Groepsgroot t e in het vo

GROEPSGROOTTE IN HET VO

Auteurs:
Kees van Bergen
Marja Paulussen-Hoogeboom
Annemieke Mack
Hedwig Rossing
Yfke van der Ploeg

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 - 5315315
www.regioplan.nl

Amsterdam, december 2016
Publicatienr. 16111
© 2016 Regioplan, in opdracht van het ministerie van OCW.
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ........................................................................................
1.1
Aanleiding voor het onderzoek .........................................
1.2
Doel en onderzoeksvragen ..............................................
1.3
Werkwijze ........................................................................
1.4
Leeswijzer .......................................................................

1
1
1
2
4

2

Het bepalen van de groepsgrootte ...............................................
2.1
Inleiding ...........................................................................
2.2
Beleid rondom het formeren van groepen ........................
2.3
Factoren die de groepsgrootte beïnvloeden .....................
2.4
Kansen en mogelijkheden van de Wet onderwijstijd vo en
van de inzet van ICT ........................................................

5
5
5
10
14

3

Feitelijke situatie rondom groepsgrootte .....................................
3.1
Inleiding ...........................................................................
3.2
Algemeen beeld...............................................................
3.3
Praktijkonderwijs..............................................................
3.4
Vmbo-beroepsgericht.......................................................
3.5
Vmbo-theoretisch.............................................................
3.6
Havo................................................................................
3.7
Vwo .................................................................................

17
17
18
19
21
23
24
25

4

Casestudies...................................................................................
4.1
Inleiding ...........................................................................
4.2
Algemeen beeld...............................................................
4.3
Casebeschrijvingen .........................................................

29
29
29
31

5

Conclusies.....................................................................................
5.1
Inleiding ...........................................................................
5.2
Beantwoording onderzoeksvragen ...................................
5.3
Vergelijking met eerder onderzoek ...................................
5.4
Slotbeschouwing..............................................................

35
35
35
39
39

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2

........................................................................................
Theoretisch kader groepsgrootte......................................
Tabellen bij hoofdstuk 2 ...................................................

41
43
47

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding voor het onderzoek
Anders dan in het basisonderwijs worden ontwikkelingen in de groepsgrootte in
het voortgezet onderwijs niet regelmatig gevolgd. Om toch een beeld te krijgen
van de situatie in deze sector heeft het ministerie van OCW in 2013 een
onderzoek laten uitvoeren naar de groepsgrootte in het voortgezet onderwijs.1
Begin 2015 heeft de staatssecretaris in een brief aan de Tweede Kamer een
vervolg op dit onderzoek aangekondigd.2
De voorliggende rapportage bevat de resultaten van dit vervolgonderzoek. Het
onderzoek richtte zich zowel op de ontwikkelingen in de groepsgrootte in de
afgelopen jaren, als op de beleidsmatige afwegingen en keuzes van scholen en
andere factoren die van invloed zijn op groepsgrootte.

1.2

Doel en onderzoeksvragen
Het doel van dit onderzoek was het in beeld brengen van de groepsgrootte in
het voortgezet onderwijs en de ontwikkeling daarin, gegeven de verschillen in
groepsgrootte die in het onderwijs voorkomen (en die samenhangen met de
aard en de omvang van de verschillende vakken, verschillende onderwijskundige concepten, et cetera).
Dit doel is door ons vertaald in een aantal hoofd- en subvragen:
1.

Welke beleidskeuzes en afwegingen maken vo-scholen bij het
formeren van groepen?
a) In hoeverre hangen die keuzes en afwegingen samen met de keuze
voor specifieke onderwijskundige concepten of met de profilering van
de school?
b) Worden er minimum- en/of maximumgrenzen gehanteerd? Welke? Hoe
worden die gemotiveerd?
c) Zijn er praktische richtlijnen voor het geval de groepsgrootte een
kritische massa (net te groot of te klein) bereikt en hoe zien die eruit?
d) In hoeverre worden er verschillende beleidskeuzes of afwegingen
gemaakt naar onderwijssoorten en leerwegen?
e) Zijn betrokkenen (schoolleiders, docenten, leerlingen en ouders)
tevreden over de gemaakte beleidskeuzes?

1

www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2013/12/09/groepsgroottes-in-het-voortgezetonderwijs
2

Brief aan de Tweede Kamer van 2 februari 2015, kenmerk 705682.

1

1.3

2.

Wat zijn de belemmerende en bevorderende factoren voor vo-scholen
bij het komen tot optimale (efficiënte en effectieve) groepsgroottes?
a) In hoeverre hangen die factoren samen met de wettelijke vereisten ten
aanzien van het lesaanbod, met de les- en ondersteuningsvraag van
leerlingen en met de beschikbare financiële, personele en materiële
middelen van de school?
b) Welke (nood-)oplossingen kiest men om met de belemmeringen om te
gaan? Hoe maakt men gebruik van factoren die (nieuwe) mogelijkheden en kansen bieden?
c) Zijn er daarbij verschillen naar onderwijssoort en leerwegen?

3.

Wat zijn kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd
vo:
a) voor de organiseerbaarheid van het onderwijs?
b) voor de groepsgrootte?
c) voor het creëren van ruimte voor leraren om te werken aan
professionalisering en aan school- en curriculumontwikkeling?

4.

Wat zijn kansen en mogelijkheden van de inzet van ICT:
a) voor de organiseerbaarheid van het onderwijs in het algemeen?
b) voor de groepsgrootte?
c) voor het creëren van ruimte voor leraren om te werken aan
professionalisering en aan school- en curriculumontwikkeling?

5.

Wat is de feitelijke situatie omtrent groepsgrootte op vo-scholen?
a) Wat is de feitelijke groepsgrootte (gemiddelde groepsgrootte, spreiding
in groepsgrootte)?
b) Zijn er trends te zien in de ontwikkeling van de groepsgrootte? Welke?
c) Zijn er daarbij verschillen naar schoolsoorten en leerwegen?

Werkwijze
De uitvoering dit onderzoek heeft in verschillende fasen plaatsgevonden:
1. Voorbereiding
2. Telefonische interviews met scholen/vestigingen
3. Verzamelen feitelijke gegevens
4. Casestudies

1. Voorbereiding
In de voorbereidende fase hebben we een theoretisch kader opgesteld waarbij
we de factoren die van invloed zijn op de uiteindelijke groepsgrootte zoals die
op vo-vestigingen voorkomt, in een model samen hebben gebracht. Dit
theoretisch kader hebben wij vervolgens gebruikt bij het opstellen van de
vragenlijst voor de telefonische interviews. U vindt het theoretisch kader in
bijlage 1.
2

2. Telefonische interviews
De volgende fase van het onderzoek bestond uit gestructureerde telefonische
interviews met 75 afdelingsleiders/directieleden van vo-vestigingen. Deze
gesprekken vonden plaats op afspraak en duurden twintig tot dertig minuten. In
de interviews werden vooral vragen gesteld die betrekking hadden op de
onderzoeksvragen 1 tot en met 4.
Om te garanderen dat elke onderwijssoort voldoende aan bod kwam, is
gestreefd naar vijftien telefonische interviews voor elk van de vijf onderwijssoorten. Binnen de onderwijssoorten is er vervolgens weer naar gestreefd de
verhouding tussen categorale en brede vestigingen ongeveer het zelfde te laten
zijn als in de populatie (alle vo-vestigingen).3 Tabel 1.1 laat de uiteindelijke
verdeling van de 75 geïnterviewden over de verschillende onderwijssoorten en
soorten vestigingen zien. Zoals in de tabel te zien is, gaan we in dit onderzoek
uit van vijf onderwijssoorten, waarbij we de vier leerwegen in het vmbo hebben
verdeeld in een beroepsgerichte en theoretische ‘onderwijssoort’.

Tabel 1.1

Verdeling van de telefonische interviews over de onderwijssoorten*

Onderwijssoort
Praktijkonderwijs
Vmbo-beroepsgericht**
Vmbo-theoretisch***
Havo
Vwo
Totaal

Brede
vestigingen
11
10
15
15
13

Categorale
vestigingen
5
4
0
0
2

Totaal
vestigingen
16
14
15
15
15

64

11

75

* Om de bevragingslast te beperken, was elk gesprek slechts gericht op één onderwijssoort.
** Hieronder vallen basisberoepsgerichte leerweg (vmbo-bb), de kaderberoepsgerichte
leerweg (vmbo-kb) en de gemengde leerweg (vmbo-gl).
*** Hieronder valt de theoretische leerweg (vmbo-tl).

Uit de responsanalyses voor de vijf verschillende onderwijssoorten kwam naar
voren dat de vestigingen in het onderzoek representatief zijn voor de populatie
wat betreft: vestigingssoort (categoraal/breed), landsdeel (noord/zuid/oost/
west), krimp (wel of geen krimpregio) en bestuursgrootte (aantal vo-scholen
onder bestuur). Wat betreft het leerlingenaantal is er in drie gevallen wel sprake
van een afwijking van de populatie: bij vmbo-beroepsgericht, vmbo-theoretisch
en het havo zijn grote vestigingen (>1000 leerlingen) iets oververtegenwoordigd
in de respons.
3. Verzamelen feitelijke gegevens
In de derde fase van het onderzoek hebben we de geïnterviewde afdelingsleiders/directieleden een Excelformulier toegestuurd waarin een aantal
gegevens over actuele groepsgroottes voor de betreffende onderwijssoort (en
3

Categorale vestigingen bieden één onderwijssoort aan. Brede vestigingen bieden meerdere
onderwijssoorten aan.

3

de ontwikkeling daarin) werd uitgevraagd. Driekwart van de respondenten heeft
dit formulier ingevuld aan ons geretourneerd (zie tabel 1.2).

Tabel 1.2

Verdeling van de Excelformulieren over de onderwijssoorten

Onderwijssoort

Praktijkonderwijs
Vmbo-beroepsgericht
Vmbo-theoretisch
Havo
Vwo
Totaal

Aantal
formulieren
uitgezet
16
14
15
15
15

Aantal
formulieren
retour
12
9
12
11
13

Percentage
formulieren
retour
75%
64%
80%
73%
87%

75

57

76%

4. Casestudies
In de vierde en laatste fase van het onderzoek hebben we een vijftal
casestudies uitgevoerd waarin we middels aanvullende interviews met
relevante betrokkenen (bijv. directieleden, personeelsgeleding MR, bestuur)
nader zijn ingegaan op de problematiek en keuzes rondom groepsgrootte op de
vestiging. Deze interviews vonden deels op locatie en deels telefonisch plaats.
Onder de cases bevindt zich één vestiging waar bewust is gekozen voor een
andere onderwijsvorm, namelijk gepersonaliseerd leren. De andere vier cases
bestaan uit twee vestigingen waar de groepen relatief groot zijn en twee
vestigingen waar de groepen ‘gemiddeld’ van grootte zijn.4 Daarvan staat er
steeds één in een regio waar sprake is van bevolkingskrimp, en één in een
regio waar dat probleem niet speelt.

1.4

Leeswijzer
In de hoofdstukken 2, 3 en 4 presenteren we achtereenvolgens de resultaten
van de telefonische interviews, de feitelijke gegevensverzameling en de
casestudies. We sluiten deze rapportage af met een concluderend hoofdstuk
waarin de onderzoeksvragen worden beantwoord (hoofdstuk 5).

4

Selectie van de cases heeft plaatsgevonden op basis van dertig geretourneerde Excelformulieren.

4

2

HET BEPALEN VAN DE GROEPSGROOTTE

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk doen we verslag van de bevindingen van de 75 telefonische
interviews met afdelingsleiders en directieleden.
We gaan daarbij eerst in op het beleid bij het formeren van groepen (paragraaf
2.2), vervolgens op de belemmerende en bevorderende factoren om te komen
tot optimale groepsgroottes (paragraaf 2.3), en op de kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd vo en van ICT (paragraaf 2.4).

2.2

Beleid rondom het formeren van groepen
Een deel van de vragen van het interview had betrekking op het beleid van
vestigingen ten aanzien van groepsgrootte. Op basis van de onderzoeksvragen is dit onderdeel verdeeld in vijf thema’s:
· belangrijkste afwegingen en keuzes bij het bepalen van de groepsgrootte;
· het hanteren van minimum- en maximumgrenzen en redenen daarvoor;
· praktische richtlijnen wanneer groepsgrootte een grens lijkt te gaan
overschrijden;
· het niveau waarop afwegingen en keuzes gemaakt worden;
· de tevredenheid van betrokken partijen over de keuzes rondom
groepsgrootte.
Deze thema’s worden hieronder uitgebreid behandeld. Per thema wordt eerst
een algemeen beeld van de antwoorden geschetst; vervolgens wordt er,
indien relevant, een onderscheid gemaakt tussen de onderwijssoorten en
krimp-, anticipeer- en groeigebieden.1

2.2.1

Belangrijkste afwegingen en keuzes bij het bepalen van de groepsgrootte
Tabel 2.1 laat zien dat twee afwegingen een belangrijke rol spelen bij het
bepalen van de groepsgrootte: onderwijskundige/pedagogische en financiële
afwegingen.

