Toezichtverslag
2011

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD

Toezichtverslag
2011

Voorwoord
Iedereen die de inhoud van dit derde Toezicht­
verslag tot zich neemt, zal al snel merken dat veel
van de toezichtwerkzaamheden in 2011 geheel of
gedeeltelijk in het teken stonden van de politieke
discussie in de Tweede Kamer over het voortbestaan
van het stelsel van schappen, ook wel de Publiek­
rechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO) genoemd.
En hoewel het kabinet, overigens samen met
sociale partners, voorstander was én is van krach­
tige modernisering en behoud van het PBO-stelsel,
heeft de Tweede Kamer na diverse debatten in 2011
op 20 december bij motie in meerderheid toch
verzocht de schappen op te heffen. Het kabinet
reageert hier naar verwachting begin 2012 op. Tot
het moment van nadere besluitvorming is de toe­
komst van de schappen en het toezicht daarop van
de SER dus ongewis. In elk geval mag duidelijk zijn
dat 2011, gezien de politieke ontwikkelingen, in
veel opzichten geen rustig of gebruikelijk toezicht­
jaar was.
De Toezichtkamer heeft in het verslagjaar 2011
gepoogd om, ondanks de turbulente politieke

2

omgeving en binnen de gegeven toezichtcapaciteit,
de wettelijke toezichtopdracht zo goed mogelijk
invulling te geven. Daarbij is zo veel mogelijk uit­
voering gegeven aan de toezichtactiviteiten die
in het Toezichtplan 2011 zijn opgenomen, met een
bijzondere focus op de reguliere toezichtactivi­
teiten. Met name bij de themaonderzoeken op basis
van risico-oriëntatie zijn soms langere doorloop­
tijden doorgevoerd of zijn geplande onderzoeken
aangehouden. Ook andere voorziene toezichtwerk­
zaamheden konden afgelopen jaar als gevolg van
nieuwe ontwikkelingen soms geen doorgang vinden
of moesten anders uitgevoerd worden. Maar er was
ten behoeve van de politieke discussie ook vaak –
onvoorzien en binnen een kort tijdsbestek – behoefte aan nadere (toezicht)informatie die specifiek
gegenereerd of opgesteld moest worden.
Het is onmiskenbaar dat voor de Toezichtkamer
én de schappen het afgelopen jaar een weg met
vele omwegen en hindernissen was, en gezien de
huidige politieke onzeker- en onduidelijkheid nog
steeds is. Zowel de bestuurders en medewerkers van
de schappen als het secretariaat van de Toezicht­
kamer hebben zich het afgelopen jaar bij al deze
ontwikkelingen steeds zeer flexibel en coöpera­
tief opgesteld en daarvoor past niets minder dan
een groot compliment. En wellicht is het ook goed
om expliciet te vermelden dat, in tegenstelling tot
bepaalde beeldvorming, de schappen over de brede
linie de voor hen geldende wet- en regelgeving nale­
ven. De bevindingen bij de reguliere en uitgevoerde

themagerichte onderzoeken van de Toezichtkamer
in 2011 waarvan hierna verslag gedaan wordt,
staven dit ook. Ik kan iedereen dan ook alleen maar
oproepen om daarvan en van alle andere opgeno­
men informatie kennis te nemen.
Hoe het verdere politieke proces in 2012 en daar­
mee de toekomst van het PBO-stelsel zal verlopen,
is vooralsnog onduidelijk. Uiteraard past de SER als
onafhankelijk toezichthouder enige terughoudend­
heid in deze discussie. Mede door sociale partners
wordt er in ieder geval op aangedrongen dat ervoor
gewaakt moet worden niet het spreekwoordelijke
kind met het badwater weg te gooien.
Helder is zeker dat zo lang de Wet op de bedrijfs­
organisatie en daarmee de toezichtopdracht van de
Toezichtkamer van kracht is, er van alle betrokken
partijen ook de komende periode weer een bijzon­
dere inspanning gevraagd zal worden. Samen met
de Toezichtkamerleden Tini Hooymans en Ferdi­
nand Grapperhaus reken ik daarbij ook weer op de
be­nodigde flexibiliteit en medewerking van alle
belanghebbende partijen, hoe lastig dat soms ook
zal zijn. Ik wens alle bij de PBO betrokkenen dit jaar
dan ook heel veel kennis, wijsheid en verstandige
besluiten toe. Want daarvan kun je nooit teveel
hebben of krijgen.
Drs. J.A. Kamps
Voorzitter

3

4

Inhoud
Inleiding

6

1 Reguliere werkzaamheden
Goedkeuring verordeningen 		
Financieel overzicht
Onderzoeken representativiteit
Monitor Schilthuiskorting
Monitor opschoning regelgeving & reductie administratieve lasten		
Scan jaarverslagen 2010

10
10
11
14
16
16
17

2 Risicogeoriënteerd toezicht en themaonderzoeken
Risicogeoriënteerd toezicht
Rapportage financiële relaties en subsidieverlening		
Rapportage personele unies
Rapportage invloed bedrijfsgenoten
Rapportage doelmatigheid financieel beheer

18
18
20
22
24
25

3 Voorbereiding en voorlichting
Herziening regelgeving
Draagvlakonderzoeken
Self assessment

27
27
27
28

Bijlagen
Bevindingen goedkeuring verordeningen
Overzicht voorzittersvergoedingen product- en bedrijfschappen 2009 en 2010
Aanbevelingen rapportages themaonderzoeken
Overzicht product- en bedrijfschappen
Afkortingen

29
31
32
34
36

5

Inleiding
Op grond van de Wet op de bedrijfsorganisatie (Wbo) houdt de Sociaal-Economische
Raad (SER) toezicht op de product- en bedrijfschappen. Het doel van dit toezicht is het
bevorderen van hun rechtmatig en doelmatig functioneren. Het uitoefenen van het
toezicht draagt bij aan het goed functioneren van schappen afzonderlijk en van het
stelsel als geheel. Dit stelsel wordt ook wel de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie
(PBO) genoemd.

In dit derde Toezichtverslag, op basis van de in 2009 gewijzigde Wbo, wordt
verslag gedaan van de bevindingen en wordt verantwoording afgelegd over de
werkzaamheden van de Toezichtkamer in het verslagjaar 2011. Leidend daarbij
is, gezien het wettelijk mandaat van de SER als toezichthouder, de mate waarin
de schappen voldoen aan hun wettelijke verplichtingen, oftewel de rechtmatig­
heid. En voor zover dat binnen datzelfde mandaat van de SER valt, is ook de
doelmatigheid van het handelen van de schappen in meer procesmatige zin in
de toezichtactiviteiten betrokken. Tevens treedt dit verslag ook in detail met
betrekking tot de toezichtbevindingen, om zodoende het effect van de inspannin­
gen van de Toezichtkamer meer inzichtelijk te maken. Waar relevant is specifieke
detailinformatie opgenomen in een separate bijlage.

Product- en bedrijfschappen
Product- en bedrijfschappen, ook wel schappen of bedrijfslichamen genaamd, zijn publiekrechtelijke samenwerkingsverbanden van ondernemers en werknemers die activiteiten
ontplooien ten behoeve van een branche of sector van het bedrijfsleven. Een schap verricht
taken die individuele ondernemingen of verenigingen van ondernemers en werknemers
ieder voor zich niet kunnen verrichten, maar die met het oog op het algemeen belang of
het belang van de branche of sector noodzakelijk worden geacht.
Schappen zijn er in uiteenlopende branches en sectoren zoals de zuivel, de akkerbouw, de
ambachten en de horeca. Momenteel bestaan er zeventien schappen: elf productschappen
en zes bedrijfschappen. Schappen kunnen ingesteld worden op verzoek van de betreffende
branche of sector. Daarom bestaat er in sommige delen van het bedrijfsleven wel een schap
en in andere delen niet. Kenmerkend voor een schap is het bindende karakter voor de
ondernemers (bedrijfsgenoten) in de betreffende branche of sector: alle betrokken ondernemingen vallen eronder en ze moeten zich aan de regels van het schap houden.
Meer informatie over de schappen is opgenomen op de website van de SER onder:
www.ser.nl/nl/taken/bestuurlijke/pbo/kennismaking.aspx.

6

De Wbo legt de verantwoordelijkheid voor het functioneren van schappen
primair in handen van hun besturen en daarmee van de representatieve
or­ganisaties van ondernemers en werknemers die daarin vertegenwoordigd
zijn. Daarnaast kent de wet verantwoordelijkheden en bevoegdheden toe aan
de Kroon, aan de betrokken ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW), Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) en aan de SER. De
raad heeft de toezichttaken gedelegeerd aan de Toezichtkamer, die de toezicht­
taken op eigen gezag en dus onafhankelijk uitoefent. De Toezichtkamer bestond
in 2011 uit drie kroonleden: voorzitter Hans Kamps en de leden Tini Hooymans
en Ferdinand Grapperhaus. Met het oog op de afstemming van werkzaamheden
kent de Toezichtkamer overigens ook waarnemers van de ministeries van SZW
en EL&I, die de vergaderingen mogen bijwonen en daarin een raadgevende stem
hebben.
De Toezichtkamer vergaderde in het eerste volledige toezichtjaar (2009) vier
keer per jaar en in 2010 vijf keer. In 2011 hebben wederom vijf vergaderingen
van de Toezichtkamer plaatsgevonden, en wel op 4 februari, 8 maart, 16 juni,
15 septem­ber en 15 december. Van de onderwerpen die tijdens deze vergaderin­
gen geagendeerd en besproken zijn, wordt hierna verslag gedaan. Ten aanzien
van sommige onderwerpen is spoedige besluitvorming gewenst of noodzakelijk.
De Toezichtkamer heeft hiertoe de mogelijkheid om besluiten ook tussentijds
langs schriftelijke weg te nemen. Van deze mogelijkheid is ook in het verslagjaar
wederom gebruikgemaakt, voornamelijk ten aanzien van de goedkeuring van
verordeningen en besluiten van schappen.
De Toezichtkamer is van mening dat het de transparantie in de verantwoording
van werkzaamheden ten goede komt indien zowel in de onderliggende rappor­
tages als in dit Toezichtverslag, waar mogelijk, de schappen bij naam worden
genoemd. Vóór het opstellen van de definitieve (onderzoeks)rapportages wordt
schappen door middel van hoor en wederhoor de gelegenheid geboden om aan
te geven in hoeverre conceptrapportages feitelijke onjuistheden bevatten. Zodra
(onderzoeks)rapportages door de Toezichtkamer zijn vastgesteld, worden deze
onverwijld aan de schappen en aan het ministerie van SZW ter beschikking
gesteld. Daar waar relevant worden schappen daarbij tevens gewezen op mogelijk
geconstateerde omissies en doet de Toezichtkamer dienaangaande ook aanbe­
velingen. Vanwege de gewenste transparantie zijn al deze aanbevelingen in een
bijlage bij dit verslag opgenomen.
Het afgelopen jaar heeft de Toezichtkamer ook weer een Toezichtplan opgesteld.
In het Toezichtplan 2012 staat waarop het toezicht op de schappen zich in het
jaar 2012 richt. Conform de relevante wetsbepaling (artikel 137a, lid 1 Wbo) is
het Toezichtplan 2012 vóór 1 oktober 2011 vastgesteld en voor instemming aan
de betrokken ministers van SZW en EL&I aangeboden. Daarbij zij opgemerkt dat

7

het Toezichtplan 2012 zich als gevolg van actuele politieke ontwikkelingen ten
aanzien van het PBO-stelsel (zie ook hierna), vooralsnog beperkt tot reguliere toe­
zichtactiviteiten. Zodra er meer helderheid bestaat over de toekomst van de PBO,
zal de Toezichtkamer zo nodig een aanvullend Toezichtplan opstellen waarin
specifiek ingegaan zal worden op themaonderzoeken in het kader van het risico­
georiënteerde toezicht.
Politieke ontwikkelingen

Het jaar 2010 stond voor een groot deel in het teken van de politieke discussie
in de Tweede Kamer over het voortbestaan van het PBO-stelsel. Deze ontwik­
keling heeft zich ook in 2011 voortgezet. In het najaar van 2010 heeft de vaste
Kamercommissie SZW het SER-Toezichtverslag 2009, door de minister van SZW
aan de Kamer aangeboden, besproken. En hoewel het Toezichtverslag in eerste
instantie het primaire bespreekpunt betrof, stond het overleg voornamelijk in
het teken van de toekomst van de PBO. Tijdens het overleg heeft de VVD-fractie
wederom de indiening van een motie aangekondigd die zou strekken tot ophef­
fing van alle schappen, mede in verband met de gewijzigde samenstelling van de
Kamer na de verkiezingen van juni 2010. Het door de VVD aangevraagde plenaire
debat, waarbij moties ingediend kunnen worden, vond plaats in februari 2011.
Een motie van VVD, CDA en PVV die tijdens dit debat is ingediend, verzocht om
nader onderzoek, met name naar de onmisbare taken van de schappen en de
mogelijkheid om deze op een andere wijze uit te voeren.
Ter uitvoering van de motie die steun kreeg van een Kamermeerderheid, heeft
het kabinet nader onderzoek laten verrichten en advies ingewonnen. Zo is er op
verzoek van het kabinet door de onderzoeksbureaus EIM en IOO gezamenlijk een
uitgebreide inventarisatie gemaakt van alle taken van schappen. Daarnaast is
een externe beoordelingscommissie ingesteld, bestaande uit de leden mevrouw
A. Jorritsma (voorzitter) en de heren prof. dr. W.B.H.J. van de Donk en dr. S.R.A.
van Eijck, die het kabinet van nader advies zou moeten voorzien over de toe­
komstige taken van schappen. Zowel de takeninventarisatie van EIM/IOO als het
advies van de externe beoordelingscommissie heeft het kabinet gebruikt om een
kabinetsvisie over de toekomst van de PBO op te stellen. Deze kabinetsvisie is op
5 oktober 2011 gepubliceerd en aan de Tweede Kamer aangeboden. Kern van de
kabinetsvisie is dat er een organisatorische modernisering plaats dient te vinden
en dat het takenpakket van schappen zich in de toekomst zou moeten beperken
tot publieke taken zoals genoemd in het kabinetsstandpunt. Naast de bestaande
medebewindstaken (taken uitgevoerd op grond van een wettelijke opdracht van
de overheid) betreft dit taken op het gebied van ‘bevordering van plant- en dier­
gezondheid en dierenwelzijn’ en ‘voedselveiligheid en gezondheid’. Naast deze
drie publieke taken voorziet het kabinetsstandpunt onder strikte condities ook
in de mogelijkheid van een beperkt aantal aanvullende taken.

