Rijkswaterstaat
Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Toekomstvastheid van de
hoogwatergeul in de IJsseldelta
rapportnummer 2009.005

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul
in de IJsseldelta
Quick scan naar de consequenties van het advies van de
Deltacommissie voor de hoogwatergeul bij Kampen

Datum
Status

8 april 2009
Definitief

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul
in de IJsseldelta
Quick scan naar de consequenties van het advies van de
Deltacommissie voor de hoogwatergeul bij Kampen

Datum
Status

8 april 2009
Definitief

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Colofon

Uitgegeven door
Informatie
Telefoon
Fax
Uitgevoerd door

Opmaak
Foto omslag
Datum
Status
Versienummer

Rijkswaterstaat Waterdienst
info.waterdienst@rws.nl
0320 – 298411
0320 - 249218
Lukas Meursing, Maarten Borgdorff, Frans Claessen
(Deltares), Hans Gerritsen en Renske Gillissen.
Verbeelding oplossingsrichtingen:
H+N+S Landschapsarchitecten (Jasper Hugtenburg,
Lodewijk van Nieuwenhuijze)
Rijkswaterstaat Waterdienst, Thieme Deventer
PANDION in opdracht van Rijkswaterstaat, 2002
8 april 2009
Definitief
3

Pagina 4 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Inhoud

1

Inleiding 7

2
2.1
2.2
2.3

Hoogwaterbescherming in de IJsseldelta 11
Gebiedsbeschrijving 11
Hoogwaterbescherming 12
Stand van zaken hoogwaterbescherming 14

3
3.1
3.2
3.3

Anticiperen op klimaatverandering: de Deltacommissie 17
De Deltacommissie en kabinetsreactie in ontwerp Nationaal Waterplan 17
IJsseldelta bij hogere IJsselmeerpeilen 18
Maatgevende waterstanden langs de IJssel bij hoger meerpeil 20

4

Effectiviteit van de hoogwatergeul bij hogere meerpeilen 23

5

Inpasbaarheid van de hoogwatergeul in toekomstige oplossingsrichtingen
voor hoogwaterbescherming 27

6

Gevoeligheidsanalyse 31

7

Conclusies en aanbevelingen 33

Bijlage
A.1
A.2
A.3
A.4
A.5
A.6

A Oplossingsrichtingen hoogwaterbescherming IJsseldelta en
Vechtmonding op lange termijn 37
1 -Stormkering Ketelbrug (strategie afsluiten) 39
2 –Vechtboezem (strategie afsluiten) 43
3 –Compartimenteringsdam (strategie afsluiten) 47
4 –Nieuwe deltadijken (strategie versterken) 51
5 -Huidige dijkringen (strategie versterken) 55
6 -Verdiepen IJsselmeer (strategie compenseren stormopzet) 59

Bijlage

B Begrippenlijst 62

Bijlage

C Betrokken partijen 64

Bijlage

D Geraadpleegde literatuur 65

Pagina 5 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 6 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

1

Inleiding

In december 2006 is de PKB Ruimte voor de Rivier vastgesteld. Daarin is een
Basispakket maatregelen opgenomen dat in 2015 moet zijn uitgevoerd. Het vereiste
veiligheidsniveau in het rivierengebied moet dan in overeenstemming zijn gebracht
met de maatgevende afvoer van 16.000 m3/s in de Rijn bij Lobith. Daarnaast is in
de PKB een aantal binnendijkse gebieden gereserveerd die niet in het Basispakket
voor de korte termijn (2015) zijn opgenomen, maar die op lange termijn wel nodig
kunnen zijn voor het afvoeren van 18.000 m3/s bij Lobith. Als hoogwatermaatregel
bij Kampen is in de PKB voor de korte termijn een zomerbedverdieping van de IJssel
opgenomen en een ruimtelijke reservering voor een toekomstige hoogwatergeul.
Verschillende ontwikkelingen in de IJsseldelta, waaronder de maatregelen in het
kader van Ruimte voor de Rivier, een woningbouwopgave en de aanleg van de
Hanzelijn, waren voor initiatiefnemers in de regio aanleiding om de hoogwatergeul
al op korte termijn te willen realiseren in een integrale gebiedsontwikkeling. Daarom
heeft de regio in samenwerking met VROM, VenW en LNV een Masterplan
vastgesteld (2006) en is een intentieovereenkomst ondertekend (2007) op grond
waarvan alle partijen zich inspannen om nu al te komen tot een concreet begrensde
hoogwatergeul als oplossing voor de hoogwaterafvoer.
In de PKB is aangegeven dat er onder voorwaarden een zogenaamd Omwisselbesluit
kan worden genomen, waarbij de hoogwatergeul in plaats van de
zomerbedverdieping in het Basispakket voor de korte termijn wordt opgenomen.
Voorwaarden voor het Omwisselbesluit zijn dat de plannen voor de hoogwatergeul
technisch-inhoudelijk en financieel haalbaar zijn en dat realisatie vóór eind 2015
mogelijk is.
In september 2008 zijn de eerste documenten voor de hoogwatergeul Kampen door
de Programmadirectie Ruimte voor de Rivier getoetst aan de criteria voor een
(Omwissel)besluit (SNIP2A). Belangrijkste punten die in de toetsing naar voren
kwamen zijn dat een voorstel voor de financiering nog ontbreekt en dat de
hoogwatergeul Kampen niet de waterstandsdaling haalt van de maatregel waarmee
omgewisseld wordt (zomerbedverdieping).
Er is nog een complicerende factor bij een besluit over de hoogwatergeul Kampen.
In september 2008 adviseerde de Deltacommissie, ook wel bekend als de commissie
Veerman, het IJsselmeerpeil met maximaal 1,5 meter te verhogen, tot +1,1 meter
NAP (uitgaande van een winterpeil van -0,40 meter ten opzichte van NAP). Het
ontwerp Nationaal Waterplan kiest ook deze 1,5 meter peilstijging als uitgangspunt.
In de PKB is echter uitgegaan van een maximale zeespiegelstijging aan het eind van
de eeuw van 0,6 meter tot +0,2 meter NAP. Bij de geplande vergroting van de
spuicapaciteit in de Afsluitdijk kan de feitelijke verhoging van het IJsselmeerpeil bij
0,6 meter zeespiegelstijging beperkt blijven tot circa 20 centimeter. Het effect van
een peilverhoging van het IJsselmeer van 1,5 meter op de hoogwatergeul Kampen
was onduidelijk.
In november 2008 is bij een werkbezoek van staatssecretaris Huizinga aan de
IJsseldelta afgesproken dat een Omwisselbesluit wordt uitgesteld van 1 januari 2009
tot uiterlijk april 2009. Daarbij is afgesproken dat vóór die tijd de mogelijkheden

Pagina 7 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

voor de financiering worden onderzocht en dat er een quick scan wordt uitgevoerd
naar de toekomstvastheid van de hoogwatergeul Kampen in relatie tot het advies
van de Deltacommissie.
Het doel van de quick scan is het verkennen van de toekomstvastheid van de
hoogwatergeul bij Kampen bij toekomstige hogere rivierafvoeren (18.000 m3/s op
de lange termijn) en hogere IJsselmeerpeilen (verhoging van maximaal 1,5 meter in
2100).
Het begrip toekomstvastheid valt in deze quick scan uiteen in twee aspecten: de
effectiviteit van de hoogwatergeul in het bereiken van een (substantiële)
waterstandsdaling in de IJssel bij Zwolle en inpassing van de hoogwatergeul in
toekomstscenario’s voor de IJsseldelta en Vechtmonding.
Schematisch kan dit als volgt worden weergegeven:
Figuur 1.1
De in deze quick scan
gehanteerde definitie
van toekomstvastheid

toekomstvastheid
hoogwatergeul

effectiviteit
hoogwatergeul
(waterstandsdaling op de
IJssel)

inpassing
hoogwatergeul in
toekomstscenario’s

De hoogwatergeul beschouwen we als effectief als deze ook bij hoge afvoer van de
IJssel (18.000 m3/s bij Lobith) en een verhoging van het IJsselmeerpeil met
maximaal 1,5 meter een significante bijdrage kan blijven leveren aan de
waterstandsdaling op de IJssel bij Zwolle. Om de effectiviteit te bepalen wordt
gekeken naar de hoogwatergeul in maatgevende situaties na 2035. Tot 2035 zal het
peil van het IJsselmeer niet substantieel verhoogd worden, daarna is een verhoging
tot maximaal 1,5 meter mogelijk.
Daarnaast wordt gekeken naar de toekomstvastheid van de hoogwatergeul binnen
mogelijke oplossingsrichtingen voor hoogwaterbescherming in de hele IJsseldelta en
Vechtmonding voor verhoging van het IJsselmeerpeil op de lange termijn. Hierbij
geldt dat de hoogwatergeul toekomstvast is als deze ruimtelijk past in en niet
strijdig is met oplossingsrichtingen voor toekomstige hoogwaterbescherming voor
het genoemde gebied. De hoogwatergeul is dan een ‘geen spijt’ maatregel.
Het gaat hier om toekomstvastheid op een hoger ruimtelijk schaalniveau dan bij de
bepaling van de toekomstvastheid aan de hand van effectiviteit. Een substantiële
verhoging van het IJsselmeerpeil zal grote gevolgen hebben voor de
hoogwaterbescherming en inrichting van het gebied, en vereist wellicht zelfs een
gebiedsoverstijgende aanpak.

Pagina 8 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Parallel aan deze quick scan is in opdracht van de Programmadirectie Ruimte voor
de Rivier een hydraulische studie uitgevoerd naar de gevolgen van
meerpeilverhoging en verhoogde afvoer voor de effecten van maatregelen en de
resulterende waterstanden in de IJsseldelta. Daarin is het effect van deze
maatregelen berekend bij verschillende IJsselmeerpeilen (tot maximaal 1,5 meter
verhoging) in combinatie met een kortetermijnafvoer van 16.000 m3/s en een
langetermijnafvoer van 18.000 m3/s. De uitkomsten van deze berekeningen zijn in
de quick scan gebruikt bij de bepaling van de effectiviteit van de hoogwatergeul (De
gevolgen van de IJsselmeerpeilstijging en een verhoogde rivierafvoer voor de
IJsseldelta, Rijkswaterstaat Waterdienst, april 2009).
De quick scan is uitgevoerd in de periode december 2008 – maart 2009, door een
projectteam van Rijkswaterstaat Waterdienst met ondersteuning van Deltares en
H+N+S Landschapsarchitecten. Uitgebreide analyses en berekeningen (anders dan
in de eerder genoemde hydraulische studie) waren in dit korte tijdsbestek niet
mogelijk. Deze quick scan is daarom gebaseerd op reeds beschikbare informatie en
deels op expert judgement.
In verschillende expertsessies zijn de huidige en mogelijke toekomstige
waterhuishoudkundige situaties van het gebied in kaart gebracht. In een workshop
met ongeveer vijftig experts en betrokkenen zijn eind januari verschillende
oplossingsrichtingen voor een toekomstvaste IJsseldelta en de rol van de
hoogwatergeul hierin verkend. Tussentijds is er daarnaast veel contact geweest met
verschillende deskundigen om informatie te vergaren en deelresultaten te toetsen.
Na het gereedkomen van het conceptrapport half februari zijn de resultaten ter
commentaar voorgelegd aan een brede kring van betrokkenen en deskundigen. De
betrokken organisaties zijn opgenomen in bijlage C. Deltares heeft een review
uitgevoerd waarvan de bevindingen zijn verwerkt in deze rapportage.

Pagina 9 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 10 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

2

Hoogwaterbescherming in de IJsseldelta

2.1 Gebiedsbeschrijving
De IJsseldelta ontstond tussen 1100 – 1600 na Christus door de afzetting van zand
en klei aangevoerd door de IJssel. Op de hogere delen vestigden zich aan het eind
van de elfde eeuw de eerste mensen. De plaatsen Kampen, IJsselmuiden en Wilsum
zijn op deze manier ontstaan. Het landschap van het studiegebied wordt
gekenmerkt door openheid en heeft een grote cultuurhistorische waarde, met oude
verkavelingspatronen en boerderijen op terpen. Op veel plaatsen in het gebied zijn
nog oude dijken te vinden die zijn aangelegd om de toenmalige Zuiderzee buiten te
houden. Kampereiland en de polder Mastenbroek vormen samen het Nationaal
Landschap IJsseldelta.
Het waterhuishoudkundig systeem waar de hoogwatergeul bij Kampen onderdeel
van uitmaakt beslaat het IJsselmeer, het Ketelmeer, Vossemeer en Zwarte Meer, de
IJssel, de Vecht en het Zwarte Water. De waterhuishouding van de IJsseldelta en
nabije omgeving wordt bepaald door de afvoer van de IJssel en het Zwarte Water
als benedenloop van diverse wateren waaronder de Vecht. De stroomgebieden van
de IJssel en Vecht zijn geheel van elkaar gescheiden en stromen samen via het
Ketelmeer uit in het IJsselmeer.

Figuur 2.1
Studiegebied en
problematiek
hoogwaterbescherming in
de IJsseldelta en
Vechtmonding

Pagina 11 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

In het benedendeel van de stroomgebieden liggen diverse dijkringen die door beide
rivieren of het IJsselmeer bedreigd kunnen worden. Dijkring 9 (Vollenhove), dijkring
10 (Mastenbroek), dijkring 11 (IJsseldelta) en dijkring 53 (Salland) grenzen aan de
IJssel en Vecht. De dijkringen 7 (Noordoostpolder) en 8 (Flevoland) kunnen indirect
invloed ondervinden van deze wateren omdat deze uitmonden in het Zwarte Meer,
Ketelmeer en Vossemeer. Het Kampereiland ligt buiten de Kamperzeedijk (dijkring
10 Mastenbroek) en daarmee buiten de primaire waterkering.
De Vecht stroomt in het studiegebied als bedijkte benedenloop via het Zwarte Water
naar het Zwarte Meer en het Ketelmeer. De Vecht is benedenstrooms vanaf Dalfsen
grotendeels bedijkt. De binnenstad van Zwolle ligt aan het Zwarte Water en staat
daarmee (via een keersluis) in verbinding met het Ketelmeer en het IJsselmeer. De
hoge gronden van Drenthe wateren via het Meppelerdiep af op het Zwarte Water.
Zie figuur 2.1 voor een kaart van het studiegebied met dijkringen en kunstwerken.

2.2 Hoogwaterbescherming
Hoogwater wordt in de benedenloop van de IJssel en Vecht bepaald door twee
factoren: hoge rivierafvoeren en hoge waterstanden in het IJsselmeer. Hoge
waterstanden in het IJsselmeer werken door in het Ketelmeer en het Zwarte Meer
(tenzij de balgstuw Ramspol sluit).
Hoge waterstanden worden veroorzaakt door (een combinatie van) een hoog peil en
noordwesterstorm. Een hoog IJsselmeerpeil komt voor bij grote afvoer van water en
langdurige beperkte afvoermogelijkheden via de spuisluizen in de Afsluitdijk.
Noordwesterstorm op het IJsselmeer zorgt door de grote strijklengte over het
gehele IJsselmeer voor aanzienlijke stormopzet in en om de IJsseldelta. De
waterstanden op het Ketelmeer, in de IJsseldelta en in de Vechtmonding kunnen
door zware storm meer dan 3 meter opgestuwd worden. Bij langdurige (maar niet
extreme) noordwestenwind is de waterstand bij de Afsluitdijk aan de kant van de
Waddenzee vaak hoog en aan de IJsselmeerkant laag. Daardoor kan in die situatie
ook in de dagen voorafgaand aan een zeer zware (noordwester)storm vaak weinig
of geen water uit het IJsselmeer worden gespuid op de Waddenzee waardoor het
peil op het IJsselmeer oploopt.
De windkracht en windrichting spelen dus een sleutelrol in de veiligheidssituatie in
zowel de IJsseldelta als de benedenloop van de Vecht en het Zwarte Water.
De balgstuw Ramspol is in 2002 in gebruik genomen om bij stormopzet in het
Ketelmeer de ingang van het Zwarte Meer af te sluiten en zo het achterliggende
gebied van het Zwarte Water tot aan Zwolle te beschermen. Met de bouw van de
balgstuw is een grootschalige dijkverzwaring in het achterland voorkomen. Voor de
IJsseldelta en de Vecht/Zwarte Water is dus sprake van een gemeenschappelijke
dreiging, namelijk hoge waterstanden op het IJsselmeer en Ketelmeer, inclusief
stormopzet.
Extreme waterstanden door hoge rivierafvoeren dienen zich meestal een aantal
dagen van tevoren aan. Extreme waterstanden op het IJsselmeer kunnen pas enkele
uren tot een halve dag tevoren goed voorspeld worden. De waterstanden op het
IJsselmeer en Ketelmeer lopen in het studiegebied bij een noordwesterstorm binnen
enkele uren hoog op.