1

In krimpgebieden daalt de bevolking sterk; in anticipeergebieden daalt de bevolking op dit
moment nog niet maar is het wel de verwachting dat dit zal gebeuren; en in groeigebieden
groeit de bevolking.

5

Tabel 2.1

Welke afwegingen en keuzes spelen de belangrijkste rol bij het
bepalen van de groepsgrootte?
Afweging
n
%
Onderwijskundige/pedagogische afwegingen
60
80%
Financiële afwegingen
45
60%
Facilitaire afwegingen
10
13%
Lesvraag/keuzes leerlingen
10
13%
Personele afwegingen
9
12%
Ontwikkeling leerlingenaantal
9
12%
Profilering van de school
3
4%
Anders
12
16%
N
75

Respondenten gaven bij de onderwijskundige/pedagogische afwegingen
onder andere aan dat het belangrijk is dat er in de klassen genoeg aandacht is
voor de leerlingen en ook dat de groepsgrootte mede wordt bepaald door de
cognitieve vaardigheden van de leerlingen en door eventuele gedragsproblematiek. Wat betreft de financiële afwegingen wordt genoemd dat de
groepsgrootte afhankelijk is van het beschikbare formatiebudget. Vaak hebben
kleinere klassen de voorkeur, maar het budget stelt grenzen aan faciliteiten en
personeel.
Daarnaast is in de tabel te zien dat door een deel van de respondenten ook
facilitaire afwegingen, lesvraag en keuzes leerlingen, personele afwegingen en
ontwikkeling van het leerlingenaantal genoemd worden.
Facilitaire afwegingen hebben dan te maken met de beschikbare ruimte
binnen klaslokalen voor leerlingen en de beschikbare ruimte binnen scholen
voor klaslokalen. De lesvraag van leerlingen en hun keuzes en voorkeuren
voor bepaalde vakken hebben ook invloed op het beleid rond de groepsgrootte. Personele afwegingen hebben onder andere te maken met wat de
docent aankan. De instroom van leerlingen, en ook de verdeling van de
leerlingen per onderwijssoort (op vestigingen met een breed onderwijsaanbod), bepaalt de verdeling van de leerlingen over de klassen, en heeft op
deze manier ook invloed op de groepsgrootte.
Profilering van de school door het naar buiten toe uitdragen dat er niet te grote
klassen zijn op de school, wordt nauwelijks genoemd.
Er werden ook enkele afwegingen genoemd die niet in een van de categorieën
vielen, zoals organisatorische afwegingen (de roosterplanning). Bij de
praktijkvakken in het praktijkonderwijs en in vmbo-beroepsgericht speelt
daarnaast ook de veiligheid een rol. In verband met het werken met machines
kunnen klassen niet te groot zijn.
Verschillen per onderwijssoort
Bij alle onderwijssoorten spelen onderwijskundige/pedagogische afwegingen
een belangrijke rol, maar in het praktijkonderwijs en in vmbo-beroepsgericht
worden deze het meeste genoemd. Bij deze onderwijssoorten is het verschil
6

tussen het belang van onderwijskundige/pedagogische en financiële
afwegingen vrij groot. Bij vmbo-theoretisch, havo en vwo is dit verschil een
stuk minder groot.
Er kan gezegd worden dat het belang van onderwijskundige/pedagogische
afwegingen afneemt, naarmate het niveau van de onderwijssoort toeneemt.
Dit kan verklaard worden door het cognitieve niveau en de problematiek van
de leerlingen. Bij praktijkonderwijs zal er sprake zijn van een lager niveau en
meer problematiek bij de leerlingen dan bij de andere onderwijssoorten,
waardoor de leerlingen meer pedagogische aandacht nodig hebben.
We merken hier op dat scholen voor praktijkonderwijs en vmbo-scholen met
lwoo een groter formatiebudget ontvangen dan scholen van andere
schoolsoorten.
2.2.2

Het hanteren van minimum- en maximumgrenzen
In hun beleid rond groepsgrootte hanteren vestigingen vaker maximumgrenzen dan minimumgrenzen (zie tabel B2.1 in bijlage 2). Een op de drie
vestigingen hanteert een minimumgrens en een grote meerderheid van de
vestigingen hanteert een maximumgrens. Er is hierbij nauwelijks verschil
tussen de onderwijssoorten. Er wordt door de geïnterviewden opgemerkt dat
de minimumgrens meestal flexibeler en minder officieel is dan de
maximumgrens.
De onderstaande tabel laat de gemiddelde minimum- en maximumgrenzen
zien die volgens de geïnterviewden gehanteerd worden in de verschillende
onderwijssoorten. Er blijken geen grote verschillen te bestaan tussen de
grenzen in de onderbouw en in de bovenbouw, noch tussen de kernvakken en
de keuzevakken. Daarom presenteren we hier de gemiddelde grenzen per
onderwijssoort.

Tabel 2.2

Wat zijn de minimum- en maximumgrenzen in de onderbouw en
bovenbouw (zowel kernvakken als keuzevakken)?

Onderwijssoort
Praktijkonderwijs
Vmbo-beroepsgericht
Vmbo-theoretisch
Havo
Vwo

Gemiddelde
minimumgrens
9
7
11
11
12

Gemiddelde
maximumgrens
16
24
29
30
31

De tabel laat zien dat de hoogte van de minimum- en maximumgrenzen
verschilt per onderwijssoort. Praktijkonderwijs heeft in zowel de onderbouw als
de bovenbouw de laagste minimum- en maximumgrenzen. Dit heeft te maken
met het eerder genoemde cognitieve niveau en de problematiek van leerlingen
bij het praktijkonderwijs, waarbij individuele aandacht, en dus kleinere klassen,
belangrijk zijn. Ook het vmbo-beroepsgericht hanteert relatief lage grenzen.
7

Vmbo-theoretisch, havo en vwo hanteren de hoogste minimum- en maximum
grenzen. De grenzen in deze onderwijssoorten liggen dicht bij elkaar.
2.2.3

Praktische richtlijnen als de groepen te groot of te klein worden
Vrijwel alle schoolvestigingen hebben praktische richtlijnen voor als de
groepen te groot of te klein worden.

Tabel 2.3

Zijn er praktische richtlijnen voor gevallen waarin de groepsgrootte
een kritische massa (net te groot of te klein) bereikt en hoe zien die
eruit?

Praktische richtlijn
Maatregelen op klassenniveau
Soepel hanteren (oprekken/overschrijden) van minimumen maximumgrenzen
Maatregelen op personeelsniveau
Schrappen in lesaanbod
Maatregelen op leerlingenniveau
Inzetten ICT/innovatieve methoden
Geen richtlijnen
Onderwijssoortoverstijgende lessen
Samenwerking met andere scholen
Anders
N

n
52

%
71%

24
20
16
13
3
3
1
1
9
73

33%
27%
22%
18%
4%
4%
1%
1%
12%

Tabel 2.3 laat zien dat de meeste vestigingen richtlijnen hebben voor
maatregelen op klassenniveau; dit is het geval bij bijna driekwart van de
vestigingen. Als klassen te groot worden, zijn er vooral richtlijnen voor het
splitsen van klassen. Wanneer klassen te klein worden, wordt gekozen voor
combinaties met andere vakken (bijvoorbeeld wiskunde B en D), leerjaren of
onderwijssoorten.
Ook het soepel hanteren van de minimum- en maximumgrenzen wordt
regelmatig genoemd als praktische richtlijn. Soms is een grotere klas namelijk
onvermijdelijk, bijvoorbeeld bij aanmeldingen van leerlingen gedurende het
schooljaar. De maximumgrenzen worden hier volgens de respondenten wel
bepaald door wat de docent aankan en het gedrag en de cognitieve
vaardigheden van leerlingen. Verschillende respondenten benadrukken dat
het optrekken van de grens in overleg met de docenten gebeurt.
Het inzetten van maatregelen op personeelsniveau als richtlijn gebeurt op
meer dan een kwart van de vestigingen. Het betreft dan veelal maatregelen
met betrekking tot de inzet van extra ondersteuning, zoals onderwijsassistenten.
Schrappen in het lesaanbod en maatregelen op leerlingenniveau worden ook
wel eens als richtlijn gehanteerd als de groepen te klein of te groot zijn.
Wanneer bepaalde vakken al een tijd lang kleine groepen hebben (bijvoor8

beeld omdat de vakken weinig gekozen worden), kan ervoor gekozen worden
dat vak te schrappen. Hierbij zijn er echter wel wettelijke beperkingen.
Soms hanteren vestigingen ook een leerlingenstop als de groepen te groot zijn
of wordt er juist ingezet op werving als de groepen te klein zijn. Daarnaast kan
het voorkomen dat leerlingen (licht) worden gestuurd op vakkenkeuze door
docenten of de schoolleiding.
Verschillen per onderwijssoort
Bij alle onderwijssoorten worden de maatregelen op klassenniveau het meest
gehanteerd volgens de respondenten. Bij vmbo-beroepsgericht en vmbotheoretisch onderwijs worden maatregelen op personeelsniveau (inzetten
extra ondersteuning) ook regelmatig genoemd. Dit kan ermee te maken
hebben dat in het vmbo scholen met lwoo vanuit hun formatiebudget wat meer
ondersteunend personeel kunnen inzetten. Het versoepelen van de norm komt
vaker voor in het havo, vwo en vmbo-beroepsgericht. Vakken schrappen het
vaakst bij vwo genoemd. Ook in het vmbo-beroepsgericht en op het havo
gebeurt dat weleens.
Het inzetten van ICT/innovatieve methoden als oplossing wordt alleen
genoemd bij havo en vwo, maar komt daar ook weinig voor. Bij de andere
onderwijssoorten wordt dit niet genoemd.
2.2.4

Besluitvormingsniveau
In het interview is ook gevraagd op welk niveau de afwegingen en keuzes
rondom groepsgrootte worden gemaakt. Worden de besluiten vestigingsbreed
genomen, of zijn deze afhankelijk van de onderwijssoort?
De resultaten laten zien dat bij de meerderheid van de brede vestigingen de
keuzes schoolbreed/vestigingsbreed genomen worden. Bij ongeveer een op
de vijf zijn de afwegingen afhankelijk van de schoolsoort (zie tabel B2.2 in
bijlage 2).

2.2.5

Tevredenheid betrokken partijen
Ook hebben we aan de respondenten gevraagd in hoeverre zij denken dat de
betrokken partijen (docenten, schoolleiding, leerlingen en ouders) tevreden
zijn over de keuzes die gemaakt worden.
Het grootste deel van de respondenten gaf tijdens het interview aan dat de
schoolleiding/vestigingsleiding overwegend positief is over de keuzes rondom
groepsgrootte. Zij zijn ook het dichtst betrokken bij de afwegingen en de
keuzes die gemaakt worden. Bij de schoolleiding speelt mee dat zij soms
kleinere klassen zouden willen, maar dat ze ook de beperkingen van het
budget zien.
Volgens ruim de helft van de respondenten zijn de docenten overwegend
positief over de keuzes rondom groepsgrootte. Ongeveer een derde van de
9

respondenten geeft aan dat de docenten neutraal zijn en een op de tien
respondenten noemt dat docenten overwegend negatief zijn.
Docenten hebben volgens de respondenten over het algemeen begrip voor de
situatie en de keuzes die er worden gemaakt, al zouden ze het soms liever
anders zien. Zij hebben meestal een voorkeur voor kleinere groepen en
daarom is soms een deel minder tevreden. De invloed van docenten op de
keuzes is ook kleiner dan die van de schoolleiding. Respondenten stellen dat
wanneer er in het geval van knelpunten wordt overlegd met de betrokken
docenten, deze meer begrip hebben voor de gekozen oplossing.
Verder krijgt de meerderheid van de respondenten geen signalen van
leerlingen over de groepsgrootte. Ongeveer een derde van de schoolleiders
geeft aan dat de leerlingen overwegend positief zijn, een deel geeft aan dat
leerlingen neutraal staan tegenover de keuzes omtrent groepsgrootte. De
respondenten geven aan dat leerlingen zich meestal niet bezighouden met de
groepsgrootte. Het is volgens hen, ook afhankelijk van de dynamiek in de klas
en de kundigheid van de docent of de groepsomvang door de leerlingen als te
groot wordt ervaren.
Wat betreft de tevredenheid van de ouders ten slotte, geeft ook hier de
meerderheid van de respondenten aan geen signalen van ouders te
ontvangen. Verder is het beeld verdeeld: een derde van de respondenten
geeft aan dat de ouders overwegend positief zijn; een relatief groot deel van
de respondenten zegt dat de ouders neutraal tegenover de keuze staan: en
een klein deel noemt dat de signalen overwegend negatief zijn. Als
achtergrond wordt hier genoemd dat ouders liever kleinere klassen zien en dat
de aandacht voor hun kind en de onderwijskwaliteit voor hen voorop staan.
Verschillen per onderwijssoort
Er zijn enkele indicaties voor verschillen in tevredenheid naar onderwijssoort.
Schoolleiders in het praktijkonderwijs, waar de groepen het kleinst zijn,
constateren vaker dat de betrokkenen tevreden zijn. In het havo en het vwo
geven wat meer schoolleiders aan dat de docenten soms negatief zijn.