8

Nadat het kabinetsstandpunt aan de Tweede Kamer is aangeboden, heeft de vaste
Kamercommissie SZW mede op basis van het kabinetsstandpunt op 24 novem­
ber een zogenaamd Rondetafelgesprek met betrokkenen over de toekomst van de
PBO georganiseerd en op 8 december een overleg met minister Kamp van SZW.
Tijdens dit overleg bleek er geen meerderheid te zijn voor steun aan het kabinets­
standpunt en is een plenair debat aangekondigd. Dit plenaire debat heeft op
14 december plaatsgevonden, waarbij door diverse partijen zes moties zijn inge­
diend. De gezamenlijke motie van VVD, PVV, SP en D66 die strekt tot opheffing
van de schappen is daarbij op 20 december aangenomen. Minister Kamp heeft
na afloop van de stemming aangegeven dat het kabinet zich nader zal beraden
over de aangenomen motie. Uitsluitsel over dit nadere beraad wordt begin 2012
verwacht.
Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt verslag gedaan van de reguliere werkzaamheden, waar­
onder het beoordelen en goedkeuren van verordeningen, het beoordelen van de
financiële gegevens en het uitvoeren van de onderzoeken naar de representa­
tiviteit van dragende organisaties binnen de schappen. Ook de Scan jaarverslagen,
jaarlijks uitgevoerd op verzoek van de minister van SZW, en de periodieke Monitor opschoning regelgeving en administratieve lasten en de Monitor Schilthuiskorting
komen daarbij aan bod.
Hoofdstuk 3 staat vervolgens in het teken van het risicogeörienteerde toezicht
en de rapportages van themaonderzoeken die in 2011 zijn afgerond. Dit betreft
respectievelijk de onderzoeksrapportages ten aanzien van financiële relaties en
subsidieverlening, personele unies, invloed bedrijfsgenoten en doelmatigheid
financieel beheer.
Ten slotte wordt in hoofdstuk 4 aandacht besteed aan de voorbereidende en voor­
lichtende activiteiten in het verslagjaar. Daarbij wordt ingegaan op de onderwer­
pen: herziening regelgeving, draagvlakonderzoeken en self assessment.

9

1. Reguliere werkzaamheden
Goedkeuring verordeningen
De SER ziet erop toe dat schappen hun publiekrechtelijke
bevoegdheden naar behoren en controleerbaar uitoefe­
nen. De SER controleert of verordeningen en besluiten
van de schappen niet in strijd zijn met de wet of de
belangen van het bedrijfsleven als geheel niet schaden.
Uitgangspunt bij het uitoefenen van dit toezicht is dat
de schappen primair zelf verantwoordelijk zijn voor
hun bestuurlijk handelen en voor de opgestelde verordeningen.

De Toezichtkamer van de SER hanteert een proac­
tieve werkwijze bij de goedkeuring van verordenin­
gen en besluiten. Dit betekent dat zij, waar nodig,
de regelgeving van schappen zo veel mogelijk vroeg­
tijdig probeert bij te sturen. Ontwerpverordenin­
gen kunnen in bepaalde gevallen bijvoorbeeld op
verzoek vooraf op hun kwaliteit worden getoetst,
waarna de schappen suggesties voor verbeteringen

krijgen aangereikt. Bij het toezicht wordt gebruik­
gemaakt van checklists en modellen. Deze bevatten
de formele, procedurele en inhoudelijke vereis­
ten waaraan regelgeving van de schappen moet
voldoen. Op deze wijze wordt een objectieve en
consistente beoordeling gewaarborgd. De check­
lists zijn naast andere handleidingen en geleide­
brieven te vinden op de SER-website www.ser.nl.
Via het waarnemerschap van de SER in de bestu­
ren van de schappen vindt een enkele keer ook
bij­sturing plaats. Na de beoordeling van verorde­
ningen worden de schappen schriftelijk gewezen
op de verbeterpunten. Opmerkingen van de SER
over verordeningen worden veelal door de schappen
overgenomen en verwerkt. In de praktijk behoeft
zelden goedkeuring aan verordeningen te worden
onthouden.

Ter goedkeuring voorgelegde en behandelde verordeningen
Soort verordening/
besluit

Ontvangen

Goedgekeurd

Ingetrokken of
retour

Voorraad per
1-1-2012

Autonoom

37

33

2

2

Algemene heffing

22

22

93

101

1

20

Begrotingen

20

20

Herziene begrotingen

10

10

Jaarrekeningen

20

18

Vergoedingen

19

15

1

3

221

219

4

27

Bestemmingsheffing

Totaal

Voorraad per
1-1-2011

29

29

2

In 2011 zijn in totaal 221 verordeningen en besluiten aan de SER ter goedkeuring of instemming voorgelegd. In 2010 waren dat er in totaal 208.

10

Steven van Eijck

lid van de externe
beoordelingscommissie PBO

“Het in 2009 aangescherpte SER-toezicht op de product- en bedrijfschappen sterkte het vertrouwen van de door minister Henk Kamp ingestelde
externe beoordelingscommissie (Annemarie Jorritsma, Wim van de Donk en
ondergetekende) dat een ingrijpende hervorming en modernisering van het
PBO-stelsel succesvol zou verlopen. Een verschuiving van de focus van de
Toezichtkamer naar een nieuw model voor de schappen past binnen recent
ingevoerde regelgeving. Of nu sprake blijft van een extern gepositioneerd
PBO-stelsel of niet; de dankzij het SER-toezicht uitgekristalliseerde inzichten
en ervaringen dienen ook in de toekomst te worden meegenomen.“

Bevindingen

Het overgrote deel van de verordeningen en beslui­
ten voldeed aan de vereisten en kon zonder opmer­
kingen worden goedgekeurd. In een aantal gevallen
zijn de schappen schriftelijk gewezen op punten in
verordeningen die weliswaar goedkeuring niet in de
weg staan, maar in een volgende verordening aan­
passing behoeven. In het verslagjaar is in een aantal
situaties met de schappen overleg gevoerd over hun
regelgeving. Een drietal verordeningen werd na
overleg met het betrokken schap gedeeltelijk goed­
gekeurd. De bevindingen zijn per type verordening
of besluit opgenomen in de bijlage Bevindingen
goedkeuring verordeningen.

Financieel overzicht
Ieder jaar stelt de SER een overzicht op van de
b­elang­rijkste financiële ontwikkelingen bij de
schappen. De financiële ontwikkelingen bij de
schappen betreffen de prognoses in de begrotingen
en hebben betrekking op de realisatiecijfers in de
jaarrekeningen. In een speciale uitgave van het

PBO-blad, PBO-special genaamd en verschenen op
28 oktober 2011 (nummer 72), zijn de belangrijkste
financiële ontwikkelingen bij de schappen opge­
nomen, op basis van realisatiecijfers in de jaar­
rekeningen 2009 en 2010 en de prognosecijfers in
de begroting 2011. Hiermee wordt ten behoeve van
de gewenste transparantie inzicht geboden in de
meest relevante financiële ontwikkelingen bij de
schappen.
In de navolgende tabel is een overzicht opgenomen
van de financiële gegevens van de gezamenlijke
schappen betreffende de jaarrekeningen 2009 en
2010 en de begroting 2011. Uiteraard zijn de finan­
ciële gegevens uit de jaarrekeningen en de begro­
tingen niet geheel met elkaar te vergelijken. In het
geval van jaarrekeningen gaat het immers om
realisatiecijfers, terwijl het bij begrotingen gaat
om prognoses. Afhankelijk van bijvoorbeeld econo­
mische ontwikkelingen kan de grondslag voor de
heffingen fluctueren, waardoor de gerealiseerde
heffingsopbrengst afwijkt van de geprognosticeerde
heffingsopbrengst.

11

Realisatie 2009-2010 (jaarrekeningen) en prognose 2011 (begroting) product- en bedrijfschappen
KERNCIJFERS (in duizenden euro’s)

Realisatie

Realisatie

Prognose

2009

2010

2011

Baten
1

Heffingen

182.795

177.598

171.747

2

Retributies

3.531

2.185

847

3

Diensten aan derden

11.898

11.547

12.146

4

Rente

12.826

5.922

5.713

5

Vergoeding opgedragen taken

23.137

22.797

21.101

6

Niet-bestede subsidies

5.046

5.861

1.311

7

Overige baten

19.932

17.047

11.882

259.164

242.957

224.748

Totaal baten

Lasten
1

Voorzitter/Personeel

59.268

59.454

58.152

2

Reis-, verblijf- en representatiekosten

2.423

2.047

2.184

3

Huisvestingskosten

5.731

5.328

5.408

4

Bureaukosten

7.593

7.394

7.615

5

Vergaderkosten

2.258

2.056

2.139

6

Financiële relaties

160.870

153.999

155.992

7

Diensten door derden

16.265

16.939

15.265

8

Overige lasten

11.179

10.000

7.802

265.586

257.217

254.556

Exploitatiesaldo

-6.422

-14.260

-29.808

Eigen vermogen 01-01*

261.665

256.221

224.820

Eigen vermogen 31-12

255.243

241.961

195.011

Pers. bestand (pp) 31-12

892

867

880

Pers. bestand (fte’s) 31-12

798

782

767

Totaal lasten

*

12

De som van algemene reserves, bestemmingsreserves en bestemmingsfondsen.

