De markt
voor fosfaatrechten
in 2019
Monitoringrapport

Rijksuniversiteit Groningen
Prof. Dr. Marco Haan
Prof. Dr. Hans Vedder

Management samenvatting
Het is wel duidelijk geworden dat de markt weinig transparant is. Prijsvorming en aanbod zijn slecht
inzichtelijk voor de landbouwers die de fosfaatrechten verhandelen. Dit bemoeilijkt de monitoring en
draagt bij aan de mogelijkheid om eventueel marktmisbruik te verhullen. Verder constateren wij dat
een beperkte groep landbouwers met name in de laatste paar dagen van december zeer actief is in
het verkopen van benutbare rechten en het inkopen van onbenutbare rechten. Ten slotte hebben we
vastgesteld dat de tussenpersoon een belangrijke rol speelt in de markt, maar dat er een voldoende
breed c.q. divers aanbod van tussenpersonen is, zodat hier voldaan is aan de randvoorwaarden voor
een goed functionerende markt.

2

Inhoud
Management samenvatting .................................................................................................................... 2
1

Inleiding ........................................................................................................................................... 4

2

Aanleiding voor de monitoringvraag ............................................................................................... 5

3

De monitoring opdracht .................................................................................................................. 6

4

Resultaten van de monitoring ......................................................................................................... 9

5

4.1

Liquide markt........................................................................................................................... 9

4.2

Transparante markt ............................................................................................................... 10

4.3

Voldoende homogeniteit van producten .............................................................................. 11

4.4

Toe- en uittredingsmogelijkheden ........................................................................................ 11

Slotbeschouwing ........................................................................................................................... 12

Bijlage I - Personalia onderzoekers ....................................................................................................... 13

3

1

Inleiding

Naar aanleiding van kamervragen is de toezegging gedaan dat de ontwikkeling van de markt voor
fosfaatrechten gemonitoord zou worden met het oog op het vaststellen van marktmanipulatie.
Marco Haan en Hans Vedder, beiden verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen als hoogleraar,
hebben dit monitoring onderzoek uitgevoerd in het najaar van 2019.1 Het rapport is geschreven op
basis van de RVO gegevens over de transacties op de fosfaatrechtenmarkt en een enquete uitgezet
door Geelen Consultancy. Dit rapport bevat een weergave van de aanleiding voor de
monitoringvraag en een beschrijving van de wijze waarop de monitoring is vormgegeven. Ten slotte
geven we onze bevindingen weer in een slotbeschouwing.

1

Bijlage I bevat het CV van de beide onderzoekers.

4

2

Aanleiding voor de monitoringvraag

De aanleiding voor de monitoring is gelegen in zorgen in de Tweede Kamer over mogelijke
marktmanipulatie op deze jonge markt. Naar aanleiding van deze zorgen is een rapport opgesteld
door Ecorys. Hierin wordt geconcludeerd dat er geen fundamentele marktproblemen zijn, maar wel
aandachtspunten. Deze aandachtspunten vloeien deels voort uit het gegeven dat de
fosfaatrechtenmarkt een jonge markt is die nog volop in ontwikkeling is. Voor het andere deel zijn de
aandachtspunten het gevolg van de wijze waarop de markt is vormgegeven in het kader van de
doelstelling om de hoeveelheid fosfaat terug te dringen. Ecorys geeft aan dat het verstandig zou zijn
om de markt te monitoren op basis van de transactiedata van RVO. Verder zou het nuttig zijn om
nadere informatie te verzamelen over de transactieprijs, het gebruik en de kwaliteit van
intermediairs.

