Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 237

Afrika-beleid

Nr. 165

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juli 2015
Hierbij bied ik u mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken en de
Minister van Defensie een brief aan over de situatie in Burundi en de
consequenties voor de hulpprogramma’s, zoals verzocht tijdens het
Algemeen Overleg van 25 juni jl.
De situatie in Burundi is zorgelijk. Er worden verkiezingen georganiseerd
in een gespannen, gewelddadige context, zonder dat is voldaan aan
voorwaarden die met klem zijn gesteld door Nederland, de EU en
regionale partners zoals de East African Community en de Afrikaanse
Unie, onder meer op het gebied van vrijheid van media, ontwapening van
milities, naast dialoog en consensus tussen alle partijen over de te
vervolgen weg. Ondanks inspanningen van de VN, de AU en anderen lijkt
de inter-Burundese dialoog te zijn vastgelopen. Van de zijde van de
regering wordt geen enkele opening geboden om uit de impasse te
geraken. Het met oogkleppen op blijven doordrukken van een derde
presidentiële termijn voor de huidige president, Pierre Nkurunziza, heeft
het land aan de rand van een gevaarlijke afgrond gebracht. Er zijn nu al
ruim 50 doden te betreuren en ongeveer 100.000 Burundezen zijn hun
land ontvlucht.
Er is al langere tijd grote zorg over de koers van de huidige regeringspartij, de CNDD-FDD. De negatieve signalen logen er niet om: afname van
politieke ruimte, berichten over bewapening van jongeren, schending van
mensenrechten, intimidatie, repressie en straffeloosheid. De kandidaatstelling van Nkurunziza op 25 april was het startsein voor rellen, met een
flinke verslechtering van de veiligheidssituatie. De gebeurtenissen
sindsdien laten enkel verdere verharding en polarisatie zien: een poging
tot staatsgreep, vernieling van onafhankelijke radiozenders, moord op een
oppositieleider. De oppositie zegde het vertrouwen op in VN bemiddelaar
Saïd Djinnit. Ondertussen halen de autoriteiten op omstreden wijze geld
weg bij de bevolking, om de verkiezingen koste wat het kost te
financieren.

kst-29237-165
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 237, nr. 165

1

De kwestie van de derde presidentstermijn staat binnen deze crisis
centraal: president Nkurunziza vindt dat hij recht heeft op nog een termijn,
omdat hij de eerste keer in 2005 indirect gekozen is. De Burundese
Grondwet is hier onduidelijk over, maar het akkoord van Arusha, waarop
de Grondwet gebaseerd is, stelt dat niemand meer dan twee termijnen
president kan zijn. Het is niet alleen een kwestie van juridische interpretatie, veel Burundezen vrezen dat afwijking van Arusha betekent dat ook
getornd zal worden aan de etnische machtsbalans in het akkoord. De
Burundese bevolking heeft, na decennia van conflict, recht op veiligheid,
stabiliteit en vrede. Het akkoord van Arusha heeft altijd de basis gevormd
voor de samenwerking tussen Nederland en Burundi. Om deze reden
keurt Nederland een derde termijn voor Pierre Nkurunziza ten stelligste af.
Burundi is een van onze vijftien partnerlanden. Centraal bij de beleidskeuzes van het kabinet staat de Burundese bevolking, die zeer lijdt onder
de huidige situatie en ook in de toekomst nog veel hulp nodig zal hebben.
Ook is de Nederlandse inzet gericht op bestendiging van de verworvenheden van het akkoord van Arusha, om een nieuwe burgeroorlog of
genocide te helpen voorkomen. Juist de investeringen in hervorming van
het leger en de politie maken hier een belangrijk onderdeel van uit.
Vanwege de poging tot staatsgreep, het geweld en het gebrek aan
compromisbereidheid, besloot het kabinet op 14 mei al een deel van de
hulp op te schorten. Specifiek ging dit om de verkiezingssteun en de
bilaterale samenwerking met de politie en leger. Binnen de EU ijvert
Nederland er voor om op korte termijn sancties in te laten stellen tegen
individuen die mensenrechten schenden en die de vreedzame dialoog
ondermijnen. Daarnaast wil het kabinet dat de EU een zogeheten
Artikel 96 dialoog start met Burundi, omdat naar onze mening de
essentiële elementen ten aanzien van mensenrechten, zoals opgenomen
in het akkoord van Cotonou, in het geding zijn. Als de uitkomst van die
dialoog niet bevredigend is dan kan dit leiden tot opschorting van EU hulp
aan de overheid.
Nu het er naar uitziet dat, ondanks alle druk, president Nkurunziza zijn
wens om op illegitieme wijze aan de macht te blijven doorzet en daarmee
zijn nalatenschap en de verworvenheden van de afgelopen 15 jaar in
Burundi op het spel zet, is het tijd voor een duidelijk signaal dat Nederland
geen deel wil uitmaken van dit plan. Nu niet en in de toekomst ook niet.
Uiteraard zal de uitkomst van de presidentsverkiezingen, indien zij
doorgaan op 15 juli, door Nederland niet erkend worden. Hetzelfde geldt
voor de uitslag van de parlementaire en lokale verkiezingen, die gehouden
werden op 29 juni. Als Pierre Nkurunziza wordt ingezworen voor een
derde termijn als president van Burundi, zonder dat sprake is van
nationale verzoening en een compromis waarmee alle partijen
instemmen, is dit voor Nederland het moment om de bilaterale samenwerking grondig te herzien, waarbij ervoor gezorgd zal worden dat er
geen sprake meer is van directe hulp aan de Burundese overheid.
Concreet zal dit betekenen dat delen van het ontwikkelingsprogramma die
worden uitgevoerd met de Burundese overheid zullen worden beëindigd.
Onder het speerpunt veiligheid en rechtsorde is het programma ter
versterking van leger en politie al opgeschort (totaal 4,75 mln. voor 2015).
Ook de Nederlandse bijdrage aan het Amerikaanse Africa Contingency
Operations Training Assistance (ACOTA)-programma in Burundi blijft
voorlopig opgeschort, evenals overige oefen- en trainingsactiviteiten van
Defensie. Het programmaonderdeel voor versterking van het democratisch toezicht op de veiligheidssector loopt niet via de overheid en zal
doorgang blijven vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 237, nr. 165