Baten

Het totaal aan baten van product- en bedrijfschap­
pen bedroeg in het jaar 2010 circa 243 miljoen
euro. Dit is ruim 16 miljoen euro minder dan in het
jaar 2009: een daling van 6 procent. De baten van
de schappen bestaan voornamelijk uit de heffings­
opbrengsten. Deze zijn in 2010 in vergelijking met
2009 in totaal met 5 miljoen euro afgenomen tot
ruim 177 miljoen euro. Deze afname komt geheel
voor rekening van de productschappen, waar de hef­
fingen met bijna 8 miljoen euro zijn gedaald. Deze
afname is grotendeels toe te schrijven aan door het
Productschap Tuinbouw (PT)1 verlaagde heffingen.
Voor het jaar 2011 is ruim 18 miljoen euro minder
aan baten begroot dan de bijna 243 miljoen euro
die in 2010 is gerealiseerd. Deze afname houdt
voor­al verband met verwachte lagere heffingsop­
brengsten en overige baten in 2011. Enkele producten bedrijfschappen hebben de heffingstarieven
verlaagd.
De post vergoeding opgedragen (overheids)taken
in het kader van medebewind bedroeg in de jaren
2007 tot en met 2010 ongeveer 10 procent van de
totale baten in deze periode. Deze post heeft alleen
betrekking op de productschappen die (overheids)taken in medebewind uitvoeren. Bedrijfschappen
kennen geen medebewindstaken.
Lasten

De grootste post aan gerealiseerde lasten was in
de jaren 2009 tot en met 2011 financiële relaties.
Financiële relaties behelzen opdrachten of subsidies
aan externe organisaties voor activiteiten die recht­
streeks gericht zijn op de branche of sector en die
direct voortvloeien uit de taken van het schap. De
gerealiseerde kosten voor financiële relaties laten in
de periode 2009-2010 een dalende lijn zien. In 2011
wordt aan de hand van de begroting daarvoor een
lichte stijging verwacht. Aan de lastenkant is bij een
andere belangrijke post, de lasten voor voorzitter/
personeel, geen verandering ten opzichte van 2009
waar te nemen. De algemene trend in de afgelopen
jaren is dat de totale lasten van personeel en voor­

zitter zich stabiliseren op het niveau van ongeveer
59 miljoen euro.
Reserves

De schappen beschikten in 2010 in totaal voor
205 miljoen euro aan reserves (algemene reserves
en bestemmingsreserves), een daling van 13 miljoen
euro ten opzichte van 2009.
In de Verordening financiën bedrijfslichamen 1999 (Vfb
99) is bepaald dat de som van de algemene reserve
en de bestemmingsreserves maximaal gelijk is aan
de lasten over het verslagjaar. Aangezien schappen
bestemmingsfondsen niet vrij kunnen besteden,
zijn deze voor de zuiverheid buiten deze norm
gelaten. Bij het overschrijden van deze norm door
een schap kan de Toezichtkamer op gemotiveerd
verzoek ontheffing verlenen. Aan een dergelijke ont­
heffing kan de Toezichtkamer voorwaarden verbin­
den. Over het jaar 2009 voldeden vijf schappen niet
aan deze eis, te weten PT, Productschap Vee en Vlees
(PVV), Productschap Akkerbouw (PA), Productschap
Zuivel (PZ) en Productschap Vis (VIS). Over het jaar
2010 voldeden drie schappen niet aan de reserve­
norm, te weten PA, VIS en Productschap Wijn (PW).
Aan PW was in het verleden al ontheffing verleend
in verband met het reserveren van gelden voor
het mogelijk onverbindend verklaren van eerdere
opgelegde heffingen door het College van Beroep
voor het bedrijfsleven (CBb). Aan de ontheffing
voor de te hoge reserves 2010 van PA en VIS is een
voorwaarde gesteld. PA en VIS dienen, vooruit­
lopend op de inwerkingtreding van de Verordening
financiën bedrijfslichamen 2011 (Vfb 11, zie ook onder
Herziening regelgeving), met ingang van het ver­
slagjaar 2012 al in de jaarrekening 2011 conform
de Vfb 11 inzicht te verschaffen in het vermogens­
beleid. Daarnaast is extra aandacht geschonken
aan PT, PVV en PZ en het Hoofdbedrijfschap
Detailhandel (HBD). Deze schappen hadden welis­
waar in 2010 een reservepercentage van 90 tot 100
procent, maar kenden in de daaraan voorafgaande
jaren meerdere malen een reserve van meer dan
100 procent van de jaarlast. Deze schappen zijn

1) Zie voor de afkortingen van alle schapnamen de bijlage Afkortingen

13

erop gewezen dat bij de beoordeling van hun begro­
ting 2012 door de Toezichtkamer nauwgezet zal
worden nagegaan of zij al dan niet voldoen aan het
bepaalde inzake het vermogensbeleid in de Vfb 11.
Hierin is bepaald dat schappen onderbouwd inzicht
dienen te verschaffen in:
de financieringsbehoefte en de omvang van de
benodigde middelen;
het streefniveau voor de som van de algemene
reserve en bestemmingsreserves in samenhang
met de financieringsbehoefte en de omvang van
de benodigde middelen;
de maatregelen die worden getroffen om het
gewenste streefniveau te realiseren, in het geval
dat het gewenste streefniveau niet is gerealiseerd
of naar verwachting niet wordt gerealiseerd;
de uitgangspunten en de bijbehorende criteria
voor het beheer van de financiële vaste activa,
vlottende activa en de liquide middelen.
Voorzittersvergoedingen

Een post die in 2011 (net als in 2010) specifieke
aandacht kreeg, betrof de voorzittersvergoedingen.
In de bijlage Overzicht voorzittersvergoedingen
product- en bedrijfschappen 2009-2010 zijn, op basis
van de jaarrekeningen 2010 van de schappen, de
bedragen voor de voorzittersvergoedingen opgeno­
men. Hieruit komt naar voren dat de aantallen dag­
delen die voorzitters in 2010 werkzaam waren voor
een schap, voor de meeste schappen ongewijzigd
zijn. De bedragen aan voorzittersvergoeding zijn
voor de meeste schappen eveneens gelijk gebleven
dan wel marginaal toegenomen. Uitzonderingen
hierop zijn VIS en het Productschap Pluimvee en
Eieren (PPE). In vergelijking met 2009 is het aantal
dagdelen waarin de voorzitter van VIS werkzaam
was voor het schap, in 2010 afgenomen. Het bedrag
aan voorzittersvergoeding is daarmee ook afgeno­
men. Bij PPE is met het aantreden van een nieuwe
voorzitter het aantal werkzame dagdelen toegeno­
men (van twee naar vier). Het bedrag aan voorzit­
tersvergoeding is hiermee ook toegenomen.
De voorzittersvergoedingen vallen overigens ook
onder de werkingssfeer van de Wet openbaar­making
uit publieke middelen gefinancierde topinkomens
(Wopt). Op grond van de Wopt zijn ook de schap­
14

pen verplicht om topinkomens te publiceren in de
jaarrekeningen en deze digitaal aan te melden via
de internetsite van het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De norm zoals
opgenomen in de Wopt (het gemiddelde belastbare
loon van ministers; de Balkenendenorm) is ten
aanzien van de voorzittersvergoedingen in 2009 en
2010 door geen van de schappen overschreden. Er is
geen aanleiding om aan te nemen dat dit voor 2011
wel het geval zou zijn.

Onderzoeken representativiteit
Tot de taak van de Toezichtkamer behoort ook
het verrichten van periodiek onderzoek naar de
representativiteit van de dragende ondernemersen werknemersorganisaties van de product- en
bedrijfschappen. De dragende organisaties van een
schap moeten voldoende representatief zijn. Dat
wil zeggen dat zij in voldoende mate (kwalitatief en
kwantitatief) de bedrijfsgenoten (ondernemers in
de betreffende branche of sector) dienen te verte­
genwoordigen. Een dergelijk onderzoek geschiedt
in elk geval voorafgaand aan de instelling van een
product- of bedrijfschap, en vervolgens telkens
na het verstrijken van een periode van vier jaar.
Geledingen en commissies van de schappen waar­
van in een vierjaarlijks onderzoek niet is vastgesteld
dat zij voldoen aan de representativiteitseisen, wor­
den na twee jaar onderworpen aan een tussentijds
en hernieuwd onderzoek. De regels waaraan moet
worden voldaan, zijn opgenomen in de Verordening
representativiteit organisaties en het Besluit advisering
representativiteit bedrijfslichamen.
Het oordeel dat de Toezichtkamer met betrek­
king tot een representativiteitsonderzoek in een
eindrapportage heeft gegeven over de mate van
organisatorisch draagvlak binnen een schap, kan
aanleiding geven voor de Bestuurskamer van de
SER om bestuurlijk advies aan de minister van SZW
uit te brengen over de gevolgen van het onderzoek
voor het schap. De afbakening van de taken van de
Toezichtkamer en die van de Bestuurskamer is opge­
nomen in de Instellingsverordening Bestuurskamer 2008.

Bevindingen

In 2011 zijn door de Toezichtkamer zeven vierjaarlijkse onderzoeken afge­
rond naar de representativiteit van het organisatorische draagvlak binnen
een schap. De onderzochte schappen zijn: het Bosschap (BOS), Productschap
Vis (VIS), Productschap Zuivel (PZ), het Bedrijfschap Horeca en Catering (HOR),
Productschap Wijn (PW), het Productschap Margarine, Vetten en Oliën (MVO) en
het Productschap Tuinbouw (PT). Voor twee schappen zijn er – naar aanleiding
van de resultaten uit de vierjaarlijkse onderzoeken – tussentijdse onderzoeken
uitgevoerd en afgerond. Dit betrof het Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD) en
het Hoofdbedrijfschap Ambachten (HBA).

Resultaten representativiteitsonderzoeken
Schap

Soort onderzoek

Resultaat

BOS

Vierjaarlijks

De representativiteit van de geleding van bosbouwambachtondernemingen voldoet aan de eisen. In de
geleding van ondernemingen van het Bosschap waarin de bosbouw, het bosbeheer, het natuurbeheer
of de houtteelt wordt uitgeoefend, is niet vastgesteld dat aan de eisen wordt voldaan. In 2013 zal een
tussentijds onderzoek naar de representativiteit van deze geleding worden uitgevoerd.

VIS

Vierjaarlijks

De representativiteit van drie van de vier geledingen voldoet aan de eisen. In de geleding van be- of
verwerking van vis en de groothandel in vis is niet vastgesteld dat aan de eisen wordt voldaan. In 2013
zal een tussentijds onderzoek naar de representativiteit van deze geleding worden uitgevoerd.

PZ

Vierjaarlijks

Vastgesteld is dat de representativiteit van het schap voldoet aan de eisen.

HOR

Vierjaarlijks

Vastgesteld is dat de representativiteit van het schap voldoet aan de eisen.

PW

Vierjaarlijks

Vastgesteld is dat de representativiteit van het schap voldoet aan de eisen.

MVO

Vierjaarlijks

Vastgesteld is dat de representativiteit van het schap voldoet aan de eisen.

PT

Vierjaarlijks

Vastgesteld is dat de representativiteit van het schap voldoet aan de eisen.

HBD

Tussentijds

Vastgesteld is dat de Commissie voor de detailhandel in bloemen en planten voldoet aan de eisen.

HBA

Tussentijds

Vastgesteld is dat de clusters Aardewerk, hout en metaalbewerkende ambachten, Uiterlijke verzorging,
Voedingsambachten (versproducten) en Bouwambachten voldoen aan de eisen. Ten aanzien van het
cluster Kleding/modevak en leerbewerkende ambachten is niet vastgesteld dat wordt voldaan aan
de eisen. Dit wordt veroorzaakt door twee branches binnen het cluster, te weten de branches van het
maatoverhemdenbedrijf en het kledingreparatiebedrijf. De Bestuurskamer is verzocht om aan te geven
of de uitkomsten van het onderzoek aanleiding geven om de minister te adviseren het voortbestaan
van het hoofdbedrijfschap in ongewijzigde vorm te heroverwegen.

Aangeboden

De resultaten van de representativiteitsonderzoeken zijn of worden zo spoedig
mogelijk na de vaststelling door de Toezichtkamer aangeboden aan het ministe­
rie van SZW.

15

Monitor Schilthuiskorting
De aftrek voor georganiseerde ondernemers, ook
wel Schilthuiskorting genaamd, is de in de Wbo
opgenomen mogelijkheid voor product- en bedrijf­
schappen om leden van ondernemersverenigingen
een korting te geven op de heffing van het schap.
Deze korting wordt toegestaan tot een deel van het
bedrag dat de leden als contributie aan de onder­
nemersverenigingen betalen. De korting kan niet
meer bedragen dan de helft van de heffingen. De
Toezichtkamer controleert aan de hand van de
begrotingen, de jaarrekeningen en de heffingsver­
ordeningen van de schappen in hoeverre deze de
Schilthuiskorting op juiste wijze toepassen.
Ten aanzien van bestemmingsheffingen is de Wbo
in 2009 gewijzigd. Met ingang van 2013 wordt de
mogelijkheid om Schilthuiskorting te verlenen
op bestemmingsheffingen afgeschaft. Tot die tijd
voorziet de wet in een geleidelijke afbouw van de
aftrekregeling. Deze houdt in dat in 2011 de aftrek
maximaal 30 procent van de heffing mocht bedra­
gen (tot en met 2009 bedroeg de maximale aftrek
ten hoogste 50 procent van de heffing; in 2010 was
het maximumpercentage 40). In 2012 mag de aftrek
nog ten hoogste 10 procent van de heffing bedragen.
Bevindingen

Bij de toepassing van de Schilthuiskorting is de
maximumnorm van 50 procent voor de algemene
heffing niet overschreden. Ook de maximumnorm
van 30 procent (voor het jaar 2011) voor de toepas­
sing van de korting op de bestemmingsheffing is
niet overschreden. Op basis van de begrotingscijfers
over 2011 is niet gebleken dat de verlaging van het
maximale kortingspercentage bij bestemmingshef­
fingen heeft geleid tot een verschuiving naar méér
of hogere algemene heffingen.