5

3

De monitoring opdracht

Uitgangspunt voor de monitoring is dat er op dit moment alleen enkele aanwijzingen zijn voor een
slecht functionerende markt en dat er geen structurele problemen zijn met de markt, aldus Ecorys.
Het monitoren heeft tot doel de ontwikkeling van de markt nader in beeld te brengen en om daarbij
eventuele marktverstoringen laagdrempelig en vroegtijdig te signaleren.
We zullen ons bij de monitoring richten op de algemeen aanvaarde vereisten voor een goed
functionerende markt. De belangrijkste vereisten en de daarmee samenhangende indicatoren c.q.
monitoringopdrachten zijn hieronder weergegeven.
Vereiste

Indicator(en)

Monitoringopdracht

Liquide markt

De handel is van voldoende
volume ten opzichte van het
totaal volume en de vraag

Maandelijks in kaart brengen
op basis van RVO
transactiegegevens van het
verhandeld volume en
publieke informatie inzake
schaarste en/of sterke
prijsstijging of informatie uit de
markt

Homogeniteit van product

Voorwaarden voor overdracht
van fosfaatrechten zijn
voldoende vergelijkbaar

In kaart brengen van
gebruikelijke voorwaarden en
afwijkingen hiervan op basis
van informatie uit de markt

Transparantie

Voorwaarden voor overdracht
van fosfaatrechten zijn
voldoende kenbaar

In kaart brengen van
verwachtingen en afwijkingen
daarvan op basis van
informatie uit de markt

Toetreding tot en uittreding
van de markt is mogelijk

Zowel handelaren als
intermediaire partijen kunnen
uittreden en toetreden

In kaart brengen van
inperkingen van de
mogelijkheden van toetreding
en uittreding op basis van
informatie uit de markt

Uit het bovenstaande schema volgen ook de twee belangrijkste informatiebronnen voor de
monitoring. Dit zijn enerzijds de transactiegegevens die bij RVO gemeld moeten worden en publieke
informatie inzake de markt en anderzijds informatie uit de markt. De transactiedata van RVO en
publieke informatie geven een beeld van de ontwikkelingen in de markt als geheel, dus onafhankelijk
van specifieke transacties. Eventuele indicaties voor marktmisbruik kunnen verder worden afgeleid
van de informatie uit de markt, waarbij het noodzakelijk is rekening te houden met het gegeven dat
deze informatie anecdotisch kan zijn. De informatie uit de markt met betrekking tot specifieke
6

transacties is verstrekt door landbouwers die een transactie melden bij RVO. Deze signalen, die
ingediend kunnen worden via een webformulier, van individuele landbouwers met betrekking tot
specifieke transacties dienen als mogelijke aanleiding om een nader onderzoek te doen.
Naast de bovengenoemde primaire gegevensbronnen, is ook gebruikgemaakt van de informatie
afkomstig uit een grootschalige enquête uitgevoerd door Geelen Consultancy.2 Deze enquête vraagt
naar de praktische werking en perceptie van de fosfaatrechtenmarkt. De enquête onderzoekt, onder
meer, de mate waarin vraag, aanbod en prijs inzichtelijk zijn voor landbouwers, alsmede de prijs die
is betaald voor de fosfaatrechten in een transactie en de rol van een eventuele bemiddelaar. Deze
informatie is pas na afloop van de monitoringperiode ter beschikking gekomen.
Wij hebben voor de monitoring de volgende opzet gehanteerd.

RVO transactiedata en publieke
informatie

Informatie uit de markt

Eerste analyse met focus op:

Eerste schifting door ambtelijk
secretariaat

- volume specifieke transacties

- analyse van de informatie

- frequentie van transacties van
specifieke partijen

- mogelijkheid nadere
informatie in te winnen

- prijsontwikkeling en schaarste

Analyse individuele transactie(s)

Nadere analyse van:
- volume, modaliteiten en prijs
- rol van intermediaire partij
- mate waarin de transactie aan het oorspronkelijke plan voldoet
- mogelijkheid van het horen van partijen bij de transactie, alsmede de eventuele
intermediair

2

Deze enquete had ongeveer 600 respondenten, waarvan ongeveer 300 bruikbaar waren. De onbruikbare
respons bevatte, bijvoorbeeld niet meer dan een naam. De uitkomsten zijn als Excel bestand ter beschikking
gesteld en nader geanalyseerd door ons.

