aan mijn linkerzijde en ik heb de
minister niet één keer zien luisteren naar de bijdragen tot
nu toe. Het is toch wel de bedoeling dat het kabinet …

De voorzitter:
Volgens mij kan de minister dat heel goed en dat gaan we
gewoon zien in de tweede termijn.
De heer Baudet (FVD):
Volgens mij is de minister hier te gast. Volgens mij is het
de taak …

Ik hoorde in een eerdere inbreng dat de democratie heel
erg onder druk staat, maar onze inwoners waarderen onze
democratie zeer. De opkomst bij de verkiezingen is ook zeer
hoog als je die vergelijkt met het buitenland. Dus als onze
inwoners onze democratie zo hoog waarderen, is dit voorstel, waardoor de minderheid het te zeggen kan krijgen over
een meerderheid, dan waardevol? Wat voegt het toe? Is
het juist niet een grote bedreiging voor onze democratie?
Daar graag uw reflectie op.
Dank u wel, voorzitter.

De voorzitter:
Volgens mij heeft u uw punt gemaakt. Het is aan de minister
op welke manier hij oplet. Ik kan niet zien hoe hij alles
meekrijgt en dat kunt u ook niet. De heer Bosma, van de
PVV, heeft daar nog een opmerking over.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, Hans Gruijters zat altijd een boek te lezen in de ministerraad van het kabinet-Den Uyl en hij zei altijd: ik kan lezen
met mijn ogen. Oftewel, ik volg het wel. De minister staat
dus misschien in die traditie. Ik heb wat vragen gesteld aan
de indieners. Maar gezien het punt van de heer Baudet is
het misschien ook wel leuk — dit is de eerste keer dat wij
de minister hier zien op het gebied van binnenlandse zaken
van Binnenlandse Zaken — dat de minister ingaat op hetgeen ik te berde breng, namelijk dat het niet zo best gaat
met onze democratie, bijvoorbeeld omdat het steeds één
groep is die zijn zin krijgt. Deelt hij die observatie wellicht
of wellicht niet? Ik ben erg benieuwd of hij daar in zijn wittebroodsdagen als minister een mening over heeft.
De voorzitter:
Dit was een interruptie op uw eigen betoog! Toe maar, we
zijn flexibel vanavond. Dan geef ik het woord aan de heer
Simons van de VVD.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Simons van de VVD. Tot slot heb ik de
heer Sneller van D66 staan.

De heer Sneller (D66):
Dank, voorzitter. "Timeo Danaos et dona ferentes". Dat is
waar ik aan moest denken. Ik zie de heer Baudet fronsen.
Ik hoop dat de vertaling nog tot hem komt. Wij horen in
tweede termijn vanuit vak K wat daar de bedoeling van
was.
Voorzitter. "Ik vrees de Grieken, ook als zij geschenken
brengen." Ik moest daaraan denken bij het lezen van dit
voorstel. In principe kijk ik altijd positief naar voorstellen
om kanalen te graven van burgers en hun frustraties naar
de centra van de macht. Uiteraard — de heer Simons zei
het al — bestaan daar al de nodige instrumenten voor, zoals
het burgerinitiatief, het recht van petitie en steeds vaker
ook burgerfora, en natuurlijk gewoon verkiezingen. Maar
ik ben het direct eens met degenen die zeggen dat dit ook
onvoldoende is. Ik heb daar de afgelopen jaren zelf ook
verschillende voorstellen voor gedaan: het recht van burgeramendement, de gekozen formateur, het democratiseren
van partijfinanciering. Helaas konden die niet op een
meerderheid rekenen.
Voorzitter. Ook het referendum kán uiteraard een waardevolle toevoeging zijn aan onze representatieve democratie,

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

28 september 2023
TK 6

6-14-7

maar dan moet het wel aan bepaalde randvoorwaarden en
waarborgen voldoen, zoals ook de staatscommissie parlementair stelsel heeft gezegd. Ik hoop echt dat collega's
Temmink en Marijnissen volgende week de senaat weten
te overtuigen van de noodzaak tot invoering van het correctief bindend referendum. Maar vandaag hebben we het
over dit voorstel. Helaas behoort het voorstel van collega's
Baudet en Van Houwelingen niet tot deze categorie. Ze
hebben zich ook weinig aangetrokken van de aanbevelingen
van de staatscommissie of het advies van de Raad van
State. En dus lijkt hun voorstel bij nadere beschouwing
meer weg te hebben van het paard van Troje. Waar eerdere
voorstellen, zoals die van de SP, werden gedaan vanuit de
motivatie om het vertrouwen in de democratie te versterken,
achten deze initiatiefnemers "het toenemen van teleurstelling en wantrouwen een wenselijke ontwikkeling". Dat
schrijven zij in de nota naar aanleiding van het verslag.
Oftewel: it's a feature, not a bug. Oftewel: het aanwakkeren
van het wantrouwen in de parlementaire democratie zoals
we die nu kennen, is niet een ongelukkige bijkomstigheid
van het voorstel, maar lijkt juist de bedoeling. Ik hoor graag
een reflectie van de initiatiefnemers.

De voorzitter:
Dit is ook het einde van deze vergaderdag, van donderdag
28 september 2023. Daarbij sluit ik de vergadering. Fijne rit
naar huis.

Het ontwerp van dit voorstel voedt dit vermoeden. Collega's
Temmink en Simons hebben het net al uiteengezet. De
reikwijdte is heel breed. Het mag eigenlijk overal over gaan,
ook als we van tevoren weten dat de politiek er niks mee
kan of er niks aan kan doen. Het is dus heel waarschijnlijk
dat er ook zo'n uitkomst zal komen. Die teleurstelling zit
dus als het ware ingebakken. Dan is mijn vraag inderdaad
of dit het geschenk is dat de initiatiefnemers ons brengen.
Ook hoor ik daarbij graag hoe het voorstel zich precies
verhoudt tot hun afkeer van het compromis. Dat lijkt er ook
wel aan ten grondslag te liggen, maar ik snap nog niet
precies wat de verhouding is tussen dit voorstel en hun
afkeer en hoe breed die afkeer van het compromis is.
Voorzitter. Dan de vragen die ook al naar voren zijn gebracht
over de verhouding tot het huidige democratisch bestel.
Aan de ene kant, zo zegt ook de Raad van State, wordt het
de facto dwingend, maar aan de andere kant is het slechts
adviserend. De vraag aan de indieners is: wat is het nou,
hoe zien zij het? Als een referendum een opkomst zou
hebben van bijvoorbeeld 10%, hoe moeten wij er dan mee
omgaan als Kamer? Waarom hebben de initiatiefnemers
ervoor gekozen om het proces helemaal niet te beschrijven?
Ook al is het vrijblijvend, voor het burgerinitiatief hebben
we intern een behoorlijk proces opgetuigd hoe we daar op
een nette manier mee omgaan.
Voorzitter. Ik moet vooralsnog mijn fractie adviseren om
dit paard niet binnen de poorten te laten, maar ik kijk uit
naar de beantwoording door de initiatiefnemers.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u, meneer Sneller. Dat was het einde van de termijn
van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.

Tweede Kamer

Wet raadgevend referendum naar
Zwitsers model

28 september 2023
TK 6

6-14-8