2

De Nederlandse investering in professionalisering van het leger en de
politie in Burundi is succesvol geweest. Externe waarnemers bevestigen
dat het leger tot nu professioneel en terughoudend heeft opgetreden, ook
dankzij de training door Nederland. Onafhankelijke veiligheidssectordeskundigen zien dit als best practice. Hoewel het nu noodzakelijk is om deze
hulp aan te houden, is het kabinet van mening dat dit programma, met
name de trainingen op het gebied van mensenrechten, anticorruptie en
gender, weer doorgang zou moeten vinden zodra aan de voorwaarden
voor hervatting van de hulp wordt voldaan. Hiertoe is het van belang dat
Nederland in dialoog blijft met andere donoren en regionale partners als
de AU en de East African Community en met de Burundese autoriteiten in
deze sector.
Andere uitgaven onder het speerpunt veiligheid en rechtsorde, die nog
niet zijn opgeschort, betreffen steun aan de media en voorgenomen steun
aan twee onafhankelijke staatsorganen; de mensenrechtencommissie en
de commissie voor waarheid en verzoening. Gezien het belang van het
bevorderen van een open, democratisch bestel zal deze steun worden
voortgezet.
Het voedselzekerheidsprogramma van de ambassade (budget 2.015 EUR
14 miljoen, waarvan 5,5 mln. al uitgegeven) loopt grotendeels via ngo’s of
VN-instellingen. Een belangrijk kunstmestsubsidieprogramma voor kleine
boeren wordt via een basket fund samen met het Burundese Ministerie
van landbouw gefinancierd. Dit programma zal in zijn huidige vorm niet
worden voortgezet, maar zal zo worden ingericht dat het zo veel mogelijk
buiten de overheid om loopt.
De vijf lopende contracten op het gebied van seksuele rechten en
reproductieve gezondheid zijn alle met ngo’s of met de VN. Er zijn geen
contracten gesloten met de overheid. Er is indirect samenwerking met
verschillende ministeries, bijvoorbeeld voor de distributie van voorbehoedsmiddelen in samenwerking met UNFPA. Dit programma zal worden
voortgezet in het belang van gezinsplanning, tegengaan van seksueel
geweld en seksueel overdraagbare aandoeningen.
Op het gebied van private sectorontwikkeling lopen drie ORIO-projecten
voor drinkwatervoorziening en afvalverwerking in Bujumbura en de
aanleg van twee ziekenhuizen in de provincie Kirundo. De ontwikkelingsfase van drie projecten is al door ORIO medegefinancierd, maar de
projecten zullen vooralsnog niet in aanmerking komen voor Nederlandse
financiering voor de implementatie.
De middelen die door bovengenoemde maatregelen vrijkomen kunnen
indien nodig worden ingezet voor additionele humanitaire hulp, uiteraard
op basis van de daarvoor gehanteerde uitgangspunten, of voor additionele steun aan het maatschappelijk middenveld.
Nederland loopt in de pas met andere donoren die actief zijn in Burundi.
België schortte hulp aan verkiezingen en politie op en tekent tot nader
order geen nieuwe contracten meer met de overheid. InOok Duitsland
heeft besloten alle samenwerking met de overheid op te schorten. De EU
schortte steun uit het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF) voor de
verkiezingen op. Ook Zwitserland, de VS en Frankrijk hielden hun bijdrage
aan. Daarnaast heeft HV Mogherini besloten de EU verkiezingswaarnemingsmissie EOM geheel terug te trekken.
Nederland blijft, via diplomatieke kanalen en via actief beleid van onze
ambassade, inzetten op het stimuleren van een vreedzame, Burundese
oplossing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 237, nr. 165

3

De Nederlandse voorwaarden voor hervatting van de bilaterale hulprelatie
zijn helder. Er moet herstel zijn van een vreedzaam klimaat in het land,
herstel van onafhankelijke media, ontwapening van politieke jongerengroeperingen en een goede basis voor de terugkeer van vluchtelingen. De
Burundese partijen moeten samen een uitweg uit de crisis vinden en via
dialoog consensus bereiken. Het kabinet is van mening dat aan geen van
deze voorwaarden voldaan is als Pierre Nkurunziza wordt ingezworen
voor een derde termijn als president van Burundi, zonder dat sprake is
van nationale verzoening en een compromis waarmee alle partijen
instemmen. Het is belangrijk om een duidelijke boodschap over te
brengen dat de Nederlandse hulp aan de Burundese overheid in dat geval
geen doorgang kan vinden. Gelijktijdig met deze brief zullen de Burundese
autoriteiten op de hoogte gesteld worden van dit besluit.
Uiteindelijk staat het welzijn van de Burundese bevolking centraal. De
hoop van het kabinet is nog altijd dat de huidige regering een andere
koers kiest, dat Burundi sterker uit deze moeilijke periode komt en dat
Nederland zijn intensieve partnerschap, gericht op veiligheid, versterking
van instituties en armoedebestrijding zal kunnen voortzetten.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 237, nr. 165

4