7

Wat betreft de signalen via het webformulier zijn binnengekomen geldt dat er in totaal zes
meldingen zijn ingediend in de monitoring periode.3 Geen van deze signalen vormde een aanleiding
tot een nader onderzoek. Veeleer betrof het algemene opmerkingen over de fosfaatrechtenmarkt in
het algemeen en de rol van de politiek in deze.

3

Deze signalen zijn binnengekomen op 25, 30 en 31 juli en 1, 3 en 27 augustus 2019. De signalen zijn als
mailbericht beschikbaar via de hoofdonderzoeker, prof. Vedder.

8

4

Resultaten van de monitoring

Een goed functionerende markt is voldoende liquide, transparant, bevat voldoende homogene
producten en biedt voldoende mogelijkheden tot toe- en uittreding. Deze indicatoren voor een goed
functionerende markt zullen hieronder worden besproken.

4.1

Liquide markt

Voor de prijsontwikkeling en de liquiditeit geldt dat de openbaar beschikbare informatie over de
prijzen van de fosfaatrechten geen bijzonderheden of bijzondere prijsschommelingen laat zien. De
verhandelde volumes wijzen op een markt die voldoende liquide is, en waar vraag en aanbod elkaar
voldoende snel en afgestemd ontmoeten.4 Op basis van ervaringen uit het afgelopen jaar was te
verwachten dat de grootste handelsactiviteit zou plaatsvinden in de laatste weken van het jaar.5
Uit de publiek beschikbare prijsinformatie blijkt dat in die periode de prijzen maximaal 20% zijn
gestegen ten opzichte van de laagste prijs in dat kwartaal.6 Dit is te verwachten gelet op het grote
handelsvolume in die periode en de noodzaak voor landbouwers om voldoende fosfaatrechten te
kunnen overleggen teneinde beboeting te vermijden.
De basis voor dit element van de monitoring is gelegen in de RVO transactiedata. Deze data werd in
Excel formaat beschikbaar gesteld. Uit de data blijkt onder meer de identiteit (aan de hand van BRS
nummers) van de verkopende en kopende partij, de hoeveelheid (benutbaar) vervreemde rechten en
het moment en de wijze van overdracht (koop of lease). Deze gegevens zijn geanalyseerd door te
zoeken op patronen waarbij kopers of verkopers grote partijen aanbieden en verkopen of regelmatig
aanbieden en/of verkopen. Door de excel data te rangschikken op de BRS nummers die meermalen
hebben aangekocht en verkocht en deze te combineren blijkt een aantal zaken.
In totaal werd aan de markt deelgenomen door 3220 unieke partijen die in de onderzochte periode
in totaal 6252 transacties. Enkele partijen springen eruit doordat zij veelvuldig handelen. De verkoper
met het grootste aantal transacties heeft in totaal 40 keer verkocht, maar de totale hoeveelheid door
deze verkoper verkochte rechten is te klein, minder dan 1% van de totale hoeveelheid rechten, om
van invloed te kunnen zijn.
Daarnaast hebben we de partijen geïdentificeerd die zowel koper als verkoper zijn. Dat zijn er in
totaal 1777. Dit is een opvallend hoog aantal. Op het totaal van van 6252 transacties gaat het hierbij
om 1443 unieke partijen die alleen verkopen, 2648 die alleen kopen, en 1777 die zowel kopen als
verkopen.
Binnen de groep van partijen die zowel kopen als verkopen is een kleine groep relatief actief. 75
partijen verkochten en kochten vijf keer of vaker in de onderzochte periode. Deze groep verkocht in
totaal 159329 kilo fosfaatrechten en kocht 106831 kilo fosfaatrechten. Zij zijn daarmee

4

Uit de antwoorden op de enquete blijkt dat men gemiddeld binnen acht weken na het voornemen tot het
kopen of verkopen van fosfaatrechten tot overdracht kon overgaan. Bij transacties later in het jaar, wanneer
het verhandelde volume hoger is, was de gemiddelde termijn lager.
5
Transactiedata van de RVO over 2018 laten een duidelijke piek in het aantal verhandelde rechten zien in
december 2018. In december 2019 was ook een duidelijke toename in de handelsactiviteit waarneembaar.
6
Het betreft hier 100% leverbare rechten. 0% leverbare rechten zijn minder in prijs gestegen. De prijs van
leaserechten fluctueert amper. Hiervoor is gebruik gemaakt van de gegevens van fosfaatrecht.nu, quotum.nu
en melkvee.nl.