2.3

Factoren die de groepsgrootte beïnvloeden
We hebben de respondenten ook gevraagd wat op hun vestiging de
belangrijkste belemmerende factoren zijn om tot de optimale groepsgrootte te
komen en welke (nood-)oplossingen gekozen worden om met deze
belemmeringen om te gaan. Ook is gevraagd naar de belangrijkste
bevorderende factoren voor het formeren van groepen. De antwoorden op
deze vragen zullen in deze paragraaf behandeld worden.

10

2.3.1

Belemmerende factoren en (nood-)oplossingen
In tabel 2.4 worden de belangrijkste belemmeringen voor een optimale
groepsgrootte weergegeven.

Tabel 2.4

Wat zijn de belangrijkste belemmerende factoren voor uw school bij
het komen tot optimale groepsgroottes?

Belemmering
Financiële omstandigheden
Ontwikkeling leerlingenaantal en lesvraag
Facilitaire omstandigheden
Personele omstandigheden
Wettelijke eisen
Anders*
N

n
45
37
19
9
1
11
75

%
60%
49%
25%
12%
1%
15%

* Onder ‘anders’ valt bijvoorbeeld dat de optimale groepsgrootte lastig te bepalen is en dat er
geen belemmerende factoren zijn.

Ruim de helft van de schoolleiders noemt het financiële budget als de
belangrijkste beperkende factor. Met een groter budget zouden er ook meer
formatieplaatsen beschikbaar komen, en zouden de klassen kleiner gemaakt
kunnen worden.
Ongeveer de helft van de respondenten noemt daarnaast de ontwikkeling van
het leerlingenaantal en de lesvraag (vakkenvoorkeur) van leerlingen als
belemmerende factor. De instroom en de doorstroom van leerlingen zijn
bepalend bij het vormen van groepen. Deze punten kunnen niet altijd worden
beïnvloed en zorgen soms voor te kleine of te grote groepen.
Bij een kwart van de vestigingen spelen facilitaire omstandigheden een
belangrijke rol. Het vormen van groepen is ook afhankelijk van het aantal
beschikbare lokalen op de vestiging en de ruimte in de lokalen. Hierbij wordt
vaak genoemd dat er gebrek aan ruimte is op de vestiging, waardoor er
minder (grote) groepen gemaakt kunnen worden dan gewild.
Een deel van de schoolleiders noemt daarnaast personele omstandigheden
als een belangrijke belemmerende factor. Hier speelt bijvoorbeeld mee dat
docenten niet altijd beschikbaar zijn, wat het roosteren lastig maakt. Er is hier
sprake van overlap met financiële omstandigheden; als er meer budget is,
kunnen er ook meer docenten ingezet worden.
Verschillen per onderwijssoort
De financiële omstandigheden worden door schoolleiders van alle onderwijssoorten genoemd als belangrijke belemmering. De belemmering van de
ontwikkelingen in het leerlingenaantal/keuzes van leerlingen zijn voor de
meeste onderwijssoorten ook belangrijk; voor het vwo zijn deze echter minder
belangrijk. Facilitaire belemmeringen spelen het meest op het vwo, het havo
en het beroepsgerichte vmbo-onderwijs.
11

Verschillen per gebied
Financiële omstandigheden worden in krimpgebieden vaker als belemmering
genoemd, dan in anticipeer- en groeigebieden. Met het feitelijk krimpen van de
leerlingenaantallen, krimpen ook de budgetten.
Ook is aan schoolleiders gevraagd hoe wordt omgegaan met deze
belemmeringen.
Het beeld dat hierbij naar voren komt, komt ongeveer overeen met het beeld
over de praktische richtlijnen wanneer de groepsgrootte de minimum- of
maximumgrens zal overschrijden. Maatregelen op klassenniveau worden (net
als bij de praktische richtlijnen) door de meeste respondenten genoemd.
Schrappen in het lesaanbod werd wel genoemd als oplossing voor de
belemmeringen, maar minder vaak dan het werd genoemd als praktische
richtlijn. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat oplossingen voor de
belemmeringen meer gericht zijn op de korte termijn, en praktische richtlijnen
meer op de lange termijn. Het afschaffen van een vak zal daarom eerder
genoemd worden als praktische richtlijn.
Er zijn daarnaast ook nog andere oplossingen genoemd, zoals: het geld zo
efficiënt mogelijk inzetten, de mogelijkheid bekijken om de lokalen te vergroten
of het inzetten van noodlokalen en het accepteren van de situatie.
Verschillen per onderwijssoort
Wanneer er gekeken wordt naar de verschillen tussen onderwijssoorten wat
betreft oplossingen om om te gaan met belemmeringen, is dit vergelijkbaar
met de verschillen tussen onderwijssoorten bij de praktische richtlijnen. Ook
wat betreft oplossingen worden de maatregelen op klassenniveau bij alle
onderwijssoorten erg vaak genoemd. Bij vmbo-beroepsgericht en bij vmbotheoretisch onderwijs worden de maatregelen op personeelsniveau ook
regelmatig genoemd, en bij het vwo is de oplossing maatregelen op
leerlingenniveau even groot als de maatregelen op klassenniveau.
2.3.2

Bevorderende factoren om tot de optimale groepsgrootte te komen
Naast de vraag naar belemmerende factoren is ook aan schoolleiders
gevraagd wat voor hun vestiging bevorderende factoren zijn (zie tabel 2.5).
Hierbij komen dezelfde factoren naar voren als bij de belemmeringen, maar
dan met een meer positieve uitwerking.

12

Tabel 2.5

Wat zijn de belangrijkste bevorderende factoren om te komen tot de
optimale groepsgrootte?

Factor
Ontwikkeling leerlingenaantal en lesvraag
Personele omstandigheden
Financiële omstandigheden
Facilitaire omstandigheden
Anders
N

n
22
20
16
7
27
72

%
31%
28%
22%
10%
38%

Ongeveer een derde van de schoolleiders noemt de ontwikkeling van het
leerlingenaantal en de lesvraag als belangrijke bevorderende factor. Als er een
goede verdeling is qua voorkeur voor de profielen, is er weinig onderscheid
tussen de groepsgroottes van de profielen. Wat betreft instroom/uitstroom van
de leerlingen is het handig als dat goed uitkomt, zodat grenzen niet
overschreden hoeven te worden.
Ruim een kwart van de geïnterviewden geeft aan dat personele
omstandigheden een belangrijke bevorderende rol vormen om tot de optimale
groepsgrootte te komen. Hierbij wordt de mogelijkheid genoemd van het
inzetten van goedkoper personeel (jonger personeel en assistenten),
waardoor er meer en daarom kleinere klassen gemaakt kunnen worden. Er is
hierbij sprake van een overlap met de financiële omstandigheden.
Daarnaast spelen bij iets minder dan een kwart de financiële omstandigheden
een belangrijke rol. Als het financieel mogelijk is kunnen er kleinere klassen
gemaakt worden.
Ook bij deze vraag worden er naast bovenstaande categorieën diverse
antwoorden gegeven. Een aantal respondenten gaf bijvoorbeeld aan geen
antwoord te hebben op deze vraag. Ook werd genoemd dat het maken van
een goede prognose, en eventueel daarop aansturen, bevorderend kan
werken. Daarnaast kunnen onder andere ook onderwijskundig ondernemerschap (oplossingsgericht werken), een goede samenwerking met het
basisonderwijs en de profilering van de school bevorderend werken.
Verschillen tussen onderwijssoorten
Bij het praktijkonderwijs worden de personele omstandigheden het vaakst als
bevorderende factor genoemd. Daarna volgen financiële omstandigheden en
ontwikkeling leerlingenaantal en lesvraag. Deze laatste factor speelt vooral bij
vmbo-theoretisch, havo en vwo een belangrijke rol. Bij praktijkonderwijs,
vmbo-beroepsgericht en het havo zijn financiële omstandigheden ook een
belangrijke bevorderende factor.

13

Verschillen tussen gebieden
In anticipeer- en groeigebieden worden financiële omstandigheden als
bevorderende factor genoemd. In krimpgebieden is dat niet het geval.
Vestigingen in krimpgebieden hebben over het algemeen een kleiner budget.

2.4

Kansen en mogelijkheden van de Wet onderwijstijd vo en
van de inzet van ICT
In het laatste deel van het interview is gevraagd welke kansen en
mogelijkheden de respondenten zien voor hun school als gevolg van de
recente veranderingen van de Wet onderwijstijd vo2 en van de inzet van ICT.
Er is gevraagd of de respondenten mogelijkheden zien op drie gebieden:
organiseerbaarheid van het onderwijs, groepsgrootte en ruimte voor leraren
om te werken aan professionalisering en onderwijsontwikkeling.

2.4.1

Wet onderwijstijd vo
Een groot deel van de respondenten ziet nog geen kansen en mogelijkheden
van de Wet onderwijstijd vo voor de organiseerbaarheid van het onderwijs (zie
tabel B2.3 in bijlage 2). Er is na de invoering van de wet voor hen nog niet veel
veranderd.
Een ander deel ziet wel mogelijkheden om meerdere activiteiten onder
onderwijstijd te rekenen: er is meer ruimte voor eigen keuzes (meer vrijheid,
flexibiliteit).
Ongeveer een derde van de respondenten ziet mogelijkheden op het gebied
van leerwegplanning. De wet maakt het makkelijker te schuiven in de uren
tussen de leerjaren; ook op dat gebied is er nu meer flexibiliteit en vrijheid.
Hierbij wordt ook genoemd dat dit meer mogelijkheden biedt voor
gepersonaliseerd leren van leerlingen.
Een deel van de respondenten ziet ook meer mogelijkheden in het maken van
het rooster, door meer flexibiliteit met de onderwijstijd.
Het merendeel van de respondenten ziet nog weinig kansen en mogelijkheden
van de nieuwe Wet onderwijstijd vo voor de groepsgrootte (zie tabel B2.4 in
bijlage 2). Respondenten zien het verband tussen beide niet; de nieuwe wet
verandert volgens hen niets aan de groepsgrootte. Een klein deel van de
respondenten ziet meer mogelijkheden om maatwerk aan te bieden.
Bijvoorbeeld klassen opdelen aan de hand van het niveau van de leerlingen.
Met betrekking tot de kansen van de nieuwe Wet onderwijstijd vo voor
professionalisering en onderwijsontwikkeling ziet eveneens een meerderheid
van de respondenten nog geen mogelijkheden (zie tabel B2.5 in bijlage 2).
2

Vanaf 1 augustus 2015 is de nieuwe Wet onderwijstijd vo van kracht. Dit betekent dat
scholen zelf kunnen kiezen hoe zij hun onderwijsprogramma inrichten, zolang het
vastgestelde gemiddelde aantal uur per opleiding maar wordt gehaald.

14

Ook hierbij wordt de link met de nieuwe wet niet gezien en wordt genoemd dat
er sinds de invoering van de wet geen veranderingen hebben plaatsgevonden
op hun vestiging.
Bijna een derde van de respondenten ziet wel de mogelijkheid van de wet om
meer ruimte voor professionalisering in te plannen. Het is nu bijvoorbeeld
makkelijker om tijdens schooltijd te professionaliseren (lessen zijn minder
plaats- en tijdgebonden). De druk is tijdens bepaalde periodes minder, wat
meer vrijheid geeft.
2.4.2

ICT
Wat betreft de kansen van de inzet van ICT voor de organiseerbaarheid van
het onderwijs ziet de meerderheid van de respondenten kansen voor meer
ruimte voor gepersonaliseerd/gedifferentieerd onderwijs (zie tabel B2.6 in
bijlage 2). Hieronder valt de mogelijkheid van het bieden van maatwerk (een
individueel leerproces), bijvoorbeeld door het gebruik van een laptop.
Ongeveer een derde ziet meer mogelijkheden voor het zelfstandig werken van
leerlingen. Leerlingen worden eigenaar van hun eigen leerproces, en er is
meer vrijheid door het gebruik van laptops (bijvoorbeeld digitaal zoeken naar
informatie).
Een kleiner deel ziet meer mogelijkheden voor interactieve lessen, door
bijvoorbeeld het gebruik van laptops of notebooks. Een relatief klein deel ziet
mogelijkheden voor experimenteren met begeleiden op afstand (digitaal les
krijgen waarbij de docent niet in het lokaal aanwezig is) en nieuwe
mogelijkheden voor toetsing en feedback (toetsen, volgen van vorderingen en
feedback digitaal).
Daarnaast wordt er nog een scala aan andere mogelijkheden genoemd, zoals:
het volgen van vorderingen van leerlingen, controle op afstand en meer
flexibiliteit (voor bijvoorbeeld verschillende werkvormen). Er wordt hierbij door
de respondenten aangegeven dat het gebruik van ICT een middel is, niet het
doel. Ook regelmatig genoemd is dat door het gebruik van ICT het onderwijs
leuker en aantrekkelijker wordt voor leerlingen.
De inzet van ICT beidt volgens een deel van de respondenten ook mogelijkheden voor de (flexibiliteit van de) groepsgrootte. Leerlingen kunnen meer
zelfstandig en gepersonaliseerd werken, waardoor er grotere groepen mogelijk
zijn (zie tabel B2.7 in bijlage 2).
Ongeveer een derde van de respondenten ziet door de inzet van ICT meer
mogelijkheden voor andere vormen van onderwijs. Dit heeft vooral betrekking
op het splitsen van groepen, bijvoorbeeld: een deel krijgt uitleg van de docent,
een deel werkt zelfstandig.
Maar een groot deel van de respondenten geeft echter ook aan dat zij geen
mogelijkheden zien of dat de mogelijkheden niet wenselijk zijn. ICT kan
volgens hen niet de plek van de docent overnemen, persoonlijk contact en
begeleiding blijven belangrijk. ICT kan daarbij een hulpmiddel zijn maar is
geen vervanging. Vooral in het praktijkonderwijs en vmbo wordt het als niet
wenselijk gezien om de groepen groter te maken.
15

