Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 443

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 oktober 2019
Bij het overleg over de Staat van het Onderwijs op 17 juni jl. heeft het lid
Van den Berge (GroenLinks) mij verzocht om dit najaar een brief te sturen
over de voortgang van de aanpak stagediscriminatie.1 In deze brief zal ik
nader ingaan op mijn aanpak voor het mbo. Eveneens informeer ik uw
Kamer over het gebruik van de training «Selecteren zonder vooroordelen»
door werkgevers en de mogelijkheden van inzet van arbeidsdiscriminatiemiddelen van de Inspectie SZW voor stagediscriminatie, zoals ik respectievelijk de leden Van den Hul (PvdA) en Van den Berge (GroenLinks) heb
toegezegd in het AO middelbaar beroepsonderwijs op 25 september jl.
Ook zal ik reageren op de motie van de leden Westerveld en Özdil
(GroenLinks) met het verzoek te verkennen of de training «Selecteren
zonder vooroordelen» een verplichtend karakter kan krijgen voor
bedrijven die een erkend leerbedrijf willen worden.2 Tot slot zal ik
reageren op de motie van het lid Kuik c.s., waarin is verzocht om samen
met het Expertisepunt LOB te onderzoeken hoe de arbeidsmarktvoorlichting aan studenten en ouders aangescherpt kan worden.3
Ongelijke kansen op stages onaanvaardbaar
Ongelijke kansen en discriminatie bij het vinden van een stageplaats is
een zeer serieus probleem.4 Onderzoek van het Kennisplatform Integratie
en Samenleving (hierna: KIS) en het Research Centre for Education and
Labour Market (hierna: ROA) laat zien dat mbo-studenten met een
(niet-westerse) migratieachtergrond meer sollicitatiebrieven moeten
schrijven en langer op zoek zijn voordat zij een stageplek hebben

1

Kamerstuk 31 524, nr. 374.
Kamerstuk 31 524, nr. 377.
3
Kamerstuk 31 524, nr. 402.
4
Discriminatie is mensen anders behandelen, achterstellen of uitsluiten op basis van (persoonlijke) kenmerken. In deze brief richt ik mij met name op discriminatie op basis van achtergrond.
2

kst-31524-443
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

1

gevonden.5 Volgens het ROA kan maar een beperkt deel van de achterstand worden verklaard door harde kenmerken zoals studierichting,
niveau of cijferlijst.6 Er is dus een groot «onverklaarbaar» verschil tussen
de kansen van jongeren op basis van hun achtergrond. Dit verschil in
kansen kan deels ook het gevolg zijn van (stage)discriminatie. Zo zijn er
signalen dat stagiairs met een hoofddoek en jongeren van wie verwacht
wordt dat zij minder betrouwbare werknemers zijn, minder gewenst zijn.7
Studenten reageren hierop door bijvoorbeeld bij bepaalde bedrijven niet
te solliciteren. De geïnterviewde werkgevers erkennen in een onderzoek
van KIS dat er sprake is van discriminatie op de stagemarkt.8 Ook recent
onderzoek van de Universiteit Utrecht en Universiteit van Amsterdam
gefocust op jong werkenden bevestigd eveneens dat etnische discriminatie plaatsvindt op de arbeidsmarkt. Ook blijkt uit het onderzoek dat
discriminatie verschillende groepen niet in gelijke mate treft, zo ervaren
bepaalde groepen sollicitanten meer discriminatie dan anderen.9
Gezamenlijk aan de slag om gelijke kansen te realiseren en
discriminatie aan te pakken
Het feit dat er sprake is van ongelijke kansen op een stageplek voor
jongeren met een (niet-westerse) migratieachtergrond is zeer zorgelijk.
Stages zijn in het mbo namelijk essentieel voor een goede voorbereiding
op de arbeidsmarkt. Tijdens een stage leren mbo-studenten hun talenten
verder te ontdekken en ontwikkelen. Tegelijkertijd vormt de stage een
belangrijke opstap naar een eerste baan. En in sommige situaties is
duidelijke sprake van discriminatie, situaties waarbij een ieder weet: dit
kan én mag niet! Daar waar duidelijk sprake is van discriminatie moeten
we dan ook hard optreden, voor mij zijn dit soort situaties te allen tijde
onaanvaardbaar.
Maar in veel gevallen is de situatie complexer en minder evident. Soms
leiden (onbewuste) vooroordelen tot discriminatie en is de persoon die
discrimineert of de gediscrimineerde zich hiervan niet (voldoende)
bewust. Of is wellicht sprake van indirecte(re) discriminatie. In dat geval
gaat het om een «ogenschijnlijk» neutrale regel, eis of handelwijze, die in
de praktijk tot gevolg heeft dat een groep in het bijzonder benadeeld
wordt. Bijvoorbeeld omdat wordt vereist dat iemand «accentloos»
Nederlands spreekt, dat mensen die het Nederlands niet als moedertaal
bezitten bijzonder treft, of een verbod op «hoofddeksels», waarbij mensen
worden getroffen die vanuit religieuze overtuigingen hun hoofd bedekken.
Indirect onderscheid is alleen toegestaan als daar een objectieve
rechtvaardiging toe is.
Dat de situatie soms complexer is, ontslaat ons niet van de plicht actie te
ondernemen. Alle vormen van discriminatie zijn onaanvaardbaar, laat ik
daar helder over zijn. Wel vraagt dit om een passende aanpak, waarin
naast de bestaande mogelijkheden die openstaan bij bijvoorbeeld
anti-discriminatievoorzieningen (hierna: ADV),10 het College voor de
5