9

verantwoordelijk voor ongeveer 10% van de handel die wordt gedreven door de groep van 1777
partijen die zowel kopen als verkopen.
Dit suggereert dat er op de markt voor fosfaatrechten wel wordt gespeculeerd, in die zin dat er
partijen zijn wiens handelsactiviteit op de markt niet strikt noodzakelijk lijkt voor de uitoefening van
het landbouwbedrijf. Het is niet duidelijk of deze activiteit ook van invloed is op de prijsvorming.
Deze handelsactiviteit lijkt gebaseerd op het prijsverschil tussen 100% benutbare en 0% benutbare
rechten. Dit prijsverschil was zodanig groot dat het lonend werd om 100% benutbare rechten te
verkopen en 0% benutbare rechten aan te kopen als alternatief voor het verleasen van rechten.
De afroming van verhandelde fosfaatrechten zal de markt minder liquide maken, aangezien hiermee
elke overdracht van fosfaatrechten leidt tot een afname van de voor de handel beschikbare
hoeveelheid.7 Bovendien vertegenwoordigd de afroming een kostenpost die de handel in
fosfaatrechten relatief onaantrekkelijk maakt. Dit zal vermoedelijk een dempend effect hebben op de
prikkel om te speculeren.8

4.2

Transparante markt

De fosfaatrechtenmarkt is naar zijn aard intransparant. Dat wil zeggen dat de markt is georganiseerd
als een samenstel van bilaterale overeenkomsten, waarbij de prijs, als belangrijkste voorwaarde voor
de handel, alleen tussen de handelende partijen bekend is. Echter, meerdere publiek toegankelijke
sites publiceren een marktprijs voor verhandelde fosfaatrechten en deze worden als betrouwbaar
ervaren. Via deze sites, die fungeren als onderling concurrerende handelsplatforms, is de prijs van
fosfaatrechten wel degelijk bekend. De markt is wat dat betreft transparant geworden door het
optreden van de markt zelf.
Uit de enquête blijkt ook dat men de inzichtelijkheid van vraag en aanbod als gemiddeld inzichtelijk
heeft ervaren. Het overgrote deel van de transacties vond plaats met een bemiddelaar of door
middel van een platform.9 Waar dit niet gebeurde, vond de transactie plaats tussen twee partijen die
bekend zijn met elkaar. In die gevallen lijkt de vertrouwensrelatie een substituut voor de gebrekkige
transparantie.
Ons zijn, hetzij via het meldingsformulier of op basis van de enquête, geen aanwijzingen bekend dat
de markt onvoldoende transparant is in die zin dat deelnemers aan de markt hun verwachtingen over
een transactie achteraf hebben moeten bijstellen. Het betreft hierbij zowel verwachtingen
betreffende de fosfaatrechten als de dienstverlening door eventuele bemiddelaars. Wel wordt door
een aantal landbouwers in de enquete gewag gemaakt van de rol de de tussenpersonen zouden
spelen in het bepalen en hoog houden van de prijs. Hier is evenwel geen nadere onderbouwing voor
gegeven of gevonden in de publiek beschikbare gegevens over de prijs. Voor zover de
tussenpersonen een rol spelen, dan geldt dat deze normaliter beperkt zal zijn gelet op het grote
aantal actieve tussenpersonen. Uit de enquete volgt dat gebruik is gemaakt van meer dan dertig

7

Dat de afgeroomde rechten in een fosfaatbank terecht komen, doet hier niet aan af. Van deze rechten is
immers niet gegarandeerd dat ze beschikbaar komen voor de handel.
8
Zie evenwel de bevinding in paragraaf 4.4 dat er in de laatste dagen van het jaar speculatieve handel lijkt te
hebben plaatsgevonden op basis van het prijsverschil tussen 100% en 0% benutbare fosfaatrechten.
9
Uit de enquete blijkt dat van de ruim 300 landbouwers die hebben deelgenomen 202 gebruik hebben
gemaakt van een tussenpersoon.

10

verschillende tussenpersonen, waarbij de meest gebruikte tussenpersoon door niet meer dan acht
respondenten is gebruikt.

4.3

Voldoende homogeniteit van producten

De homogeniteit van de verhandelde producten zijn niet specifiek onderzocht. De fosfaatrechten zijn
voldoende homogeen in die zin dat slechts een beperkt aantal vormen van fosfaatrechten
verhandeld kan worden en dat de voorwaarden voor deze soorten fosfaatrechten helder en
onderling duidelijk afgebakend zijn. Uit het meldingsformulier of uit de enquête blijkt geen duidelijke
klacht bij de handelende partijen hieromtrent.

4.4

Toe- en uittredingsmogelijkheden

De mogelijkheden van toe- of uittreding zijn niet specifiek onderzocht. We verwachten hier geen
problemen. Iedere landbouwer kan zich registreren bij RVO en op die manier toetreden tot de markt
en fosfaatrechten aanbieden. Evenzeer kan men uittreden door geen rechten aan te bieden.

11

5

Slotbeschouwing

Op basis van de bovenstaande gegevens komen wij tot de conclusie dat wij geen aanwijzigingen
hebben gevonden voor een, binnen de gegeven beperkingen zoals de verplichte afroming, slecht
functionerende markt voor fosfaatrechten. Evenmin hebben wij aanwijzingen gevonden voor
marktmisbruik.
Wel constateren wij dat er, in de laatste dagen van het jaar, speculatief gehandeld lijkt te worden
door enkele partijen die veelvuldig hoeveelheden 100% benutbare rechten verkopen om kort daarop
0% benutbare rechten te kopen. Het prijsverschil tussen de 100% en 0% benutbare rechten is
zodanig groot dat hiermee de afroming gecompenseerd werd en een alternatief ontstond voor het
verleasen van fosfaatrechten. Deze handelswijze kan worden gezien als indicator van een goed
functionerende markt, waarin de handelende partijen reageren op de huidige en verwachte
marktomstandigheden.
Dergelijk speculatief handelen kan evenwel niet worden aangemerkt als marktmanipulatie,
aangezien de op deze wijze verhandelde volumes te gering zijn ten opzichte van de totaal
verhandelde volumes om een merkbaar effect te hebben op de prijs.

12

Bijlage I - Personalia onderzoekers
Hans Vedder – Hoogleraar Recht der Economische Ordening, Raadsheer-plaatsvervanger bij het
Gerechtshof Leeuwarden. Kennis ten aanzien van het mededingingsrecht van Nederland en de EU en
het bredere economisch recht. Ruime ervaring met het doen van juridisch en rechtseconomisch
onderzoek en het begeleiden van (promotie)onderzoek.
Hans Vedder (1974) studeerde Nederlands recht in Groningen en promoveerde in 2003 aan de
Universiteit van Amsterdam. Na een aanstelling als Universitait (hoofd)docent werd hij in 2009
aangesteld als hoogleraar economisch recht aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Marco Haan – Hoogleraar Industriële Organisatie. Kennis van mededingingseconomie, toegepaste
speltheorie, milieueconomie en het organiseren van markten. Publicaties in vooraanstaande
tijdschriften als Economic Journal, Journal of Economic Geography, Journal of Industrial Economics,
Journal of Environmental Economics and Management en International Journal of Industrial
Organization. Ruime ervaring met het doen van economisch onderzoek en het begeleiden van
(promotie)onderzoek.
Marco Haan (1969) studeerde Economie en Econometrie in Groningen en promoveerde in 1998 aan
de Universiteit van Maastricht. Na een aanstelling als Universitair (hoofd)docent werd hij in 2016
aangesteld aan hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen.

13