Pagina 12 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Maatgevende omstandigheden
De primaire waterkeringen langs de benedenloop van de IJssel zijn onderdeel van
de dijkringen Mastenbroek (dijkring 10) en IJsseldelta (dijkring 11). Deze dijkringen
hebben een beschermingsniveau van 1/2000 per jaar. Dat betekent dat de
waterkering geschikt moet zijn om alle combinaties van waterstanden en golven te
weerstaan, die samen een kans van voorkomen hebben van 1/2000 per jaar.
Daarnaast zijn dijkring 7 (Noordoostpolder) en 8 (Flevoland) relevant met
overschrijdingskans van 1/4000 per jaar. Dijkring 9 (Vollenhove) aan het Zwarte
Meer/Zwarte Water en dijkring 53 (Salland) langs de IJssel hebben een
overschrijdingskans van 1/1250 per jaar.
De Ramspolkering, bestaande uit een keersluis en de dijk Ramspol–IJsselmuiden, is
een verbindende waterkering die dijkring 7, Noordoostpolder, verbindt met dijkring
10, Mastenbroek. Ten aanzien van sterkte is de kering ontworpen op een
beschermingsniveau van 1/2000 per jaar en is ten aanzien van hoogte (voor een
bepaald gedeelte) overstroombaar gemaakt met een beschermingsniveau van 1/500
per jaar. Daarmee heeft het buitendijks gelegen Kampereiland, dat wel beschermd
wordt door een kade, een beperkt beschermingsniveau van 1/500 per jaar.
De omstandigheden waarbij de waterkeringen moeten voldoen worden de
maatgevende omstandigheden genoemd. Deze zijn maatgevend voor het ontwerp
van dijken en kunstwerken en worden per dijkvak bepaald en vastgelegd bij
ministeriële regeling in de zogenaamde hydraulische randvoorwaarden. In deze
studie wordt steeds naar maatgevende omstandigheden en de veranderingen daarin
gekeken, omdat deze bepalend zijn voor die maximale situaties die passen bij het
gekozen beschermingsniveau in het gebied (overschrijdingskans 1/2000 per jaar).
De maatgevende omstandigheden langs de benedenloop van de IJssel worden vanaf
de IJsselmonding (kilometer 1002) tot ongeveer bij Kampen (kilometer 996) vrijwel
volledig bepaald door een hoge IJsselmeerwaterstand. De rivierafvoer in dit gebied
kan weliswaar tot verhoogde waterstanden leiden maar deze liggen ver onder de
maatgevende waterstanden als gevolg van een maatgevende storm. Zie ook figuur
2.2, waarin de roze lijn de waterstanden weergeeft bij maatgevende stormopzet
met kans van voorkomen van 1/2000 per jaar in combinatie met een maximale
rivierafvoer die gemiddeld 1 keer per jaar optreedt.
De maatgevende omstandigheden langs de IJssel worden vanaf een aantal
kilometers bovenstrooms van Kampen (ongeveer vanaf kilometer 986) vrijwel
volledig door de rivierafvoer bepaald. Het IJsselmeerpeil beïnvloedt altijd in meer of
mindere mate de waterstand op de rivier omdat deze wordt opgestuwd, maar de
maatgevende waterstanden worden hier bepaald door de rivierafvoer. Zie ook figuur
2.2, waarin de blauwe lijn de waterstanden weergeeft bij een maatgevende
rivierafvoer met een kans van voorkomen van 1/2000 per jaar in combinatie met
een maximaal IJsselmeerpeil dat gemiddeld 1 keer per jaar optreedt.
Van ongeveer kilometer 989 tot kilometer 996 is sprake van een overgangsgebied,
waarin beide factoren gecombineerd de maatgevende waterstand (behorend bij een
overschrijdingskans van 1/2000 per jaar) bepalen 1 . De zwarte lijn geeft uiteindelijk
de resulterende maatgevende waterstand aan, welke links wordt bepaald door de
1

De maatgevende waterstand in het overgangsgebied is hier met een eenvoudig methode geïnterpoleerd (semiprobabilistische methode) zoals ook bij het vaststellen van de hydraulische randvoorwaarden HR2001 is gebeurd

Pagina 13 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

maatgevende meerstand (roze lijn), rechts door de maatgevende rivierafvoer
(blauwe lijn) en in het overgangsgebied door een combinatie van beide (zie figuur
2.2).
De ligging van het overgangsgebied is afhankelijk van het verhang op de IJssel
tijdens een periode met maatgevende IJsselafvoer (16.000 of 18.000 m3/s) en een
maatgevende waterstand op het Ketelmeer (inclusief stormopzet en eventuele
peilverhogingen). Het verhang is behalve van de afvoer ook afhankelijk van
geometrie en verhang van het winterbed in het beschouwde traject, inclusief
rivierverruimende maatregelen.
5
Figuur 2.2.

Meerpeil plus stormopzet

Rivierafvoer

4 .5

Maatgevende waterstand
langs de IJssel
Randvoorwaarden 2001)

3 .5
3
2 .5
2

overgangsgebied
1 .5
Inlaat

1

G e v a l- Q

hoogwatergeul

Waterstand, m+NAP

4

(Hydraulische

G e v a l- U

0 .5

S amen -

0
1002

1000

998

996

994

992

990

988

986

984

982

K i l o m e te r r a a i , k m

Het inlaatpunt van de hoogwatergeul (kilometer 991) bevindt zich in de huidige
situatie (Hydraulische Randvoorwaarden 2001) aan de bovenstroomse rand van het
overgangsgebied. De hoogwatergeul komt via het Vossemeer uit in het Ketelmeer.
Daarmee ligt de hoogwatergeul in het overgangsgebied.
Bij een verhoging van het IJsselmeerpeil zal, bij een gelijkblijvende maatgevende
rivierafvoer, het overgangsgebied in principe verder stroomopwaarts verschuiven. In
hoofdstuk 4 wordt hier op ingegaan.
2.3 Stand van zaken hoogwaterbescherming
De vijfjaarlijkse toetsing van alle primaire waterkeringen op basis van de Wet op de
waterkeringen (vanaf 2009: Waterwet) geeft inzicht in de mate waarin de
hoogwaterbescherming nu op orde is en of er sprake is van overhoogte of
oversterkte. In dat laatste geval zouden niet altijd bij het overschrijden van de
maatgevende waterstanden direct maatregelen noodzakelijk hoeven zijn.
Voorafgaand aan iedere toetsronde worden de hydraulische randvoorwaarden
vastgesteld aan de hand van de dan vigerende technische inzichten. Dit zijn de
maatgevende omstandigheden die nog veilig gekeerd moeten kunnen worden. Zoals
aangegeven in paragraaf 2.1 gaat het hier om zes dijkringen.

Pagina 14 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

In de tweede toetsronde (uitgevoerd in de periode 2001-2006 en gebaseerd op de
Hydraulische Randvoorwaarden 2001) is gebleken dat niet alle keringen in het
studiegebied op alle onderdelen voldoen en dat diverse trajecten van dijkring 10 en
11 de status “onbekend” hebben gekregen. Een aantal kunstwerken van dijkring 7
en 9 die zijn afgekeurd zijn reeds opgenomen in het
Hoogwaterbeschermingsprogramma. Het gaat om Kadoelersluis, schutsluis Hasselt
en keersluis Meppelerdiep.
In de Hydraulische Randvoorwaarden 2006, voor de derde toetsronde die plaats
vindt van 2006-2011, is de extreme hoogwatersituatie met hoge Vechtafvoeren van
1998 verwerkt. De maatgevende afvoer van de Vecht is daardoor omhoog bijgesteld
van 470 naar 550 m3/s Daarbij is voor de Vecht gerekend met de volledig
probabilistische methode. Door deze beide veranderingen zijn de maatgevende
waterstanden 0,3 tot 0,4 meter hoger berekend, met name voor de Kamperzeedijk,
het oostelijk deel van het Zwarte Meer en langs het Zwarte Water (dijkring 9 en
10). Omdat de betreffende keringen nu niet veel overhoogte of oversterkte hebben
mag verwacht worden dat bij de derde toetsronde een aantal keringen van dijkring
9 en 10 niet zal voldoen.
Met de uitvoering van de programma’s Ruimte voor de Rivier en het
Hoogwaterbeschermingsprogramma zal naar verwachting de situatie langs de IJssel
in 2015 volledig op orde zijn.
Op de dijken langs de Noordoostpolder en Flevoland na, hebben de meeste keringen
in het studiegebied weinig overhoogte of oversterkte. Alleen de relatief nieuwe
dijken langs de Noordoostpolder en Flevoland hebben enige overhoogte (orde van
grootte 20 tot 30 centimeter). Voor alle andere keringen geldt dat bij overschrijding
van de maatgevende waterstand vrijwel direct maatregelen noodzakelijk zullen zijn.
Kortom, de waterveiligheid in het studiegebied is in de huidige situatie nog niet
volledig op orde en is er weinig ruimte om zonder aanvullende maatregelen nog
hogere waterstanden op te vangen. Los van de gevolgen van het advies van de
Deltacommissie zal er het nodige moeten gebeuren om de waterveiligheid in het
studiegebied op orde te brengen.

Pagina 15 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 16 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

3

Anticiperen op klimaatverandering: de Deltacommissie

3.1 De Deltacommissie en kabinetsreactie in ontwerp Nationaal Waterplan
In september 2008 heeft de Deltacommissie advies aan de regering uitgebracht hoe
Nederland bij klimaatverandering op lange termijn leefbaar en veilig kan blijven. Het
advies bevat 12 aanbevelingen voor een klimaatbestendig Nederland op lange
termijn. Drie aanbevelingen hebben een directe relatie met de hoogwatergeul in de
IJsseldelta.
 Aanbeveling 11: Het peil van het IJsselmeer moet geleidelijk met
maximaal 1,5 meter worden verhoogd om onder vrij verval te kunnen
blijven spuien en Nederland van zoet water te voorzien. Het peil van
het Markermeer wordt hierbij niet verhoogd.
 Aanbeveling 9: Ruimte voor de Rivier moet worden uitgevoerd. In
overleg met de buurlanden moet uiteindelijk worden geanticipeerd op
een hogere maatgevende afvoer voor de Rijn, namelijk 18.000 m3/s.
 Aanbeveling 1: De veiligheidsniveaus van alle dijkringen moeten met
een factor 10 worden verbeterd. De deltadijk is een veelbelovend
concept voor een robuuste dijk.
In het ontwerp Nationaal Waterplan en de bijbehorende ontwerp Beleidsnota
IJsselmeergebied is door het kabinet aangegeven hoe de aanbevelingen van de
Deltacommissie worden overgenomen in het beleid en verder zullen worden
uitgewerkt.
IJsselmeerpeil
Wat het IJsselmeer betreft kiest het kabinet ervoor om de huidige manier
van waterafvoer naar de Waddenzee, onder vrij verval via spuisluizen, zo
lang mogelijk in stand te houden en om de strategische zoetwaterfunctie
van het IJsselmeergebied te versterken. Dit betekent dat het peil in het
IJsselmeer op termijn verhoogd moet worden.
Het kabinet kiest hiervoor om de volgende redenen:
1. Meestijgen is een robuuste oplossing voor zowel het veiligheidsprobleem als ook
voor de zoetwatervoorziening. Zo zijn de twee grote uitdagingen in het gebied
met één oplossing gediend.
2. Meebewegen met de natuur, dat wil zeggen onder vrij verval blijven afvoeren,
heeft de voorkeur boven technische oplossingen, zoals het plaatsen van
gemalen. Meebewegen met de zeespiegelstijging kent echter zijn grenzen. Op
een gegeven moment, waarschijnlijk ver in de volgende eeuw, zal het wellicht
tóch noodzakelijk worden om gemalen te plaatsen op de Afsluitdijk.
Om het spuien onder vrij verval voort te zetten volstaat het om voor de
middellange termijn (tot ongeveer 2035) de spuicapaciteit op de Afsluitdijk
uit te breiden. De staatssecretaris van VenW zal hierover in 2011 een
definitief projectbesluit nemen. Deze extra spuicapaciteit zal uiterlijk in
2016 gereed zijn. Om ook op lange termijn (na 2035) het water onder vrij
verval te kunnen blijven afvoeren naar de Waddenzee, moet het peil in het
IJsselmeer meestijgen met de stijgende zeespiegel. Het kabinet neemt in
2015 een besluit over de peilverhoging en over de manier waarop deze
verhoging in de loop van deze eeuw zal worden doorgevoerd: ineens of in
stappen. Tot het besluit in 2015 zal men daarom in het IJsselmeer

Pagina 17 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

rekening moeten houden met een peilverhoging van maximaal 1,5 meter
tot 2100.
Het kabinet zal onderzoeken welke gevolgen de mogelijke peilverhoging op
het IJsselmeer zal hebben voor de veiligheid in de IJsseldelta. Het
onderzoek zal de noodzakelijke maatregelen om de veiligheid op peil te
houden in beeld brengen.
Rivierengebied
De door de Deltacommissie verwachte piekafvoer van de Rijn op korte en lange
termijn komt overeen met die van de PKB Ruimte voor de Rivier. Het kabinet kiest
er voor om de PKB voortvarend uit te blijven voeren zodat in 2015 de Rijn een
maximale piekafvoer van 16.000 m3/s kan verwerken. Waar dit nu reeds mogelijk
en kosteneffectief is, kunnen maatregelen genomen worden voor afvoeren tot
maximaal 18.000 m3/s voor de Rijntakken. Dit kan bijvoorbeeld door een koppeling
te maken tussen de wateropgave en ruimtelijke ontwikkelingen. De benodigde
buitendijkse en (eventuele) binnendijkse gronden dienen ruimtelijk te worden
gereserveerd en deze gronden worden zo nodig aangekocht om te kunnen
anticiperen op de veiligheidsopgave na 2015. Na 2050 dienen de maatregelen te
worden voltooid, zodat de Rijntakken piekafvoeren tot maximaal 18.000 m3/s
kunnen verwerken.
Verhogen veiligheidsniveau
In 2011 worden nieuwe normen voor de overstromingskans per
dijkringgebied gedefinieerd (principebesluit). In de periode tot 2010 wordt
hiervoor een volwaardige kosten-batenanalyse uitgevoerd en wordt er een
intensief onderzoekstraject ingezet op het slachtofferpotentieel bij
overstromingen en de mogelijkheden die er zijn om dit te vertalen in het
normenstelsel. Tegelijkertijd worden de gevolgen in beeld gebracht van de
door de Deltacommissie voorgestelde verhoging met een factor 10 van de
veiligheidsnormen van alle dijkringen in de periode tot 2050. Deltadijken
kunnen worden ingezet om aan strengere normen te kunnen voldoen. Ook
zal na het definiëren van de nieuwe normering in beeld worden gebracht of
dit ruimtelijke consequenties heeft voor versterking van primaire
waterkeringen en rivierverruiming en zullen de normhoogtes indien nodig
herijkt worden. Hierbij zullen ook de nieuwe klimaatscenario’s van het
KNMI, die in 2012 zullen worden gepubliceerd, betrokken worden.

3.2 IJsseldelta bij hogere IJsselmeerpeilen
Scenario’s voor deze quick scan
Zoals ook in de inleiding al is aangegeven zijn met name de gevolgen van verhoging
van het IJsselmeerpeil voor de hoogwatergeul onbekend. Daarnaast is de piekafvoer
van de Rijn op de korte en lange termijn van belang. Van het verhogen van het
veiligheidsniveau (“factor 10”) is niet zonder meer duidelijk wat dit zal gaan
betekenen voor de IJsseldelta. De benadering van normen gebaseerd op de
overstromingskans per dijkringgebied is niet zonder meer vergelijkbaar met de
huidige benadering die is gebaseerd op overschrijdingskansen. Pas na uitvoerig
onderzoek zal moeten blijken of dit ook leidt tot een daadwerkelijke noodzaak tot
het versterken van waterkeringen in de IJsseldelta. Daarom wordt in deze
verkenning deze factor niet meegenomen bij het uitwerken van scenario’s. Wel

Pagina 18 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

wordt in hoofdstuk 6 in de vorm van een gevoeligheidsanalyse bekeken wat de
gevolgen van deze aanbeveling zouden kunnen zijn voor de conclusies van deze
quick scan.
Aangezien nog onbekend is hoe en wanneer het peil in het IJsselmeer verhoogd
gaat worden gaat deze verkenning uit van een aantal scenario’s tot maximaal 1,5
meter. In combinatie met rivierafvoer levert dit een tiental scenario’s op die in tabel
3.1 zijn weergegeven.
Tabel 3.1
Scenario’s voor combinaties
van IJsselmeerpeil en
rivierafvoer

IJsselmeerpeil
Verhoging
(in winter)

Absoluut

+0 m
+0,2 m
+0,5 m
+1 m
+1,5 m

-0,4 m NAP
-0,2 m NAP
+0,1 m NAP
+0,6 m NAP
+1,1 m NAP

Rivierafvoer
16.000 m3/s
18.000 m3/s
Scenario’s
1
2
3
4
5

6
7
8
9
10

Verhoging van het IJsselmeerpeil werkt op twee manieren door in de IJsseldelta.
Allereerst werkt bij dagelijkse omstandigheden een 1,5 meter hoger IJsselmeerpeil
door op het peil in het Ketelmeer en bij de IJsselmond (km 1002), waardoor ook
daar de dagelijkse waterstanden ongeveer 1,5 meter hoger worden, dat wil zeggen
+1,1 meter NAP in plaats van -0,4 meter NAP. De dijken rond het Ketelmeer en
langs de IJssel zijn berekend op veel hogere waterstanden die optreden bij sterke
stormopzet, waardoor er onder gemiddelde omstandigheden en ook bij matige
stormopzet geen direct veiligheidsrisico is.
Ten tweede komt bij noordwesterstorm de stormopzet nog eens bovenop het
verhoogde peil. De waterdiepte van het IJsselmeer neemt toe van gemiddeld 4,5
meter naar 6 meter. De stormopzet neemt relatief minder toe naarmate de
waterdiepte van het meer toeneemt (zie figuur 3.1). Bij dieper water kan er
namelijk een grotere retourstroom ontstaan waardoor de stormopzet wordt
tegengegaan. Daar staat overigens tegenover dat de golfhoogte en daarmee de
golfbelasting op waterkeringen toeneemt met de waterdiepte.

Figuur 3.1

wind

IJsselmeerpeil en

Toename stormopzet

stormopzet nu en met
peilverhoging. Waterstand
bij stormopzet neemt
minder toe dan
IJsselmeerpeil.

Toename IJsselmeerpeil

.

retourstroom

Pagina 19 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Modelberekeningen laten zien dat uitgaande van een extreem zware
noordwesterstorm (34 m/s, overschrijdingskans 1/2000 per jaar) in de huidige
situatie de stormopzet 3,13 meter aan het eind van het Ketelmeer bij de IJsseldelta
is, terwijl dat bij een 1,5 meter hoger gemiddeld meerpeil nog maar 2,47 meter is.
In tabel 3.2 staat de stormopzet met de bijbehorende maatgevende waterstand ten
opzichte van NAP bij verschillende IJsselmeerpeilen.
Tabel 3.2
Stormopzet en resulterende
maatgevende waterstand in

IJsselmeerpeil
(winterstreefpeil)

Stormopzet
IJsseldelta
(km 1002)

Maatgevende waterstand
bij de IJsseldelta (km 1002)

het Ketelmeer bij
verschillende
IJsselmeerpeilen (storm
1/2000 per jaar, 34 m/s
richting noordwest).
Bron: TMR2006 database

Verhoging
(in winter)
+0 m
+0,2 m
+0,5 m
+1 m
+1,5 m

Absoluut
-0,4 NAP
-0,2 m NAP
+0,1 m NAP
+0,6 m NAP
+1,1 m NAP

3,13 m
3,04 m
2,93 m
2,68 m
2,47 m

Toename

Absoluut

+0
+0,11
+0,3
+0,55
+0,84

+2,73 m NAP
+2,84 m NAP
+3,03 m NAP
+3,28 m NAP
+3,57 m NAP

3.3 Maatgevende waterstanden langs de IJssel bij hoger meerpeil
Nu kan de invloed van de combinatie van stormopzet bij hogere meerpeilen en hoge
rivierafvoer op de IJssel worden bekeken. Er zijn berekeningen uitgevoerd voor de
meest extreme scenario’s: bij verschillende meerpeilen met een hoge rivierafvoer
van 18.000 m3/s bij Lobith, waarbij alle PKB-maatregelen voor de lange termijn,
inclusief de hoogwatergeul zijn uitgevoerd. In figuur 3.2 is de resulterende
overschrijding van de maatgevende hoogwaterstand uitgezet. Dan ontstaat het
volgende beeld.
 Scenario 8 (peilverhoging van 0,5 meter): vanaf de IJsselmond (kilometer 1002)
wordt de maatgevende hoogwaterstand overschreden met circa 8 centimeter,
richting bovenstrooms aflopend tot geen overschrijding vanaf Kampen haven
(kilometer 998). Rond Zwolle (kilometer 979) treedt dan opnieuw een lichte
overschrijding op van circa 2 centimeter, oplopend tot maximaal circa 5
centimeter bovenstrooms van Zwolle.
 Scenario 9 (peilverhoging van 1,0 meter): overschrijding benedenstrooms wordt
groter (circa 33 centimeter bij kilometer 1002) en werkt verder door
stroomopwaarts tot vlak boven Kampen (kilometer 992).
 Scenario 10 (peilverhoging van 1,5 meter): de overschrijding benedenstrooms
wordt circa 62 centimeter. Deze neemt bovenstrooms af, maar vrijwel overal
wordt de huidige maatgevende waterstand overschreden.
Overschrijding van de maatgevende waterstand betekent dat maatregelen moeten
worden genomen om het huidige beschermingsniveau te handhaven. Op lange
termijn zullen, na uitvoering van alle maatregelen uit de PKB Ruimte voor de Rivier
voor de korte en lange termijn, bij verhoging van het IJsselmeerpeil met 0,5 tot 1,5
meter extra aanvullende maatregelen nodig zijn, met name rond de stad Kampen.
Welke maatregelen dit zouden kunnen zijn wordt besproken in hoofdstuk 5.

Pagina 20 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Figuur 3.2
maatgevende hoogwaterstand

8: LT +0,5 m

(Hydraulische

9: LT +1,0 m

Randvoorwaarden 1996) bij

10: LT +1,5 m

0,6

uitvoering van PKB-

0,4

maatregelen voor de lange
termijn (inclusief de

0,2

hoogwatergeul), rivierafvoer
18.000 m3/s bij Lobith en
Bron: De gevolgen van de

Waterdienst, 2009 (in
voorbereiding)

1002,00

998,00

994,00

990,00

-0,2

Zwolle

de IJsseldelta, RWS

Kampen

verhoogde rivierafvoer voor

IJsselmond

IJsselmeerpeilstijging en een

0

Hoogwatergeul

verschillende meerpeilen.

986,00

982,00

-0,4

978,00

overschrijding maatgevende waterstand (HR1996)

0,8

Overschrijding van de

-0,6
974,00

Pagina 21 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 22 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

4

Effectiviteit van de hoogwatergeul bij hogere meerpeilen

De hoogwatergeul in de IJsseldelta is een maatregel die bedoeld is om de
waterstanden bij maatgevende hoge IJsselafvoer bovenstrooms van Kampen te
verlagen. Het voorkeursalternatief van de hoogwatergeul is ontworpen om een
afvoer van maximaal 700 m3/s af te leiden (“Systeemanalyse Bypass IJsseldeltaZuid”, in concept, DHV, december 2008). Daarmee kan volgens bij het ontwerp
uitgevoerde berekeningen een waterstandsdaling van circa 29 centimeter bij Zwolle
(kilometer 979-980) worden gerealiseerd. Dat is bij een maatgevende afvoer van de
Rijn bij Lobith van 16.000 m3/s. Bij lage afvoeren is de hoogwatergeul niet nodig. In
de stormgedomineerde situatie kan de hoogwatergeul in het huidige ontwerp zowel
beneden- als bovenstrooms worden afgesloten (zie box).
Voor de beoordeling of de hoogwatergeul nog water afvoert en substantiële
waterstandsdaling biedt bij hogere meerpeilen is alleen de afvoergedomineerde
situatie van belang (afvoer IJssel met een kans van 1/2000 per jaar gecombineerd
met stormopzet met een kans van 1/1 per jaar) omdat alleen in deze situatie de
hoogwatergeul de maatgevende waterstanden hoeft te verlagen.
Box. Werking van het ontwerp voor de hoogwatergeul in het kort.
De hoogwatergeul in de IJsseldelta is bedoeld om de waterstand tot aan Zwolle (kilometer
979-980) bij (maatgevend) hoogwater te verlagen. De inlaat staat bij normale
omstandigheden dicht en de uitlaat open, recreatievaart is mogelijk door een scheepvaartsluis.
De inlaat wordt volledig geopend bij een waterstand met een overschrijdingskans van 1/500
per jaar (de afvoer van de IJssel bedraagt dan circa 2400 m3/s). De geul voert maximaal 600700 m3/s af. Bij stormopzet zijn inlaat en benedenstroomse kering Roggebot gesloten (vanaf
een peil van +2 meter NAP). Hierdoor kunnen de dijken langs de hoogwatergeul relatief laag
worden gehouden en wordt de dynamiek in het gebied beperkt.
Figuur 4.1
Werking van de
hoogwatergeul

Bron: Systeemanalyse bypass IJsseldelta-Zuid, DHV, 2008

Pagina 23 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Afvoer hoogwatergeul bij hogere meerpeilen
Bij een verhoging van het IJsselmeerpeil tot maximaal 1,5 meter kan de
hoogwatergeul substantieel water blijven afvoeren. De afvoer neemt zelfs toe bij
hogere meerpeilen. Dit blijkt uit de berekende afvoer van de hoogwatergeul bij
verschillende meerpeilen en verschillende maatgevende rivierafvoeren van
16.000m3/s en 18.000 m3/s bij Lobith in tabel 4.1 (scenario’s 1 t/m 10). Daarin is te
zien dat het verval over de hoogwatergeul (verschil in waterstand tussen inlaat en
uitstroompunt) afneemt bij hogere meerpeilen. Maar, omdat dan de waterstand bij
de inlaat van de hoogwatergeul hoger ligt, kan de afvoer zelfs toenemen bij hogere
meerpeilen. (Overigens kan in deze berekeningen de afvoer door de hoogwatergeul
toenemen tot meer dan 700 m3/s, waarbij er geen rekening mee is gehouden of dat
ook mogelijk is bij het huidige ontwerp).
Tabel 4.1

Rivierafvoer

Afvoer door de
hoogwatergeul bij
maatgevende IJsselafvoer
(meerpeil 1/1 waarbij
peilverhoging is
meegenomen).
Gebaseerd op: De gevolgen van
IJsselmeerpeilstijging en een

Streefpeil
IJsselmeer

Korte termijn
Rijn: 16.000 m3/s bij Lobith
IJsselkop: 2556 m3/s
zijdelingse instroom: 312 m3/s
Maatregelen IJsseldelta:
hoogwatergeul

Verhoging

Peil
(NAP)

0m

-0,4
m

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

-0,2
m

Geen informatie

0,1 m

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

0,6 m

1,1 m

verhoogde rivierafvoer voor de
IJsseldelta, RWS Waterdienst,
2009

1
+0,2 m

2
+0,5 m

3
+1,0 m

4
+1,5 m

5

= 700 m3/s
= 1,92 m
= 3,13 m
= 1,21 m

Lange termijn
Rijn: 18.000 m3/s bij Lobith
IJsselkop: 2876 m3/s
Zijdelingse instroom: 312 m3/s
Maatregelen IJsseldelta:
hoogwatergeul,
zomerbedverlaging,
dijkverlegging Noorddiep
Geen informatie

6

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 580 m3/s
= 1,66 m
= 2,93 m
= 1,31 m

7

= 736 m3/s
= 1,64 m
= 3,23 m
= 1,59 m

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 606 m3/s
= 1,44 m
= 3,02 m
= 1,58 m

8

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 786 m3/s
= 1,34 m
= 3,38 m
= 2,04 m

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 662 m3/s
= 1,17 m
= 3,20 m
= 2,03 m

9

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 840 m3/s
= 1,08 m
= 3,60 m
= 2,52 m

afvoer
verval
waterstand in
waterstand uit

= 772 m3/s
= 0,93m
= 3,45 m
= 2,52 m

10

Pagina 24 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Verder valt op dat bij de rivierafvoer op lange termijn (18.000 m3/s bij Lobith) de
afvoer door de hoogwatergeul (bij een gelijk meerpeil) lager is dan bij de
rivierafvoer op korte termijn. Dit is het gevolg van het maatregelenpakket van
Ruimte voor de Rivier dat is meegenomen in de berekeningen voor de lange termijn.
Dit zijn voor de IJsseldelta ook maatregelen die de waterstanden in de IJssel bij de
inlaat van de hoogwatergeul verlagen (Noorddiep en zomerbedverdieping). De
afvoer door de hoogwatergeul neemt in deze berekeningen dus vooral af door
onderlinge interactie tussen maatregelen, niet door hogere meerpeilen. Bij een
hoger meerpeil neemt de afvoer door de hoogwatergeul juist toe.
De hoogwatergeul kan dus ook bij tot 1,5 meter hogere meerpeilen bij hoge
rivierafvoer ten minste 700 m3/s, ruwweg een kwart van de IJsselafvoer, blijven
afvoeren. De werking van de hoogwatergeul wordt niet teniet gedaan, maar blijft
substantieel bij een peilverhoging in het IJsselmeer.
Waterstandsdaling langs de IJssel bij hoger meerpeil
De hierboven genoemde afvoer door de hoogwatergeul heeft tot doel om een
(substantiële) daling van de maatgevende waterstand op de IJssel van Kampen tot
Zwolle te bewerkstelligen. De waterstandsdaling die door de hoogwatergeul wordt
bereikt is bepaald door de verschillende scenario’s met en zonder de hoogwatergeul
door te rekenen (zie figuur 4.2).
Figuur 4.2

0,8

Daling van de maatgevende

1: KT 0m
3: KT +0,5m
4: KT +1,0m
5: KT +1,5m
7: LT +0,2m
8: LT +0,5m

van de hoogwatergeul.
Bron: De gevolgen van de
IJsselmeerpeilstijging en
een verhoogde rivierafvoer
voor de IJsseldelta, RWS

0,7
0,6
0,5

9: LT +1,0m
10: LT +1,5m

Waterdienst, 2009

0,4
0,3

990,00

0,1

986,00

982,00

Zwolle

994,00

Hoogwatergeul

998,00

Kampen

IJsselmond

1002,00

0,2

978,00

0
974,00

bijdrage van hoogwatergeul in waterstandsdaling (m )

hoogwaterstand als gevolg

-0,1

Allereerst is te zien dat in het kortetermijnscenario zonder peilverhoging (1) de
maximale waterstandsdaling als gevolg van de hoogwatergeul, enkele kilometers
bovenstrooms van Kampen, bijna 70 centimeter bedraagt. Bij Zwolle is dat circa 30
centimeter (28 centimeter bij kilometer 979, 32 centimeter bij kilometer 980).
Bij hogere meerpeilen neemt in de kortetermijnscenario’s (3, 4 en 5) de bijdrage
van de hoogwatergeul in de maximale daling van de maatgevende waterstand in de
IJssel enkele kilometers bovenstrooms van Kampen af. Bovenstrooms van een

Pagina 25 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

omslagpunt bij kilometer 985 neemt deze bijdrage in de daling van de maatgevende
waterstand bij hoger IJsselmeerpeil juist toe. Dit heeft waarschijnlijk te maken met
de waterstand bij de inlaat van de hoogwatergeul die toeneemt bij een hoger
IJsselmeerpeil (zie tabel 4.1).
Bij de langetermijnscenario’s (7 t/m 10) is de bijdrage van de hoogwatergeul in de
daling van de maatgevende waterstand lager dan in de kortetermijnscenario’s. Dit is
echter, zoals ook in de vorige paragraaf over de afvoer door de hoogwatergeul is
beschreven, niet een gevolg van de peilverhoging, maar vooral van de effecten van
de overige maatregelen in het langetermijnpakket (Noorddiep en
zomerbedverdieping). Deze zorgen voor een daling van de maatgevende waterstand
bij de inlaat van de hoogwatergeul (zie tabel 4.1) waardoor de afvoer door de
hoogwatergeul afneemt en daarmee ook de bijdrage van de geul in de
waterstandsdaling afneemt. Door optimalisatie van de combinatie van maatregelen
voor de lange termijn zal het ook bij de scenario’s 7 t/m 9 mogelijk zijn om 700m3/s
via de hoogwatergeul af te voeren.
Ook in de langetermijnscenario’s neemt de maximale daling van de maatgevende
waterstand af tot een omslagpunt bij kilometer 985 en neemt deze bovenstrooms
daarvan weer toe.
Bij Zwolle is de daling van de maatgevende waterstand als gevolg van de
hoogwatergeul circa 28-32 centimeter bij het kortetermijnscenario zonder
meerpeilverhoging (1), bij een meerpeilverhoging van 1,5 meter (5) neemt deze
waterstandsdaling toe tot circa 33-37 centimeter. Als onderdeel van het pakket
maatregelen dat in de berekeningen is meegenomen is bij de langetermijnscenario’s
de daling van de maatgevende waterstand door de hoogwatergeul bij Zwolle circa
19-20 centimeter met een beperkte meerpeilverhoging (7) en circa 21-23
centimeter bij een meerpeilverhoging van 1,5 meter (10).
Geconcludeerd kan worden dat de hoogwatergeul ook bij hogere meerpeilen een
substantiële bijdrage aan de daling van de maatgevende waterstand bij Zwolle kan
blijven leveren.
De conclusies in dit hoofdstuk hebben betrekking op het ontwerp voor de
hoogwatergeul zoals nu is uitgewerkt in de gebiedsontwikkeling. Volledigheidshalve
moet worden opgemerkt dat in deze plannen de inlaat van de hoogwatergeul dicht
bij Kampen is gesitueerd terwijl de ruimtelijke reservering in de PKB Ruimte voor de
Rivier ook rekening houdt met een inlaat verder stroomopwaarts. In het
gebiedsproces is gebleken dat een hoogwatergeul met inlaat dicht bij Kampen
ruimtelijk optimaal is in te passen (onder andere in relatie tot het tracé van de
Hanzelijn) en de minste maatschappelijke bezwaren heeft.
De hoogwatergeul zou met een inlaat die verder stroomopwaarts is gelegen een
grotere waterstandsdaling bij Zwolle kunnen opleveren. Het verhang over de
hoogwatergeul is dan groter en de invloed van het meerpeil en andere maatregelen
rond Kampen op de waterstand bij de inlaat zijn kleiner.

Pagina 26 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

5

Inpasbaarheid van de hoogwatergeul in toekomstige
oplossingsrichtingen voor hoogwaterbescherming

Methode
Om na te kunnen gaan of de hoogwatergeul bij Kampen een belemmering zou
kunnen vormen voor toekomstige oplossingsrichtingen voor de
hoogwaterbescherming van de IJsseldelta en de Vechtmonding is in het kader van
deze quick scan een verkenning uitgevoerd. Daarin zijn zes verschillende
oplossingsrichtingen geïdentificeerd. Deze vertegenwoordigen het palet aan
denkbare oplossingen voor de waterveiligheid van het gebied voor de lange termijn.
Ze zijn zo goed mogelijk onderscheidend gekozen. De oplossingsrichtingen zijn
geënt op de volgende drie strategieën: afsluiten, versterken en compenseren
stormopzet.
De oplossingsrichtingen verschillen vooral in de omgang met de dreiging vanuit
IJsselmeer en Ketelmeer (hoger meerpeil plus stormopzet).
Voor deze quick scan is het niet van belang welke oplossingsrichtingen meer of
minder waarschijnlijk of wenselijk zijn. Ze dienen louter en alleen om na te gaan of
de hoogwatergeul past in deze oplossingsrichtingen. Wel is het van belang dat ze tot
op zekere hoogte realistisch zijn; de toekomstvastheid van de hoogwatergeul wordt
er immers aan afgemeten. Met behulp van inschattingen van experts is nagegaan of
de oplossingsrichtingen inderdaad een oplossing zouden kunnen bieden. Daarbij is
vooral gekeken of de oplossing waterhuishoudkundig “kan werken”. In werkelijkheid
zal meer naar integrale planvorming worden gestreefd, hier is alleen naar
hoogwaterbescherming gekeken.
Oplossingsrichtingen die vanwege hun omvang of gevolgen minder kansrijk lijken,
maar wel kunnen werken, zijn gehandhaafd. Mocht er over een eeuw inderdaad
sprake zijn van een sterk gestegen IJsselmeerpeil en veel hogere afvoeren, dan
komen oplossingsrichtingen die nu niet realistisch lijken, misschien in een heel
ander daglicht te staan.
Resultaat
De geïdentificeerde oplossingsrichtingen zijn globaal beschreven en vertaald in
kaartbeelden. Deze zijn opgenomen in bijlage A. De te nemen maatregelen zijn
benoemd en er is een globale kostenraming opgesteld. Verder is aangegeven hoe ze
in de tijd passen, wat de belangrijkste gevolgen voor de ruimtelijke kwaliteit en
gebruiksfuncties zijn en hoe effectief de oplossing is. In tabel 5.1 zijn de
geïdentificeerde oplossingsrichtingen op een rij gezet.
In vijf van de zes oplossingsrichtingen is een hoogwatergeul bij Kampen
noodzakelijk, voor één oplossingsrichting (Huidige dijkringen) vormt hij geen
belemmering maar is hij niet noodzakelijk. Op basis hiervan kan geconcludeerd
worden dat de hoogwatergeul bij Kampen geen belemmering vormt voor de
keuzemogelijkheden voor toekomstige hoogwaterbescherming van het gebied.

Pagina 27 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

De inrichting van het huidige ontwerp voor de voorkeursvariant van de
hoogwatergeul is op onderdelen niet voor alle oplossingsrichtingen zonder kans op
spijt
 In drie oplossingsrichtingen, waarbij de stormopzet buiten het gebied wordt
gehouden of wordt gecompenseerd (Stormkering Ketelbrug,
Compartimenteringsdam, Verdiepen IJsselmeer), is een stormkering bij
Roggebot niet (meer) nodig.
 In twee oplossingsrichtingen (Vechtboezem, Nieuwe deltadijken) loopt de
hoofdgeul van de IJssel via het tracé van de hoogwatergeul. Het huidige
ontwerp is berekend op het afvoeren van 600 tot 700 m3/s, dat wordt dan
ruwweg het viervoudige (circa 2800-2900 m3/s). Daarvoor zijn aanzienlijke
aanpassingen aan het ontwerp van de hoogwatergeul nodig. Met name moet
gedacht worden aan:
- vergroten doorstroomprofiel (verbreden en/of verdiepen van de geul)
- meer vloeiend tracé (inlaat van IJssel naar geul en aansluiting van geul op
Vossemeer)
- aanpassen van het profiel van het Vossemeer (verdiepen)
- verbreden kruising met Hanzelijn en wegen
- tunneldak van Hanzelijn versterken
- verhogen en versterken van dijken langs de geul en ter plaatse langs de
Flevopolder
- aanpassen of verwijderen van keringen en sluizen (ook stormkering
benedenstrooms)
- bescherming buitendijkse bebouwing (tenzij deze meteen al robuust wordt
aangelegd)

Pagina 28 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Tabel 5.1
Oplossingsrichtingen voor lange termijn
hoogwaterbescherming in de IJsseldelta en de
Vechtmonding

Oplossingsrichting
en strategie

Beschrijving
(een uitgebreide beschrijving is
opgenomen in bijlage A)
Stormkering bij Ketelbrug, waarmee
de hele IJsseldelta en Vechtmonding
bij noordwesterstorm kunnen
worden afgesloten van het
IJsselmeer.

Inpasbaarheid van de
hoogwatergeul
(toekomstvastheid)
De hoogwatergeul is
complementair aan een
stormkering en blijft
effectief want
stormopzet werkt niet
door in de IJsseldelta.

2. Vechtboezem
(afsluiten)

Permanente kering met schutsluis bij
het depot IJsseloog, waardoor de
Vechtboezem geheel wordt
afgesloten. Vechtwater wordt via het
randmeer Noordoostpolder
omgeleid, het tracé van de
hoogwatergeul wordt de hoofdgeul
voor de IJssel.

De hoogwatergeul
wordt de hoofdgeul
van de IJssel via het
tracé van de
hoogwatergeul,
waardoor Kampen
wordt afgesloten voor
stormopzet.

3. Compartimenteringsdam
(afsluiten)

Dam van Houtribdijk naar
Noordoostpolder met stormkering.
Bij storm wordt de stormkering
richting IJsselmeer gesloten zodat de
delta beschermd is tegen
stormopzet. Afvoer IJssel en Vecht
kan tijdelijk via Houtribsluizen
worden afgevoerd naar Markermeer.

De hoogwatergeul is
complementair aan
compartimentering van
het IJsselmeer en blijft
effectief want de
stormopzet werkt niet
door in de IJsseldelta.

4. Nieuwe
deltadijken
(versterken)

Kampen/Zwolle en Vechtsteden
worden beschermd door deltadijken.
Hoofdstroom van de IJssel via het
tracé van de hoogwatergeul, Vecht
omleiden door de polder
Mastenbroek.

De hoogwatergeul
wordt de hoofdgeul
van de IJssel, waardoor
Kampen beschermd is
tegen stormopzet en
hoge afvoeren.

5. Huidige
dijkringen
(versterken)

Bestaande dijken en kunstwerken
versterken zodat achterland wordt
beschermd bij zowel
stormgedomineerde als
rivierafvoergedomineerde
maatgevende omstandigheden.

De hoogwatergeul is
niet noodzakelijk, maar
vormt ook geen
belemmering

6. Verdiepen
IJsselmeer
(compenseren
stormopzet)

Meerbodem tot 2100 gefaseerd
verdiepen, zodat stormopzet
ondanks peilverhoging geheel wordt
gecompenseerd. Aanleg van
vooroevers om de extra golfbelasting
door de grotere meerdiepte te
reduceren.

De hoogwatergeul is
complementair aan het
verdiepen van het
IJsselmeer.

1. Stormkering
Ketelbrug
(afsluiten)

Fragment van
kaartbeeld
(zie bijlage A)

Pagina 29 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 30 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

6

Gevoeligheidsanalyse

Dit hoofdstuk beschrijft de gevoeligheid van de conclusies over de toekomstvastheid
van de hoogwatergeul bij Kampen voor verhoging van het veiligheidsniveau,
verandering in afvoerverdeling over de Rijntakken, overschrijding van het streefpeil
en windgevoeligheid van stormopzet.
Verhoging veiligheidsniveau
De Deltacommissie stelt in haar advies dat het veiligheidsniveau met een factor 10
dient te worden verhoogd (aanbeveling 1). Dit advies leidt tot een nieuwe
normering voor de waterveiligheid in 2011 en deze resulteert mogelijk in een hoger
beschermingsniveau voor de IJsseldelta waardoor dan nieuwe maatregelen
noodzakelijk worden. In dat geval blijven de oplossingsrichtingen uit dit rapport
voor dit studiegebied hetzelfde, althans als het gaat om het voorkomen van
overstromingen. Deze zijn immers juist gebaseerd op het wegnemen van de
grootste bedreigingen van dit gebied (stormopzet vanuit het IJsselmeer en een
piekafvoer van de IJssel).
Een verhoging van het veiligheidsniveau leidt niet tot andere inzichten wat betreft
de conclusies over de effectiviteit en inpasbaarheid van de hoogwatergeul. Wel kan
dit leiden tot hogere eisen aan de hoogwatergeul, waardoor een zwaardere
dimensionering van de dijken noodzakelijk kan worden. Wanneer meer
waterstandsverlaging op de IJssel vereist is vanwege een hoger veiligheidsniveau,
kan aanpassing van het ontwerp van de hoogwatergeul gewenst zijn om de bijdrage
van de geul in de afvoer van de IJssel te kunnen vergroten. Dit is mede afhankelijk
van de mogelijkheden om andere maatregelen te nemen.
Afvoerverdeling Rijntakken
In deze quick scan is uitgegaan van de afvoerverdeling over de Rijntakken zoals
deze ook is gehanteerd in de PKB Ruimte voor de Rivier (voor de IJssel is dit voor
de lange termijn 2876 m3/s). Een andere waterverdeling leidt tot een hogere of
lagere maatgevende afvoer, waarbij een bandbreedte van 500 m3/s het
uitgangspunt is. Een dergelijke verandering van de maatgevende afvoer van de
IJssel leidt niet tot andere conclusies wat betreft de effectiviteit en inpasbaarheid
van de hoogwatergeul. Dit blijkt uit de berekeningen die parallel aan deze quick
scan zijn uitgevoerd (De gevolgen van de IJsselmeerpeilstijging en een verhoogde
rivierafvoer voor de IJsseldelta, 2009, RWS Waterdienst).
Wel vervalt de noodzaak van de hoogwatergeul wanneer de maatgevende afvoer
over de IJssel meer dan 500 m3/s afneemt, omdat in dat geval het
maatregelenpakket voor de korte termijn zoals opgenomen in de PKB Ruimte voor
de Rivier volstaat. Bij een toename van de maatgevende IJsselafvoer van meer dan
500 m3/s ontstaat een grotere opgave voor de IJssel waarop de dimensionering van
de hoogwatergeul dient te worden aangepast. Ook dan blijft de hoogwatergeul een
effectieve maatregel omdat deze een significante bijdrage levert aan de
waterstandsdaling op de IJssel tussen Kampen en Zwolle.

Pagina 31 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Overschrijding streefpeil
De huidige streefpeilen van het IJsselmeer, -0,20 meter NAP in de zomer en
- 0,40 meter NAP in de winter, worden regelmatig overschreden (het gemiddelde
winterpeil is -0,25 meter NAP).
Deze overschrijdingen van het (winter)streefpeil hebben meerdere oorzaken.
Allereerst speelt de toegestane bandbreedte rondom het streefpeil een rol: het
IJsselmeerpeil mag niet onder het winterstreefpeil komen in verband met de
vereiste vaardiepte bij sluizen. Daarnaast is de huidige spuicapaciteit in de
Afsluitdijk af en toe onvoldoende om in periodes met hoge waterstanden op de
Waddenzee en hoge IJsselafvoeren het streefpeil te kunnen handhaven. Het
winterstreefpeil zal bij aanhoudende zeespiegelstijging en nattere winters
waarschijnlijk vaker en meer worden overschreden. Het IJsselmeer vervult dan zijn
waterbergende functie.
De gevolgen van deze overschrijdingen van het winterstreefpeil zijn beperkt. De
bouw van extra spuicapaciteit in de Afsluitdijk (gereed in 2016) ondervangt een
groot deel van het geschetste probleem. Na 2035 zal het streefpeil met de
zeespiegel meebewegen zodat voldoende spuicapaciteit behouden wordt. Toch kan
ook dan het IJsselmeerpeil in bijzonder natte periodes enkele decimeters hoger zijn
dan het streefpeil. In verhouding tot de voorgenomen peilverhoging van 0,0 tot 1,5
meter is deze overschrijding van het streefpeil relatief klein en valt dit binnen de
bandbreedtes van de uitgevoerde scenarioberekeningen. Daarom is er geen reden
om aan te nemen dat deze relatief geringe overschrijdingen van het streefpeil de
effectiviteit van de hoogwatergeul substantieel beïnvloeden. Het feit dat de
streefpeilen op het IJsselmeer in de praktijk regelmatig niet worden gehaald heeft
daarom geen gevolgen voor de conclusies over de toekomstvastheid van de
hoogwatergeul.
Windgevoeligheid
De IJsseldelta is zeer gevoelig voor wind. Onzekerheden gekoppeld aan deze factor
kunnen daarom de effectiviteit en inpasbaarheid van de hoogwatergeul beïnvloeden.
Op basis van het rapport van de Deltacommissie het KNMI-rapport ‘Staat van het
Klimaat 2007’ is er op dit moment geen reden om aan te nemen dat er zeer
ingrijpende veranderingen optreden in de windcondities, die de effectiviteit van
hoogwatergeul teniet zouden kunnen doen.
Kleine veranderingen in de windkarakteristieken (snelheid, richting en duur) kunnen
leiden tot grote veranderingen in de waterstanden als gevolg van (extra)
stormopzet. Om deze reden is in deze studie rekening gehouden met zeer zware
storm uit het noordwesten, namelijk met een kans van voorkomen van 1/2000 per
jaar. Combinaties van nog zwaardere stormen en hogere afvoeren van de IJssel dan
1/1 per jaar hebben nog (veel) kleinere kansen van voorkomen en daar hoeft dan
ook geen rekening mee gehouden te worden.

Pagina 32 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

7

Conclusies en aanbevelingen

Deze quick scan verkent de toekomstvastheid van de hoogwatergeul bij Kampen in
het licht van de aanbevelingen van de Deltacommissie om Nederland voor de lange
termijn te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij is van
belang of peilverhoging in het IJsselmeer met maximaal 1,5 meter de werking van
de hoogwatergeul vermindert (effectiviteit). Daarnaast is gekeken of de
hoogwatergeul past in oplossingsrichtingen op de lange termijn voor
hoogwaterbescherming voor de IJsseldelta en omgeving en daar in elk geval geen
belemmering voor vormt (inpasbaarheid).
Conclusies effectiviteit hoogwatergeul
Het blijkt dat ook bij een hoger IJsselmeerpeil tot maximaal 1,5 meter de
hoogwatergeul een substantiële bijdrage kan leveren aan daling van de
maatgevende waterstand in de IJssel van Kampen tot zeker bovenstrooms van
Zwolle. De hoogwatergeul neemt in dat geval ongeveer ¼ van de maatgevende
afvoer van de IJssel voor zijn rekening (circa 700 m3/s). Dit is het geval bij hoge
(maatgevende) rivierafvoer van de IJssel. Bij lage afvoer van de IJssel is de
hoogwatergeul niet nodig.
De daling van de maatgevende waterstand bij Zwolle die door de hoogwatergeul kan
worden bereikt bij verschillende peilen in het IJsselmeer is bepaald voor scenario’s
voor de korte termijn (maatregelen Ruimte voor de Rivier tot 2015 zijn uitgevoerd
en maatgevende afvoer van de Rijn bij Lobith van 16.000 m3/s) en voor scenario’s
voor de lange termijn (alle maatregelen voor de lange termijn zoals genoemd in de
PKB Ruimte voor de Rivier zijn uitgevoerd en maatgevende afvoer van de Rijn bij
Lobith van 18.000 m3/s).
Bij de scenario’s voor de korte termijn bedraagt de daling van de maatgevende
waterstand bij Zwolle circa 30 centimeter zonder peilverhoging en circa 35
centimeter bij een 1,5 meter hoger IJsselmeerpeil. Bij de scenario’s voor de lange
termijn bedraagt de daling van de maatgevende waterstand bij Zwolle circa 20
centimeter met een beperkte meerpeilverhoging van 0,2 meter, en circa 22
centimeter bij een 1,5 meter hoger IJsselmeerpeil.
De waterstandsdaling bij Zwolle is bij de scenario’s voor de lange termijn dus lager
dan bij de scenario’s voor de korte termijn. Dit is niet het gevolg van een hoger
IJsselmeerpeil maar van de combinatie van de waterstandsverlagende maatregelen
rond Kampen voor de lange termijn. Deze maatregelen, onder andere dijkverlegging
Noorddiep en zomerbedverdieping, verlagen de waterstand bij de inlaat van de
hoogwatergeul waardoor de afvoer door de hoogwatergeul afneemt.
Conclusies inpasbaarheid hoogwatergeul
Aanleg van een hoogwatergeul vormt, los van de vraag hoe deze er precies uitziet,
geen belemmering voor de keuzemogelijkheden voor toekomstige
hoogwaterbescherming van de IJsseldelta en omgeving.
De inrichting en ruimtelijke inpassing van het huidige ontwerp van de
voorkeursvariant van de hoogwatergeul is niet voor alle lange-termijn
oplossingsrichtingen toekomstvast.

Pagina 33 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Deze conclusie is gebaseerd op een binnen deze quick scan uitgevoerde verkenning
van mogelijke oplossingsrichtingen voor hoogwaterbescherming voor de IJsseldelta
en omgeving. Daarmee is nagegaan of de hoogwatergeul past in die
oplossingsrichtingen en daar in elk geval geen belemmering voor vormt.
Er zijn zes oplossingsrichtingen voor de lange termijn geïdentificeerd:
 Stormkering Ketelbrug (strategie: afsluiten)
 Vechtboezem (strategie: afsluiten)
 Compartimenteringsdam (strategie: afsluiten)
 Nieuwe deltadijken (strategie: versterking)
 Huidige dijkringen (strategie: versterking)
 Verdiepen IJsselmeer (strategie: compenseren stormopzet)
In vijf van de zes oplossingsrichtingen voor de lange termijn is een hoogwatergeul
bij Kampen noodzakelijk bij hoge rivierafvoer. Voor de zesde (Huidige dijkringen) is
de hoogwatergeul niet noodzakelijk, maar vormt hij ook geen belemmering.
Het huidige ontwerp voor de hoogwatergeul is niet robuust voor de volgende
gevallen:
•
In twee oplossingsrichtingen voor de lange termijn (Vechtboezem, Nieuwe
deltadijken) loopt de hoofdgeul van de IJssel via het tracé van de
hoogwatergeul. In dat geval zijn grote aanpassingen aan de hoogwatergeul
nodig (vier keer zo grote maximale afvoer door de hoogwatergeul).
•
In drie oplossingsrichtingen voor de lange termijn, waarbij de stormopzet op het
IJsselmeer buiten het gebied wordt gehouden of wordt gecompenseerd
(Stormkering Ketelbrug, Compartimenteringsdam, Verdiepen IJsselmeer), is een
stormkering bij Roggebot niet nodig.
Daarbij is wel van belang op welke termijn peilverhoging en daarmee
samenhangend realisatie van een lange-termijnoplossingsrichting voor de hele regio
aan de orde zal zijn. Conform het ontwerp Nationaal Waterplan is dat op zijn vroegst
na 2035.
Overige conclusies
In deze quick scan is het beeld bevestigd dat een klimaatbestendige en veilige
IJsseldelta een grote en gecompliceerde opgave vormt.
Zonder meerpeilverhoging zal naar verwachting na uitvoering van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en Ruimte voor de Rivier de
hoogwaterbescherming langs de IJssel tussen Kampen en Zwolle in 2015 op orde
zijn. In de rest van het studiegebied is de waterveiligheid nog niet volledig op orde
en zullen naar verwachting na de derde toetsronde (in 2011) verscheidene
waterkeringen moeten worden versterkt.
Bij verhoging van het IJsselmeerpeil met in ieder geval 0,5 meter of meer zijn in de
IJsseldelta (met name bij Kampen) en in de Vechtmonding drastische maatregelen
nodig, met name voor de hoogwaterbescherming onder stormgedomineerde
omstandigheden. Daarbij kan gedacht worden aan één van de in deze studie
geïdentificeerde oplossingsrichtingen.

Pagina 34 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

De kosten voor deze maatregelen liggen in de orde van 0,5 tot 2,2 miljard euro (als
de oplossingsrichting Verdiepen van het IJsselmeer, vanwege de hoge kosten van
45-70 miljard euro, buiten beschouwing wordt gelaten).
Aanbevelingen
De verschillende waterstandsverlagende maatregelen voor de lange termijn die in
de berekeningen zijn meegenomen (hoogwatergeul, zomerbedverdieping,
dijkverlegging Noorddiep) blijken elkaar te beïnvloeden, waardoor de effectiviteit
van de hoogwatergeul wordt verminderd. Aanbevolen wordt om verder studie te
doen naar de optimale dimensionering van de combinatie van deze maatregelen.
In het ontwerp Nationaal Waterplan en de ontwerp Beleidsnota IJsselmeergebied
wordt onderzoek aangekondigd naar de maatregelen die nodig zijn om de inrichting
van het IJsselmeer (o.a. Ketelmeer, het Zwarte Water, benedenloop van de IJssel)
aan te passen aan een eventuele peilverhoging (scenario- en effectstudies en
maatschappelijke kostenbatenstudies). Het verdient aanbeveling om hierbij de
strategie voor hoogwaterbescherming voor het gebied op de korte termijn (derde
toetsronde) en middellange termijn (nieuwe normstelling) te betrekken.
De studie waar deze quick scan op is gebaseerd hanteert een zogenaamde semiprobabilistische methode (bepalen uitersten aan meerzijde en aan rivierzijde en
daartussen interpoleren, zie paragraaf 2.2). Deze methode geeft voldoende
betrouwbare informatie over het verloop van de waterstanden om de effectiviteit
van de hoogwatergeul te kunnen beoordelen. Om de precieze maatgevende
waterstanden in het studiegebied te kunnen bepalen zijn zogenaamde volledig
probabilistische berekeningen nodig (alle verschillende combinaties van stormopzet
en rivierafvoer die samen een kans van voorkomen van 1/2000 per jaar hebben).
Aanbevolen wordt om deze berekeningen met hogere IJsselmeerpeilen en met het
sluitregime van alle relevante kunstwerken uit te voeren ten behoeve van het
definitieve ontwerp van de hoogwatergeul.

Pagina 35 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 36 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Bijlage

A

Oplossingsrichtingen hoogwaterbescherming IJsseldelta en
Vechtmonding op lange termijn

Pagina 37 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 38 van 66

stormkering Ketelbrug

strategie: afsluiten

ALTER
Wolvega
NAT
I
E
F
Lemmer R
AND
ME : BIJ
ER
S
NO TO
O

A

MLEIDEN
EN O
EN
R
RG OLDE
BE STP
O
RM DO
R

+ 1.1 m NAP
plus stormopzet

Meppel

Emmeloord
Urk
ERING
MK
R
O
ST
ELBRUG
KET

- 0.4 m NAP
Kampen

ergeul in werk
gwat e IJsselafv ing
o
o
oer
h extrem
bij

Zwolle

N O
EN RM
M BE
AR RG
KE EN
RM E
EE N
R

Dronten

ijk
gel king
mo rster
e
kv
dij

+ 1.1 m
NAP

T
JS
I
: B RE
F DME
E
I
AT AN
N
R
E
NR
ALT EIDE
L
OM

- 0.4 m
NAP
- 0.4 m NAP

B

water peilverhoging en
stormopzet

stad en dorp

nieuw inlaatwerk

aanpassing sluis

water peilverhoging zónder
stormopzet

bestaande dijk

nieuwe sluis

impuls regionale ontwikkelingen

water geen peilverhoging

dijkversterking voortkomend
uit alleen peilverhoging

aanpassing sluitregime Ramspol

hoge gronden

omleiding IJsselafvoer tijdens
storm

nieuwe stormkering
0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.1

1 -Stormkering Ketelbrug (strategie afsluiten)
Systeembeschrijving
Door het Ketelmeer bij storm met een stormkering af te sluiten van het IJsselmeer,
wordt voorkomen dat stormopzet bij noordwesterstorm leidt tot hoge waterstanden
in het Ketelmeer, Vossemeer, Zwarte Meer, Zwarte Water en de benedenloop van
de IJssel. Deze stormkering staat onder dagelijkse omstandigheden open, zodat een
peilverhoging van het IJsselmeer van 1,5 meter zich direct vertaalt in een
peilverhoging in genoemde wateren. Bij een verwachte grote stormopzet
(combinatie van stormverwachting en gemiddeld meerpeil) sluit de stormkering.
Naar verwachting zullen dat situaties zijn met een kans van voorkomen van
maximaal 1/10 per jaar. De sluitingsduur zal in de orde van maximaal twee dagen
liggen. Als de stormkering gesloten is kan de afvoer van de IJssel, de Vecht en
vanuit het Meppelerdiep niet naar het IJsselmeer stromen.
Er zijn twee verschillende richtingen waarlangs de IJssel- en Vechtafvoer voor de
duur van sluiting van de stormkering bij de Ketelbrug kan worden gerealiseerd:
A. Afvoer omleiden via een nieuw aan te leggen randmeer Noordoostpolder
(Vollenhove – Blokzijl – Lemmer). Via deze route kan water worden afgevoerd naar
het IJsselmeer en bij Lemmer worden uitgeslagen. Wanneer de stormkering dicht
gaat, zal het IJsselmeerpeil bij Lemmer naar verwachting lager zijn dan in het
Ketelmeer. Het is echter niet met zekerheid te zeggen of bij deze condities (IJsselèn Vechtafvoer èn noordwesterstorm) er voldoende verhang is tussen Zwarte Meer
en Lemmer om deze waterhoeveelheid in twee dagen af te voeren. Berekeningen
zullen dat moeten uitwijzen.
B. Afvoer omleiden via Veluwerandmeren naar Markermeer. Het
Markermeer kan het water bergen tot een bepaald niveau, waarvoor een tijdelijke
peilstijging van naar schatting maximaal 20 tot 30 cm volstaat. Afvoer naar het
Markermeer kan via de bestaande kunstwerken, maar daarvoor zijn wel
aanpassingen nodig.
Daarnaast is ook gekeken of afvoer mogelijk is via de poldersystemen en gemalen
van de Flevopolder en de Noordoostpolder. Door de beperkte capaciteit daarvan is
dit laatste alternatief niet aannemelijk.
Maatregelen en kosten
Aanleg van een stormkering bij de Ketelbrug is afhankelijk van de breedte van het
kunstwerk (de lengte van de Ketelbrug is 800 meter) en zou ongeveer 300 tot 500
miljoen euro bedragen (huidige prijspeil, nat profiel 4000 a 5000 m2). Bij een forse
peilverhoging op het IJsselmeer zijn waarschijnlijk toch dijkversterkingen
noodzakelijk in het gebied waar de Vecht uitmondt, maar om dat vast te stellen zijn
probabilistische berekeningen nodig. Vooralsnog wordt er in de kostenraming van
uitgegaan dat er géén dijkversterkingen nodig zijn achter de stormkering. Wel is de
aanleg van een randmeer bij de Noordoostpolder opgenomen en een aanpassing
van de Kadoelersluis qua breedte (optie A). Voor het geschikt maken van de
Veluwerandmeren voor de doorvoer richting Markermeer (optie B) is rekening
gehouden met een aanpassing van de Nijkerkersluis, Aquaduct en stadsrand
Harderwijk en verhogen en versterken van de dijken langs de randmeren. De
stormkering bij Roggebotsluis voor de hoogwatergeul is naar verwachting niet meer
nodig.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 0,6 – 2,0 miljard euro met optie 1A
en 0,4 – 1,2 miljard euro voor optie 1B.

Pagina 40 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Fasering
Kiezen voor een stormkering bij de Ketelbrug is pas zinvol als een onderbouwde
oplossing gevonden is voor bergen en omleiden via de opties A en B. Daarvoor moet
fysisch/probabilistisch naar de diverse inrichtingsvarianten gekeken worden.
Vervolgens is het dan ook mogelijk een fasering in de werken aan te geven.
Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
Het randmeer Noordoostpolder kan een belangrijke impuls geven aan natuur en
recreatie en daaraan verbonden bedrijvigheid. Het LEI 2 heeft in 2001 becijferd dat
aanleg van een randmeer Noordoostpolder een positieve impuls geeft aan de
regionale economie.
Effectiviteit oplossingsrichting, voor- en nadelen
Afsluiten van het Ketelmeer van het IJsselmeer bij storm is een effectieve oplossing
voor het voorkomen van stormopzet in de IJsseldelta en de Vecht, Zwarte Water en
benedenloop van de IJssel. Voorwaarde is dat er een werkende oplossing bestaat
voor bergen en/of afvoeren van de rivierafvoer via optie A en optie B.
Optie A : Het randmeer Noordoostpolder kan een effectieve oplossing vormen voor
tijdelijke berging en/of omleiding van de IJssel- en Vechtafvoer als de stormkering
gesloten is. Bij noordwesterstorm vindt er echter niet alleen stormopzet plaats in
het IJsselmeer, maar ook in het randmeer Noordoostpolder. Er is nader onderzoek
voor nodig om te bepalen of deze oplossing onder de gegeven condities van IJsselen Vechtafvoer en noordwesterstorm zal werken.
Optie B : De noordelijke randmeren tot Nijkerk kunnen in eerste instantie de afvoer
bergen, maar hierdoor zal het peil relatief snel oplopen (circa 1,30 à 1,70 meter in
twee dagen respectievelijk met en zonder bergen op het Kampereiland). Het
Kampereiland, dat van oudsher is ingesteld op overstroming door bebouwing op
terpen, kan hierbij ook als bergingsgebied functioneren. Als ook waterberging op het
Markermeer (afvoer via de Nijkerkersluis) en zuidelijke randmeren mogelijk is, stijgt
het waterniveau slechts circa 0,25 meter. Bij deze aanvullende berging moet
rekening gehouden worden met aanpassing van het Aquaduct Harderwijk, de
Nijkerkersluis en het ophogen/versterken van dijken langs de randmeren in
Gelderland. Een ander nadeel van deze optie is dat het relatief sterk vervuilde en
voedselrijke IJsselwater via de Veluwerandmeren wordt afgevoerd waardoor de
waterkwaliteit in deze meren (tijdelijk) ernstig kan verminderen. De waterkwaliteit
van de IJssel, de Rijn en de Vecht zal, gezien de doelstelling van de Kaderrichtlijn
Water, na 2027 goed moeten zijn. Daarbij moet worden bedacht dat deze situatie
van storm gemiddeld eens in de tien jaar gedurende enkele dagen zal optreden.
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul levert een substantiële bijdrage aan het verlagen van
waterstanden bij hoge rivierafvoer, waarbij de stormkering bij Ketelbrug zorgt voor
het afvangen van de stormopzet op het IJsselmeer. Voorwaarde is wel dat er een
werkende oplossing bestaat voor het bergen en/of afvoeren van de rivierafvoer.

2

Landbouw Economisch Instituut, onderdeel van Wageningen Universiteit

Pagina 41 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 42 van 66

Vechtboezem

strategie: afsluiten

Wolvega

em

me
Lem
l
a
a

VE
CH
BE TBO
RG E
EN

r

NENT
MA
ER EIDEN
L
:P
M OM
ZE EN

g

Lemmer

+ 1.1 m NAP
plus stormopzet
Emmeloord

Meppel

Urk

e

- 0.4 m NAP

eer

ilbeh

pe
igen

beho
en sta ud dijk
dsfr en
ont
en
Kampen

SCHEIDINGSDA
KETELMEE M
R

IJsselafvoer permane
n
via tracé hoogwaterge t
ul

Dronten

Zwolle

- 0.4 m NAP

water peilverhoging en
stormopzet

stad en dorp

verruiming hoogwatergeul

impuls regionale ontwikkelingen

water beperkte peilverhoging

bestaande dijk

nieuw gemaal

hoge gronden

IJsselafvoer permanent via tracé
hoogwatergeul

dijkversterking voortkomend uit
peilverhoging en stormopzet

nieuwe sluis

0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.2

2 –Vechtboezem (strategie afsluiten)
Systeembeschrijving
De stad Kampen en het Zwarte Meer, Zwarte Water en de Vecht inclusief het
achterliggende gebied worden permanent afgesloten van het IJsselmeer en het
Ketelmeer door een dam met een schutsluis voor de scheepvaart. Deze dam kan
tussen het IJsseloog en de Noordoostpolderdijk worden geplaatst, daarnaast wordt
een dam aangelegd van het IJsseloog naar de zuidzijde van het Keteldiep. Er blijft in
ieder geval een mogelijkheid voor de beroepsvaart naar slibdepot IJsseloog. Als
alternatief zou voor plaatsing van de schutsluis bij de Ketelbrug kunnen worden
gekozen, wat betekent dat een langere dam nodig is.
Bij deze maatregel wordt de Vecht permanent afgevoerd via het randmeer
Noordoostpolder naar Lemmer. Bij Lemmer kan overwogen worden om naast een
sluis een gemaal te plaatsen dat bij extreem waterbezwaar (1/10 per jaar) de
Vechtboezem ontlast. De Vechtboezem krijgt een eigen peilbeheer om zo extreem
waterbezwaar bij hoge Vechtafvoeren en veel neerslag in Drenthe te voorkomen.
De IJssel stroomt geheel via het tracé van de hoogwatergeul. De stad Kampen
wordt daarbij bovenstrooms met een keersluis afgesloten van de IJssel.
Omdat sprake is van een permanente dam met sluis, kan de Vecht niet meer naar
het IJsselmeer stromen en zal daarom haar water afvoeren via een nieuw aan te
leggen randmeer Noordoostpolder naar het IJsselmeer bij Lemmer (via Vollenhove –
Blokzijl). Bij een zeer hoge afvoer kunnen het Zwarte Meer, Kadoelermeer en het
oostelijk deel van het Ketelmeer in eerste instantie een hoge afvoer bergen, maar
daardoor loopt het peil snel op (bij een 1/1 per jaar Vechtafvoer ongeveer 0,5 meter
tot 0,7 meter in twee dagen). Bij zeldzamere situaties met twee keer zoveel
waterbezwaar loopt de boezem 1,0 meter tot 1,4 meter (met berging op
Kampereiland) op in twee dagen. Het Kampereiland functioneert dan als
bergingsgebied, en is daar van oudsher al op ingesteld.
Het is echter niet met zekerheid te zeggen of er in alle condities (Vechtafvoer en
wind) voldoende verhang is tussen het Zwarte Meer en Lemmer om voldoende af te
voeren. Berekeningen zullen dat moeten uitwijzen.
Daarnaast is gekeken naar het uitslaan van water naar het IJsselmeer met een
gemaal bij de kering IJsseloog. Deze oplossing ligt niet zo voor de hand omdat het
om een zeer fors gemaal gaat dat sporadisch moet worden ingezet.
Maatregelen en kosten
De aanleg van twee dammen tussen IJsseloog naar Noordoostpolderdijk en
IJsseloog naar Keteldiep. Bovenstrooms van Kampen moet een nieuwe keersluis in
de IJssel worden aangelegd. De IJssel loopt via het tracé van de hoogwatergeul,
waarbij een vier keer grotere afvoer mogelijk moet zijn (van 700 m3/s naar 2800 tot
2900 m3/s). Daarvoor zal het tracé moeten worden verbreed, verdiept en verlegd
(vloeiender loop zonder haakse bochten), moeten kunstwerken worden aangepast
(kruising met Hanzelijn, tunneldak Hanzelijn) en moeten dijken langs de nieuwe
IJsselloop ten zuiden van Kampen en de IJssel tot Zwolle fors worden verhoogd
vanwege de open verbinding met het IJsselmeer. De stormopzet vanuit het
IJsselmeer werkt dan op de IJssel door, in ieder geval tot aan Kampen en
afhankelijk van de afvoer en stormcondities ook tot Zwolle. De dijken langs de IJssel
moeten daarvoor op sterkte worden gebracht. Bij het afsluiten van de Vechtboezem

Pagina 44 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

zijn ook zonder stormsituatie waarschijnlijk toch dijkverzwaringen nodig in de
IJsseldelta rond Kampen en de Vecht. Dit zou uit volledig probabilistische
berekeningen moeten blijken. Vooralsnog wordt er in de kostenraming van
uitgegaan dat er géén dijkversterkingen plaats zullen vinden. Indien de route via het
randmeer Noordoostpolder effectief blijkt te zijn, is ook de aanleg van een randmeer
nodig, waarbij de voorkeur uit zou moeten gaan naar de brede variant met een
bergingsoppervlakte van 30 vierkante kilometer. In de kostenraming is uitgegaan
van aanleg van een randmeer Noordoostpolder en aanpassing van de breedte van
de Kadoelersluis.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 0,7 – 1,5 miljard euro.
Fasering
Afsluiten van de Vechtboezem en omleiden van de Vecht is pas zinvol als de
oplossing voor bergen en afvoeren van de Vecht mogelijk blijkt. Daarvoor moet
fysisch/probabilistisch naar diverse inrichtingsvarianten gekeken worden.
Vervolgens is het dan ook mogelijk een fasering in de werken aan te geven.
Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
Het randmeer Noordoostpolder kan een belangrijke impuls geven aan natuur en
recreatie en daaraan verbonden bedrijvigheid. Het LEI heeft in 2001 becijferd dat
aanleg van een randmeer Noordoostpolder een positieve impuls kan geven aan de
regionale economie. Het stadsfront van Kampen ligt nog wel aan de IJssel, maar de
dynamiek van een natuurlijk fluctuerende rivier is verdwenen.
Effectiviteit oplossingsrichting, voor- en nadelen
Afsluiten van de benedenloop van de IJssel, Zwarte Meer en het achterland bij
storm is een effectieve oplossing voor het voorkomen van stormopzet in de stad
Kampen, de Vecht en het Zwarte Water, maar biedt geen oplossing voor de
stormopzet op de IJssel tot aan Zwolle. Dit kan effectiviteitsverlies betekenen van
de hoogwatergeul en zomerbedverdieping. Voorwaarde voor gedeeltelijk afsluiten is
dat er een oplossing bestaat voor bergen en/of afvoeren van de Vecht. De
effectiviteit van de omleidingsroute via het randmeer Noordoostpolder is nog niet
onderzocht. Nadere berekeningen zijn nodig voor maatgevende hoogwaterstanden
tot aan Zwolle.
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul wordt de hoofdgeul van de IJssel en wordt daarmee bepalend
voor de waterstandsdaling op de IJssel voor het traject van Kampen tot Zwolle (en
verder). De dimensionering van het huidige ontwerp voldoet niet op de lange
termijn om de volledige afvoer van de IJssel te accommoderen, en er is een
aanpassing nodig van de hoogwatergeul. Voorwaarde is dat er een werkende
oplossing komt voor de omleidingsroute via het randmeer Noordoostpolder.

Pagina 45 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 46 van 66

compartimenteringsdam
strategie: afsluiten

Wolvega
Lemmer

+ 1.1 m NAP
plus stormopzet

Meppel

IN
ING GSDAM Emmeloord
R
E
K
IN
RM NTER
O
Urk
ST TIME
R
PA
M
pzet
rmo
CO
- 0.4 m NAP

AP

mN

AP

sto
géén

GEN
M BER
R
TO
RMEER
J S ARKE
I
B
M
P
O

Kampen

ijk
gel king
mo rster
e
kv
dij

+

N
1.1 m

+ 1.1

ergeul in werking
gwat
hoo extreme IJsselafvoer
bij

Dronten

Zwolle

- 0.4 m NAP

water peilverhoging en
stormopzet

stad en dorp

nieuwe stormkering

aanpassing sluis

water peilverhoging zónder storm

bestaande dijk

nieuw inlaatwerk

scheepvaartroutes

water geen peilverhoging

nieuwe compartimenteringsdam

nieuwe sluis

hoge gronden

bergen IJsselafvoer tijdens
storm op Markermeer

dijkversterking voortkomend
uit alleen peilverhoging

aanpassing sluitregime Ramspol
0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.3

3 –Compartimenteringsdam (strategie afsluiten)

Systeembeschrijving
De aanleg van een dam in de richting zuidwest-noordoost, deelt het IJsselmeer op
in twee delen. Deze compartimentering beperkt de stormopzet aan de zuidoostzijde
van het Ketelmeer door het verkleinen van de strijklengte (van 65 kilometer naar 17
kilometer bij Kampen; aan de noordwestzijde van de dam 48 kilometer). Als gevolg
van deze verkorting reduceert de stormopzet in het Ketelmeer bij Kampen, in de
1/2000 per jaar situatie maximaal circa 3,14 meter, met ongeveer 60 procent tot
circa 1,26 meter.
Deze maatregel voorkomt dat bij Flevoland en Ketelmeer/Zwarte Meer extra
dijkverhogingen nodig zijn. De maatgevende hoogwaterwaterstanden, die op deze
locatie door storm gedomineerd worden, dalen namelijk aanzienlijk door de
genoemde reductie. De golfbelasting vermindert niet of nauwelijks door deze
compartimentering.
Vanuit de gedachte van de peilverhoging in het IJsselmeer is het wenselijk in de
twee compartimenten in het IJsselmeer min of meer gelijke peilen te hanteren. Dit
betekent dat de dam voorzien moet zijn van stroomsluizen of een stormkering die
gesloten kunnen worden bij zware storm. De aanleg van een schutsluis is niet nodig
omdat de zware stormsituatie een kleine kans van voorkomen heeft en de sluiting
van de dam maximaal 48 uur duurt. Er wordt uitgegaan van sluiting bij stormen met
een kans van voorkomen van kleiner of gelijk aan 1/10 per jaar.
Berging op het compartiment (4500 hectare) tussen de aan te leggen dam en de
Ketelbrug, het Ketelmeer, het Zwarte Meer, het Vossemeer en Kampereiland
resulteert in een peilverhoging van 4 centimeter per uur, 96 centimeter per dag, en
192 centimeter in twee dagen (=sluitingstijd kering). Om deze forse verhogingen te
voorkomen kunnen de Houtribsluizen worden gebruikt om gedurende zware storm
de afvoeren van de IJssel en de Vecht te kunnen afleiden en bergen richting het
Markermeer. Op deze manier kan de tijdelijke waterstandsverhoging in het
compartiment beperkt worden tot enkele decimeters of – indien nodig – volledig
worden voorkomen, afhankelijk van het sluisbeheer.
Tijdelijke peilverhoging in het Markermeer is niet strijdig met het advies van de
Deltacommissie, mits het gaat om calamiteitenberging (maximale verhoging van
circa 0,25 meter, minimaal 1/10 per jaar).
Maatregelen en kosten
De aanleg van een 12,5 kilometer lange verbindende compartimenteringsdam
tussen 2 kilometer zuidelijk van Urk en de Houtribdijk (aan de zuidoostzijde). In
deze dam dient één grote stormkering of stroomsluis te worden gebouwd op een
nauwkeurig gekozen locatie, die toereikend is voor de verschillende vaargeulen in de
huidige situatie. Er kan gebruik gemaakt worden van de bestaande spuicomplexen
van de Houtribsluizen bij Lelystad, die zullen in dat geval moeten worden
aangepast.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 0,5 – 1,4 miljard euro.
Fasering
De dam Houtribdijk-Noordoostpolder kan gefaseerd worden aangelegd, alle
maatregelen moeten gereed zijn op het moment dat de peilverhoging een bepaalde
waarde overschrijdt (naar verwachting tussen 0,5 en 1,0 meter).

Pagina 48 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
De openheid van het IJsselmeergebied wordt verminderd als gevolg van de
doorsnijding door de dam. Dit is zowel vanuit landschappelijk als natuurlijk oogpunt
een negatieve ontwikkeling. Het compartiment tussen de Afsluitdijk en de nieuwe
dam blijft groot waardoor circulatie en openheid grotendeels behouden blijft. Voor
het zuidelijke compartiment tussen de nieuwe dam en het Ketelmeer gaat een deel
van de dynamiek verloren, hoewel circulatie binnen dit compartiment blijft bestaan
door wind en de afvoeren van de Vecht en IJssel. Door de compartimentering
ontstaat een zouter compartiment (noord) en een minder zout compartiment (zuid).
Op het noordelijke compartiment zit namelijk een niet te verwaarlozen
zoutbelasting. Waarschijnlijk vormt de zoutbelasting geen probleem omdat de
verdunning door de afvoeren van de IJssel en Vecht gelijk blijft. De
drinkwaterinname bij Andijk voor circa 1,5 miljoen mensen zal bij de voorgestelde
zuidelijke ligging van de compartimenteringsdam geen problemen ondervinden.
De ecologische/morfologische gevolgen voor het zuidelijke compartiment door de
nieuwe dam zijn aanzienlijk maar hoeven niet negatief uit te pakken als de dam
natuurvriendelijk wordt aangelegd en ingericht (zandlichaam met ondiepe oevers).
De verblijftijd van het water in het kleine compartiment wordt veel korter waardoor
de kans op algengroei afneemt. Voor het grote compartiment zullen de
veranderingen beperkt blijven en hoeven deze ook niet negatief uit te pakken als de
dam natuurvriendelijke (voor)oevers krijgt.
De scheepvaart ondervindt nauwelijks hinder van de maatregel in een stormsituatie,
omdat er bij storm niet wordt gevaren op het IJsselmeer. In de dagelijkse situatie
blijft een open verbinding bestaan voor de scheepvaart, maar ondervindt de
scheepvaart enige hinder omdat er in de nieuwe situatie slechts één vaargeul door
de dam voert in plaats van de bestaande drie vaargeulen.
Effectiviteit oplossingsrichting, voor- en nadelen
De stormopzet bij noordwesterstorm wordt verminderd door het verkleinen van de
strijklengte waardoor de maatgevende hoogwaterstand aan de zuidoostzijde van het
Ketelmeer aanzienlijk wordt gereduceerd (meer dan gehalveerd). Zoals eerder
genoemd kan globaal een reductie van de stormopzet van 60 procent bereikt
worden. Voor de peilverhoging biedt de compartimentering uiteraard geen
oplossing, tenzij (sterk) verschillende peilen in de compartimenten worden
toegelaten. In dat geval zijn schutsluizen nodig. De golfbelasting wordt niet of
nauwelijks verkleind door de compartimentering. Het doel van deze maatregel is het
voorkomen van extra dijkverhogingen in het IJsseldeltagebied bij een verhoogd
IJsselmeerpeil. Of dat inderdaad het geval zal zijn moet nog nader worden
onderzocht.
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul past uitstekend in deze oplossingsrichting, en is complementair
met de compartimenteringsdam (inclusief stormkering). Maatgevende
hoogwaterstanden bij Ramspol/Kampen/Zwolle nemen niet verder toe bij een hoger
IJsselmeerpeil. Waarschijnlijker is zelfs dat deze afnemen door de sterke reductie
van de stormopzet door deze maatregel.

Pagina 49 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 50 van 66

nieuwe deltadijken
strategie: versterken

Wolvega
Lemmer

+ 1.1 m NAP
plus stormopzet

Meppel
Emmeloord
Urk

- 0.4 m NAP

Dronten

ent
man eul
per
rg
er wate
fvo oog
ela h
ss racé
at

vi IJ

ni
po eu
l

Kampen

DELTA
DIJ
KE
N

r
doo
op oek
tlo
ch nbr
Ve aste
we r M
de

1

+ 1.

AP
mN

Zwolle

- 0.4 m NAP

water peilverhoging en
stormopzet

stad en dorp

nieuwe sluis

nieuw gemaal

boerderijen Kampereiland
op aangepaste terpen

bestaande dijk

aanpassing sluis

hoge gronden

deltadijken voortkomend uit
peilverhoging en stormopzet

IJsselafvoer permanent via tracé
hoogwatergeul

aanpassing sluitregime Ramspol

impuls regionale ontwikkelingen

verruiming hoogwatergeul

dijkringen opnieuw
gedefinieerd
0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.4

4 –Nieuwe deltadijken (strategie versterken)
Systeembeschrijving
In deze variant werken stormopzet en peilverhoging door in de IJsseldelta en de
Vechtmonding evenals hogere rivierafvoeren van Vecht en IJssel. Er worden geen
nieuwe kunstwerken aangelegd om het gebied af te sluiten in geval van storm. Om
de vijf steden (Kampen, Zwolle, Hasselt, Genemuiden en Zwartsluis) te beschermen
worden deltadijken aangelegd. Op sommige locaties gaat het daarbij om het
aanleggen van nieuwe dijken, op andere locaties worden bestaande dijken
aangepast tot deltadijk. De Vecht wordt omgeleid via de polder Mastenbroek
waardoor Genemuiden, Zwartsluis en Hasselt binnen een deltadijk kunnen worden
gebracht met behoud van de stadsfronten.
Rondom Kampen en Zwolle, inclusief het tussenliggende gebied, wordt een nieuwe
dijkring gecreëerd die eindigt bij de hoge gronden bij Zwolle. Binnen de nieuwe
dijkring ontstaat op deze manier ruimte die in de toekomst gebruikt kan worden
voor uitbreiding van Zwolle en van Kampen. Boven- en benedenstrooms van
Kampen worden in de huidige IJsselloop keersluizen aangelegd, zodat scheep- en
recreatievaart door Kampen naar het Vossemeer mogelijk blijft. Omdat de
hoofdstroom van de IJssel permanent wordt omgeleid via het tracé van de
hoogwatergeul naar het Vossemeer, zal het tracé sterk verbreed/verdiept moeten
worden en kunstwerken zullen moeten worden aangepast of vervangen.
Net zoals bij Kampen kan de voormalige hoofdstroom van de Vecht worden
afgesloten door middel van keersluizen voor de scheepvaart. Voor het afvoeren van
water vanuit Drenthe via het Meppelerdiep naar het Zwarte Meer zal nieuwbouw van
de keersluis Meppelerdiep en het gemaal Zedemuden in de nieuwe deltadijkring
nodig zijn. Dat geldt ook voor de schutsluis Hasselt op de rand van deze nieuwe
deltadijkring.
Kampereiland valt niet binnen de grenzen van de deltadijken en wordt daardoor een
frequent overstroombaar gebied. Er ontstaat zo differentiatie in
beschermingsniveaus, waarbij de bedijkte gebieden met daarin de
bebouwingskernen een hoog beschermingsniveau krijgen (eventueel een factor 10
hoger dan nu in het verlengde van het advies van de Deltacommissie) en het
Kampereiland een lager beschermingsniveau. Voor Kampereiland geldt dat
‘overstromingsplannen’ moeten worden gemaakt, waarbij valt te denken aan
vluchteilanden, veilige vluchtroutes, evacuatieplannen en bewustwording bij
bewoners en gebruikers van het gebied.
Maatregelen en kosten
Aanleg van deltadijken (deels nieuwe dijken, deels aanpassing van bestaande
dijken), aanleg van een sterk verbreed/verdiept hoogwatergeultracé (ten opzichte
van het huidige voorstel met een vier keer grotere afvoercapaciteit), keersluizen om
boven- en benedenstrooms van Kampen de voormalige hoofdstroom van de IJssel af
te sluiten, keersluizen om de voormalige hoofdstroom van de Vecht af te sluiten,
nieuwbouw gemaal Zedemuden, keersluis Meppelerdiep en schutsluis Hasselt,
oplossen knelpunt Hanzelijntunnel, verplaatsing en aanpassing Roggebotsluis,
herdimensionering Ramspol.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 1,2 – 2,2 miljard euro.

Pagina 52 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Fasering
Van een substantieel hoger peil in het IJsselmeer is tot in elk geval 2035 geen
sprake. Er kan daarom geleidelijk naar de nieuwe situatie worden toegewerkt door
geleidelijk bestaande dijken om te vormen tot deltadijken, bijvoorbeeld wanneer ze
toch versterkt moeten worden of onderhoud moet worden gepleegd. Wel worden al
op korte termijn gebieden gereserveerd voor de op lange termijn te bouwen
deltadijken. De hoogwatergeul kan op korte of middellange termijn worden
gerealiseerd. Wel is het van belang dat rekening wordt gehouden met het
ombouwen van de hoogwatergeul naar een hoofdstroomverlegging.
Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
De aan te leggen deltadijken hebben mogelijk grote invloed op het uiterlijk van het
gebied waarbij er zowel gevolgen zijn voor beleving van het landschap (verandering
vergezichten) als voor het gebruik (doorsnijding huidige auto- en fietsroutes en
natuurgebieden, onaangepaste bebouwing Kampereiland alleen mogelijk op terpen).
Waterrecreatie in Zwolle en Kampen blijft wel mogelijk maar ook hiervoor geldt dat
de beleving van het landschap verandert als gevolg van de aanleg van de
deltadijken (maar dat hoeft niet negatief uit te pakken als ruimtelijke kwaliteit een
aandachtspunt is bij het ontwerp, daarbij is inbreng van bewoners en stakeholders
nodig).
Binnen de nieuwe dijkring Zwolle/Kampen ontstaan nieuwe mogelijkheden voor
ruimtelijke ontwikkelingen. Deltadijken kunnen de ruimtelijke kwaliteit in het
stedelijke gebied verminderen, maar de maatregel verhoogt in de bebouwde
gebieden wel sterk de veiligheid tegen overstromingen en daarmee de
toekomstwaarde. Ook zijn op en rond deltadijken nieuwe mogelijkheden voor
diverse functies denkbaar.
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul past in deze oplossingsrichting en vormt voor de korte termijn de
hoofdmaatregel. Op lange termijn wordt in deze variant het tracé van de
hoogwatergeul de hoofdstroom van de IJssel, waarvoor grote aanpassingen nodig
zullen zijn.

Pagina 53 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 54 van 66

huidige dijkringen
strategie: versterken

Wolvega
Lemmer

+ 1.1 m NAP
plus stormopzet

Meppel

N
DIJKE
E
ND RKEN
A
E
TA RST
S
+ 1.1 m
BE VE
Emmeloord

Urk

+ 1.1 m
NAP

- 0.4 m NAP
Kampen

atergeul
hoogw
o
i
t
op neel

Dronten

Zwolle

- 0.4 m NAP

water peilverhoging en
stormopzet

stad en dorp

aanpassing sluitregime Ramspol

huidige dijkringen

water geen peilverhoging

bestaande dijk

aanpassing sluis

hoge gronden

dijkversterking voortkomend uit
peilverhoging en stormopzet

versterken keringen en
rivierverruiming bij stadsfronten

aanpassing gemaal

0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.5

5 -Huidige dijkringen (strategie versterken)
Systeembeschrijving
In deze oplossingsrichting voor de lange termijn met verhoging van het
IJsselmeerpeil met 1,5 meter worden de bestaande dijken in het gebied van de
IJsseldelta en Vechtmonding zodanig versterkt dat het achterland beschermd wordt
tegen de gevolgen van hogere rivierafvoeren, stormopzet en verhoging van het peil
in het IJsselmeer (en dus in het Ketelmeer en Vossemeer). Daarbij zullen vanwege
de stormgedomineerde maatgevende waterstanden de dijken en keringen langs de
IJssel fors moeten worden verhoogd en versterkt, van de IJsselmonding tot in ieder
geval enkele kilometers bovenstrooms van Kampen. Deze maatregelen kunnen dan
zo worden uitgevoerd dat ze ook afvoergedomineerde maatgevende waterstanden
kunnen keren. De hoogwatergeul is in dat geval niet noodzakelijk. Dat betekent wel
dat met name rond Kampen voldoende doorstroming moet worden gerealiseerd,
bijvoorbeeld door ruimte voor de rivier te creëren ter hoogte van de brug in
Kampen, voor waterstandsdaling tot aan Zwolle. Anders worden de dijken verder
stroomopwaarts tot ten minste Zwolle worden verhoogd en versterkt. In combinatie
met de hoogwatergeul kan verbreding van de IJssel bij Kampen worden voorkomen
of beperkt. Ook zijn dan mogelijk minder of minder rigoureuze dijkversterkingen
langs de IJssel tussen Kampen en Zwolle nodig.
Er worden geen nieuwe kunstwerken aangelegd om de IJsseldelta en Vechtmonding
af te sluiten bij storm, maar de bestaande kunstwerken worden wel aangepast om
in toekomstige situaties te voldoen. Om de binnenstad van Kampen te beschermen
wordt in deze variant de vloedplankenkering in de stad versterkt en verhoogd of
wordt een alternatief voor deze kering ontwikkeld.
Maatregelen en kosten
Verhoging van de dijken in dijkring 7 (Flevoland), 8 (Noordoostpolder), 9
(Vollenhove), 10 (Mastenbroek) en, 11 (IJsseldelta) en 53 (Salland); aanpassing en
eventueel verplaatsing van de Roggebotsluis, herdimensionering van Ramspol
(treedt in de huidige situatie in werking bij een verwachte stormopzet met een
waterstand hoger dan +0,5 meter NAP én oostwaarts gerichte stroming; zolang de
stroming westwaarts gericht is heeft afsluiten namelijk een contraproductief effect).
Verder aanpassing van Kadoelersluis, keersluis Zwolle, keersluis Meppelerdiep,
schutsluis Hasselt en Spooldersluis, gemaal Zedemuden en gemalen in het gebied;
versterking kering stadsfront binnenstad Kampen, aanpakken flessenhals Kampen
aan de kant van IJsselmuiden.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 0,9 – 1,8 miljard euro.
Fasering
Wanneer de zomerbedverdieping voor 2015 wordt gerealiseerd, is bescherming op
de korte termijn gegarandeerd. Voor de lange termijn ligt er de grote opgave om
alle dijken en kunstwerken aan te passen, evenals een dijkverlegging bij Noorddiep,
zomerbedverdieping en het aanpassen van de flessenhals bij Kampen. Dit kan
gefaseerd door steeds bepaalde delen aan te pakken, bij voorkeur afgestemd op de
toetsrondes en onderhoudsplanning.

Pagina 56 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
Versterking van bestaande dijken, aanpassing van bestaande kunstwerken en
dijkverlegging in Kampen heeft grote invloed op de ruimtelijke kwaliteit in het
gebied. Dijkversterkingen kunnen bijvoorbeeld leiden tot afbraak of verplaatsing van
dijkbebouwing en het verdwijnen van wielen. Bij verdieping van het zomerbed
stromen uiterwaarden minder vaak over, wat tot ecologisch verlies en teruggang
van landschappelijk schoon leidt en ook tot vermindering van cultuurhistorische
waarden. Echter, als de IJssel- en Vechtafvoeren door klimaatveranderingen gaan
toenemen en het IJsselmeerpeil stijgt neemt de inundatiefrequentie van de
uiterwaarden weer toe.
De dijkversterkingen zullen enige extra ruimte vergen, maar relatief minder dan
deltadijken of dijkverlegging/teruglegging.
Effectiviteit oplossingsrichting, voor- en nadelen
Het voorgestelde maatregelenpakket betreft een kostbare grootschalige ingreep.
Deze ingreep brengt het beschermingsniveau wel op het vereiste niveau.
Voordeel is dat er geen nieuwe kunstwerken en dijken hoeven worden aangelegd er
geen extra ruimtelijke reserveringen hoeven te worden gemaakt voor waterberging.
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul is, zowel voor de korte als voor de lange termijn, niet
noodzakelijk in deze oplossingsrichting, maar vormt ook geen belemmering. De
hoogwatergeul kan wel een bijdrage leveren aan de waterstandsdaling tussen
Kampen en Zwolle en zo (deels) een alternatief bieden voor andere te nemen
maatregelen.

Pagina 57 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 58 van 66

verdiepen IJsselmeer

strategie: compenseren stormopzet

Wolvega
Lemmer

2100
2009

2050

+ 1.1 m NAP
Meppel
Emmeloord

AL
AANV
F
L
O
NAP
1m
N G EERD
+ 1.
E
ET PENS
Z
P M
2020
O CO
E

Urk

- 0.4 m NAP

Kampen

ergeul in werking
gwat
hoo extreme IJsselafvoer
bij

Dronten

ijk
gel king
mo rster
e
kv
dij

EX
TR
A
GE ST
HE O
EL RM
G

V

H
SCN
I
EGEPE
T
I
RA RD
T
S E

Zwolle

- 0.4 m NAP

verdieping IJsselmeer in de tijd

stad en dorp

nieuwe sluis

toepassen vrijkomend zand

water peilverhoging zónder storm

bestaande dijk

nieuw inlaatwerk

hoge gronden

eilanden en vooroevers ter
vermindering van golfaanval

dijkversterking voortkomend
uit alleen peilverhoging

aanpassing sluitregime Ramspol

0m

20 km

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

A.6

6 -Verdiepen IJsselmeer (strategie compenseren stormopzet)
Systeembeschrijving
De oplossingrichting betreft een strategische verdieping met maximaal 3 meter van
het hele IJsselmeer, zodat de stormopzet bij de IJsselmond niet hoger komt dan in
de huidige situatie (maatgevende waterstand van +2,73 meter NAP). De extra
stormopzet door peilverhoging wordt dan overal op het meer geheel
gecompenseerd. Om de toename van de golfbelasting door het dieper wordende
water ook geheel te compenseren moet de bij de verdieping vrijgekomen specie
deels benut worden voor verondieping van de sterk aangevallen vooroevers. Er is
ook gekeken naar het graven van een retourgeul die dan centraal in de
lengterichting van het meer wordt aangelegd. Berekeningen door RIZA (Westphal en
Roosjen, WINN project Verdieping IJsselmeer) hebben aangetoond dat de retourgeul
bij lange na niet tot gehele compensatie leidt (afname van ordegrootte 1
decimeter). Om die reden is deze oplossing afgevallen. Andere varianten met aanleg
van eilandjes voor de Ketelbrug of elders leveren lokaal wel verminderde
golfbelasting (en zijn dus gunstig voor de dijken in Flevoland en de dijken in de
Noordoostpolder langs de zuidoostrand van het meer), maar vormen geen oplossing
voor stormopzet bij een verhoogd IJsselmeerpeil.
Maatregelen en kosten
Deze oplossingsrichting resulteert dus in een gehele compensatie van de extra
stormopzet en toename van golfbelasting ten opzichte van de huidige situatie,
ondanks 1,5 meter meerpeilverhoging en hogere golven.
De hoeveelheid zand die voor deze 3 meter verdieping nodig is bedraagt circa 4,5
miljard kubieke meter. Over 50 tot 100 jaar verspreid betekent dat 45 miljoen
kubieke meter per jaar.
Na een korte, globale inventarisatie van de zandbehoefte IJsselmeer en omgeving in
de komende eeuw (exclusief Markermeer ) blijkt die niet verder te komen dan
maximaal 20 procent van het gevraagde volume voor de verdieping, netto 0,60
meter bodemverlaging. Als we uitgaan van 10 euro per kubieke meter kost
verdieping circa 45 miljard euro. Uitgespreid over 50 tot 100 jaar uitvoering wordt
dat dus ordegrootte 500 miljoen tot 900 miljoen euro per jaar.
Als de zeespiegelstijging werkelijk veel sneller gaat, zoals in het ongunstigste
scenario van de Deltacommissie, dan zou afweging over verdieping van het
IJsselmeer mogelijk over 50 jaar in een ander daglicht komen te staan dan vanuit
het huidige perspectief.
Een globale schatting van de kosten bedraagt 45 – 70 miljard euro.
Fasering
De maatregel is geleidelijk over 50 à 100 jaar of langer uit te voeren, de winning
kan gelijke tred houden met de zeespiegelstijging. Na 2035 is in ieder geval
behoefte aan een werkzame verdieping omdat vanaf dat jaar het peil in het
IJsselmeer verhoogd kan worden (er is dus een aanlooptijd circa 30 jaar).
Ruimtelijke kwaliteit en gebruiksfuncties
De verondieping van de oeverzones en eventuele aanleg van eilandjes kan de
toename van de golfbelasting beperken en positief zijn voor de ecologie. De
verdieping heeft voor de recreatievaart geen negatieve gevolgen anders dan dat er

Pagina 60 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

hogere golven kunnen ontstaan en het meer het huidige typische golfritme (korte
felle golfklappen) zal verliezen. Voor de ecologie verandert er veel: door
vooroeveraanleg wordt het areaal met een ‘ondiep water habitat’ vergroot, in het
verdiepte deel (tot 9 meter gemiddeld) hebben duikeenden meer problemen met
foerageren op de bodemfauna en vissen. Voor de waterkwaliteit kan de verdieping
positief zijn omdat algengroei wordt beperkt. De kans op langdurige thermische en
chemische stratificatie neemt toe door de klimaatverandering (warmer en minder
wind) en wordt door verdieping nog iets groter.
Om het IJsselmeer te verdiepen zijn ontgrondingsvergunningen nodig. De
verdieping heeft, anders dan veel maatregelen met een ruimtelijk karakter, slechts
een beperkt ruimtebeslag.
Effectiviteit oplossingsrichting, voor- en nadelen
Door de verdieping worden extra stormopzet, golfbelasting en 1,5 meter
meerpeilverhoging volledig gecompenseerd. Wat niet wordt gecompenseerd is de
IJsselmeerpeilverhoging van 1,5 meter voor de IJsseldelta en de Vechtmonding. Het
hogere peil gecombineerd met een minder zware noordwesterstorm geeft voor de
dijken en kunstwerken wel vaker hogere peilen dan nu op het Zwarte Meer,
Ketelmeer en Vossemeer.
De oplossing zorgt ervoor dat de maatgevende hoogwaterstand vanuit de
meerpeil/stormsituatie niet hoger wordt dan nu, wel worden de waterstanden voor
de oevers van de delta en in de benedenlopen van IJssel en Vecht gemiddeld hoger.
Dit geldt als verdieping en vooroeveraanleg gecombineerd worden.
Een probleem is de bestemming voor de grondspecie en de kosten voor de enorme
grondspecievoorraad. Wel is winning te faseren ten opzichte van zeespiegelstijging
(over 50 tot 100 jaar). Indien de zeespiegel inderdaad sterkt blijkt te stijgen moeten
er wellicht om alle steden in laag Nederland brede deltadijken worden gelegd en
vraagt de Waddenzee miljoenen kubieke meter zand om niet te ‘verdrinken’. Die
zouden vanuit IJsselmeer met een pijpleiding kunnen worden getransporteerd. Niet
duidelijk is de toekomstige zandbehoefte op langere termijn (50 tot 100 jaar)
Robuustheid van de hoogwatergeul
De hoogwatergeul heeft baat bij deze oplossing voor tussenzware omstandigheden:
de stormopzet is gelijk of minder dan nu, dus de meerpeilinvloed via stormopzet is
geringer in de gevallen dat de hoogwatergeul open staat. De hoogwatergeul en
verdieping zijn geheel complementair in werking voor waterstandsverlaging.

Pagina 61 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Bijlage

B

Begrippenlijst

Afvoer: hoeveelheid water die per tijdseenheid (in m3/s) door een waterloop
(kanaal of rivier) stroomt.
Afvoercapaciteit: de maximale afvoer die onder bepaalde omstandigheden een
waterloop of kunstwerk kan passeren.
Afvoerverdeling: vastgestelde verdeling van de rivierafvoer over de verschillende
riviertakken.
Berging: tijdelijk opslaan van water binnen het hoofdwatersysteem.
Boezem: stelsel van grote wateren en kanalen waarop het water van omliggende
polders wordt opgevangen en afgevoerd naar het buitenwater (o.a. IJsselmeer).
Compartimentering: het opdelen van een grote dijkring in (een aantal) kleinere
compartimenten, om de gevolgen van een overstroming te beperken tot een kleiner
gebied.
Dijkring: een gebied omsloten door een stelsel van waterkeringen of hoge gronden,
dat zo is beveiligd tegen overstromingen.
Dijkverlegging: het landinwaarts verplaatsen van een dijk om het rivierbed te
verbreden. Hiermee neemt de afvoercapaciteit toe.
Golfbelasting: is de belastende druk die golfcondities (golfhoogte en golflengte) op
waterkeringen uitoefenen.
Hoge gronden: de natuurlijke hoge delen van Nederland, die niet bedreigd worden
door hoge waterstanden. Deze zijn in de Wet op de waterkering vastgelegd.
Hoogwatergolf: tijdelijk verhoogde waterstanden in een rivier (met een golfvorm)
door een vergrote rivierafvoer. De hoogwatergolf kan enkele uren tot meerdere
dagen aanblijven.
Inundatie: het al of niet gecontroleerd onder water lopen van land (overstroming)
Kunstwerk: een constructie of installatie die in het waterbeheer één of meer
functies vervult. Voorbeelden zijn sluizen en gemalen, met als functie waterkeren,
waterbeheren en/of begeleiden van scheepvaart.
Maatgevende afvoer: de rivierafvoer die bepalend is voor de maatgevende
hoogwaterstanden
Maatgevende omstandigheden: de omstandigheden (zoals rivierafvoeren, wind
en golven) die maatgevend zijn voor de hoogte en sterkte van de waterkeringen)
Maatgevende waterstand: de waterstand die maatgevend is voor het bepalen van
de lokaal vereiste hoogte van de waterkering

Pagina 62 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Overhoogte: extra hoogte van een waterkering boven de maatgevende
hoogwaterstand, waardoor het beschermingsniveau hoger is dan de norm
Overschrijdingskans: de kans dat de maatgevende hoogwaterstand wordt
overschreden
Overstromingskans: de kans dat een dijk doorbreekt en de dijkring onder water
loopt.
Overstromingsrisico: de kans op een overstroming vermenigvuldigd met de
gevolgen. Het overstromingsrisico neemt toe als de kans, de gevolgen, of beide
groter worden.
Stormopzet: tijdelijke verhoging van de waterstand (scheefstand) door opwaaiing
als gevolg van storm
Peil: waterstand (in rust) in meters ten opzichte van NAP, bijvoorbeeld streefpeil
Peilverhoging : verhoging van het streefpeil, bijvoorbeeld 1,5 meter op het
IJsselmeer (zie advies Deltacommissie)
Streefpeil: het in een peilbesluit of op andere wijze vastgesteld waterpeil dat door
de waterbeheerder wordt nagestreefd.
Spuien: het lozen van water via een kunstwerk (bv. sluis) onder vrij verval
Verhang: het hoogteverschil van de waterspiegel tussen twee punten langs een
waterloop (kanaal of rivier).
Waterstand: Kortstondig gemiddelde van de hoogteligging van de waterspiegel
t.o.v. een referentievlak, zoals NAP
Bronnen:
Waterveiligheid, begrippen begrijpen’, DGW 2007
Verkenning toekomstige waterhuishouding IJssel- en Vechtdelta’, stuurgroep IJsselen Vechtdelta 2002

Pagina 63 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Bijlage

C

Betrokken partijen

De volgende organisaties zijn in meer of mindere mate betrokken geweest bij de
totstandkoming van deze quick scan.
Gemeenten
Gemeente Kampen
Gemeente Zwolle
Gemeente Oldebroek
Gemeente Dronten
Ministeries
Ministerie van VROM
Ministerie van V&W, DG Water
Ministerie van LNV
Rijkswaterstaat
RWS Programmadirectie Ruimte voor de Rivier
RWS Oost-Nederland
RWS IJsselmeergebied
RWS Dienst Infrastructuur
RWS Waterdienst
Terreinbeheerders
Staatsbosbeheer
Kennisinstituut/non-profit organisatie
Deltares
Marktpartijen
Arcadis
DHV
H + N + S Landschapsarchitecten
HKV Lijn in Water
Provincies
Provincie Gelderland
Provincie Overijssel
provincie Flevoland
Waterschappen
Waterschap Groot Salland
Waterschap Zuiderzeeland
Waterschap Reest en Wieden
Waterschap Veluwe

Pagina 64 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Bijlage

D

Geraadpleegde literatuur

Beleidsnota IJsselmeergebied (ontwerp), december 2008, Rijksoverheid.
De gevolgen van de IJsselmeerpeilstijging en een verhoogde rivierafvoer voor de
IJsseldelta, Inzicht in de waterstanden en het effect van maatregelen, april 2009,
RWS Waterdienst.
De spankracht van ons rivierenland, Eindrapport Spankracht, december 2002,
Ministeries V&W,VROM en LNV, provincies Utrecht, Gelderland, Overijssel, ZuidHolland en Noord-Brabant, Vereniging Nederlandse Riviergemeenten, Unie van
Waterschappen.
Hydraulische Randvoorwaarden 2001 voor het toetsen van primaire waterkeringen
voor de tweede toetsronde 2001-2006, december 2001, Ministerie VenW.
Hydraulische Randvoorwaarden 2006 voor het toetsen van primaire waterkeringen
voor de derde toetsronde 2006-2011, september 2007, Ministerie VenW.
Nationaal Waterplan (ontwerp), december 2008, Rijksoverheid.
Primaire waterkeringen getoetst, Landelijke Rapportage Toetsing 2006, september
2006, Inspectie Verkeer en Waterstaat en RWS Dienst Weg- en Waterbouw.
Randmeer langs de Noordoostpolder, Achtergrondrapportage ten behoeve van de
Integrale Visie IJsselmeergebied. RIZA werkdocument 2000.008X, januari 2000.
Samen werken met water, Een land dat leeft, bouwt aan zijn toekomst. Bevindingen
van de Deltacommissie 2008, september 2008.
Systeemanalyse Bypass IJsseldelta-Zuid (concept), december 2008, DHV.
Verkenning toekomstige waterhuishouding IJssel- en Vechtdelta, Eindnota
Stuurgroep IJssel- en Vechtdelta (IJVD), maart 2002, redactie HKV Lijn in Water.
Waterhuishouding in het Natte Hart, WIN-strategie als leidraad voor toekomstig
waterkwantiteitsbeheer van het Natte Hart, Eindnota, RWS IJsselmeergebied, RWS
Noord-Holland, RWS Utrecht en RWS RIZA, mei 2000.
Waterhuishoudkundige effecten randmeer Noordoostpolder, een verkenning, RIZA
werkdocument 2000.133 X, september 2000

Pagina 65 van 66

Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta | 8 april 2009

Pagina 66 van 66

WD0409TD003

Dit rapport is een uitgave van Rijkswaterstaat

Meer informatie?
Kijk op www.rijkswaterstaat.nl of bel 0800 8002 (gratis)