Wat betreft de mogelijkheden van ICT voor meer ruimte voor leraren om te
werken aan professionalisering en onderwijsontwikkeling, geeft het merendeel
van de respondenten aan geen kansen en mogelijkheden te zien (zie tabel
B2.8 in bijlage 2). Een ander deel ziet wel mogelijkheden doordat leraren door
de inzet van ICT meer tijd over hebben. Ook ziet een deel eventueel
mogelijkheden in de toekomst.
Over het algemeen zien de respondenten wat betreft de inzet van ICT dus wel
kansen en mogelijkheden, maar de uitvoering daarvan is nog in ontwikkeling.
Een redelijk deel van de vestigingen is nog niet ver genoeg om deze kansen
ook in de praktijk in te zetten.
Wat betreft de wet onderwijstijd vo zien de respondenten de kansen en
mogelijkheden van de recente veranderingen op dit moment nog niet.

16

3

FEITELIJKE SITUATIE RONDOM GROEPSGROOTTE

3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk presenteren we de resultaten van de feitelijke gegevensverzameling. Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 heeft driekwart van de
respondenten die telefonisch geïnterviewd zijn ook een Excelformulier ingevuld.
Dit betekent dat we konden beschikken over de gegevens van 57 vestigingen
(zie tabel 3.1).

Tabel 3.1

Aantal ingevulde Excelformulieren per onderwijssoort

Onderwijssoort
Praktijkonderwijs
Vmbo-beroepsgericht**
Vmbo-theoretisch***
Havo
Vwo
Totaal

Aantal ingevulde formulieren
12
9
12
11
13
57

In de Excelformulieren zijn, voor elke onderwijssoort, een aantal gegevens
uitgevraagd:
· de mate waarin groepen van verschillende grootteklassen in de
verschillende leerjaren op het rooster voorkomen;1
· de (geschatte) gemiddelde groepsgrootte in de verschillende leerjaren en de
ontwikkeling daarvan ten opzichte van vorig schooljaar (zijn de
groepsgroottes gelijk gebleven, toegenomen of afgenomen?);2
· omschrijving van de drie kleinste groepen in het rooster (hoeveel leerlingen
hebben deze groepen, welke vakken betreft het, en hoe komt het dat deze
groepen relatief klein zijn?);
· omschrijving van de drie grootste groepen in het rooster (hoeveel leerlingen
hebben deze groepen, welke vakken betreft het, en hoe komt het dat deze
groepen relatief groot zijn?).

1

We hebben deze vraag als volgt toegelicht: Het betreft hier de feitelijke groepsgrootte bij de
verschillende vakken. Het gaat hierbij om alle vakken, behalve mentoruren, huiswerkuren,
keuze-uren, zelfstudie-uren, keuzewerktijd-uren en dergelijke. Met feitelijke groepsgrootte
bedoelen we: het aantal leerlingen dat fysiek bij elkaar in een lokaal zit gedurende een lesuur.
Bij groepen die zijn ontstaan door het bij elkaar zetten van leerlingen uit verschillende
leerjaren en/of onderwijssoorten is het de bedoeling dat u uitgaat van het totale
leerlingenaantal dat de combinatie oplevert. Het gaat om de geplande lessen voor week 38 of
week 39 (naar eigen keuze), dus uitgevallen lessen tellen ook mee.
2

We hebben deze vraag als volgt toegelicht: Het betreft hier de gemiddelde feitelijke
groepsgrootte bij de verschillende vakken. Het gaat hier niet om mentoruren, huiswerkuren,
keuze-uren, zelfstudie-uren, keuzewerktijd-uren en dergelijke.

17

We beginnen dit hoofdstuk (in paragraaf 3.2) met het algemene beeld ten
aanzien van groepsgrootte: in welke mate komen groepen van verschillende
grootte voor op het rooster en hoe groot zijn de groepen gemiddeld?
Vervolgens presenteren we (in de paragrafen 3.3 tot en met 3.7) de
bevindingen op basis van de Excelformulieren per onderwijssoort. We gaan
hierbij tevens in op de vakken met de kleinste en de grootste groepen.

3.2

Algemeen beeld
Uit de analyses naar de spreiding van de verschillende grootteklassen kwamen
duidelijke verschillen tussen de onderwijssoorten naar voren. Figuur 3.1, waarin
per onderwijssoort is aangegeven hoe vaak groepen van verschillende groottes
op het rooster voorkomen, laat deze verschillen goed zien.

Figuur 3.1

praktijkonderwijs

Mate waarin, over alle leerjaren heen, groepen van verschillende
grootteklassen voorkomen op het rooster*

vmbo-beroeps

5

14

vmbo-tl 1 3

15

havo 0 3

vwo

5
0%

10%

15

52

30%

13

39

26

11
20%

7

40

35

23

6

40%

50%

60%

70%

80%

90%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

25 tot en met 29 leerlingen

30 leerlingen of meer

18

7

13

36

26

6

10

20

56

24

100%

Uit de figuur valt op te maken dat de kleinste groepen worden gevonden in het
praktijkonderwijs. De meeste groepen (80%) in deze onderwijssoort bestaan uit
minder dan vijftien leerlingen. In het beroepsgerichte vmbo-onderwijs zijn de
groepen groter en bestaat ongeveer zes tiende (62%) van de groepen uit
minimaal vijftien en maximaal 24 leerlingen. In de theoretische leerweg van het
vmbo zijn de groepen weer wat groter en bestaat driekwart (75%) van de
groepen uit twintig tot en met 29 leerlingen. In havo en vwo komen relatief wat
meer groepen van dertig of meer leerlingen voor (respectievelijk 15% en 13%).
Dit is in lijn met de resultaten van de interviews, waaruit bleek dat de
gemiddelde maximumgrenzen in deze onderwijssoorten op respectievelijk 30
en 31 leerlingen liggen (zie tabel 2.2).
Een vergelijkbaar beeld komt naar voren uit de door respondenten geschatte
gemiddelde groepsgrootte (zie tabel 3.2). Over het algemeen kan worden
gezegd dat de groepsgrootte toeneemt met het niveau van de onderwijssoort.
Dit geldt van praktijkonderwijs tot en met het havo. Het havo en het vwo hebben
vergelijkbare gemiddelde groepsgroottes. Bij deze onderwijssoorten valt verder
op dat de gemiddelde groepsgrootte enigszins afneemt met het stijgen van de
leerjaren. Wat betreft de vakken die bij de grote groepen horen, kan geen
algemeen beeld worden geschetst, omdat dat verschilt per onderwijssoort.

Tabel 3.2

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leerjaar*

Praktijkonderwijs
Vmbo-beroepsgericht
Vmbo-theoretisch
Havo
Vwo

Jaar 1
12
19
24
27
27

Jaar 2
13
21
24
27
27

Jaar 3
13
20
24
26
25

Jaar 4
13
19
24
26
23

Jaar 5
25
23

Jaar 6
22

* De hier gerapporteerde leerlingenaantallen zijn afgerond. De niet-afgeronde aantallen zijn te
vinden in de tabellen 3.3 tot en met 3.7.

3.3

Praktijkonderwijs
Mate van voorkomen van verschillende groepsgroottes
Figuur 3.2 laat zien dat in het praktijkonderwijs, over alle leerjaren3 heen
bezien, de meeste groepen (67 tot 93%) niet groter zijn dan veertien leerlingen.
Grotere groepen komen naarmate de opleiding vordert ook wel voor, met name
in het derde leerjaar.

3

In het praktijkonderwijs wordt formeel gesproken van verblijfsjaren, maar in de praktijk wordt
ook de term leerjaren gebruikt.

19

Figuur 3.2

Mate waarin groepen van verschillende grootteklassen voorkomen
op het rooster (praktijkonderwijs)

leerjaar 4

30

leerjaar 3

23

leerjaar 2

19

leerjaar 1

48
44

33
64

25
0%

21

0
17

68
20%

40%

60%

2

1
7 0

80%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

100%

Geschatte gemiddelde groepsgrootte en de ontwikkeling daarin
Tabel 3.3 laat zien dat de gemiddelde groepsgrootte in het praktijkonderwijs
door de respondenten op twaalf à dertien leerlingen wordt geschat. Het
merendeel van de respondenten (58 tot 75%) gaf desgevraagd aan dat er
verschil bestaat tussen de theoretische en de praktische vakken: bij de
theoretische vakken zijn de groepen groter.

Tabel 3.3

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leer- of verblijfsjaar in het
praktijkonderwijs
Jaar 1
Jaar 2
Jaar 3
Jaar 4/5/6*
Gemiddelde
11,8
13,2
13,2
13,2
Minimum
7
10
10
9
Maximum
16
16
16
16
Aantal vestigingen
12
12
12
12

* De maximale verblijfsduur in het praktijkonderwijs is zes jaar.

Over alle leerjaren heen bezien, geldt dat de meeste respondenten (67 tot 83%)
van mening zijn dat de gemiddelde groepsgrootte niet is veranderd ten opzichte
van vorig schooljaar (2015-2016).
We hebben de respondenten (in de interviews) ook gevraagd langer terug te
kijken, namelijk over een periode van vijf jaar. Ook in dat geval gaven de
meeste respondenten (73%) van vestigingen voor praktijkonderwijs aan dat de
groepsgroottes periode min of meer gelijk zijn gebleven.

20

Vakken met de kleinste groepen
In het praktijkonderwijs bestaan de kleinste groepen op het rooster gemiddeld
uit 5,2 leerlingen (minimum=1, maximum=12).4 Het betreft vooral praktijkvakken
(zoals metaal, lassen en tuinbouw). Ook betreft het vakken die vooral in de
hoogste verblijfsjaren (de bovenbouw) worden gegeven. Als toelichting voor het
relatief lage leerlingenaantal wordt vaak genoemd dat het om keuzevakken gaat
die weinig worden gekozen. Daarnaast spelen ook de capaciteit van lokalen en
de noodzaak tot individuele begeleiding een rol.
Vakken met de grootste groepen
De grootste groepen op het rooster bestaan gemiddeld uit 15,7 leerlingen
(minimum=12, maximum=27). Deze grootste groepen komen vooral voor bij de
theorievakken en in de bovenbouw. Als toelichting voor het relatief hoge
leerlingenaantal geven de respondenten aan dat deze groepen uit het totale
aantal leerlingen (van dat jaar en die richting) bestaat. Daarnaast speelt de
lesvraag van de leerlingen een rol.

3.4

Vmbo-beroepsgericht
Mate van voorkomen van verschillende groepsgroottes
Figuur 3.3 laat zien dat, over de leerjaren heen bezien, de meeste groepen in
het beroepsgerichte vmbo-onderwijs uit minder dan 25 leerlingen bestaan.
Grotere groepen komen vaker voor in de hogere leerjaren.

Figuur 3.3

Mate waarin groepen van verschillende grootteklassen voorkomen
op het rooster (vmbo-beroepsgericht)

leerjaar 4

6

19

leerjaar 3

9

11

leerjaar 2 1 6
leerjaar 1

3
0%

28
25

31

27
19

23
8

49
25

20%

20

5
15

11
40

40%

60%

7
12 0

80%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

25 tot en met 29 leerlingen

30 leerlingen of meer

100%

4

Een van de twee groepen met één leerling betreft een jongen die, in het kader van een
maatwerktraject, zijn trekkerrijbewijs aan het halen is.

21

Geschatte gemiddelde groepsgrootte en de ontwikkeling daarin
Tabel 3.4 laat zien dat de gemiddelde groepsgrootte in het beroepsgerichte
vmbo- onderwijs door de respondenten wordt geschat op negentien à twintig
leerlingen. Het merendeel van de respondenten (88%) gaf aan dat er in de
bovenbouw verschil bestaat tussen de avo- en de beroepsgerichte vakken: bij
de avo-vakken zijn de groepen groter.