Monitor opschoning regelgeving &
reductie administratieve lasten
Jaarlijks wordt door middel van de Monitor opschoning regelgeving & reductie administratieve lasten onder­
zocht wat de ontwikkeling is van schapregelgeving
en de administratieve lasten voor ondernemingen
veroorzaakt door deze regelgeving. De monitor die
in 2011 is uitgevoerd, heeft betrekking op het jaar
2010.
Bevindingen

De administratieve lasten voor ondernemingen die
door de regelgeving van de schappen worden ver­
oorzaakt, bedroegen eind 2010 10,4 miljoen euro.
Ten opzichte van 2009 is dit een stijging met zeven
procent. De stijging in 2010 wordt verklaard door
een eenmalige toename van administratieve lasten,
het wijzigen van de gehanteerde uurtarieven en
toename van het aantal ondernemers. De gemid­
delde administratieve lasten per ondernemer zijn
in de afgelopen jaren gestabiliseerd.
De Toezichtkamer acht het niet meer noodzakelijk
dat zij jaarlijks onderzoek doet naar administratieve
lasten. In het vervolg zal zij een frequentie van drie
jaar aanhouden. Voor deze frequentie is gekozen
omdat de verwachting is dat zich in de toekomst
geen grote wijzigingen meer zullen voordoen.
Daarnaast bevatten de wettelijk vastgelegde princi­
pes van goed schapbestuur voldoende waarborgen
om blijvend aandacht te vragen voor administra­
tieve lasten.

Aangeboden

Het aantal autonome verordeningen van schappen
is ten opzichte van 2009 met één gedaald, waardoor
het aantal ultimo 2010 uitkomt op 61. Het aantal
verordeningen bedroeg ten tijde van de eerste moni­
tor in 2003 – de zogenoemde nulmeting – 146. Het
aantal autonome verordeningen heeft zich in de
afgelopen jaren gestabiliseerd.

De Monitor Schilthuiskorting is op 4 juli 2011 aange­
boden aan het ministerie van SZW.

Aangeboden

De Monitor opschoning regelgeving & reductie administratieve lasten is op 10 januari 2012 aangeboden aan het
ministerie van SZW.

16

Scan jaarverslagen 2010
Sinds 2001 voert de SER ieder jaar een scan uit van
de jaarverslagen van de schappen. In de Rapportage
scan jaarverslagen geeft de Toezichtkamer de mate
aan van transparantie in de verantwoording van
beleid in de jaarverslagen van de schappen. Bij de
scan wordt alleen geïnventariseerd of alle relevante
aandachtspunten in het jaarverslag aan bod komen;
er vindt geen inhoudelijke beoordeling plaats over
de wijze waarop de schappen de gevraagde informa­
tie verantwoorden.
In 2011 zijn de jaarverslagen van 2010 beoordeeld
en vergeleken met de jaarverslagen van 2009. De
informatie die dit oplevert, wordt onder meer
gebruikt om na te gaan welke punten nadere aan­
dacht vergen van de Toezichtkamer. De jaarversla­
gen zijn beoordeeld aan de hand van een lijst met
aandachtspunten die in het jaar 2000 in overleg
met de toenmalig drie betrokken ministeries van
SZW, EZ en LNV en de schappen tot stand is geko­
men en in 2007 is herijkt. Hierbij gaat bijzondere
aandacht uit naar zes aandachtspunten die voort­
vloeien uit de principes van goed schapbestuur die
in 2009 in de Wbo verankerd zijn. Schappen dienen
in dit verband in de jaarverslagen te rapporteren
over de volgende onderwerpen:
vergoedingen van de voorzitter en het bestuur;
personele unies;
nieuwe activiteiten (dan wel een aanpassing van
bestaande activiteiten);
administratieve lasten die voortvloeien uit beslui­
ten in het verslagjaar;
het gekozen stelsel van intern toezicht.
Voorts voorziet een zesde aandachtspunt in de
mogelijkheid voor de schappen om via het jaarver­
slag bedrijfsgenoten kennis te laten nemen van de
verschillende fasen van de beleidscyclus.

benutten om de Tweede Kamer nader te informeren
over de jaarverslagen.
Bevindingen

Het algemene beeld is dat de jaarverslagen van 2010
in vergelijking met 2009 zijn verbeterd. Ten aanzien
van de principes van goed schapbestuur is geconsta­
teerd dat alle schappen informatie hebben opgeno­
men over de onderwerpen waarover zij gehouden
zijn te rapporteren. Voor nagenoeg alle schappen
geldt dit ook voor de resterende aandachtspunten
in de scan jaarverslagen, die betrekking hebben op
het bestuur en de interne organisatie, het beleid,
de activiteiten en autonome taken en taken ten
behoeve van overheden. Een uitzondering betreft
het Hoofdbedrijfschap Agrarische Groothandel
(HBAG): ten aanzien van de aandachtspunten
autonome verordeningen en heffingen is geen
informatie opgenomen in het jaarverslag 2010 en
ten aanzien van de aandachtspunten terugkoppe­
ling van effecten en subsidiëring is onvoldoende
informatie aangetroffen in het jaarverslag. De
Toezichtkamer heeft nadrukkelijk aandacht
gevraagd voor de onderwerpen waarover nog niet
volledig is gerapporteerd en het schap heeft hier
onmiddellijk gevolg aan gegeven.
Aangeboden

De Scan jaarverslagen 2010 is op 10 januari 2012 aan­
geboden aan het ministerie van SZW.

Anders dan bij het toezicht op de principes van
goed schapbestuur en de draagvlakonderzoeken
kent de SER geen wettelijke grondslag om de
jaarverslagen van de schappen te beoordelen. De
Toezichtkamer voert de scan jaarlijks uit op verzoek
van de minister van SZW, die de bevindingen kan

17

2. Risicogeoriënteerd toezicht en
themaonderzoeken
Risicogeoriënteerd toezicht
Voor de SER als toezichthouder is het essentieel om een getrouw en actueel beeld
van de schappen te hebben en te blijven houden. Om zo effectief mogelijk toe­
zicht te kunnen houden, maakt de Toezichtkamer gebruik van risicogeoriënteerd
toezicht. Het kenmerk van het toepassen van risicogeoriënteerd toezicht door
de Toezichtkamer is het inventariseren van toezichtthema’s en opstellen van
profielen van schappen op basis waarvan de prioriteiten in het toezicht worden
vastgesteld. Deze werkwijze dient ertoe de beschikbare capaciteit om toezicht te
houden zo gericht en efficiënt mogelijk in te zetten. In het kader van het risico­
georienteerde toezicht zijn zes doorlopende toezichtthema’s geïnventariseerd:
financieel beheer;
integriteit;
naleving procedurele voorschriften;
invloed van de bedrijfsgenoten op het besluitvormingsproces;
het omgaan met klachten;
transparante verantwoording.
Elk jaar benoemt de Toezichtkamer uit deze zes thema’s enkele speerpunten,
die tot nadere themaonderzoeken leiden. In het Toezichtplan 2011 zijn drie
speerpunten voor het jaar 2011 benoemd: financieel beheer (doelmatigheid), het
omgaan met klachten en transparante verantwoording (intern toezicht). In het
kader van deze toezichtthema’s zijn in het toezichtplan voor het jaar 2011 drie
themaonderzoeken aangekondigd. Het themaonderzoek naar doelmatigheid in
het kader van financieel beheer is in 2011 afgerond en van dit onderzoek wordt
hierna verslag gedaan. De themaonderzoeken met betrekking tot klachtbehande­
ling en intern toezicht zijn gezien de politieke ontwikkelingen rondom de PBO
vooralsnog aangehouden.
Van de vijf themaonderzoeken die voor 2010 zijn benoemd, kenden er drie een
langere doorlooptijd dan eerder voorzien en deze zijn dan ook niet in 2010,
maar in 2011 afgerond. Dit betreft de themaonderzoeken met betrekking tot de
invloed van de bedrijfsgenoten op het besluitvormingsproces, de financiële rela­
ties (inclusief subsidieverstrekking) van schappen en personele unies (de transpa­
rantie en publieke verantwoording van relevante nevenfuncties van bestuurders).
Ook van deze themaonderzoeken volgt hierna verslag.
Ten aanzien van de vier themaonderzoeken die hierna toegelicht worden, heeft
de Toezichtkamer voor de schappen ook aanbevelingen opgesteld. Deze aanbe­
velingen zijn opgenomen in de bijlage Aanbevelingen rapportages themaon­

18

derzoeken. De Toezichtkamer zal de uitvoering van de aanbevelingen door de
schappen monitoren. Voorts bestaat de mogelijkheid dat ten aanzien van deze
onderzoeksonderwerpen in de toekomst ook een zogenaamd herhalingsonder­
zoek uitgevoerd zal worden. Zo daar sprake van zal zijn, zal dit vooraf aange­
kondigd worden.
Uiteraard ontslaat het benoemen van speerpunten schappen er niet van dat
zij aan alle verplichtingen behoren te voldoen. Niet voor alle taken van de
Toezichtkamer valt overigens een risicogeoriënteerde benadering toe te passen.
Sommige taken hebben immers direct betrekking op vereisten waaraan een
schap onverkort moet voldoen om te kunnen functioneren. In die gevallen is
het voor de Toezichtkamer onwenselijk en onmogelijk om hierin prioriteiten te
stellen. Ten aanzien van het toezicht op de naleving van de principes van goed
schapbestuur is een risicogeoriënteerde benadering wel goed geschikt. Gezien de
breedte van het terrein waarop toezicht plaatsvindt en de beschikbare capaciteit,
is het immers onmogelijk om jaarlijks van de schappen een volledig beeld van de
naleving op dit vlak te krijgen.

Werner Buck

corporate director public & quality
affairs FrieslandCampina

“Eind 2011 heb ik tijdens het Rondetafelgesprek over het schappenstelsel in de
Tweede Kamer aangegeven dat het Productschap Zuivel een groot draagvlak
heeft in de gehele zuivelsector en ook van duidelijke toegevoegde waarde is.
Het is dan ook uitermate betreurenswaardig dat de Tweede Kamer inmiddels in
meerderheid besloten heeft dat de schappen opgeheven moeten worden. De
(inter)nationale naam en faam van de Nederlandse zuivel is mede gebaseerd op
een ketenstructuur die het mogelijk maakt om te blijven investeren in onderzoek,
innovatie en kwaliteit. Het Productschap Zuivel speelt hierbij een belangrijke rol.
Wij hopen dat uiteindelijk toch een gemoderniseerde en afgeslankte, maar slagvaardige productschapstructuur behouden kan blijven.”

19

Een tweede element van risicogeoriënteerd toezicht,
naast toezichtthema’s en bijbehorende themaon­
derzoeken, is het opstellen van zogenaamde schap­
profielen. Het schapprofiel is een factsheet met
relevante informatie in het kader van de naleving
van schappen. Het betreft een handzaam overzicht
met algemene informatie, een risicoanalyse en aan­
dachtspunten per toezichtthema. Door middel van
onder andere een risico-inventarisatie per schap
kan beargumenteerd een besluit worden genomen
over het wel of niet betrekken van het schap bij een
bepaald themaonderzoek. In de loop van 2010 en
2011 zijn de eerste themaonderzoeken uitgevoerd.
Voorts zijn de bevindingen die naar voren kwamen
in de themaonderzoeken, op hun beurt gebruikt om
de schapprofielen te verbeteren en waar nodig uit te
breiden. Het nader uitwerken van de schapprofielen
is in 2011 met opzet aangehouden in afwachting
van een besluit over de toekomst van de PBO.
Het toezicht door de Toezichtkamer, zowel risico­
georiënteerd als niet-risicogeoriënteerd, is voorts
cyclisch vormgegeven. Door het hanteren van een
toezichtcyclus wordt het uitvoeren van toezicht
systematisch doorlopen en met enige regelmaat
kritisch tegen het licht gehouden. Dit kan perio­
diek leiden tot bijstelling van doelstellingen en
prioriteiten. Van belang daarbij is dat de toezicht­
cyclus met de wijziging van de Wbo in 2009 ook
is voorzien van twee meer formele ijkmomenten:
de jaarlijkse vaststelling van een Toezichtplan
én een Toezichtverslag. Bij het opstellen van het
Toezichtplan 2012 is vanwege het cyclische karakter
van het toezicht dan ook rekening gehouden met
inzichten en ervaringen die zijn opgedaan bij de uit­
voering van toezichtonderzoeken in 2011 en eerder.
Zo zijn er op basis van de opgedane ervaringen min­
der themaonderzoeken ingepland.
Ook heeft er een specifieke evaluatie plaatsgevon­
den van drie reguliere onderzoeken (Monitor opschoning regelgeving en reductie administratieve lasten,
Monitor Schilthuiskorting en Scan jaarverslagen) en alle
themaonderzoeken die door de Toezichtkamer tot
en met eind 2011 zijn uitgevoerd. Uit deze evaluatie
zijn enkele aandachtspunten naar voren gekomen.
Deze betreffen met name: meer tijd reserveren voor

20

het voorbereiden van onderzoeken, ruimere door­
looptijden voor onderzoeken inplannen en vervolg­
acties nog strikter inplannen bij de afhandeling van
de onderzoeken. Ook het adresseren van deze aan­
dachtspunten zal het toezicht verder verbeteren.