KIS, Mbo en de stagemarkt, wat is de rol van discriminatie? Een verkenning onder onderwijsprofessionals en studenten, 2016; ROA, Mbo stages en de migratieachtergrond van studenten,
2018/17.
6
ROA, Mbo stages en de migratieachtergrond van studenten, 2018/17.
7
KIS, Mbo en de stagemarkt, wat is de rol van discriminatie? Een verkenning onder onderwijsprofessionals en studenten, 2016.
8
KIS, Gelijke kansen op gelijke stages. Een vervolgonderzoek naar stagediscriminatie, 2018.
9
Thyssen, L, Coenders, M., en Lancee, B. (2019). Etnische discriminatie op de Nederlandse
arbeidsmarkt. Verschillen tussen etnische groepen en de rol van beschikbare informatie over
sollicitanten. MEM, vol. 94 (2), p. 141–176.
10
Het ADV-stelsel biedt een landelijk stelsel van meldpunten voor discriminatie, waar slachtoffers van discriminatie onafhankelijke bijstand kunnen ontvangen en discriminatieklachten
worden geregistreerd. Op 16 oktober heeft mijn collega de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijkrelaties (hierna: BZK) de Kamer geïnformeerd over de verdere ontwikkeling en
versterking van het ADV-stelsel (Kamerstuk 30 950, nr. 179).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

2

Rechten van de Mens (CRM) of aangifte bij de politie, de samenwerking
wordt gezocht met het veld. We behoeven een gezamenlijke aanpak met
leerbedrijven, mbo-scholen, studenten en andere betrokkenen, waarin
bewustwording en het overkomen van (onbewuste) vooroordelen centraal
staan, en de dialoog het uitgangspunt is. Dit tot doel om (onbewuste)
vooroordelen en discriminatie van mbo-studenten bij stages tegen te
gaan.
In 2018 heb ik daarom samen met de MBO Raad, SBB, VNO-NCW/
MKB-NL, JOB en het CRM afgesproken om gelijke kansen bij stages in het
mbo te bevorderen door (onbewuste) vooroordelen en (stage)discriminatie tegen te gaan. Dit doen we middels een gezamenlijke werkagenda. Ik
zal hieronder ingaan op de behaalde resultaten. Ik leg hierbij ook de
verbinding met het beleid van Staatssecretaris en Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid (hierna: SZW), om zo te komen tot een
effectieve aanpak van (onbewuste) vooroordelen en discriminatie, en om
gelijke kansen te vergroten.
De bestaande onderzoeken focussen zich met name op het mbo, vandaar
dat ik mij in deze brief ook richt op het mbo. Ook vanuit andere sectoren
krijg ik signalen over (onbewuste) stagediscriminatie. Daarom wil ik
bijvoorbeeld samen met mijn collega’s bij SZW hbo-instellingen ondersteunen grip te krijgen op de oorzaken van de (onverklaarde) arbeidsmarktachterstand van studenten met een migratieachtergrond, en de
werkzame mechanismen om deze tegen te gaan. Via een kwalitatief en
interactief onderzoek laten we onderzoeken welke factoren tijdens en kort
na de studietijd in het hoger beroepsonderwijs invloed hebben op het
verschil in baankans na afronding van de studie tussen jongeren met een
migratieachtergrond en autochtone jongeren.11
Stevige inzet op vergroten bewustwording van leerbedrijven,
mbo-scholen en studenten
Met de werkagenda heb ik samen met mijn partners ingezet op het
vergroten van de bewustwording van leerbedrijven, mbo-scholen en
studenten. Gezamenlijk met mijn partners in de werkagenda zal ik daarom
ook begin 2020 een campagne lanceren met een call to action richting alle
betrokkenen, waaronder leerbedrijven, mbo-scholen en studenten. Meer
specifiek heb ik de volgende acties ondernomen.
Bewustwording bij leerbedrijven en werkgevers
Om de bewustwording onder leerbedrijven te vergroten heb ik vorig jaar
SBB gevraagd hier extra inzet op te leveren. Op mijn verzoek heeft SBB, in
samenwerking met het CRM, webinars ontwikkeld en verzorgd voor
leerbedrijven over het selecteren van stagiairs zonder vooroordelen en
gelijke behandeling van stagiairs.12 Deze kennis is ook opgenomen in de
workshop voor nieuwe praktijkopleiders. In 2019 worden 450 keer extra
workshops georganiseerd ten opzichte van 2018, op een totaal van circa
1.350 workshops. In samenwerking met de Inspectie SZW heeft SBB ook
tipkaarten ontwikkeld voor leerbedrijven over sociale en fysieke veiligheid,
waarin is aangegeven dat onderscheid maken op basis van (bepaalde)
persoonskenmerken of achtergrond discriminerend is. Hiermee stimuleert
SBB het belang van gelijke kansen onder praktijkopleiders en geef ik
uitwerking aan de motie van de leden Westerveld en Özdil (GroenLinks).13
Ik heb SBB gevraagd de inspanningen in 2019 ook door te zetten in 2020.
11

Dit onderzoek zal worden uitgevoerd door ROA en Klooster Onderzoek en Advies en start dit
najaar.
SBB en het CRM hebben drie webinars ontwikkeld die openbaar beschikbaar zijn via
https://www.s-bb.nl/bedrijven/beroepspraktijkvorming/basisworkshops-voor-praktijkopleiders.
13
Kamerstuk 31 524, nr. 377.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

3

De motie vroeg te onderzoeken of verplichtstelling van de training
wenselijk is. Ik ben hierover in overleg gegaan met mijn partners met wie
ik gezamenlijk de werkagenda heb opgesteld. Uit dat overleg concludeer
ik dat het verplichten van de training «Selecteren zonder Vooroordelen»
niet haalbaar of uitvoerbaar is. Bovendien kan het ertoe leiden dat het
volgen van de training het karakter krijgt van afvinken, terwijl voor een
succesvolle training ook sprake moet zijn van intrinsieke motivatie.
Om de bewustwording onder werkgevers te vergroten biedt het CRM voor
werkgevers de cursus «Selecteren zonder vooroordelen» aan. De cursus is
gericht op HR-professionals en focust op het vergrootten van het
bewustzijn rondom stereotypering en op het tegengaan van de effecten
van stereotypering bij de werving en selectie van medewerkers en
stagiairs. Tijdens het AO middelbaar beroepsonderwijs van 25 september
(Kamerstuk 31 524, nr. 441) is door het lid Van den Hul (PvdA) gevraagd
naar het gebruik van deze opleiding door werkgevers. Navraag bij het
CRM leert dat in 2019 bij ongeveer 25 werkgevers – die vaak ook leerbedrijven zijn – de cursus is gegeven.
Binnen de pilot oriënterende bedrijfsbezoeken onderzoek ik of kortdurende bedrijfsbezoeken kunnen bijdragen aan verbetering van de kansen
op de arbeidsmarkt. Ik verken de mogelijkheden tot verlenging van de
pilot. Ook zoekt OCW vanuit de Gelijke Kansen Alliantie (GKA) de
verbinding met bestaande initiatieven die stagediscriminatie tegengaan,
zoals de stagemakelaar in de gemeente Amsterdam. In stadsdeel
Nieuw-West helpt de stagemakelaar leerlingen/studenten die als gevolg
van ongelijke kansen geen stageplaats kunnen door ze intensief te
begeleiden tijdens het vinden van stage, door actief de verbinding te
leggen tussen onderwijsinstellingen, stagebedrijven en leerlingen/
studenten. Dit project – waarin mbo-scholen, studenten en leerbedrijven
nauw samenwerken – wordt nu in samenwerking met de GKA ook bij het
Albeda College in Rotterdam voortgezet.
Ook uitbreiding van de taken van de Inspectie SZW zal bijdragen aan het
vergroten van bewustwording onder werkgevers. Zo zal de Inspectie SZW
ook toezicht gaan houden op de aanwezigheid van wervings- en selectiebeleid met voldoende waarborgen om discriminatie tegen te gaan, waar
ook de werving en selectie van bol-stagiairs onder vallen. Het
wetsvoorstel van de Staatssecretaris van SZW staat momenteel uit voor
internetconsultatie.14
Bewustwording bij mbo-scholen
Om te werken aan grotere bewustwording onder mbo-scholen, en
daarmee zowel bij het personeel als studenten, is in het Bestuursakkoord
mbo gelijke kansen als één van de drie speerpunten in de kwaliteitsafspraken gedefinieerd. Daarmee heb ik aandacht gevraagd voor stagediscriminatie in dit akkoord. Uit analyse van de kwaliteitsagenda’s blijkt dat
een aantal mbo-scholen specifieke doelen of maatregelen hebben
genoemd gericht op het voorkomen van discriminatie. Deze maatregelen
zijn onder meer gericht op het vergroten van bewustwording bij docenten
en leerbedrijven, de ontwikkeling en implementatie van beleid tegen
(stage)discriminatie, en het inrichten van een proces voor de registratie
van stagediscriminatie en het opvolgen van klachten van (stage)discriminatie. De commissie kwaliteitsafspraken mbo, die de kwaliteitsagenda’s
heeft beoordeeld, heeft de indruk dat mbo-scholen zich onmachtig voelen
om het vraagstuk aan te pakken. In het binnenkort door uw Kamer te
ontvangen sectorrapport van de Commissie Kwaliteitsafspraken zal hier
nader op worden ingegaan.
Ook uit het contact met mbo-scholen en andere signalen die het CRM
ontvangt, blijkt dat bij mbo-scholen regelmatig de specifieke kennis
14

https://www.internetconsultatie.nl/wet_toezicht_discriminatievrije_werving_en_selectie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

4

ontbreekt om (signalen van) discriminatie te herkennen. Om mbo-scholen
hierbij te helpen ontwikkelt het CRM een handreiking om het wettelijk
kader rondom (stage)discriminatie uit te leggen. Ook wordt daarin
aandacht besteed aan de dilemma’s van onderwijsprofessional als het
gaat om gelijke behandeling, en bevat de handreiking praktische tools
waarmee docenten de herkenning van discriminatie bij studenten kunnen
achterhalen.
Met het project LOB/Gelijke kansen werk ik samen met SZW aan het
vergroten van de bewustwording binnen onderwijsteams over
(onbewuste) vooroordelen en discriminatie bij 14 mbo-scholen. Dit
gebeurt in combinatie met maatwerkondersteuning van onderwijsteams
op LOB tot doel jongeren (vooral met een achterstandspositie) beter toe te
rusten op de samenleving en de arbeidsmarkt. Ik wil het bereik van de
aanpak vergroten en verbreden (met bijvoorbeeld werkgevers en
gemeenten). Daarom verken ik samen met SZW de mogelijkheid op een
vervolg, zo mogelijk in samenwerking met de GKA. Goed LOB-beleid
draagt bij aan een betere voorbereiding van studenten op de arbeidsmarkt
en vervolgonderwijs. Studenten leren «wie ben ik, wat wil ik en kan ik» en
welke stappen zij daartoe moeten zetten, en ontwikkelen zo mede hun soft
skills wat bijdraagt aan empowerment van jongeren. Daarnaast zal ik de
subsidie voor het Expertisepunt LOB verlengen tot medio 2022 zodat
scholen in voortgezet onderwijs en mbo ondersteuning behouden bij de
kwaliteitsverbetering van LOB. Ook het hbo zal bij het hierbij aansluiten.
Binnen deze subsidie is ook volop ruimte om invulling te geven aan
maatregelen gericht op het realiseren van gelijke kansen en voorkomen
van discriminatie bij stages. Een daarvan is het versterken van het
arbeidsmarktperspectief in de loopbaanbegeleiding en studiekeuzevoorlichting aan aankomende studenten en hun ouders, samen met SBB,
UWV, decanenverenigingen en LOB-professionals in het mbo. Hiermee
geef ik uitvoering aan de motie van het lid Kuik c.s.15
Om de bewustwording van jongeren, inclusief mbo-studenten, te
vergroten wijs ik op de burgerschapsagenda mbo 2017–2021. De
afspraken in deze agenda bevorderen dat alle mbo-scholen kwalitatief
goed burgerschapsonderwijs aanbieden.16 Op 18 oktober jl. heb ik uw
Kamer over de voortgang geïnformeerd.17 Binnen het burgerschapsonderwijs leren jongeren het belang van onderlinge respect alsmede wat
hun vrijheden zijn en waar deze stoppen. Het burgerschapsonderwijs
draagt hierbij een belangrijke bijdrage aan de persoonsvorming, en het
voorkomen van discriminatie. Op deze wijze wordt tijdens burgerschapsonderwijs en LOB de bewustwording over discriminatie onder jongeren
vergroot, en leren zij tegelijkertijd zich weerbaar te maken tegen discriminatie en negatieve beeldvorming.
Melding van (vermoedde) discriminatie meer toegankelijk en
discriminatie bij stages stevig aanpakken
Indien er sprake is van (onbewuste) vooroordelen en een vermoeden van
discriminatie, dan kunnen studenten daarvan melding maken bij een
vertrouwenspersoon of klachtenprocedure op school. Ook kunnen zij dit
doen via het meldpunt stagediscriminatie van de SBB. Langs deze weg
kan een gesprek tussen de betrokkenen georganiseerd worden, de dialoog
staat dan voorop.
Wel merk ik op dat ondanks deze mogelijkheden, veel studenten geen
melding maken van (vermoedde) discriminatie. Het melden van stagediscriminatie blijkt voor veel mbo-studenten vaak een te grote stap. Uit
gesprekken die JOB voert met mbo-studenten, maken zij op dat studenten
15

Kamerstuk 31 524, nr. 402.
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 149
17
Kamerstuk 31 524, nr. 442.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

5

in geval van discriminatie dit liever delen met een studieloopbaanbegeleider of een docent op school, omdat het laagdrempeliger en meer
vertrouwd is. Het JOB ontwikkelt, naar idee van het juridisch loket bij het
Nova College, een handleiding voor het oprichten van studentenloketten.
Deze worden gerund door studenten voor studenten. Daar kunnen
studenten terecht met diverse problemen en wijzen zij elkaar op de
bestaande (oplossing)mogelijkheden. Bij melding van discriminatie
kunnen zij bijvoorbeeld wijzen op de voorzieningen binnen de school of
het meldpunt van SBB.
In het schooljaar 2018–2019 waren er bij het meldpunt stagediscriminatie
62 meldingen. In één geval is de erkenning van de licentie tot leerbedrijf
door SBB ingetrokken, omdat stagediscriminatie was aangetoond. Samen
met betrokken partners bij de aanpak stagediscriminatie werk ik aan het
beter vindbaar maken van het meldpunt. Diverse mbo-scholen en JOB
hebben op hun website een link naar het meldpunt, desondanks blijft het
meldpunt voor veel mbo-studenten moeilijk vindbaar. Ik spreek de
verwachting uit dat de eerder genoemde campagne ook een bijdrage kan
leveren aan de vindbaarheid.
Vanzelfsprekend blijven bij «bewuste» discriminatie daarnaast aangifte bij
de politie of het melden van discriminatie bij gemeentelijke antidiscriminatie voorzieningen, het College voorde Rechten van de Mens of de
Nationale ombudsman geëigende wegen.
Hoe nu verder?
Bovenstaande maatregelen worden met kracht doorgezet, maar om de
wetenschappelijke basis te vergroten van de interventies die mbo-scholen
en leerbedrijven kunnen uitvoeren, heb ik samen met mijn collega de
Minister van SZW een grootschalig onderzoek uitgezet. Doel van dit
onderzoek (onderdeel van het programma Verdere integratie op de
arbeidsmarkt) is de ontwikkeling van een «evidence base» aan werkzame
mechanismen en (onderwijs)maatregelen voor het tegengaan van de
achterstand op de arbeidsmarkt van jongeren met een migratieachtergrond. Hierbij zal ook gebruik worden gemaakt worden van de inzichten
zoals deze ontwikkeld worden voor de aanpak van discriminatie op de
arbeidsmarkt. De geleerde lessen zal ik vanzelfsprekend breed laten
verspreiden.18
Op deze wijze gaan we samen met al onze partners de strijd aan tegen
(onbewuste) vooroordelen en stagediscriminatie. Zo krijgt iedere student
een gelijke kans op een stageplaats in voorbereiding op een succesvolle
overstap naar de arbeidsmarkt, waar ze zich verder kunnen ontplooien en
hun talenten optimaal kunnen benutten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

18

Het CRM laat momenteel onderzoek door de VU uitvoeren naar wat er wel niet werkt voor
studenten die discriminatie bij het zoeken van een stage (kunnen) ervaren? Het College
verwacht dat deze onderzoeken nog dit jaar worden afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 443

6