Tabel 3.4

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leerjaar in het
beroepsgerichte vmbo-onderwijs

Gemiddelde
Minimum
Maximum
Aantal vestigingen

Jaar 1
19,1
15
24
9

Jaar 2
21,3
18
25
9

Jaar 3
19,7
16
23
9

Jaar 4
19,3
16
23
9

Voor de onderbouw geldt dat driekwart (75%) van de respondenten van mening
is dat de gemiddelde groepsgrootte gelijk is gebleven in vergelijking met vorig
schooljaar (2015-2016). In het derde en vierde leerjaar liggen deze percentages
lager.5 Bij deze leerjaren geven respondenten, vaker dan in de onderbouw, aan
dat de gemiddelde groepsgrootte is afgenomen.6 Dit komt overeen met het
beeld dat de respondenten in de interviews hebben aangegeven over de
ontwikkeling in de afgelopen vijf jaar.
Vakken met de kleinste groepen
In het beroepsgerichte vmbo-onderwijs bestaan de kleinste groepen gemiddeld
uit 8,2 leerlingen (minimum=2, maximum=15). Het betreft zowel avo-vakken als
beroepsgerichte vakken. Verder worden de kleine vakken met name in de
bovenbouw gegeven. De verklaring voor het lage leerlingenaantal komt overeen
met die voor het praktijkonderwijs: zowel de keuze van leerlingen, als het type
leerlingen spelen hierbij een rol (wanneer er in een klas zorg- of lwoo-leerlingen
zitten kan deze niet te groot zijn).
Vakken met de grootste groepen
De grootste groepen op het rooster bestaan gemiddeld uit 30,1 leerlingen
7
(minimum=17, maximum=55). De grootste groepen komen vooral voor bij de
avo-vakken. Ze zijn verspreid over de leerjaren, maar komen relatief vaak voor
in de bovenbouw. Als toelichting voor het hoge leerlingenaantal geven
respondenten aan dat alle leerlingen het betreffende vak volgen, dat het een
combinatie is van twee klassen of dat de grootte van de klas overeenkomt met
het beleid dat gehanteerd wordt.
5

Respectievelijk 50 procent en 38 procent van de respondenten geeft aan dat de gemiddelde
groepsgrootte gelijk is gebleven.
6

Respectievelijk 38 procent en 50 procent van de respondenten geeft aan dat de gemiddelde
groespgrootte is afgenomen.
7

De 55 leerlingen betreft het vak MVI/D&P; de leerlingen werken gezamenlijk (in een
projectvorm) in een studio.

22

3.5

Vmbo-theoretisch
Mate van voorkomen van verschillende groepsgroottes
Figuur 3.4 laat zien dat, in alle leerjaren, het grootste deel van de groepen uit
minimaal twintig en maximaal 29 leerlingen bestaat. Groepen van dertig of meer
leerlingen komen vooral in het laatste leerjaar voor.

Figuur 3.4

Mate waarin groepen van verschillende grootteklassen voorkomen
op het rooster (vmbo-theoretisch)

leerjaar 4

6

leerjaar 3

3

leerjaar 2 0
leerjaar 1

12

32

27

14

35

14

30

38

4 6
0%

31

46

34
20%

4
2

50
40%

60%

6
80%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

25 tot en met 29 leerlingen

30 leerlingen of meer

100%

Geschatte gemiddelde groepsgrootte en de ontwikkeling daarin
Tabel 3.5 laat zien dat de geschatte gemiddelde groepsgrootte in het
theoretisch vmbo-onderwijs ongeveer 24 leerlingen bedraagt.
Tabel 3.5

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leerjaar in het theoretisch
vmbo-onderwijs

Gemiddelde
Minimum
Maximum
Aantal vestigingen

Jaar 1
24,4
17
31
12

Jaar 2
24,1
19
28
12

Jaar 3
23,7
18
29
11

Jaar 4
24,3
20
30
11

De vergelijking van de gemiddelde groepsgroottes van dit jaar met die van vorig
jaar laat geen duidelijk beeld zien. Tijdens de interviews gaven de meeste
respondenten (76%) van vestigingen voor beroepsgericht vmbo-onderwijs
echter aan dat de groepsgroottes in de afgelopen vijf jaar min of meer gelijk zijn
gebleven.

23

Vakken met de kleinste groepen
In het theoretische vmbo-onderwijs bestaan de kleinste groepen gemiddeld uit
10,5 leerlingen (minimum=3, maximum=16). We vinden deze relatief kleine
groepen vooral bij kunstvakken (zoals tekenen en muziek) en in de bovenbouw.
Ook in deze onderwijssoort speelt de lesvraag/vakkenkeuze van de leerlingen
een belangrijke rol.
Vakken met de grootste groepen
De grootste groepen op het rooster bestaan gemiddeld uit 30,1 leerlingen
(minimum=25, maximum=33). Het betreft verschillende vakken, vooral in de
bovenbouw. De respondenten gaven hierbij ter toelichting aan dat door
clustering geen andere optie bestaat dan grote groepen. Daarnaast betreft het
samengevoegde groepen en groepen die uit de totale stamklas bestaan.

3.6

Havo
Figuur 3.5 laat zien dat groepen van de categorie dertig of meer vanaf het
eerste havo-leerjaar vrij regelmatig voorkomen (16 tot 21%). In het examenjaar
komen deze grote groepen minder vaak voor (9%). We merken hierbij op dat de
gehanteerde gemiddelde maximumgrens in het havo op 30 ligt (zie tabel 2.2) en
dat de geschatte gemiddelde groepsgroottes in de verschillende leerjaren niet
boven de 31 leerlingen uitkomen (zie tabel 3.6).

Figuur 3.5

Mate waarin groepen van verschillende grootteklassen
voorkomen op het rooster (havo)

leerjaar 5

18

leerjaar 4

11

leerjaar 3

1

34
28

35

15

leerjaar 2 0

24

9
21

68

27

14

56

leerjaar 1 0 12
0%

28

17

73
20%

40%

16
60%

80%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

25 tot en met 29 leerlingen

30 leerlingen of meer

100%

Geschatte gemiddelde groepsgrootte en de ontwikkeling daarin
Tabel 3.6 laat zien dat de gemiddelde groepsgrootte in het havo geschat wordt
op 25 à 27 leerlingen.

Tabel 3.6

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leerjaar in de havo

Gemiddelde
Minimum
Maximum
Aantal vestigingen

Jaar 1
27,4
25
29
10

Jaar 2
26,9
24
31
10

Jaar 3
26,4
19
31
11

Jaar 4
26,1
22
28
11

Jaar 5
24,6
20
30
11

Voor de leerjaren 1 tot en met 4 geldt meer dan de helft (58%) van de
respondenten aangeeft dat de gemiddelde groepsgrootte gelijk is gebleven ten
opzichte van vorig schooljaar. In het vijfde leerjaar lag dit percentage met 45
procent iets lager.
Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van de groepsgroottes in de afgelopen
vijf jaar geeft driekwart (76%) van de respondenten aan dat deze in die periode
min of meer gelijk is gebleven.
Vakken met de kleinste groepen
In het havo bestaan de kleinste groepen gemiddeld uit 10,4 leerlingen
(minimum=3, maximum=15). De kleinste groepen komen vooral voor bij
kunstvakken en talen (zoals Frans en Spaans) en in de bovenbouw. De
respondenten gaven ter toelichting vaak aan dat het gaat om keuzevakken die
weinig gekozen worden.
Vakken met de grootste groepen
In het havo bestaan de grootste groepen op het rooster gemiddeld uit 31,2
leerlingen (minimum=28, maximum=35). Wiskunde, geschiedenis en Engels
zijn vakken die hier regelmatig worden genoemd. Net als bij de andere
onderwijssoorten zijn deze groepen zo groot omdat ze bestaan uit de totale
stamklas. Ook de lesvraag van leerlingen speelt een rol (het zijn deels
keuzevakken die vaak worden gekozen). Ten slotte bevindt het leerlingenaantal
zich soms net onder de ‘splitsingsgrens’.

3.7

Vwo
Figuur 3.6 laat zien dat grote groepen (30 of meer leerlingen) in het eerste
leerjaar van het vwo vaak voorkomen. Ruim een derde van de groepen op het
rooster in dat jaar valt in deze categorie. Ook het tweede leerjaar kent nog een
substantieel aandeel grote groepen. Daarna wordt het percentage grote
groepen snel kleiner. We merken hierbij op dat de gehanteerde gemiddelde
maximumgrens in het vwo op 31 ligt (zie tabel 2.2) en dat de geschatte
gemiddelde groepsgroottes in het vwo in de regel niet hoger zijn dan 30 of 31
leerlingen (zie tabel 3.7).
25

Figuur 3.6

Mate waarin groepen van verschillende grootteklassen voorkomen
op het rooster (vwo)

leerjaar 6

8

leerjaar 5

8

leerjaar 4

11

leerjaar 3

41 9

19
8

29

20
9

22

leerjaar 1 0

19

20

33

17

22

5

31

10

53

5

58

19

45
20%

3

25

28

leerjaar 2 01

0%

21

40%

36
60%

80%

minder dan 10 leerlingen

10 tot en met 14 leerlingen

15 tot en met 19 leerlingen

20 tot en met 24 leerlingen

25 tot en met 29 leerlingen

30 leerlingen of meer

100%

Geschatte gemiddelde groepsgrootte en de ontwikkeling daarin
Tabel 3.7 laat zien dat de geschatte gemiddelde groepsgrootte in het vwo
varieert tussen de 23 en 27 leerlingen.

Tabel 3.7

Geschatte gemiddelde groepsgrootte per leerjaar in het vwo

Gemiddelde
Minimum
Maximum
Aantal vestigingen

Jaar 1
27,3
23
30
11

Jaar 2
27,4
25
34
11

Jaar 3
25,2
22
30
11

Jaar 4
23,3
19
31
11

Jaar 5
23,1
20
29
11

Jaar 6
22,5
17
28
11

De vergelijking van de gemiddelde groepsgroottes met die van vorig jaar
leverde helaas geen eenduidig beeld op. Uit de interviews kwam echter naar
voren dat ruim de helft (54%) van de respondenten van mening is dat de
groepsgrootte in het vwo in de afgelopen vijf jaar min of meer gelijk is gebleven.
Vakken met de kleinste groepen
In het vwo bestaan de kleinste vakken uit gemiddeld 5,1 leerlingen
(minimum=1, maximum=14). De kleine groepen komen met name voor bij
kunstvakken, bij wiskunde C en bij Grieks. Ook hier zijn de kleinste vakken
vooral in de bovenbouw te vinden. De lesvraag van de leerlingen speelt een
grote rol bij het ontstaan van kleine klassen (het gaat ook hier weer om
keuzevakken die weinig gekozen worden). De lage leerlingenaantallen bij
Grieks hebben ook te maken met het kleine aantal gymnasiumleerlingen op de
vestigingen.

26

Vakken met de grootste groepen
In het vwo bestaan de grootste groepen op het rooster gemiddeld uit 31,8
leerlingen (minimum=29, maximum=43).8
De grootste groepen komen vooral voor bij de moderne talen (Nederlands,
Engels, Duits), economie en wiskunde. Deze grote vakken zijn vrijwel allemaal
in de bovenbouw te vinden. Als toelichting voor het hoge leerlingenaantal geven
de respondenten aan dat het een gemeenschappelijk vak betreft met een grote
stamgroep. Ook worden er klassen gecombineerd waardoor het leerlingenaantal toeneemt, gaat het om vakken die veel gekozen worden, en ligt het
aantal leerlingen net onder de splitsingsgrens.

8

We hebben, alvorens het gemiddelde te berekenen, twee uitbijters (110 en 91) verwijderd.
Deze groepen komen van dezelfde vestigingen betreffen beide het vak ckv. De respondent
heeft in de toelichting bij beide groepen aangegeven dat deze leerlingen als één groep in het
rooster staan, met vier docenten die rouleren.

27

28

4

CASESTUDIES

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk doen we verslag van de vijf casestudies die we voor dit
onderzoek hebben uitgevoerd. Het doel van deze casestudies was het nader
onderzoeken van de problemen die men ervaart en de (effecten van) de
keuzes die men uiteindelijk maakt.
Bij het selecteren van vestigingen voor de casestudies hebben we gestreefd
naar variatie op een aantal kenmerken. Het resultaat hiervan is dat één van de
cases een vestiging is waar gewerkt wordt met een andere onderwijsvorm
(gepersonaliseerd leren) en dat de andere vier cases variëren wat betreft
groepsgrootte1 en het soort gebied waar zij gevestigd zijn (wel of geen
krimpgebied). De casestudies zijn uitgevoerd middels aanvullende interviews
met relevante betrokkenen (directieleden, PGMR-leden, bestuur, et cetera).2
In paragraaf 4.2 schetsen we het algemene beeld dat uit de gevoerde
gesprekken naar voren kwam. We besluiten dit hoofdstuk (in paragraaf 4.3)
met de afzonderlijke casebeschrijvingen.