Rapportage financiële relaties en
subsidieverlening
Eén van de thema’s in het kader van het risicoge­
oriënteerde toezicht van de Toezichtkamer is het
financieel beheer door de schappen; zij zijn immers
verplicht de financiële huishouding op orde te heb­
ben. Aan dit thema is onder meer invulling gegeven
met een onderzoek naar de financiële relaties van
schappen met andere rechtspersonen en organisa­
ties. Ondernemers die onder de werkingssfeer van
schappen vallen, de bedrijfsgenoten, financieren
via verplichte heffingen de financiële relaties van
de schappen. In 2009 bedroeg het totale bedrag van
de schappen dat hiermee gemoeid was 160 mil­
joen euro, op een totaalbedrag aan lasten van 265
miljoen euro. Het grootste deel van de gelden voor
financiële relaties besteden de schappen aan het
subsidiëren van activiteiten, zoals onderzoek, ten
behoeve van de sector. Heffingsplichtige onderne­
mers en partijen die bij de schappen zijn betrokken,
hebben er belang bij dat schappen zich naar beho­
ren verantwoorden over hun financiële relaties. Het
doel van het onderzoek was om na te gaan of deze
verantwoording voldoet aan de daaraan gestelde
eisen. Daarnaast is met het onderzoek beoogd om
inzicht te verschaffen in de wijze waarop schappen
in hun proces van subsidieverlening aandacht heb­
ben voor een aantal wettelijke vereisten.
In de Wbo, het Besluit beleidsregels Bestuurskamer
(BbB), de Vfb 99 en de principes van goed schap­
bestuur zijn vereisten aan de financiële relaties,
inclusief subsidierelaties, van schappen en hun
verantwoording daarover opgenomen. In de Wbo
betreft dit artikel 71 (de wettelijke taak van schap­
pen), in de Vfb 99 is dit artikel 22, de onderdelen f,
g en h (eisen aan de toelichting op de rekening van

baten en lasten van schappen), in het BbB betreft
het lid 1 van artikel 4.1 (de zogeheten PBO-toets) en
in de principes voor goed schapbestuur gaat het om
het principe III (de verantwoordelijkheid van het
bestuur voor de kwaliteit en de volledigheid van de
openbaarmaking van financiële relaties).
Het onderzoek is in twee fases uitgevoerd. In de eer­
ste onderzoeksfase is deskresearch uitgevoerd op basis
van de jaarrekeningen 2009 van de schappen en aan
de hand van documentatie op hun websites. In de
tweede onderzoeksfase is een vragenlijst voorgelegd
aan de schappen.
Bevindingen

Alle schappen voldoen in hun jaarrekening 2009
aan het gestelde in de Vfb 99 aangaande het ver­
melden van benoemingsgerechtigde organisaties,
daaraan gelieerde organisaties en overige organisa­
ties. Tevens vermeldden zij hierbij de bedragen en
bestedingen. Conform principe III van de principes
voor goed schapbestuur gaven bijna alle schap­
pen inzicht in hun financiële relaties. De meeste
schappen refereerden in hun jaarrekening 2009 aan
de PBO-toets in algemene zin. Echter, een verant­
woording van afzonderlijke financiële relaties aan
de hand van elk van de vijf punten uit de PBO-toets
ontbrak.
Uit het onderzoek bleek dat de meeste schappen
het subsidiebeleid schriftelijk hebben vastgelegd en
door het bestuur is vastgesteld. Ten aanzien van het
al dan niet schriftelijk vastgelegde of vastgestelde
subsidiebeleid meldden alle schappen dat de PBOtoets hiervan deel uitmaakt. Bij de uitwerking van
het subsidiebeleid in onder meer werkinstructies,
procedures en subsidiebeschikkingen bleek dat de
PBO-toets in de meeste gevallen niet onverkort is
opgenomen, maar dat enkele elementen hieruit
nader zijn uitgewerkt. Voor de meeste schappen
kon op basis van de gegeven antwoorden en de
ontvangen documentatie niet worden vastgesteld
of zij noodzakelijke informatie verzamelen om te
voorzien in onderdeel e van de PBO-toets: een tijdige
evaluatie van doelmatigheid en doeltreffendheid
van de financiële relatie.

Op basis van de onderzoeksbevindingen consta­
teerde de Toezichtkamer dat de verantwoording
van de schappen over hun financiële relaties vol­
doet aan bijna alle eisen uit de Vfb 99 en de prin­
cipes van goed schapbestuur. Een verantwoording
per financiële relatie volgens de PBO-toets ontbrak
in de jaarrekeningen 2009 van de schappen. Reeds
voorafgaand aan dit onderzoek was het traject tot
actualisering van de Vfb 99 ingezet. Hierbij hadden
de schappen te kennen gegeven dat een verantwoor­
ding per financiële relatie aan de hand van elk van
de vijf punten uit de PBO-toets tegen praktische pro­
blemen aanloopt. Enerzijds is een dergelijke uitvoe­
ring in de praktijk onwerkbaar, anderzijds zal dit
ten koste gaan van de inzichtelijkheid van de jaar­
rekening. Dit traject heeft geleid tot de Vfb 11 (zie
ook onder Herziening regelgeving), die gepubliceerd
is in het Mededelingenblad en Verordeningenblad
(nr. 18, 25 maart 2011). Deze is van kracht met
ingang van de begroting 2012 van de schappen. Bij
het actualiseren van de Vfb 99 tot de Vfb 11 is de
eis gehandhaafd dat de schappen in de toelichting
op de rekening van baten en lasten een volledig
inzicht dienen te verschaffen over de toepassing van
alle onderdelen van de PBO-toets. Dit kan in de Vfb
11 door elke financiële relatie afzonderlijk toe te
lichten dan wel op een wijze die voor het gewenste
volledige inzicht qua resultaat vergelijkbaar is, bij­
voorbeeld per groep van gelijksoortige subsidies of
per sector.
Op basis van de onderzoeksbevindingen consta­
teerde de Toezichtkamer dat de schappen in hun
subsidiebeleid aandacht hebben voor de PBO-toets.
Voor schappen is dit dé voorwaarde voor het ver­
strekken van subsidies. Ten aanzien van de nadere
uitwerking van het subsidiebeleid in de vorm van
evaluatie van afzonderlijke subsidies was bij de
meerderheid van de schappen niet vast te stellen
dat zij informatie opvragen om te voorzien in een
tijdige evaluatie van doelmatigheid en doeltreffend­
heid van de subsidierelatie.
Aangeboden

De Rapportage financiële relaties en subsidieverlening is
op 13 mei 2011 aangeboden aan het ministerie van
SZW.

21

Rapportage personele unies
In 2008 en 2009 heeft de Toezichtkamer onderzoek
bij de schappen verricht naar personele unies van
de bestuurders. Het eerste onderzoek in 2008 had
tot doel inzicht te verkrijgen in de aard en omvang
van de meest risicovolle personele unies bij de
schappen. Op basis van dit onderzoek is geconsta­
teerd dat de overzichten van personele unies van
schappen in veel gevallen onvoldoende of onduide­
lijke informatie opleverden. In de rapportage zijn
destijds aanbevelingen gedaan om de transparantie
in de verantwoording van de schappen over perso­
nele unies te verbeteren. Het tweede onderzoek in
2009 betrof een vervolgonderzoek. Het doel van dit
onderzoek was om na te gaan hoe de schappen er
een jaar later voor stonden. Op basis van het onder­
zoek werd geconstateerd dat de transparantie van
schappen over personele unies van hun bestuur­
ders weliswaar was verbeterd, maar dat er op onder­
delen nog ruimte voor verbetering was. Voor de
Toezichtkamer was dit aanleiding om in 2011 met
nader onderzoek verder zicht te krijgen op de invul­
ling die schappen geven aan hun zorg voor transpa­
rante en publieke verantwoording over de personele
unies van hun bestuurders. Het doel hierbij was om
verdieping te geven aan de onderzoeken uit 2008
en 2009 door een beeld te geven hoe schappen in de
praktijk zorg dragen voor het voldoen aan de rele­
vante principes van goed schapbestuur.
Om in samenhang met het doel van het onder­
zoek een juiste maatvoering in toezichtbelasting
te realiseren, is ervoor gekozen om als steekproef
het onderzoek bij een selectie van vijf schappen
uit te voeren. Hiermee zijn algemeen geldende
uitspraken over de zorg van alle schappen voor
trans­parante en publieke verantwoording over de
relevante nevenfuncties van bestuurders weliswaar
niet mogelijk, maar worden over dit onderwerp wel
vergaande indicaties verkregen. Gezien de aanpak
om het onderzoek bij een selectie van schappen uit
te voeren, lag het niet in de rede om de namen van
de betrokken schappen per punt op te nemen. De
onderzoeksresultaten zijn dan ook geanonimiseerd
weergegeven. Leidend voor het onderzoek waren

22

principe VI van goed schapbestuur en de daarbij
behorende uitwerkingen 1 en 4. Principe VI van
goed schapbestuur stelt: personele unies moeten
voldoen aan duidelijke eisen op het terrein van de
transparantie, verantwoording en functiescheiding.
Dit geldt in het bijzonder voor personele unies op
bestuurdersniveau tussen een schap en een derde­
organisatie waarmee financiële of contractuele
relaties bestaan.
Het onderzoek is in twee fases uitgevoerd. De eerste
fase bestond uit deskresearch op basis van de jaar­
verslagen van de vijf schappen die voor dit onder­
zoek waren geselecteerd, alsmede informatie die
via hun websites openbaar toegankelijk was. In
de tweede onderzoeksfase zijn via een vragenlijst
onderzoeksgegevens van de vijf schappen verkregen.
Bevindingen

Alle vijf schappen hadden in 2010 van hun bestuur­
ders een overzicht met de datum van de eerste
benoeming, functies binnen het schap en voor
het schap relevante nevenfuncties (bezoldigd en
onbezoldigd). Door alle vijf schappen is dit over­
zicht via hun respectievelijke websites toegankelijk
gemaakt. In de jaarverslagen 2009 verwijzen deze
schappen naar hun websites voor het overzicht
van hun bestuurders. In het onderzoek merkten
alle vijf schappen op dat bestuurders (wijzigingen
in) nevenfuncties melden. De start van een nieuwe
tweejaarlijkse zittingsperiode voor bestuurders is
voor deze vijf schappen aanleiding om de bestuur­
ders te vragen naar (wijzigingen in) nevenfuncties.
Daarnaast vragen drie schappen jaarlijks naar
(wijzigingen in) nevenfuncties van bestuurders. Vier
schappen merkten op dat zij de volledigheid en
relevantie van nevenfuncties zoals opgegeven door
bestuurders controleren. Eén schap doet dit niet
met onder meer als argument dat de volledigheid
en relevantie van opgegeven nevenfuncties de ver­
antwoordelijkheid van de bestuurders zelf is. Alle
vijf schappen meldden dat er intern toezicht is op
de totstand­koming van het overzicht nevenfuncties
bestuurders. Drie daarvan hebben hiervoor in de
periode 2009 tot en met 2010 een audit uitgevoerd.

Op basis van de onderzoeksbevindingen is de Toezichtkamer van oordeel dat
van de vijf onderzochte schappen het overzicht met de nevenfuncties van hun
bestuurders in lijn is met de daarvoor geldende eisen. Hiermee bieden deze over­
zichten transparante informatie over de nevenfuncties van de bestuurders van
deze vijf schappen. De Toezichtkamer constateert dat alle vijf onderzochte schap­
pen in de praktijk zorg dragen voor transparante en publieke verantwoording
voor de nevenfuncties van hun bestuurders.
Aangeboden

De Rapportage personele unies is op 13 mei 2011 aangeboden aan het ministerie
van SZW.

Alfred Velgersdijk

senior beleidsmedewerker
ministerie van SZW

“Als coördinerend ambtenaar binnen het ministerie ben ik al een groot aantal
jaren zeer nauw betrokken bij de schappen en het toezicht daarop van de
SER. Vanuit dat perspectief kan ik alleen maar beamen dat goed toezicht van
eminent belang is voor alle betrokken partijen. Gelukkig werken de betrokken ministeries van SZW en EL&I, de schappen en de SER al jaren goed samen
op dat punt. Ik zie in de afgelopen jaren een duidelijke versterking in het
toezicht, aanpassing aan moderne inzichten en het streven om evenwicht te
krijgen tussen dat wat nodig is en de lasten die dat voor de schappen met zich
meebrengt. Ik heb er alle vertrouwen in dat het streven naar goed toezicht
ook de inzet zal zijn voor de komende tijd.”

23

Rapportage invloed bedrijfsgenoten
In het kader van het toezichtthema invloed van
de bedrijfsgenoten op het besluitvormingsproces
heeft de Toezichtkamer in 2010 en 2011 onderzoek
verricht naar het beleid dat schappen hebben gefor­
muleerd ten aanzien van enerzijds het informeren
en anderzijds het betrekken van bedrijfsgenoten,
de mate waarin dit beleid gerealiseerd is en de uit­
voering daarvan in de praktijk. Voor deze invulling
van het toezichtthema is gekozen omdat bedrijfsge­
noten tijdig en op de juiste wijze in de gelegenheid
moeten worden gesteld om invloed uit te oefenen
op het besluitvormingsproces. Met het onderzoek
is inzicht verkregen in de wijze waarop schappen
invulling geven aan de doelvoorschriften in de
principes van goed schapbestuur: is er sprake van
een actief of terughoudend beleid, wordt die keuze
ook daadwerkelijk door middel van beleid en inzet
van middelen vormgegeven en leidt de keuze tot de
geformuleerde doelen in het communicatieplan?
Via het onderzoek wilde de Toezichtkamer zich een
beeld verschaffen van de wijze waarop schappen de
desbetreffende principes hebben vertaald qua opzet,
bestaan en werking.
Twee van de principes van goed schapbestuur heb­
ben betrekking op het informeren over en betrek­
ken van bedrijfsgenoten bij het beleidsproces. Het
betreft principe XII – het bestuur draagt er zorg
voor dat de bedrijfsgenoten, op basis van een com­
municatieplan, in staat worden gesteld om gelijk­
tijdig van de inhoud van de verschillende fasen van
de beleidscyclus kennis te nemen – en principe XIII:
het bestuur biedt bedrijfsgenoten mogelijkheden
om in de verschillende fasen van de beleidscyclus
actief betrokken te raken bij de besluitvorming
om daarop invloed uit te oefenen. Uit de strekking
en doelstelling van de principes van goed schap­
bestuur, de daarbij gegeven toelichting en nadere
uitwerking en maatschappelijk breed gedragen
opvattingen over beleid en uitvoering zijn referen­
tiepunten af te leiden voor het trekken van conclu­
sies ten aanzien van het geformuleerde beleid en de
uitvoering daarvan.

24

De deskresearch naar relevante (beleids)documen­
ten en -instrumenten betrof met name: communi­
catieplannen en de daarin genoemde middelen,
relevante beleidsnotities met betrekking tot infor­
matievoorziening of besluitvorming én formele
agenda’s, vergaderstukken en notulen van besturen
en commissies. Eventuele openstaande vragen zijn
aansluitend voorgelegd aan het schap. De bevindin­
gen uit de deskresearch zijn per schap vastgelegd
in een conceptnota van bevindingen en ter controle
op feitelijke onjuistheden voorgelegd. In de eind­
rapportage zijn de geaggregeerde bevindingen uit
de individuele nota’s van bevindingen per schap
beschreven. Ook deze eindrapportage is ter reactie
voorgelegd aan de schappen. Naast meer algemene
bevindingen is in het onderzoek ook een aantal best
practices beschreven.
Bevindingen

Vijftien van de zeventien schappen hebben een
openbaar communicatieplan dat via de website
opvraagbaar is. HBAG en HBD hebben geen com­
municatieplan op hun website gepubliceerd. Uit
het onderzoek blijkt echter dat beide schappen in
de praktijk activiteiten uitvoeren en communica­
tiemiddelen inzetten om bedrijfsgenoten te infor­
meren en te betrekken. Hét belangrijkste medium
dat de schappen gebruiken om bedrijfsgenoten te
informeren en te betrekken is de eigen website. De
plaats waar deze informatie op de website is opge­
nomen, is niet altijd even prominent en in sommige
gevallen is de informatie voor geïnteresseerden ook
niet logisch te traceren. Met uitzondering van het
Productschap Diervoeder (PDV) en het Productschap
Dranken (PD) hebben alle schappen een groot deel
van hun plannen gerealiseerd.
Uit het onderzoek is voorts gebleken dat het com­
municatieplan van schappen middelen en acti­
viteiten onvermeld laat die zij in de praktijk wel
aanwenden bij het informeren en betrekken van
bedrijfsgenoten. Veel schappen beschouwden de al
lopende activiteiten als reguliere werkzaamheden
en onderkenden niet de noodzaak deze in hun
beleid op te nemen. Uit de reacties van sommige
schappen is ook af te leiden dat zij het opstellen

van een communicatieplan meer beschouwden
als een wettelijk te vervullen vereiste dan als een
instrument om richting te geven aan het dagelijks
handelen met betrekking tot het informeren en
betrekken van bedrijfsgenoten. Met uitzondering
van HOR is van geen van de andere schappen een
gedocumenteerde methodische evaluatie bekend
van de werking en de doeltreffendheid van het
eigen communicatiebeleid.
De Toezichtkamer is van oordeel dat een grote
meerderheid van de schappen voldoet aan de in de
Wbo vastgelegde principes van goed schapbestuur.
Naast het formeel invulling geven aan deze princi­
pes is ook de wijze waarop dit gebeurt van belang.
Op dit laatste punt zijn volgens de Toezichtkamer
verbeteringen mogelijk. Voorts constateert zij dat
de principes met name bedoeld zijn om gewenst
gedrag ten aanzien van goed schapbestuur daadwer­
kelijk en blijvend invulling te geven. Dat kan alleen
als periodiek en methodisch gekeken wordt in hoe­
verre het ingezette beleid doeltreffend is geweest en
in hoeverre als gevolg hiervan publieke middelen
transparant en doelmatig zijn ingezet.
Aangeboden

De Rapportage invloed bedrijfsgenoten is op 13 mei
2011 aangeboden aan het ministerie van SZW.

Rapportage doelmatigheid financieel
beheer
In 2011 is onderzoek verricht naar het deelonder­
werp doelmatigheid, in het kader van het thema
financieel beheer. Volgens de jaarrekeningen 2010
van de schappen financierden ondernemers, door
middel van heffingen, de schappen voor een bedrag
van bijna 180 miljoen euro, hetgeen neerkomt op
ongeveer 75 procent van de totale baten van de
schappen in 2010. De totale uitgaven van de schap­
pen bedroegen in 2010 ruim 250 miljoen euro.
Ondernemers hebben er baat bij dat de schappen
met de middelen die hun ter beschikking staan, zo
veel mogelijk resultaat boeken. Efficiency en effec­

tiviteit dienen dan ook kernbegrippen te zijn voor
de schappen. Dit is vastgelegd in principe XX van
de principes van goed schapbestuur: het bestuur
van een schap draagt zorg voor een efficiënte en
effectieve organisatie. Een efficiënt beheer van de
financiële middelen is daarvan onderdeel. De doel­
matigheid van het financieel beheer is daarnaast
mede van belang in het licht van het door tien pro­
ductschappen (PZ, PT, HPA, PA, PDV, PW, MVO, PVV,
PPE en VIS) in gang gezette traject tot vorming van
één backoffice en het bundelen van medebewind­
staken. Gezien het belang van doelmatig financieel
beheer door schappen en gelet op principe XX
van de principes van goed schapbestuur achtte de
Toezichtkamer verder inzicht in de aandacht van
schappen voor efficiënt financieel beheer van groot
belang.
Met principe XX als kader was het doel van het
onderzoek het verschaffen van inzicht in de wijze
waarop de schappen zorg dragen voor efficiënt
financieel beheer. Die aandacht kan bestaan uit
specifieke activiteiten ten behoeve van doelmatig
financieel beheer en/of aandacht voor samenwer­
king tussen schappen op het terrein van financieel
beheer. Wat dit laatste betreft is in principe XX
opgenomen dat schappen de eigen prestaties en
financiële kengetallen geheel of gedeeltelijk verge­
lijken met die van de andere schappen (benchmar­
king). Daarnaast is in dit onderzoek als exponent
van het financieel beheer nader ingegaan op de
aandacht van schappen voor de doelmatigheid van
het heffingsproces.
Het onderzoek is in twee fases uitgevoerd. In de
eerste onderzoeksfase zijn de schappen schriftelijke
vragen voorgelegd. In de tweede onderzoeksfase
is op basis van interviews met een selectie van vijf
schappen verdere verdieping aan het onderzoek
gegeven. Gesprekspartners hierbij waren de secreta­
rissen van de betreffende schappen en medewerkers
die nauw betrokken zijn bij het financieel beheer
van het schap. Aangezien het een selectie van
schappen betreft, worden geen algemeen geldende
uitspraken gedaan ten aanzien van het financieel
beheer van de schappen als geheel. Bevindingen

25

uit de verdieping van het onderzoek zijn dan ook
geanonimiseerd weergegeven.
Bevindingen

Alle schappen vermeldden in het onderzoek dat zij
aandacht hebben voor de doelmatigheid van het
financieel beheer. Ook meldden alle schappen dat
de doelmatigheid van het financieel beheer sinds
2008 is verbeterd. Tien van de zeventien schap­
pen merken hierbij op dat de aandacht voor (het
verbeteren van) de doelmatigheid van het financi­
eel beheer tot uitdrukking komt in (het versterken
van) de planning & control-cyclus en bijbehorende
managementrapportages. Twaalf schappen zien
nog verdere mogelijkheden tot het verbeteren van
(onderdelen van) het financieel beheer. Volgens zes
productschappen biedt het traject tot vorming van
één backoffice en bundeling van medebewindstaken
hiervoor gelegenheid.
Acht schappen meldden in het onderzoek dat prin­
cipe XX van de principes van goed schapbestuur
geen wezenlijke invloed heeft gehad op (het ver­
beteren van) de doelmatigheid van het financieel
beheer. Deze schappen merkten op dat (het verbete­
ren van) de doelmatigheid van het financieel beheer
een regulier onderdeel van de bedrijfsvoering is en
dat zij in die zin continu aandacht voor dit onder­
werp hebben. De overige negen schappen vermeld­
den dat principe XX van invloed is geweest op (het
verbeteren van) de doelmatigheid van het financi­
eel beheer, bijvoorbeeld in de vorm van een hoger
bewustzijn voor de efficiency van de organisatie.
Drie schappen vermeldden expliciet dat de in prin­
cipe XX genoemde benchmark niet tot bruikbare
resultaten heeft geleid.
Voor (het verbeteren van) de doelmatigheid van
het financieel beheer zien alle schappen specifieke
randvoorwaarden. Vijf schappen noemden rand­
voorwaarden gelegen op het vlak van sturing en
beheersing, vijf schappen maakten melding van
randvoorwaarden op het terrein van samenwerking
en vier schappen noemden randvoorwaarden betref­
fende de aandacht van het bestuur voor het onder­
werp. Veertien schappen hebben leerervaringen op
het terrein van het financieel beheer die zij zou­

26

den willen delen, dan wel reeds delen met andere
schappen. Elf schappen zien bij andere schappen
ervaringen op het terrein van het financieel beheer
waarvan zij zouden willen leren. De productschap­
pen die participeren in het traject tot vorming van
één backoffice en het bundelen van medebewind­
staken noemen deze ontwikkeling als gelegenheid
om ook in de toekomst van andere productschap­
pen te blijven leren.
Alle schappen vermeldden in het onderzoek aan­
dacht te hebben voor de doelmatigheid van het
heffingsproces, door daar waar mogelijk ten
behoeve van de registratie van ondernemers en het
bepalen van de heffingsgrondslag gebruik te maken
van de gegevens van andere partijen. Hierin is HPA
niet meegerekend, dit schap legt geen heffingen op.
Aandacht van de schappen voor de doelmatigheid
van het heffingsproces komt volgens hen ook tot
uitdrukking in het opleggen en innen van heffin­
gen bij ondernemers. Zes schappen noemen in dit
verband de mogelijkheid tot elektronische aangifte
dan wel automatische incasso.
De Toezichtkamer constateerde op basis van de ver­
kregen informatie en de daarbij aangedragen voor­
beelden dat de aandacht van de schappen voor (het
verbeteren van) de doelmatigheid van het financieel
beheer op verschillende manieren tot uitdrukking
komt: in de vorm van het versterken van de plan­
ning & control-functie binnen schappen, (het zoe­
ken van) samenwerking, de bereidheid tot delen van
eigen leerervaringen en het leren van de ervaringen
van andere schappen. Het heffingsproces is volgens
de Toezichtkamer een goed voorbeeld van de aan­
dacht van schappen voor de doelmatigheid van het
financieel beheer. De Toezichtkamer is van oordeel
dat de aandacht die schappen geven aan (het ver­
beteren van) de doelmatigheid van het financieel
beheer, past in hun naleving van principe XX van de
principes van goed schapbestuur.
Aangeboden

De Rapportage doelmatigheid financieel beheer is op
10 januari 2012 aangeboden aan het ministerie van
SZW.

3. Voorbereiding en voorlichting
Herziening regelgeving
In 2010 en 2011 is gewerkt aan de herziening van toezichtregels van de SER.
Dit heeft in 2011 geresulteerd in de vaststelling van de Vfb 11 en het Besluit
beleids­regels toezicht (Bbt) en het bijbehorende Modellenboek. De Vfb 11 heeft tot
doel nadere regels te stellen aan het financieel beheer en de verantwoording
daarover door schappen en stelt daartoe voorschriften omtrent de meerjarenra­
ming, de begroting en de jaarrekening. De nieuwe regeling vervangt de Vfb 99 en
moet voor het eerst worden toegepast op de begrotingscyclus 2012 van de schap­
pen. Het Bbt geeft aan hoe de Toezichtkamer een aantal van haar toezichttaken
uitvoert, in het bijzonder de goedkeurings- en instemmingstaken. Het Bbt treedt
in de plaats van het Besluit beleidsregels Bestuurskamer.
In het gehele proces van herziening zijn de belanghebbenden bij de toezicht­
regels, de product- en bedrijfschappen en de ministeries van SZW en EL&I,
nadrukkelijk betrokken. Ook is gebruikgemaakt van de expertise van een externe
accountant. De teksten van de Vfb 11 en het Bbt zijn in 2011 in brochurevorm
uitgegeven en op de website van de SER opgenomen.

Draagvlakonderzoeken
Op grond van de Wbo zoals gewijzigd in 2009 dient elk schap vierjaarlijks door
middel van een representatieve steekproef een draagvlakonderzoek (inclusief
activiteitenpeiling) onder de ondernemers binnen zijn werkingssfeer uit te laten
voeren. Dit onderzoek is gericht op het verkrijgen van informatie over zowel
de activiteiten van als het draagvlak voor een schap onder de ondernemers die
onder de werkingssfeer van het schap vallen. Indien een schap over onvoldoende
draagvlak onder de betreffende ondernemers blijkt te beschikken, dan kan de
minister van SZW, op basis van een brede afweging en na advies van de SER,
besluiten de werkingssfeer van het schap aan te passen of om het op te heffen.
Ter nadere uitwerking van deze nieuwe wettelijke verplichting is in ontwerp een
Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) opgesteld, met daarin nadere regels
over de uitvoering van het onderzoek, de wijze van openbaarmaking van de
resultaten en van de conclusies die daaraan worden verbonden. Conform de Wbo
is de betreffende AMvB aan de Tweede Kamer voorgelegd, via een zogenaamde
voorhangprocedure. Gezien de begin 2011 aangenomen Kamermotie tot nader
onderzoek naar de onmisbaarheid van taken van schappen, is de ontwerp AMvB
niet besproken in de Tweede Kamer en heeft de minister van SZW besloten de
nadere regelgeving aan te houden.

27

De Toezichtkamer heeft tot taak toe te zien op de uitvoering van de draagvlak­
onderzoeken en had hiertoe een specifiek toetsingkader in voorbereiding.
Gezien het feit evenwel dat de nadere regelgeving niet tot stand is gekomen,
zag de Toezichtkamer zich genoodzaakt om het opstellen van het toetsingkader
vooralsnog aan te houden.

Self assessment
In een eerder stadium heeft de Toezichtkamer besloten om de toepassing van
het instrument self assessment door de schappen te onderzoeken. Onder self
assessment wordt verstaan dat de onder toezicht gestelde op specifieke onder­
delen zelf beoordeelt in welke mate aan de geldende normen wordt voldaan.
Self assessment levert voor de onder toezicht gestelde en de toezichthouder
in­formatie op over de mate van naleving van wet- en regelgeving en, in geval
van de schappen, over de naleving van de principes van goed schapsbestuur. Het
project vereist een zorgvuldige aanpak omdat de Toezichtkamer het van belang
vindt dat schappen hun medewerking hieraan verlenen. De onderlinge vergelijk­
baarheid van naleving van regelgeving is alleen mogelijk indien een betekenis­
volle meerderheid van de schappen aan dit project mee wil werken.
Ten behoeve van dit project zou in 2011 een begin worden gemaakt met de
op­zet van een vragenlijst, waarmee bijvoorbeeld jaarlijks informatie aan de
Toezichtkamer geleverd wordt. Een goede toepassing van self assessment kan tot
voordeel hebben dat het opvragen bij de schappen van informatie ten behoeve
van onderzoek vermindert en daarmee de toezichtlast afneemt. Daarnaast krijgt
elk schap meer inzicht in de mate waarin wet- en regelgeving wordt nageleefd.
De Toezichtkamer kan zodoende ook efficiënter werken en krijgt daarbij een
beter beeld van de mate van naleving van wet- en regelgeving door de schappen.
Als gevolg van de politieke ontwikkelingen in 2011 is het project voorlopig aan­
gehouden. Het is afhankelijk van de besluitvorming over het PBO-stelsel of het
project weer opgepakt wordt.

28

Bijlagen
Bevindingen goedkeuring verordeningen
In aanvulling op de informatie die is opgenomen over
de goedkeuring door de Toezichtkamer van verordeningen en besluiten van de schappen (zie Goedkeuring
verordeningen onder Reguliere werkzaamheden), zijn
hier de bevindingen van de Toezichtkamer in het verslagjaar per verordening of besluit opgenomen.
Vergoedingen

De verordeningen vergoedingen van Hoofdproduct­
schap Akkerbouw (HPA), PA, PDV, PW en PD bevatten
een onjuist geformuleerde inwerkingtredingsbepa­
ling. Omdat de verordeningen geen derden raken en
er zich in de praktijk geen problemen kunnen voor­
doen, vormde de onjuiste formulering geen aanlei­
ding om goedkeuring te onthouden.
PT en HPA hebben voorzittersvergoedingen vastge­
steld die qua niveau van de vergoeding voldoen aan
de SER-regelgeving, maar qua inhoud niet voldoen
aan het in 2011 vastgestelde Bbt. HPA heeft inmid­
dels een nieuwe verordening vastgesteld die is goed­
gekeurd. PT stelt een nieuwe verordening op.
In de verordening vergoedingen van VIS is voorzien
in een afwijkende vergoeding voor de voorzitters
van twee commissies. In overleg met het secretari­
aat van de Toezichtkamer worden deze vergoedin­
gen afgebouwd. Dit betekent dat de vergoedingen
voor de zittingsperiode 2012-2013 worden gehal­
veerd en dat deze in 2014 worden beëindigd. Met
toepassing van artikel 8:84 van de Awb is de veror­
dening goedgekeurd.
Ook de verordening Vergoedingsregeling voorzitter,
bestuurs- en commissieleden van HBD bevat een ver­
goeding voor bestuursleden die op grond van het
Bbt zo niet is toegestaan.
Met het schap is de afspraak gemaakt dat in een
volgende zittingsperiode geen afwijkende vergoe­
dingen meer worden verstrekt. Met toepassing van
artikel 8:84 van de Awb is ook deze verordening
goedgekeurd.

Autonome verordeningen

Drie verordeningen van PPE bevatten een identieke
verwijzingsbepaling die te algemeen is geformu­
leerd. In overleg met het schap is besloten de ver­
ordeningen goed te keuren, met uitzondering van
deze verwijzingsbepaling. Het schap zal een der­
gelijke verwijzingsbepaling in het vervolg op een
andere wijze redigeren.
PDV en PW hebben in 2011 nieuwe verordeningen
met betrekking tot algemene bepalingen vastgesteld
onder intrekking van de oude verordeningen. De
schappen hebben verzuimd om in hun heffingsver­
ordeningen de verwijzing naar de nieuwe veror­
dening algemene bepalingen op te nemen. Dit is
inmiddels gecorrigeerd door middel van wijzigings­
verordeningen.
Heffingsverordeningen

Een aantal schappen heeft ervoor gekozen om veror­
deningen niet meer jaarlijks vast te stellen. Bij een
aantal verordeningen is vervolgens van die systema­
tiek afgeweken. Omdat verordeningen niet beperkt
zijn in tijd, blijven zij rechtsgeldig. In een kalender­
jaar kunnen daardoor meer verordeningen van toe­
passing zijn. Met de schappen zal overleg gevoerd
worden om de verordeningen aan te passen.
Met HBAG is overleg gevoerd over de verordenin­
gen bestemmingsheffingen pootgoedfonds en con­
sumptieaardappelfonds. Naar aanleiding van een
uitspraak van het CBb heeft het schap de verorde­
ningen voor 2011 aangepast. De nieuw opgestelde
verordeningen zijn besproken met het secretariaat,
maar bleken technische gebreken te hebben, die
door het schap zijn aangepast. De verordeningen
liggen momenteel voor bij de Europese Commissie.
Jaarrekeningen

Uit de jaarrekeningen over 2010 blijkt dat drie
schappen PA, VIS en PW een te hoge reserve hebben.
De reserve van deze schappen is hoger dan één maal
de jaarlasten. Aan PW is een doorlopende onthef­

29

Bijlagen
fing van deze bepaling verleend omdat het schap
gelden moet reserveren in verband met een uit­
spraak van het CBb. Aan PA en VIS is voor een jaar
ontheffing verleend (zie Reserves onder Financieel
overzicht). De jaarrekening 2010 van PZ bleek niet
geheel in overeenstemming met de Vfb 99 te zijn
opgesteld. Met PZ is afgesproken om vanaf de begro­
ting 2012 de benodigde wijziging door te voeren,
waarmee aan de gestelde eisen voldaan wordt. De
Toezichtkamer zal indien de opmerking is verwerkt,
dit feit betrekken bij het beoordelen van de begro­
ting 2012.
Begrotingen

In 2011 is de Vfb 99 herzien. De schappen dienen
hun begroting voor 2012 volgens de nieuwe Vfb 11
op te stellen. Bij de beoordeling van de begrotingen
heeft het secretariaat echter bemerkt dat de termi­
nologie uit de Vfb 99 nog gebruikt wordt. Daarnaast
is geconstateerd dat het vermogensbeleid niet of
niet voldoende wordt toegelicht en dat de toelich­

ting op de voorzittersvergoedingen uitbreiding
behoeft. Besloten is om deze algemene bevindingen
door middel van een brief onder de aandacht van
alle schappen te brengen.
Voorziening gemeenschappelijke behartiging van
belangen

Op grond van artikel 109 Wbo kunnen twee of meer
schappen tezamen een voorziening ter gemeen­
schappelijke behartiging van belangen instellen.
Een dergelijke voorziening behoeft de goedkeuring
van de SER. In 2011 is een verzoek om goedkeuring
van het Besluit tot wijziging van het instellings­
besluit Commissie Diergezondheid en -kwaliteit
Runderen van PVV en PZ aan de Toezichtkamer
voorgelegd. In dit besluit wordt de samenstelling
van de commissie gewijzigd en zijn enkele redacti­
onele wijzigingen doorgevoerd. De Toezichtkamer
heeft het besluit goedgekeurd.

Tini Hooymans

lid van de Toezichtkamer

“Sinds de oprichting in 2008 ben ik lid van de Toezichtkamer. Samen met
Hans Kamps als voorzitter en aanvankelijk ook Fokko van Duyne, die inmiddels opgevolgd is door Ferdinand Grapperhaus. Aan mijn lidmaatschap komt
in april 2012 een einde en dit is dan ook een mooi moment voor een wel­
gemeend compliment aan het secretariaat van de Toezichtkamer. Zeker gezien
de turbulente ontwikkelingen in de afgelopen jaren heeft het secretariaat een
bijzondere prestatie geleverd, en levert die nog steeds. Dat brengt naast goed
toezicht ook prettige en efficiënte vergaderingen met zich mee. Meer dan dat
kan een bestuurder of toezichthouder zich niet wensen.”

30

Bijlagen
Overzicht voorzittersvergoedingen product- en
bedrijfschappen 2009 en 2010
Schap

Dagdelen werkzaam
2009

Jaarrekening 2009*

Dagdelen werkzaam
2010

Jaarrekening 2010*

BA

4,0

19.920

4,0

19.920

BOS

1,2

16.493

1,2

16.493

PD1

-

-

-

-

HBA

4,0

46.200

4,0

46.200

HBAG

3,0

20.000

3,0

20.000

HBD

5,0

57.750

5,0

57.750

HOR

1,8

20.000

1,8

20.790

HPA, PA, PW, PDV

10,0

152.200

10,0

155.500

MVO

4,0

59.271

4,0

60.073

PPE2

2,0

30.000

4,0

52.000

PVV3

8,0

70.000

8,0

114.000

PT

8,0

148.000

8,0

149.000

VIS4

(6,0) 4,0

87.669

4,0

60.653

PZ

5,0

73.760

5,0

74.625

* Bedragen in euro’s

1 Het PD had in 2009 en 2010 geen vaste voorzitter.
2 Per 15 mei 2010 heeft PPE een nieuwe voorzitter. De vergoeding 2010, op basis van afgerond 4 dagdelen per week
(0,39 FTE), geldt de periode 15 mei 2010 tot en met 31 december 2010.
3 Per 15 juni 2009 heeft PVV een nieuwe voorzitter. De vergoeding 2009, op basis van acht dagdelen per week, geldt de
periode 15 juni 2009 tot en met 31 december 2009.
4 In verband met de ziekte van de toenmalige secretaris van VIS heeft de voorzitter in 2009 gedurende een periode van
bijna negen maanden zes in plaats van vier dagdelen gewerkt.

31

Bijlagen
Aanbevelingen rapportages themaonderzoeken
In aanvulling op de informatie die is opgenomen ten
aanzien van de rapportages van themaonderzoeken
die in 2011 door de Toezichtkamer zijn vastgesteld (zie
Risicogeoriënteerd toezicht en themaonderzoeken), zijn
hierna de aanbevelingen naar aanleiding van de uitgevoerde onderzoeken opgenomen. De Toezichtkamer zal
de uitvoering van de aanbevelingen door de schappen
monitoren. Voorts bestaat de mogelijkheid dat ten aanzien van deze onderzoeksonderwerpen in de toekomst
ook een zogenaamd herhalingsonderzoek uitgevoerd
zal worden. Zo daar sprake van zal zijn, zal dit vooraf
aangekondigd worden.

Rapportage financiële relaties en
subsidieverlening
Aanbevelingen

De Toezichtkamer acht transparantie van de schap­
pen over hun financiële relaties van belang, in het
bijzonder waar het de doelmatigheid en de doel­
treffendheid aangaat. Specifieke eisen hieromtrent
waren reeds vervat in de Vfb 99, in het BbB en in
de principes van goed schapbestuur. Het traject tot
actualisering van de Vfb 99, voorafgaand aan dit
onderzoek ingezet, heeft inmiddels geleid tot aan­
scherping van de eisen: schappen dienen voortaan
in volle omvang het gewenste inzicht in en transpa­
rantie van de financiële relaties te leveren. Zo is in
de Vfb 2011 bepaald dat de schappen in de toelich­
ting op de rekening van baten en lasten een volledig
inzicht dienen te verschaffen over de toepassing van
alle onderdelen van de PBO-toets. Dit kan door elke
financiële relatie afzonderlijk toe te lichten dan wel
op een wijze die voor het gewenste volledige inzicht
qua resultaat vergelijkbaar is, bijvoorbeeld per groep
van gelijksoortige subsidies of per sector.
De Toezichtkamer acht de aandacht die de schappen
hebben geschonken aan het incorporeren van hun
wettelijke taak en de PBO-toets in hun subsidiebe­
leid, alsmede de uitwerking en toepassing hiervan,

32

in hoge mate van belang. Onverdeelde aandacht
van de schappen voor informatie ten behoeve van
evaluatie van de doelmatigheid en doeltreffend­
heid van subsidierelatie, de evaluatie op zich en
het lerend effect dat hiervan uitgaat, is volgens de
Toezichtkamer daarmee onlosmakelijk verbonden.

Rapportage personele unies
Aanbevelingen

De eigen verantwoordelijkheid van de bestuurders
van schappen voor de volledigheid en relevantie
van opgegeven en op te geven nevenfuncties acht de
Toezichtkamer in hoge mate van belang. Schappen
kunnen hierbij in de ogen van de Toezichtkamer
veel doen om hun bestuurders daarin te ondersteu­
nen, zoals het jaarlijks opvragen van informatie
over nevenfuncties.
De Toezichtkamer acht het evalueren van processen
en resultaten door de schappen in zijn algemeen­
heid van belang. Wanneer het gaat om evaluatie
van de uitvoering van de principes van goed schap­
bestuur door de schappen is de Toezichtkamer van
mening dat dit belang evident is. Evaluatie door de
schappen van bijvoorbeeld de totstandkoming van
een volledig overzicht met relevante nevenfuncties,
al dan niet in de vorm van een audit, en het leren
van de resultaten daarvan acht de Toezichtkamer
aanbevelenswaardig voor alle schappen.

Rapportage invloed bedrijfsgenoten
Aanbevelingen

De relevante principes van goed schapbestuur die­
nen niet louter te worden opgevat als procedureel
te vervullen vereisten, maar als een instrument om
richting te geven aan het dagelijks handelen. Dit
betreft alle activiteiten die schappen verrichten om
bedrijfsgenoten in staat te stellen om gelijktijdig
van de inhoud van de verschillende fasen van de

Bijlagen
beleidscyclus kennis te nemen (informeren), als­
mede om bedrijfsgenoten mogelijkheden te bieden
om in verschillende fasen van de beleidscyclus actief
betrokken te raken bij de besluitvorming om daarop
invloed uit te oefenen (betrekken). Dit betekent dat
al deze activiteiten van de schappen deel dienen uit
te maken van het beleid ten aanzien van de princi­
pes XII en XIII en als zodanig dienen te zijn opge­
nomen in het communicatieplan. Het gaat in zijn
algemeenheid dan dus om het integreren en veran­
keren van het geformuleerde beleid ten aanzien van
de principes XII en XIII van goed schapbestuur in de
dagelijkse praktijk.
Teneinde gewenst gedrag ten aanzien van goed
schapbestuur daadwerkelijk en blijvend invulling
te geven, dienen schappen door middel van evalu­
atie na te gaan of het ingezette beleid doeltreffend is
geweest en in hoeverre als gevolg hiervan publieke
middelen transparant en doelmatig zijn ingezet.
Dit proces dient methodisch onderbouwd te zijn
en methode en resultaten dienen afdoende gedo­
cumenteerd te worden. Dit betreft: het periodiek
evalueren en indien nodig aanpassen van ingezet
beleid ten aanzien van de principes XII en XIII om
bedrijfsgenoten te informeren en te betrekken bij
het beleidsproces.

ervaringen op het terrein van de doelmatigheid van
het financieel beheer te delen. Hetzelfde geldt voor
(het ontwikkelen van) samenwerking en gezamen­
lijk aanpakken van onderwerpen op het gebied van
doelmatig financieel beheer.
Het vergelijken van de efficiency en effectiviteit
van de eigen organisatie met die van andere schap­
pen en/of vergelijkbare organisaties buiten de PBO
kan volgens de Toezichtkamer een bijdrage leve­
ren aan het verbeteren van de doelmatigheid van
het financieel beheer. Uit signalen van schappen
blijkt dat dit niet valt te realiseren met de vorm van
benchmarking die principe XX van de principes
van goed schapbestuur aandraagt, gezien de grote
onderlinge verschillen tussen schappen. Dit is voor
de Toezichtkamer aanleiding geweest om de Com­
missie Monitoring Code Goed Bestuur product- en
bedrijfschappen het voorstel te doen om principe XX
wat benchmarking en de uitwerking daarvan betreft
anders in te richten, zodat voor de schappen meer
ruimte ontstaat om geschikte instrumenten voor
vergelijking in te zetten.

Rapportage doelmatigheid financieel
beheer
Aanbevelingen

De aandacht van de schappen voor doelmatig finan­
cieel beheer behoort volgens de Toezichtkamer
dynamisch te zijn. Het delen van leerervaringen op
dit terrein, samenwerking en gezamenlijke aanpak­
ken horen bij het naar een hoger plan brengen van
de doelmatigheid van het financieel beheer. Hierin
hebben schappen al veel stappen gezet, onder meer
in de vorm van het ontwikkelen van één backoffice
en het bundelen van medebewindstaken door de
productschappen. In de ogen van de Toezichtkamer
valt echter nog verdere verbetering te realiseren,
daar niet alle schappen aanleiding zien om leer­

33

Bijlagen
Overzicht product- en bedrijfschappen
Productschappen
Hoofdproductschap Akkerbouw

Productschap Tuinbouw

Stadhoudersplantsoen 12-18
Postbus 29739
2502 LS Den Haag
tel. 070 - 3708708
www.hpa.nl

Louis Pasteurlaan 6
Postbus 280
2700 AG Zoetermeer
tel. 079 - 3470707
www.tuinbouw.nl

Productschap Diervoeder

Productschap Vee en Vlees en
Productschap Pluimvee en Eieren

Stadhoudersplantsoen 12-18
Postbus 29739
2502 LS Den Haag
tel. 070 - 3708708
www.pdv.nl

Louis Braillelaan 80
Postbus 460
2700 AL Zoetermeer
tel. 079 - 3687100
www.pve.nl

Productschap Dranken

Dagelijkse Groenmarkt 3-5
Postbus 242
2501 CE DEN HAAG
tel. 070 - 8914900
www.productschapdranken.nl
Productschap Akkerbouw

Stadhoudersplantsoen 12-18
Postbus 29739
2502 LS Den Haag
tel. 070 - 3708708
www.productschapakkerbouw.nl
Productschap Margarine, Vetten en Oliën

Ampèrelaan 4d
Postbus 3095
2280 GB Rijswijk
tel. 070 - 3195195
www.mvo.nl

34

Productschap Vis

gebouw Visserijcentrum
Treubstraat 17
Postbus 72
2280 AB Rijswijk
tel. 070 - 3369600
www.pvis.nl
Productschap Wijn

Stadhoudersplantsoen 12-18
Postbus 29739
2502 LS Den Haag
tel. 070 - 3708347
wijn.nl
Productschap Zuivel

Louis Braillelaan 80
Postbus 755
2700 AT Zoetermeer
tel. 079 - 3681500
www.prodzuivel.nl

Bijlagen

Bedrijfschappen
Bedrijfschap Afbouw

Bedrijfschap Horeca en Catering

Mauritskade 27
Postbus 377
2280 MA Rijswijk
tel. 070 - 3366500
www.bedrijfschapafbouw.nl

Baron de Coubertinlaan 6
Postbus 121
2700 AC Zoetermeer
tel. 079 - 3680707
www.kenniscentrumhoreca.nl

Hoofdbedrijfschap Agrarische Groothandel

Turfstekerstraat 63
Postbus 1012
1430 BA Aalsmeer
tel. 0297 - 380090
www.hbag.nl
Hoofdbedrijfschap Ambachten

gebouw De Leeuwenhoek
Ierlandlaan 21
Postbus 895
2700 AW Zoetermeer
tel. 079 – 3161111
www.hba.nl
Hoofdbedrijfschap Detailhandel

Nieuwe Parklaan 72-74
Postbus 90703
2509 LS Den Haag
tel. 070 - 3385600
www.hbd.nl
Bosschap (Bedrijfschap voor de bosbouw,
het bosbeheer, het natuurbeheer en de houtteelt)

Princenhof Park 9
Postbus 65
3970 AB Driebergen-Rijsenburg
tel. 030 - 6930130
www.bosschap.nl

35

Bijlagen
Afkortingen
AMvB
Awb
BA
BbB
Bbt
BJK
BOS
BZK
CBb
CGB
EL&I
EZ
HBA
HBAG
HBD
HOR
HPA
LNV
MVO
PA
PBO
PD
PDV
PPE
PT
PVV
PW
PZ
SER
SZW
Vfb 99
Vfb 11
VIS
Wbo
Wopt

36

Algemene Maatregel van Bestuur
Algemene wet bestuursrecht
Bedrijfschap Afbouw
Besluit beleidsregels Bestuurskamer
Besluit beleidsregels toezicht
Bestuurlijk Juridisch Klankbord
Bosschap
(Ministerie van) Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
College van Beroep voor het bedrijfsleven
Code Goed Bestuur product- en bedrijfschappen
(Ministerie van) Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
(Voormalig ministerie van) Economische Zaken
Hoofdbedrijfschap Ambachten
Hoofdbedrijfschap Agrarische Groothandel
Hoofdbedrijfschap Detailhandel
Bedrijfschap Horeca en Catering
Hoofdproductschap Akkerbouw
(Voormalig ministerie van) Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Productschap Margarine, Vetten en Oliën
Productschap Akkerbouw
Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie
Productschap Dranken
Productschap Diervoeder
Productschap Pluimvee en Eieren
Productschap Tuinbouw
Productschap Vee en Vlees
Productschap Wijn
Productschap Zuivel
Sociaal-Economische Raad
(Ministerie van) Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Verordening financiën bedrijfslichamen 1999
Verordening financiën bedrijfslichamen 2011
Productschap Vis
Wet op de bedrijfsorganisatie
Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens

Uitgave
Sociaal-Economische Raad, Den Haag
Basisontwerp
2D3D
Ontwerp en opmaak
Sheila Kok Grafische Vormgeving
Portretfoto’s
Christiaan Krouwels
Druk
Albani Drukkers, Den Haag
Papier
Omslag 250 grams Oxford (FSC)
Binnenwerk 140 grams Oxford (FSC)
© 2012, Sociaal-Economische Raad
Alle rechten voorbehouden
ISBN 978-94-6134-036-8

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
Afdeling Communicatie
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 647
F 070 3832 535
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl