Toekomstverkenning kunstbeoefening

Toekomstverkenning kunstbeoefening
Een essay over de mogelijke betekenis van sociaal-culturele
ontwikkelingen voor volume, voorkeuren en vormgeving
van kunstbeoefening in de vrije tijd

Andries van den Broek

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, juni 2010

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit
gebied te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op
het gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het Bureau verricht zijn taak in het bijzonder waar problemen in het geding zijn die het beleid
van meer dan één departement raken. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als
coördinerend minister voor het sociaal en cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het
Bureau te voeren beleid. Omtrent de hoofdzaken van dit beleid treedt de minister in overleg met
de minister van Algemene Zaken, van Justitie, van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, van Financiën, van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, van Economische Zaken, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2010
scp-publicatie 2010-14
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Vertaling samenvatting: Julian Ross, Carlisle, Engeland
Omslagontwerp: bureau Stijlzorg, Utrecht
Omslagillustratie: © Ien van Laanen, Amsterdam
isbn 978 90 377 0491 4
nur 740
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op
grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen
te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl).
Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting
Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp,
www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Parnassusplein 5
2511 v x Den Haag
Telefoon (070) 340 70 00
Fax (070) 340 70 44
Website: www.scp.nl
E-mail: info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook
kosteloos abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

inhoud

Inhoud
Voorwoord

7

1

Resultaten behaald in het verleden, ...

8

2

…, bieden geen garantie voor de toekomst

11

3

De blik vooruit

15

4

Individualisering en kunstbeoefening

20

5

Informalisering en kunstbeoefening

26

6

Intensivering en kunstbeoefening

31

7

Internationalisering en kunstbeoefening

36

8

Informatisering en kunstbeoefening

40

9

Samenvatting: de kunstbeoefenaar van morgen

46

10

Slotbeschouwing: kunstbeoefening 2.0

53

Summary

62

Literatuur

67

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

71

5

vo orwo ord

Voorwoord
Op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap verkent het Sociaal
en Cultureel Planbureau de toekomstige kunstbeoefening in de vrije tijd. Hoeveel
mensen beoefenen over pakweg twintig jaar een kunstdiscipline, wie doen dat, wie doet
wat, hoe bekwaamt men zich in kunstbeoefening en in welke sociale verbanden doet
men eraan? De verkenning is bedoeld om bij overheden en instellingen de gedachten
over de toekomst te scherpen en een discussie over de toekomst los te maken.
In de aanloop naar die toekomstverkenning zijn twee fact-finding-missions ondernomen.
De ene betrof de mate waarin men aan kunstbeoefening doet, de tweede behelsde
de mogelijkheden om aan kunstbeoefening te doen, inclusief de ondersteunende rol
van de overheden. Mede gevoed door de uitkomsten van deze exercities, volgt hier
een essay over de toekomst van de kunstbeoefening. Invalshoek van dit essay is na te
gaan op basis van welke maatschappelijke ontwikkelingen er eventueel veranderingen
in de kunstbeoefening te verwachten zijn. Om alle ‘verdachten’ in beeld te krijgen,
vertrekt deze verkenning vanuit de vijf ‘i’s’ waarin ik eerder de huidige ontwikkelingen
in onze samenleving samenvatte: individualisering, informalisering, intensivering,
internationalisering en informatisering. Vervolgens wordt beredeneerd wat de betekenis
van die ontwikkelingen zal zijn voor volume, voorkeuren en vormgeving van de
kunstbeoefening in de vrije tijd.
Prof. dr. Paul Schnabel
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

7

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

1

Resultaten behaald in het verleden, ...

Kunstbeoefening staat op de agenda
Niet eerder kwam kunstbeoefening in de vrije tijd, ook wel amateurkunst genoemd, ter
sprake in een coalitieakkoord. Niet eerder werd er tot op dat niveau zo veel belang aan
gehecht, deels als middel voor het bereiken van maatschappelijke doelen: ‘Kunst en
cultuur verbinden mensen’, ‘Cultuurbeleid draagt bij aan sociale samenhang’. ‘Een rijk
cultureel leven […] is essentieel bij het creëren van trots en gemeenschapsgevoel in onze
samenleving’ en ‘Amateurkunst en volkscultuur worden gestimuleerd’ (www.kabinets­
formatie20062007.nl: 38). Eén en ander is verder uitgewerkt in de cultuurnota Kunst van
leven. Hoofdlijnen cultuurbeleid (oc w 2007). De nota spreekt van een stevige ambitie op het
gebied van amateurkunst. ‘Het zelf beoefenen en ervaren van cultuur is de basis van het
culturele leven. Amateurkunst is hierbij van groot belang’. Om dit te stimuleren, kondigt
de nota de oprichting van een programmafonds cultuurparticipatie aan, waarin meer
geld voor amateurkunst zal worden ondergebracht.
Sinds 2009 is het Fonds voor Cultuurparticipatie operationeel. Dit fonds is voornamelijk
een bundeling van bestaande programma’s voor cultuureducatie en amateurkunst, zoals
het Actieplan Cultuurbereik, de Regeling Amateurkunst (voorheen belegd bij het Fonds
voor Amateurkunst en Podiumkunsten), de Regeling Cultuureducatie (voorheen belegd
bij de Mondriaanstichting) en het decentrale deel van Cultuur en School (gericht op
samenwerking scholen en culturele instellingen). Nieuw is wel het thema volkscultuur.
Missie van het Fonds voor Cultuurparticipatie is het stimuleren van actieve deelname
aan het culturele leven van burgers in Nederland. Daarbij wordt, behalve aan persoonlijk
geluk, opnieuw aan maatschappelijke functies gerefereerd: ‘Deelname als actief burger
aan het culturele leven is een belangrijke voorwaarde voor de ontplooiing van mensen;
hun talent, hun geestelijk leven, hun expressie en samenleving’ (www.cultuurpartici­
patie.nl). Het Fonds stelt zich twee concrete doelen: ‘meer mensen doen mee’ en ‘er
komen betere faciliteiten’. Voortbordurend op het coalitieakkoord stimuleert het
fonds niet alleen amateurkunst, maar ook cultuureducatie en volkscultuur (Fonds voor
­Cultuurparticipatie 2009).
Sinds 2007 zijn de diverse, vroeger disciplinegebonden, landelijke ondersteuningsin­
stellingen gebundeld in het sectorinstituut Kunstfactor. Dat instituut liet in 2009 van
zich horen met ‘Kunstfactor live. Festival Amateurkunst 2009’ dat in Amsterdamse
­theaters en op andere hoofdstedelijke locaties plaatsvond. Het thema van het festival,
‘Ontmoeten en verbinden’, sloot naadloos aan bij het heersende vertoog in coalitie­
akkoord en elders over kunstbeoefening en andere vormen van cultuurparticipatie in
­relatie tot maatschappelijke doelen. Dat is ook in de missie verwoord: ‘Door te stimu­
leren dat veel mensen actief kunst beoefenen, leveren we een bijdrage aan een creatieve
en harmonieuze samenleving’ (Kunstfactor 2008).
Al deze aandacht voor kunstbeoefening zou kunnen duiden op een dringende
­behoefte aan ondersteuning. Dat is echter geenszins de toon van de beleidsteksten.
8

resultaten beh a a ld in he t v er leden, ...

Kunstbeoefening wordt omarmd omdat men er maatschappelijke baten van verwacht,
niet om het voor imploderen te behoeden. Analyses van de stand van zaken in de kunst­
beoefening duiden er evenmin op dat het veld zich in een precaire situatie bevindt. In de
twee onderzoeksrapporten die het Sociaal en Cultureel Planbureau tegelijk met dit essay
publiceert – over de deelname aan en de mogelijkheden tot kunstbeoefening, inclusief
de rol van het beleid – gaan geen alarmbellen af.
Deze toekomstbeschouwing is gericht op het doen en laten van individuen. De kern­
vragen zijn hoeveel mensen in 2030 in hun vrije tijd aan kunstbeoefening doen en hoe
ze dat organiseren. Met deze focus op toekomstige kunstbeoefenaars gaat het dus niet
in eerste aanleg om de toekomst van beleid, instellingen of verenigingen. Wel wordt het
beeld van de toekomstige kunstbeoefening aan het eind van dit essay tegen de huidige
mogelijkheden afgezet om te bezien of het toekomstbeeld aanleiding geeft tot het bij­
stellen van het huidige beleid.
Uitgangspunt is de gangbare definitie van kunstbeoefening als het beoefenen van één
of meer van de volgende zes kunstdisciplines: muziek, theater, dans, beeldende kunst,
nieuwe media en schrijven (Kunstfactor/v ng 2008). Andere definities zijn denkbaar,
waaronder een bredere opvatting van creativiteit, die bijvoorbeeld in het recente plei­
dooi voor een nieuwe terminologie langs de band van ‘expressieve levens’ is uiteengezet
(Ivey 2009). Mogelijk is over twintig jaar niet alleen de huidige opvatting van kunst­
beoefening aan verandering onderhevig gebleken, maar ook de opvatting hoe daarover
te spreken of wat daartoe te rekenen. Om de zaak niet onnodig te compliceren, is dat
laatste niet in deze toekomstverkenning opgenomen.
Het scp verricht deze verkenning op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (oc w), in het kader van het oc w-traject Toekomst Kunstbeoefening. In
overleg met de Vereniging Nederlandse Gemeenten (v ng), het Interprovinciaal Overleg
(ipo), de brancheorganisatie Kunstconnectie, het sectorinstituut Kunstfactor en het
Fonds voor Cultuurparticipatie gaat oc w zich op aandringen van de Tweede Kamer
beraden op de toekomstbestendigheid van de voorzieningen voor kunstbeoefening.
De stand van zaken
De twee fact-finding-missions naar de mate waarin men aan kunstbeoefening doet respec­
tievelijk naar de mogelijkheden die er zijn om aan kunstbeoefening te doen in één korte
zin samenvattend, is het beeld er één van vitaliteit. Volgens een telling van deelname aan
alle zes zojuist genoemde disciplines, doet bijna de helft van de bevolking eens per jaar
of vaker aan kunstbeoefening (Van den Broek 2010a). Nagenoeg stabiele aandelen van
de bevolking zijn voor hun kunstbeoefening ergens bij aangesloten (circa 16%) of volgen
les (circa 12%). Er is een grote verscheidenheid aan vormen van ergens bij aangesloten
zijn en van les volgen (Van den Broek 2010b). Hoewel het rapport over de mogelijkheden
om aan kunstbeoefening te doen inventariserend en niet problematiserend was, lijkt die
verscheidenheid niet serieus onder druk te staan.

9

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Kunstbeoefening blijft op de agenda
De groeiende beleidsinteresse in kunstbeoefening stoelt minder op de gedachte een
hulpbehoevende sector de helpende hand te bieden dan op de hoop dat die ­sector
bredere maatschappelijke doelen als cohesie kan helpen bereiken. Verminderde
beleidsaandacht ligt dan ook niet in het verschiet, tenzij het optimisme over wat kunst­
beoefening kan bijdragen aan het realiseren van die doelen even snel verdampt als het
tot stand kwam of er vanwege de kredietcrisis en de vergrijzing scherp op cultuur wordt
bezuinigd.
Er is nog een reden om te verwachten dat kunstbeoefening als vrijetijdsbesteding niet
aan aantrekkingskracht zal inboeten. Enkele jaren terug is gepeild langs welke lat
mensen hun vrijetijdsbesteding de maat nemen (Van den Broek 2005). Daartoe bleek
men vier criteria te hanteren, te weten: of de vrije tijd een gevoel van vrijheid geeft, een
sociale dimensie heeft, kansen tot ontplooiing biedt of ontspant. Aan de dimensie van
ontspanning (luieren, winkelen, geen rekening met anderen hoeven houden) hechtte
men de minste waarde. Dit werd even vaak onbelangrijk als belangrijk gevonden. De drie
andere dimensies achtte men veel vaker wel dan niet van belang. Kort en goed zei men
in meerderheid de vrije tijd in vrijheid (zonder druk, zelfgekozen, interessante dingen
doen), sociaal (leuke mensen ontmoeten, iets nuttigs doen, initiatief nemen) en zich
ontplooiend (jezelf ontwikkelen, doen waar je goed in bent, iets bereiken, iets nieuws
leren) te willen doorbrengen. Kunstbeoefening past niet in de neutraal gewaardeerde
passieve ontspanningsdimensie, maar des te beter in elk van die drie andere dimensies.
Uiteraard is kunstbeoefening niet de enige activiteit die voldoet aan dat wensbeeld over
de invulling van de vrije tijd, maar het sluit er wel goed op aan. In de peiling is destijds
eveneens van een reeks vrijetijdsactiviteiten gevraagd of men verwacht daar meer
of minder tijd aan te gaan besteden. Uit de antwoorden daarop bleek, in lijn met het
voorgaande, de voorkeur uit te gaan naar een meer ambitieuze en actieve invulling van
de vrije tijd.
In de vrije tijd staan tussen droom en daad niet zozeer wetten in de weg, als wel prakti­
sche bezwaren. Het afscheid van het kostwinnersmodel maakte de gezinsagenda voller
en complexer, terwijl de vrijetijdsambities en -mogelijkheden toenamen. In minder
vrije tijd is meer te doen en wil men van meer daarvan deelgenoot zijn. De ambities bin­
nen en buiten de vrije tijd zijn niet eenvoudig tegelijk te verwezenlijken. Ze staan dan
ook op gespannen voet met feitelijke trends, net als de al jaren geuite wens om minder
te werken. De voorkeur voor een actievere en socialere vrijetijdsbesteding, alsook het
voornemen daar meer tijd voor vrij te maken, ondervinden geduchte concurrentie van
de dagelijkse verplichtingen en van de televisie. Niettemin vormt die denkrichting een
aanwijzing dat kunstbeoefening als vrijetijdsbesteding niet als eerste uit de agenda’s van
mensen zal verdwijnen. De stabiliteit in de mate waarin en manier waarop mensen aan
kunstbeoefening doen wijst evenmin in die richting.

10

…, bieden geen g a r a ntie vo or de toekoms t

2

…, bieden geen garantie voor de toekomst

Toekomstbestendig?
Het hiervoor geschetste beeld geeft de kunstbeoefening in de vrije tijd het aura van
een zekere toekomstbestendigheid. Kunstbeoefening als vrijetijdsbesteding lijkt de
houdbaarheidsdatum niet te zijn gepasseerd, de contexten waarin mensen zich in kunst­
beoefening bekwamen en zich omwille van die beoefening organiseren evenmin.
In het verleden behaalde resultaten bieden echter geen garantie voor de toekomst. Neem
de ondergang van de trekschuit. Menig weggetje of fietspad dat langs het water voert
draagt de naam Jaagpad. Zulke wateren heten soms nog altijd trekvaart. Er is een tijd
geweest waarin de trekschuit, voortgetrokken door langs het water lopende paarden,
een up-to-date en rendabel transportmiddel was. De fantasie de vrije loop latend, kan
men zich de tevredenheid van de schipper op een drukke dag voorstellen: de roef gevuld
met passagiers en zijn buidel met munten. Die schipper had er geen weet van dat er een
tijd zou komen waarin zijn bedrijfstak helemaal niet meer zou bestaan. Hoe had hij dat
kunnen weten? Een toekomstverkenning in opdracht van het genootschap van trek­
schuitschippers had rond 1800 mogelijk kunnen voorzien wat de aanleg van spoorwegen
op de langere termijn voor de bedrijfstak zou betekenen. Waar spoorwegen kwamen, en
die kwamen er (ondanks een petitie van de verenigde trekschuitschippers aan de koning
om de aanleg van spoorwegen te verbieden), was het in enkele decennia met de trek­
schuit gedaan.
De moraal van dit verhaal is een beetje dubbelzinnig. Enerzijds illustreert die het belang
van de blik vooruit, ook op het moment dat de zaken voor de wind gaan. Anderzijds
zijn de veranderingen in dit voorbeeld zo drastisch, dat geen enkele reactie van het
genootschap van trekschuitschippers afdoende zou zijn geweest om de loop van de
geschiedenis te keren. Het is moeilijk een even drastische ontwikkeling voor te stellen
die het einde van de kunstbeoefening in de vrije tijd zou inluiden. Maar een blik vooruit
kan wel gevoelig maken voor ontwikkelingen die van betekenis zijn voor het volume van
kunstbeoefening, de voorkeuren erbinnen of de vormgeving ervan.
Er zijn trouwens ook raakvlakken. Net zoals mensen van de ene naar de andere stad zijn
blijven reizen, zullen mensen in hun vrije tijd aan kunstbeoefening blijven doen. En
net zoals mensen andere vervoersmiddelen boven de trekschuit zijn gaan prefereren,
kunnen ze binnen hun kunstbeoefening andere preferenties ontwikkelen, voor andere
genres of een andere organisatorisch context. Als kunstbeoefening in de vrije tijd
toekomstbestendig is, is daarmee nog niet gezegd dat dit ook geldt voor elke huidige
verschijningsvorm waarin men aan kunstbeoefening doet. Organisatievormen komen
en gaan in de loop van de tijd. Bij gelijke interesse van de bevolking om aan kunstbeoefe­
ning te doen, kunnen toch sommige van de vormen waarin dat nu is georganiseerd aan
aantrekkingskracht inboeten.

11

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Een denkraam
Hier volgt een denkoefening om een beeld te krijgen van de wijze waarop sociaalculturele ontwikkelingen op termijn binnen de kunstbeoefening in de vrije tijd kunnen
uitwerken. Vanuit welke hoeken kunnen veranderingen in de kunstbeoefening tot stand
komen? En op welke aspecten hebben die veranderingen dan betrekking? In de woorden
van de dwerg Kwetal uit de verhalen over heer Olivier B. Bommel is daartoe een denk­
raam nodig. Dat denkraam kent hier twee assen met daarop vijf ‘i’s’ en drie ‘v’s’.
Het eerste ordenend principe achter deze denkoefening zijn de vijf ‘i’s’ waarin Schnabel
(2000, 2004, 2009) de sociaal-culturele ontwikkelingen in het begin van de nieuwe
eeuw samenvatte: individualisering, informalisering, intensivering, internationalise­
ring en informatisering. Individualisering verwijst naar de verminderde betekenis van
traditionele afhankelijkheden, informalisering naar de lossere verhoudingen en om­
gangsvormen, intensivering naar de groeiende betekenis van de beleveniscomponent,
internationalisering naar de grensoverschrijdende schaalvergroting en informatisering
naar het grotere belang van geïnformeerdheid.
Die ontwikkelingen zorgen voor dynamiek en verandering, en ook voor tegenbeweging­
en. De vijf ‘i’s’ staan niet zozeer voor duidelijk omlijnde ontwikkelingen waarvan helder
is in welke mate ze welke consequenties hebben, maar zijn veeleer op te vatten als aan­
jagers van veranderingen, waarvan nog niet duidelijk is in welke context ze welke concre­
te verschijningsvorm zullen aannemen, noch welke tegenreacties ze zullen oproepen.
De vijf ‘i’s’ vormen hier het uitgangspunt van een poging om in kaart te brengen welke
ontwikkelingen zich in de toekomst binnen de kunstbeoefening in de vrije tijd zullen
voordoen, welke concrete verschijningsvormen die ‘i’s’ binnen de kunstbeoefening zul­
len aannemen.
Overigens heeft het denken over die ‘i’s’ intussen niet stil gestaan. Een belangrijke aan­
vulling is de toevoeging het vizier niet alleen te richten op wat er verdwijnt, maar tevens
op wat er voor in de plaats komt. Zoals nog uitgebreid ter sprake zal komen, is daarbij
aandacht gevraagd voor nieuwe vormen van beïnvloeding die voor de traditionele in de
plaats komen (Elchardus 2002, 2004ab, 2005; De Beer 2004) en voor nieuwe organisa­
tievormen die naast of in plaats van de negentiende en twintigste eeuwse organisaties
op­komen (Van Ingen en Dekker 2009). Met die toevoeging staat individualisering meer
voor het verdwijnen van specifieke traditionele vormen van afhankelijkheid dan voor
het verdwijnen van beïnvloeding als zodanig, en meer voor het eroderen van bestaande
vormen van binding dan voor het eroderen van binding als zodanig. Dit voortschrijdend
inzicht komt bij de introducties van individualisering en informalisering nader aan de
orde.
Als tweede ordenend principe zijn drie ‘v’s’ onderscheiden, die staan voor drie aspecten
van de kunstbeoefening in de vrije tijd, te weten het volume van de kunstbeoefening, de
voorkeuren daarbinnen en de vormgeving ervan. Bij elke ‘i’ is het de vraag welk aspect van
de kunstbeoefening in de vrije tijd daardoor eventueel aan welke verandering blootstaat:
het volume ervan, de voorkeuren erbinnen en/of de vorm waarin men het organiseert.
Aan elke ‘v’ zijn twee aspecten onderscheiden. Bij het volume zijn dat het aandeel
12

…, bieden geen g a r a ntie vo or de toekoms t

kunstbeoefenaars binnen de bevolking en de intensiteit van hun kunstbeoefening. Bij
de voorkeuren is onderscheid gemaakt tussen de inhoudelijke keus voor disciplines
en genres enerzijds en de ambities en motivaties waarmee men aan kunstbeoefening
doet anderzijds. Bij de vormgeving komt de organisatievorm van zowel het leren als het
samen beoefenen aan de orde.
Er volgt geen analyse van de uitwerking van de vijf ‘i’s’ per kunstdiscipline. Wel is onder
de ‘v’ van voorkeur aandacht voor de eventuele differentiële uitwerking per discipline of
genre, met name voor verschuivingen tussen disciplines en genres.
In vijf afzonderlijke hoofdstukken wordt elk van de ‘i’s’ beknopt toegelicht met nadruk
op de betekenis ervan voor de vrije tijd. Telkens worden enkele concrete sleutelconcep­
ten benoemd en volgt een redenering over de mogelijke doorwerking daarvan in het
volume van, de voorkeur binnen en de vormgeving van kunstbeoefening in de vrije tijd
(schema 1).
Schema 1
Mogelijke
veranderingen
in de kunstbeoefening
Schema 1: Mogelijke
veranderingen
in de kunstbeoefening
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

houding

vormgeving van
kunstbeoefening

leren

doen

individualisering
informalisering
intensivering
internationalisering
informatisering
totaalbeeld

Het eind van de verkenning levert geen vaststaande feiten op, maar op de kruispunten
van schema 1 staan dan hetzij een hetzij een . Een duidt erop dat er vanuit die ‘i’
voor dat aspect van kunstbeoefening geen verandering voorzien is en een dat daar wel
een verandering te verwachten is. Gesteld dat de denkoefening oplevert dat individua­
lisering geen invloed heeft op volume van en voorkeuren binnen de kunstbeoefening
maar wel op de context van het leren en het samen beoefenen, dan zou dat in de tabel­
regel van individualisering tot vier keer een en twee keer een leiden (schema 2).

13

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Schema 2
Voorbeeld van mogelijke veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 2: Voorbeeld van mogelijke veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

houding

vormgeving van
kunstbeoefening

leren

doen

individualisering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

Uiteraard is zo’n weergave niet meer dan een overzichtelijke samenvatting, en van
minder gewicht dan de onderliggende redenering. Daarbij zal de keus tussen een en
een ook niet in alle gevallen een uitgemaakte zaak zijn, maar kan die soms berusten
op de afweging dat het glas toch meer als half leeg dan als half vol te beoordelen is. Waar
die keus niet met reden te maken is, komt beredeneerd een te staan.
Het lijkt voor de hand te liggen om bij een verandering niet alleen met te constateren
dat die er is, zoals nu, maar tevens een richting van de verandering aan te geven met een
‘+’ voor meer en een ‘–’ voor minder. Dat is hier echter slechts gedeeltelijk toepasbaar.
Het werkt bijvoorbeeld wel bij een toe- of afname van het aandeel kunstbeoefenaars,
maar niet bij veranderende genrevoorkeuren, ambities of organisatievormen. Zo is niet
duidelijk of een overgang naar meer informele organisatievormen met een ‘+’ of een ‘–’
is te duiden. Daarom is volstaan met een ten teken dat er een verandering te voorzien
is. In de tekst staat uiteraard welke verandering dat zou kunnen zijn.
De eventuele meerwaarde van de nu volgende denkoefening over de toekomst van de
kunstbeoefening schuilt meer in de helderheid dan in de juistheid van de ­geboden
redeneringen. Zolang de redenering helder is, kan de discussie zich toespitsen op
de (on)juistheid ervan. Precies dan voldoet deze denkoefening aan het doel ervan:
bij te dragen aan een zinvolle doordenking van en discussie over de toekomst van de
­kunstbeoefening.
Een uitnodiging tot meedenken
Voor degene die zich reeds een beeld heeft gevormd van de toekomst van de kunst­
beoefening in de vrije tijd is het wellicht een interessante denkoefening om, alvorens
verder te lezen of te bladeren, zelf het nog lege schema 1 te overdenken en in te vullen.
Aan het eind van dit essay kan hij of zij dan de eigen gedachten over de toekomst van de
kunstbeoefening afzetten tegen wat hier volgt, en zich de vraag stellen of zijn of haar
inschattingen daarmee overeenkomen, en zo niet, welke dan vervolgens bijstelling
behoeven: de eigen inschattingen of die in dit essay. Dat zou dan, in stilte, al een begin
van de beoogde discussie zijn.
14

de blik vo oruit

3

De blik vooruit

Is alles te voorzien?
Zijn aan de hand van de vijf ‘i’s’ alle toekomstige ontwikkelingen gedekt? Het antwoord
hierop is nee. Er blijven blinde vlekken en dode hoeken. Ten eerste is veel ‘buiten haak­
jes’ gezet, zoals de gevolgen van een eventuele oorlog, economische crisis, ecologische
ramp of ingrijpende beleidswijziging. Het gaat in dit essay om de doorwerking van
sociaal-culturele ontwikkelingen bij gelijke omstandigheden (ceteris paribus). Daarbij
is voortgeborduurd op de vijf ‘i’s’, ontwikkelingen die al langere tijd gaande zijn en die
ook in de toekomst nog wel even zullen doorgaan, zonder dat bekend is of zich in die
ontwikkelingen tempowisselingen zullen voordoen, hoe die ontwikkelingen op elkaar
zullen inwerken of in welke gedaanten die ontwikkelingen zich zullen manifesteren.
Ook is niet te voorzien of zich de komende twintig jaar niet een nieuwe ontwikkeling,
al dan niet een zesde ‘i’, zal voordoen. Niet alle toekomstige sociaal-culturele ontwik­
kelingen zijn dus op voorhand gedekt, wel is breed ingezet om die ontwikkelingen in het
vizier te krijgen.
Een verkenning
Soms krijgen toekomstverkenningen vorm in het uitschrijven van enkele scenario’s.
Doel daarvan is niet om dé toekomst te voorspellen, maar om aan de hand van enkele
heldere beelden het denken over die toekomst te scherpen. Recent stoelde de beschou­
wing Amateurkunst in de toekomst (Lieftink et al. 2007) op vier scenario’s, gebaseerd op
het tegen elkaar uitkruisen van twee maatgevend geachte dimensies, te weten sociale
cohesie versus individualisering respectievelijk betrokken overheid versus marktwerking
(schema 3).
Schema 3
De vier scenario’s uit Amateurkunst in de toekomst

Schema 3: De vier scenario’s uit Amateurkunst in de toekomst.

betrokken overheid

marktwerking

sociale cohesie

individualisering

‘gezelligheid kent
geen tijd’

‘op eenzame
hoogte’

‘community
groups’

‘my digital
space’

De kunstbeoefenaar hecht in het scenario ‘gezelligheid kent geen tijd’ sterk aan de
sociale functie van het verenigingsleven. In het scenario ‘op eenzame hoogte’ staan
persoonlijke ontwikkeling en individueel vermaak centraal. Het scenario ‘community
15

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

groups’ voorziet in digitaal gestuurde adhocgroepen, terwijl de kunstbeoefening in
de vrije tijd in het scenario ‘my digital space’ nauwelijks meer sociale verbanden kent.
De consequenties van de scenario’s voor de centra voor de kunsten variëren van am­
bachtelijk onderricht via individuele benadering en ondernemende coaches tot een
bedrijfsver­zamelgebouw met concurrerende docenten.
De verkenning in dit essay volgt een ander spoor. Individualisering geldt hier niet op
voorhand als de belangrijkste ‘i’ voor de toekomst van de kunstbeoefening, laat staan als
de dominante ontwikkeling. Ten tweede valt erop af te dingen om individualisering als
tegenpool van sociale cohesie te zien, omdat individualisering ook in termen van ver­
anderende vormen van sociale cohesie kan worden opgevat. Ten derde is hier expliciet
ervoor gekozen om beleid niet als mede-definiërend voor de toekomst te beschouwen,
maar de vraag te stellen wat ongeacht ander beleid de uitwerking is van sociaal-culturele
ontwikkelingen. Ten vierde is hier niet gekozen voor scenario’s, omdat zich voorafgaand
aan het uitschrijven van deze denkoefening geen dominante bewegingen aftekenden die
zich tot scenario’s lieten uitvergroten.
Nu kan een ogenschijnlijk stabiele situatie het resultaat zijn van twee tegengestelde
bewegingen die elkaar in evenwicht houden. Eerdere scp-scenario’s over de toekomst
van de culturele belangstelling vonden daar hun oorsprong (Van den Broek en De Haan
2000). De analyse was toen dat een groeiende competentie tot meer cultuurdeelname
in evenwicht was met een groeiende concurrentie om de vrije tijd. Dat evenwicht tussen
meer competentie en meer competitie werd als een wankel evenwicht gezien. Hieruit
volgden drie scenario’s: competitie zou de overhand krijgen (marginalisering van cul­
tuur), competentie zou de doorslag geven (herwaardering van cultuur), ze zouden elkaar
in evenwicht blijven houden (consolidering van cultuur). Maar bij de kunstbeoefening
in de vrije tijd leek van een evenwicht tussen twee tegenstrijdige krachten geen sprake.
Ook daar lag dus geen aangrijpingspunt voor het uitwerken van scenario’s.
In dit essay is het uitgangspunt evenmin een extrapolatie van trends die zich nu in de
kunstbeoefening in de vrije tijd aftekenen. Enerzijds zijn er te weinig trends te extra­
poleren, anderzijds is trendextrapolatie vrij naïef. Beter dan te veronderstellen dat
trends zich zullen doorzetten is het om te bezien of de krachten achter die trends zich in
dezelfde mate zullen doen gelden. De hier gekozen aanpak komt daar in zoverre bij in de
buurt, dat hier wordt bezien of en hoe enkele sociaal-culturele ontwikkelingen zich in
de toekomst (ook) binnen de kunstbeoefening zullen manifesteren. De gekozen analy­se­
vorm is die van een doordenking van de kunstbeoefening in de vrije tijd in 2030 op basis
van de vijf ‘i’s’. Per ‘i’ is de vraag gesteld of er krachten in het spel zijn die tot veranderin­
gen zullen leiden, waarbij steeds is gelet op de mogelijke effecten op het volume van, de
voorkeuren binnen en de vormgeving van de kunstbeoefening in de vrije tijd.
Met deze focus op een interessegebied van burgers verschilt dit essay van beschouwin­
gen die vooral de toekomst van een cultureel instituut tot onderwerp hebben. Zo was
de Nederlandse Museumvereniging in Musea van de toekomst (nm v 2001) niet zozeer ge­
ïnteresseerd in de toekomstige manier waarop burgers kunstzinnige, archeologische,
historische of andere artefacten zullen bekijken, maar vooral in de toekomst van het
16

de blik vo oruit

museum als bemiddelaar daarin. En zo ging het in de studie De openbare bibliotheek tien
jaar van nu (Huysmans en Hillebrink 2008) minder om de vraag hoe burgers informatie
­verzamelen en ordenen dan om de bemiddelende rol van de bibliotheek daarin (Van Eijk
et al. 2008; over theaters: Van Duijn et al. 2000)
Volume van, voorkeuren binnen en vormgeving van kunstbeoefening
De vijf ‘i’s’ worden in de openingsparagrafen van de volgende vijf hoofdstukken nader
toegelicht, en in concrete sleutelconcepten uitgewerkt. De drie ‘v’s’ komen aan het slot
van dit hoofdstuk nader aan de orde.
De verkenning van het volume van de kunstbeoefening in de volgende vijf hoofdstukken
betreft het aandeel beoefenaars binnen de bevolking en de intensiteit van hun deel­
name. Nagegaan wordt of en in hoeverre sociaal-culturele ontwikkelingen tot een ander
aandeel beoefenaars zullen leiden. Wat betreft het volume aan deelnemers is de kous
daarmee niet af. Van belang is ook de mate van aandacht die de beoefenaars voor hun
kunstzinnige hobby aan de dag leggen. Dit speelt bijvoorbeeld een rol als men een schat­
ting wil maken van het totaal aantal vrije uren dat men in Nederland per dag, week of
jaar met kunstbeoefening in de weer is. Dat klinkt naar een vrijblijvende rekenexercitie,
maar is al een stuk concreter, en voor betrokkenen relevanter, wanneer het bijvoorbeeld
gaat om hoe vaak en hoe lang men repeteert (en dus wat de behoefte aan repetitieruim­
tes is) of hoe vaak en hoe lang men les wil volgen (en dus wat de vraag naar lesuren is).
De keuze voor een cursus van een uur per week gedurende een heel cursusjaar of voor
een drietal workshops is van groot belang voor de aanbieders van lessen. Dat bepaalt het
volume van de vraag naar les en het tijdstip van die les. Houdt men er wekelijks op een
doordeweekse avond een uur voor vrij, of drie keer per jaar een zaterdagmiddag?
Een gelijk aantal uren les kan betekenen dat gelijke aantallen mensen daar met onveran­
derde intensiteit mee bezig zijn. Achter een gelijk volume kunnen echter ook twee elkaar
in evenwicht houdende ontwikkelingen schuilgaan, zoals een groter aandeel deel­
nemers die daar gemiddeld minder intensief mee bezig zijn of juist een kleinere schare
fanatiekere deelnemers. Uiteraard gaat het ook bij een krimp of groei om een samenspel
van aandeel en aandacht. Een krimpende vraag naar les zou op een dalend aantal cursis­
ten kunnen duiden, een dalend aantal cursusuren per cursist of op beide tegelijk.
Bij het volume van de kunstbeoefening is overigens nog een derde grootheid in het
geding, te weten de omvang van de bevolking. Het aantal beoefenaars is het product van
het aantal mensen in Nederland en het aandeel van die mensen dat aan kunstbeoefening
doet. Op een bevolking (van 6 jaar en ouder) van circa 15,2 miljoen mensen (per 1 januari
2007, www.statline.nl) betekent een aandeel kunstbeoefenaars van bijna de helft dat
die bevolking circa 7,5 miljoen kunstbeoefenaars telt. Bij gebrek aan een telling van het
aantal kunstbeoefenaars is deze doorberekening van bevolkingsomvang maal aandeel
kunstbeoefenaars de best beschikbare schatting van het aantal beoefenaars. Volgens
cbs-prognoses (www.statline.nl, geraadpleegd 5 december 2009) groeit het aantal men­
sen in Nederland tussen 2010 en 2030 met circa 5%. Bij een gelijkblijvend aandeel kunst­
beoefenaars betekent deze bevolkingsgroei een stijging van het aantal kunstbeoefenaars
17

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

met circa 375.000. In de verkenning van het volume van de kunstbeoefening in de
volgende vijf hoofdstukken staat deze groei vanwege de bevolkingsgroei ‘buiten haak­
jes’. Waar relevant komt wel de vergrijzing aan de orde. In een aantal opzichten legt de
grootte van de vergrijzende naoorlogse geboortegolf extra gewicht in de schaal, veelal in
de vorm van een rem op ontwikkelingen, die zich daarna juist in versneld tempo zullen
voordoen.
Binnen de voorkeuren die men in de kunstbeoefening aan de dag legt, is er ten ­eerste
aandacht voor de kunstvorm die men beoefent. Ten tweede is er aandacht voor de
houding waarmee men dat doet: de verwachtingen, motivaties en ambities. De drie
voornaamste motivaties om aan kunstbeoefening te doen zijn ontspanning, gezel­
ligheid en iets moois maken. Onder kunstbeoefenaars zijn deze psychische, sociale
en artistieke motivatie van ongeveer gelijk gewicht (Van den Broek 2010a). Binnen de
artistieke motivatie kan het ambitieniveau variëren. Sommigen zijn vooral lekker met
hun hobby bezig, anderen streven meer inhoudelijke verdieping en een zeker artistiek
niveau na. Mensen beoefenen de kunstvorm van hun voorkeur met uiteenlopende ver­
wachtingen, motivaties en ambities. Voor de blik op de toekomst is het van belang of er
in de voorkeuren voor kunstvormen en in de verwachtingen, motivaties en ambities van
kunstbeoefening verandering komt.
De derde ‘v’ is die van vormgeving. Hoe is de kunstbeoefening georganiseerd? Daarin
zijn diverse mogelijkheden te onderscheiden. Men beoefent de kunstzinnige hobby
alleen of in groepsverband. Dat laatste kan dan weer diverse vormen hebben: een vereni­
ging, een informele groep of, een recente loot aan de stam, een stichting. Die laatste is
de juridische vorm van een vaste kern enthousiastelingen die op projectbasis met andere
kunstbeoefenaars producties maakt. Vooral in de podiumkunsten zijn kunstbeoefenaars
zowel alleen als met anderen actief.
Elke kunstdiscipline vergt zekere vaardigheden. Hoe en waar doet men die op? Men kan
zich op meerdere manieren in een discipline bekwamen. Dit varieert van formele les, via
leren van elkaar (peer education) tot zelfstudie. Lessen zijn er in diverse vormen en maten.
Er zijn drie typen aanbieders van les: non-profit instellingen, verenigingen en particu­
lieren (scholen en docenten). Het beeld wisselt van discipline tot discipline. Bij dans
hebben van oudsher particuliere dansscholen een groot deel van de markt in handen,
bij muziek hebben de (gesubsidieerde) centra voor de kunsten (voorheen gemeentelijke
muziekscholen) en het particulier aanbod altijd naast elkaar bestaan. In de beeldende
hoek domineren de centra voor de kunsten (voorheen vaak een creativiteitscentrum of
vrije academie), maar is er ook een aanbod van particuliere atelierhouders die ruimte ter
beschikking stellen en instructies verzorgen. De mogelijkheden tot zelfstudie zijn met
de komst van internet gegroeid. Behalve diversiteit in aanbieders is er ook diversiteit in
aanbod. Volgt men les gedurende het hele (school)jaar of volgt men in de loop van dat
jaar een enkele kortere cursus of workshop? En als men lest, met welke frequentie doet
men dat, hoe lang duurt een les, en is dat een privé- of een groepsles?
Hier is een korte terminologische terzijde op zijn plaats. In de kunstbeoefening heeft
het woord particulier betrekking op de financiering van de instelling en het woord privé
18

de blik vo oruit

op de lessituatie. Een particuliere school of docent begeeft zich met winstoogmerk op
de markt, een non-profit instelling of vereniging niet (hoewel het voor docenten aldaar
eveneens de broodwinning is). Een privé les is een les waar men de enige leerling is,
te onderscheiden van groepslessen. Die twee verschillen doorkruisen elkaar, men kan
privé­les volgen bij een gesubsidieerde instelling, en groepslessen bij een particulier
docent.
Bij de blik vooruit spelen diverse vragen over de vormgeving een rol. Blijft men in gelijke
mate in gezamenlijkheid kunstzinnig actief, of gaat men het vaker solo doen? En als
gezamenlijk, welke invulling krijgt die gezamenlijkheid dan: het formele kader van de
vereniging, het meer informele verband van groepjes liefhebbers of een flexibeler ver­
eniging nieuwe stijl? Volgt men les, en zo ja, hoe en bij wie?
De blik vooruit
Volume, voorkeuren en vormgeving worden in de volgende hoofdstukkenachter­
eenvolgens afgezet tegen individualisering, informalisering, intensivering,
inter­nationalisering en informatisering. Doen die vijf ‘i’s’ zich in de kunstbeoefening
voelen? Zo ja, in welke verschijningsvormen gaan ze zich daar voordoen? Dat wordt
‘afgekaart’ met de blik vooruit, met bij elke ‘v’ de zojuist geformuleerde vragen in het
achterhoofd.
Overigens is het denken over de toekomst als iets dat voor ons ligt, en waarop we dus de
blik vooruit werpen, cultureel bepaald. De Aymara indianen in de Andes zien juist het
verleden als iets dat voor hen ligt, dat kunnen ze via hun herinneringen immers ‘voor
zich zien’. In de toekomst kijken kan niet, de toekomst geldt in hun interpretatie der­
halve als iets wat letterlijk achter hen ligt, in de zin van buiten het blikveld (Klein 2007).
Deze verkenning is geschreven binnen de Westerse culturele context waarin de toekomst
geldt als iets dat voor ons ligt. In de volgende hoofdstukken gaat de blik daarom vooruit.

19

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

4

Individualisering en kunstbeoefening

Individualisering …
Individualisering is wellicht de bekendste van de vijf ‘i’s’. Het is echter tevens een ont­
wikkeling waarover sociologen met elkaar van mening verschillen: onbetwist is de
vermindering van traditionele afhankelijkheden, betwist is of dit tot meer individuele
vrijheid heeft geleid dan wel of daar andere afhankelijkheden voor in de plaats zijn
gekomen (Schnabel 2000; Elchardus 2002).
De grondtoon in de sociologische interpretatie van de overgang van een traditionele
naar een moderne samenleving is de verminderende zeggingskracht van traditionele
zingevingskaders over het maatschappelijk leven en de verminderende afhankelijkheid
van individuen van hun directe omgeving bij de inrichting van hun eigen leven. In een
traditionele samenleving heerst veelal een overkoepelende zingeving die alle terreinen
van het maatschappelijke en persoonlijke leven omvat. In een moderne samenleving
hebben de maatschappelijke velden elk hun eigen logica en hebben individuen meer
eigen speelruimte. Zo zijn economie en kunst in traditionele samenlevingen niet auto­
noom, maar gehoorzamen ze aan de overkoepelende kaders van bijvoorbeeld religieus
geïnspireerde verboden op het heffen van rente en het afbeelden van mensen. In een
moderne samenleving kennen die maatschappelijke velden een eigen logica. Om het
heel direct en op Nederland van toepassing te formuleren: een goed ziekenhuis is niet
langer katholiek maar verleent vooral up-to-date medische zorg.
Bij de verzelfstandiging van maatschappelijke velden sloot de vrije tijd achter in de rij
aan. Een groot deel van de vrije tijd droeg lang het stempel van verzuild Nederland,
hoewel delen ervan van oudsher op de markt (zoals de horeca en de bioscoop) of juist al
langer bij de ruif van overheidssubsidies (zoals een deel van de culturele infrastructuur)
te vinden waren. De verzelfstandiging van de vrije tijd kreeg in Nederland dan ook vooral
gestalte als ontzuiling. Vrije tijd heeft momenteel sterk de connotatie van vrijheid, het
lijkt vanzelf te spreken dat men de vrije uren naar eigen inzicht inhoud vormgeeft. Lange
tijd was dat echter anders en was de vrije tijd een bron van grote zorg, althans, was de
vrijetijdsbesteding van het ‘gemene’ volk een bron van zorg voor de maatschappelijke
elites. Met de geleidelijke verkorting van de arbeidsduur in loondienst groeide onder
die elites de bezorgdheid om maatschappelijke en zedelijke verwildering, vooral van
de jeugd (Beckers en Van der Poel 1989; Knulst 1989). De verzuilde bestuurders waren
opmerkelijk eensgezind in hun angst voor wat de vrije tijd kon brengen. Ze waren even­
eens eensluidend in hun reactie, namelijk het organiseren van activiteiten in eigen
kring. Geheel conform de logica van de verzuiling werd de vrije tijd niet het domein van
de overheid, maar van het verzuilde maatschappelijke middenveld. Abraham Kuyper,
voorman van de gereformeerden, verwoordde het als volgt: ‘Er is geen terrein van het
leven, waarvan Christus niet zegt: Mijn!’ (geciteerd in Kruijt 1959: 14). Onder katholie­
ken leefde dezelfde gedachte, getuige onder meer het uitgangspunt van de Nederlandse
Bond van R.K. Vogelliefhebbers om vogels op strikt katholieke wijze te beminnen (Kruijt
1957: 36). De ‘rode familie’ organiseerde eveneens tal van vrijetijdsactiviteiten. Vooral bij
20

indi v idua lisering en k uns tbeoefening

gereformeerden ging de bemoeienis met de vrije tijd verder dan alleen de context waarin
men die doorbracht, want daar golden tevens restricties op het vrijetijdsrepertoire zelf.
De zondag was ‘voorbestemd’ voor ingetogen ontspanning in de familiekring. Ook op
andere dagen van de week stonden al te wereldse of fysieke vormen van vermaak, waar­
onder toneel, dans en sport, in een kwade reuk. Met de ontzuiling en ontkerkelijking
verdwenen dergelijke restricties als sneeuw voor de zon en kwam de norm voor goede en
slechte vrijetijdsbesteding bij het individu te liggen (Beckers en Van der Poel 1989). Als
antithese tegenover Kuyper geldt inmiddels bij uitstek voor de vrije tijd: ‘Er is geen ter­
rein van het leven, waarvan het individu niet zegt: Mijn!’
De verzelfstandiging van de vrije tijd betekende niet alleen minder invloed van de
levensbeschouwing maar ook minder afhankelijkheid van de directe omgeving, die zich
bijvoorbeeld uit in de grotere zelfstandigheid van jongeren binnen het gezin. Dit is wel
geduid als overgang van bevelshuishouden naar onderhandelingshuishouden (De Swaan
1982). Wat betreft de vrije tijd heeft dit deels te maken met het grotere aantal gerieflijk
ingerichte kamers in huis, die een vergaande individualisering van de leefsfeer binnen
het gezin mogelijk maakt. Welhaast van een andere planeet, maar zeker van een andere
tijd, is het beeld van een gezin dat thuis de avond doorbrengt in de enige verwarmde
kamer, aan de enige verlichte tafel en een spelletje doet, haakt, leest, luistert naar die
ene radio of, recenter, gebiologeerd is door dat ene televisietoestel. Op hun eigen warme
kamer via hun eigen toegang tot media kunnen gezinsleden hun (vrije) tijd onafhanke­
lijk van elkaar naar eigen goeddunken inrichten, wat hen meer dan ooit in staat stelt om
eigen smaakvoorkeuren te volgen (Schnabel 2004). Cultuurpessimistisch is dit wel als
verwezing aangemerkt, in de zin dat jongeren meer dan ooit vooral de invloed van hun
leeftijdsgenoten en van op hun leeftijdsgroep toegesneden ‘communicatie’ ondergaan
(Bly 1996). De keerzijde van de aantrekkelijke klinkende gedachte dat mensen allemaal
hun eigen leefwereld maken, is dat iedereen in die eigen leefwereld opgesloten zit en
nauwelijks meer andersdenkenden ontmoet (Heijne 2009).
… of detraditionalisering?
De alledaagse illustratie van individualisering in de vrije tijd in de vorm van gezinsleden
die elk hun favoriete media-inhouden tot zich nemen, leent zich uitstekend als opstapje
naar de voornaamste controverse over individualisering. Die betreft de vraag of deze
leden van een huishouden werkelijk een toonbeeld van individualisering zijn of dat ze
blootstaan aan krachten die hun individuele vrijheid inperken. Meer in het algemeen
luidt de vraag wat het betekent dat de optelsom van individuele keuzes toch tot voorspel­
bare patronen leidt (De Beer 2004; Mommaas 2004).
Volgens de Vlaamse socioloog Mark Elchardus (2002, 2004ab, 2005) verdienen het ver­
zwakken van tradities, het einde van de bevelshuishouding en het tanen van leer en
ideologie slechts het predicaat ‘detraditionalisering’. In zijn visie is er niet zozeer sprake
van erosie van afhankelijkheid in het algemeen, maar ‘slechts’ van een overgang naar
een andere afhankelijkheid. De gedetraditionaliseerde keuzes putten uit een bredere
waaier van mogelijkheden, maar zijn slechts schijnbaar individueel, want tegelijk sterk
gestructureerd en gestandaardiseerd. Hij ziet detraditionalisering dan ook niet als
21

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

i­ ndividualisering, maar als een verandering in sociale controle. Die controle nieuwe stijl
kapitaliseert op het geloof in individualisme: het geloof van individuen dat zij vrij en
zelfstandig hun opvattingen en smaken kiezen en dat zij authentiek zijn in hun indivi­
duele uniciteit. In wat hij de symbolische samenleving noemt, brengen massamedia en
reclame binnen specifieke bevolkingsgroepen of marktsegmenten (deels ontstaan uit
verschillen in opleidingsniveau) onder de vlag van individualisme juist een standaardi­
sering of homogenisering van smaak en denken teweeg (vgl. Barber 2007, die hiervoor
scherpere woorden als infantilisering en verkleutering gebruikt).
Schnabel en Elchardus beschrijven beiden het verminderde persoonlijke karakter van
afhankelijkheid. Die afhankelijkheid heeft minder een gezicht (van geestelijke, ouder,
enz.). ‘De afhankelijkheid heeft meer het karakter van een keten dan van een ketting
en de relaties tussen personen nemen eerder de vorm aan van een netwerk dan van een
hiërarchie’ (Schnabel 2004: 55). Waar Schnabel vanwege het afleggen van de ketting
van individualisering spreekt, kiest Elchardus vanwege de keten die er voor in de plaats
komt voor detraditionalisering. Zijn stelling is, ‘dat we detraditionalisering niet mogen
beschouwen als een aanloop tot individualisering, maar als een fase van een verande­
ring in de wijze of modus van sociale controle’ (Elchardus 2005: 34) en dat de beleving
van individuele keuze niet de aandacht mag afleiden van patronen in de geaggregeerde
uitkomst van al die keuzes. Ook Schnabel heeft daar oog voor: ‘de ontwikkeling van een
persoonlijke voorkeur blijkt nog altijd meer van die factoren afhankelijk dan de geïndi­
vidualiseerde burger graag voor waar wil hebben’ (Schnabel 2009: 74) en ‘de massamedia
en de reclame spelen een dominante rol in het tonen en voorspelen van de leefstijlen en
de leefpatronen van de wereldburger’ (Schnabel 2004: 60). Schnabel vat de bemiddelen­
de rol van media en reclame onder de noemer internationalisering (Schnabel 2004: 60),
maar problematiseert die rol niet als iets dat op gespannen voet staat met individualise­
ring. Elchardus daarentegen scheidt het geloof in individualisme van een sociologische
interpretatie in termen van individualisering. Schnabel stelt daar weer tegenover dat het
patroon in de keuzes die mensen maken niet wegneemt dat mensen die keuzes wel meer
dan voorheen als hun hoogsteigen keuzes ervaren. Dat mensen in alle vrijheid ‘op strikt
individuele gronden dezelfde keuzen maken’ (De Beer 2004) en daarmee ‘kiezen voor
de kudde’ (Duyvendak en Hurenkamp 2004), laat in zijn visie onverlet dat het hun eigen
keuze is (Schnabel en De Hart 2008: 15).
Vruchtbaarder dan het uitvergroten van dit verschil in interpretatie tussen Schnabel en
Elchardus is de constatering dat beiden toch vooral dezelfde ontwikkelingen waarnemen
en beschrijven. In dit essay blijven de vijf ‘i’s’ van Schnabel onverminderd het referentie­
kader, maar niet zonder daar enkele inzichten van Elchardus in te verwerken. Individua­
lisering geldt hier als detraditionalisering, waarbij behalve het tanen van tradities ook de
opkomst van nieuwe vormen van beïnvloeding aan de orde komt. Die plaatsvervangende
beïnvloedingsmechanismen zouden anders bij internationalisering wat verscholen ter
sprake komen. Bovendien passeren bij de andere ‘i’s’ al enkele zaken de revue die sterk
aan individualisering verwant zijn, zoals het losser worden van smaakvoorkeuren en
organisatievormen (bij informalisering) en de hang naar intense belevingen en erva­
ringen (bij intensivering). Onderwijs, door Elchardus tot de nieuwe vormen van sociale
controle gerekend, komt bij informatisering aan de orde.
22

indi v idua lisering en k uns tbeoefening

Individualisering/detraditionalisering in de kunstbeoefening
In deze denkoefening staat bij individualisering de vraag centraal wat een overgang
van traditionele naar moderne beïnvloeding betekent voor de toekomst van de kunst­
beoefening in de vrije tijd. Dat is hier geconcretiseerd in de vraag naar de eventuele
betekenis voor kunstbeoefening van de drie zojuist genoemde ontwikkelingen. De eer­
ste is de afname van tradities. De gedachte is dat mensen mogelijk minder ‘als vanzelf’
traditionele kunstvormen oppakken of hun kunstzinnige hobby in een traditionele
vormgeving zullen leren of uitoefenen. Ten tweede gaat de aandacht uit naar de rol
van massamedia en reclame in het voorspelen van leefstijlen, hier verbijzonderd tot
de invloed van mediaformats op kunstbeoefening. De gedachte daarbij is dat wat de
media als leuke of legitieme (kunstzinnige) hobby’s aanreiken van invloed kan zijn op
de mate waarin mensen aan kunstbeoefening doen, alsook op de keuzes die ze binnen
het scala aan disciplines en genres maken. Ten derde komt hier aan de orde wat het
betekent dat detraditionalisering van de vrije tijd vooral vorm krijgt als het ontstaan van
een vrijetijdsmarkt, waar individuen met verve de rol van consument spelen. Waar en in
hoeverre is een klanthouding bepalend voor het volume van, de voorkeuren binnen en
de vormgeving van de kunstbeoefening in de vrije tijd? Bij deze drie ontwikkelingen (per
rij in schema 4) wordt steeds per aspect van kunstbeoefening nagegaan of en in welke
verschijningsvorm ze zich zullen voordoen.
Schema 4
Individualisering als detraditionalisering en veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 4: Individualisering als detraditionalisering en veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

vormgeving van
kunstbeoefening

houding

leren

doen

afname tradities
opkomst formats
opkomst klanthouding
individualisering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

niet duidelijk

Er is geen reden om te denken dat het tanen van tradities als zodanig minder belangstel­
ling voor kunstbeoefening zal betekenen, noch wat betreft het aandeel beoefenaars
noch wat betreft de intensiteit van hun deelname. Achterliggende gedachte is dat
mensen geen kunstzinnige hobby hebben omdat het zo hoort, maar omdat ze zich
ertoe aangetrokken voelen. Zoals elke vooruitblik is deze verwachting ten principale
discutabel. Beredeneerd zou kunnen worden dat met het afnemen van tradities enkele
23

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

traditionele prikkels om aan kunstbeoefening te doen aan wervingskracht inboeten,
bijvoorbeeld ‘recruteringskaders’ als het dorpstoneelgezelschap of de fanfare. Daar staat
echter de opkomst van nieuwere prikkels tegenover. Wel zullen disciplines of genres
die sterk aan tradities zijn gebonden terrein verliezen aan nieuwe of plots modieuze
disciplines of genres (zie ook hierna bij formats). Dit zal kerkkoren, fanfares en/of toneel
raken, maar zolang dat gepaard gaat met een grotere aantrekkingskracht van hiphop,
theatersport of iets anders, raakt dat niet het totale volume aan kunstbeoefening. Een
duidelijke invloed van tanende tradities op ambities of motivaties ligt evenmin voor de
hand. Ongeacht de aanleiding om aan kunstbeoefening te (gaan) doen zal de ambitie en
de motivatie om creatief bezig te zijn ook op gezelligheid stoelen.
Wanneer aanbieders in voldoende mate en tijdig aan de vraag naar les in minder traditio­
nele disciplines en genres weten te voldoen zal er dus geen effect voor het volume van de
lesdeelname zijn waar te nemen. Daarbij moet wel een kanttekening worden geplaatst:
naarmate nieuwe genres sterker in een traditie van zelf aanleren en peer education wor­
telen, zoals in urban culture, kan een verschuiving van traditionele naar nieuwe genres
wel een afname van het volume aan formele kunsteducatie betekenen. Op lidmaatschap
zullen tanende tradities zeker van invloed zijn. Wanneer tradities verder afbrokkelen,
zal ook het lidmaatschap aan de veelal formele verbanden rond die tradities teruglopen,
terwijl nieuwe genres vermoedelijk minder op basis van lidmaatschap georganiseerd
zijn, maar veeleer op basis van informele en/of adhocgroepen.
De opkomst van crossmediale formats (tegelijkertijd op tv, internet, cd en dvd, of wat
de toekomstige kanalen ook moge zijn), vaak met een beperkte levensduur van enkele
(tv-)seizoenen, raakt alle aspecten van de kunstbeoefening. Mensen met meer culturele
competentie ‘oude stijl’ zullen minder invloed hiervan ondervinden dan mensen die in
hun smaakvoorkeuren sterker koersen op de suggesties die ze uit de wereld van de media
en reclame aangereikt krijgen. Hoewel lager opgeleiden in moderniseringstheorieën
veelal niet tot de voorlopers gerekend worden, staan ze volgens de logica van de symbo­
lische samenleving bij uitstek bloot aan de (voor)beelden uit de meer populaire cultuur
(Elchardus 2002; Glorieux en Moens 2002). Met minder cultureel kapitaal toegerust,
ondervinden zij bij uitstek de invloed van media en reclame.
Het groeiende belang van crossmediale formats laat het totale volume van kunstbe­
oefening in de vrije tijd ongemoeid, maar beïnvloedt wel de opbouw van het publiek:
waarschijnlijk is een groter aantal mensen korter actief. Het maakt voor het volume niet
uit of men langere tijd dezelfde kunstvorm beoefent dan wel ongedurig shopt of zapt.
Wel kennen de afzonderlijke disciplines en genres door een grotere modegevoeligheid
van de kunstbeoefening snellere ups en downs. Een tijdelijke hausse zal vooral gelden
voor de meer mediagenieke disciplines en genres. In de sport is de toeloop naar tennis
na enkele internationale successen van korte duur gebleken. De motivatie is om snel
hetzelfde te kunnen doen als men in de formats krijgt voorgeschoteld; de ambitie ligt
minder in de kunstbeoefening zelf dan in het idee deelgenoot te zijn van de glamour die
men ermee verbonden ziet.
Deze tendens vertaalt zich in specifieke en instrumentele wensen ten aanzien van het
lesaanbod: men wil snel resultaat, ook als het nog aan basisvaardigheden ontbreekt.
24

indi v idua lisering en k uns tbeoefening

Bovendien wordt de vraag naar les wispelturiger, want sterker onderhevig aan modes. Na
een paar seizoenen Sculpturing with the stars volgt een grotere toeloop naar workshops en
cursussen beeldhouwen, totdat die rage weer wordt verruild voor pianospelen als reactie
op de serie Who’s the next Amadeus, voor schilderen na Painting with the pro’s of voor game­
design na Gaming for Gates. De vraag naar les zal zich in de toekomst mogelijk kenmerken
door een grotere behoefte aan ‘lichtere’ lesvormen. Achter een gelijk volume schuilen
dan grotere aantallen cursisten voor kortere cursussen.
De klanthouding staat los van het volume van en de voorkeuren binnen de kunstbeoe­
fening. Het raakt wel de vormgeving ervan, maar niet of men een kunstzinnige hobby
heeft, welke disciplines en genres men beoefent of met welke ambities en motivaties
men dat doet. De klanthouding is sterk van invloed op de manier waarop men zich in
een kunstzinnige hobby bekwaamt en op de verbanden die men voor die kunstbeoefe­
ning aangaat. Die houding raakt vooral de inhoud. Vanuit een klanthouding is les nemen
vooral een zakelijke relatie: men koopt een dienst in, en doet dat daar waar men denkt
de beste waar voor de beste prijs te krijgen. Van aanbieders van les in een kunstdiscipline
wordt een klantgerichte houding verwacht, zowel wat betreft inhoud en aanpak van de
leerstof als wat betreft (het flexibele) tijdstip. Langdurige lidmaatschappen zullen zeld­
zamer zijn, wellicht zelfs lidmaatschappen in het algemeen, en wie toch lid is/wordt, ziet
een vereniging meer als een dienstverlenende instelling dan als een gemeenschappelijk
initiatief waarvoor men zich mede verantwoordelijk voelt. Dit zal vooral vrijwilligers­
werk voor activiteiten en bestuur raken.
Samenvattend lijkt een verdere individualisering (opgevat als detraditionalisering) het
volume aan kunstbeoefenaars niet te beïnvloeden, doordat de effecten van meer deelne­
mers en minder intensieve deelname tegen elkaar weg vallen. Verdere individualisering
werkt wel in op de voorkeuren binnen en de vormgeving van de kunstbeoefening.
Periodiek aanhaken bij opeenvolgende crossmediale formats kan tot een groter aandeel
incidentele kunstbeoefening leiden, maar wanneer meer mensen wat minder vaak aan
kunstbeoefening (gaan) doen, raakt dat uiteindelijk niet het volume. Bij de voorkeuren
binnen en de vormgeving van de kunstbeoefening gaat het om aanzienlijke accent­
verschillen. Vooral onder het sterk op populaire media gerichte deel van de bevolking
zullen aan tradities gebonden disciplines en genres terrein verliezen aan mediagenieke
disciplines en genres. Degenen die zich vanwege een hype tot een discipline of genre
aangetrokken voelen, hebben een kortere horizon: aan de hype meedoen. Dit valt samen
met een meer klantgerichte houding ten aanzien van les en de daaruit voortvloeiende
geringe neiging zich langdurig te binden door bijvoorbeeld het lidmaatschap van een
vereniging. Het meest passend bij deze tendens zijn tijdelijke samenwerkingsverbanden
rond modegevoelige projecten, waarvoor men tijdelijk expertise inkoopt.

25

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

5

Informalisering en kunstbeoefening

Informalisering
Snelle technologische ontwikkelingen en productiviteitsstijgingen gaven in het midden
van de vorige eeuw voeding aan de gedachte dat de westerse maatschappij op weg was
zich te ontwikkelen tot een vrijetijdsmaatschappij. Daarin zou de werkdag nog slechts
drie tot vier uur beslaan en zou vrije tijd de voornaamste levensvervulling vormen
(Slagter 1959; Cross 1993). In het begin van de eenentwintigste eeuw zullen, behalve
gepensioneerden, slechts weinigen het idee hebben in zo’n vrijetijdsmaatschappij te
leven. Afgemeten aan het aantal gewerkte uren is dat ook allerminst het geval. Door de
vermeerderde inschakeling van vrouwen in het arbeidsproces en van mannen in het
gezin daalde de beschikbare vrije tijd, wat veeleer wijst op een gemobiliseerde, veel­
eisende of hyperactieve samenleving (Elchardus 1996; Breedveld en Van den Broek 2004;
Beckers 2004). Mensen afficheren zich meer als ‘druk, druk, druk’, dan als ‘vrij, vrij, vrij’.
Niettemin is er in enkele opzichten sprake van een ontwikkeling in de richting van een
vrijetijdsmaatschappij. De vrije tijd is een aanzienlijke tak van bedrijvigheid en een aan­
trekkelijk vrijetijdsaanbod is een speerpunt van menig stadsbestuur. Belangrijk voor dit
betoog is de groeiende betekenis van vrije tijd voor de individuele identiteit. Een treffen­
de illustratie hiervan is de veranderende inhoud van contactadvertenties (Zeegers 1998).
In de jaren vijftig van de vorige eeuw etaleerde men daarin vooral rang, stand en religie,
in de jaren negentig presenteerde men zich onder verwijzing naar interesses, hobby’s en
liefhebberijen.
Het domein van de vrije tijd onttrok zich dus niet alleen aan de betekenisgeving van
andere domeinen (zie vorige hoofdstuk), maar kreeg ook zeggingskracht buiten zijn
eigen grenzen. Symbolen uit de vrije tijd, zoals kleding, sport en muziekvoorkeuren,
wonnen daarbuiten aan betekenis: omgangsvormen werden meer naar de snit van de
vrije tijd gemodelleerd. Dit vervagen van scheidslijnen tussen formeel en informeel is als
informalisering aangeduid.
Informalisering treft ook de vrije tijd zelf. Individuen sprokkelen uit het grote aanbod
een vrijetijdsrepertoire bijeen. Wat de goede smaak betreft erodeert het voetstuk onder
Cultuur met een hoofdletter C. Er is meer vrijheid, maar ook minder houvast, over legi­
tieme combinaties van genres en stromingen (hoewel Vlaamse onderzoekers ook hier
kanttekeningen bij plaatsten: Glorieux en Moens 2002). In de omgang erodeerde het
belang van gezag en heeft de mening postgevat dat men prima zelf weet wat te doen en
hoe. Tot slot informaliseerde de vorm van vrijetijdsactiviteiten. Een voorbeeld uit de
sport is de opkomst van sportbeoefening zonder vaste deelnemers, zonder vaste tijden,
en meer gericht op ­recreatie dan op prestatie. Dit werd aanvankelijk als zo oneigen aan
de sport gezien, dat het wel als ‘ontsporting’ is geduid (Crum 1991).
De klassieke analyse van de prille maar succesvolle Amerikaanse democratie door
graaf Alexis de Tocqueville (1835) lijkt nog steeds relevant te zijn: de zelforganisatie van
burgers rond een gedeeld doel is een belangrijke bron van sociale cohesie en politieke
­empowerment. In die organisaties leert men idealiter andere mensen kennen, met andere
26

infor m a lisering en k uns tbeoefening

mensen omgaan en samen voor een belang opkomen. Dat zou, tussen markt en over­
heid, zowel het individu als de samenleving de broodnodige robuustheid verlenen. De
erosie van die organisatievorm is daarom door velen als een groot maatschappelijk
verlies gepresenteerd. Het meest bekend is de publicatie van Robert Putnam onder de
treffende titel Bowling Alone (2000). Een ander voorbeeld is Corrosion of Character waarin
Richard Sennett betoogt dat een losjes bijeengezapte biografie negatieve gevolgen
heeft voor karaktervorming (Sennett 1998). Het burgerschap wordt uitgehold, of in rond
Nederlands, mensen gaan weinig duurzame verbindingen aan en tollen rond in een stru­
weel van altoos flexibele netwerken (Zijderveld 1994).
Dit is verwant aan de onder individualisering genoemde ontwikkelingen als afnemende
betekenis van tradities en de opkomende klanthouding. Traditionele ledenorganisaties
zouden onder druk staan en servicegerichte donateurorganisaties beter op de tijd­
geest zijn toegesneden. Daar is op af te dingen dat het in de praktijk zo’n vaart niet lijkt
te lopen en dat traditionele organisatievormen niet alleen invloed ondervinden van
­individualisering, maar ook van een grotere voorkeur voor meer informele organisatie­
modellen.
Het is (opnieuw) van belang niet slechts te bezien wat aan betekenis inboet, maar ook
wat ervoor in de plaats komt. Het is niet voor iedereen op voorhand duidelijk dat ver­
trouwde verbanden vervagen zonder dat er iets voor in de plaats komt. Er is in dit ver­
band gewezen op het alternatief van verbondenheid in informele groepen (Wuthnow
1994; Van Ingen en Dekker 2009). De huidige stand van onderzoek staat niet toe om met
stelligheid te concluderen dat dit alternatief inderdaad op grotere schaal omarmd wordt,
noch dat informele bindingen dezelfde persoonlijke en maatschappelijke betekenis heb­
ben als die welke aan traditionele bindingen zijn toegeschreven. Daar klakkeloos van uit
te gaan is even voorbarig als dat bij voorbaat uit te sluiten (Van Bottenburg 2009; Van den
Berg 2010).
Een recente analyse van de informele bindingen rond vrijetijdsactiviteiten in Nederland
in de voorbije decennia had onverwacht wederom een andere uitkomst (Van Ingen
en Dekker 2009). Zonder op aanwijzingen voor individualisering te stuiten (op zich al
opmerkelijk), werd wel een opmars van informele verbanden vastgesteld, vooral onder
recente geboortecohorten. Dit duidt op informalisering zonder individualisering:
zonder een verminderde organisatie in formele verbanden zou rond vrijetijdsactivi­
teiten het aantal informele verbanden groeien. Daarmee zou het belang van formele
vrijetijdsverbanden niet in absolute zin afnemen, maar wel in relatieve zin omdat de
verhouding tussen formele en informele verbanden verschuift. Dit zou kunnen beteke­
nen dat vertrouwde verbanden op termijn ook absoluut terrein gaan verliezen, namelijk
als men de vertrouwde organisatiemodellen van instellingen en verenigingen de rug
toekeert nadat de informele verbanden beproefd zijn. Onderzoek op basis van andere
gegevens wees echter wel op een verminderde aantrekkingskracht van lidmaatschap
voor kunst­beoefening in de vrije tijd onder de recente cohorten kunstbeoefenaars (Van
den Broek 2010a).
Een eventuele daling van lidmaatschappen is geen probleem voor de kunstbeoefenaars
die hun hobby blijkbaar liever in een ander verband beoefenen. Het is wel een probleem
voor de op formele leest geschoeide verenigingen en instellingen, wier organisatie­
27

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

model aan aantrekkingskracht zou inboeten. Dit zal overigens niet op korte termijn in
sterke mate gebeuren, want velen, een deel van de naoorlogse geboortegolf incluis, zijn
gewend aan en vertrouwd met de bestaande organisatievormen. Maar op de langere
termijn ligt de toekomst open. Anno 2030 zal dat zichtbaar en voelbaar zijn aan een
­afnemende aantrekkingskracht van het organisatiemodel van verenigingen en instellin­
gen onder de jongere helft van de bevolking, die zich meer tot de markt en tot informele
groepen aangetrokken voelt.
Informalisering in de kunstbeoefening
Wat informalisering anno 2030 voor de kunstbeoefening in de vrije tijd zal betekenen
wordt in schema 5 weergegeven met de eventuele consequenties van lossere smaak­
voorkeuren, lossere omgangsvormen en lossere organisatievormen voor het volume
van, de voorkeuren binnen en de vormgeving van kunstbeoefening.
Schema 5
Informalisering en veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 5: Informalisering en veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

vormgeving van
kunstbeoefening

houding

leren

doen

lossere smaakvoorkeuren
lossere omgangsvormen
lossere organisatievormen
informalisering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

niet duidelijk

Het ligt niet voor de hand dat lossere smaakvoorkeuren (‘ik bepaal zelf wel wat ik mooi
vind’) tot meer of minder kunstbeoefening in de vrije tijd leiden. Of men zich wel of niet
tot de culturele canon voelt aangetrokken is geen rem op of stimulans tot het oppak­
ken van enigerlei kunstvorm, maar betreft veeleer de keuze van de kunstvorm. Lossere
voorkeuren zullen een verdere verschuiving in beoefende disciplines en daarbinnen
beoefende genres tot gevolg hebben. Gecanoniseerde kunstvormen zullen (verder) ter­
rein verliezen aan populaire kunstvormen: klassieke muziek aan rock en rap, toneel aan
theatersport, enzovoort. Het is een nog open vraag of dit de ambities en motivaties om
in de vrije tijd aan kunstbeoefening te doen zal beïnvloeden. Enerzijds is te verwachten
dat met de canon ook het uit dezelfde traditie stammende ideaal van Bildung aan gezag
verliest en daarmee het idee de traditie te willen c.q. moeten kennen. Anderzijds ­kunnen
28

infor m a lisering en k uns tbeoefening

populaire kunstvormen eveneens met groot enthousiasme en veel vasthoudendheid
omarmd worden.
Ook een directe invloed van lossere smaakvoorkeuren op het volume aan lesdeelname
is onzeker maar niet op voorhand waarschijnlijk. Wel zullen veranderende genre­
voorkeuren indirect tot een verschuiving binnen de vraag naar lessen leiden. Omdat men
gecanoniseerde kunstvormen (klassieke muziek, toneel) meer dan nieuwere (hiphop,
digitale toepassingen) in verenigingsverband beoefent, pakt informalisering in de vorm
van lossere smaakvoorkeuren ook negatief uit voor het verenigingsleven. Losser worden­
de smaakvoorkeuren geven kunstvormen die men vooral in informele verband beoefent
de wind in de zeilen.
Lossere omgangsvormen staan los van het volume aan kunstbeoefening. Er is althans
geen reden om te veronderstellen dat hierin een aanleiding ligt meer of minder (inten­
sief) aan kunstbeoefening te gaan doen. Evenmin lijkt er een verband te zijn met de
discipline of het genre waarvan een kunstbeoefenaar in de ban is of met de ambitie en
motivatie waarmee men die discipline of dat genre beoefent.
Lossere omgangsvormen staan wel op gespannen voet met een hiërarchische meesterleerling relatie. Dit hoeft geen afname van het volgen van lessen te betekenen, maar zal
wel de leersituatie beïnvloeden. Overdracht krijgt meer het karakter van coaching dan
van onderricht, de lesaanbieder meer de rol van maatje dan van meester. Dit kan bete­
kenen dat de formule van workshops of open ateliers, waar men zelfstandig aan de slag
kan, en desgewenst om begeleiding kan vragen, terrein wint ten opzichte van meer for­
mele lessituaties. Ook peer education zal aan belang winnen. Verenigingen voegen zich
naar deze omgangsvormen of verliezen terrein.
Een groeiende voorkeur voor lossere organisatievormen houdt geen verband met de
keus al dan niet aan kunstbeoefening te doen, noch met de voorkeuren daarbinnen. Wel
betekenen lossere smaakvoorkeuren een grotere voorkeur voor precies die kunstvormen
waarin lossere organisatievormen gebruikelijk zijn, maar dat is niet het directe gevolg
van die organisatievormen. Ook motivaties en ambities staan los van een verschuiving
richting lossere verbanden.
Zo’n verschuiving heeft wel consequenties voor lesdeelname en lidmaatschap. Het beïn­
vloedt, net als lossere omgangsvormen, het karakter van de leersituatie. Een voorkeur
aan lossere organisatievormen zal traditionelere lesvormen en verenigingsverbanden
terrein doen verliezen aan informelere settings. Mogelijk weten instellingen en vereni­
gingen hierop in te spelen door informeel aandoende activiteiten te bieden, mogelijk
winnen informeel ogende maar op de keper beschouwd commerciële workshops en
open ateliers terrein.
Resumerend heeft informalisering in de kunstbeoefening vooral betrekking op de
vormgeving. Het volume van kunstbeoefening staat er geheel los van en de voorkeuren
worden slechts deels geraakt, namelijk daar waar lossere smaakvoorkeuren tot an­
dere genrevoorkeuren leiden en in het verlengde daarvan tot andere ­ambitieniveaus.
Informalisering heeft vooral betrekking op de inhoud van de lessituatie en het
29

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

verenigings­leven. Daar zal men zich geconfronteerd zien met voorkeuren voor lossere
genres, omgangsvormen en organisatievormen. Naarmate lesaanbieders en vereni­
gingen er minder in slagen daarop een antwoord te formuleren, leidt dit tot meer peer
education en meer kunstbeoefening in informele verbanden.

30

intensi v ering en k uns tbeoefening

6

Intensivering en kunstbeoefening

Intensivering
Intensivering verwijst naar de groeiende betekenis van de belevingscomponent in het
leven. Het ambitieniveau stijgt. Men wil meer uit het leven halen. Dat ‘meer’ krijgt
zowel een kwantitatieve als een kwalitatieve invulling: men wil van een groter aantal
en van meer intense dingen deelgenoot zijn. Vermaak geldt daarbij als maat der dingen:
het moet wel leuk zijn (Zijderveld 1983; Schnabel 2000, 2004). Het grote belang van die
belevingscomponent is verwant aan individualisering, in de zin dat het individu en de
individuele beleving steeds meer centraal komen te staan. De onder individualisering
gerangschikte opkomst van een klanthouding is verwant aan het groeiende belang van
het eigen gevoel als ijkpunt en van vermakelijkheid als criterium. Wat niet aan die indi­
viduele verwachtingen voldoet, ruilt men in dit ‘consumentistisch ethos’ sneller in voor
een aantrekkelijker alternatief (Zijderveld 1983).
De belevingscomponent staat haaks op het wel als protestants geduide ethos van spaar­
zaamheid en productiviteit dat aan de succesvolle opkomst van het kapitalisme ten
grondslag ligt (Weber 1987), maar ligt in lijn met het romantische ethos van hedonisme,
vanouds de tweede pijler onder het kapitalisme (Campbell 1987; Barber 2007). Dankzij
de welvaartsstijging kan menigeen puritanisme paren aan plezier. De voorheen kleine
‘leisure class’ (Veblen 1979) omvat inmiddels bijna de hele bevolking. Anders dan de
bevoorrechte klasse van weleer, moet de moderne consument echter flink werken om
het gewenste consumptieniveau te bereiken en is men niet gericht op het etaleren van
verfijning maar op het bevredigen van individuele behoeften (Van den Broek en De Haan
2000). In Angelsaksische literatuur is deze consument getypeerd als de bobo oftewel
‘bourgeois-bohemian’, met als motto ‘work hard, play hard’ (Brooks 2000). Men com­
bineert onbekommerd burgerlijke deugden met de geneugten van het leven (De Hart
2005). Hard werken en intens genieten, onverzadigbare werklust en dito consumptielust,
zijn te zien als uitingen van dezelfde hang naar beloning en erkenning (Ter Borg 1996).
Naast, wellicht zelfs in plaats van, de positie in het productieproces is voor velen de posi­
tie in het consumptieproces maatgevend voor de identiteit (Bocock 1998). Dit sluit nauw
aan bij de eerder genoemde wijze waarop men zich in contactadvertenties aan de hand
van vrijetijdsvoorkeuren presenteert (Zeegers 1998).
De combinatie van welvaartsstijging en culturele revolutie in de jaren zestig en zeventig
van de vorige eeuw heeft uiteindelijk meer een ethos van consumptie dan een post­
materiële oriëntatie tot gevolg gehad (Van den Broek en De Haan 2000). Voorop staan
niet creatieve ontwikkeling, zelfontplooiing, sociale verbondenheid en esthetische
voldoening, maar genotzucht en consumptie. Ook het in die decennia snel aan gezag
winnende ideaal van vrouwenemancipatie, in eerste instantie vooral vertaald als eman­
cipatie op de arbeidsmarkt, kan inmiddels moeilijk los gezien worden van het ethos
van consumptie. Een dubbel of minimaal anderhalf inkomen is alleszins functioneel
aan het opschroeven en bevredigen van een royaal consumptieniveau (een leuk huis,
leuke dingen voor de kinderen, leuke reisjes). Als logisch uitvloeisel van de opmars
31

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

van vrouwen op de arbeidsmarkt besteedt een doorsnee gezin nu meer tijd aan betaald
werk dan voorheen. Er is sprake van een gestage overgang van kostwinnersmodel naar
‘anderhalf­verdienersmodel’, waardoor men het in het algemeen drukker kreeg. Onder de
potentiële beroepsbevolking (mensen in de leeftijd van 20 tot 65 jaar) daalde het aantal
uren vrije tijd in twee decennia circa vijf uur per week (Breedveld et al. 2006). Noch het
ideaal van de emanciperende vrouw noch de noodzaak van een grotere arbeidsdeelname
hebben aan kracht verloren. Die noodzaak vloeit inmiddels niet alleen voort uit het con­
sumptieve verwachtingsniveau, maar ook uit de financiering van de aanstaande vergrij­
zing van de samenleving. Arbeidsmarkt- en emancipatiebeleid zijn er beide op gericht
dat meer mensen meer uren gaan werken. De afname van het aantal uren vrije tijd onder
de potentiële beroepsbevolking lijkt daarmee allerminst ten einde.
Eén en ander viel samen met de genoemde verzelfstandiging van de vrije tijd, met de
opkomst van een professioneel en commercieel opererende dienstensector (­Mommaas
et al. 2000). Een vrijetijdsmarkt kwam tot ontwikkeling, de zuilen traden terug als
ceremonie­meesters (Vuijsje en Wouters 1999). De overheid bemoeit zich weinig met de
vrije tijd, afgezien van het stimuleren van cultuur- en sportdeelname, het financieren
van een publieke omroep en het afremmen van bewegingsarmoede, uitgaansgeweld en
(overmatig) gebruik van genotsmiddelen. De verzelfstandiging van de vrije tijd kreeg
vooral gestalte in de vorm van een vrijetijdsmarkt. Sommige marktpartijen bieden rust.
Vaker, beeldbepalender in elk geval, bestaat het aanbod echter uit prikkelende ervarin­
gen. Dit sluit aan bij de vraag naar een intense beleving die bij grootschalige festivals en
evenementen soms juist in tijdelijke massaliteit wordt genoten.
Het aantal vrij besteedbare uren daalde en het vrij besteedbaar inkomen groeide, net
als het aantal opties waaruit men op de vrijetijdsmarkt kan kiezen. Nieuwe loten aan die
stam zijn games, stedentrips, wellnesscentra en overdekte skibanen (daarvan zijn er ner­
gens ter wereld zo veel als in Nederland). Zoals onder informalisering is vermeld, was er
behalve kwantitatieve groei ook kwalitatieve ‘ontschotting’ waardoor kunst niet langer
als ‘van een andere orde’ wordt beschouwd en daardoor niet langer directe concurrentie
van andere vormen van vrijetijdsbesteding aan zich voorbij ziet gaan. Het aantal vrije­
tijdsopties is groot en de zichtbaarheid ervan is hoog, via directe en indirecte reclame in
tijdschriften en de stroom aan informatie op internet. Gegeven het hoge ambitieniveau
loopt men in de meerkeuzemaatschappij niet alleen het risico van een zekere frustratie
over alle opties die men niet heeft kunnen verzilveren, maar ook dat van een zekere
keuzestress (Breedveld en Van den Broek 2003, Schwarz 2004). Men wil regisseur van het
eigen leven zijn en is dus ook verantwoordelijk voor een niet zo kleurrijke invulling daar­
van. Daarbij heeft het criterium van vermakelijkheid aan gewicht gewonnen, het leven
vanuit de eigen gevoelswereld werd belangrijker (Schnabel 2009). Een vrijetijdsactiviteit
moet leuk zijn, op straffe dan men uitziet naar een andere optie. Dat ‘leuk’ beslaat meer­
dere dimensies: een passieve dimensie van ontspanning en een actieve dimensies rond
respectievelijk ontplooiing, vrijheid en sociale contacten (Van den Broek 2005).

32

intensi v ering en k uns tbeoefening

Intensivering in de kunstbeoefening
Om zicht te krijgen op de betekenis van intensivering in de kunstbeoefening komen drie
concrete aspecten van een intensiever leven in relatie tot kunstbeoefening aan de orde:
‘minder tijd’, ‘meer te doen’ en ‘het moet wel leuk zijn’. Anders dan bij individualisering
en informalisering komen de mogelijke effecten van intensivering op kunstbeoefening
(schema 6) niet per ontwikkeling (per rij) maar per aspect van kunstbeoefening (per
kolom) ter sprake. Die effecten zijn per kolom vaak hetzelfde (deelname uitgezonderd),
al staat de achterliggende redenering steeds op zichzelf.
Schema 6
Intensivering en veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 6: Intensivering en veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

houding

vormgeving van
kunstbeoefening

leren

doen

minder tijd
meer te doen
het moet wel leuk zijn
intensivering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

Doordat men bij een krapper vrijetijdsbudget (‘meer werk’) ook nog plaats moet maken
voor nieuw vrijetijdsaanbod (‘meer te doen’), is te verwachten dat bestaande vrijetijds­
activiteiten een veer moeten laten. Een afname van het volume aan kunstbeoefening
ligt voor de hand, omdat het aandeel beoefenaars afneemt en/of de beoefenaars daar­
voor minder tijd vrijmaken. Toch is een afnemend volume van kunstbeoefening hier
per saldo niet de verwachting. Mensen hebben, althans in de potentiële beroepsbe­
volking, weliswaar minder vrije tijd waarin zij meer dan voorheen willen doen, maar
kunstbeoefening in de vrije tijd biedt bij uitstek het soort intense beleving of ervaring
(Csikszentmihalyi 1997; Layard 2005) dat zij zoeken. Er gaat wel een negatief effect uit
van tijdsdruk en vrijetijdsaanbod, maar daar staat een positief effect van de hang naar
leuke en intense ervaringen tegenover. De effecten vallen naar verwachting tegen elkaar
weg, al is dat een met onzekerheid omgeven vooruitblik. Wel bestaat er enige empirische
evidentie: tussen kunstbeoefening en tijdsdruk bestaat althans geen negatieve samen­
hang (Van den Broek 2010a). Wie gepassioneerd een kunstdiscipline beoefent, vindt daar
blijkbaar de tijd voor; kunstbeoefenaars kijken vooral minder lang televisie. Per saldo is
consolidering van het volume aan kunstbeoefening derhalve de verwachting. Wanneer
33

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

men intense beleving minder gaat zoeken in de consumptie van wat anderen bedachten
en meer in de productie van eigen hand (de zojuist genoemde ontplooiingsdimensie), is
bovendien niet uitgesloten dat intensivering juist in vermeerderde kunstbeoefening tot
uiting komt.
In eerste instantie lijkt het dat de ene kunstdiscipline zich meer leent voor een intensieve
beleving dan de andere en dat binnen disciplines het ene genre intensere ervaringen
biedt dan het andere. In tweede instantie blijkt echter al snel dat dit een archimedisch
punt veronderstelt van waaruit men kan bepalen hoe intens de beoefening van discipli­
nes en genres is. Dat punt is er niet. De één zal zich kunnen verliezen in dans en de ander
in gamedesign, de één in opzwepend musiceren en de ander in verstild aquarelleren.
De mate van intensiteit van ongeacht welke vorm van kunstbeoefening is ‘in the eye of
the beholder’. Daarom is hier geen effect van intensivering op de voorkeuren binnen
de kunstbeoefening voorzien. Veranderende voorkeuren voor disciplines en/of genres
vloeien voort uit veranderende smaakvoorkeuren, niet uit het zoeken naar intensiteit.
Vanuit tijdsdruk kan men beredeneren dat sommige disciplines of genres zich meer dan
andere lenen voor beoefening tijdens plotseling vrijvallende gaatjes in de agenda. Acti­
viteiten die enige doorloop of enige regelmaat vergen, lopen het risico voor minder veel­
eisende kunstzinnige hobby’s te worden ingeruild. In het verlengde van de vaststelling
dat mensen die met enige passie hun kunstdiscipline beoefenen daarvoor tijd vrijma­
ken, ligt echter ook een uitruil tussen disciplines of genres om redenen van temporele
schaarste niet erg voor de hand.
Het tweede aspect van de voorkeuren binnen kunstbeoefening is dat van de ambities en
motivaties waarmee mensen aan kunstbeoefening doen. Omdat kunstbeoefening de
beoefenaars een intense ervaring biedt, ligt het niet voor de hand dat die ambities en
motivaties ondergraven worden. Intensivering zal men deels zoeken in consumptie van
heftige belevenissen, maar kan onder kunstbeoefenaars ook de vorm aannemen van
sterkere ambities om een kunstvorm goed te leren beheersen of in de motivatie dat het
zo’n bijzondere ervaring is om alleen of samen met anderen iets tot stand te brengen.
De onderscheiden aspecten van intensivering hebben wel invloed op de vormgeving
van kunstbeoefening in de vrije tijd. De combinatie van minder tijd en meer andere acti­
viteiten vergroot het coördinatievraagstuk bij het agenderen van activiteiten, eens te
meer met het oog op de agenda’s van andere gezinsleden. Dit maakt het lastiger om vaste
momenten voor kunstbeoefening te reserveren en vergt meer flexibiliteit en diversiteit
in tijden en vormen van kunstbeoefening. Mogelijk resulteert dit in kleinere aandelen
lesnemers en leden, zeker naarmate het aanbod van lesaanbieders en verenigingen wei­
nig flexibel en divers blijkt.
De hang naar intense ervaringen, naar ervaringen die tegemoetkomen aan de zelf
gekozen definitie van leuk, vraagt waarschijnlijk om een andere inhoud van les en ver­
enigingsleven, bijvoorbeeld in de vorm van prikkelende workshops (grote namen, op
locatie, gecombineerd met ander vrijetijdsaanbod). Deze tendens wordt mede aange­
jaagd door detraditionalisering en informatisering: medialisering van kunstbeoefening
zal het verwachtingsniveau over de deelname aan georganiseerde kunstbeoefening
34

intensi v ering en k uns tbeoefening

opschroeven. Een andere vorm kan inpassing van de eigen kunstbeoefening in evene­
menten met een zekere uitstraling zijn. Het is niet uitgesloten dat zich andere aanbie­
ders op deze markt aandienen, bijvoorbeeld hotelketens en vakantieparken die zich
nadrukkelijk(er) met creatieve weekends en kunstzinnige mid-weken gaan profileren.
Bij een voldoende open houding liggen daar dan ook voor lesaanbieders en verenigingen
kansen.
De mogelijke doorwerking van intensivering in de kunstbeoefening laat zich kort sa­
menvatten. Tegengestelde krachten laten per saldo het volume aan kunstbeoefening
ongemoeid. De voorkeuren daarbinnen zijn ongevoelig voor intensivering, maar de
vormgeving ervan wordt wel hierdoor geraakt.

35

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

7

Internationalisering en kunstbeoefening

Internationalisering
Pas met de naoorlogse welvaartsstijging is vrijwel ieders leefstijl onder invloed van inter­
nationale standaards en trends komen te staan. In de vrije tijd komt dit tot uitdrukking
in de democratisering van een onder elites al langer bestaande internationale horizon:
de oriëntatie op de haute couture van buitenlandse modehuizen, de hoge cultuur van
de internationale canon en de grand tour langs klassieke bestemmingen, vooral in Italië.
De welvaartsstijging geeft ieders leven een internationaal cachet. Men reist en masse
naar mediterrane landen en verder, waarbij hoogtepunten van de cultuurgeschiedenis
geduchte concurrentie ondervinden van genoegens van de mediterrane strandcultuur.
Men kleedt zich conform de laatste internationale vrijetijdsmode, veelal gelieerd aan
internationaal populaire sporten en muziekstijlen. Formats van televisie-entertainment
kennen met minimale aanpassingen een internationale verspreiding. De lange ketens
van afhankelijkheid maken elk individu als consument deelgenoot van vrijwel alles wat
de wereld biedt. De massamedia en de reclame (branding) spelen een dominante rol
in het voorspiegelen van de leefstijl van de wereldburger, veelal geënt op voorbeelden
uit de Verenigde Staten. Schnabel (2004) ziet hierin een bemiddelende rol van media
en reclame. Dat komt overeen met de groeiende betekenis van media en reclame in de
homogenisering en structurering van ogenschijnlijk strikt individuele smaakvoorkeu­
ren waar Elchardus (2002) in zijn analyse van de symbolische samenleving op wijst, een
aspect dat eerder onder individualisering ter sprake is gekomen.
Internationalisering in de kunstbeoefening
Onder internationalisering komen hier twee aspecten van de horizonverbreding aan
de orde: de instroom van genres en van mensen uit oorspronkelijk uitheemse culturen
(schema 7).
Vooral de populaire muziek kende een sterke groei van het aantal genres waaruit
mensen kunnen kiezen. Dat gebeurde onder diverse noemers. Eén daarvan is de
­wereldmuziek: meer of minder aan de westerse smaak aangepast zijn onder die noemer
tal van genres onder de aandacht gebracht. Langs de weg van de tegencultuur, vaak
razendsnel in de mainstream opgenomen, bereikten recent rap, hiphop, en verwante
dansvormen als streetdance en breakdance de Lage Landen. Voor zover de oudere garde
van liefhebbers van rock en blues met enige dedain op dergelijke ‘import’ neerkeek,
vergat zij dat de muziekstromen van hun voorkeur slechts luttele decennia eerder de
Atlantische Oceaan overstaken. Internationaal aangereikte genres kunnen snel erg ver­
trouwd voelen en via vermenging met lokale tradities en/of dialecten zelfs een aureool
van authenticiteit verwerven, dit is wel als glokalisering aangeduid. Rowwen Hèze is wel­
licht het bekendste voorbeeld. Via de dans vonden ook tango, salsa en flamenco hun weg
naar de Lage Landen. Klassieke muziek was altijd al sterk internationaal georiënteerd;
36

intern ation a liser ing en k uns tbeoefening

niet-ingewijden zullen zelfs de nodige moeite hebben een Nederlandse componist te
noemen. Ook beeldende kunst, theater, film en literatuur kennen van oudsher een
sterke internationale oriëntatie, evenals van meet af aan de wereld van game- en web­
design. Internationalisering van kunstdisciplines en genres is dus gemeengoed (djembé,
tango, ...). Er is derhalve nauwelijks een effect van internationalisering op de kunst­
beoefening in de vrije tijd te verwachten, hoogstens de ontdekking van niches rond
nieuwe genres maar daar gaat geen grote verandering (meer) van uit.
Schema 7
Internationalisering en veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 7: Internationalisering en veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

vormgeving van
kunstbeoefening

houding

leren

doen

meer genres
meer etnische groepen
internationalisering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

niet duidelijk

Anders ligt het bij internationalisering in de vorm van de instroom van mensen uit an­
dere culturen. Het gaat daarbij niet zozeer om nieuwe Nederlanders met een westerse
culturele achtergrond. Zij ondervinden hooguit een taalachterstand bij het spelen van
Nederlandstalig repertoire (toneel, liedjes, enz.), maar putten verder grotendeels uit
dezelfde bronnen van gecanoniseerde en/of populaire westerse cultuurproducten.
Oost-Europeanen grijpen mogelijk meer terug op elementen uit de volkscultuur. Anders
is het bij nieuwe Nederlanders met een niet-westerse culturele achtergrond. Zij putten
niet uit dezelfde westerse culturele bronnen. Hun aantal is sterk gegroeid en zal door
migratie en geboortes blijven groeien, volgens het cbs van ruim 1,8 miljoen in 2010
naar krap 2,5 miljoen in 2030 (www.statline.cbs.nl). Dit is een toename met 35%, een
snellere groei dus dan de 5% algehele bevolkingsgroei. In 2030 heeft één op de zeven
ingezetenen een niet-westerse achtergrond. Hun kunstbeoefening is dan nog steeds niet
maatgevend voor ‘de gemiddelde’ kunstbeoefening in de vrije tijd in Nederland, maar
legt wel steeds meer gewicht in de schaal, zeker in de grotere steden waar de meerder­
heid van hen woont.
Complicerende factor in dit verband is dat de eerder besproken verzelfstandiging van
kunst tot een autonoom veld met eigen esthetische opvattingen een ontwikkeling is
die buiten de westerse wereld minder opgang heeft gemaakt. Vaker dan in het Westen is
kunst daar ingebed in het sociale en religieuze leven. Dat heeft gevolgen voor de indivi­
duele beleving van kunstbeoefening. Beschouwt iemand zich als kunstbeoefenaar in de
37

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

vrije tijd of als kunstbeoefenaar ten behoeve van een sociaal of godsdienstig of sociaal
gebruik? Het beïnvloedt ook de sociale en organisatorische vormgeving van kunstbeoe­
fening. Is iemand lid van een amateurkunstvereniging of doet men iets kunstzinnigs bij
de moskee? Volgt iemand les of leert men in familiekring te musiceren? In het onder­
zoek naar kunstbeoefening in de vrije tijd in Nederland zijn dit nog onderbelichte zaken.
Wat kan wel worden gezegd over het effect van het groeiend aandeel mensen die zelf, of
wier (groot)ouders, uit een ander deel van de wereld afkomstig zijn? Bekend is dat het
aandeel kunstbeoefenaars met name onder de eerste generatie nieuwe Nederlanders
van Turkse en Marokkaanse afkomst de helft lager is dan onder autochtonen, en de
organisatiegraad van die beoefenaars zelfs maar een kwart van die van de autochtone
beoefenaars (Van den Broek 2008). De hier geboren tweede generatie benadert de aan­
delen kunstbeoefenaars onder autochtonen, maar dat beeld is wel vertekend doordat die
tweede generatie aanzienlijk jonger is dan de gemiddelde autochtoon. Bij gelijke sociaaldemografische kenmerken, waaronder leeftijd, blijft ook de kunstbeoefening van de
tweede generatie Turkse en Marokkaanse Nederlanders bij die van autochtonen achter.
Antilliaanse Nederlanders onderscheiden zich in hun deelname aan kunstbeoefening
niet van autochtonen. Bij Surinaamse Nederlanders verschilt in dit opzicht alleen de
eerste generatie van autochtonen.
In de toekomst zal een zekere instroom van eerste generatie niet-westerse migranten
blijven bestaan. Ook door hogere geboortecijfers groeit het aandeel mensen met een
niet-westerse achtergrond. Vanwege hun lagere deelname aan kunstbeoefening, gaat
van beide ontwikkelingen een dalend effect uit op het aandeel kunstbeoefenaars onder
de bevolking als geheel. Landelijk gaat dat om een bescheiden effect, in de grotere ste­
den weegt het aanzienlijk zwaarder in het toekomstbeeld .
Of en in welke mate de intensiteit van de kunstbeoefening en de ambities en motivaties
om aan kunstbeoefening te doen bij mensen met een niet-westerse achtergrond ver­
schillen van die van autochtonen is onbekend. Om die reden blijft voor deze aspecten
een blik in de toekomst achterwege. In genrevoorkeuren zal het groeiend aandeel men­
sen met een niet-westerse achtergrond tot een toename van de onder hen geliefde disci­
plines en genres leiden.
Tenzij de van oorsprong autochtone instellingen en verenigingen plotseling een enorme
aantrekkingskracht op niet-westerse migranten en hun nakomelingen hebben, zal er
geen effect zijn op lesdeelname en organisatievormen. Informele kennisoverdracht,
in familieverband of van ‘peers’, zal aan belang winnen. De urban culture kent de mc,
de ‘master of ceremony’, een status die niet op formele scholing berust maar op ver­
worven reputatie. Ook de organisatiemodellen waarin mensen met een niet-westerse
achtergrond hun kunstbeoefening vormgeven zullen meer gewicht in de schaal gaan
leggen. Daarover is overigens nog weinig bekend. De indruk is dat het vaker informele
organisatie­vormen betreft.
De instroom voor genres uit andere culturen heeft zijn uitwerking gehad en zal naar
verwachting geen veranderingen in de kunstbeoefening meer met zich meebrengen.
De verdere groei van het aandeel mensen met een andere culturele achtergrond zal
wel voelbaar blijven. Het ziet er naar uit dat dit een drukkend effect zal hebben op
38

intern ation a liser ing en k uns tbeoefening

het aandeel kunstbeoefenaars, dat de binnen niet-westerse groepen geliefde genres
(traditioneel of juist uit de hoek van de tegencultuur) de wind in de zeilen krijgen en dat
kunstbeoefening meer in het teken van peer education en informele settings komt te
staan.

39

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

8

Informatisering en kunstbeoefening

Informatisering
Informatie en geïnformeerdheid (informacy) winnen aan belang. Menigeen heeft
werk dat daar een beroep op doet, de Nederlandse economie drijft er in niet onbelang­
rijke mate op. In het onderwijs verschuift het accent van het verwerven van kennis
naar het verwerken van kennis. Ook buiten werkvloer en onderwijs zijn informatie en
geïnformeerdheid van belang. Digitale technieken als mobiele telefonie en internet­
toepassingen (e-mail, chatten, community's, social networks) zijn nauwelijks meer uit
het onderhouden van contacten en netwerken weg te denken. In informatiestromen,
ook over vrijetijdsactiviteiten, neemt internet een belangrijke plaats in, naast en ten
koste van massamedia als televisie en het geschreven woord, jaarbrochures van culturele
instellingen incluis.
Aanvankelijke verschillen in toegang tot digitale technieken en in de basisvaardig­heden
om daar mee om te gaan slonken snel. Algemeen heeft de opvatting postgevat dat de
digitale kloof een tijdelijk fenomeen was of is en dat iedereen online is of dat spoedig zal
zijn. Verschillen in de toegang tot digitale informatie berusten op verschillen in handig­
heid met de nieuwste software en in de hang naar gadgets en nieuwste snufjes, niet op
een wezenlijke of onoverbrugbare kloof in die toegang. Iets anders ligt het bij verschil­
len in de mogelijkheid om met die informatie om te gaan. Over die geïnformeerdheid
(informacy) zijn bezorgde geluiden te horen, waarbij met name de vraag gesteld wordt of
iedereen wel over voldoende mediawijsheid beschikt (Raad voor Cultuur 2005). De vrees
bestaat dat achterstanden in de omgang met nieuwe media minder snel verdwijnen dan
ongelijke toegang tot die media. Verschillen in geïnformeerdheid zijn niet los te zien van
verschillen in opleidingsniveau, van oudsher een van de belangrijkste voorspellers van
culturele interesse en volgens Elchardus (2004) een van de belangrijke mechanismen van
sociale controle ‘nieuwe stijl’ in de symbolische samenleving.
Informatisering is moeilijk los te zien van de vier andere ‘i’s’: individualisering, infor­
malisering, intensivering en internationalisering.. Informatisering stelt mensen in staat
om zich onafhankelijk van anderen te informeren, om al chattend en twitterend met
deze en gene te communiceren, om zich online in de ‘lichte verbanden’ van commu­
nity's te begeven en om opwindende games te spelen of sites te bezoeken waarbij lands­
grenzen nauwelijks een rol spelen.
Informatisering in de kunstbeoefening
Om greep te krijgen op de doorwerking van informatisering in kunstbeoefening in de
vrije tijd zijn vijf aspecten van informatisering onderscheiden: de verdere stijging van
het opleidingsniveau van de bevolking, de groei van de digitaal beschikbare informatie,
de verspreiding van geavanceerde software, de opmars van digitale communicatie en het
ontstaan van virtuele community's (schema 8).

40

infor m atisering en k uns tbeoefening

Schema 8
Informatisering en veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 8: Informatisering en veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

houding

vormgeving van
kunstbeoefening

leren

doen

meer opleiding
meer informatie
meer soft ware
meer communicatie
meer community’s
informatisering

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

Het onderwijsniveau van de bevolking is de afgelopen decennia flink gestegen. Deze
trend zal door het proces van cohortvervanging nog wel enige tijd aanhouden, omdat
recentere cohorten gemiddeld nog altijd hoger zijn opgeleid dan eerdere cohorten. Het
is een sociologische wetmatigheid dat men meer belangstelling voor kunst aan de dag
legt naarmate men meer opleiding genoten heeft. Het gestegen opleidingsniveau doet
daarom een groei van de culturele belangstelling verwachten, een verwachting die tot
op heden echter niet is ingelost. De onderwijsexpansie in de tweede helft van de vorige­
eeuw had geen culturele expansie tot gevolg. De toegenomen concurrentie om de
schaarsere vrije tijd stond die in de weg. Om iedere eenheid vrije tijd is meer concurren­
tie: kwantitatief door het afscheid van het kostwinnersmodel en het groeiende aanbod
op de vrijetijdsmarkt, kwalitatief door de erosie van de culturele canon (zie eerder bij
intensivering en informalisering). De groeiende competentie om aan cultuur te doen
is niet verzilverd door de groeiende competitie (intensivering) om in de beschikbare
tijd iets anders te doen (Knulst 1992; Van den Broek en De Haan 2000). Dat neemt niet
weg dat een stijging van het onderwijsniveau een positief effect op het aandeel kunst­
beoefenaars heeft. Dat geldt in nagenoeg gelijke mate voor alle disciplines, er is geen
aanleiding voor enkele disciplines in het bijzonder een effect te verwachten.
Niet alleen de onderwijsdeelname maar ook het onderwijsaanbod verandert. Zo kreeg
cultuureducatie met ck v een grotere plek in het curriculum. De komende decennia
groeit de uitstroom van mensen die dat onderwijs genoten hebben. Over de kans dat de
groeiende aandacht voor kunstzinnige vorming in het onderwijs later in de levensloop
tot meer kunstbeoefening leidt is veel onzeker. Alleen van een zeer intensieve kunst­
beoefening op school wordt een dergelijk effect verwacht (Beekhoven et al. 2010). De
opkomst van brede scholen is eveneens van belang. Die scholen bieden kinderen extra
41

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

kennismaking met kunstbeoefening. Brede scholen winnen terrein, en daarmee groeit
het aantal kinderen dat langs die weg met kunstbeoefening kennismaakt. Die extra
aandacht is er echter ook voor andere zaken, zoals techniek, sport en natuur. Het is
daarom geen uitgemaakte zaak dat cultuur, en daarbinnen kunstbeoefening, meer dan
andere velden in de vrije tijd profiteert van de opkomst van brede scholen. Het volume
van kunstbeoefening in de vrije tijd zal dus geen invloed ondervinden van veranderend
onderwijs. Hetzelfde geldt voor de voorkeuren binnen die kunstbeoefening. Er is geen
reden te veronderstellen dat meer onderwijs invloed heeft op intensiteit van de deel­
name, op keuzes voor disciplines of genres of op de motivatie en ambitie om een kunst­
discipline te b
­ eoefenen.
De vormgeving van kunstbeoefening in de vrije tijd zal evenmin door meer of ander
onderwijs veranderen. Sommige kinderen zullen na de kennismaking met kunst­
beoefening op school geïnteresseerd zijn geraakt, zich verder in hun kunstzinnige
hobby willen verdiepen en zich in het verlengde daarvan eventueel aanmelden voor
les of aansluiten bij een vereniging. Voor anderen zal de kennismaking op school in de
plaats komen van een kortdurende kennismaking die anders langs de band van tijdelijke
lesdeelname of lidmaatschap had plaatsgevonden. Er is geen reden aan te nemen dat de
uitkomst van deze twee tegengestelde bewegingen per saldo positief of negatief zal zijn,
al schuilt hier enige onzekerheid in.
Wat wel in de lijn der verwachtingen ligt, is dat lesaanbieders, en mogelijk ook vereni­
gingen, zich (nog) meer binnen ck v en binnen de extracurriculaire activiteiten van
brede scholen zullen gaan profileren. Of dat gebeurt, in welke mate, en met welke gevol­
gen, zijn vragen die buiten deze verkenning vallen. Hier ligt de focus op de betekenis van
sociaal-culturele ontwikkelingen voor het gedrag van individuen, niet op een andere
organisatorische invulling van onderwijs noch op kansen die dat cultuureducatieve
instellingen en verenigingen voor kunstbeoefening al dan niet biedt. Dat dit buiten het
kader van deze verkenning valt, neemt uiteraard niet weg dat de (her)inrichting van
cultuureducatie binnen (brede) scholen voor het veld van de kunstbeoefening van groot
belang is. De toekomst van cultuureducatieve instellingen lijkt sterk met de school van
de toekomst verbonden (zie hoofdstuk 10).
Internet is een almaar uitdijende vindplaats van informatie, ook van informatie over
kunstbeoefening. Wie popliedjes wil naspelen, googelt al snel teksten en gitaartabs of
bladmuziek bij elkaar. Wie een instrument wil leren bespelen, vindt zowel geschreven
instructiemateriaal als filmpjes waarin men, al dan niet tegen betaling, de basis­
beginselen krijgt uitgelegd (bijvoorbeeld www.onlinemuziekschool.nl). Ook biedt
internet de mogelijkheid om gelijkgezinde muzikanten te recruteren (bijvoorbeeld
www.muzikantenbank.net). Dit geldt ook voor andere disciplines. Deze groeiende
vindplaats van informatie over kunstbeoefening verlaagt de drempel om aan kunst­
beoefening te gaan doen. Toch is niet te verwachten dat dit een grotere deelname aan
kunstbeoefening tot gevolg heeft. Ten eerste gaat interesse veelal juist aan de behoefte
aan informatie vooraf. Ten tweede geldt de groeiende beschikbaarheid van informatie
niet alleen voor kunstbeoefening, maar ook voor willekeurig welke andere vorm van
vrijetijdsbesteding, zoals zelf bier brouwen (zie www.zelfbierbrouwen.com, maar ook
42

infor m atisering en k uns tbeoefening

films op w
­ ww.youtube.com). Omdat de grotere toegankelijkheid van informatie niet
uitsluitend kunstzinnige hobby’s betreft, geeft het de kunstbeoefening geen voorsprong
op andere hobby’s. Wie een kunstzinnige hobby heeft, vindt op internet gemakkelijk
informatie van zijn of haar gading, maar het ligt niet voor de hand dat dit hem of haar tot
een intensievere beoefening van die hobby aanzet.
Binnen kunstbeoefening is de toename van informatie niet bij bepaalde disciplines of
genres groter dan bij andere. De beschikbaarheid van veel informatie appelleert
evenmin meer aan bepaalde motivaties of ambities. Er is daarom geen uitwerking op de
voorkeuren binnen de kunstbeoefening in de vrije tijd te verwachten.
Anders ligt het bij de vormgeving van de kunstbeoefening. Traditionele vormen van
leren zullen er de invloed van ondervinden. Traditionele wegen tot informatie als boek
en bibliotheek boeten erdoor aan belang in, getuige het nu al sterk teruggelopen aan­
tal uitleningen van bladmuziek in bibliotheken (Ensink et al. 2010a). Wie zich op een
discipline wil oriënteren, zal niet als eerste aan introductielessen of workshops voor
beginners denken, maar zich eerst goed informeren op internet of een poging wagen
via games als Guitar Hero. Dit zal de toeloop van beginners afremmen. Ook betekent
het dat degenen die zich wel nieuw bij een lesaanbieder melden, dat doen met enige zelf
bijeengeraapte kennis, mogelijk met zelf aangeleerde fouten incluis. De beschikbare
informatie op internet kleurt bovendien hun verwachtingen over de inhoud van les en
lesmateriaal. De filmpjes op internet scheppen gemedialiseerde verwachtingen over de
wijze van instructie, de didactische vaardigheden van docenten en de outillage van de
lesruimte. Lesaanbieders krijgen te maken reacties als ‘ja, maar op internet …’. Boven­
dien zullen digitaal instructiemateriaal en het thuis kunnen terugzien van de les een
deel van het verwachtingspatroon zijn. Het ontbreken hiervan zal als een verrassing,
zo niet als een teleurstelling worden ervaren. Ook lijkt de teleurstelling ingebakken dat
het aanleren van basisvaardigheden meer geduld en toewijding vergt dan de filmpjes op
internet doen vermoeden. Waar kennisoverdracht minder via het les nemen dan via het
beoefenen in verenigingsverband verloopt, geldt voor de verwachtingen waarmee men
zich bij een vereniging meldt hetzelfde. De toename van de beschikbare informatie op
het internet heeft echter vooral invloed op de toeloop naar en de verwachtingen rond
lesdeelname.
Op internet circuleert behalve steeds meer informatie ook steeds meer software. Een
deel van die software is de grondstof van kunstbeoefening in de vrije tijd. Grotere
beschikbaarheid van geavanceerde sofware zal gedigitaliseerde kunstvormen extra glans
verlenen, zeker met aansprekende voorbeelden als het in korte tijd miljoenen keren
bekeken filmpje ‘What’s in the box’ over een nucleaire ramp in Nijmegen (www.youtube.
com). Filmclub Upload Cinema vertoont de beste virals (op internet populaire filmpjes)
in het filmtheater (www.uploadcinema.net). Wellicht maakt dit kunstbeoefening als
zodanig aantrekkelijker, maar het zal vooral een verschuiving van belangstelling bin­
nen de kunstbeoefening betekenen, met name voor de beeldende disciplines waar reeds
sprake is van een verschuiving van traditionelere naar modernere mediatechnieken. De
digitale genres zijn bij uitstek di y-genres, de ontwikkeling hiervan drijft soms mede
op software-innovaties die liefhebbers aan het reeds beschikbare arsenaal technieken
43

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

toevoegen. Sites zijn niet alleen een vindplaats van informatie. Zo is www.blender.com
een community op basis van de wiki-formule: beginners vinden er manuals en tutorials,
gevorderden kunnen er informatie uploaden. De site van het veel bekeken ‘405’, een
filmpje over een lijnvliegtuig dat bovenop een auto op een snelweg nabij Los Angeles
landt (www.405themovie.com), geeft tekst en uitleg over ‘the making of’ (voorbeelden
ontleend aan Beerekamp 2009 en Kamphuis 2009).
Binnen de kunstbeoefening brengt dit aspect van informatisering enige herschikking
van voorkeuren voor disciplines en genres teweeg. Ambities en motivaties worden er
niet door geraakt, intensiteit van beoefening evenmin. De vorm van kunstbeoefening
ondervindt er wel invloed van. Een grotere toeloop naar deze disciplines en genres bete­
kent een grotere populariteit van kunstvormen die weinig formele les- of organisatie­
vormen kennen.
Digitale media in het algemeen en internet in het bijzonder winnen voorts aan belang
op het vlak van de onderlinge communicatie. In dat opzicht is i t voor de jongste helft
van de bevolking al een volkomen natuurlijk deel van de leefomgeving. Men houdt
elkaar met sms’en, bloggen, chatten en twitteren op de hoogte van wat men doet, mee­
maakt en ervaart. Toch heeft de toegenomen (digitale) communicatiedichtheid geen
effect op het volume van en de voorkeuren binnen de kunstbeoefening in de vrije tijd. i t
is een middel om al dan niet hierover te communiceren, maar het maakt kunstbeoefe­
ning te midden van andere vormen van vrijetijdsbesteding niet meer of minder geliefd.
Het voorbeeld van zelf bier brouwen nog even vasthoudend, ook daarover wordt op fora
informatie uitgewisseld (www.nhcbier­forum.yourbb.nl).
Opnieuw is er echter wel een effect op lesdeelname en organisatievormen van de kunst­
beoefening in de vrije tijd. Kunstbeoefenaars vinden op het internet niet alleen infor­
matie over hun kunstzinnige hobby, maar staan via internet ook met elkaar in contact.
Beoefenaars die voorheen van elkaars bestaan en activiteiten niet wisten, kunnen er
informatie uitwisselen, elkaar tips geven, elkaars werk zien, horen of lezen, en daarop
reageren (Ensink et al. 2010a). Internet is voor menigeen die in de vrije tijd muziek
maakt, beeldend bezig is of schrijft, en uiteraard het meest voor degenen die mediale
kunstvormen beoefenen, tot een belangrijk forum en podium uitgegroeid (Van den
Broek 2010a). Bekende sites als www.youtube.com, www.myspace.com en www.flickr.
com vormen slechts het topje van de ijsberg. Enkele andere sites zijn: www.demoscene.
info, www.deviantart.com, www.videoplein.kennisnet.nl, www.makezine.com,
www.3dhype.com, www.blender.org, www.adobe.com/products/flashplayer, met www.
flashfiles.nl als Nederlands(talig)e tak (Kamphuis 2009; Schaefer 2009; Scholten 2010).
Meer digitale communicatie zal niet zonder gevolgen blijven. Bij het (leren) beoefenen
van een discipline is men minder op een docent of een vereniging aangewezen om feed­
back te krijgen, tips voor verbetering incluis. Opnieuw bestaat er bij fysieke ontmoetin­
gen de kans op teleurstellingen. Ook kan het de behoefte aan face-to-face reflectie op de
eigen producten verminderen, omdat daarin door digitale communicatie al voorzien is.
Ten slotte stelt het instellingen en verenigingen bloot aan gebruikerstevredenheid. Op
internet zullen tevreden en minder tevreden cursisten en leden hun docenten respectie­
velijk hun verenigingen de maat nemen in de relatieve beslotenheid van mails of in alle
44

infor m atisering en k uns tbeoefening

openheid van blogs of fora. De pro’s en con’s van concrete lessituaties en verenigings­
activiteiten komen daardoor in de openbaarheid.
Het elkaar informeren en elkaar becommentariëren komt bij uitstek tot uiting in com­
munity's. Er zullen steeds meer grotere en kleinere community's ontstaan rond grotere
en kleinere disciplines, genres en specialismen. Die vormen een bron van informatie en
feedback. Reputaties worden binnen die community's gemaakt en gebroken, zowel die
van individuele beoefenaars alsook die van docenten, instellingen en verenigingen.
De opmars van community's is niet specifiek voor kunstzinnige hobby’s, of disciplines.
Het zal daarom opnieuw het volume van en de voorkeuren binnen de kunstbeoefening
niet raken. Wel verminderen informatie en communicatie binnen community's de
behoefte aan les en lidmaatschap. Daar staat tegenover dat virtuele contacten en organi­
saties op den duur ook weer face-to-face bijeenkomsten uitlokken. Die zullen dan steeds
meer het karakter van peer education hebben, respectievelijk zich binnen informele set­
tings afspelen. Community's gaan naast real life ontmoetingen een centrale rol vervul­
len in de kunstbeoefening in de vrije tijd. Ze zullen de plussen en minnen van cursussen,
workshops en verenigingen zichtbaarder maken en een deel van de functies van kennis­
uitwisseling en verbondenheid overnemen.
Het ziet ernaar uit dat informatisering het volume van en de voorkeuren binnen kunst­
beoefening vrijwel onaangeraakt laat, maar wel belangrijke veranderingen in de
vormgeving van kunstbeoefening zal teweegbrengen. Het gestaag verder stijgende oplei­
dingsniveau vormt een impuls tot grotere deelname aan kunstbeoefening, al ligt het aan
het totale samenspel van maatschappelijke ontwikkelingen of die belofte daadwerkelijk
wordt ingelost. Verdere ontwikkeling van software kan disciplines die mede of geheel op
die software berusten aantrekkelijker maken en daarmee een verschuiving van voorkeu­
ren binnen kunstbeoefening inluiden.
Maar informatisering zal vooral in de vormgeving van de kunstbeoefening sporen nala­
ten. Meer informatie, software, communicatie en community's zorgen voor een zekere
emancipatie of empowerment van de kunstbeoefenaar. Voor instructie, materiaal,
exposure, feedback (op eigen of andermans werk), discussie (over materialen en appara­
tuur maar ook over docenten en verenigingen) en groepsvorming vormt de digitale of
virtuele wereld een belangrijke aanvulling op andere bronnen, kanalen en contacten.
Die aanvulling zal deels een vervanging zijn van die oudere (lees anno 2010: huidige)
structuren. En wanneer die structuren blijven bestaan, zullen ze veelal evolueren. Vooral
de verdere uitbouw en adoptie van het interactieve aspect van internet (web 2.0) is hier­
bij van groot belang (zie het slothoofdstuk). De ophanden zijnde vergrijzing vormt, van­
wege de grootte van de naoorlogse geboortecohorten, nog een poosje een rem op deze
ontwikkeling. Die vergrijzing staat nog geruime tijd garant voor een aanzienlijk en actief
deel van de bevolking dat weliswaar nieuwigheden omarmt, maar ook aan oudere struc­
turen gewend en gehecht is. Tegen 2030, en zeker daarna, zal het gewicht van verdere
informatisering zich echter voluit doen voelen.

45

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

9

Samenvatting: de kunstbeoefenaar van morgen

De blik vooruit
Het is woensdagmiddag drie uur, 20-03-2030. Albert uit Alphen brengt zijn dochtertje Aagje en zijn
buurjongetje Ahmed terug naar school, nadat ze gedrieën gerepeteerd hebben voor de uitvoering van
de voorstelling over een paar maanden in het oude vertrouwde Castellum. De voorstelling is niet alleen
leuk, maar ook informatief voor de jeugd. Het gaat erover hoe Alphenaren aan het begin van de eeuw
leefden. Dat was heel anders, maar dat is de kinderen niet zo makkelijk uit te leggen. De voorstelling
waarin ze samen spelen, en de voorbereiding daarop, helpt daarbij. Destijds waren er nog strakke werken schooltijden, en was er nog een aparte muziekschool. Kinderen kwamen halverwege de middag van
school, op woensdag zelfs de hele middag, wat een heel gedoe was voor hun ouders, vooral meestal voor
hun moeders. En wie muziekles wilde, moest nog naar een aparte muziekschool of -docent. Leg dat anno
2030 nog maar eens uit.
Nu doen ze na de lunch aan muziek of kunst in hun eigen school. Of ze sporten, gaan de natuur in, of
bereiden een themaweek voor. In de tweede helft van de middag praten ze daarover met hun coach en
met hun collega-leerlingen, om dan nog een uurtje te rekenen. In die tijd, en ’s avonds, komen andere
Alphenaren naar hun school, voor les in muziek en andere kunstvormen, of om te sporten. Aagjes opa
heeft er dan gitaarles, hij wil liedjes van vroegere rocksterren als Bruce Springsteen leren spelen. Albert
werkt vanavond twee uur thuis om toch nog aan de acht uur werk voor vandaag te komen. Hij is dan wel
vrijer in de indeling van zijn arbeidsuren dan zijn ouders dat vroeger waren, maar de schoorsteen moet
wel roken.
De voorstelling waaraan ze werken zit vol dance en rap, daar was Alphen twintig jaar geleden al goed
in, al was dat toen vooral verstopt op straat en op internet. Laatst hebben Aagje en Ahmed opnames
gemaakt van de repetitie. Die clip staat al op de internetsite ‘U-rap-2?’, en allerlei bezoekers van die site
hebben al commentaar gegeven, op de manier van filmen, maar ook op de rap zelf. De pittigste reactie
was van de coach ‘clipmaking’ van hun eigen school. Zij had al een eigen edit van hun clip gepost, zelf
vinden ze die veel suffer. Dan hadden ze meer op met het commentaar van hun peers Alice uit New York
en Ai_Soon uit Seoul. Die twee begrepen tenminste waar ze mee bezig waren en hadden ook nog wat tips
gegeven over handige software. Voor de zekerheid hebben ze ook om commentaar gevraagd op de site
van Shadex, als ouwe rot in de rapscene een gevierd Alphenaar. Daar moeten ze wel voor betalen, maar
ze zijn eraan gewend dat niet alle internetdiensten gratis zijn. Daarbij, een tip van Shadex is niet alleen
leerzaam maar ook vet, daar zit wel een blog in, en hij moet er toch ook van leven. Respect!
Zo zou het zo maar kunnen gaan, maar hier is afgezien van het schrijven van scenario’s.
In plaats daarvan is via de vijf ‘i’s’ van individualisering, informalisering, intensivering,
internationalisering en informatisering afgevinkt uit welke hoek en met welke conse­
quenties kunstbeoefening aan verandering onderhevig kan zijn. Niet uit te sluiten is
dat wie in 2030 deze tekst leest, zich verbaasd achter de oren krabt en zich afvraagt hoe
het toch kan dat men destijds bij het scp enkele ook toen al overduidelijke signalen
onderschat of helemaal over het hoofd gezien heeft, terwijl men omgekeerd enkele
onbeduidende details ten onrechte opblies, daarbij het nieuwtje van het moment ten
onrechte voor de contouren van de toekomst houdend.
46

s a men vat ting: de k uns tbeoefen a a r va n morgen

Iedere beschouwing over de toekomst is riskant, zoals geïllustreerd door de anekdote
dat een denktank van ibm ten tijde van de ontwikkeling van de eerste computer dacht
dat de wereldwijde behoeft aan computers welgeteld drie exemplaren zou tellen. Toch is
dat risico onvoldoende reden om af te zien van reflectie op toekomstige ontwikkelingen.
Menige slag werd verloren door legers die een oorlog ingingen met de wapens die de
vorige oorlog hadden beslecht. Wie daarop vertrouwde, liep het risico innovaties gemist
te hebben. Kunstbeoefening is een stuk vreedzamer dan oorlogsvoering, maar ook daar
geldt dat degene die geen oog heeft voor wat er gaande is, er op een kwade dag achter
kan komen een vraagstuk van morgen tegemoet te treden met de inzichten van gisteren.
Elk van de vijf ‘i’s’ is uitgewerkt in enkele concrete aspecten waarvan is nagegaan of en
hoe die in kunstbeoefening in de vrije tijd zullen doorwerken. Eén en ander per aspect
van kunstbeoefening op hoofdlijnen resumerend (de kolommen in schema 9), luidt de
verwachting dat die ontwikkelingen per saldo het volume van de kunstbeoefening in de
vrije tijd ongemoeid zullen laten, maar dat de voorkeuren binnen en met name de vorm­
geving van die kunstbeoefening in menig opzicht aan verandering bloot zullen staan.
Volume kunstbeoefening
Alles overziend is de uitkomst van deze verkenning dat het aandeel kunstbeoefenaars
in de bevolking per saldo weinig invloed van sociaal-culturele ontwikkelingen zal
ondervinden. Tussen en binnen de ‘i’s’ kunnen de verwachte effecten grotendeels tegen
elkaar worden weggestreept, al ligt daar geen nauwkeurige calculatie aan ten grondslag.
Onder de noemer individualisering zal het groeiende belang van crossmediale formats
meer mensen tot wat minder intensieve kunstbeoefening bewegen, hetgeen per saldo
het volume aan kunstbeoefening in de vrije tijd ongemoeid laat. Informalisering staat
los van het volume aan kunstbeoefening. Bij de concrete ontwikkelingen onder het
kopje intensivering gaat een negatief effect uit van meer tijdsdruk en een groeiend
vrijetijdsaanbod, maar een positief effect van de hang naar intense ervaringen. Het
totale effect ervan is neutraal verondersteld. Verder vallen de tegengestelde effecten
van internationalisering en informatisering tegen elkaar weg. Daarbij gaat het concreet
om de groeiende aandelen mensen met een niet-westerse achtergrond en de groeiende
aandelen hoger opgeleiden, die respectievelijk een rem en een stimulans op het aandeel
kunstbeoefenaars betekenen. Dan resteert op het totale beeld slechts de verwachting
dat de groeiende invloed van tijdelijk populaire crossmediale formats bij een groter deel
van de bevolking in een groter maar vluchtiger bereik resulteert, wat tezamen genomen
het volume aan kunstbeoefening niet beïnvloedt. De verwachting luidt daarom dat het
vrije spel van maatschappelijke ontwikkelingen het volume aan kunstbeoefening grosso
modo ongemoeid zal laten. Wel zal de ontwikkeling in steden, waar het aandeel mensen
met een niet-westerse achtergrond sterker groeit, anders zijn dan in minder verstede­
lijkte gebieden. Op dit punt zijn de algemene vooruitzichten niet zonder meer overal van
toepassing.
De uitkomst dat er in het volume van de kunstbeoefening weinig zal veranderen roept
eens te meer de vraag op of er niet ergens iets over het hoofd is gezien of onderschat. Het
blijft hoe dan ook een uitkomst die is berust op een wankel evenwicht, gebaseerd op het
47

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Schema 9
Overzicht van mogelijke veranderingen in de kunstbeoefening
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

vormgeving van
kunstbeoefening

houding

leren

individualisering
afname tradities
opkomst formats
opkomst klanthouding

informalisering
lossere smaakvoorkeuren
lossere omgangsvormen
lossere organisaties

intensivering
minder tijd
meer te doen
het moet wel leuk zijn

internationalisering
meer genres
meer etnische groepen

informatisering
meer opleiding
meer informatie
meer soft ware
meer communicatie
meer community’s

totaalbeeld
wel verandering voorzien

48

geen verandering voorzien

niet duidelijk

doen

s a men vat ting: de k uns tbeoefen a a r va n morgen

tegen elkaar wegstrepen van mogelijke ontwikkelingen, zonder dat helemaal duidelijk is
dat die ontwikkelingen inderdaad van gelijk gewicht zullen zijn.
Wel kwantificeerbaar is het effect van de bevolkingsgroei, dat tijdens de bovenstaande
denkoefening buiten haakjes was gezet. Een door diverse ontwikkelingen per saldo
onveranderd aandeel kunstbeoefenaars betekent dat ook in 2030 circa de helft van de
bevolking (van 6 jaar en ouder) een kunstdiscipline beoefent. In combinatie met de voor­
spelde bevolkingsgroei tussen 2010 en 2030 van 5%, betekent dit een stijging van het
aantal kunstbeoefenaars met circa 375.000. Maar dit getal staat of valt met het al dan niet
in stand blijven van het hierboven gedachte evenwicht in het vrije spel van maatschap­
pelijke ontwikkelingen.
Voorkeuren kunstbeoefening
Een deel van de besproken sociaal-culturele ontwikkelingen zal tot uiting komen in
andere voorkeuren binnen de kunstbeoefening. Dat geldt zowel de voorkeuren voor
disciplines en genres die men beoefent alsook de ambities en motivaties om aan kunst­
beoefening te doen.
Bij individualisering (opgevat als detraditionalisering) zullen het afnemend belang
van tradities en het groeiende belang van formats betekenen dat de meer aan tradities
gebonden disciplines en genres terrein verliezen aan mediagenieke disciplines en gen­
res. Dit geldt vooral voor het cultureel minder competente deel van de bevolking, dat
sterker de invloed van media en reclame ondervindt. Informalisering van smaakvoor­
keuren (‘ik bepaal zelf wel wat ik mooi vind’) werkt in de hand dat gecanoniseerde kunst­
vormen terrein verliezen aan populaire kunstvormen. Intensivering (‘minder tijd’, ‘meer
te doen’, ‘het moet wel leuk zijn’) heeft geen effect op de voorkeuren binnen de kunst­
beoefening. Wie voor een discipline of genre valt, maakt daar tijd voor en ondervindt
daar een intense ervaring bij. Internationalisering van kunstdisciplines en genres is al
gemeengoed, daarvan valt geen verdere verandering van de voorkeuren binnen de kunst­
beoefening in de vrije tijd te verwachten. Het groeiend aandeel mensen met een nietwesterse achtergrond betekent een groei van de onder hen geliefde disciplines en genres
die deels traditioneel zijn en deels uit de tegencultuur voortkomen. Digitale informatie
en communicatie zijn niet aan één discipline of genre voorbehouden en hebben derhal­
ve geen invloed op de voorkeur voor een discipline of genre binnen de kunstbeoefening.
Wel winnen genres die mede op software zijn gebaseerd aan populariteit. Voor zover
concrete componenten van de vijf ‘i’s’ op de voorkeuren binnen de kunstbeoefening
inwerken, valt daarin één gemeenschappelijke noemer te ontdekken. Dit betreft een
accentverschuiving ten nadele van de traditionele c.q. gecanoniseerde genres. De rich­
ting waar die accentverschuiving naartoe leidt is divers: het gaat om de voorkeur voor (al
dan niet tijdelijk) populaire genres, voor genres die geliefd zijn onder mensen met een
niet-westerse achtergrond en voor genres die op softwaretoepassingen berusten.
Op het vlak van ambities en motivaties is minder duidelijk een verandering op til. Onder
het kopje individualisering is vastgesteld dat degenen die vanwege een mediaformat
een discipline of genre gaan beoefenen, qua ambitie en motivatie een kortere hori­
zon hebben, want vooral snel met die hype mee willen kunnen doen. De doorwerking
49

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

van i­ nformalisering blijft een vraagteken. Met gecanoniseerde kunstvormen verliest
weliswaar eveneens het bijbehorende bildungsideaal aan gezag, maar daar staat tegen­
over dat men populaire kunstvormen ook met enthousiasme en vasthoudendheid kan
beoefenen. Omdat niet bekend is of mensen met een niet-westerse achtergrond met
andere ambities en motivaties aan kunstbeoefening doen, blijft op dat vlak een blik in de
toekomst op basis van hun groeiende aandeel binnen de bevolking achterwege. Verdere
intensivering, informatisering en communicatie appelleren niet speciaal aan bepaalde
motivaties of ambities en zijn in dit opzicht neutraal.
Kort gezegd zijn er meerdere ontwikkelingen die op veranderende genrevoorkeuren
binnen de kunstbeoefening duiden, alle in een beweging weg van gecanoniseerde cul­
tuur. Minder invloed van tradities, meer invloed van formats, lossere smaakvoorkeuren,
een groter aandeel mensen met een niet-westerse achtergrond en een groeiend belang
van software vergroten de toeloop naar populaire, uitheemse en door software onder­
steunde genres. Ambities en motivaties kennen minder beweging. In zoverre hypes stu­
rend zijn voor de kunstbeoefening, zullen ambitie en motivatie van daardoor gestuurde
beoefenaars een kortere horizon hebben, waarbij snel kunnen meedoen meer op de
voorgrond staat dan geduchte training in basisvaardigheden.
Vormgeving kunstbeoefening
De denkoefening om van enkele dominante sociaal-culturele ontwikkelingen steeds de
vraag te stellen wat ze betekenen voor de kunstbeoefening in de vrije tijd heeft ondub­
belzinnig als uitkomst dat verreweg de meeste verandering bij de vormgeving van die
kunstbeoefening te verwachten is. Elk van de vijf ‘i’s’, en bijna elk van de daarbinnen
onderscheiden concrete ontwikkelingen, doet veranderingen in lesdeelname en organi­
satievormen verwachten, soms kwantitatief, soms kwalitatief.
Lesdeelname staat, zoals onder het kopje individualisering is betoogd, in eerste aanleg
los van het tanen van tradities ten faveure van tijdelijke populaire formats, althans wan­
neer aanbieders tijdig in de vraag naar les in nieuwe of modieuze disciplines en genres
voorzien. Naarmate nieuwe genres sterker op peer education berusten, betekenen ver­
schuivende genrevoorkeuren toch minder formele kunsteducatie. Onder invloed van die
formats ontstaan specifieke en instrumentele wensen ten aanzien van het lesaanbod,
gericht op snel resultaat. Waarschijnlijk groeit de vraag naar kortere cursussen. Dit sluit
nauw aan bij de klanthouding, waarin les nemen als een zakelijke transactie geldt. Men
koopt een dienst en verwacht daarbij van lesaanbieders een klantgerichte houding wat
betreft inhoud, aanpak en flexibiliteit. Informalisering van smaakvoorkeuren, omgangs­
vormen en organisatievormen betekent enerzijds een verschuiving naar lessen in
populaire genres en beïnvloedt anderzijds de meester-leerling relatie. Kennisoverdracht
verandert in coaching of wordt vervangen door peer education. Informele settings als
workshops of open ateliers winnen terrein op formelere lessituaties. Intensivering
van het tijdsgebruik (minder tijd, meer te doen) betekent meer coördinatieproblemen
om vaste momenten voor kunstbeoefening te reserveren. Dit vergt meer flexibiliteit
en diversiteit in tijden en vormen. In de roep om intensiteit vraagt intensivering om
een verandering van lesinhoud, bijvoorbeeld in de vorm van prikkelende workshops.
50

s a men vat ting: de k uns tbeoefen a a r va n morgen

Tenzij de van oorsprong autochtone instellingen enorm aan aantrekkingskracht op niet-­
westerse migranten en hun nakomelingen winnen, betekent de internationalisering
van de bevolking vooral meer informele kennisoverdracht. De grote hoeveelheid digi­
tale informatie vermindert het belang van traditionele wegen tot informatie als boek,
bibliotheek en les. Wie zich op een discipline wil oriënteren, begint op het internet. Wie
zich toch bij een docent meldt, doet dat met zelf bijeengeraapte kennis, inclusief geme­
dialiseerde verwachtingen over de inhoud van les en lesmateriaal. Gebruik van digitale
technieken in de lessituatie is deel van het verwachtingspatroon. Naarmate het aanleren
van basisvaardigheden meer vergt dan de filmpjes op internet doen vermoeden, is de
kans op teleurstelling groter. Niet alleen instructie in, ook communicatie over kunst­
beoefening is op internet te vinden. In community's krijgt men feedback op werk, waar­
door men minder op de lessituatie is aangewezen. Tot slot stelt internet lesaanbieders
bloot aan de tucht van de gebruikerstevredenheid: men neemt er docenten de maat.
Lidmaatschap ondervindt de invloed van tanende tradities langs de band van minder
toeloop naar traditionele genres en organisatievormen. Rond nieuwe of modieuze
­genres zoekt men eerder informele en/of adhoccontacten dan verenigingslidmaat­
schappen. Ook de klantgerichte houding verkleint de kans op langdurig lidmaatschap.
Bovendien maakt die houding mensen zowel kritischer als afwachtender, men ziet de
vereniging meer als dienstverlener dan dat men zich er mede verantwoordelijk voor
voelt. Dit zal vooral het vrijwilligerswerk raken. Ook informalisering van smaakvoor­
keuren, omgangsvormen en organisatievormen zet het verenigingsleven onder druk:
populaire genres en informele vormen winnen aan aantrekkingskracht. Naarmate ver­
enigingen er minder in (willen) slagen in die informalisering mee te gaan, zal men zijn
heil buiten verenigingen zoeken. Intensief tijdsgebruik zet verenigingsleven onder druk,
de vraag naar intensiteit vraagt om een prikkelend verenigingsleven, met inpassing van
de eigen kunstbeoefening in evenementen met een zekere uitstraling. Het verenigings­
leven is weinig in trek bij mensen met een niet-westerse culturele achtergrond. Als dat
zo blijft, betekent hun grotere aandeel in de bevolking een daling van het aandeel ver­
enigingsleden. Informatisering is evenmin bevorderlijk voor het verenigingsleven. De
behoefte aan kennisoverdracht en communicatie via verenigingsverband vermindert
naarmate internet daarin voorziet. Community's gaan naast real life ontmoetingen een
belangrijke plek in kunstbeoefening in de vrije tijd innemen. Men neemt daar niet alleen
elkaar, maar ook verenigingen de maat.
Deze ontwikkelingen zetten de huidige vormgeving van cultuureducatieve instellingen
en het verenigingsleven verder onder druk. Verder, want die druk bestaat al en wordt
(deels) al ervaren (Kuperus 2005; Reiss en De Vries 2009). Die druk betreft meer de hui­
dige vormgeving van instellingen en verenigingen dan het bestaan ervan als zodanig,
aannemende dat het om lerende organisaties gaat.

51

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

10

Slotbeschouwing: kunstbeoefening 2.0

Terugblik
De lezer die eerder zelf schema 1 heeft ingevuld, kan uit het samenvattende schema 10
aflezen in hoeverre zijn of haar vooruitblik overeenkomt met de uitkomsten van deze
verkenning. Bij de auteur zelf bleek dat maar zeer gedeeltelijk het geval te zijn. Gedwon­
gen meer over een en ander na te denken, kwam hij tot andere uitkomsten dan vooraf
gedacht. Wellicht herkent een deel van de lezers zich daarin.
Wanneer lezers het ook na lezing van deze beschouwing oneens zijn met de hier
gemaakte inschattingen, met elkaars inschattingen, of wellicht met het hele ‘denkraam’
waaraan deze exercitie is opgehangen, beginnen de discussie over en de reflectie op
de toekomst van de kunstbeoefening in de vrije tijd. Wanneer deze beschouwing tot
discussie en reflectie aanleiding geeft, is het doel ervan al goeddeels bereikt. In enkele
afrondende gesprekken met mensen uit het veld bleek dat men steeds een deel van de
hier geschetste ontwikkeling voorzag, maar een ander deel ook niet. Het ging daarbij per
gesprek om wisselende inzichten die men wel en niet had voorzien. Het hier ter berde
gebrachte is daarmee eigenlijk niet meer dan een systematische ordening en uitwerking
van inzichten die verspreid in het veld al bestaan.
Schema 10
Samenvattende weergave van mogelijke veranderingen in de kunstbeoefening

Schema 10: Samenvattende weergave van mogelijke veranderingen in de kunstbeoefening.
volume van
kunstbeoefening

aandeel

intensiteit

voorkeuren voor
kunstbeoefening

kunstvorm

vormgeving van
kunstbeoefening

houding

leren

doen

individualisering
informalisering
intensivering
internationalisering
informatisering
totaalbeeld

wel verandering voorzien

geen verandering voorzien

niet duidelijk

De weergave in schema 10 is wat verhullend, omdat er geen gewicht aan de diverse veran­
deringen is toegekend. Volgens de achterliggende redenering doen van de vijf ‘i’s’ vooral
individualisering en informatisering zich gelden in de kunstbeoefening in de vrije tijd.
52

slotbes chou w ing: k uns tbeoefening 2.0

Wel maakt schema 10 duidelijk dat van de drie ‘v’s’ vooral de vormgeving van de kunst­
beoefening gevoelig is voor doorwerking van de ‘i’s’. In schema 9 komt dit laatste sterker
tot uiting, aangezien daar zichtbaar is dat vrijwel ieder aspect van die vijf ‘i’s’ zich in de
vormgeving zal doen voelen.
In één zin samengevat rijst uit deze verkenning het volgende beeld op van de toekomst
van de kunstbeoefening in de vrije tijd: in 2030 is net als nu ongeveer de helft van de
mensen soms of vaker kunstzinnig actief, maar met licht veranderde voorkeuren, ambi­
ties en motivaties, en vooral met aanzienlijke veranderingen in de manier waarop ze hun
kunstzinnige hobby aanleren en beoefenen. Dat laatste nodigt ertoe uit om stil te staan
bij de veranderende vormgeving van de kunstbeoefening in de vrije tijd en bij de implica­
ties daarvan voor instellingen en verenigingen.
Kunstbeoefening 2.0
De vormgeving van de kunstbeoefening zal veranderen, doordat kunstbeoefening meer
in het teken komt te staan van:
– een klanthouding die een dienst verlangt;
– (tijdelijk) populaire crossmediale formats in plaats van tradities;
– lossere smaakvoorkeuren, omgangsvormen en organisatievormen;
– volle agenda’s waarin kunstbeoefening moet worden ingepast;
– het eigen gevoel als maat der dingen;
–	genres en vormen die in groeperingen met een niet-westerse achtergrond geliefd zijn;
en vooral van:
– meer informatie, software, communicatie en community's op internet, die bijdragen
aan een verdere emancipatie of empowerment van de kunstbeoefenaar.
Hoewel deze veranderingen niet allemaal op de adoptie van internettoepassingen berus­
ten, lijkt toch de benaming ‘kunstbeoefening 2.0’ gepast. Centraal in de overgang van
‘web 1.0’ naar ‘web 2.0’ staat de actievere rol van de internetgebruiker. Internet veran­
dert van een massamedium in een interactief medium. Individuele gebruikers zijn niet
langer alleen maar afnemers (1.0), maar ook participanten of (co)producenten (2.0). De
betekenistoekenning aan informatie lag eerst bij de aanbieders. Gaandeweg komt die
betekenistoekenning bij de gebruikers te liggen, in de vorm van tags, beoordelingen of
aanbevelingen die ze op internet achterlaten. In ‘web 3.0’ zou betekenistoekenning door
de technologie zelf worden gegenereerd (De Haan en Adolfsen 2008; Frissen 2009).
Los van de digitale connotatie beschrijft kunstbeoefening 2.0 verrassend goed de grond­
toon van de meeste veranderingen in de vormgeving van de kunstbeoefening in de
vrije tijd. Internationalisering is eigenlijk de enige uitzondering. Die grondtoon is dat
individuen vrijer hun eigen keuzes maken (ook als in de uitkomsten nieuwe patronen
te onderkennen zijn), dat ze zich daarbij minder aan conventies conformeren en dat ze
daarbij letterlijk en figuurlijk de eigen agenda als ijkpunt hanteren. Internet vormt wel­
haast het logische sluitstuk op die ontwikkeling. Daar kan men, zonder beroep te doen

53

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

op docenten of instellingen, informatie downloaden en uitwisselen, werk uploaden,
elkaar feedback geven, en zich rond gedeelde interesses in community's verenigen.
Voor kunstbeoefenaars is ‘kunstbeoefening 2.0’ een verrijking. Ze gebruiken steeds
meer ‘2.0 toepassingen’, maar kunnen desgewenst tevens op de structuren van ‘kunst­
beoefening 1.0’ teruggrijpen. De vraag is echter wat dit betekent voor de bestaande
‘1.0-instellingen’. Wat zal hun rol zijn in 2030?
De mate waarin instellingen en verenigingen in 2030 een rol spelen in de kunst­
beoefening in de vrije tijd hangt ervan af of en hoe ze op kunstbeoefening 2.0 weten
in te spelen. Ofwel: hoe gaan instellingen en verenigingen om met drukbezette en
eigenzinnige kunstbeoefenaars, die grilliger verwachtingen hebben (in korte tijd een
populair genre willen beheersen) en die meer hun eigen wensen dan de traditie of de
canon als ijkpunt hanteren? Hoe gebruiken instellingen en verenigingen i t in de les­
situatie respectievelijk in het verenigingsleven? Weten instellingen en verenigingen zich
op internet zo te manifesteren dat ze ook in de virtuele wereld voor kunstbeoefenaars
relevante spelers zijn?
Bottom line is dat niet de kunstbeoefening zelf ter discussie staat, maar dat de vorm­
geving ervan zal veranderen. Om binnen kunstbeoefening 2.0 een rol te spelen, moeten
instellingen en verenigingen een rolverandering doormaken (Frissen 2009). Zowel in
real life als digitaal betekent dat meer gericht zijn op de behoeftes en wensen van de
beoefenaar. Daarvan volgt hier ‘op de tast’ een verdere uitwerking, waarbij nogmaals
geldt dat kunstbeoefening 2.0 breder is opgevat dan informatisering alleen. Het omvat
ook individualisering, informalisering en intensivering, ondanks het feit dat de meeste
voorbeelden op internet betrekking hebben.
Anno 2010 bestaat de omarming van het internet door centra voor de kunsten in de
presentatie en communicatie voornamelijk uit het digitaliseren van het cursusaanbod.
De brochure staat op internet. Dat is uiteraard zonder meer noodzakelijk, maar tege­
lijk ook heel erg 1.0. Een quick scan op internet leert dat instellingen nog veel stappen
richting 2.0 te gaan hebben. Zo hebben kunstbeoefenaars op de sites van centra niet de
mogelijkheid om terug te praten of met elkaar te communiceren. Het ontbreekt er aan
fora waar liefhebbers over hun kunstzinnige hobby van gedachten kunnen wisselen, al
dan niet met kritische kanttekeningen over het aanbod van de centra, en al dan niet met
inbreng van de docenten. De huidige benutting van internet door de centra loopt flink
achter bij de benutting daarvan door grote delen van de bevolking. Dit past naadloos in
het meer algemene beeld over culturele instellingen: ‘de grootste veranderingen hebben
niet plaatsgevonden bij de instellingen maar aan de kant van de individuele gebruikers’
en ‘het internet is voor de gemiddelde instelling nog te vaak louter een uithangbord’
(Frissen 2009: 25 en 29).
In dat opzicht zouden de centra voor de kunsten hun licht eens kunnen opsteken op
websites van bands, bijvoorbeeld die van de toch niet meer piepjonge The Pogues. Op
het forum van de site van die band (www.pogues.com) wisselen fans nieuwtjes uit en
discussiëren ze naar hartelust (en beslist niet altijd zonder kritiek) over de kwaliteit van
de laatste concerten (veelal omgekeerd evenredig aan de mate van dronkenschap van
54

slotbes chou w ing: k uns tbeoefening 2.0

frontman Shane MacGowan). Soms mengen leden van de band zich in de discussie, het­
geen het ‘wij’-gevoel op die site uiteraard ten goede komt. Een voorbeeld uit een heel
andere hoek is de oproep van de paus aan katholieke priesters om ter verspreiding van
het evangelie veel meer van sociale media en sociale netwerksites op internet gebruik te
maken (‘Paus: Blog, in Gods naam’, www.volkskrant.nl, geraadpleegd 25 februari 2010).
Behalve praktische informatie over cursussen en over een enkel evenement is er op de
sites van centra voor de kunsten voor kunstbeoefenaars weinig te halen. Omgekeerd
lijken die centra zich in de digitale wereld weinig te begeven op plekken waar de kunst­
beoefenaars juist wel zijn. Een quick scan op www.myspace.com, met als zoektermen
muziekschool, centrum voor de kunsten en enkele namen van centra, leverde niet het
beeld op dat men zich op deze onder popmuzikanten populaire site manifesteert. Al zijn
er natuurlijk uitzonderingen. Zo heeft Het Koorenhuis, het Haagse kunstencentrum, op
myspace een profiel met informatie over de mogelijkheden tot het spelen in een band
en over bandcoaching (www.myspace.com/houseofrocknl). Of en in hoeverre centra,
andere lesaanbieders en verenigingen zich binnen de diverse genres manifesteren op
relevante fora en in populaire community's is onbekend. Evenmin is bekend in welke
mate lesaanbieders in de lessituatie digitale technieken hebben omarmd, bijvoorbeeld
het digitaal vastleggen van de in de muziekles gespeelde partijen, zowel die van cursist
als die van docent, zodat de cursist die weer kan terughoren.
De indruk is dat hier, zeker met het oog op de toekomst, een aandachtspunt ligt. In de
woorden van de Raad voor Cultuur (2003: 5) is eCultuur ‘meer dan een nieuw medium.
Dankzij digitale technologie en internet worden andere vormen van expressie mogelijk,
verandert de rol van culturele instellingen en krijgen het publiek en de gebruiker een
steeds centralere plaats’. Volgens de Raad voor Cultuur (2007: 18) ligt ‘de werkelijke bete­
kenis van digitalisering in de manier waarop digitale media in maatschappelijke praktij­
ken worden ingepast en gebruikt’. En omdat aan de woorden van de Raad voor Cultuur
(2003: 16) hierover eigenlijk weinig toe te voegen valt: ‘Digitalisering is op deze wijze een
cruciale factor in de rolverandering van culturele organisaties. De toegevoegde waarde
van culturele organisaties in het virtuele domein hangt namelijk sterk af van de mate
waarin zij in staat zijn kennisdeling, crossovers en structurele samenwerking met ande­
ren te integreren in de kern van hun bezigheden. Digitalisering in deze zin impliceert
het herontwerpen van de eigen activiteiten in de context van eCultuur’.
De Raad voor Cultuur is niet de enige die digitalisering van cruciaal belang acht: ‘Een
visie op de toekomst van de culturele sector kan niet meer zonder een visie op de
mogelijke betekenis van internet voor het veld’ (Frissen 2009: 33). Of: ‘Ons idee is dat
veel amateurs in bepaalde disciplines (film, foto, geluidsbewerking, gamedesign, web­
design, etc.) elkaar tegenwoordig veel vaker online ontmoeten en daar in informele en
adhocverbanden ervaringen uitwisselen, op elkaars werk reflecteren en zodoende van
elkaar leren. Dan krijg je een soort peer-to-peer educatie’ (Kamphuis 2009). Een analyse
van de georganiseerde fotoliefhebberij wees uit dat recentere leden (niet te verwarren
met jongere leden, want het gaat meestal om vijftigers) behoefte hebben aan interacti­
viteit in de vorm van een website met een forum en met voor ieder lid een individuele
online fotogallery (Van Doorn 2008). Elders is geconstateerd dat internet de functie van
leerschool en podium al grotendeels van filmclubs heeft overgenomen (Scholten 2010).
55

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

In een brochure over De Verbeelding, het beoogde gemeenschappelijke gebouw van
Artplex, de Bibliotheek Utrecht en het Utrechts Centrum voor de Kunsten, staat: ‘Onze
samenleving wordt steeds sterker door de media en de beeldcultuur bepaald. Daarbij
is de gebruiker van die media steeds vaker ook zelf producent, distributeur en recen­
sent. [...] De digitalisering van onze maatschappij is niet de vervanging van de ene
techniek door de andere, maar verandert fundamenteel de manier waarop wij met infor­
matie, cultuuruitingen en amusement omgaan.’ (Camping in: Wijn 2009).
Waar internet nu al voor velen, en in 2030 waarschijnlijk voor iedereen, een volkomen
natuurlijk deel van de leefomgeving is, kunnen instellingen en verenigingen in het veld
van de kunstbeoefening op dat vlak niet ongestraft achterblijven. Wie dat wel doet, ver­
groot de kans zich op een kwade dag in het gezelschap van de eerder ten tonele gevoerde
trekschuitschipper te bevinden.

De brede school en andere denkpistes
Niet alleen de sociaal-culturele ontwikkelingen die centraal staan in dit essay zijn
bepalend voor de toekomstige kunstbeoefening in de vrije tijd. Op de korte termijn
kunnen ook ingrijpende bezuinigingen vanwege de kredietcrisis en de vergrijzing
gevolgen hebben voor dat deel van de kunstbeoefening dat subsidies ontvangt. Op de
wat langere termijn zal een verdere uitbouw van de brede school van grote betekenis
zijn voor de kunstbeoefening op jeugdige leeftijd en in het verlengde daarvan voor
de instellingen en verenigingen. ‘Het idee achter de school van de toekomst is dat
kinderen vanaf de peuterleeftijd een pedagogisch afgestemd totaalpakket van opvang,
school, cultuur en sport krijgen. Eerst om te spelen en later om te leren.’, aldus een
OCW-nieuwsbericht (26 december 2009) ter gelegenheid van een subsidietoekenning
aan 129 projecten die ‘schoolgebouwen geschikt maakt voor meer functies dan alleen
onderwijs, zoals naschoolse opvang, sport en cultuur.’ (http://www.minocw.nl/actueel/
nieuws/36069/Stimulans-voor-brede-scholen.html).
De te verwachten verdere ontwikkeling van de brede school zal voor scholieren
het onderscheid tussen vrije tijd en schooltijd doen vervagen, ook wat betreft de
kunstbeoefening. De muziekles in de vrije tijd krijgt de vorm van muziekles in de
buitenschoolse opvang. Cultuureducatie vindt dan deels plaats binnen de leerfunctie
van de brede school, deels binnen de bredere opvangfunctie ervan. Naarmate
schoolgebouwen daartoe beter uitgerust zijn, vervalt eens te meer de noodzaak
van de gang naar een gespecialiseerde cultuur-educatieve instelling. Vanuit het
perspectief van de school en de leerling bezien, zou dit een ruimtelijke centralisatie
van de cultuureducatieve functie betekenen. Aannemende dat cultuureducatieve
instellingen een rol in die brede school vervullen, wordt de cultuureducatieve functie
vanuit hun perspectief bezien juist gedecentraliseerd. Zo’n ruimtelijke spreiding kan
op gespannen voet staan met de gedachte aan centrale stedelijke voorzieningen met
een zekere schaalgrootte en uitstraling. Maar voor wijk- of dorpsbewoners die er voor
hun kunstbeoefening tijdens en/of na schooluren terecht kunnen, kan dit een plezierige
bijkomstigheid zijn. Eenmaal gedecentraliseerd, liggen er eveneens aanknopingspunten
met de welzijnsfunctie van kunst-beoefening op dorps- en wijkniveau.
Zo futuristisch is dit overigens niet. Zo bestaat sinds 2005 de Campus Kerkrade, een
multifunctioneel complex voor onderwijs, welzijn en kunst voor jong en oud.

56

slotbes chou w ing: k uns tbeoefening 2.0

De Campus herbergt naast regulier onderwijs (vmbo en havo) ook de Muziekschool
en de Vrije Akademie, alsook het jeugd- en jongerenwerk en de Stichting Popmuziek
Kerkrade.
Bovenal lijkt de te verwachten verdere ontwikkeling van de brede school te leiden
tot een verdere verknoping van de beleidsterreinen (amateur)kunstbeoefening in
de vrije tijd enerzijds en cultuureducatie anderzijds. Een deel van de buitenschoolse
cultuureducatie zou binnen de kaders van de brede school terecht kunnen komen. In het
verlengde daarvan ligt een sterkere verweving van binnen- en buitenschoolse cultuureducatie in het verschiet.
Deels analoog aan de brede school laten zich nog enkele denkpistes ontwaren over
nieuwe contexten waarin mogelijkheden tot kunstbeoefening tot ontwikkeling
kunnen komen. De eerste betreft de werkplek. Menig werkgever biedt de werknemers
een fitnessruimte, geoutilleerd met fitnessapparatuur en geleid door gekwalificeerde instructeurs. Instellingen en bedrijven die niet alleen fit maar ook creatief
personeel willen, zouden kunnen overwegen om voor hun werknemers niet alleen
sportbeoefening maar ook kunstbeoefening te faciliteren. Wie dat wil, kan in de
toekomst wellicht een uurtje schilderen of accordeon spelen, of daar een uurtje les in
volgen (mits dat uurtje ergens gecompenseerd wordt). Er bestaat al een markt voor
bedrijfsuitjes, mogelijk worden de banden tussen werk en kunstbeoefening verder
aangehaald.
Anderzijds zou ook de vrijetijdsindustrie meer op de behoefte tot kunstbeoefening
kunnen ingaan spelen. Tennisbanen, zwembaden en wellness-faciliteiten zouden in
hotels kunnen worden aangevuld met ateliers en oefenruimtes. Tijdens een toeristisch
of zakelijk verblijf kan men dan een uurtje gitaar spelen. Het aanbod aan schilder- en
beeldhouwweken in zuidelijkere streken doet een markt vermoeden die mogelijk ook
in Nederland kan worden uitgebouwd, al dan niet langs de lijnen van het al bestaande
Buitenkunst.
Universiteiten en hogescholen bieden mogelijkheden voor studenten om aan kunst­
beoefening te doen. Een sterkere inzet op de bevordering van creativiteit zou tot een
intensivering van dit ‘buitenschoolse’ aanbod kunnen leiden.
Tot slot gaan instelling die zich voorheen vooral op receptieve cultuurparticipatie
richten zich mogelijk meer op het vlak van de kunstbeoefening begeven. Enkele grote
internationale musea (MoMa, Tate, Guggenheim) hebben daar op hun sites al aandacht
voor (Kuiper 2010). Ze verbinden kunst zien en bewonderen met instructies over de wijze
waarop men zelf scheppend bezig kan zijn.

Bemiddeling 2.0
Als gezegd staat de karakterisering kunstbeoefening 2.0 hier voor meer dan de door­
werking van interactieve internettoepassingen. In die bredere betekenis verwijst
kunstbeoefening 2.0 nadrukkelijk ook naar de eigenzinnige kunstbeoefenaar als uit­
vloeisel van individualisering, informalisering en intensivering. In die combinatie stelt
kunstbeoefening 2.0 de instellingen en verenigingen voor een uitdaging.
De vraag is of, wanneer en hoe ook instellingen en verenigingen de stap naar kunst­
beoefening 2.0 maken. Hoe langer ze daarmee wachten en hoe terughoudender ze
57

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

daarin zijn, hoe groter de kans dat kunstbeoefenaars intussen hun heil elders zoeken: op
internet in community's, in ‘real life’ in informele verbanden of bij commerciële aanbie­
ders. Vanuit de meeste individuele kunstbeoefenaars geredeneerd zal dat lood om oud
ijzer zijn: ze zoeken en vinden het aanbod dat hen het beste past. Vanuit een maatschap­
pelijke visie geredeneerd kan dat wel belangrijk zijn. De overheid wil kunstbeoefening
stimuleren en heeft daarbij ook oog voor overwegingen als creativiteit, diversiteit, kwa­
liteit en toegankelijkheid, alsook voor externe effecten als maatschappelijke binding of
sociale cohesie. Die zijn niet alle op voorhand gewaarborgd op internet, in informele
circuits en op de markt. Vanuit instellingen en verenigingen roept dit de vragen op welke
toekomstige rol zij zich toedichten en hoe ze die denken te vervullen.
Aannemende dat ze voor zichzelf een rol blijven zien, zullen instellingen en verenigin­
gen, net als kunstbeoefenaars, de overstap naar ‘kunstbeoefening 2.0’ moeten maken,
of daar juist met redenen omkleed van af moeten zien. Dat betekent hoe dan ook dat ze
zich zullen moeten verstaan met eigenzinnige en digitaal actieve kunstbeoefenaars. Ze
moeten hen meerwaarde (blijven) bieden boven, of in elk geval te midden van, de vele
andere mogelijkheden die mensen hebben om aan kunstbeoefening te doen en/of zich
in kunstbeoefening te bekwamen. Dat vergt dat ze zich heroriënteren op hun missie,
zich verdiepen in wat kunstbeoefenaars 2.0 drijft, om hen vanuit die missie mogelijk­
heden te bieden die aansluiten op hun wensen op het vlak van kunstbeoefening. Om de
organisatie dergelijke voelsprieten te geven is her en der al de figuur van de cultuurscout
geïntroduceerd.
De functie van instellingen en verenigingen is te vatten onder de noemer ­bemiddeling.
Kunsteducatieve non-profit instellingen bemiddelen in vaardigheden om een kunst­
vorm te beoefenen. Verenigingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd (amateurkunst­
verenigingen) bemiddelen in mogelijkheden om een kunstvorm te beoefenen. Ze doen
dat met een ander motief dan commerciële partijen die vooral naar een rendabele
bedrijfsvoering streven. Het is in het licht van dat andere motief dat die instellingen
en verenigingen zich de vraag moeten stellen wat hen in de context van kunstbeoe­
fening 2.0 te doen staat om hun bemiddelende rol te blijven spelen. De metafoor van
’2.0’ vasthoudend, luidt de vraag dan waaruit ‘bemiddeling 2.0’ bestaat. Hier volgen tot
besluit enkele gedachten, goeddeels in de vorm van vragen, vanuit de perspectieven van
cultuur­educatie, verenigingsleven en cultuurpolitiek.
Kunstbeoefening 2.0 en cultuureducatie
Cultuureducatie is een vorm van bemiddeling tussen aan de ene kant de kunstbeoe­
fenaars met hun inspiratie, wensen en behoefte aan instructie en aan de andere kant
een enorm reservoir aan kennis over kunstbeoefening, kunstvormen, technieken en
kunstgeschiedenis. Kunsteducatie bemiddelt daartussen. Die bemiddeling wordt minder
nodig naarmate goed toegeruste en eigenzinnige kunstbeoefenaars zich digitaal weten
te redden. Ook op internet valt echter een bemiddelende rol te vervullen. Digitaal of
niet, er zal behoefte blijven aan gezaghebbende bronnen te midden van de grote hoe­
veelheid informatie en aan gezaghebbende wegwijzers naar betrouwbare informatie.
58

slotbes chou w ing: k uns tbeoefening 2.0

Community's of websites met een goede reputatie zullen die rol deels vervullen, al zou
het gevaar van ‘dumming down’ op de loer liggen als de amateur de maat der dingen
wordt (Keen 2007).
Gaan instellingen zich ook digitaal als bemiddelaar opstellen? En doen ze dat door zich
te manifesteren binnen bestaande community's of gaan ze proberen op hun eigen sites
een dergelijke functie te vervullen? Welk van de twee is het meest kansrijk? Wat brengt
dat concreet aan nieuwe taken voor zo’n instelling met zich mee? Krijgt een centrum
voor de kunsten een moderator die de website met forum c.q. de community onder­
houdt? Worden diverse vakdocenten een deel van de tijd vrijgesteld om zich op de eigen
site van de instelling, maar ook in community's elders op internet, te mengen in de
uitwisseling van gedachten en informatie, alsook om te reageren op aldaar geplaatste
producten van kunstbeoefening? Verwijzen of linken ze dan door naar sites waarop over
een bepaalde kunstvorm veel informatie en context te vinden is? Wordt dat een integraal
deel van hun bemiddelende functie? Kunnen informele groepen, wanneer men daar
de behoefte aan voelt, op projectbasis voor expertise bij een centrum terecht? Of kan
men daar beschikken over een oefenruimte of atelier, al dan niet met begeleiding? Gaan
instellingen actief op zoek naar de digitale en fysieke plekken waar kunstbeoefenaars
actief zijn, als een scout zoekend naar kunstzinnige activiteiten? Een actieve en open
houding zal, zeker op internet, het bereik van die instellingen aanzienlijk verbreden.
Kunstbeoefening 2.0 en verenigingsleven
De functies van instellingen en verenigingen vertonen deels overlap. Verenigingen rich­
ten zich vooral op de kunstbeoefening zelf, instellingen vooral op het leren beoefenen.
Maar instellingen bieden tevens de mogelijkheid tot beoefening en bij verenigingen
kan men ook leren. Dat gezegd hebbend, is toch de primaire bemiddelende rol van een
vereniging de gezamenlijke beoefening zelf. Die functie kan internet maar gedeeltelijk
vervangen.
Wel bieden met name community's een deel van de functies die verenigingen vervul­
len, zoals informatie over de beoefende kunstvorm of het communiceren daarover
door het uploaden en becommentariëren van producten van kunstbeoefening. Gaan
verenigingen hun leden een eigen stek op de verenigingssite bieden waar ze zelf dingen
(informatie, links, commentaar, eigen werk) kunnen uploaden en met andere leden
kunnen communiceren? Gaan ze op projectbasis allianties aan met informele groepen?
Dat ligt in de rede. Gaan verenigingen zich mengen in community's? Stelt de vereniging
zichzelf en alle mogelijkheden van de site open voor passanten? Dat ligt toch wat minder
in de rede. Net als bij instellingen zou dat echter juist het bereik van verenigingen kun­
nen verbreden. Maar tegelijk, en veel dringender dan bij instellingen, speelt daarbij de
vraag tot hoever de activiteiten van een vereniging kunnen worden opgerekt zonder op
te houden een vereniging te zijn. Het is uiteindelijk een vrijwilligersverband rond een
gedeelde interesse, geen professionele organisatie waarbij men extra inspanningen kan
bedingen.

59

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Kunstbeoefening 2.0 en cultuurpolitiek
Op de achtergrond koesteren overheden hun cultuurpolitieke doelstellingen, bij de
rijksoverheid vooral in de vorm van systeemverantwoordelijkheid, bij provincies vooral
in de vorm van tweedelijnszorg en bij gemeenten in de vorm van subsidies aan instel­
lingen, verenigingen en projecten (Konings en Veldheer 2010). Naarmate de vormgeving
van de kunstbeoefening sterker kantelt, kan met name die systeemverantwoordelijkheid
wel eens zwaarder gaan wegen. Zijn in een nieuwe constellatie van kunstbeoefening,
welke dat ook precies mag zijn, de cultuurpolitieke uitgangspunten van creativiteit,
diversiteit, kwaliteit en toegankelijkheid voldoende gewaarborgd? En zo niet, hoe
kunnen de overheden met hun relatief bescheiden middelen dan het samenstel van
instellingen, internet, informele groepen en verenigingen zodanig prikkelen, dat vitaal
geachte functies die in de verdrukking dreigen te komen toch vervuld blijven wor­
den? Met het oog daarop lijkt het nuttig de cultuurpolitieke doelstellingen scherper te
formuleren en eventueel te herijken, teneinde in een veranderende context de beleids­
doelstellingen helder voor ogen te hebben.

60

summ a ry

Summary
Forward study on the amateur arts
Never before have the amateur arts, the practising of artistic pursuits as a leisure activity,
been included in a Government Coalition Agreement in the Netherlands. Never before
has so much importance been attached to the arts at this level, partly as a means of
achieving social objectives, with statements such as: ‘art and culture bind people toge­
ther’; ‘cultural policy contributes to social cohesion’; ‘a rich cultural life […] is essential
for instilling a sense of pride and community in our society’. This attention for the pur­
suit of the arts could suggest a pressing need for support. However, this is by no means
the dominant tone of the policy texts; rather, the pursuit of the amateur arts is embraced
because of the social benefits it is expected to generate, not as a means of preventing
amateur arts from imploding.
At the request of the Dutch Ministry of Education, Culture and Science (oc w) the Nether­
lands Institute for Social Research/scp carried out a forward study on the amateur arts.
Urged on by Parliament, the Ministry plans to consider how future-proof the facilities
for the amateur arts are. However, this study is focused on the activities of individuals.
The key questions addressed are how many people will be engaged in artistic activity in
their free time in 2030 and how they will be organising this. This focus is on future ama­
teur practitioners, not in the first instance with the future of policy, institutions or clubs
and associations. On the other hand, the picture that emerges of the amateur arts in the
future is compared with the present situation, in order to reflect on whether the projec­
ted future situation creates a need to adjust present policy.
The study explored which socio-cultural trends are likely to manifest themselves within
the amateur arts, and in what way. This was done using a chart with two axes. On the first
axis are the five ‘i’s’ with which Schnabel (2000) summarised socio-cultural trends at the
start of the new century: individualisation (diminished importance of traditional depend­
encies), informalisation (looser ties and interaction), intensification (growing importance
of the experiential component), internationalisation (growth across national borders) and
informatisation (increased importance of being informed). The second axis contains the
three ‘v’s’, which stand for three aspects of the amateur arts in the Netherlands: the volume of the amateur arts, the variety of preferences within them and the visualisation of the
arts landscape. The question explored for each ‘i’ is which aspects of the amateur arts
may be exposed to which changes.
The volume of the amateur arts will ultimately be little influenced by socio-cultural
trends; the anticipated effects will largely cancel each other out, although this assump­
tion is not based on a precise calculation. Under the influence of individualisation, the
growing importance of cross-media formats will prompt more people to engage in less
intensive forms of the arts, which on balance will leave the volume of leisure-time artis­
tic activity unchanged. Informalisation does not affect the volume of the amateur arts.
61

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Intensification will exert a negative effect due to increasing pressure of time and a grow­
ing array of available leisure activities, but also a positive effect driven by the desire for
intense experiences; the overall net effect is assumed to be neutral. The opposing effects
of internationalisation and informatisation are also likely to cancel each other out. In
concrete terms, these effects derive from the growing percentage of people with a nonWestern background and the growing percentage of people with a good education level,
which respectively inhibit and boost the percentage of people involved in the amateur
arts. Finally, the growing influence of short-lived, popular cross-media formats on an in­
creasing share of the population is likely to result in a greater but more ephemeral reach,
which all in all will not affect the volume of the amateur arts.
The effect of population growth was left out of consideration in the study. A net zero
change in the proportion of amateur artists would mean that in 2030 roughly half the
population will be engaged in an artistic discipline. Given the projected population
growth of 5% between 2010 and 2030, this suggests an increase in the number of people
practising the amateur arts of around 375,000.
Socio-cultural trends will however manifest themselves in the variety of preferences
within the amateur arts. This applies both for the choice of disciplines and genres in
which people engage in the arts and also for the ambitions and motivations for doing so.
The individualisation process, with the declining importance of traditions and the grow­
ing importance of formats, will mean that the more traditional disciplines and genres
will lose ground in favour of mediagenic disciplines and genres. The informalisation of
taste (‘I’ll decide for myself what I like’) will exacerbate the process in which canonised
art forms lose ground to popular art forms. Intensification (‘less time’, ‘more to do’,
‘it has to be fun’) will have no effect on the variety of preferences within the amateur
arts. A person who is taken with a discipline or genre makes time for it and undergoes
an intense experience when engaged in it. Internationalisation of artistic disciplines
and genres is already widespread, and is not expected to have any further impact on
the variety of preferences in the amateur arts. The growing percentage of people with a
non-Western background will lead to growth in their favoured disciplines and genres,
some of which are traditional and some of which stem from the counter-culture. Digital
information and communication are not the preserve of any one discipline or genre and
will therefore have no influence on specific choices. Genres which are based partly on
software are however gaining in popularity. The common denominator in these trends
is a shift in emphasis to the detriment of the traditional/canonised genres. The direction
of this shift in emphasis varies: in some cases it translates into a preference for popular
genres (temporary or otherwise), genres which are popular among people with a nonWestern background and genres which are based on software applications. It is less
certain that change is on the cards in the area of ambitions and motivations. In the dis­
cussion of individualisation it was observed that those who begin practising a discipline
or genre because of a particular media format tend to have a shorter horizon in terms of
their ambition and motivation, because they are mainly concerned with rapidly jumping
on the hype bandwagon. What effect informalisation will have is a moot point. Although
the Bildungsideal which is associated with the canonised art forms is also losing its
62

summ a ry

a­ uthority, people can also practise popular art forms with enthusiasm and perseverance.
Further intensification, informatisation and communication do not appeal specifically
to certain motivations or ambitions, and in this respect are neutral.
By far the greatest changes are likely to manifest themselves in the visualisation of the
amateur arts landscape. Each of the five ‘i’s’, and almost every one of the specific trends
identified in the discussion of them, is likely to lead to changes in the organisation
of that landscape and the way in which people approach arts courses. Some of those
changes will be quantitative, some qualitative. The decline of traditions in favour of
short-lived popular formats due to individualisation will initially not affect participa­
tion in courses, at least if providers respond quickly to the demand for courses in new
or fashionable disciplines and genres. However, where new genres are based more on
peer education, shifts in genre preferences will lead to less formal arts education. Those
new formats will give rise to specific and instrumental wishes with regard to the courses
on offer, with a strong focus on rapid results. This is likely to lead to growing demand
for shorter courses. This is closely allied to the rise of the ‘customer attitude’, in which
taking courses is seen as a business transaction. Participants buy a service and expect
course-providers to adopt a customer-centric attitude to course content, approach and
flexibility. Informalisation of taste, social interaction and organisational structures
will on the one hand lead to a shift towards courses in popular genres, whilst on the
other hand influencing the master-student relationship. Knowledge transfer will be
transformed into coaching or will be replaced by peer education. Informal settings such
as workshops or open studios are gaining ground at the expense of more formal teach­
ing situations. Intensification of time use (less time, more to do) are leading to more
coordination problems in setting aside fixed times for engaging in artistic activity. This
demands more flexibility and diversity in course timings and design. The trend towards
intensity demands an intensification of course content, for example in the form of
stimulating workshops. Unless the originally indigenous institutions are able to greatly
increase their appeal to non-Western migrants and their descendants, the internation­
alisation of Dutch society will above all lead to more informal knowledge transfer. The
large amount of digital information means the importance of traditional routes to
information such as books, libraries and courses is diminishing. Today, someone wish­
ing to find out about a new discipline begins on the Internet. A student who signs up
with a teacher does so armed with knowledge they have gleaned themselves, including
‘medialised’ expectations about course content and materials. Participants now expect
digital techniques to be used in the lesson situation. Once it becomes clear that learning
basic skills demands more than the film clips on the Internet would suggest, the risk of
disappointment is greater. The Internet is not only a source of arts instruction, but also
of communication about the arts. Internet community's provide a source of feedback on
work, making people less reliant on formal courses. Finally, Internet course-providers
are exposed to the discipline of user satisfaction, by which people judge teachers. Club
memberships are feeling the effects of waning traditions in the form of reducing footfall
for traditional genres and organisational structures. People interested in new or fash­
ionable genres are more inclined to seek out informal and/or temporary contacts than
63

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

to join a club or association. The tendency to behave as customer rather than participant
also reduces the likelihood of long-term memberships. Moreover, this attitude makes
people both more critical and more expectant, regarding the club or association more as
a service-provider than as something for which they themselves feel partly responsible.
This trend will mainly affect voluntary work. Informalisation of taste, social interac­
tion and organisational structures are also putting associational life under pressure, as
the appeal of popular genres and informal art forms grows. As clubs and associations
are increasingly unable (or unwilling) to join in with that informalisation, more people
will begin looking elsewhere. Intensive time use also squeezes associational life, while
the desire for intensity demands a stimulating associational life which enables people
to embed their own artistic endeavours in appealing events. Club or association mem­
bership holds little appeal for people with a non-Western cultural background. If this
remains the case, their larger share in the population will lead to a fall in the percent­
age of club members. Informatisation also does little to promote associational life. The
need for knowledge transfer and communication within a club setting is reducing as the
Internet increasingly meets that need. Internet community's are increasingly occupying
an important place in the amateur arts alongside physical gatherings. They are places
where people not only assess each other, but also clubs and associations.
These trends will put the present system of cultural education establishments and as­
sociational life under further pressure – further pressure, because that pressure already
exists and is already being felt. For organisations, that pressure relates more to the way
in which institutions and associations are currently organised (the ‘visualisation’ of the
amateur arts landscape) than to their existence as such. The visualisation of the amateur
arts will change because the ‘amateur arts 2.0’ will be dictated more by:
– participants acting as customers who require a service;
– (temporary) popular cross-media formats rather than traditions;
– more flexible tastes, social interaction and organisational structures;
– full schedules in which the amateur arts have to be accommodated;
– the individual’s own feelings as the yardstick;
– genres and forms which are popular among those with a non-Western background;
and above all by:
– more information, software, communication and community's on the Internet,
which contribute to the further emancipation or empowerment of amateur practi­
tioners.
Although these changes are not all based on the adoption of Internet applications, the
term ‘amateur arts 2.0’ seems appropriate. The more active role of the Internet user is
the central factor in the transition from ‘Web 1.0’ to ‘Web 2.0’. The Internet is changing
from a mass medium to an interactive medium, in which individual users are no longer
merely consumers (Web 1.0), but are also participants or (co-)producers (Web 2.0). Apart
from its digital connotations, the term ‘amateur arts 2.0’ is a surprisingly good descrip­
tion of the basic thrust of most of the changes affecting the visualisation of the amateur
arts landscape. That basic thrust is that individuals have more freedom to make their
own choices (even if new patterns can be recognised in the outcomes), that they are less
64

summ a ry

willing to conform to conventions and that they literally and figuratively use their own
diaries and daily schedules as the yardstick. The Internet has become the almost logical
culmination of this trend. It is a place where, without the need for teachers or instituti­
ons, users can download and share information, upload work, give each other feedback
and form communities of shared interest. The degree to which institutions and associa­
tions play a role in the amateur arts in the future will depend on whether and how they
are able to respond to the move towards ‘amateur arts 2.0’.

65

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Literatuur
Barber, B. (2007). De infantiele consument. Hoe de markt kinderen bederft, volwassenen klein houdt en burgers vertrapt.
Amsterdam: Ambo.
Beckers, T. (2004). De hyperactieve samenleving: op zoek naar de verloren tijd. Tilburg: Universiteit van Tilburg.
Beckers, T. en H. van der Poel (1989). Vrije tijd tussen vorming en vermaak. Tilburg: Katholieke Universiteit
Brabant.
Beekhoven, S., K. Hoogeveen, C. Oomen, I. Visser en F. Haanstra. Kunstbeoefening in het basis- en
voortgezet onderwijs. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Beer, P. de (2004). Individualisering zit tussen de oren. In: J. Duyvendak en M. Hurenkamp (red.), Kiezen
voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid (Jaarboek Tijdschrift voor de Sociale Sector,
p. 18-36). Amsterdam: Van Gennep.
Beerekamp, H. (2009). Amateurs bestaan niet in jonge kunsten. In: nrc Handelsblad, 29 maart 2009.
Berg, E. van den (2010). Kunstbeoefening in informele verbanden. Een verkennend onderzoek in Alphen
aan den Rijn. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Bly, R. (1996). The sibling society. London: Hamish Hamilton.
Bocock, R. (1993). Consumption. Londen: Routledge.
Bottenburg, M. van (2009). Running alone together? The social dynamics and meanings of ‘light’ running
communities. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Borg, M. ter (1996). Gevoelsindividualisme. In: Wending, 20 januari 1996.
Breedveld, K. en A. van den Broek (2003). De meerkeuzemaatschappij. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Breedveld, K. en A. van den Broek (2004). De veeleisende samenleving. De sociaal-culturele context van psychische
vermoeidheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Breedveld, K., A. van den Broek, J. de Haan, L. Harms, F. Huysmans en E. van Ingen (2006). De tijd als
spiegel. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2005). Vrijetijdsethiek in de geest van het consumentisme? In: P. Dekker (red.),
Maatschappelijke tegenstellingen en de civil society (p. 84-100). Driebergen: Synthesis.
Broek, A. van den (2007). Meer mens met vitamine C? Over de relatie tussen geluk en cultuur. In:
P. Schnabel (red.), Veel geluk in 2007 (scp -nieuwjaarsuitgave 2007, p. 94-98). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2008). Cultuurdeelname. In: A. van den Broek en S. Keuzenkamp (red.), Het dagelijks
leven van allochtone stedelingen (p. 149-169). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2009a). Kunstbeoefening in de vrije tijd. In: A. van den Broek, J. de Haan en
F. Huysmans, Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars. trends in cultuurparticipatie en mediagebruik
(p. 66-86). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2009b). Cultuurdeelname en etniciteit: Wie doet wat, en met welk effect?
In: Q. van den Hoogen, Q. van der Hoeven, C. van Dalen en M. Zwaving (red.). Handboek cultuurbeleid.
Doetinchem: Reed Business (iii.1-3-1 – iii.1-3-28).
Broek, A. van den (2010a). faqs over kunstbeoefening in de vrije tijd. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
66

ger a a dpleegde liter atuur

Broek, A. van den (red.) (2010b). Mogelijkheden tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Broek, A. van den, en J. de Haan (2000). Cultuur tussen competentie en competitie. Amsterdam:
Boekmanstudies.
Brooks, D. (2000). Bobos in Paradise. The New Upper Class and How They Got There. New York: Simon & Schuster.
Campbell, C. (1987). The romantic ethic and the spirit of consumerism. Oxford: Blackwell.
Cross, G. (1993). Time and money. The making of consumer culture. Londen/New York: Routledge.
Crum, B. (1991). Over de versporting van de samenleving. Reﬂecties over bewegingsculturele ontwikkelingen met het oog
op sportbeleid. Rijswijk: Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur.
Csikszentmihalyi, M. (1997). Finding flow. The psychology of engagement with everyday life. New York: Basic
Books.
Dekker, P. en J. de Hart (2004). Vrijwillig associëren. In: J. Duyvendak en M. Hurenkamp (red.), Kiezen voor
de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid (Jaarboek Tijdschrift voor de Sociale Sector.
p. 167-184). Amsterdam: Van Gennep.
Dekker, P., J. de Hart en L. Faulk (2007). Toekomstverkenning vrijwillige inzet 2015. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Doorn, R. van (2008). Kijk, een echte ‘fotoclub-foto’! Is dit wat wij willen? (m a Thesis Kunstbeleid &
Management). Utrecht:Faculteit Letteren Universiteit Utrecht.
Duijn, F. van, M. Kapteijns, T. Odems, H. Peters en B. Pluymers (red.) (2000). Theaters van de toekomst.
Den Bosch: Stichting Erasmusprijs.
Duyvendak, J. en M. Hurenkamp (2004). Kiezen voor de kudde. In: J. Duyvendak en M. Hurenkamp
(red.), Kiezen voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid (Jaarboek Tijdschrift voor de
Sociale Sector, p. 213-222). Amsterdam: Van Gennep.
Eijk, P. van, F. Meijer, J. Roelofs, H. van Soelen en H. van Veen (2008). Agenda voor de toekomst. De strategie
van de Vereniging van Openbare Bibliotheken voor de jaren 2009-2012. Den Haag: Vereniging Openbare
Bibliotheken in Nederland.
Elchardus, M. (1996). De gemobiliseerde samenleving. Tussen de oude en een nieuwe ordening van de tijd. Brussel:
Koning Boudewijnstichting.
Elchardus, M. (2002). Op in rook? In: M. Elchardus en I. Glorieux (red.), De symbolische samenleving. Een
exploratie van de nieuwe sociale en culturele ruimtes (p. 7-30). Tielt: Lannoo.
Elchardus, M. (2004a). Autonome volgzaamheid. In: J. Duyvendak en M. Hurenkamp (red.), Kiezen voor de
kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid (Jaarboek Tijdschrift voor de Sociale Sector,
p. 205-212). Amsterdam: Van Gennep.
Elchardus, M. (2004b). ‘We lopen een culturele revolutie achter’. In: Socialisme & democratie, jg. 61, nr. 3,
p. 8-20.
Elchardus, M. (2005). Tegenstellingen en conflicten in de symbolische samenleving? In: P. Dekker (red.),
Maatschappelijke tegenstellingen en de civil society (p. 33-55). Driebergen: Synthesis.
Ensink, J., P. Hagenaars, S. van den Hoek, L. Kampman en J. Poll (2010a). Kunstbeoefening in nonprofit instellingen. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Ensink, J., S. van den Hoek, M.-J. Kommers en M. Tal (2010b). Kunstbeoefening op de particuliere
markt. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Fonds voor Cultuurparticipatie (2009). Beleidsplan 2009/2012. Den Haag: Fonds voor Cultuurparticipatie.
67

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Frissen, V. (2009). Digitalisering in het culturele domein: van e-cultuur naar zwart gat? In: B. Heijne,
V. Frissen, F. Laroui, S. Selwood en P. Schnabel (red.), Cultuur en media in 2015 (p. 20-35). Den Haag/
Amsterdam: Ministerie van oc w/Boekmanstudies.
Glorieux, I. en M. Moens (2002). Hoe vrij is de vrije tijd? Over symbolische structuren. In: M. Elchardus
en I. Glorieux (red.), De symbolische samenleving. Een exploratie van de nieuwe sociale en culturele ruimtes
(p. 85-108). Tielt: Lannoo.
Haan, J. de, en A. Adolfsen (2008). De virtuele cultuurbezoeker. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Haan, J. de, en W. Knulst (1998). De kunstzinnige burger wordt ouder. Kunstbeoefening in de vrije tijd opnieuw
onderzocht. Utrecht: l ok v.
Hart, J. de (2005). Pretpark Hollandia: over enkele veranderingen in het burgerlijke waardepatroon.
In: P. Dekker en J. de Hart (red.), De goede burger. Tien beschouwingen over een morele categorie (p. 43-58).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Heijne, B.P. (2009). De globale verbeelding. In: B. Heijne, V. Frissen, F. Laroui, S. Selwood en P. Schnabel
(red.), Cultuur en media in 2015 (p. 8-16). Den Haag/Amsterdam: Ministerie van oc w/Boekmanstudies.
Huysmans, F. en C. Hillebrink (2008). De bibliotheek 10 jaar na nu. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Ingen, E. van, en P. Dekker (2009). Dissolution of associational life? Testing the individualization and
informalization hypotheses on leisure activities in the Netherlands between 1975 and 2005.
In: E. van Ingen. Let’s come together and unite. Studies of the changing character of voluntary association
participation (p. 65-81). Tilburg: Oldendorff research institute.
Inglehart, R. (1977). The Silent Revolution. Princeton: Princeton University Press.
Ivey, B. (2009). Expressive life and the public interest. In: S. Jones (red.), Expressive lives (de mos Collection
27, p. 23-33). London: de mos.
Kamphuis, B. (2009). Twee x amateurkunst 2.0. Presentatie op conferentie Onderzoek in cultuureducatie
2009: Amateurkunst 2.0. Cultuurnetwerk Nederland & Arte z Hogeschool voor de Kunsten,
Zwolle, 22 juni 2009 (www.cultuurnetwerk.nl/producten_en_diensten/eerdere_evenementen/
onderzoekconferentie2009.asp).
Keen, A. (2007). The cult of the amateur. How today’s internet is killing our culture and assaulting our economy.
London/Boston: Nicholas Brealey Publishing.
Klein, S. (2007). Tijd. Een gebruiksaanwijzing. Amsterdam: Ambo.
Knulst, W. (1989). De kunstzinnige burger. Onderzoek naar amateuristische kunstbeoefening en culturele interesses
onder de bevolking vanaf 6 jaar. Rijswijk: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Knulst, W. (1992). Waarom blijft het cultureel rendement van een stijgend opleidingsniveau achter bij
verwachtingen? In: P. Dekker en M. Konings-Van der Snoek (red.), Sociale en culturele kennis (p. 120-125).
Rijswijk: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Konings, F. en V. Veldheer (2010). Bemoeienis van de drie overheden met de bevordering van de
kunstbeoefening in de vrije tijd. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden tot kunstbeoefening.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kruijt, J. (1957). Levensbeschouwing en groepssolidariteit in Nederland. In: Sociologisch Jaarboek 1957,
p.29-65.
Kruijt, J. (1959). Verzuiling. Zaandijk: Heijnis.
Kuiper, S. (2010). Museum 2.0. Het museum, de televisie en het internet. In: Mediafonds, januari, p. 7-8.
Kunstfactor (2008). Kennis in kunst. Beleidsplan 2009-2012. Utrecht: Kunstfactor.

68

ger a a dpleegde liter atuur

Kunstfactor en v ng (2008). Amateurkunstbeleid ok. Een handreiking voor gemeenten. Utrecht/Den Haag:
Kunstfactor en Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Kuperus, M. (2005). De vereniging op survival. Overlevingsstrategieën voor hedendaagse verenigingen. Utrecht:
Civiq.
Layard, R. (2005). Happiness. Lessons from a new science. New York: Penguin.
Lieftink, J., M. Tal en P. Vogelezang (2007). Amateurkunst in de toekomst. Vier toekomstbeelden en de rol daarin van
centra voor de kunsten, gemeenten en provinciale kenniscentra. Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Mommaas, H. (2004). De kudde is dood, lang leve de kuddes. In: J. Duyvendak en M. Hurenkamp (red.),
Kiezen voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid (Jaarboek Tijdschrift voor de sociale
sector, p. 152-166). Amsterdam: Van Gennep.
Mommaas, H., M. van den Heuvel en W. Knulst (2000). De vrijetijdsindustrie in stad en land. Een studie naar de
markt van belevenissen (w r r Voorstudies en achtergronden V109). Den Haag: Sdu.
nm v (2001). Musea van de toekomst. Amsterdam: Nederlandse Museumvereniging.
nm v (2002). Tussen nijlpaard en chimpansee. De toekomst van de Nederlandse musea. Amsterdam: Nederlandse
Museumvereniging.
oc w (2007). Kunst van leven. Hoofdlijnen cultuurbeleid. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Putnam, R. (2000). Bowling Alone. The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon and
Schuster.
Raad voor Cultuur (2003). eCultuur: van i naar e. Advies over de digitalisering van cultuur en de implicaties voor
cultuurbeleid. Den Haag: Raad voor Cultuur.
Raad voor Cultuur (2005). Mediawijsheid. De ontwikkeling van nieuw burgerschap. Den Haag: Raad voor Cultuur.
Raad voor Cultuur (2007). Innoveren, participeren. Advies agenda cultuurbeleid & culturele basisinfrastructuur.
Den Haag: Raad voor Cultuur.
Reiss, A. en A. de Vries (red.) (2009). Wie het weet mag het zeggen. Kunstconnected Special. Utrecht:
Kunstconnectie.
Schaefer, M. (2009). The amateur’s workshop. Media practice and cultural production online.
Presentatie op conferentie Onderzoek in cultuureducatie 2009: Amateurkunst 2.0. Cultuurnetwerk
Nederland & Arte z Hogeschool voor de Kunsten, Zwolle, 22 juni 2009 (www.cultuurnetwerk.nl/
producten_en_diensten/eerdere_evenementen/onderzoekconferentie2009.asp).
Schnabel, P. (2000). Een sociale en culturele verkenning voor de lange termijn. In: P. Schnabel en H. Don
(red.), Trends, dilemma’s en beleid. Essays over ontwikkelingen op langere termijn (p. 11-27). Den Haag: Centraal
Planbureau / Sociaal en Cultureel Planbureau.
Schnabel, P. (2004). Het zestiende Sociaal en Cultureel Rapport blikt zestien jaar vooruit. In: P. Schnabel
(red.), In het zicht van de toekomst. Sociaal en Cultureel Rapport 2004 (p. 45-90). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Schnabel, P. (2009). … in het nu wat worden zal. In: B. Heijne, V. Frissen, F. Laroui, S. Selwood en
P. Schnabel (red.), Cultuur en media in 2015 (p. 66-75). Den Haag/Amsterdam: Ministerie van oc w/
Boekmanstudies.
Schnabel, P. en J. de Hart (2008). Sociale cohesie: het thema van dit Sociaal en Cultureel Rapport.
In: P. Schnabel, R. Bijl en J. de Hart (red.), In het zicht van de toekomst. Sociaal en Cultureel Rapport 2004
(p. 12-29). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Scholten, D. (2010). Vrijer kijken, minder technisch gefröbel. In: Kaap Kunst, vaktijdschrift over de actieve
kunstbeoefening. nr.7 (p. 20-23).
69

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Schwartz, B. (2004). De paradox van keuzes. Hoe te veel een probleem kan zijn. Utrecht: Het Spectrum.
Sennett, R. (1998). The corrosion of character. NewYork/London: Norton.
Slagter, S. (1959). De mens in maatschappij, techniek en cultuur. Zeist: De Haan.
de Swaan, A. (1982). Uitgaansbeperking en uitgaansangst; over de verschuiving van bevelshuishouding
naar onderhandelingshuishouding. In: A. de Swaan, De mens is de mens een zorg. Opstellen 1971-1981
(p. 81-115). Amsterdam: Meulenhoff.
Tocqueville, A. de (1984). Democracy in America (1835). Harmondsworth: Penguin..
Veblen, T. (1979). The Theory of the Leisure Class (1899). New York: Penguin Books.
Volz, L. en H. Heimans (2010). Kunstbeoefening in verenigingen. In: A. van den Broek (red.), Mogelijkheden
tot kunstbeoefening. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Vuijsje, H. en C. Wouters (1999). Macht en gezag in het laatste kwart. Inpakken en wegwezen. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.Weber, M. (1987). Over klassen, standen en partijen (1905). Kampen: Kok Agora.
Wijn, C. (red.), De beleving. Utrecht: Artplex, Bibliotheek Utrecht en Utrechts Centrum voor de Kunsten.
Wuthnow, R. (1994). Sharing the journey. Support groups and America’s new quest for community. New York: Free
Press.
Zeegers, W. (1998). Op zoek naar een kanjer. Contactadvertenties in Nederland. Amsterdam: Bert Bakker.
Zijderveld, A. (1983). De culturele factor. Een cultuursociologische wegwijzer. Den Haag: Vuga.
Zijderveld, A. (1991). Staccato cultuur, flexibele maatschappij en verzorgende staat. De ironie van wat ons drijft en
belangrijk dunkt. Utrecht: Lemma.
Zijderveld, A. (1994). Individualisering en anti-institutionalisme. In: A. van den Broek en B. Seuren (red.),
Individualisering en solidariteit (Oldendorfflezingen, p. 3-18). Tilburg: Tilburg University Press.

70

public aties va n he t s o ci a a l en c ultur eel pl a nbur e au

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­
bureau. Deze publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het scp.
Een complete lijst is te vinden op deze website: www.scp.nl.

Sociale en Culturele Rapporten
Investeren in vermogen. Sociaal en Cultureel Rapport 2006. isbn 90-377-0285-6
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
isbn 978-90-377-0368-9

scp-publicaties 2009
Nooit meer dezelfde. Gevolgen van misdrijven voor slachtoffers (2009). Willemijn Lamet en
Karin Wittebrood. isbn 978-90-377-0402-0
2009/2 Emancipatiemonitor 2008 (2009). Ans Merens en Brigitte Hermans (red.).
isbn 978-90-377-0406-8
2009/3 Goede buren kun je niet kopen. Over de woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse
allochtonen in Nederland (2009). Jeanet Kullberg, Miranda Vervoort en Jaco Dagevos.
isbn 978-90-377-0401-3
2009/4 De jeugd een zorg. Ramings- en verdeelmodel jeugdzorg 2009 (2009). John Stevens,
Evert Pommer, Hetty van Kempen, Elke Zeijl, Isolde Woittiez, Klarita Sadiraj,
Rob Gilsing, Saskia Keuzenkamp. isbn 978-90-377-0355-9
2009/5 Mantelzorg. Een overzicht van de steun van en aan mantelzorgers in 2007 (2009).
Alice de Boer, Marjolein Broese van Groenou en Joost Timmermans (red.).
isbn 978-90-377-0408-2
2009/6 At a glance. Summaries of 16 scp research projects in 2008. isbn 978-90-377-0413-6
2009/7 Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5 (2009). Paul Dekker en
Joep de Hart. isbn 978-90-377-0348-1
2009/8 Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars. Trends in cultuurparticipatie en mediagebruik (2009). Andries van den Broek, Jos de Haan en Frank Huysmans.
isbn 978-90-377-0400-6
2009/9 Making up the Gap. Migrant Education in the Netherlands (2009). Lex Herweijer.
isbn 978-90-377-0433-4
2009/10 Gelukkig voor de klas?. Leraren voortgezet onderwijs over hun werk. Ria Vogels.
		
isbn 978-90-377-0340-5
2009/11 Rules of Relief. Institutions of social security, and their impact (2009). J.C. Vrooman.
		
isbn 978-90-377-0218-7
2009/12 Overlast en verloedering ontsleuteld (2009). Lonneke van Noije en Karin Wittebrood.
isbn 978-90-377-0436-5
2009/1

71

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

2009/13 Crisis in aantocht? Verdiepingsstudie Continu Onderzoek Burgerperspectieven 2008 (2009).
Paul Dekker, Tom van der Meer, Peggy Schyns en Eefje Steenvoorden.
		
isbn 978-90-377-0404-4
2009/14 De sociale staat van Nederland 2009 (2009). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer,
		
Evert Pommer, Peggy Schyns (red.). isbn 978-90-377-0434-1
2009/15 Deeltijd (g)een probleem. Mogelijkheden om de arbeidsduur van vrouwen met een kleine deel­
tijdbaan te vergroten (2009). Saskia Keuzenkamp (red.), Carlien Hillebrink,
		
Wil Portegijs, Babette Pouwels. isbn 978-90-377-0448-8
2009/16 De toekomst van de mantelzorg (2009). Klarita Sadiraj, Joost Timmermans,
		
Michiel Ras, Alice de Boer. isbn 978-90-377-0435-8
2009/17 Vergrijzing, verpleging en verzorging. Ramingen, profielen en scenario’s
		
2005-2030 (2009). Isolde Woittiez, Evelien Eggink, Jedid-Jah Jonker,
		
Klarita Sadiraj. isbn 978-90-377-0422-8
2009/18 Jaarrapport integratie 2009 (2009). Mérove Gijsberts, Jaco Dagevos (red.)
		
isbn 978-90-377-0446-4
2009/19 Werkloos in crisistijd. Baanverliezers, inkomensveranderingen en sociale gevolgen; een verkenning (2009). Cok Vrooman. isbn 978-90-377-451-8
2009/20 Maten voor gemeenten. Een analyse van de prestaties van de lokale overheid (2009). B. Kuhry
en J.J.J. Jonker. isbn 978-90-377-0452-5

scp-publicaties 2010
2010/1

2010/2

		
2010/4

2010/5
		
2010/6
2010/7

2010/8
2010/9

72

Liever mark dan Mohammed? Onderzoek naar arbeidsmarktdiscriminatie van niet-westerse
migranten via praktijktests (2010). Iris Andriessen, Eline Nievers, Laila Faulk,
Jaco Dagevos. isbn 978-90-377-0421-1
Op weg met de Wmo. Evaluatie van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2007-2009 (2010).
Mirjam de Klerk, Rob Gilsing en Joost Timmermans (red.), Gijs van Houten, Anna
Maria Marangos, Mathijs Tuynman, Martha Dijkgraaf, Jennifer van den Broeke,
Judith van der Veer, Jelmer Shalk, Jurjen Iedema, Alice de Boer.
isbn 978-90-377-0463-1
Steeds meer verstandelijk gehandicapten? Ontwikkelingen in vraag en gebruik van zorg voor
verstandelijk gehandicapten 1998-2008 (2010). Michiel Ras, Isolde Woittiez, Hetty van
Kempen, Klarita Sadiraj. isbn 978-90-377-0468-6
Een baanloos bestaan. De betekenis van werk voor werklozen, arbeidsongeschikten en
werkenden (2010). Patricia van Echtelt. isbn 978-90-377-0350-4
The social state of the Netherlands 2009 (2010). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert
Pommer, Peggy Schyns (red.). isbn 978-90-377-0466-2
The minimum agreed upon. Consensual budget standards for the Netherlands (2010). Stella
Hoff, Arjan Soede, Cok Vrooman, Corinne van Gaalen, Albert Luten, Sanne
Lamers. isbn 978-90-377-0472-3
Sociale uitsluiting bij kinderen: omvang en achtergronden (2010). Annette Roest, Anne
marike Lokhorst, Cok Vrooman. isbn 978-90-377-0493-8
Beperkt aan het werk. Rapportage ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en arbeidsparticipatie
(2010). Gerda Jehoel-Gijsbers. isbn 978-90-377-0489-1

public aties va n he t s o ci a a l en c ultur eel pl a nbur e au

scp-essays
Voorbeelden en nabeelden (2005). Joep de Hart. isbn 90-377-0248-1
De stem des volks (2006). Arjan van Dixhoorn. isbn 90-377-0265-1
De tekentafel neemt de wijk (2006). Jeanet Kullberg. isbn 90-377-0261-9
Leven zonder drukte (2006). Tjirk van der Ziel met een naschrift van Anja Steenbekkers en
Carola Simon. isbn 90-377-0262-7
5 Otto Neurath en de maakbaarheid van de betere samenleving (2007). Ferdinand Mertens.
isbn 978-90-5260-260-8
1
2
3
4

Overige publicaties
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 1 (2009). Eefje Steenvoorden,
Peggy Schyns en Tom van der Meer. isbn 978-90-377-0417-4
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 2 (2009). Tom van der Meer,
Paul Dekker en Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0418-1
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 3 (2009). Eefje Steenvoorden,
Tom van der Meer en Paul Dekker. isbn 978-90-377-0447-1
Wmo Evaluatie. Eerste tussenrapportage. De invoering van de Wmo: gemeentelijk beleid in 2007 (2008).
Gijs van Houten, Mathijs Tuynman en Rob Gilsing. isbn 978-90-377-0390-0
Wmo Evaluatie. Tweede tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een lichamelijke
beperking (2009). Anna Maria Marangos, Mieke Cardol en Mirjam de Klerk.
isbn 978-90-377-0399-3
m/v. scp-nieuwjaarsuitgave 2009 (2009). isbn 978-90-377-0411-2
Definitief advies over het Wmo-budget huishoudelijke hulp voor 2009 (2009). Evert Pommer,
Ab van der Torre, Evelien Eggink. isbn 978-90-377-0415-0
t bo/eu en t bo/nl. Een vergelijking van twee methoden van tijdbestedingsonderzoek (2009).
Carlijn Kamphuis, Remko van den Dool, Andries van den Broek, Ineke Stoop, Patty Ade­
laar, Jos de Haan. isbn 978-90-377-0423-5
Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar de maatschappelijke participatie van arme kinderen
(2009). Gerda Jehoel-Gijsbers. isbn 978-90-377-0416-7
Werken en weldoen. Kiezen voor betaalde en onbetaalde arbeid (2009). Ingrid Ooms, Jedid-Jah
Jonker, Ab van der Torre. isbn 978-90-377-0403-7
Genoeg om van te leven. Focusgroepen in discussie over de minimale kosten van levensonderhoud (2009).
Stella Hoff, Arjan Soede, Cok Vrooman, Corinne van Gaalen, Albert Luten, Sanne Lamers.
isbn 978-90-377-407-5
Profielen van vragers naar aw bz-g g z (2009). Cretien van Campen. isbn 978-90-377-0444-0
Sociale uitsluiting: een meetinstrument (2009). Gerda Jehoel-Gijsbers (scp), Wendy Smits (cbs),
Jeroen Boelhouwer (scp) en Harry Bierings (cbs). isbn 978-90-377-0427-3
Sociale samenhang in de wijk. nsv actualiteitencollege 2008 (2009). Maurice G
­ esthuizen en Vic Veld­
heer (red.). isbn 978-90-377-0445-7
Meten wat leeft? Achtergrondstudie bij het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (2009). Paul Dekker
(red.). isbn 978-90-377-0419-8
VeVeRa-III. Ramingen verpleging en verzorging 2005-2030 modelbeschrijving (2009). Evelien Eggink,
Jedid-Jah Jonker, Klarita Sadiraj, Isolde Woittiez. isbn 978-90-377-0356-6
Sporten gemeten. Methodologische aspecten van het onderzoek naar sportdeelname (2009).
Koen Breedveld,­Annet Tiessen-Raaphorst. isbn 978-90-377-0358-0
Hoe het ons verging... Traditionele nieuwjaarsuitgave van het scp (2010). Paul Schnabel (red.).
isbn 978-90-377-0465-5
73

toekoms t v er k enning k uns tbeoefening

Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 4 (2010). Paul Dekker, Tom van
der Meer en Irene de Goede. isbn 978-90-377-0464-8
Wmo Evaluatie. Vierde tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een lichamelijke
beperking; twee jaar na de invoering van de Wmo (2010). A. Marangos, M. Cardol, M. Dijkgraaf,
M. de Klerk. isbn 978-90-377-0470-9
Op weg met de Wmo. Journalistieke samenvatting door Karolien Bais. Mirjam de Klerk, Rob Gilsing en
Joost Timmermans. Samenvatting door Karolien Bais (2010). isbn 978-90-377-0469-3
NL Kids online. Risico’s en kansen van internetgebruik onder jongeren (2010). Jos de Haan.
isbn 978-90-377-0430-3
Kortdurende thuiszorg in de awbz. Een verkenning van omvang, profiel en afbakening (2010). Maaike den
Draak. isbn 978-90-377-0471-6
De publieke opinie over kernenergie (2010). Paul Dekker, Irene de Goede, Joop van der Pligt.
isbn 978-90-377-0488-4
Op maat gemaakt? Een evaluatie van enkele responsverbeterende maatregelen onder Nederlanders van nietwesterse afkomst (2010). J. Kappelhof. isbn 978-90-377-0495-2
Oudere tehuisbewoners. Landelijk overzicht van de leefsituatie van ouderen in instellingen 2008/2009
(2010). Maaike den Draak. isbn 978-90-377-0499-0
Kopers in de knel? Een scenariostudie naar de gevolgen van de crisis voor huiseigenaren met een hypotheek
(2010). Michiel Ras, Ingrid Ooms, Evelien Eggink. isbn 978-90-377-0498-3

74