4.2

Algemeen beeld
Voor alle cases geldt dat op vestigingsniveau wordt beslist over de grootte van
de groepen. De eisen van het bestuur bestaan er alleen uit dat de vestigingen
binnen de (door het bestuur gestelde) financiële kaders blijven. Groepsgrootte
is volgens alle directieleden een belangrijk onderwerp voor de school. De
financiën zijn daar de belangrijkste randvoorwaarde, en voor de meesten ook
een telkens terugkerend knelpunt. Eén van de directieleden gaf aan dat de
financiën voorheen geen belangrijk knelpunt waren,3 maar dit jaar wel. Door
reserveringen (onder andere als gevolg van de Wet werk en zekerheid) zit
deze vestiging nu krapper bij kas dan in eerdere jaren.
Behalve bij de bespreking van het formatieplan (waar de personeelsgeleding
van de MR instemmingsrecht op heeft), komt groepsgrootte bij alle cases ook
met enige regelmaat als ‘los’ onderwerp in de MR aan de orde; bijvoorbeeld in

1

Het betreft hier de geschatte gemiddelde groepsgrootte over alle leerjaren heen. Deze
varieert van 22,5 tot 28,7 leerlingen.
2

Er zijn in totaal tien interviews gehouden: voor elke vestiging twee. Deze interviews vonden
deels op locatie (5) en deels telefonisch (5) plaats.
3

De splitsingsnorm is op deze vestiging de laatste jaren echter wel steeds hoger komen te
liggen.

29

het kader van een eventuele beperking van de keuzemogelijkheden voor de
leerlingen.
Alle vestigingsdirecties zouden liever kleinere groepen willen maken, maar
daar zijn binnen de gestelde financiële kaders geen mogelijkheden voor.
Zowel vestigingsdirecties als PGMR-leden zeggen dat docenten in de regel
niet blij zijn met (te) grote groepen. “Een docent is dan voornamelijk bezig met
organiseren en kan daardoor te weinig aandacht en instructie geven aan
individuele leerlingen.” Tegelijkertijd beseffen docenten vaak ook dat grote
groepen niet altijd te voorkomen zijn.
Vestigingsdirecties en medezeggenschapsraden krijgen zelden tot nooit
opmerkingen van ouders en leerlingen over de groepsgrootte. Dit komt
eigenlijk alleen voor wanneer er in een grote groep ook andere zaken spelen,
zoals heel drukke leerlingen of leerlingen die veel begeleiding nodig hebben.
De recente verandering in de Wet onderwijstijd vo wordt door alle vestigingsdirecties als een (meer of minder grote) verbetering ervaren. De verlaging van
1040 naar 1000 verplicht aan te bieden uren per jaar wordt positief beoordeeld. De minder ‘rigide’ wet maakt dat lesuitval als gevolg van ziekte of
professionalisering van docenten nu minder snel een probleem vormt. Ook het
sneller kunnen doorstromen van leerlingen en de toegenomen mogelijkheden
voor het maken van combinaties worden als verbeteringen beschouwd. Eén
directielid benoemde (onder andere) dat de discussie over ‘wat onderwijstijd is’
door de recente veranderingen is verbreed: “In de nieuwe wet is de ouderwetse ‘hokjesmanier’ (leerlingen/leraar/lokaal) niet meer de enige manier om
onderwijstijd te omschrijven. Je kunt in overleg met de MR ook andere dingen
als onderwijs beschouwen. We zullen hier zeker mee aan de slag gaan.”
Alle vestigingsdirecties zijn van mening dat ICT kansen biedt voor het
onderwijs. Met hulp van ICT kan een school meer maatwerk leveren en
leerlingen beter zelfstandig laten werken. Goed materiaal, zoals interactieve
en adaptieve software, is daarvoor echter wel een vereiste, evenals het
begeleiden en opvoeden van de leerlingen in het gebruik van ICT. Ook moet
worden opgelet dat de leerlingen wel bij de eindtermen komen.
Bijna alle geïnterviewden benadrukten in dit kader overigens dat de docent
altijd belangrijk zal blijven. Eén van de directieleden verwoordde dit als volgt:
“Een docent heeft een bepaald aantal uren nodig om de leerlingen goed te
kunnen leren inschatten. Pas daarna kan hij of zij, door te differentiëren, de
leerlingen bieden wat zij nodig hebben.”
Eén van de directieleden vindt dat wanneer het anders werken met ICT
eenmaal goed is georganiseerd, er ook beter gebruikgemaakt kan worden van
de mogelijkheden om te schuiven met de onderwijstijd. Een ander directielid
zag echter een negatief verband tussen ICT en onderwijstijd. Volgens hem
kan ICT helpen het onderwijsproces efficiënter in te richten, waardoor een
docent met grotere groepen zou kunnen gaan werken, maar wordt het maken

30

van deze efficiencyslag nu ingeperkt door het verplichte aantal uren onderwijs
dat de school volgens hem nu eenmaal moet aanbieden.

4.3

Casebeschrijvingen
In deze paragraaf presenteren we de korte, kenmerkende beschrijvingen van
de vijf cases.
Duidelijke afspraken en actief zoeken naar oplossingen
Op deze school voor vmbo, havo en vwo4 zijn in het formatieplan afspraken
opgenomen over de maximale groepsgroottes bij de verschillende onderwijssoorten. Wanneer tijdens het formatieproces blijkt dat deze splitsingsnormen
overschreden dreigen te worden, wordt er overlegd met de MR. De in het
formatieplan afgesproken maxima kunnen namelijk, mits de MR hiermee
instemt, met maximaal twee leerlingen worden ‘opgerekt’. Wanneer te kleine
(i.e. financieel onhaalbare) groepen dreigen te ontstaan, vraagt de directie de
betreffende vaksectie(s) te bekijken welke combinaties mogelijk zijn. De
vaksecties doen vervolgens een voorstel dat in de MR wordt besproken.
De school is gelegen in een krimpgebied en is daarom op zoek naar
structurele oplossingen voor de (toekomstige) problemen rondom
groepsgrootte. Dit heeft onder andere geresulteerd in deelname aan een
Leerlab.5 Ook onderzoekt de school de mogelijkheden om leerlingen bij de
beroepsgerichte vakken uit te wisselen met andere scholen en/of een deel van
de beroepsgerichte vakken in bedrijven te laten uitvoeren.
Krimp dwingt tot ver vooruit kijken
De school waartoe deze vestiging voor havo/vwo6 toe behoort, bestaat uit drie
vestigingen. Besluitvorming rondom groepsgrootte vindt plaats in het
‘directeurenoverleg’. Hierbij wordt, zo geeft de rector aan (net als bij veel
andere scholen) uitgegaan van standaarden. Daarbij wordt verschil gemaakt
tussen de onder- en bovenbouw: “Het komt er vaak op neer dat je probeert in
de onderbouw winst te halen met grote groepen, om in de bovenbouw kleine
groepen te kunnen aanbieden.” Behalve de beschikbare financiën die de
grens stellen en kunnen knellen, zijn ook de keuzes van de leerlingen altijd
weer een spannend proces voor de vestigingen. Wanneer die keuzes
onhandig uitvallen, is dat niet meteen een probleem, maar op den duur moet
men soms toch beslissen om combinaties te maken (bijv. havo 4 en vwo 4
krijgen samen muziek) of niet-verplichte vakken te schrappen. Omdat de
school met zware krimp te maken zal gaan krijgen (in 2030 zullen er 30%
4

Gemiddelde groepsgrootte (in het vwo) = 22,5 leerlingen.

5

Binnen Leerlabs krijgen scholen de kans om samen met andere scholen – onder
begeleiding van het project Leerling 2020 – te werken aan een vraagstuk omtrent
gepersonaliseerd leren.
6

Gemiddelde groepsgrootte (in het havo) = 26,8 leerlingen.

31

minder leerlingen zijn), wordt er een strak personeelsbeleid gevoerd en bij alle
beslissingen ver vooruit gekeken. Het is de verwachting dat er van de drie
huidige locaties uiteindelijk twee over zullen blijven.
Door de beperkingen in het budget zijn er weinig mogelijkheden voor
innovaties, zoals het experimenteren met grote groepen en het anders
organiseren van het rooster. Ook is er, als gevolg van de huidige lesomvang
voor docenten, weinig tijd voor professionalisering en curriculumontwikkeling.
Volgend schooljaar gaat men echter proberen om de vwo-leerlingen in de
middagen zelfstandig te laten werken. Docenten kunnen de daardoor
vrijgekomen tijd dan benutten voor ontwikkeltaken.
Groepsgrootte minder belangrijk door andere visie op leren
Deze school in het midden van het land was eerst een vmbo-school, maar
biedt sinds de invoering van het gepersonaliseerd leren dit schooljaar ook de
onderbouw van het havo en vwo aan. In de onderstaande box wordt
beschreven hoe het gepersonaliseerd leren is vormgegeven.

Gepersonaliseerd leren betekent dat leerlingen de stof op hun eigen niveau en in hun
eigen tempo kunnen doorlopen. De mentor vervult hierbij een coachende rol. Deze
coaching begint met het (samen met de leerling) stellen van leerdoelen voor een
periode van één tot twee maanden. De leerlingen beginnen de dag met hun stamgroep
bij de mentor. Elke leerling maakt dan een planning die aansluit op zijn of haar
leerdoelen. Tussentijdse monitoring van de vorderingen vindt plaats in wekelijkse
mentorgesprekken.

Er zijn dit schooljaar aanzienlijk meer eerstejaarsleerlingen ingestroomd dan
vorige jaren: een groei die waarschijnlijk is te danken aan de invoering van het
gepersonaliseerd leren. De eerstejaars zijn verdeeld over ‘stamgroepen’ van
maximaal twintig leerlingen (het maximale aantal leerlingen dat een mentor
een kwartier per week individueel kan spreken). De school maakt deel uit van
een groot bestuur, waarin ook door enkele andere scholen de overstap naar
gepersonaliseerd leren wordt overwogen. Het bestuur is van mening dat
scholen zich verschillend moeten kunnen ontwikkelen en wil daar ook ruimte
voor bieden door de scholen ‘op geld’ te sturen en geen bovenschoolse
kaders voor zaken als groepsgrootte te formuleren. Het bestuur staat achter
de invoering van het gepersonaliseerd leren en kent de school, ter
ondersteuning daarvan, tijdelijk iets meer budget toe.
Differentiëren met domeinen en professionaliseren met ICT
Op deze groeiende cultuurschool voor vmbo-tl/havo/vwo7 wordt het onderwijs
aangeboden in domeinen (zie de onderstaande box). Dit maakt het mogelijk
om op verschillende manieren les te geven.

7

Gemiddelde groepsgrootte (in het vwo) = 24,5 leerlingen.

32

Een domein is een ruimte waar plaats is voor drie klassen en waarin op verschillende
manieren les wordt gegeven in een vak. De eerste manier is ‘instructie door de docent’.
Dit gebeurt voor één klas tegelijk in een aparte ruimte binnen het domein. De tweede
manier is ‘werktijd’. De kinderen van twee klassen werken dan zelfstandig aan het vak,
waarbij een vakdocent beschikbaar is. De derde manier is ‘keuzewerktijd’. Leerlingen
werken dan zelfstandig aan een vak naar keuze, waarbij een onderwijsassistent
beschikbaar is.

Het werken met domeinen staat los van groepsgrootte: er wordt immers nog
steeds met klassen gewerkt. De directie zou bij het formeren van de klassen
echter liever uitgaan van een ‘optimale’ omvang dan van de financiële kaders.
“Bij klassen van 20 tot 25 leerlingen doe je leerlingen recht qua aandacht die
je ze wilt geven.”
In verband met een zwakke beoordeling voor twee afdelingen in het verleden,
heeft de school de afgelopen jaren stevig ingezet op een kwaliteitssysteem.
ICT speelt hierin een belangrijke rol. Zo gaan de drie afdelingsleiders8 na elke
toetsperiode (4x per jaar) via het managementplatform van het volgsysteem
na welke leerlingen op koers lopen, achterblijven, of extra uitdaging nodig
hebben. Daarnaast monitoren de vaksecties de kwaliteit van de toetsen: alle
docenten moeten twee keer per jaar een toets op vraagniveau analyseren met
het RTTI-instrument.9
Ontwikkeling richting maatwerk
Op deze vestiging voor vmbo/havo/vwo10 wordt op dit moment nog vooral
klassiek en frontaal onderwijs gegeven. Het is echter de bedoeling dat de
school zich steeds meer gaat ontwikkelen in de richting van gepersonaliseerd
onderwijs. De eerste stappen hiernaartoe hebben vorm gekregen in twee
projecten: een ICT-project (waarin iPads en co-teaching11 worden ingezet) en
een project waarin wordt ingezet op differentiatie (een cultuurverandering van
procesmatig naar resultaatgericht werken). Daarnaast vindt er een aantal
pilots plaats waarin gepersonaliseerd leren wordt benadrukt. Een van deze
pilots is bijvoorbeeld de IBC-stroom (International Business College), waarbij
80 procent van het onderwijs in de klas plaatsvindt en 20 procent buiten de
klas.

8

De afdelingsleiders zijn verantwoordelijk voor de onderwijsprestaties van de leerlingen in
hun afdeling.
9

RTTI staat voor: Reproductie, Training, Transfer en Inzicht. Een goede toets bevat vragen
op alle vier deze cognitieve niveaus. Zie ook RTTI.nl.
10

Gemiddelde groepsgrootte (in vmbo-tl) = 28,7 leerlingen.

11

Bij co-teaching geven twee of meer leraren samen les aan meerdere klassen. Bijvoorbeeld: twee leraren geven samen les aan twee klassen van 30 leerlingen. De aldus ontstane
groep van 60 leerlingen kan daardoor ook in andere verhoudingen worden gesplitst in plaats
van alleen maar 30-30, waardoor de mogelijkheden om te differentiëren worden vergroot.

33

Het bestuur streeft naar maatwerkonderwijs en heeft hierover resultaatgerichte
doelen in het beleidsplan opgenomen (die door de clusterdirecties moeten
worden gerealiseerd). Zo mogen er bijvoorbeeld geen leerlingen meer blijven
zitten.

34

5

CONCLUSIES

5.1

Inleiding
In dit onderzoek is veel informatie over groepsgrootte in het voortgezet
onderwijs bijeengebracht. De onderzoeksbevindingen geven dan ook
voldoende stof om de onderzoeksvragen te beantwoorden. We doen dit in
paragraaf 5.2. Daarna gaan we (in paragraaf 5.3) kort in op de mogelijkheden
om de bevindingen van dit onderzoek te vergelijken met die van eerder
onderzoek naar groepsgrootte. We besluiten dit hoofdstuk (en dit rapport) met
een korte slotbeschouwing (in paragraaf 5.4).

5.2

Beantwoording onderzoeksvragen
1. Welke beleidskeuzes en afwegingen maken vo-scholen bij het
formeren van groepen?
Uit de interviews kwam naar voren dat met name onderwijskundige/
pedagogische en financiële afwegingen een rol spelen bij het bepalen van de
groepsgrootte. Het is belangrijk dat er in klassen genoeg aandacht is voor de
kinderen, maar de keuzes zijn wel afhankelijk van het beschikbare budget.
Facilitaire afwegingen, lesvraag en keuzes van leerlingen, personele
afwegingen en ontwikkeling van het leerlingenaantal spelen een kleinere rol.
Er zijn weinig verschillen tussen de onderwijssoorten.
Wat betreft het hanteren van grenzen aan de groepsgrootte blijkt bij alle
onderwijssoorten dat er vaker maximum- dan minimumgrenzen gehanteerd
worden. De hoogte van de grenzen stijgt met het niveau van de onderwijssoort: in het praktijkonderwijs worden de laagste grenzen gehanteerd en in het
vwo de hoogste. De redenen voor het hanteren van grenzen lopen parallel met
de afwegingen voor het bepalen van de groepsgrootte. Onderwijskundige/
pedagogische afwegingen spelen de grootste rol, gevolgd door financiële
afwegingen.
Op het grootste deel van de vestigingen bestaan er praktische richtlijnen voor
gevallen waarin groepen te groot of te klein dreigen te worden. Dit zijn (bij alle
onderwijssoorten) met name richtlijnen op klassenniveau, zoals het splitsen en
samenvoegen van klassen. Ook het versoepelen van de normen voor
groepsgrootte wordt regelmatig genoemd als praktische richtlijn, omdat dat
soms onvermijdelijk is.
Van de verschillende betrokken partijen is de schoolleiding/vestigingsleiding
(waartoe de respondenten vaak zelf behoren) het meest positief over de
gemaakte keuzes ten aanzien van groepsgrootte. Ook de docenten zijn
volgens een meerderheid van de respondenten overwegend positief. Bij beide
35

groepen speelt vooral mee dat zij liever kleinere klassen zouden zien, maar ze
beseffen dat dit in verband met de financiële situatie niet mogelijk is.
Van de leerlingen en de ouders krijgt een groot deel van de respondenten
geen signalen over de groepsgrootte. Volgens hen houden vooral de
leerlingen zich weinig met het onderwerp bezig. Dit beeld werd bevestigd in de
casestudies, waarin de geïnterviewde vestigingsdirecties en medezeggenschapsraden aangaven zelden tot nooit opmerkingen te krijgen van ouders en
leerlingen over de groepsgrootte.
2. Wat zijn de belemmerende en bevorderende factoren voor vo-scholen
bij het komen tot optimale groepsgroottes?
Uit de interviews blijken de beperkingen van de financiële kaders bij alle
onderwijssoorten de belangrijkste belemmerende factor te zijn. Het
beschikbare budget bepaalt de marges van vestigingen bij de keuze voor
grotere of kleinere groepen. Uit de casestudies kwam hetzelfde beeld naar
voren: de financiën zijn de belangrijkste randvoorwaarde bij het formeren van
groepen.
Ongeveer de helft van de respondenten noemt daarnaast dat op hun school
ook de ontwikkeling van het leerlingenaantal en de lesvraag van leerlingen
belemmerend werken. Ook de in- en uitstroom van leerlingen heeft invloed op
de groepsgrootte. Bij een kwart van de vestigingen spelen facilitaire
omstandigheden (ruimtegebrek) een rol.
De maatregelen die worden getroffen om met deze belemmeringen om te
gaan, zijn vergelijkbaar met praktische richtlijnen bij te kleine of te grote
groepen: maatregelen op klassenniveau worden hier door de meeste
respondenten genoemd.
We hebben de respondenten ook gevraagd wat voor hun vestiging
bevorderende factoren zijn om tot optimale groepsgroottes te komen. Een
derde van hen noemt hier de ontwikkeling van het leerlingenaantal en de
lesvraag. Ook de personele omstandigheden spelen (bij een kwart van de
vestigingen) een belangrijke bevorderende rol om tot de optimale
groepsgrootte te komen. Iets minder dan een kwart van de respondenten
noemt de financiële omstandigheden als bevorderende factor.
3. Wat zijn de kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd
vo?
Aan de respondenten is gevraagd of ze mogelijkheden zien van de wet voor
de organiseerbaarheid van het onderwijs, voor de groepsgrootte en voor
professionalisering en onderwijsontwikkeling. Bij alle drie de thema’s gaf de
meerderheid van de respondenten aan geen mogelijkheden te zien. Zij zagen
geen directe link met de nieuwe wet en/of er was sinds de invoering ervan nog
weinig veranderd op hun vestiging.

36

Wat betreft de organiseerbaarheid van het onderwijs werd door een (ander)
deel van de respondenten wel genoemd dat er nu meer flexibiliteit is: er is
meer vrijheid/ruimte om bepaalde activiteiten onder onderwijstijd te rekenen en
het is makkelijker om te schuiven in de uren tussen de leerjaren.
Bijna een derde van de respondenten zag door de invoering van de wet meer
mogelijkheden voor de professionalisering van leerkrachten. Daar is volgens
hen nu meer ruimte voor.
Uit de gesprekken die we voor de cases hebben gevoerd, kwam wat betreft de
onderwijstijd een positiever beeld naar voren. De recente verandering van de
Wet onderwijstijd vo werd door alle vestigingsdirecties in de onderzochte
cases als een verbetering ervaren. De wet is minder rigide geworden, er zijn
meer mogelijkheden om combinaties te maken, en het begrip onderwijstijd is
breder geworden.
4. Wat zijn de kansen en mogelijkheden van de inzet van ICT?
De respondenten voorzien vooralsnog wat meer kansen en mogelijkheden van
de inzet van ICT. Wat betreft de organiseerbaarheid van het onderwijs ziet de
meerderheid van de respondenten meer ruimte voor gepersonaliseerd/
gedifferentieerd onderwijs en ziet ongeveer een derde meer mogelijkheden
voor het zelfstandig werken van leerlingen.
In verband met de groepsgrootte wordt genoemd dat ICT het mogelijk maakt
dat leerlingen meer zelfstandig werken, waardoor de klassen groter kunnen
zijn. Een groot deel van de respondenten geeft echter ook aan dat ICT niet de
rol van docent over kan nemen, en dat grotere groepen niet altijd wenselijk
zijn. Ongeveer een derde van de respondenten ziet door de inzet van ICT
meer mogelijkheden voor andere vormen van onderwijs. Dit heeft vooral
betrekking op het splitsen van groepen (een deel krijgt uitleg van de docent,
een deel werkt zelfstandig).
Het merendeel van de respondenten ziet geen kansen van de inzet van ICT bij
het creëren van meer ruimte voor leraren om te werken aan professionalisering en onderwijsontwikkeling.
Over het algemeen zien de respondenten wat betreft de inzet van ICT wel
kansen en mogelijkheden voor hun vestiging, maar is de uitvoering daarvan
nog in ontwikkeling. Het algemene beeld dat uit de cases naar voren komt is
ook positief. De in de cases geïnterviewde vestigingsdirecties zijn alle van
mening dat ICT kansen biedt voor het onderwijs. Met hulp van ICT kan een
school meer maatwerk leveren en leerlingen beter zelfstandig laten werken.
Ook in de cases werd overigens vaak opgemerkt dat de docent altijd belangrijk
zal blijven.
5. Wat is de feitelijke situatie omtrent groepsgrootte op vo-scholen?
We hebben de feitelijke situatie rondom groepsgrootte (zoals die in de praktijk
op de vestigingen voorkomt) in het voortgezet onderwijs op verschillende
manieren in beeld gebracht. Ten eerste hebben we gekeken naar de mate
waarin groepen van verschillende groottes op het rooster voorkomen (de
37

spreiding). Tevens hebben we gekeken naar de geschatte gemiddelde
groepsgrootte en de ontwikkeling daarin. Ten slotte hebben we de kleinste en
grootse groepen op het rooster nader onderzocht (om welke vakken gaat het,
in welke leerjaren worden deze gegeven en hoe komt het dat deze groepen
relatief klein/groot zijn?).
Uit de analyses met betrekking tot spreiding kwamen duidelijke verschillen
tussen de onderwijssoorten naar voren. De kleinste groepen worden
gevonden in het praktijkonderwijs en naarmate het onderwijsniveau hoger
wordt, komen grotere groepen vaker op het rooster voor. Groepen van dertig
of meer leerlingen komen het vaakst voor in het havo en het vwo. Dit hangt
ook samen met de in deze onderwijssoorten gehanteerde maximumgrenzen.1
Over het algemeen kan gezegd worden dat de geschatte gemiddelde
groepsgrootte toeneemt met het niveau van de onderwijssoort. Dit geldt van
praktijkonderwijs tot en met het havo. Het havo en het vwo hebben
vergelijkbare gemiddelde groepsgroottes. Bij deze onderwijssoorten valt
verder op dat de gemiddelde groepsgrootte enigszins afneemt met het stijgen
van de leerjaren.
Bij bijna alle onderwijssoorten gaven de meeste respondenten aan dat de
gemiddelde groepsgrootte (zowel in vergelijking met afgelopen schooljaar als
in de afgelopen vijf schooljaren) min of meer gelijk is gebleven. In het
beroepsgerichte vmbo-onderwijs is er sprake van een verschil tussen de
onderbouw en de bovenbouw: in de onderbouw is de groepsgrootte vaker
gelijk gebleven dan in de bovenbouw. In de bovenbouw is de groepsgrootte
vaker afgenomen dan in de onderbouw.
Het gemiddelde leerlingenaantal van de kleinste groepen is in het praktijkonderwijs en in het vwo het laagst. De kleinste groepen komen vooral voor bij
de kunstvakken en de talen, en zijn vooral in de bovenbouw te vinden. De
keuzes van de leerlingen spelen op alle onderwijssoorten een grote rol bij het
ontstaan van kleine klassen, het gaat om keuzevakken die weinig gekozen
worden.
Het gemiddelde leerlingenaantal van de grootste groepen is in het praktijkonderwijs duidelijk lager dan in de andere onderwijssoorten.
Wat betreft de vakken die bij deze grote groepen horen, kan geen algemeen
beeld worden geschetst. In het havo en vwo komen relatief grote groepen
vooral voor bij de moderne talen en wiskunde. Bij vmbo-beroepsgericht zijn
het vooral de avo-vakken, en bij praktijkonderwijs vooral de theoretische
vakken.2 De grootste groepen zijn, net als de kleinste, met name in de
bovenbouw te vinden. Deze groepen zijn zo groot om verschillende redenen.
1

De gemiddelde maximumgrens die de onderzochte vestigingen hanteren, ligt in het havo
op 30 en in het vwo op 31 leerlingen.
2

Bij vmbo-theoretisch betreffen de grootste groepen een variëteit aan vakken.

38

Het kan gaan om gemeenschappelijke vakken met een grote stamgroep, maar
ook om keuzevakken die veel gekozen worden, of om combinatiegroepen.

5.3

Vergelijking met eerder onderzoek
In 2013 heeft Capgemini een onderzoek uitgevoerd naar de groepsgrootte in
het voortgezet onderwijs.3 Uit dat onderzoek kwam, net als uit ons onderzoek,
het beeld naar voren dat de gemiddelde groepsgrootte toeneemt met het
niveau van de onderwijssoort. Daarnaast worden in beide onderzoeken min of
meer dezelfde maximumgrenzen gevonden en blijken de minimumgrenzen
minder vast staan dan de maximumgrenzen.
Wat betreft de ontwikkeling van de groepsgrootte komen de beelden uit beide
onderzoeken niet overeen. In 2013 gaf het grootste deel van de respondenten
aan dat de gemiddelde groepsgrootte was toegenomen ten opzichte van het
schooljaar daarvoor. In het huidige onderzoek geven de meeste respondenten
echter aan dat de gemiddelde groepsgrootte min of meer gelijk is gebleven ten
opzichte van vorig schooljaar.

5.4

Tot slot
Uit de telefonische interviews en de casestudies die we voor dit onderzoek
hebben uitgevoerd, komt het beeld naar voren dat groepsgrootte door
betrokkenen in het veld vooral als een praktisch probleem wordt gezien
waarvoor men, binnen de beschikbare mogelijkheden, naar oplossingen zoekt
en deze in de regel ook vindt.
Van de verschillende betrokken partijen is de vestigingsleiding het meest
positief over de gemaakte keuzes ten aanzien van groepsgrootte. Ook de
docenten zijn volgens een meerderheid van de respondenten overwegend
positief. Zij zouden weliswaar liever kleinere klassen zien, maar ze beseffen
dat dit binnen de gegeven financiële kaders niet altijd mogelijk is.
Voor het benutten van de kansen die de veranderde Wet onderwijstijd biedt,
lijkt dit onderzoek te vroeg gekomen. Op directieniveau, en voor een deel ook
op afdelingsniveau, worden de kansen echter al wel gezien.

3

In dit onderzoek is aan de hand van een voorgestructureerde vragenlijst de schoolleiding
van vijftig scholen bevraagd.

39

40

BIJLAGEN

41

42

BIJLAGE 1

Theoretisch kader groepsgrootte
De feitelijke groepsgrootte in het vo is het resultaat van een afwegingsproces
waarin door de scholen gezocht wordt naar de optimale omvang en
samenstelling (in termen van efficiëntie en effectiviteit). Daarbij zijn er
natuurlijk verschillen tussen de verplichte vakken die aan iedereen
aangeboden moeten worden en de vakken waarvan de omvang afhankelijk is
van het aantal leerlingen dat een vak kiest.
Het onderstaande basismodel bakent de kaders af waarbinnen de groepsgrootte op een school tot stand komt (figuur B1.1). Het model biedt de eerste
handvatten voor het in kaart brengen van verschillende afwegingen die op
scholen worden gemaakt om tot een optimale groepsgrootte te komen.

Figuur B1.1

wettelijk vereist
lesaanbod

eigen beleidskeuzes
bestuur/school

groepsgrootte
lesvraag en keuzes
leerlingen

beschikbare middelen,
faciliteiten en personeel

Wettelijk vereist lesaanbod
Het lesaanbod op de scholen en de lesvraag worden in eerste instantie
bepaald door wat wettelijk vereist is. De wet op het voortgezet onderwijs
(artikel 10 t/m 14) geeft de kaders aan voor het onderwijsprogramma en het
aantal vakken dat in de verschillende onderwijssoorten verplicht of als
keuzevak aangeboden moet worden. Hier worden de vakken weergegeven die
in de algemene leerjaren, het praktijkonderwijs, de leerwegen en de sectoren
van het vmbo en in de gemeenschappelijke en specifieke delen van de
profielen in havo en vwo moeten worden aangeboden. Daarbij is het in dit
verband ook van belang welke extra keuzevakken er (bij algemene maatregel
van bestuur) zijn aangewezen.

43

Met betrekking tot het vmbo is hier ook de actuele wetgeving relevant rond de
invoering van profielen in het vmbo die per 1 augustus 2016 van kracht is
geworden. 1
Ook relevant hier is de Wet op de onderwijstijd vo 2015 die is ingericht om
scholen meer ruimte te geven om eigen keuzes te maken over de planning
rondom onderwijstijd en die van invloed kan zijn op de keuzes die zij maken in
(de planning) van hun lesaanbod.2
Lesvraag en keuzes leerlingen
De ontwikkeling van het leerlingenaantal en daaruit voortvloeiende lesvraag is
mede bepalend voor groepsgrootte: hoeveel leerlingen moeten er per leerjaar,
per onderwijssoort, sector, profiel en per vak verdeeld worden? In het
algemeen is het daarbij de vraag hoeveel leerlingen er instromen in de
onderbouw en (op resultaat) doorstromen naar de verschillende onderwijssoorten. Meer specifiek: hoeveel leerlingen kiezen er binnen die onderwijssoorten voor een specifieke sector en/of specifiek profiel en welke keuzes
maken zij in hun vakkenpakket? Het aantal leerlingen en de specifieke profielen pakketkeuzes in de latere fasen zijn bepalend voor de omvang van de
stamgroepen en van eventueel te vormen clustergroepen.
De eigen beleidskeuzes van de school en/of het bestuur
De beleidskeuzes op schoolniveau zijn doorslaggevend in de uiteindelijke
bepaling van de groepsgrootte. In de eerste plaats is het dan de vraag of er
een beleid is geformuleerd ten aanzien van de groepsgrootte. Wanneer wordt
gewerkt met stamgroepen, wanneer met clustergroepen? Welke minimumen/of maximumgrenzen worden gehanteerd? Zijn er richtlijnen voor het geval
het leerlingenaantal een kritische massa (te groot of te klein) bereikt en hoe
zien die eruit? Welke keuzes maakt men bij het samenstellen van
clustergroepen?
In de tweede plaats kunnen specifieke beleidskeuzes ten aanzien van het
onderwijs invloed hebben op de omvang van de groepen. Scholen kunnen
specifieke onderwijskundige en pedagogische keuzes (in begeleiding, werkvormen, het gebruik van ICT-voorzieningen en dergelijke) maken die van
invloed zijn op de groepsgrootte. Deze beleidskeuzes kunnen zowel los van of
als antwoord op eventuele groepsgrootteproblemen worden gemaakt.
Ten slotte heeft de school aanvullend op de wettelijke eisen nog eigen
keuzemogelijkheden in het lesaanbod aan de leerlingen door specifieke
keuzevakken aan te bieden of speciale groepen (talentklassen, plusklassen,
tweetalige groepen, et cetera) in te richten. Ten aanzien van deze profileringskeuzes kunnen weer specifieke afspraken over de groepsgrootte worden
gemaakt.

1

http://vernieuwingvmbo.nl/wp-content/uploads/2015/07/wetsvoorstel-invoering-profielenvmbo-en-vernieuwing-beroepsgerichte-examenprogramma-s.pdf
2

Zie: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schooltijden-en-onderwijstijd/inhoud/overzichtaantal-uren-onderwijstijd/modernisering-normen-onderwijstijd-voortgezet-onderwijs-vo en
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2015-148.html

44

Beschikbare middelen, faciliteiten en personeel
De mogelijkheden van de scholen zijn niet onbegrensd, maar worden in de
praktijk ingeperkt door hun financiële, personele en facilitaire omstandigheden.
Die bepalen de marges van een school in de keuze voor grote of kleinere
groepen en de mogelijkheden voor alternatieve les- en ondersteuningsvormen
als er knelpunten ontstaan. Kleinere groepen drukken zwaarder op de
begroting, dus zal er binnen de beschikbare middelen gezocht worden naar
een zo efficiënt mogelijke verdeling van leerlingen over de groepen en lessen.
Er zullen bovendien voldoende (bevoegde of benoembare) leraren moeten zijn
om de lessen te kunnen verzorgen en/of voldoende ondersteuning om grotere
groepen te kunnen begeleiden. Zeker bij tekortvakken of bij specifieke
keuzevakken kan een eventueel lerarentekort een rol spelen en leiden tot een
grotere groepsgrootte. Ten slotte spelen de materiële voorzieningen een rol.
Biedt het schoolgebouw voldoende mogelijkheden voor werkbare alternatieven
voor de normale groepsomvang, bijvoorbeeld voor het werken in grotere
groepen met extra begeleiding? Stellen de praktijkruimtes specifieke eisen aan
de omvang? Zijn er faciliteiten beschikbaar voor andere onderwijsvormen voor
grotere groepen, ‘flipping the classroom’ en voor meer ICT-ondersteunde
lessen?

45

46

BIJLAGE 2

Tabellen bij hoofdstuk 2
Tabel B2.1.a

Minimum- en maximumgrenzen in de onderbouw

Onderwijssoort

Praktijkonderwijs
Vmboberoepsgericht
Vmbotheoretisch
Havo
Vwo
Totaal

Tabel B2.1.b

Gemiddelde
minimumgrens

Gemiddelde
maximumgrens

9

Aantal
vestigingen
met een
maximumgrens
12

5

7

11

23

3

8

12

28

4
5
21

11
13
10

12
14
61

29
30
26

15

Minimum- en maximumgrenzen in de bovenbouw: kernvakken

Onderwijssoort

Praktijkonderwijs
Vmboberoepsgericht
Vmbotheoretisch
Havo
Vwo
Totaal

Tabel B2.1.c

Aantal
vestigingen
met een
minimumgrens
4

Aantal
vestigingen
met een
minimumgrens
4

Gemiddelde
minimumgrens

Gemiddelde
maximumgrens

9

Aantal
vestigingen
met een
maximumgrens
12

5

7

10

24

4

12

11

29

6
6
25

11
12
11

15
14
62

30
31
27

16

Minimum- en maximumgrenzen in de bovenbouw: keuzevakken

Onderwijssoort

Praktijkonderwijs
Vmboberoepsgericht
Vmbotheoretisch
Havo
Vwo
Totaal

Aantal
vestigingen
met een
minimumgrens
4

Gemiddelde
minimumgrens

Gemiddelde
maximumgrens

9

Aantal
vestigingen
met een
maximumgrens
13

6

8

10

24

7

12

11

29

9
6
32

11
12
11

15
14
63

31
31
27

16

47

Tabel B2.2

Besluitvormingsniveau

Besluitvormingsniveau
Schoolbreed
Verschillend per onderwijssoort
Anders
Totaal*

n
36
10
9
55

%
66%
18%
16%

* deze vraag werd alleen gesteld aan vestigingen waar meerdere onderwijssoorten worden
aangeboden, vandaar dat er totaal 55 antwoorden zijn.

Tabel B2.3

Kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd vo:
organiseerbaarheid van het onderwijs

Kans
Meer flexibiliteit om het onderwijs te
organiseren op het gebied van:
personeel
Meer flexibiliteit om het onderwijs te
organiseren op het gebied van: maken
van het rooster
Meer flexibiliteit om het onderwijs te
organiseren op het gebied van:
leerwegplanning
Anders
N

Tabel B2.4

4

6%

12

17%

23

32%

42
71

59%

n

%

8

12%

4

6%

12

18%

51
68

75%

Kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd vo:
professionalisering en onderwijsontwikkeling

Kans
Meer ruimte om professionalisering in te
plannen
Meer ruimte om ontwikkeltaken in te
plannen
Anders
N

48

%

Kansen en mogelijkheden van de nieuwe Wet onderwijstijd vo:
groepsgrootte

Kans
Meer mogelijkheden om te schuiven in
het programma
Meer mogelijkheden voor andere inzet
van leraren
Meer mogelijkheden om maatwerk aan
te bieden
Anders
N

Tabel B2.5

n

n

%

19

29%

12

18%

45
66

68%

Tabel B2.6

Kansen en mogelijkheden van de inzet van ICT: organiseerbaarheid van het onderwijs

Kans
Meer ruimte voor gepersonaliseerd/
gedifferentieerd onderwijs
Verruimen mogelijkheden voor
zelfstandig werken leerlingen
Verruimen mogelijkheden voor
interactieve lessen
Experimenteren met begeleiden op
afstand
Nieuwe mogelijkheden voor toetsing en
feedback
Experimenteren met 'flipping the
classroom'
Efficiënt gebruik van onderwijstijd
Bevorderen samenwerking leerlingen
Anders
N

Tabel B2.7

%

48

66%

22

30%

11

15%

7

10%

6

8%

5

7%

5
3
41
73

7%
4%
56%

Kansen en mogelijkheden van de inzet van ICT: groepsgrootte

Kans
Andere vormen van onderwijs
Meer flexibiliteit ten aanzien van het
vormen van verschillende groepsgrootte
Anders
N

Tabel B2.8

n

n
24

%
34%

14

20%

37
71

52%

Welke (nood-)oplossingen kiest men om met deze
belemmeringen om te gaan?

Maatregel
Maatregelen op klassenniveau
Maatregelen op personeelsniveau
Maatregelen op leerlingenniveau
Schrappen in lesaanbod
Anders
N

n
27
17
11
7
42
74

%
37%
23%
15%
10%
57%

49

50

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
T 020 531 531 5
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl