Evaluatie Programma naar een Rijke Waddenzee

Koorddansen bij wind

-

Datum
februari

Opdrachtgever
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Contact
Lieke Bruinooge
Lenny Vulperhorst

Referentie
GE* /eindrapport evaluatie prw

Inhoud
Inleiding
.
.
.*
.1
.

Aanleiding ...........................................................................................................................
Waarom een programma? .................................................................................................. /
Doelen van de evaluatie ..................................................................................................... /
Hoofdvragen ....................................................................................................................... /
Aanpak................................................................................................................................. 3

Context
.
.
.*

Complexe opgave ............................................................................................................... 6
Andere verhoudingen ......................................................................................................... 6
Bestuurlijke complexiteit..................................................................................................

Wat is het Programma naar een Rijke Waddenzee?
*.
*.
*.*
*.1

Doel en opdracht PRW ......................................................................................................
Streefbeeld * ............................................................................................................... *
Organisatie: opdrachtgeverschap en aansturing ............................................................ 1
Programmabureau ........................................................................................................... 1

% Doeltreffendheid inhoudelijke doelen van het PRW
1.
1.

&

Inhoudelijk doelbereik per strategie ................................................................................ /
Conclusie ...........................................................................................................................

Doeltreffendheid werkwijze van het programmabureau
.
.
.*
.1
.

Interventiestrategie, -wijze en -stijl .................................................................................. 6
Opdrachtgevers en aansturing .........................................................................................
Programmabureau ........................................................................................................... /
Het PRW na
............................................................................................................... 3
Conclusies .........................................................................................................................

& Doelmatigheid van het programma
/.
/.
/.*
/.1

Financieringsafspraken
................................................................................... *
Gerealiseerde bijdrage opdrachtgevers ........................................................................... *
Besteding bijdrages voor opdrachten en vrije ruimte ..................................................... *1
Conclusies ......................................................................................................................... */

* Streefbeeld ) )
3.
3.
3.*

*

Draagvlak Streefbeeld * ............................................................................................. *3
Stand van zaken Streefbeeld * ................................................................................... *3
Conclusies ......................................................................................................................... *

, Reflectie op de bevindingen

GE*

)

.
.
.*
.1
.
./
.3

Verbeteren van de ‘beleidscyclus’ van het programma .................................................. *6
Benadering: van denken naar doen ................................................................................. *6
Benodigde competenties afhankelijk van fase ................................................................ 1
Verantwoordelijkheidsverdeling ...................................................................................... 1
Ondersteunende functies ................................................................................................. 1
Hoe kan de ondersteunende functie vorm worden gegeven? ........................................ 1*
Aanbevelingen
................................................................................................. 11

Bijlage – Begeleidingscommissie

%

Bijlage – Geïnterviewden

%&

Bijlage – Casusbeschrijvingen

%,

.
VisWad (transitie garnalenvisserij) ................................................................................... 1
.
Uitvoering Mosselconvenant ............................................................................................ 16
*.
Uitvoering meerjarenafspraken handkokkelvisserij .......................................................
1.
Swimway ...........................................................................................................................
.
Flyway en actieplan broedvogels Waddenzee ................................................................. *
/.
Kennisprogramma morfologie Waddenzee en Position paper toekomstscenario’s
zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie ..................................................................... 1
3.
Verkenning duurzame bereikbaarheid Waddeneilanden * .......................................
.
Eems-Dollard estuarium ................................................................................................... /
6.
Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee ...............................................................................

Bijlage % – Uitwerking strategieën in resultaten PRW ) - ) ,

GE*

&)

%

1 Inleiding

Het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW) werkt richting het streefbeeld van een Rijke
Waddenzee voor mens en natuur in * : natuurherstel en transities naar een duurzaam
economisch medegebruik in de Waddenzee1. De ministeries van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) en Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Rijkswaterstaat (RWS), de in de
Coalitie Wadden Natuurlijk2 (CWN) samenwerkende natuurorganisaties, de drie
Waddenprovincies (Groningen, Friesland en Noord-Holland), betrokken gemeenten én
gebruikers van het Wad zetten zich in voor dit unieke Werelderfgoed.
Het gezamenlijke streefbeeld kent een planhorizon tot * . De wijze waarop PRW
ondersteund wordt, is tot nu toe telkens voor 1 jaar ingevuld.

. Aanleiding
Na de start van het programmabureau in
is in
1 een evaluatie uitgevoerd, parallel aan
de evaluatie van de transitie van de mosselsector. De evaluatie was destijds door de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) toegezegd aan de Tweede Kamer.
Uit de evaluatie over de eerste vier jaar bleek dat de interventie van het programmabureau
van het PRW als ‘tussenfiguur’ effectief is en bijdraagt aan “anders denken, samenwerken in
netwerken en het voor elkaar krijgen van initiatieven en projecten” in het Waddengebied. Uit
de evaluatie bleek verder dat de kracht van het programmabureau van het PRW voornamelijk
is gelegen in het verbindende en aanjagende karakter, opererend tussen natuurorganisaties,
gebruikers, overheden en wetenschap.
Op basis van de uitkomsten van de evaluatie is besloten om door te gaan met het
programmabureau. De koers, het streefbeeld, de inhoudelijke agenda en de organisatie van
het PRW zijn op onderdelen aangepast. In deze tweede fase van het PRW, die loopt vanaf
tot en met
, zijn de ministeries van EZ (tot eind oktober
3), LNV (vanaf eind oktober
3) en IenW, de Waddenprovincies en de Coalitie Wadden Natuurlijk gezamenlijk
verantwoordelijk voor de sturing en financiering van het programma.
Er is opnieuw een evaluatie toegezegd aan de Tweede Kamer voor het einde van de tweede
looptijd (in
).
Het PRW heeft een aanjaagfunctie als het gaat om natuurherstel en transities naar duurzaam
economisch medegebruik.
Recent is zowel in het kader van de evaluatie van de structuurvisie en de daaropvolgende
beleidsverkenning, als bij het opstellen van de beheeropgave (c.q. versterking beheer)
1

Programmaplan PRW periode

2

-

De Coalitie Wadden Natuurlijk wordt gevormd door: Waddenvereniging,
Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, It Fryske Gea, Groninger Landschap, Landschap
Noord-Holland, Staatsbosbeheer, Vogelbescherming Nederland en Stichting Wad

GE*

geconstateerd dat er ook na
behoefte aan en noodzaak is tot een aanjaagfunctie voor
natuurherstel en duurzame ontwikkeling en transities. Hieruit vloeien vragen voort. Hoe ziet
die aanjaagfunctie er vanaf
6 bijvoorbeeld uit? Wat zijn de rollen en waar worden deze
belegd?

.

Waarom een programma?
Het verschil tussen een project en een programma is dat een project getypeerd kan worden
door de scope, het budget, de planning en de gewenste kwaliteit. Dat er ook draagvlak moet
zijn voor een project is daarbij een randvoorwaarde. Een programma is minstens een
verzameling projecten, maar soms ook meer: het gaat er om een bepaald type denken of een
werkwijze te introduceren.
De context en de scope van een programma zijn dan ook meestal veel onrustiger dan dat van
een project. Er zijn veel meer partijen betrokken, waardoor afhankelijkheden toenemen en
het eigenaarschap diffuus wordt. Is de voortgang van een project vaak al moeilijk te meten,
dat geldt in de overtreffende trap voor een programma. Dat wordt nog eens versterkt door de
omstandigheid dat in een programma denken en doen door elkaar heen lopen. Terwijl er nog
nagedacht wordt over het geheel, loopt er al een aantal projecten op deelonderwerpen.
Terwijl er bij wijze van spreken nog geen beleidskader of uitvoeringsagenda is, wordt er al
gewerkt aan het Wad.
Het Programma naar een Rijke Waddenzee functioneert in een ingewikkelde context. Een
ambitieuze inhoudelijke opgave en een ingewikkeld samenspel van partijen. Dat is
koorddansen bij wind. Vandaar de titel. De foto op de voorkant illustreert nog iets anders. Er
zijn veel dilemma’s. Rottumeroog is een afgesloten gebied en daar geldt de erecode ‘Ik pas op
het Wad’. Zo’n waaierende groep mensen dat mag niet, maar toch gebeurt het.

.

Doelen van de evaluatie
De opdrachtgever heeft aangegeven het van belang te vinden dat de toegezegde evaluatie
van het PRW in deze context wordt opgepakt en heeft daarom de volgende drie hoofddoelen
geformuleerd:
- Evalueren van het huidige programma op doelmatigheid en doeltreffendheid.
- Adviseren of en zo ja, hoe de aanjaagfunctie van het programma in de toekomst
georganiseerd kan worden.
- Adviseren welke kennis en ervaring van het PRW benut kan worden (en hoe) voor andere
grote wateren-programma’s.

.% Hoofdvragen
Per hoofddoel is door de opdrachtgever een aantal hoofdvragen geformuleerd:
Evalueren van het huidige programma op doelmatigheid en doeltreffendheid.
- Zijn en worden de doelen van het PRW voor 2015-2018 bereikt?
- Is de aanpak van het PRW doelmatig en doeltreffend?
- Heeft de verbreding van het opdrachtgeverschap het beoogde resultaat gehad?
Op deze vragen wordt in de hoofdstukken 1, en / ingegaan.

GE*

&

Adviseren of en zo ja, hoe de aanjaagfunctie van het programma in de toekomst georganiseerd
kan worden.
Inhoudelijk
- Welke onderdelen van het streefbeeld 2030 zijn al bereikt?
- Is het streefbeeld zelf nog juist en wordt het voldoende gedragen? Of moet het worden
bijgesteld?
- Hoe ver is het inhoudelijk doelbereik op de zeven geformuleerde hoofdopgaven van het
programma?
Deze vragen komen aan de orde in hoofdstukken 3 en .
Procesmatig
- Wat betekenen de antwoorden op de bovenstaande hoofdvragen voor de uitvoering,
organisatie, sturing en financiering van de aanjaagfunctie in de toekomst?
Deze vraag wordt in hoofdstuk besproken.
Adviseren welke kennis en ervaring van het PRW benut kan worden (en hoe) voor andere grote
wateren programma’s. Lering trekken
- Welke lessen zijn er te trekken voor de andere grote wateren?
Op deze vraag wordt in paragraaf .1 ingegaan.

.

Aanpak
De evaluatie is uitgevoerd via analyse van interne en externe beleidsstukken en nota’s. Ook
zijn ongeveer 3 interviews gehouden met betrokkenen om tot een goede diagnose en
analyse te komen (zie bijlage ).
Een groot deel van de gehouden interviews is gevoerd aan de hand van cases (zie bijlage *).
Op deze wijze is geanalyseerd hoe het programma in al zijn facetten werkt. De cases en te
interviewen personen zijn in overleg met de begeleidingscommissie geselecteerd. Hierbij is
rekening gehouden met:
- Het moet gaan om projecten die representatief zijn voor hoofdopgaven in het
programma.
- Informatie moet beschikbaar zijn.
- Spreiding in de cases: van succesverhalen tot (nog) niet-geslaagde projecten.
Er is gesproken met opdrachtgevers, medewerkers van het programmabureau, partners van
het PRW, maatschappelijke organisaties, bedrijven, wetenschappers en betrokken
overheden.
De selectie van betrokkenen die geïnterviewd zijn in het kader van deze evaluatie heeft ertoe
geleid dat slechts een beperkt aantal van hen kennis heeft van andere grote wateren
programma’s. Het grootste deel is namelijk alleen actief in het Waddenzeegebied.
Hier zijn we in het plan van aanpak van de evaluatie onvoldoende alert op geweest. We
hebben ook geen aanvullend onderzoek gedaan om de lessen van het PRW voor andere grote
wateren programma’s in beeld te brengen.
Dat zou aparte studie hebben gevergd van de werkwijze in die andere programma’s en
interviews met experts die het totaal kunnen overzien. We kunnen daarom geen uitspraken
doen over welke lessen er te trekken zijn voor de andere grote wateren programma’s.

GE*

*

Het PRW heeft een planhorizon die loopt tot * . Deze planhorizon is gericht op het
verwezenlijken van het streefbeeld * (zie paragraaf . ). In deze evaluatie wordt een
onderscheid gemaakt tussen het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW) en het
programmabureau dat hier uitvoering aan geeft. Dit programmabureau heeft momenteel een
looptijd tot en met
.

GE*

,

2 Context

. Complexe opgave
De (trilaterale) Waddenzee is een omvangrijk, nat gebied dat van grote betekenis is voor met
name vogels. De Waddenzee is het grootste getijdengebied van de wereld, met een vochtig
gematigd klimaat. Het unieke is dat er door eb en vloed elke dag ongeveer 1
km
wadplaat droog valt waar flora en fauna zich aanpast aan het zoute en zoete water, de wind
en het klimaat. Het is een bewegend natuurlijk landschap. Al /.
jaar lang.
In
6 werd de Waddenzee toegevoegd aan de internationale Lijst van Werelderfgoederen
van Unesco. Duitsland en Nederland hebben de Waddenzee samen voorgedragen als
nominatie op * januari
. De Waddenzee is voor Nederland het eerste natuurlijke
werelderfgoed. Het gaat om de getijdenstrook, van Texel tot een deel van het kustgebied van
Denemarken, tussen het vaste land en de Waddeneilanden, met alles wat er groeit en leeft.
De Waddenzee is als Natura
-gebied onderdeel van het samenhangend netwerk van
beschermde natuurgebieden binnen de lidstaten van de Europese Unie. De Waddenzee is
hiervoor aangewezen vanwege de vele natuurwaarden die het gebied herbergt. Op / februari
6 heeft de toenmalige minister van LNV zeven Natura
-gebieden in het waddengebied
definitief aangewezen. Het betreft de Natura
-gebieden: Waddenzee, Noordzeekustzone,
Duinen en Lage Land Texel, Duinen Vlieland, Duinen Terschelling, Duinen Ameland en Duinen
Schiermonnikoog. Op deze manier draagt de Waddenzee bij aan het behoud van de
biodiversiteit op nationaal en Europees niveau.
In de tweede helft van het vorige decennium zijn er dus veel initiatieven om de aandacht te
vestigen op de kwetsbare positie van de Waddenzee. Ook in beleid- en wetgeving komt dat
tot uiting. Een voorbeeld is een eigen PKB Waddenzee en provinciaal beleid voor de
Waddenzee. De Algemene Rekenkamer constateert in het rapport Waddengebied:
natuurbescherming, natuurbeheer en ruimtelijke inrichting ( *) dat het eerste deel van de
hoofddoelstelling van het Waddenzeebeleid is bereikt: duurzame bescherming van de natuur.
Van natuurontwikkeling in de Waddenzee, is volgens de ARK, echter geen sprake. Dat komt
omdat er veel “menselijke activiteiten plaatsvinden: visserij, gaswinning,
baggerwerkzaamheden, militaire oefeningen, uitbreiding van havens, bouw van dijken,
dammen en sluizen”. “Ook het open landschap is in de loop der jaren aangetast”.

.

Andere verhoudingen
Ten tijde van de start van het Programma naar een Rijke Waddenzee (
6) is er sprake van
een trendbreuk in de verhoudingen tussen overheid, natuurorganisaties en bedrijfsleven.
Stonden partijen aanvankelijk tegenover elkaar, door de sluiting van het convenant
Mosseltransitie en Natuurherstel en, reeds eerder, de uitvoering van de aanbevelingen van de
Commissie Meijer (met afspraken over de gaswinning, het Waddenfonds en de uitkoop van

GE*

mechanische kokkelvisserij) is er gekozen voor samenwerking. Onderdeel van de
samenwerkingsafspraken was het starten van het Programma naar een Rijke Waddenzee. De
inzet van PRW is deels procesmatig, deels inhoudelijk. PRW zou zich moeten gaan richten op
verbinden, samenwerken en versnellen van projecten. Tegelijkertijd vraagt het poldermodel
om resultaten waar deelnemers mee naar huis kunnen: door deel te nemen aan onderdelen
van het programma moeten alle partijen voordeel kunnen behalen.
Het programmabureau speelt hier een belangrijke verbindende rol. Voor de periode
–
1 werd die omschreven als ‘tussenrol’. In een in essentie instabiele omgeving (zie tabel ) is
een programmabureau niet alleen nuttig (als verbinder), maar ook noodzakelijk (als aanjager
van projecten en activiteiten van en tussen betrokken partijen).
Er staat veel op het spel.
Er moet veel gebeuren.
Het is een kwestie van lange adem.
Er zijn veel spelers. Publieke. Private. ‘Non-gouvernementele’.
Er zijn tegenstrijdige belangen en rivaliserende invalshoeken.
Er zijn veel projecten in verschillende fasen van ontwikkeling.
Er zijn veel ongelijksoortige activiteiten.
Er is afstemming en samenhang tussen projecten en activiteiten nodig.
Er is samenwerking tussen spelers nodig. Zowel publiek-publiek, als publiek-privaat.
Er is niemand ‘de baas’. Niemand is eigenaar van de Waddenzee.
Tabel : Waarom een programma als interventie

Ook in het Regie College Waddengebied is afgesproken om gezamenlijk te werken aan een
evenwichtige ontwikkeling van het Waddengebied. Het college functioneert als netwerk en
als afstemmingsoverleg en is uitgebreid met vertegenwoordigers van de natuurorganisaties
en het bedrijfsleven.
Van politiseren (praten)
Van ideologische posities
Van gescheiden werelden
Van conflictueuze verhoudingen
Van manifeste tegenstellingen
Van aanscherpen van conflicten
Van uitkopen (kokkelsector)
Van branden blussen

naar pragmatisme (handelen)
naar zakelijke samenwerking
naar verbinding natuur en visserij
naar ‘polderen’ als modus vivendi
naar latente, licht ontvlambare tegenstellingen
naar het samen bedenken van oplossingen
naar organische veranderingen, transitie
naar ontwikkelen en bouwen

Tabel : omslag )) - ) %

.

Bestuurlijke complexiteit
De Waddenzee heeft geen werkelijke bestuurlijke eigenaar. Er is sprake van expliciete
rijkstaken op onderdelen enerzijds en multi-level governance anderzijds. Het laatste verwijst
naar de samenwerking van meerdere bestuurslagen bij een vraagstuk. De Rekenkamer
spreekt in dit verband van “gedeeltelijke decentralisatie, omdat het beleid en de
beleidsdoelen van het Rijk van kracht blijven”, evenals specifiek sectorbeleid (zoals de
waterveiligheid, de waterkwaliteit, de visserij en de gaswinning) dat niet gedecentraliseerd is.

GE*

)

De Rekenkamer concludeert dat ondanks de nieuwe bestuurlijke organisatie die is
doorgevoerd nog “niet duidelijk is welke bestuurslaag (Rijk, provincie of gemeente) nu ‘echt’
over het Waddengebied gaat. Ook de problemen rond het beheer en de monitoring in het
gebied zijn nog niet opgelost”.
Juist vanwege de complexe bestuurlijke organisatie zijn er ten aanzien van beleid en beheer
dan ook aanzienlijke risico’s van verkokering van beleidsterreinen en van onvoldoende
samenhang in het beheer. “De procedures duren lang en zijn complex”, aldus de Rekenkamer.
“Er zijn verschillende toetsingskaders en voor de afgifte van de vergunningen moet men zich
wenden tot uiteenlopende bevoegde gezagen. Bij vrijwel elke vergunningsaanvrage heeft een
initiatiefnemer te maken met een kostbaar proces waarvan de uitkomst onzeker is”. Dat
vraagstuk van de samenhang en samenwerking in het beheer blijkt weerbarstig.
Het vinden van oplossingen daarvoor is niet alleen een bestuurskundig probleem. Er is
immers ook sprake van kwetsbare politiek-bestuurlijke verhoudingen tussen het Noorden en
‘Den Haag’. Zo is het Waddenfonds een zaak van met name de Noordelijke provincies, terwijl
de ambities voor het gebied op nationaal niveau zijn geformuleerd.

GE*

3 Wat is het Programma naar een Rijke
Waddenzee?

Het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW) werkt aan een duurzame Waddenzee van
Werelderfgoedklasse. Het bereiken hiervan is de uitkomst van een verzameling van projecten
van diverse eigenaren. Het PRW brengt overheden, natuurorganisaties en (economische)
gebruikers van het Waddengebied bij elkaar. Zowel bestuurlijk als praktisch moet iets of
iemand voor afstemming, samenhang en samenwerking zorgen; dat gaat niet vanzelf in een
situatie van ‘multi level governance’. Dat vergt ‘bestuurlijk eigenaarschap’, ‘publiek
opdrachtgeverschap’ en ‘integraal beheer’. En praktische ondersteuning daarvan.
In het onderstaande is het daarom van belang onderscheid te maken tussen de inhoud van
het programma (het Programma naar een Rijke Waddenzee), de organisatie van het
programma (van financiers, opdrachtgevers, betrokkenen tot programmadirecteur) en het
programmabureau (de medewerkers die onder leiding van de programmadirecteur aan het
programma werken).

. Doel en opdracht PRW
Doel van het Programma naar een Rijke Waddenzee is het realiseren van een Rijke Waddenzee
voor natuur en mens.
In het afsprakenconvenant PRW
is de opdracht voor het programmabureau als
volgt verwoord:
- Het ontwikkelen en onderhouden van een inhoudelijk beargumenteerd, goed overzicht
van de herstelopgaven.
- Het initiëren, aanjagen van initiatieven of het samenbrengen van partijen gericht op
projecten rond natuurherstel of duurzaam gebruik van de Waddenzee.
- Het bieden van ondersteuning bij de onderbouwing en draagvlakvorming (vanuit de
inhoud) voor nieuwe herstel en verduurzamingsprojecten.
- Het zelf uit-ontwikkelen van projecten op verzoek van partijen.
- Het faciliteren van coalities vanuit een onafhankelijke positie en gericht op het
streefbeeld.
- Het ondersteunen van de uitvoering van de Samenwerkingsagenda.
- Het ondersteunen/meedenken met andere gelieerde programma’s in de Waddenzee.
- Het werken aan en borgen van een goede overdracht van de resultaten van het
programma (inhoud, werkwijze) na 2018.

GE*

.

Streefbeeld ) )
Het PRW is in
gestart met een gezamenlijk streefbeeld voor * ; het realiseren van een
Rijke Waddenzee voor natuur en mens. Op de website van het PRW wordt het streefbeeld
* als volgt samengevat:
“Als we verder kijken in * zien we dat de Waddenzee op delen weer
smaragdgroen kleurt vanwege zeegrasvelden. De Waddenzee is een veilige en een
veerkrachtige klimaatbuffer. Het landschap ademt het ritme van eb en vloed met
veel zoet-zoutverbindingen. Ook de mens vindt er zijn plek; woont, werkt en
recreëert er. Innovatiekracht is dankzij de combinatie van nuchterheid, creativiteit en
trots de motor gebleken voor een duurzame Waddeneconomie in een UNESCO
Werelderfgoed met kwalitatief hoogwaardige producten.”
In het programmaplan
wordt het streefbeeld * verder uitgewerkt.
De functie van het streefbeeld is richting te geven aan de ontwikkeltrajecten, als gezamenlijk
perspectief voor de dialoog en het zoeken naar oplossingen, maatregelen en innovaties.
Het streefbeeld is samengevat in vijf strategische doelen (‘piketpalen’)3, te weten:
- Voedselweb in evenwicht.
- Een gezond watersysteem.
- De Waddenzee als veilige plek.
- De Waddenzee als onmisbare schakel voor vogels en vissen.
- Ondernemen met Werelderfgoedklasse.
Deze vijf strategische doelen zijn vertaald in negen ontwikkelstrategieën voor de periode
:
- Verduurzaming visserij en natuurherstel.
- Completeren voedselweb: biobouwers en vissen.
- Vogels en verbeteren broedsucces.
- Verzachten randen vaste wal en natte wad.
- Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit.
- Verduurzaming havens en scheepvaart en vaargeulmanagement.
- Eems-Dollard Estuarium.
- Duurzaam Waddentoerisme Werelderfgoed.
- Effecten van externe invloeden.
Elke ontwikkelstrategie kent zijn eigen bijbehorende projecten. Elk jaar wordt er door het
programmabureau een uitvoeringsagenda gemaakt waarin de projecten benoemd worden
waaraan het bureau werkt. Gezien de verschillende doelen van de ontwikkeltrajecten,
activiteiten en projecten is er niet sprake van één uniforme manier waarop die bereikt kunnen
worden. Elk traject en project, elke activiteit stelt zijn eigen eisen aan de benadering en
werkwijze van het programmabureau.

3

Afsprakenconvenant PRW

GE*

-

.

Organisatie: opdrachtgeverschap en aansturing
In
is, mede naar aanleiding van de evaluatie in
1, het programmaplan van het PRW
herijkt. Ook het opdrachtgeverschap en de aansturing zijn toen tegen het licht gehouden.
Voor de periode
wordt er enerzijds meer opdracht gestuurd gewerkt, terwijl
tegelijkertijd de flexibiliteit wordt behouden om vanuit het gezamenlijk streefbeeld voor een
Rijke Waddenzee kansen te benutten.
Daartoe is er een aantal elementen in de sturing van het PRW aangepast en vernieuwd in
,
waaronder:
- Het aantal opdrachtgevers verbonden aan het PRW is uitgebreid. Naast het Ministerie van
Economische Zaken dragen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
Rijkswaterstaat, de drie Waddenprovincies en de Coalitie Wadden Natuurlijk nu ook
financieel en organisatorisch bij aan het programma.
- De sturing is aangepast. Van een Regiekamer naar het Opdrachtgeverscollectief Beheer
Waddenzee (OBW), waardoor er een relatie van opdrachtgever en opdrachtnemer is
ontstaan.
Dit opdrachtgeverscollectief (OBW) bestaat uit de regioambassadeur van het ministerie van
EZ, de gedeputeerde van Fryslân (namens de drie Waddenprovincies), de
programmadirecteur Deltanatuur van Staatsbosbeheer (namens de Coalitie Wadden
Natuurlijk) en de HID van Rijkswaterstaat Noord (mede namens IenW). Daarnaast ontvangt
ook de burgemeester van Vlieland (als vertegenwoordiger van de vaste wal- en
eilandgemeenten) een ‘standing invitation’ voor het OBW.
De aansturing van het programma loopt langs twee lijnen:
- Jaarlijks wordt, passend binnen de financiële afspraken, door de opdrachtgevers
aangegeven welke producten en/of inzet zij verwachten.
- Er vindt bundeling plaats van de bovengenoemde opdrachten (‘jaarbrieven’) en eigen
initiatieven tot een jaarlijks vast te stellen uitvoeringsagenda. De vaststelling van deze
agenda vindt plaats door het OBW.
De verantwoording van het programma is als volgt vormgegeven. Het OBW is
verantwoordelijk voor de aan de uitvoeringsagenda gekoppelde begroting, het jaarverslag en
de bewaking van de koers van het PRW. Het jaarverslag wordt na vaststelling door het OBW
aangeboden aan de opdrachtgevers, het RCW en de Beheerraad. De bewindspersoon van het
Ministerie van EZ (vanaf oktober
3: LNV) stuurt het jaarverslag ter informatie aan de
Tweede Kamer. Vanuit de provincies zal het jaarverslag worden aangeboden aan
Gedeputeerde Staten (GS)/Provinciale Staten (PS)4.

.% Programmabureau
Op basis van de evaluatie-uitkomsten is het programmabureau van het PRW op onderdelen
aangepast. Het programmabureau is als volgt opgebouwd:
- Programmamanager.
- Ondersteunende staf ( secretaris, communicatie, financiën, kennis).
- Strategietrekkers.
- Projectleiders.
4

Programmaplan PRW periode

GE*

-

%

Elke ontwikkelstrategie heeft een strategietrekker. Deze is verantwoordelijk voor de
uitvoering binnen de eigen strategie en geeft leiding aan een team van projectleiders.
Individuele projecten worden getrokken door strategietrekkers of door speciaal aangestelde
projectleiders. Soms worden deze laatsten extern ingehuurd, soms zijn zij afkomstig van
deelnemende organisaties. Dat laatste is overigens niet altijd even gelukkig; medewerkers
worden niet op basis van een profiel geworven, maar beschikbaar gesteld. Dat kan
consequenties hebben voor de goede match tussen behoefte aan competenties en
beschikbare én de kwaliteit van de teamsamenstelling.
Dit is in onderstaande figuur schematisch weergegeven.

Figuur : Programmabureau PRW

Eén keer per maand wordt er een bijeenkomst georganiseerd voor het programmabureau en
andere betrokkenen. Hier komen alle betrokken organisaties, projectleiders en
belanghebbenden bij elkaar om informatie uit te wisselen en kennis te delen. De
samenstelling verschilt per onderwerp. Het doel is om inzicht te krijgen in de verschillende
initiatieven in het Waddengebied, de leerervaringen te delen en de voortgang van de trajecten
te bespreken.
Om doeltreffend te zijn, moet een ‘programmabureau’:
- Gebaseerd zijn op een gedeeld beeld van betrokkenen over nut en noodzaak
programmabureau.
- Voor afstemming, samenhang en samenwerking zorgen.
- Vanuit een rol op de achtergrond processen, projecten en activiteiten ‘aanjagen’.
- En natuurlijk: agenderen, de kunst van het verbinden verstaan en plezier beleven aan het
oliemannetje spelen.

GE*

4 Doeltreffendheid inhoudelijke doelen van
het PRW

In dit hoofdstuk beschrijven we onze bevindingen ten aanzien van de doeltreffendheid van
het PRW in de periode
tot nu. Het gaat hier om de mate waarin de inhoudelijke doelen
van het PRW voor deze periode worden bereikt. De inhoudelijke doelen voor de periode
zijn opgenomen in het Programmaplan PRW
. We hebben niet onderzocht hoe
het doelbereik
zich verhoudt tot het doelbereik van het streefbeeld * .

%. Inhoudelijk doelbereik per strategie
In bijlage 1 zijn de negen strategieën, zoals deze worden genoemd in paragraaf . , verder
uitgewerkt. Ook zijn in deze bijlage de te behalen resultaten, zoals deze zijn opgenomen in
het Programmaplan PRW periode
, gekoppeld aan de strategieën. Hiermee wordt
voor de periode
invulling gegeven aan het streefbeeld * : het realiseren van een
Rijke Waddenzee voor natuur en mens. Op basis van de Kernnotitie Uitvoeringsagenda PRW
en op basis van de interviews die zijn gehouden, wordt hieronder in beeld gebracht5 in
welke mate de doelen van het PRW voor
worden bereikt.
Strategie : Verduurzaming visserij en natuurherstel
Voor het grootste deel van de te behalen resultaten wordt door het programmabureau
aangegeven dat deze zijn gerealiseerd of dat dit naar verwachting zo zal zijn in
. Voor de
volgende onderwerpen wordt aangegeven dat doelbereik onder druk staat:
- “De visserijsector zelf is de drijvende kracht achter de transitie naar een duurzame
Waddenvisserij. Daarbij heeft de kleinschalige visserij iets meer voet aan de grond
gekregen en is er zichtbaar sprake van een afname van de garnalenvloot”. Het
programmabureau geeft aan dat met name het bewustzijn dat visserij in een
natuurgebied inherent grenzen stelt, nog sterker ontwikkeld moet worden. Uiteindelijk
moet de sector verduurzamen, passend bij het Werelderfgoed Waddenzee.
- “Er vindt een betere bescherming van de bodem plaats door het sluiten van gebieden
voor de gesleepte visserij. Deze gebieden zijn ruimtelijk goed op elkaar afgestemd”. Met
name de ruimtelijke afstemming wordt nog als onvoldoende beoordeeld door
betrokkenen. Het programmabureau is van mening dat de huidige sectorale organisatie
van de overlegtafels hier onvoldoende aan bijdraagt.

5

Tussen aanhalingstekens is het te behalen resultaat, zoals opgenomen in het
Programmaplan
, weergegeven

GE*

&

Strategie : Complementeren voedselweb: biobouwers en vissen
Betrokkenen geven aan dat een aantal te behalen resultaten in de uitwerking lastig bleek te
zijn. Het gaat hierbij om de volgende onderwerpen:
- “Op basis van de monitoring van de natuurontwikkeling in de gesloten gebieden wordt
nieuwe kennis opgedaan over de herstelcapaciteit van het systeem met bijzondere
aandacht voor de biobouwers van het sublitoraal”. Betrokkenen geven aan dat het
organiseren en/of financieren van monitoring van met name het sublitoraal, maar ook het
litoraal moeizaam tot stand komt. Het programmabureau is van mening dat de oorzaak
hiervan deels gelegen is in de neiging van betrokkenen om meer vanuit het eigen
organisatiebelang te handelen dan vanuit het brede belang van de Waddenzee.
- “PRW beschikt over een geactualiseerde kansenkaart voor herstel zeegras en biedt
meerjarenperspectief op herstel”. Een deel van de geïnterviewden geeft aan dat het
herstel van zeegras zeer lastig of zelfs onrealistisch is. Anderen wijzen erop dat er is
sprake van een kennistekort over de oorzaken van het achterblijven van herstel.
Met betrekking tot de trilaterale afstemming van de Swimway wordt door betrokkenen
aangegeven dat deze in
gereed zal zijn en gepresenteerd zal worden op de trilaterale
Ministersconferentie.
Strategie : Vogels: flyway en verbeteren broedsucces
Het programmabureau geeft aan dat er tellingen, inclusief een simultaantelling zijn
uitgevoerd op de gehele Flyway en dat het de verwachting is dat de uitgewerkte
communicatiestrategie eind
gereed zal zijn.
Het programmabureau geeft aan dat er onvoldoende draagvlak is om in bestaande fondsen
en donorstrategie te participeren. Dit onderwerp zal door het programmabureau onder de
aandacht wordt gebracht bij de komende trilaterale Ministersconferentie. Het
programmabureau geeft voorts aan dat de ‘trilaterale aanpak strandbroeders’ waarschijnlijk
niet voor het eind van
is gerealiseerd. Het actieplan broedvogels zal daarentegen wel
gereed zijn. Hiervoor heeft PRW breed bewustzijn gecreëerd en een concreet actieplan
opgesteld.
Strategie %: Verzachten randen vaste wal en natte wad
Voor het grootste deel van de te behalen resultaten wordt aangegeven dat deze zijn
gerealiseerd of in
zullen worden bereikt. Het programmabureau geeft aan dat een aantal
te behalen resultaten niet (volledig) behaald is wegens een tekort aan draagvlak voor de
uitvoering (op dit moment). Het gaat dan om de volgende onderwerpen:
- “Lauwersmeer en Waddenzee ecologisch en toeristisch weer verbonden”. Het
programmabureau geeft aan meer tijd nodig te hebben om, samen met betrokken
organisaties, tot een integraal plan te komen. Het programmabureau geeft aan
vertrouwen te hebben dat er in 2018 stappen voorwaarts worden gezet samen met de
partners.
- “Demonstratieprojecten met meer dynamiek in de zeereep van de eilanden”. Er zijn
enkele demonstratieprojecten uitgevoerd zoals de Stuifdijk op Schiermonnikoog.
Het verankeren van het monitoringsconcept brakke zones/vispassages in de basismonitoring
blijkt lastiger dan gedacht. Het programmabureau geeft aan dit in
te willen borgen.
Strategie : Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit
Betrokkenen geven aan dat de voortgang op het ontwikkelen van kennis over de
sedimenthuishouding en de resultaten van de slibverkenning volgens plan verlopen.

GE*

*

Voor de uitvoering van de diverse pilotprojecten op het gebied van sedimenthuishouding en
vermindering van vertroebeling is kennisontwikkeling een randvoorwaarde om te kunnen
starten. Momenteel wordt voorrang gegeven aan deze kennisontwikkeling. Het
programmabureau geeft aan dat het programmabureau als katalysator heeft gediend om
samen met andere partijen eenheid te krijgen in het versnipperde landschap.
Strategie &: Verduurzaming havens, scheepvaart en vaargeulmanagement
Het veranderen van vaargeulmanagement, havensystemen en vaarbewegingen is een
complexe problematiek, met diverse doelthema’s (goederenvervoer via grote en kleine vaart,
visserij, personenvervoer, recreatievaart) die ieder een eigen deelstrategie vergen. Het
programmabureau geeft aan dat, in samenspraak met opdrachtgevers, is geconcentreerd op
enkele aspecten zoals verkenning duurzame bereikbaarheid, de uitvoering van de eerste fase
‘Building with Nature Waddenzeehavens’, het open planproces Holwerd-Ameland en
besluitvorming over vervolgstappen, en het innovatieprogramma ‘slimmer met slib’. Deze
verlopen volgens betrokkenen volgens plan.
Strategie *: Eems-Dollard Estuarium
Van alle te behalen resultaten wordt door het programmabureau aangegeven dat deze zijn
gerealiseerd of dat dit naar verwachting zo zal zijn in
.
Strategie ,: Duurzaam Waddentoerisme Werelderfgoed
Voor het grootste deel van de te behalen resultaten wordt aangegeven dat deze zijn
gerealiseerd of dat dit naar verwachting zo zal zijn in
. Voor de volgende onderwerpen
wordt door het programmabureau aangegeven dat dit onder druk staat:

- “De trilaterale foundation als ‘eigenaars van de toekomst’”.
- “Herkenbare uitstraling, incl. bebording, ‘toolbox’, marketing-uitingen, etc.”.
Strategie : Externe effecten
Voor deze strategie zijn geen te behalen resultaten geformuleerd.
Bovenstaande beelden over de 6 strategieën worden door geïnterviewden met nuanceringen
op onderdelen gedeeld.
Het programmabureau geeft op basis van zelfreflectie aan dat het nodig is meer focus aan te
brengen in hoe invulling wordt gegeven aan de vijf strategische doelen (‘piketpalen’) om in
* het streefbeeld te bereiken. Volgens het bureau zou hiertoe het aantal strategieën
moeten worden verminderd en meer ingezet moeten worden op de hoofdopgaven.

%.

Conclusie
Onze conclusie is dat het programmabureau in de periode
tot nu in belangrijke mate
heeft bijgedragen aan het realiseren van veel van de inhoudelijke programmadoelen van het
Programma naar een Rijke Waddenzee. Voor het grootste deel van de (op basis van
geformuleerde strategische doelen en strategieën) te behalen resultaten wordt door het
programmabureau aangegeven dat deze zijn gerealiseerd of dat dit naar verwachting zo zal
zijn in
.

GE*

,

5 Doeltreffendheid werkwijze van het
programmabureau

In dit hoofdstuk beschrijven we onze bevindingen ten aanzien van hoe de werkwijze van het
programmabureau van het PRW bijdraagt aan het bereiken van de inhoudelijke doelen. Ook
gaan we in op het opdrachtgeverschap en de aansturing van het programmabureau.

. Interventiestrategie, -wijze en -stijl
Om als programmabureau in een complex politiek-bestuurlijk en maatschappelijk
krachtenveld als de Waddenzee te kunnen acteren, is een goed doordachte
interventiestrategie nodig evenals een breed repertoire aan interventiewijzen en een
zorgvuldige toepassing van interventiestijlen.

..

Benadering AEF
Bij de beoordeling van hoe de werkwijze van het programmabureau bijdraagt aan het behalen
van de doelen is gebruik gemaakt van onderstaande begrippen.
Interventiestrategie
Het samenhangend totaal van instrumenten en capaciteit (mensen en financiële middelen)
waarmee - in de tijd - actief gehandeld wordt om de omgeving te beïnvloeden. Voor elk
project of activiteit is er een interventiestrategie, waarin ook is bepaald wat de bijdrage kan
zijn van het programmabureau. Een interventiestrategie is met andere woorden een
projectbenadering.
Interventiewijze
De (specifieke) instrumenten en de capaciteit (mensen en financiële middelen) die worden
ingezet om te interveniëren. De aanjaagfunctie is een interventiewijze, net als het
ontwikkelen van concepten, het verbinden van partijen en het oliemannetje spelen in
processen. Een interventiewijze is een werkwijze van een organisatie.
Interventiestijl
De manier van optreden en de houding van waaruit wordt gehandeld door medewerkers van
het programmabureau, in relatie tot andere personen, met als doel te beïnvloeden.
De managementcultuur van het programmabureau is hier bepalend. Hoe wordt de eigen
organisatie gepositioneerd, worden de andere betrokkenen benaderd en hoe wordt er
samengewerkt? Interventiestijl is relationeel. En daarmee heeft het betrekking op het
individueel handelen.

GE*

Een maatwerkbenadering van interventiestrategie, interventiewijze(n) en interventiestijl,
afgestemd op de verschillende projecten en activiteiten, draagt bij aan het succes van de
projecten en activiteiten afzonderlijk en daarmee aan het bereiken van het Streefbeeld * .
Dat maatwerk is ook aan de orde in de verschillende fases die een programma doorloopt. Wij
hanteren drie fases: denken, van denken naar doen, doen. Elke fase vraagt de inzet van een
andere interventiewijze. In de volgende figuur is dit tot uitdrukking gebracht.

Figuur : Programmafases

In de eerste fase gaat het om het ontwikkelen van het concept en het verhaal van het
programma. Het streefbeeld * is daarbij uitgangspunt. De uitwerking van dit streefbeeld
naar ‘piketpalen’ en in strategieën (zie paragraaf . ) valt onder conceptontwikkeling. Het
verwoordt hiermee de essentie van het programma en geeft richting aan het handelen van
het programmabureau.
Verbinden houdt in dat het bureau partijen in het Waddengebied motiveert de individuele
belangen te overstijgen om zo gezamenlijk een bijdrage te leveren aan het bereiken van het
streefbeeld. Partijen hebben immers hun eigen beeld van wat nodig is in de Waddenzee en
eigen belangen. Het programmabureau zorgt er voor dan het bereiken van resultaten en
doelen geen strijd wordt, maar een samenspel. Dat partijen gezamenlijk tot gedeelde
waarden en een gezamenlijk beeld van de opgave komen.
Een ‘oliemannetje’ zorgt er (op proces- en zo nodig projectniveau) voor dat stroeve processen
soepel verlopen, dat problemen worden opgelost en dat routines worden doorbroken. En op
concreet projectniveau vergemakkelijkt of versnelt het bureau de uitvoering.

..

Terugblik evaluatie PRW ) %
Uit de evaluatie over de eerste vier jaar werden de volgende conclusies getrokken met
betrekking tot de interventiestrategie, -wijzen en -stijl van het programmabureau.
“De subtiele interventiewijzen vanuit het Programma naar een Rijke Waddenzee blijken
effectief. De interventiestrategie leidt tot veel toegevoegde waarde zonder gedoe over
machtsverhoudingen of verantwoordelijkheden.

GE*

)

Door de gekozen interventiestijl draagt PRW bij aan ‘anders denken’, samenwerken in
netwerken en het voor elkaar krijgen van initiatieven en projecten. Cruciaal is dat de
programmaorganisatie zich laat leiden door verbinden, pragmatisme en ondersteunende
acties. […] De keuze van EZ om pragmatisch coalities aan te gaan in het netwerk van het
Waddenzeegebied heeft gewerkt. De programmaorganisatie is daarvoor een onmisbare
tussenfiguur geweest.”

..

Interventiestrategie
In het Programmaplan PRW
wordt de interventiestrategie die de
programmaorganisatie hanteert als volgt omschreven:
“Netwerkorganisatie, intermediair tussen beleidsvoorbereiding en uitvoering, en als
‘tussenfiguur’ tussen privaat en publiek, leren door doen, andere vormen van
samenwerken en wegblijven van politiek en discussies over organisatie (structuren). […]
Daarbij gaat het niet over het continueren van de programmaorganisatie en –aansturing,
maar over het vermogen om natuurherstel te agenderen, invulling te geven in nieuwe
initiatieven, mensen te mobiliseren om die initiatieven over te nemen en te implementeren,
kennis en onderzoek te bundelen.”
Uit de interviews komen de volgende beelden met betrekking tot de invulling van de
interventiestrategie door het programmabureau naar voren:
- Het grootste deel van de geïnterviewden waardeert de interventiestrategie die wordt
gehanteerd.
- Ongeveer een vijfde van de geïnterviewden noemt de functie als ‘intermediair tussen
beleidsvoorbereiding en uitvoering’ als toegevoegde waarde.
- Ongeveer een kwart van de geïnterviewden noemt de onafhankelijke positie als
randvoorwaarde voor het effectief optreden. Een deel van deze geïnterviewden is van
mening dat deze onafhankelijke positie in het geding komt of al is gekomen.
- Dit hangt samen met het beeld dat volgens deze geïnterviewden is ontstaan dat het
programmabureau vooral is gericht op natuurherstel en dat er onvoldoende
aandacht wordt besteed aan het betrekken van bewoners en gebruikers van de
Waddenzee.
- De manier waarop het programmabureau is samengesteld (medewerkers die voor
PRW werken, maar ook namens hun eigen moederorganisatie optreden) werkt,
volgens een aantal geïnterviewden, ook in de hand dat betrokkenen vraagtekens
plaatsen bij de onafhankelijkheid. Dit ‘nadeel’ (partijdigheid) moet volgens hen beter
worden afgewogen tegen het ‘voordeel’ (beschikbare kennis) en expliciet worden
gemaakt.
- Met betrekking tot de functie van “tussenfiguur’ tussen privaat en publiek’ wordt door
geïnterviewden opgemerkt dat het programmabureau een wenkend perspectief zou
moeten bieden voor het kwaliteitsbeeld voor wonen, economisch en recreatief gebruik
van de Waddenzee in relatie tot het streefbeeld 2030. Een paar geïnterviewden zou graag
zien dat het programmabureau hiertoe de adviesfunctie richting de opdrachtgevers van
het PRW meer integraal oppakt.

. .% Interventiewijze(n)
In het Programmaplan PRW
worden de interventiewijze(n) als volgt omschreven
(letterlijk geciteerd):
- Het ontwikkelen en onderhouden van een inhoudelijk beargumenteerd, goed overzicht
van de herstelopgaven.

GE*

- Het initiëren, aanjagen van initiatieven of het samenbrengen van partijen gericht op
projecten rond natuurherstel of duurzaam gebruik van de Waddenzee.

- Het bieden van ondersteuning bij de onderbouwing en draagvlakvorming (vanuit de
inhoud) voor nieuwe herstelprojecten.

- Het zelf uit-ontwikkelen van projecten op verzoek van partijen.
- Het faciliteren van coalities vanuit een onafhankelijke positie en gericht op het
streefbeeld.

- Het ondersteunen van de uitvoering van de Samenwerkingsagenda en de Beheerraad.
- Ondersteunen van de ontwikkeling van een gezamenlijk programma duurzaam
Waddentoerisme.

- Aandragen ‘grote brokken’, ondersteuning programmering Waddenfonds.
- Ondersteunen/meedenken andere gelieerde programma’s in de Waddenzee: Programma
Samenwerkende Waddenhavens, Programma Economie en Ecologie in Balans,
ontwikkeling programmatische lijnen Werelderfgoed.
- Nadenken en werken aan een goede overdracht en borgen van een goede overdracht
(‘stokje over’) van de resultaten van het programma (inhoud, werkwijze) én het elders
beleggen van de rol en kracht van het programma, mede in relatie tot het toekomstig
beheer van de Waddenzee na 2018.
Wanneer we analytisch naar de genoemde interventiewijzen kijken, is het repertoire breed
(o.a. conceptontwikkeling, verbinden, ondersteunen, uitvoeren, overdragen). Ook bevat het
repertoire van de programmaorganisatie interventiewijzen passend bij alle fasen van een
programma.
Dit roept overigens twee vragen op: is het gewenst alles in een en hetzelfde
programmabureau samen te brengen? En: zo ja, wat betekent dat voor de benodigde
capaciteit en competenties van het bureau?
Uit de interviews komen de volgende beelden met betrekking tot de invulling van de
interventiewijzen naar voren:
- Aanjagen wordt beschouwd als een generieke kwaliteit. Zowel als het om ontwikkelen
gaat als om uitvoeren.
- Geïnterviewden noemen de volgende interventiewijzen het meest:
- Het agenderen (als luis in de pels, stoutmoedig, schurend)
- Het verbinden van partijen (als netwerkorganisatie, met niet alleen de bekende
sleutelfiguren)
- Het verbinden van kennis (het bij elkaar brengen van bestaande kennis, in kaart
brengen van kennislacunes, faciliteren van de ontwikkeling van kennis)
- Het brengen van samenhang in het van beleid naar integrale uitvoering brengen en
het creëren van draagvlak.
- In mindere mate worden de volgende interventiewijzen genoemd:
- Het leveren van een inhoudelijke bijdrage aan de discussie (o.a. buiten kaders
denkend, conceptueel vernieuwend)
- Het faciliteren door middel van financiële ondersteuning.
Met betrekking tot het agenderen geven verschillende geïnterviewden aan dat het
programmabureau stouter of stoutmoediger zou mogen zijn. De toegevoegde waarde wordt
door hen gezien in het vermogen om ‘schurende’ thema’s in een vroeg stadium te agenderen,
zodat visie gevormd kan worden en van daaruit verdere planvorming voor de uitvoering kan
worden vormgegeven. Bij deze respondenten bestaat de indruk bestaat dat het bureau in de
tweede fase van het programma voorzichtiger is geworden.

GE*

Overigens staat deze observatie haaks op waarnemingen van anderen, die juist van mening
zijn dat het bureau zich wel wat bescheidener mag opstellen.
Voor het projectbureau kan dit verwarrend zijn (de een zegt dit, de ander dat), maar het is
juist de kunst beide heren te dienen.
Met betrekking tot het verbinden van kennis wordt door een aantal geïnterviewden
aangegeven dat het programmabureau nog meer gebruik kan maken van de
Waddenacademie voor onderzoeksvragen en wetenschappelijke studies. Dit vraagt ook van
de Waddenacademie een proactieve houding, waarbij deze tijdig aangeeft voor welke kennis
de Waddenacademie zou kunnen worden ingezet.
Wanneer we bovenstaande bevindingen verbinden met de verschillende fases van een
programma (denken, van denken naar doen, doen) dan tekent zich het volgende beeld af:
- Over het algemeen wordt de toegevoegde waarde door betrokkenen als groot gezien in
die cases waar het programmabureau primair een aanjagende rol heeft en daarnaast een
agenderende en/of verbindende. Daar waar met andere woorden nog consensus moet
worden bereikt over doelen en ambities, die nog niet verankerd zijn in bijvoorbeeld een
programmaplan (bv. Bereikbaarheid Waddeneilanden, Integrale Kennisagenda).
- In die cases waar doelen en ambities vastliggen in bijvoorbeeld een convenant en partijen
(met elkaar) uitvoering geven aan de afspraken wordt de toegevoegde waarde van de
programmaorganisatie als minder groot gezien (bv. Mosselconvenant, Eems Dollard).
Partijen kunnen vaak zelf de verantwoordelijkheid nemen voor de uitvoering. De rol van
het programmabureau is (al dan niet direct) ondersteunend of (mede) uitvoerend. Soms
is men ook het oliemannetje.
Interessante vraag is of het programmabureau zich meer had moeten bekommeren om de
uitvoering. Dat ‘specialisme’ wordt in veel programma’s onderschat.

..

Interventiestijl
Een programmaorganisatie werkt in een ingewikkeld speelveld met veel publieke en
particuliere partijen en heeft meestal geen of een beperkte verantwoordelijkheid. Een
programmaorganisatie (het is in deze tekst al eerder gezegd) dankt zijn positie aan een
gedeeld beeld over nut en noodzaak ervan. Betrokkenen vinden dat iets/iemand voor
afstemming, samenhang en samenwerking zorgt en zo nodig (projecten en) processen
aanjaagt. Lees: opstart, tempo maakt, helpt bij versnellen, tempo bewaakt en zo nodig
doorstart. Dat aanjagen staat centraal in de rolopvatting van en voor het programmabureau
van het PRW. Van een programmabureau mag voorts worden verwacht dat het concepten
vanuit niets kan ontwikkelen, de kunst van het verbinden verstaat en plezier beleeft aan het
‘oliemannetje’ spelen.
De mate waarin de inzet van een interventiewijze werkt of juist niet werkt hangt af van de stijl
waarmee deze wordt ingezet. In het Programmaplan PRW
wordt de gewenste
interventiestijl van de programmaorganisatie als volgt omschreven:
“Pragmatisch, verbindend, intermediair, doener, visie, autonomie en variatie in het
repertoire. Niet alleen aanjagen en adviseren, maar ook het uitvoering gereed krijgen van
projecten.”
De stijl van werken is een belangrijk kenmerk van medewerkers van een programmabureau.
Juist omdat anderen verantwoordelijk zijn voor een deel van het programma is er iets of
iemand nodig die in de praktijk voor de samenhang en energie zorgt.

GE*

Het succes van een programmabureau kan worden beoordeeld op basis van uitkomsten,
maar ook worden afgemeten op basis van de mate waarin de interventiestijl werkt. De
volgende indicatoren zijn dan relevant:
- Er is grote betrokkenheid bij het programma. Zowel professioneel als persoonlijk. Passie
is een groot woord op persoonlijk niveau, maar met alleen professionele betrokkenheid
schiet een programmaorganisatie vaak te kort.
- Medewerkers van een programma zijn eigenlijk de besten van de klas: ze kunnen veel,
veel tegelijkertijd en vaak nog snel ook. Toch is ook dat niet genoeg: ze mogen namelijk
niet ijdel zijn. Het vergt veel subtiliteit.
- Complementair handelen is een belangrijke competentie van medewerkers. Het geeft
immers geen pas om op de stoel van een ander te gaan zitten of op de voorgrond te willen
treden. Ook hier is het zaak subtiel te opereren.
- Ze zijn zeer sensitief. Verdiepen zich in anderen. Luisteren. En zoeken naar onzichtbare
manieren om toegevoegde waarde te leveren. Dat kan iets groots of iets slims zijn, maar
ook iets (klein) uitvoerends.
- Tenslotte zijn ze onzichtbaar daadkrachtig. Er moet namelijk wel vooruitgang worden
geboekt. Barrières moeten worden genomen en risico's beperkt. Maar wel op een subtiele
manier.

Figuur : indicatoren van een succesvolle interventiestijl

Betrokkenen zijn het er over eens dat er in de periode
1–
een programmabureau
nodig was, dat intervenieert. Op het repertoire van interventiewijzen is geen kritiek,
hoogstens is er op onderdelen verschil van mening (dit iets meer, dat wat minder). De breedte
van dat repertoire wordt beschouwd als een kracht van het bureau. De kritiek op het bureau
richt zich vooral op de stijl van werken van het bureau en de daarmee samenhangende
positionering.
Geïnterviewden geven met betrekking tot de interventiestijl van de programmaorganisatie
het volgende aan:
- Er is behoefte aan meer gevoel voor het verbinden van belangen, gevoel voor agenda’s
van partijen, partijen kennen en het inzetten van de juiste persoon op het juiste moment.
- De programmaorganisatie profileert zichzelf te veel als zelfstandige partij.
In de beeldvorming lijken resultaten toegeschreven te worden aan de
programmaorganisatie van het PRW, terwijl bijdragen van partners daarmee uit beeld
raken. Ongeveer een achtste van de geïnterviewden benoemt dit.

GE*

%

Deze geïnterviewden geven aan dat hiermee het risico ontstaat dat de
programmaorganisatie een ‘partij tussen de partijen’ wordt, waarmee de functie als
‘oliemannetje’ onder druk kan komen te staan.
- Juist deze functie als ‘oliemannetje’ wordt door een aantal geïnterviewden als
toegevoegde waarde benoemd. Deze geïnterviewden geven aan dat het effectief invullen
van deze rol vraagt om gevoel voor het verbinden van belangen, gevoel voor agenda’s van
partijen, partijen kennen en het inzetten van de juiste persoon op het juiste moment.
De programmaorganisatie geeft aan dat het nooit de intentie is geweest om resultaten (van
andere partijen) te ‘claimen’, maar dat dit beeld wellicht voortkomt uit de druk die gevoeld
wordt van opdrachtgevers om resultaten te laten zien.

.

Opdrachtgevers en aansturing
Aanbeveling uit de evaluatie over de eerste vier jaar was dat het aantal opdrachtgevers
uitgebreid zou moeten worden. Dat is gebeurd. Hoe functioneert dat?
Met betrekking tot het opdrachtgeverschap en de aansturing van het programmabureau in de
periode 2015-2018 worden door de geïnterviewden de volgende punten naar voren gebracht:
- Met het verbreden was beoogd dat provincies meer eigenaarschap zouden tonen voor het
realiseren van het streefbeeld 2030 en een stevigere rol zouden nemen in de aansturing.
Een groot aantal geïnterviewden geeft aan dat vooral het eerste deel van dit gewenste
effect nog onvoldoende tot stand is gekomen. Meerdere geïnterviewden geven aan dat zij
graag zouden zien dat de opdrachtgevers verder denken dan het eigen belang en steviger
inzetten op het realiseren van het streefbeeld 2030. De indruk bij respondenten is dat op
algemeen programmaniveau minder (serieus en/of ambitieus) wordt gestuurd op het
behalen van bovenliggende doelen (streefbeeld 2030).
- Een aantal geïnterviewden geeft aan dat met de vernieuwde opdrachtgeverstructuur de
vrije ruimte is verminderd vanwege het meer projectmatig sturen. Opdrachtgevers lijken
meer behoefte te hebben aan zekerheid over resultaten en de besteding van de financiële
bijdragen. Deze geïnterviewden geven aan dat jammer te vinden, omdat de toegevoegde
waarde meer wordt ervaren in projecten die vanuit de vrije ruimte ontstaan (terwijl nu
juist die ruimte afneemt). Overigens is ook door het OBW aangedrongen op het behouden
van voldoende ‘vrije ruimte’ om in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen en om een
vrije intermediaire rol te kunnen blijven vervullen.
- Een aantal andere geïnterviewde vertegenwoordigers van opdrachtgevers geeft juist aan
behoefte te hebben aan meer zicht op de toegevoegde waarde van en bereikte resultaten
door het programmabureau. Het mag allemaal wel wat ‘blauwer’, ondanks de al
aangeleverde verslagen.
- De door medewerkers van het programmabureau gehanteerde interventiestijl speelt een
belangrijke rol in de mate waarin de spanning tussen ‘ruimte’ en ‘beheersing’ kan worden
weggenomen.
- Een deel van de geïnterviewden geeft tenslotte aan dat (economische) gebruikers en
bewoners van de Waddenzee in de organisatiestructuur van het programma wordt
gemist. Zij zijn van mening dat het programma hiermee te eenzijdig is gericht op
natuurherstel en het risico bestaat dat er geen realistisch perspectief is voor
(economische) gebruikers en bewoners van de Waddenzee. De verbinding met de
Waddengemeenten wordt door een aantal geïnterviewden als essentieel gezien.

GE*

.

Programmabureau
In de evaluatie over de eerste vier jaar werd de conclusie: “dat de organisatie klein en
wendbaar is, helpt bij het invulling geven aan het verbinden, pragmatisme en
ondersteunende acties”.
In paragraaf .1 staat beschreven hoe het programmabureau momenteel is ingericht. Het
bureau heeft op basis van zelfreflectie geïnventariseerd wat volgens hen goed gaat en wat
aandacht verdient.
Wat goed gaat volgens het programmabureau:
- De huidige inrichting van de programmaorganisatie werkt (mandaat en rollen zijn
duidelijk).
- Er is een meer flexibele geïntegreerde verdeling en uitvoering van het werk.
- De huidige inrichting maakt het mogelijk verbinding aan te gaan met alle relevante
organisaties; PRW is een netwerkorganisatie.
- De mensen van PRW hebben een wisselende rol/repertoire (ze kunnen goed
meebewegen).
- Door de huidige inrichting is er sprake van een betere verbinding van gebruikers
(recreatie, visserij, ondernemers), overheden en NGO’s. De verankering van de
economische gebruikers zou intensiever kunnen (nu alleen toerisme en visserij).
Wat volgens het programmabureau aandacht verdient:
- Strategietrekkers werken nu vooral parttime voor het programma. Dat levert een
beperking op in de slagkracht.
- Organisaties stellen in de huidige situatie op basis van beschikbaarheid mensen
beschikbaar voor het programma en niet op basis van welke competenties nodig zijn. Om
de doelen van het PRW te bereiken is het noodzakelijk hier een betere match in te maken.
- Medewerkers die voor PRW werken, voeren daarnaast ook werkzaamheden uit voor
bijvoorbeeld het OBW en de beheerraad of vertegenwoordigen in bepaalde gremia ook
hun eigen moederorganisatie. Dit werkt in de hand dat betrokkenen vraagtekens plaatsen
bij de onafhankelijkheid van de programmaorganisatie.
- Strategietrekkers hebben nu een achtergrond binnen de overheid of natuurorganisaties,
kennis en expertise op het gebied van economisch en recreatief gebruik van de
Waddenzee is noodzakelijk.
- Een groot deel van het beschikbare budget voor projecten wordt besteed aan
strategietrekkers (zie paragraaf 5.3). Volgens de programmaorganisatie is er behoefte aan
minder strategietrekkers en meer projectleiders/procesmanagers. Dit hangt ook samen
met de noodzaak tot meer focus in de uitwerking van het streefbeeld (paragraaf 3.2).
- Voor inkoop en financiële verantwoording valt de programmaorganisatie onder LNV/EZK
en moet daarmee ook voldoen aan de regels/eisen die daaraan worden gesteld. Dit leidt
tot een grote administratieve last voor de programmaorganisatie. PRW heeft daarmee
weinig ruimte voor souplesse en slagkracht om snel te kunnen inspelen op
ontwikkelingen.
Daarnaast geeft het programmabureau aan dat zij een tijdelijke schakel zou moeten zijn. Het
eigenaarschap moet bij de reguliere organisaties blijven liggen. Het programmabureau geeft
aan (nog) meer in te willen zetten op overdracht van projecten en dossiers op het juiste
moment.

GE*

&

Interessante vraag is of het programmabureau in de periode 2010 – 2014 onder een beter
gesternte opereerde dan die daarna. De suggestie wordt gewekt dat er in de eerste periode
veel laaghangend fruit was, wat leidde tot meer resultaten en zo het draagvlak voor het
programmabureau vergrootte. Wij hebben dat niet onderzocht. Elke periode stelt specifieke
eisen. Dat geldt voor 2010 – 2014, maar ook voor 2014 – 2018. Daar moet het
programmabureau zich van bewust zijn en naar handelen.

.% Het PRW na ) ,
In het afsprakenconvenant PRW
is met betrekking tot de programmaduur het
volgende opgenomen:
- Het Programma naar een Rijke Waddenzee loopt tot 2030, of zoveel korter wanneer de
doelen van het programma zijn gerealiseerd.
- De programmafinanciering voor deze periode loopt tot en met 2018. In 2018 wordt bezien
hoe de realisatie van de programmadoelen in het vervolg het beste georganiseerd kan
worden.
Alle geïnterviewden zijn het er over eens dat het doel van het Programma naar een Rijke
Waddenzee, het realiseren van het streefbeeld * (een Rijke Waddenzee voor natuur en
mens), nog niet is verwezenlijkt.
Op dit moment wordt door het programmabureau uitvoering gegeven aan de realisatie van
dit doel. Bijna alle geïnterviewden zijn van mening dat het niet vanzelfsprekend mag zijn dat
een programmabureau deze rol vervult. De verantwoordelijkheid voor het verwezenlijken van
het streefbeeld ligt immers bij betrokken partijen. Een programmabureau behoort een
tijdelijke functie te vervullen, afhankelijk van het ontwikkelingsproces. Wanneer een
programmabureau te lang in stand wordt gehouden, kan het risico ontstaan dat partijen
minder eigenaarschap voelen. Ook wordt door een groot aantal geïnterviewden gewezen op
het risico van institutionalisering van het programmabureau. Het streven moet gericht zijn op
overbodigheid.
Voor een groot aantal geïnterviewden is er geen reden om al in
te stoppen met een
ondersteunende functie als het programmabureau. Deze geïnterviewden zijn van mening dat
op dit moment nog niet voorzien is in randvoorwaarden die stoppen mogelijk maken. De
volgende randvoorwaarden worden als noodzakelijk genoemd:
- Partijen moeten bereid en in staat zijn om effectief met elkaar samen te werken aan de
realisatie van het streefbeeld 2030. Zonder buitenboordmotor.
- Partijen moeten herkennen en erkennen dat de Waddenzee wezenlijk andere vormen van
medegebruik vergt dan andere gebieden in Nederland en wederzijds begrip hebben voor
wat dat betekent op het gebied van ecologie, economie en wonen. Zolang dat niet zo is, is
een ondersteunende functie nodig.
Voor een eventueel derde levensfase van een ondersteunende functie worden door
geïnterviewden, naast de aandachtspunten uit paragraaf 1. , de volgende aandachtspunten
meegegeven:
- Een programmabureau zou (nog) meer als aanjager moeten optreden: inhouw en
structuur brengen in thema’s, eigenaarschap bij partijen versterken, condities voor de
uitvoering helpen organiseren en dan loslaten.

GE*

*

- Er is behoefte aan meer (vrije) ruimte voor ondersteuning van innovatieve initiatieven uit
de maatschappij (proeftuinen/incubators). Dit vraagt een andere kennis en expertise dan
op dit moment aanwezig is.
- De personele invulling moet nog meer aansluiten op wat de noodzakelijke
interventiewijze(n) en –stijl vergen voor de fase waarin het programma zich bevindt. Ook
de bijdragen in capaciteit die de programmaorganisatie ontvangt van opdrachtgevers (zie
paragraaf 5.1) moet hier aan voldoen. Verschillende geïnterviewden geven aan dat in een
eventueel vervolg behoefte is aan ‘vers bloed’ in het programmateam, onder andere om
zo verdere innovatie mogelijk te maken en het berijden van stokpaardjes te voorkomen.

.

Conclusies
Eind
komt voor vrijwel iedereen te vroeg om zonder aanjaagfunctie invulling te geven
aan de realisatie van het streefbeeld * . Geïnterviewden geven aan dat partijen in de
Waddenzee nog onvoldoende in staat zijn om deze functie zelf te vervullen.
De achterliggende idee achter de verbreding van de opdrachtgeverstructuur van de
programmaorganisatie in
was dat hiermee de regiefunctie op het bereiken van het
streefbeeld * zou worden versterkt. Dit is nog onvoldoende het geval.
Met betrekking tot de invulling van de realisatie van het streefbeeld is er behoefte aan een
wenkend perspectief voor wonen, en economisch en recreatief gebruik van de Waddenzee in
relatie tot het streefbeeld * . Zoals in paragraaf 1. is aangegeven vraagt dit een passende
interventiestrategie, een aansluitend repertoire aan interventiewijzen en een zorgvuldige
toepassing van interventiestijlen.
De gekozen interventiestrategie van het programmabureau biedt nog steeds toegevoegde
waarde, vooral als intermediair tussen beleidsvoorbereiding en uitvoering. Om deze functie
op een goede manier te blijven vervullen moet het programmabureau er voor zorgen dat zij
steeds een onafhankelijke, neutrale positie inneemt ten opzichte van partijen in de
Waddenzee. Dit vraagt onder andere dat medewerkers over meer kennis en expertise
beschikken van economisch en recreatief gebruik van de Waddenzee.
De interventiewijzen die de programmaorganisatie hanteert passen voldoende bij de fases
‘denken’ en ‘van denken naar doen’. Vooral het telkens opnieuw agenderen van nieuwe
thema’s, het verbinden van partijen en kennis en het vertalen van beleid naar integrale
uitvoering worden als toegevoegde waarde gezien. Dit komt naar voren in die cases waar het
programmabureau een aanjagende rol heeft omdat er nog consensus moet worden bereikt.
In denken, van denken naar doen of in doen.
In die cases waar doelen en ambities vastliggen in een convenant en partijen (met elkaar)
uitvoering geven aan de afspraken wordt de toegevoegde waarde van de
programmaorganisatie als minder groot gezien. Dit is ook het moment waarop organisaties
de uitvoering weer zelf ter hand zouden kunnen of zelfs moeten nemen.
De mate waarin de inzet van een interventiewijze werkt of juist niet werkt hangt af van de stijl
waarmee deze wordt ingezet. We hebben kenmerken beschreven waar die stijl aan moet
voldoen. Professionele en persoonlijke betrokkenheid. Complementair handelend. Sensitief.
Niet ijdel. Subtiel daadkrachtig. Rode draden in die stijl zijn dienstbaarheid, onzichtbaarheid
en subtiliteit.

GE*

,

Wij hebben de indruk uit de gesprekken dat er spanning is op de door het programmabureau
gehanteerde stijl en de wens van betrokkenen. Kritiek spitst zich toe op de gehanteerde stijl.
Van de programmaorganisatie wordt meer gevoel voor het verbinden van belangen en voor
agenda’s van partijen verwacht. Dat veronderstelt kennis van de eigenaardigheden van
partijen en het vermogen van timing bij het inzetten van de juiste persoon. Hiermee hangt
ook de tegenstelling samen tussen de noodzaak van voldoende vrije ruimte die het huidige
programmabureau wenst en de behoefte aan meer grip van de opdrachtgevers. Door de
gehanteerde stijl roept het projectbureau een discussie op over positionering.

GE*

6 Doelmatigheid van het programma

In dit hoofdstuk beschrijven we onze bevindingen ten aanzien van de doelmatigheid van het
programma in de periode
tot nu. Onder doelmatigheid verstaan we de verhouding
tussen de middelenbesteding en de realisatie van taken.

&. Financieringsafspraken ) - ) ,
De financiering van het programma voor de periode
tot en met
is in het
afsprakenconvenant PRW
als volgt vastgelegd:
- Het ministerie van EZ (LNV) stelt jaarlijks 1 miljoen euro aan middelen beschikbaar.
- Naast de financiële bijdrage levert het ministerie van EZ (LNV) de programmamanager (1
fte) en een programmacoördinator tevens financieel aanspreekpunt (0,6 fte).
- Via de RVO stelt het Ministerie van EZ (LNV) jaarlijks 3000 uur aan projectleiderscapaciteit
beschikbaar voor het programma.
- Het Ministerie van IenW draagt jaarlijks via RWS € 350.000,- bij. Een derde daarvan is
toegewezen aan afgesproken opdrachten, een derde is gekoppeld aan taken van RWS,
maar hoeft niet per definitie gelabeld te worden aan een RWS/project, een derde is echt
vrije ruimte. Binnen de bijdrage van RWS vallen ook de kosten voor huisvesting (schatting
€ 40.000,-).
- Daarnaast draagt RWS bij aan het programma via de inzet van capaciteit (0,6 fte).
- Het Ministerie van IenW, DG-R&W draagt jaarlijks € 50.000,- bij voor de uitvoering van
overeengekomen opdrachten.
- De drie provincies stellen jaarlijks gezamenlijk 0,5 miljoen beschikbaar in mensen en
middelen, onder voorbehoud van ruimte binnen de provinciale begrotingen.
- De Coalitie Wadden Natuurlijk draagt capaciteit bij via de inzet van mensen in het
Programmateam en als mede-initiatiefnemer bij de ontwikkeling van projecten.
Jaarlijks worden de uit te voeren opdrachten vastgelegd in opdrachtbrieven en
uitvoeringsagenda’s en door middel van jaarverslagen vindt er een verantwoording plaats.

GE*

)

In onderstaand schema zijn deze toezeggingen zoveel mogelijk gekapitaliseerd. Hierin zijn
niet de *.
uur gekapitaliseerd die jaarlijks via het RVO beschikbaar worden gesteld. De
capaciteit die door de Coalitie Wadden Natuurlijk is toegezegd, is in het afsprakenkader niet
gekwantificeerd. Deze is om die reden niet opgenomen in onderstaande tabel.
Toezeggingen opdrachtgevers

jaarlijks

EZ (LNV)

.

projecten en vrije ruimte

.

personeelskosten / inzet medewerkers
IenW/RWS

.

projecten, vrije ruimte en huisvesting

*

.

personeelskosten / inzet medewerkers

.

IenW/DG R&W

totale bijdrage

.

Waddenprovincies

totale bijdrage

.
. )).)))6

Totaal
Tabel %: Gekapitaliseerde bijdrage in euro

&.

Gerealiseerde bijdrage opdrachtgevers
Om de gerealiseerde bijdrage van opdrachtgevers aan het PRW in beeld te brengen is gebruik
gemaakt van de eerder genoemde opdrachtbrieven.
Ministerie van EZ (LNV)
Het ministerie van EZ (LNV) heeft conform de afspraken in het afsprakenconvenant een
programmamanager ( fte) en een programmacoördinator tevens financieel aanspreekpunt
( ,/ fte) geleverd. De programmamanager heeft tevens de rol van secretaris van het
Opdrachtgeverscollectief Beheer Waddenzee en secretaris van de Beheerraad (beide rollen
maken geen onderdeel uit van PRW).
EZ (LNV)

)

Projecten en vrije ruimte

.

Personeelskosten / inzet
medewerkers ( ,/ fte)
Totaal

) &
.

.

) *
.

.

) ,
.

.

.

.

.

.

. )).)))

. )).)))

. )).)))

. )).)))

Tabel : Gekapitaliseerde bijdrage EZ (LNV) in euro

De projectleiderscapaciteit die door het ministerie van EZ via de RVO beschikbaar wordt
gesteld is voor de jaren
3 en
wegens een taakstelling gehalveerd.

6

excl. *

GE*

uur inzet RVO

.

De beschikbare capaciteit voor het programma is als volgt benut:
)

) &

) *

) ,

Beschikbaar gesteld *.

*.

.

.

Verplicht door PRW

.6

.

.

*.

Tabel &: Projectleiderscapaciteit RVO in uren

Het programmabureau heeft de teruggang in beschikbare projectleiderscapaciteit
opgevangen door meer externe inhuur om invulling te kunnen blijven geven aan de
uitvoeringsagenda. Dit is gefinancierd vanuit de vrije ruimte.
Ministerie van IenW
De ,/ fte aan capaciteit die door RWS jaarlijks aan het programma wordt bijgedragen is te
verdelen naar ongeveer ,* fte managementondersteuning en ,* fte strategietrekker
sedimenthuishouding. Vanuit het programmabureau wordt aangegeven dat de inzet van de
strategietrekker op momenten onder druk is komen te staan. In de periode van
tot nu
zijn er drie wisselingen geweest in de invulling ervan, met gevolgen voor continuïteit. Ook is er
sprake van druk op de beschikbare capaciteit van de huidige strategietrekker. Daarnaast is er
een wisseling geweest van managementondersteuning met frictiekosten en
continuïteitseffecten als gevolg. De bijdrage vanuit DG R&W is in
en
/ benut voor het
Waddenhuisberaad en het dossier Bereikbaarheid. De bijdrage voor
3 wordt gebruikt voor
de gebiedsagenda.
IenW
RWS

)

) &

) *

) ,

projecten en vrije
ruimte

.

* .

* .

* .

personeelskosten/inzet
medewerkers ( ,/ fte)

.

.

.

.

1 .

1 .

1 .

1 .

DG R&W

.

.

.

.

Totaal

*).)))

)).)))

)).)))

)).)))

Huisvesting

Tabel *: Gekapitaliseerde bijdrage IenW in euro

In
/ heeft RWS €
op Terschelling.

GE*

.

,- extra bijgedragen voor de planuitwerking van de kwelder Striep

Waddenprovincies
De jaarlijkse bijdrage vanuit de Waddenprovincies in mensen en middelen is op basis van de
opdrachtbrieven als volgt verdeeld:
Waddenprovincies

)
7

) &

) *

) ,

63.

63.

*3*.

8

Projecten en vrije ruimte

.

Personeelskosten / inzet
medewerkers provincies

.

* *.

* *.

3.

Totaal

).)))

)).)))

)).)))

)).)))

Tabel ,: Gekapitaliseerde bijdrage Waddenprovincies in euro

Daarnaast is in
Waddenfonds.

/ er sprake geweest van een extra bijdrage van €

.

,- vanuit het

Het programmabureau geeft aan dat voor de jaren
3 en
de Waddenprovincies niet de
toegezegde capaciteit kunnen leveren en dat dit is gecompenseerd door een financiële
bijdrage. Ook is er sprake geweest van wisselingen in de invulling van de projectmanager
Actieplan Vaarrecreatie. Beiden hebben gevolgen voor de continuïteit.
Coalitie Wadden Natuurlijk
Op basis van het Afsprakenconvenant PRW
heeft de Coalitie Wadden Natuurlijk
jaarlijks capaciteit bijgedragen via de inzet van mensen in het programmabureau. In de
periode
tot nu is deze bijdrage niet gekapitaliseerd. Over de omvang kunnen we dan ook
niets zeggen
Vanuit de partijen die deel uit maken van de Coalitie Wadden Natuurlijk zijn in deze periodes
medewerkers actief geweest binnen het programma. Deze capaciteit is deels gefinancierd uit
de bijdragen van de ministeries en de Waddenprovincies die beschikbaar zijn voor projecten
en vrije ruimte. In onderstaande tabel is de financiële implicatie inzichtelijk gemaakt.
)
Inzet CWN gefinancierd door
PRW

) &
. /1

. 1

) *

) ,

/6.3 /

6*.*3

Tabel : Inzet CWN gefinancierd door PRW in euro9

7
Waarvan 1 .
,- euro voor Actieplan Vaarrecreatie en .
,- euro voor Ondersteuning
beleving Werelderfgoed
8
Waarvan
.
,- euro voor Actieplan Vaarrecreatie en .
,- euro voor Ondersteuning
beleving Werelderfgoed
9
Deze cijfers zijn aangeleverd door de programmaorganisatie

GE*

&.

Besteding bijdrages voor opdrachten en vrije ruimte
Om de middelenbesteding voor het programma in beeld te brengen is, naast de
eerdergenoemde opdrachtbrieven, gebruik gemaakt van uitvoeringsagenda’s en
jaarverslagen.
De totale jaarlijkse bijdrage voor opdrachten en vrije ruimte van de ministeries en de
Waddenprovincies komt uit op10:
)
Bijdrage EZ (LNV)
Bijdrage IenW
Bijdrage Waddenprovincies

.

) &
.

.

) *
.

.

) ,
.

* .

*/ .

*/ .

.

63.

** .

*.)))

.&

.
*/ .

11

.)))

12

.

Totaal

. , .)))

Totaal verplicht13

. * .

.* .

. 1 .

.16 .

1/.

13.

.

.

Vrije ruimte

.

.

.& .)))

Tabel ): Uitsplitsing totale bijdrage voor projecten en vrije ruimte PRW in euro

In het OBW en het RCW is aangedrongen op het behouden van voldoende ‘vrije ruimte’ voor
het programmabureau om in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen en om een vrije
intermediaire rol te kunnen blijven vervullen. De ‘vrije ruimte’ moet vooral gevonden worden
in de inzet van de mensen uit het kernteam en de wijze waarop geïntervenieerd wordt in
projecten. Uit bovenstaande tabel komt naar voren dat de financiële ‘vrije ruimte’ steeds
beperkter wordt. Dit bevestigt wat door een aantal geïnterviewden naar voren is gebracht.
Het programmabureau geeft daarnaast aan dat opdrachtgevers ten opzichte van de eerste
fase van PRW een steeds groter deel van het beschikbare budget vastleggen in concrete
opdrachten.

10

Hiervoor is gebruik gemaakt van de uitvoeringsagenda’s
/,
3 en
en jaarverslag
en
/
11
In dit jaar heeft de provincie Fryslân haar personele bijdrage financieel gecompenseerd
12
Dit is exclusief
.
,- euro voor Actieplan Vaarrecreatie en .
,- euro voor
Ondersteuning beleving Werelderfgoed
13
Op basis van de uitvoeringsagenda’s

GE*

%

In onderstaande tabel is, op basis van de uitvoeringsagenda’s, de verdeling van de financiële
bijdrages over de strategieën inzichtelijk gemaakt.
Strategie

)

) &

) *

) ,

.

.

* .

.

.

.

*

*: Vogels en verbeteren broedsucces

6 .

.

.

.

1: Verzachten randen vaste wal en natte
wad

3 .

6 .

6 .

.

: Sedimenthuishouding voor veiligheid
en biodiversiteit

.

* .

6 .

.

/: Verduurzaming havens en
scheepvaart en vaargeulmanagement

6 .

* .

.

.

: Verduurzaming visserij en
natuurherstel

.

: Completeren voedselweb:
biobouwers en vissen

.

3. Eems-Dollard Estuarium

.

.

.

.

. Duurzaam Waddentoerisme
Werelderfgoed

.

* .

* .

6 .

6. Effecten van externe invloeden

-

.

Overig

6 .

Totaal

.)

.)))

. ).)))

-

3 .

-

. % .)))

.% ).)))

Tabel : financiële bijdrage per strategie in euro

Uit het beschikbare budget voor projecten en vrije ruimte wordt deels ook de middelen voor
de strategietrekkers gefinancierd en communicatie. In de periode van
–
beslaat dit
tussen de -* % van het beschikbare budget voor projecten. In onderstaande tabel is dit in
beeld gebracht.
)

) &

) *

) ,

Budget beschikbaar voor
projecten

. * .

.* .

. 1 .

.16 .

Kosten strategietrekkers

1.

* .3 1

.1/6

.1/6

Kosten communicatie

6 .

1 .

.

.

Tabel %: Inzet strategietrekkers en communicatie in euro

GE*

&.% Conclusies
Het beschikbare budget en capaciteit is voldoende geweest voor de uitvoering van het
programmaplan tot nu toe.
De toegezegde bijdrage in mensen en middelen van de ministeries van EZ (LNV) en IenW zijn
geleverd en ook daadwerkelijk besteed. Ditzelfde geldt, met uitzondering voor het jaar
,
voor de toegezegde bijdrage van de Waddenprovincies.
De geleverde capaciteit door zowel RWS als de Waddenprovincies is echter onder druk komen
te staan. Dit heeft effecten gehad op de continuïteit.
De toegezegde projectleiderscapaciteit vanuit RVO is door het ministerie van EZK voor de
jaren
3 en
gehalveerd.
De Coalitie Wadden Natuurlijk heeft bijgedragen door capaciteit (mensen) te leveren. De
omvang is niet gekapitaliseerd.
Vanuit het beschikbare budget voor projecten en vrije ruimte worden jaarlijks medewerkers
van organisaties die onderdeel uitmaken van de Coalitie Wadden Natuurlijk betaald voor hun
inzet. Over de periode
komt dit uit op gemiddeld € 6 .
,- per jaar. Dit is ruim
1% van het jaarlijks beschikbare budget voor projecten.
Ondanks dat in het OBW en het RCW is aangedrongen op het behoud van voldoende ‘vrije
ruimte’ wordt die elk jaar minder. Daarnaast wordt deze vrije ruimte door ingezet om de
teruggang in projectleiderscapaciteit door de taakstelling RVO op te vangen. Hiermee komen
mogelijkheden voor de programmabureau om in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen
en een vrije intermediaire rol te kunnen blijven vervullen verder onder druk te staan. Een
aantal geïnterviewden brengt naar voren dat het programmabureau juist in deze ‘vrije ruimte’
de meeste toegevoegde waarde levert.
Een relatief groot deel van het beschikbare budget voor projecten wordt besteed aan
strategietrekkers en communicatie ( -* %). Wanneer daar ook de gekapitaliseerde inzet van
medewerkers aan wordt toegevoegd, wordt ongeveer 1 -1 % van de jaarlijkse bijdrage
besteed aan apparaatskosten en communicatie.

GE*

&

7 Streefbeeld 2030

“Als we verder kijken in * zien we dat de Waddenzee op delen weer smaragdgroen kleurt
vanwege zeegrasvelden. De Waddenzee is een veilige en een veerkrachtige klimaatbuffer. Het
landschap ademt het ritme van eb en vloed met veel zoet-zoutverbindingen. Ook de mens
vindt er zijn plek; woont, werkt en recreëert er. Innovatiekracht is dankzij de combinatie van
nuchterheid, creativiteit en trots de motor gebleken voor een duurzame Waddeneconomie in
een UNESCO Werelderfgoed met kwalitatief hoogwaardige producten.”

*. Draagvlak Streefbeeld ) )
In het afsprakenconvenant PRW
is de functie van het streefbeeld als volgt
omschreven: “richting geven aan de ontwikkeltrajecten, als gezamenlijk perspectief voor de
dialoog en het zoeken naar oplossingen, maatregelen en innovaties.”
Voor een groot deel van de geïnterviewden fungeert het streefbeeld als einddoel. Voor hen
biedt het streefbeeld een kader om, in het proces om van beleid naar uitvoering te komen, de
spanning tussen ecologische doelstellingen voor een Rijke Waddenzee en het (economisch)
gebruik ervan te verkennen en hierover met alle betrokken partijen in gesprek te gaan. Een
aantal geïnterviewden benadrukt dat het streefbeeld niet te rigide moet worden toegepast:
waar nodig moet het bijgesteld kunnen worden. Uit de bevindingen in projecten en
programma’s komt naar voren wat tot resultaat leidt en wat bijstelling nodig heeft. Dit zou
volgens een aantal geïnterviewden meer moeten worden vertaald naar meetbare doelen en
concrete uitvoeringsprogramma’s en projecten binnen het PRW. Ongeveer een tiende van de
geïnterviewden geeft aan dat de mogelijkheden voor economische gebruik en leefbaarheid
ten opzichte van het ecologisch herstel meer zouden moeten worden belegd in het
streefbeeld. Anderen geven juist aan dat het juist de kracht van het PRW is dat in het
streefbeeld ecologisch herstel centraal staat.
Ongeveer een achtste van de geïnterviewden geeft aan niet bekend te zijn met het streefbeeld
* . Tegelijkertijd is een aantal betrokkenen niet duidelijk wie het huidige streefbeeld heeft
vastgesteld. Er wordt wel gepleit voor meer uitwisseling van beelden onderling.

*.

Stand van zaken Streefbeeld ) )
Geïnterviewden geven aan dat het streefbeeld * nog niet gerealiseerd is. Het realiseren
van deze doelen vraagt volle inzet van alle betrokkenen. Een aantal geïnterviewden geeft aan
de indruk te hebben dat de urgentie van het realiseren van het streefbeeld bij sommige
betrokkenen vermindert.

GE*

*

Ongeveer een kwart van de geïnterviewden geeft aan dat het streefbeeld * voldoet en
actueel is. Van de overige geïnterviewden geeft de meerderheid aan dat het streefbeeld op
hoofdlijnen voldoet. Het streefbeeld kent echter ook thema’s die op een meer gedetailleerder
niveau zijn ingevuld. Geïnterviewden zijn van mening dat deze gedetailleerde uitwerking op
basis van feitelijke kennis en ervaringen die is opgedaan in projecten en programma’s,
bijgesteld moet worden. Herstel van het zeegras wordt meerdere keren als voorbeeld
genoemd. In dit kader wordt door een paar geïnterviewden gesuggereerd dat het wellicht
nuttig is om de balans op te maken of actief natuurherstel tot meer resultaat leidt dan het
creëren van rust en bescherming. Hierbij worden het zeegras en het herstel van
mosselbanken als voorbeelden genoemd.
Vooral het strategisch doel ‘Ondernemen met Werelderfgoedklasse’ wordt door verschillende
geïnterviewden genoemd als het doel dat meer uitwerking vraagt in concrete
uitvoeringsprogramma’s. Hierbij wordt door een enkele geïnterviewde opgemerkt dat zeker
in de uitwerking van dit doel duidelijk moet worden aangegeven welke toegevoegde waarde
het programmabureau hier heeft.
Geïnterviewden noemen de volgende thema’s als mogelijke aanvulling op het streefbeeld
* :
- Klimaatadaptatie.
- Duurzaamheid.
- Vergroening / verduurzaming van de havens.
- Invasieve soorten.
- Microplastics / plastic soep.
- Onderwijs over beleving op het Wad.
- Energietransities.
- Krimpregio / werkgelegenheidsontwikkeling versus natuurherstel.
- Herstel van het monumentale landschap.
- Monitoring / gegevensverzameling.

*.

Conclusies
Er is meer dan voldoende draagvlak voor het streefbeeld * als gezamenlijk perspectief en
als basis om de spanning tussen ecologische doelstellingen voor een Rijke Waddenzee en het
(economisch) gebruik ervan te verkennen en hierover met alle betrokken partijen in gesprek
te gaan. Dat gesprek lijkt sowieso nodig omdat het gevoel bestaat dat er te weinig met alle
betrokkenen diepgaand en uitvoerig wordt gesproken over het Programma. Voorkomen moet
worden dat er een diffuus beeld ontstaat waar het allemaal uiteindelijk om gaat.
Om het streefbeeld daadwerkelijk in * te bereiken is echter de volle inzet van betrokkenen
nodig. De opdrachtgevers van het PRW moeten het eigen belang overstijgen en steviger
inzetten op het realiseren van het streefbeeld * .

GE*

,

8 Reflectie op de bevindingen

,. Verbeteren van de ‘beleidscyclus’ van het programma
Hoe ontwikkelt een programma zich? Normaal gesproken is dat: van visie naar streefbeeld,
naar beleidskader en dan naar uitvoeringsagenda en vervolgens uitvoeringspraktijk.
De visie is er. Het streefbeeld ook. Hoewel er telkens aanpassingen zijn, zijn de visie en het
streefbeeld sinds
in de basis gelijk gebleven. Daarmee is een belangrijk deel van het
‘denkwerk’ afgerond, ook al zullen er steeds nieuwe invalshoeken en vragen zijn.
Als dat zo is, dan komt het er op aan de vertaling van denken naar doen vorm te geven.
Effectief, efficiënt en met draagvlak. Het beleidskader zou er eigenlijk al moeten zijn, maar is
er nog niet. Dat vergt meer sturing van de bestuurders en beleidsmakers.
Met de uitvoeringsagenda wordt intussen gewerkt, maar het gevoel is dat dit
sturingsdocument minstens meer doorleefd zou moeten zijn en goed zou moeten aansluiten
bij het beleidskader. Daar ligt dus nog een belangrijke opgave voor de komende jaren.
In
zou het beleidskader er moeten zijn en de relatie tussen beleidskader en
uitvoeringsagenda zou goed ‘ingeregeld’ moeten zijn.
De bal ligt voor wat betreft het beleidskader in de eerste plaats bij de samenwerkende
overheden en opdrachtgevers van het PRW. Die zullen dat goed moeten afstemmen met
vertegenwoordigers van natuurorganisaties, bedrijfsleven en burgers.
Door het voorstel van het Kabinet te komen tot één beheerautoriteit voor de Waddenzee zal
er ook meer druk komen op een intensivering van de samenwerking van de beheerders. Het
kan geen kwaad als de regio (liefst in samenwerking met de beheerders) daarvoor met een
eigen uitwerkingsvoorstel komt.
Het formuleren van de projectopgaven en het nadenken over rollen, verantwoordelijkheden
en taken zal verder geprofessionaliseerd moeten worden. Er moet aan de voorkant beter en
scherper worden nagedacht over condities voor en organisatie van het programma.
Overigens zijn onderzoek en (evalueren en) leren altijd onderdeel van de beleidscyclus. Die
activiteiten leveren nieuwe informatie op voor het beleidskader, de uitvoeringsagenda en de
uitvoeringspraktijk. Alles gaat permanent op en neer. Het is een dynamisch proces van leren
door doen.

,.

Benadering: van denken naar doen
Ook al is een programma niet lineair, op enig moment moet er worden vastgesteld waarover
voorlopig even niet meer hoeft te worden nagedacht en waarover wel. Dat er permanent
nieuwe onderwerpen geagendeerd (moeten) worden, is in een programma vaak eerder een
teken van zwakte dan van kracht.

GE*

Natuurlijk, als er zich vraagstukken aandienen die meer aandacht behoeven (denk aan
thema’s als wonen, recreëren en economie) dan is hernieuwde denkkracht nodig, maar de
kunst is toch door de scope te bewaken en van denken naar doen te gaan. Dat laat onverlet
dat er frisse inzichten nodig zijn, gebaseerd op goed onderzoek, die de spanning tussen
natuur en economie; flora & fauna en mensen; ontspannen & wonen en eindeloze uitzichten
verminderen. En wellicht zelfs samen op laten gaan.
In paragraaf 1. hebben wij drie fases in een programma gedefinieerd: denken, van denken
naar doen, doen. Na acht jaar PRW is er nu een fase nodig waarin vooral de verbetering en
versnelling van de uitvoering centraal staat. Daarbij gaat het om de transitie van denken naar
doen en het conditioneren van een succesvolle uitvoering. Het gaat hierbij om bijvoorbeeld
het actieplan broedvogels, Flyway en het complementeren voedselweb.

,.

Benodigde competenties afhankelijk van fase
Competenties zeggen iets over de kwaliteiten van medewerkers van de
programmaorganisatie. Competenties beschrijven de taken, die medewerkers moeten
kunnen uitvoeren. Het is logisch (maar toch vaak onderschat of gewoonweg vergeten) dat de
opgave (wat moet er?) daarbij leidend is. Zonder daarbij de diepte in te gaan zijn de
competenties die nodig zijn om te ‘denken’ anders dan om ‘van denken naar doen’ te komen
of zelfs daadwerkelijk ‘te doen’. De volgende tabel biedt daar enig inzicht in:
Denken

Van denken naar doen

Doen

Conceptontwikkeling

Verbinden

‘Oliemannetje’

- agenderen
- brede kennis van de

- kennis van

- diepe kennis van

materie
- op en neer tussen fact
based knowledge en
conceptueel denken
- creativiteit

(maatschappelijke en
organisatorische)
transitieprocessen
- kennis van de werking
van multilevel
governance en
netwerken
- procesmanagement

uitvoering(sprocessen)

- sterke
oplossingsgerichte
houding
- projectmanagement

Tabel Benodigde competenties per fase

De afgelopen periode van vier jaar programmabureau leert dat het goed is te zorgen voor een
goede balans tussen beleidskader, uitvoeringsprogramma en (condities voor de)
uitvoeringspraktijk. Daarop afgestemd is een zorgvuldige afweging nodig wanneer welke
competenties nodig zijn en in welke mate.
Het sturen op de benodigde competenties binnen de programmaorganisatie verdient extra
aandacht. Hoe obligaat het ook klinkt: de juiste persoon moet tijdig op de juiste plek. Sturen
op de benodigde competenties is iets anders dan capaciteitsmanagement (wie heeft er nog
tijd? Of welke capaciteit is er beschikbaar bij opdrachtgevers). Het programmabureau is hier
in nauwe afstemming met de opdrachtgevers zelf aan zet.

GE*

%)

,.% Verantwoordelijkheidsverdeling
In onderstaande schema’s laten we twee cycli zien. De cyclus van de ontwikkeling en de
sturing op een project. Van streefbeeld naar beleidskader (programmaplan, c.q. strategieën).
Dan naar uitvoeringsagenda. Gevolgd door uitvoeringspraktijk.

Het schema kan ook worden gelezen als een toetsingskader voor succesvol opereren. Als een
van de ‘documenten’ of ‘praktijken’ ontbreekt dan draagt dat niet bij aan het succes: de koers
wordt troebel en het proces rommelig.
Het vergt toch vaak veel ‘oefening’ om zo’n eenvoudige cyclus goed te laten functioneren.
Dat wordt natuurlijk nog complexer omdat er achter de vier ‘documenten’ of ‘praktijken’
andere actoren schuil gaan. Het streefbeeld wordt immers in de nationale politiek bepaald.
Het beleidskader op nationaal en regionaal/lokaal niveau door bestuurders en
beleidsmakers. In feite is daar het opdrachtgeverschap gepositioneerd. Discussiepunt is of
dat alleen publiek opdrachtgeverschap is dat zich verstaat met natuurbelangen en
economische belangen of dat dit publiek-privaat opdrachtgeverschap is. Voor de zuiverheid
zeggen wij: publiek.
Dan de uitvoeringsagenda door beheerders. Dat is een bonte verzameling van
overheidsdiensten en particuliere (soms semipublieke) organisaties, die over wateren,
terreinen, geulen, etc. gaan. Ook al lijken die belangen gemakkelijk op een noemer te
brengen, de praktijk blijkt weerbarstig. Vandaar ook de suggestie van het Kabinet Rutte * om
daar gezag aan toe te voegen.
Dan de uitvoering zelf. Dat is het domein van gemeenten en allerlei lokale en regionale
partijen. Natuurlijk staan zij in principe zelf aan de lat om hun eigen project(en) succesvol te
maken. Al dan niet geholpen door derden.

GE*

%

De verantwoordelijkheidsverdeling enerzijds en de samenwerking anderzijds tussen de
verschillen publieke en private actoren zijn bepalend voor het succes. Het gaat dus niet alleen
om factoren, maar ook om actoren. Het is verstandig de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen de actoren de komende jaren verder te verdiepen. Verbeterslagen zijn nodig.
De agenda daarvoor zou de volgende moeten zijn:
- Versterking van het opdrachtgeverschap moet plaatsvinden via het vaststellen van een
beleidskader. Dat kan voor bijvoorbeeld 4 jaar, met een evaluatie na 2 jaar.
- Er moet discussie plaatsvinden over het ‘eigenaarschap’. Wat betekent
systeemeigenaarschap (de minister) voor verantwoordelijkheden in de regio? Kan er een
systeemeigenaar zijn naast een groep lokale en regionale overheden die op basis van het
streefbeeld verantwoordelijk neemt en daarmee in de dagelijkse praktijk als eigenaar
optreedt?
- En hoe regelen die lokale en regionale overheden dat dan? Al polderend? Of richten ze
een samenwerkingsverband op (van een vereniging tot een gemeenschappelijke regeling)
en mandateren ze een aantal bestuurders om te handelen? Daar moeten stappen worden
gezet, al was het alleen maar omdat iedereen dat eigenlijk wil.
- De samenhang en samenwerking van het beheer heeft politieke aandacht; dat is mooi.
Maar het komt er op aan tot een geïntegreerde praktijk te komen. Ook hier is moed en
daadkracht nodig. De uitvoeringspraktijk moet gericht zijn op effectiviteit, efficiency en
versnelling. Samen met alle betrokkenen moet elk project grondig worden voorbereid.
Eigen belangen hoeven niet altijd te wijken om een project professioneel aan te pakken.

,.

Ondersteunende functies
Over ondersteunende functies en de manier dat te organiseren, is in
besluitvorming nodig.

discussie en

Want wat is er nodig? Welke ondersteunende functies zijn er gewenst?
- Aanjagen, dat blijft nodig. Soms om iets te (laten) bedenken. Soms om een ingewikkelde
stap te zetten van denken naar doen. Of om tot goede uitvoeringscondities van een
project te komen. En ook in de uitvoering kan aanjagen nodig zijn. Bepaald moet worden
hoeveel en wat voor mensen daarvoor nodig zijn? En welke ruimte die moeten hebben?
Ervaring leert dat een handjevol slimme en gedreven young professionals op hier het
verschil kan maken.

GE*

%

- Verbinden veronderstelt sociale intelligentie en autoriteit. Juist omdat de overgang van
denken naar doen en de uitvoeringspraktijk cruciaal zijn de komende jaren is de functie
verbinden onmisbaar. Dit is bij uitstek de taak van een zware procesgeoriënteerde senior.
- Tenslotte moet er ook een sterker accent komen te liggen op het ‘oliemannetje’. Op
procesmanagement (natuurlijk aansluitend op de ‘documenten en praktijken’) en
daadwerkelijk projectmanagement (maar dat laatste natuurlijk vraag gestuurd; alleen als
dat voor het project onmisbaar is). Een paar zeer ervaren ‘oude rotten’ maakt het team
compleet.

,.& Hoe kan de ondersteunende functie vorm worden gegeven?
De ondersteunende functie is de afgelopen jaar (
–
1;
–
) vorm gegeven via
een programmabureau, dat zowel werkte ten behoeve van opdrachtgevers, beheerders als
betrokken partijen.
Hoe moet dat in de komende vier jaar worden georganiseerd nu vrijwel alle betrokkenen
aangeven dat er nog steeds behoefte is aan een ondersteunende functie, maar een aantal
betrokkenen ook de vraag stelt of dat moet door middel van een programmabureau?
Er is een aantal varianten hoe de ondersteuning georganiseerd kan worden:
. Een professioneel programmabureau, dat wordt aangestuurd door opdrachtgevers
en beheerders (huidige situatie).
. Een gezaghebbende bestuurder, die optreedt namens opdrachtgevers (en
beheerders) met een klein eigen secretariaat.
*. Formalisering van bestuurlijke samenwerking in de regio met een eigen bureau.
1. Samenwerkingsafspraken tussen overheden in de regio over gezamenlijke inzet van
capaciteit.
. Scherpe toedeling van gezamenlijk geformuleerde taken aan betrokken overheden
die zelf verantwoordelijk zijn voor de uitvoering.
Gelet op de stellingname van betrokkenen dat het realiseren van het streefbeeld in de
volgende fase nog een min of meer dwingende centripetale kracht nodig heeft, zijn varianten
1 en voor de periode
–
niet opportuun. Het risico is te groot dat het realiseren van
de doelen van het PRW op onderdelen stilvalt of vertraging oploopt. De integraliteit van de
opgave loopt daarmee gevaar. Sowieso moet er getwijfeld worden aan de daadkracht die van
de varianten 1 en uitgaat. Een programma als Ruimte voor de Rivier zou niet gerealiseerd
zijn als er gekozen zou zijn voor variant 1 of .
Dat betekent dat er een keuze moet worden gemaakt uit de varianten , en *. Deze varianten
borgen integraliteit en daadkracht.
Wanneer we ervan uit gaan dat in alle omstandigheden de opgave serieus wordt genomen
dan zullen de kostenverschillen tussen de varianten niet zo groot zijn. Aanjagen, verbinden en
oliemannetje spelen moeten in alle drie varianten plaatsvinden. Bovendien zullen in alle drie
varianten de kosten transparant zijn omdat er een budget is voor de ondersteunende functie.
Wellicht zijn de bestuurskosten in variant het hoogste, maar daar staat weer een klein
secretariaat tegenover. Varianten en * zullen qua kosten vergelijkbaar zijn.
De sturingsmogelijkheden van betrokken opdrachtgevers, beheerders en overheden is in
variant het kleinste (en wellicht ook het ingewikkeldste). In variant * staat het regionale
eigenaarschap meer centraal dan in de eerste. Daar is veel voor te zeggen. Het risico van
variant * is tegelijkertijd dat het bureau ‘braver’ is dan in variant .

GE*

%

Rekrutering van medewerkers uit de eigen organisatie (met de daarbij passende schalen) is
geen garantie voor de hoogste kwaliteit. Overigens zal ook in variant het secretariaat braver
en meer volgend zijn.
Zorgen dat de ondersteunende functie er snel komt is een laatste onderscheidend criterium.
Het eerste is er al, dus dat is gemakkelijk. Het tot stand brengen van variant * zal meer tijd
vergen. Variant kan ook best snel: kies een bestuurder op basis van een goed profiel en stel
budget voor ondersteuning beschikbaar.
Voor alle drie varianten is dus wel iets te zeggen; het is verstandig om voorlopig vast te
houden aan variant .

,.* Aanbevelingen ) ,- )
. Ga met elan door met het realiseren van het Programma naar een Rijke Waddenzee, maar
breng rust aan in de scope (visie, streefbeeld, beleidskader).
. Werk in
een gezamenlijke benadering uit van eigenaarschap van de Waddenzee. Een
combinatie van systeemverantwoordelijkheid bij het rijk en regionale verantwoordelijkheid in
de praktijk van alledag is het verkennen waard.
*. Versterk het publiek opdrachtgeverschap voor het programma. Zorg voor een duidelijk
beleidskader. Zorg voor gezaghebbende (publieke) sturing.
1. Blijf op projectniveau intensief publiek-privaat samenwerken. Overheden,
natuurorganisaties, bedrijven en burgers zijn op elkaar aangewezen.
. Benut het Kabinetsvoornemen ten aanzien van de beheerautoriteit. Neem zelf het initiatief als
regio voordat het Rijk zijn positie bepaalt. Zorg voor doorbrekende stappen in integraal
beheer.
/. Ga door met een ondersteunende functie, maar verschuif het accent in de activiteiten naar de
vertaling van beleid naar uitvoering, de conditionering van de uitvoering en (waar nodig) de
ondersteuning van de uitvoering.
3. Kies voor een voortzetting van het programmabureau in de periode

–

.

. Bereid vanaf
de overgang van het programmabureau voor naar een regionale variant
met een eigen bureau. Een directe escalatiemogelijkheid naar de minister is daarbij
onontbeerlijk.
6. Stel als opdrachtgevers, beheerders en betrokkenen hogere eisen aan vakmanschap in het
programmabureau: professionaliteit, het repertoire van werkwijzen en interventiestijlen van
directie en medewerkers van het programmabureau. Stuur ook veel nadrukkelijker op
teamsamenstelling.

GE*

%%

Bijlage 1 – Begeleidingscommissie

De evaluatie van het PRW wordt begeleid door een begeleidingscommissie onder leiding van
de heer Bas Eenhoorn (o.a. voorzitter van het Regiecollege Waddengebied).
Het secretariaat van de begeleidingscommissie is in handen van Ruud de Jong (secretaris van
het Regiecollege Waddengebied).
De commissie bestaat uit de volgende leden:
- Peter Munters (namens het Rijk; tot 1 januari 2018)
- Ad Tabak (namens het Rijk; vanaf 1 januari 2018)
- Gerben Biermann (namens de drie Waddenprovincies)
- Mieke Attema (namens RWS)
- Fred Wouters (namens de Coalitie Wadden Natuurlijk)
- Maria Leroy (namens alle kust- en Waddeneiland gemeenten)
- Oeds Bijlsma (namens de drie waterschappen)

GE*

%

Bijlage 2 – Geïnterviewden

Femke
Wilfred
Bernard
Joost
Floris
Arjen
Arjen
Martha
Jelmer
Klaas
Richard
Jouke
Nienke
Bas
Michiel
Wouter
Klaas
Hans
Lenze
Barbera
Anco
Lianne
Folkert
Nynke-Rixt
Bert
Elze
Arjen
Erna
Ellen
Klaas
Ronald
Ernst
Herman
Peter
Johan
Titian
Theunis
Sieben
Rob

GE*

Akker
Alblas
Baerends
Beek
Bentum
Berkhuysen
Bosch
Buitenkamp
Cleveringa
Deen
Deen
Dijk
Dijkstra
Eenhoorn
Firet
Heij
Hernamdt
Hilten
Hofstee
Holierhoek
Hoogerwerf
Huzen
Jong
Jukema
Keus
Klinkhammer
Kok
Krommendijk
Kuipers
Laansma
Lanters
Lofvers
Mulder
Munters
Nooitgedagt
Oterdoom
Piersma
Poel
Reintsema

Provincie Fryslân
Natuurmonumenten
Ministerie van Economische Zaken
Programma naar een Rijke Waddenzee
Rijkswaterstaat
Waddenvereniging
Waddenzeehavens
Programma naar een Rijke Waddenzee
Arcadis
Waddenacademie
Provincie Fryslân
Waddenacademie
stichting Doe eens Wad
Regiecollege Waddengebied
Programma naar een Rijke Waddenzee
Waddenvereniging
Sense of Place
Waddenfonds
Stichting Wad
Vissersvereniging Ons Belang en Hulp in Nood
Provincie Groningen
Programma naar een Rijke Waddenzee
Common Wadden Sea Secretariat
Stichting Feel the Night
Handkokkelvisserij
Rijkswaterstaat
Natuurmonumenten
Natuur & Milieufederatie Noord-Holland
Waddenvereniging
Garnalenfabriek en Zilte Vitaliteit
Programma naar een Rijke Waddenzee
Programma naar een Rijke Waddenzee
Rijkswaterstaat
Ministerie van Economische Zaken
VisNed
Programma naar een Rijke Waddenzee
NIOZ/RUG
Rijkswaterstaat
Stichting Groninger Landschap

%&

Addy
Marc
Peter
Maria
Hein
Tineke
Wim
Wim
Jaap
Donné
Henk
Geert
Hessel
Henk
Marnix
Bram
Marcel
Manon
Rick
Pier
Hendrikus
Marco
Jaap
Henk
Paddy
Kor
Ate
Piet
Fred

GE*

Risseeuw
Roomen
Ros
Roy
Sas
Schokker-Strampel
Schoonhoven
Schoorlemmer
Siemons
Slangen
Smit
Smits
Speelman
Staghouwer
Stralen
Streefland
Taal
Tentij
Timmerman
Vellinga
Venema
Verbeek
Verhulst
Vries
Walker
Wijngaarden
Wijnstra
Winterman
Wouters

PO Mosselcultuur
SOVON Vogelonderzoek
Programma naar een Rijke Waddenzee
Gemeente Harlingen, ook namens kustgemeenten
Programma naar een Rijke Waddenzee
Gemeente Vlieland
GR Waddeneilanden
Programma naar een Rijke Waddenzee
Provincie Groningen
Ministerie Infrastructuur en Waterstaat
programma Economie en Ecologie in Balans
Natuurmonumenten
Waddenacademie
Provincie Groningen
Adviseur
Ministerie van Economische Zaken
Deltares
Programma naar een Rijke Waddenzee
Rijkswaterstaat
Waddenacademie
Programma naar een Rijke Waddenzee
Holwerd aan Zee
Ministerie van Economische Zaken
It Fryske Gea
Programma naar een Rijke Waddenzee
Wadvaarders
Waterschap Noorderzijlvest
Staatsbosbeheer
Vogelbescherming Nederland

%*

Bijlage 3 – Casusbeschrijvingen

. VisWad (transitie garnalenvisserij)
In
1 hebben de visserijsector, natuurorganisaties en de betrokken overheden afspraken
gemaakt over verduurzaming van de garnalenvisserij in de Waddenzee. De ambities zijn
vastgelegd in het VisWad-akkoord. Belangrijke doelen: het bevorderen van natuurherstel en
het bieden van blijvend economisch perspectief voor een deel van de garnalenvloot.
Een van de stappen in de transitie is het instellen van beschermde gebieden. Een andere
maatregel is de reductie van de invloed van de visserij op bodem en bijvangst door technische
aanpassingen. Onderdeel in de aanpak is het verlagen van het aantal vergunninghouders met
tot * %. Ook wordt met een visplan de visserij-inzet gereguleerd. De partijen streven
ernaar de visserij-impact met de helft te verminderen.
De voortgang wordt bewaakt door de stuurgroep VisWad. De uitwerking van de afspraken
verloopt via de werkgroep Viswad.
Behaalde resultaten ) - ) ,
De transitie van de garnalenvisserij is in gang gezet. Er wordt uitvoering gegeven aan de
gestelde ambities:
- Er is 5.400 ha gesloten gebied gerealiseerd.
- De gemaakte afspraken over gesloten gebieden kunnen goed gehandhaafd worden.
- De garnalenvisserij sector vist met een blackbox aan boord van de schepen.
- De garnalenvisserij sector heeft een verduurzamingsplan opgesteld en dit is in uitvoering.
De gelden, die via het Waddenfonds beschikbaar zijn gesteld om vergunningen van
garnalenvissers uit te kopen, kunnen vanwege staatssteunvragen nog niet worden ingezet.
Rol en werkwijze PRW
Het PRW faciliteert partijen in het VisWad-akkoord om tot uitvoering van de ambities te
komen door de rol van secretaris van het bestuurlijk overleg te bekleden en als trekker van de
werkgroep VisWad op te treden. Het PRW bewaakt de voortgang van de gemaakte afspraken
en stimuleert partijen (vooral de visserijsector) om de afspraken concreet uit te werken en in
actie om te zetten. Waar nodig organiseert en financiert het PRW externe expertise.
PRW:
- Faciliteert door middel van het inbrengen van kennis en innovatieve
oplossingsrichtingen.
- Verbindt partijen, onderhoudt het netwerk en bewaakt verhoudingen tussen partijen.
- Jaagt aan door bewaken tempo en proces.

GE*

%,

Geïnterviewden geven aan dat zonder de facilitering door het PRW, het tot uitvoering brengen
van de ambities in het VisWadakkoord moeizamer/niet gelukt zou zijn. De secretaris wordt
gezien als de constante, onafhankelijke factor, die er voor zorgt dat het onderwerp op de
agenda blijft en dat partijen met elkaar in verbinding blijven. Toegevoegde waarde van het
PRW wordt door geïnterviewden in dit dossier als afgenomen gezien nu partijen ambities
hebben omgezet in concrete uitvoeringsafspraken.
Inzet PRW (uren en financiën)
Totale jaarlijkse kosten: ca. € / .
,- Inzet van de secretaris wordt geraamd op ca. 350 uur inzet per jaar.
- Inzet externe expertise ca. 10 dagen per jaar.
PRW in VisWad na ) ,
Geïnterviewden geven aan dat:
- de belangen van economische gebruikers van de Waddenzee meer meegewogen moeten
worden in de uitwerking die het PRW geeft aan het streefbeeld 2030.
- een betere afstemming tussen verschillende strategieën en projecten binnen het PRW
noodzakelijk is. Bv. de afspraken met betrekking tot de transitie van de garnalenvisserij
hangen nauw samen met de afspraken in het Mosselconvenant en afspraken met
betrekking tot de handkokkelvisserij. Ander voorbeeld: de initiatieven met betrekking tot
Swimway hebben invloed op de afspraken in de visserijconvenanten. Deze moeten meer
in samenhang bekeken worden.

. Uitvoering Mosselconvenant
In
6 hebben partijen in het Mosselconvenant vergaande afspraken gemaakt over de
mosseltransitie: het afbouwen en op termijn geheel beëindigen van de bodemvisserij op
mosselzaad. Het hoofddoel van het convenant is tweeledig: de mosselzaadbanken moeten
zich ongestoord kunnen ontwikkelen op de bodem van de Waddenzee, terwijl de
mosselsector kan blijven produceren. Om dat te bereiken is een transitie nodig van
bodemzaad naar zaad dat op kunstmatige manier wordt ingevangen in de waterkolom.
Behaalde resultaten ) - ) ,
De investering in mosselzaadinvanginstallaties (mzi’s) begint haar vruchten af te werpen. In
bleek de sector op deze wijze al voor een belangrijk deel van het benodigde
kweekmateriaal te kunnen voorzien. Daarmee is de productie van mosselzaad met mzi’s tot
nu toe het meest succesvolle alternatief voor bodemvisserij. Het is daarmee een van de pijlers
van het Mosselconvenant.
Naarmate het percentage van productie van mosselzaad met mzi’s toeneemt, kan een steeds
groter deel van de mosselzaadgebieden gesloten worden voor de visserij. Op die manier
ontstaan kansen voor het herstel van meerjarige sublitorale mosselbanken. Dat gaat via een
stapsgewijze benadering. Vanaf
moet de derde transitiestap zijn voltooid. Dat vraagt niet
alleen om meer mosselzaad van de mzi’s maar ook om voldoende areaal geschikte
mosselkweekpercelen. Die laatste zijn nog onvoldoende beschikbaar.
Rol en werkwijze PRW
De partijen bewaken de voortgang via het bestuurlijk overleg Mosseltransitie met
ondersteuning vanuit het PRW.

GE*

%

PRW:
- Faciliteert de invulling van de rol van secretaris van het bestuurlijk overleg en de
secretaris is ook trekker van de projectgroep Mosselen. De secretaris verbindt partijen en
brengt de externe voorzitter in positie.
- Faciliteert de uitvoering van de derde transitiestap, agendeert en faciliteert de volgende
transitiestap.
- agendeert de behoefte aan mosselkweekpercelen in het VisWad gremium en zet zich in
om de extra hectares aan kweekpercelen te realiseren.
- huurt externe kennis in, om de transitie bij de sector aan te jagen en te begeleiden.
- ondersteunt in het uitdragen van de voortgang middels jaarlijkse rapportages (ook naar
de Tweede Kamer).
- adviseert de betrokken overheden over inhoudelijk/technische aspecten.
Geïnterviewden waarderen de onafhankelijke, neutrale invulling door de secretaris. De
meerwaarde van het onderbrengen van de secretaris binnen het PRW wordt door
geïnterviewden met name gezien als een mogelijkheid om de samenhang tussen de
verschillende convenanten en andere projecten gericht op transitie van de visserijsector te
bewaken.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Inzet van de secretaris wordt geraamd op 300 uur (via RVO) per jaar.
- Inzet strategietrekker visserij wordt geraamd op ca. € 6.000,- per jaar.
- Inzet voor communicatie wordt geraamd op ca. € 4.000,- per jaar.
PRW in uitvoering Mosselconvenant na ) ,
Geïnterviewden geven aan dat:
- In het Mosselconvenant sprake is van een voldoende evenwichtige vertegenwoordiging
van overheden, natuurbeschermers en gebruikers van de Waddenzee. In andere
projecten binnen het PRW zouden gebruikers van de Waddenzee meer en/of beter
vertegenwoordigd moeten zijn.
- De samenhang tussen de verduurzamingstrajecten in de visserij (nog meer) verbeterd kan
worden.
- Een verdiepingsslag in de voorbereidingen van de volgende transitiefase nodig is.

. Uitvoering meerjarenafspraken handkokkelvisserij
In
zijn afspraken gemaakt tussen overheid, natuurorganisaties en de handkokkelvissers
om deze vorm van visserij zo duurzaam mogelijk in te passen. Doel was het voorkomen van
verstoring van vogels en het voorkomen van afname van het kokkelbestand. Die afspraken
vormen de basis voor de vergunningverlening in het kader de wet natuurbescherming. In
*
zijn de afspraken tussentijds herzien en is afgesproken dat de afspraken in
worden
geëvalueerd.
Behaalde resultaten ) - ) ,
- Er zijn afspraken gemaakt over het maximale percentage (2,5%) van het kokkelbestand
dat mag worden opgevist.
- Vergunninghouders beperken hun visserij tot enkele locaties in de Waddenzee.
Geïnterviewden geven aan dat het onzeker is of eind
resultaten van de evaluatie.

GE*

beschikt kan worden over de

)

Rol en werkwijze PRW
De naleving van de afspraken wordt begeleid door het bestuurlijk overleg Meerjarenafspraken
Handkokkelvisserij. Dit overleg wordt ondersteund door het PRW. Het PRW levert de
secretaris van het bestuurlijk overleg en trekker van de projectgroep. Het PRW is geen
ondertekenaar van de afspraken maar is er wel nauw mee verbonden (onder andere als
initiator).
PRW:
- Verbindt partijen en zorgt voor afstemming tussen de partijen en voor draagvlak voor de
uitvoering en evaluatie.
- organiseert de controle op de naleving van de afspraken.
- organiseert ten behoeve van de evaluatie de noodzakelijke kennis, formuleert de
kennisbehoefte voor de evaluatie en zorgt voor financiering ervan.
- Zorgt ervoor dat de uitvoering van de meerjarenafspraken met betrekking tot de
handkokkelvisserij in lijn is met de invulling die wordt gegeven aan het streefbeeld van
het PRW.
Geïnterviewden waarderen de aanjaagfunctie die het PRW vervult in het streven naar
kwaliteitsverbetering in de Waddenzee. De onafhankelijke positie, deskundigheid en het
netwerk van de secretaris worden als positief ervaren. Geïnterviewden geven aan dat de
capaciteit en financiële middelen die het PRW beschikbaar heeft voor de begeleiding van de
evaluatie (te) beperkt zijn. Geïnterviewden geven aan dat daardoor de voortgang van de
evaluatie onder druk komt te staan.
Inzet PRW (uren en financiën)
Totale jaarlijkse kosten: ca. € 1.
,- Inzet van de secretaris wordt geraamd op 8 dagen per jaar.
- Inzet strategietrekker wordt geraamd op 2 dagen per jaar.
- Ca. € 15.000,- jaarlijks beschikbaar voor additioneel onderzoek of procesondersteuning.
PRW in uitvoering meerjarenafspraken handkokkelvisserij na ) ,
Meerdere geïnterviewden geven aan dat:
- Er behoefte is aan meer transparantie over de afweging die door (opdrachtgevers van) het
PRW wordt gemaakt tussen de ecologische doelstellingen voor de Waddenzee en de
belangen van (economische) gebruikers van de Waddenzee in het hele programma.
- Kennis die wordt opgedaan, beter kan worden geborgd.

%. Swimway
De visstand in de Waddenzee is door diverse oorzaken zowel qua omvang als qua
biodiversiteit niet wat het zou kunnen zijn. En zou moeten zijn gezien de (internationale)
doelstellingen die hiervoor zijn geformuleerd. En zou mogen zijn gezien het streefbeeld Rijke
Waddenzee zoals geformuleerd in en vastgesteld met het programmaplan, en geborgd in o.a.
het visiedeel van het beheerplan Natura
Waddenzee en de UNESCO application
Natuurlijk Werelderfgoed.
Denemarken, Schleswig-Holstein, Niedersachsen en Nederland spraken af te gaan werken
aan het behalen van de doelstellingen met betrekking tot de visstand en daarom de komende
jaren een actieprogramma Swimway uit te voeren. Op verzoek van de Nederlandse
(rijks)partijen heeft het PRW, samen met partners in Duitsland en Denemarken, de aanzet tot
het programma gegeven.

GE*

Dit programma heeft als doel de visstand te verbeteren via een ecosysteemaanpak, en in
combinatie met een duurzaam gebruik van het gebied. Middels het programma wordt
gewerkt aan het vullen van gaten in de kennis, het verbeteren van de monitoring, het
concretiseren en waar nodig bijstellen van beleid en het ontwikkelen, realiseren en evalueren
van maatregelen (ook op pilot-niveau (leren door doen)). Communicatie en educatie zijn
onderdelen van het programma. Waar mogelijk wordt aangesloten op bestaande
programma’s en activiteiten. De uitvoering gebeurt onder verantwoordelijkheid van de
Wadden Sea Board en in afstemming met stakeholders.
Behaalde resultaten ) - ) ,
In de vorige programmaperiode is door het PRW het vraagstuk van een gezonde visstand op
de trilaterale agenda gebracht. Het PRW heeft vervolgens de fish strategy Waddensea
(trilateraal afgestemd) uitgebracht, aangevuld met een brochure Fish Factsheets
(https://rijkewaddenzee.nl/nieuws/downloads-fish-strategy-wadden-sea/).
Het PRW werkt nu aan het tot stand komen van een trilateraal actieprogramma. Dit
actieprogramma is in het najaar
3 gereed. Daarna wordt toegewerkt naar vaststelling van
het actieprogramma tijdens de trilaterale ministeriële conferentie in
.
Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Levert een projectleider om te komen tot een trilateraal actieprogramma.
- Faciliteert de totstandkoming van het actieprogramma via het beschikbaar stellen van
expertise en middelen (o.a. communicatie en organisatiekosten).
- Zet het netwerk van het PRW actief in om het belang van Swimway Wadden Sea naar
voren te brengen en er voldoende steun voor te verwerven.
- Brengt swimway opgave actief in het Nederlandse netwerk voor het voetlicht.
Geïnterviewden waarderen de verbindende en faciliterende rol die het PRW heeft in deze
casus. Deze wordt als noodzakelijk bestempeld. De onafhankelijke positie, programmatische
aanpak, deskundigheid en het netwerk van het PRW worden als meerwaarde gezien. Het
beschikbare budget dat het PRW beschikbaar stelt voor deze casus wordt als essentieel
gezien voor het bereiken van de resultaten.
Inzet PRW (uren en financiën)
Totale jaarlijkse kosten: ca. €
.
,-:
- Inzet projectleider geraamd op 1 dag per week (voor 2 jaar).
- Inzet experts (visserij- en marien ecosysteem deskundigheid).
- Middelen voor communicatie en organisatie.
PRW in Swimway na ) ,
Geïnterviewden geven aan dat het PRW, aansluitend op de inzet op de totstandkoming van
het actieprogramma, zich moet gaan richten op het maken van een nationale vertaling van
het trilaterale actieprogramma en het betrekken van relevante organisaties daarbij.
Swimway is opgenomen in Life IP Deltanatuur, met name voor het onderdeel governance. Een
deel van de begroting wordt vanuit Life IP Deltanatuur gedekt. Als het trilaterale
actieprogramma in
is vastgesteld, inclusief projectstructuur en coördinatiestructuur,
dan zou volgens een aantal geïnterviewden een trekkende rol van het PRW voor wat betreft
de trilaterale afstemming niet meer noodzakelijk zijn.

GE*

. Flyway en actieplan broedvogels Waddenzee
Om tot een goed beeld te komen van de gezondheid van vogelpopulaties en voorspellingen te
kunnen doen over populaties is een integratieve populatiemonitoring (aantalsmonitoring,
overleving- en broedsuccesstudies) nodig. Met een telmonitoringssysteem langs de hele OostAtlantische route van trekvogels kan de stand van trekvogelpopulaties worden gemeten. Dit
vormt een belangrijke component van populatiestudies. In de periode
- 1 is door het
PRW een raamwerk voor flywaymonitoring ontwikkeld en een eerste simultaantelling
uitgevoerd.
De jaarlijkse monitoring van geselecteerde gebieden langs de Westkust van Afrika wordt
tussen
/ en
voortgezet (met eens in de drie jaar een totaaltelling). Dit gebeurt in
nauwe samenwerking met Wetlands International en het West-Afrikaanse CMB (Coastal
Migratory Birds)-project van BirdLife International. Doel van het PRW voor de periode
is om een goede, structurele flywaymonitoring op te zetten, als kennisbasis voor
flywaybeheer. Flyway is onderdeel van het Wadden Sea Flyway Initiative waar de
Nederlandse, Duitse en Deense overheid deel van uitmaken. Het PRW / Ministerie van
LNV/EZK is de Nederlandse partner van het WSFI.
Naast de internationale aandacht vraagt de teruggang van de broedvogelpopulaties en het
broedsucces in het Waddengebied ook lokaal de aandacht van het PRW. Het herstel van de
broedvogels behoort mede tot de doelstellingen van N
.
Behaalde resultaten ) - ) ,
Om de situatie voor de vogels duurzaam te verbeteren, heeft het PRW een trilateraal actieplan
voor broedvogels opgesteld ( /) en wordt er nu gewerkt aan uitvoering ervan. Daarnaast
heeft het PRW een analyse gedaan van verbeterkansen voor broedende en rustende vogels in
het Nederlandse Waddengebied..
Met betrekking tot de flyway heeft het PRW ingezet op het opzetten van een
financieringsstrategie met als doel de monitoring duurzaam te bestendigen.
Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Jaagt structurele goede flywaymonitoring aan door via een pilotproject het telsysteem in
de praktijk verder te verbeteren, mensen te trainen en lokale organisaties steeds meer
eigenaar te maken van de tellingen en zo de gedeelde verantwoordelijkheid en de
gedeelde basiskennis voor goed flywaybeheer te vergroten.
- Jaagt de omslag in denken aan en creëert draagvlak voor flywaybeheer met een
internationaal perspectief.
- Versterkt het NGO-overheid netwerk in West-Afrikaanse kustlanden via het
flywaymonitoringsproject .
- Faciliteert de trilaterale samenwerking in de Waddenzee gericht op de flyway.
- Werkt aan de beleidsvoorbereidingen om flywaymonitoring op te nemen in de
basismonitoring Waddenzee.
- Jaagt de ontwikkeling van een nieuwe kennisbasis voor flywaybeheer aan.
- Vergroot het draagvlak voor de uitvoering van het actieplan broedvogels door het
verbinden van beheerders, beleidsmakers en deskundigen.
- Jaagt, ten behoeve van de uitvoering van het actieplan broedvogels, projectvoorstellen
aan.

GE*

- Werkt aan het borgen van financiering door verschillende overheden, natuurorganisaties
en andere partners.
De geïnterviewden herkennen bovenstaande rol en werkwijze. Met name de onafhankelijke
procesvoering, het verwerven van draagvlak, het verbinden van kennis en de communicatie
over de flywaymonitoring worden gewaardeerd. De mate waarin het PRW een aanjagende rol
heeft gehad op het thema van de flyway wordt door geïnterviewden verschillend
gewaardeerd. De meeste geïnterviewden geven echter aan dat zonder het PRW het belang
van de flyway niet zo hoog op de agenda had gestaan bij een breed scala aan partijen. Het
PRW heeft een belangrijke rol gehad in het verbinden van organisatoren van
wadvogeltellingen en wetenschappers die de ecologische bestaansvoorwaarden van die
wadvogels bestuderen. Het PRW heeft het zo mogelijk gemaakt om van tellingen te komen tot
beheersadviezen.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Inzet projectleider Flyway wordt geraamd jaarlijks 12 uur per week.
- Inzet projectleider actieplan broedvogels wordt geraamd op jaarlijks 4 uur per week.
- Inzet externe expertise wordt geraamd op € 295.000,- (voor 4 jaren).
- Communicatie wordt geraamd op € 15.000,- (excl. btw).
- Kosten actieplan broedvogels € 20.000,-.
PRW in Flyway en actieplan broedvogels na ) ,
Het PRW is geen uitvoerder van flywaysamenwerking, flywaybeheer of van de
flywaymonitoring. Wanneer er sprake is van goede, structurele flywaysamenwerking-,
monitoring en -beheer, dan is voor het PRW het doel bereikt. Het PRW is ook geen uitvoerder
van het Actieplan Broedvogels. Zodra de uitvoering, inclusief evaluatie van het Actieplan
Broedvogels geborgd is, is voor het PRW het doel bereikt.

&. Kennisprogramma morfologie Waddenzee en Position paper
toekomstscenario’s zeespiegelstijging, bodemdaling en
sedimentatie
Het kennisprogramma morfologie Waddenzee wordt door het PRW en RWS elk voor een deel
gefinancierd. Het PRW en RWS streven gezamenlijk opdrachtgeverschap na. Het
kennisprogramma beoogt de belangrijkste kennisleemten van de morfologische ontwikkeling
van de Nederlandse Waddenzee, uit oogpunt van beleid en beheer, in te vullen. Het gaat
zowel om inhoudelijke opgaven (fysische processen en hun achtergronden) als om verbeteren
van de kennishuishouding (organisaties/proces). Er wordt daarbij ook aansluiting gezocht
met de Waddenacademie en andere partners. Diverse kennisinstituten voeren de afgesproken
studies uit.
Er wordt ook toegewerkt naar een integrale wetenschappelijke rapportage over de laatste
stand van zaken met betrekking tot klimaatverandering, sedimenthuishouding en
bodemdaling van de Nederlandse Waddenzee. Deze studie is vooral gericht op de grenzen
aan delfstoffenwinning en wordt uitgevoerd door vooraanstaande wetenschappers in
opdracht van het PRW en de Waddenacademie.
Behaalde resultaten ) - ) ,
Begin
is een symposium beoogd om de inzichten met betrokken actoren te delen.
Lacunes in kennis zijn in beeld gebracht en betrokken partijen hebben gericht gewerkt aan
kennisontwikkeling om tegemoet te komen aan deze lacunes.

GE*

%

Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Faciliteert door middel van het beschikbaar stellen van budget.
- Geeft samen met Rijkswaterstaat het kennisprogramma vorm en vertaalt samen met
Rijkswaterstaat en de onderzoekspartijen de behaalde resultaten naar bruikbare
gegevens voor het beheer van de Waddenzee.
- Faciliteert het samenbrengen van partijen rondom deze resultaten en daarmee het
creëren van draagvlak binnen bestaande organisaties. Dit draagt tevens bij aan het
verbinden van kennis met gebruikers.
Geïnterviewden geven aan dat het PRW een belangrijke rol heeft in het delen van kennis, in
het afstemmen van de kennisontwikkeling en in het ontsluiten van kennis van en door
partijen. Een aantal geïnterviewden geeft aan dat het PRW in deze casus geen/minder
aanjagende rol heeft gehad, met name omdat het thema al door andere partijen op de
agenda was gezet. Met name de faciliterende rol in het financieren van kennisdeling wordt als
toegevoegde waarde genoemd. Een aantal geïnterviewden geeft aan dat het PRW juist een rol
zou moeten spelen in het verbinden van partijen, in deze casus loopt het PRW het risico het
speelveld juist complexer te maken.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Inzet capaciteit vanuit het PRW wordt geraamd op 0,3 fte.
- Inzet derden wordt geraamd op € 50.000,- - € 100.000,-.
PRW in Kennisprogramma morfologie Waddenzee na ) ,
Een aantal geïnterviewden geeft aan dat het PRW een rol heeft in het naar het publiek
brengen van de kennis die ontwikkeld wordt. Hierin kan het PRW deze kennis van context
voorzien, zodat het voor het publiek duidelijk is hoe de verschillende publicaties gewogen
kunnen worden. Een aantal geïnterviewden geeft aan dat het PRW dit in de periode tot eind
vorm kan geven. Daarna wordt door hen geen expliciete rol voor het PRW meer gezien.

*. Verkenning duurzame bereikbaarheid Waddeneilanden
) )
In
lopen de huidige vergunningen van de veerverbindingen naar de eilanden af. De
voorbereidingen voor nieuwe vergunningen nemen een aantal jaren in beslag. Daaraan
voorafgaand wordt een tussentijdse evaluatie van de lopende vergunningen uitgevoerd.
Via een verkenning brengt het PRW kansen in beeld om de bereikbaarheid zó te
verduurzamen dat deze een pijler wordt in een duurzame Waddeneconomie, passend bij een
uniek natuurgebied met de Werelderfgoedstatus.
Behaalde resultaten ) - ) ,
De verkenning heeft op dit moment geresulteerd in twee rapportages met respectievelijk
mogelijke kansen voor een duurzame bereikbaarheid in * en mogelijke acties voor de
kortere termijn. Uit de consultatieronde moet duidelijk worden hoe groot het draagvlak is
voor de kansen en acties en welke een vervolg krijgen.
De verkenning heeft ook een bijdrage geleverd aan:
- Het onderwerp ‘duurzame bereikbaarheid’ is op meerdere plekken geagendeerd (het is
onder andere een thema in de op te stellen Gebiedsagenda Wadden 2050).

GE*

- Stakeholders zijn met elkaar het gesprek aangegaan over duurzame bereikbaarheid; niet
alleen vanuit geografische samenhang maar ook vanuit de vervoersketen.
Geïnterviewden geven aan dat het PRW er in is geslaagd om het thema op de agenda te zetten
en partijen met elkaar in gesprek te laten gaan over duurzame bereikbaarheid.
Een aantal geïnterviewden gaf echter ook aan dat het PRW er te weinig in is geslaagd om dit te
laten resulteren in concrete afspraken waar uitvoering aan kan worden gegeven. Door het
PRW is aangegeven dat in de consultatiefase, die plaatsvond ten tijde van de interviews, juist
ook concrete acties zijn geformuleerd en geprioriteerd. Voor elk van deze acties is een partij
benoemd die het voortouw neemt in het uitvoeren van deze acties.
Door een aantal geïnterviewden wordt aangegeven dat naast het effect op natuurherstel er
meer oog moet zijn voor de effecten op bewoners en economische gebruikers van de
Waddenzee.
Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Heeft het onderwerp op de agenda gezet.
- Levert een projectleider om de verkenning uit te voeren.
- Faciliteert de verkenning via het beschikbaar stellen van middelen om kennis te
verwerven.
- Zet het netwerk van het PRW actief in om voldoende draagvlak te verwerven.
- Ondersteunt waar nodig bij de consultatieronde.
Geïnterviewden geven aan waardering te hebben voor de agenderende en aanjagende rol en
werkwijze van het PRW in deze casus. In de beginfase bestond er onduidelijkheid over hoe
eilandgemeenten betrokken zouden worden in deze casus. Dit is op een voor alle
betrokkenen voldoende wijze ingevuld.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Inzet projectleider geraamd op 150 uur.
- Inzet derden geraamd op € 60.000,- excl. B.
PRW in Bereikbaarheid Waddeneilanden na ) ,
Een aantal geïnterviewden geven aan dat het (nog) onduidelijk is of en zo ja hoe de
uitkomsten van de verkenning worden uitgewerkt naar een plan van aanpak en wie daarvoor
verantwoordelijk is. Deze interviews vonden plaats tijdens de consultatieronde. Op de
slotbijeenkomst op 6 oktober jl. is door partijen afgesproken dat het PRW een rol heeft in het
communiceren en presenteren van de resultaten in diverse gremia.

,. Eems-Dollard estuarium
In het Eems-estuarium spelen problemen rond troebelheid (afname fytoplankton,
zuurstofgebrek), de emissies van niet natuurlijke stoffen (met als gevolg achteruitgang van
soorten en onevenwichtigheid in de voedselketen) en structurele veranderingen in de morfodynamiek als gevolg van kanalisering, inpoldering en verdiepingen van de vaargeul.
Verbindingen met het achterland en overgangen zoals kwelders en uiterwaarden zijn op
cruciale plaatsen afgenomen. Tegelijkertijd komt in het estuarium door langdurig menselijk
ingrijpen de energie van het getij tot ver op de getijderivier, met ophoping slib,
zuurstofloosheid en hogere vloedstanden tot gevolg.

GE*

&

Behaalde resultaten ) - ) ,
In de vorige programmaperiode heeft het PRW een belangrijke rol gespeeld in het agenderen
en scherp krijgen van het probleem van het estuarium, de herstel- en ontwikkelopgave, in
samenhang met de sociaal-economische vraagstukken, en wat dan een haalbaar en gewenst
handelingsperspectief is. Met middelen vanuit het PRW en de provincie Groningen voor de
inzet van een onafhankelijke programmamanager is de samenwerking tussen overheden,
natuurorganisaties en economische partijen in het project Economie en Ecologie in Balans in
de kwetsbare Eemsdelta-regio effectief ondersteund.
Vanuit Economie en Ecologie in Balans is een MIRT-onderzoek uitgevoerd. In het vervolg
hierop is onder leiding van de provincie met rijks- en regionale partijen het
uitvoeringsprogramma Eems Dollard
(ED
) opgesteld. Dit is door veel partijen (rijk,
regio, bedrijfsleven, ngo’s) omarmd. In dit programma worden vooral de middellange termijn
kansen voor het Eems-Dollard gebied opgepakt en tot uitvoering gebracht. Een van de sporen
in dit ED
programma is verder studie naar de kansen om het estuarium qua stroming van
water en slib weer gezond te krijgen en verdere structurele versterking van de samenwerking
met Duitsland.
Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Heeft in de eerste programmaperiode het onderwerp geagendeerd en kennis ontsloten.
- Heeft de programmamanager gefinancierd en geleverd om uitvoering te geven aan de
samenwerking Economie en Ecologie in Balans.
- Jaagt kansen voor herstel op de langere termijn agenda aan.
- heeft inhoudelijk bijgedragen met uitwerking van het streefbeeld en vormgeving van het
Innovatieprogramma Slib.
- Adviseert gevraagd partijen op strategisch niveau.
- Jaagt kansen voor herstel op de langere termijn agenda aan.
- Ondersteunt in beperkte mate bij uitvoering van kleine verbeter- en
monitoringinitiatieven.
Het programmamanagement Economie Ecologie in Balans is per juli
3 volledig
overgedragen aan de provincie Groningen. Het PRW is nu op afroep beschikbaar als
strategisch adviseur. Het programmamanagement van ED
ligt vanaf het begin af aan bij
de provincie Groningen.
Geïnterviewden geven aan dat het PRW een initiërende en ondersteunende rol heeft gehad in
de eerste programmaperiode van ED
. De unieke toegevoegde waarde van het PRW wordt
in de tweede programmaperiode als minder duidelijk ervaren. De meeste geïnterviewden
geven aan dat het ontsluiten en verbinden van kennis en het aanjagen van
kennisontwikkeling door het PRW in de eerste programmafase heeft bijgedragen aan het
nader tot elkaar brengen van partijen. De positie van de onafhankelijk programmamanager
Economie en Ecologie in Balans wordt door de meeste geïnterviewden genoemd als een
belangrijke factor. Deze wordt voor de helft vanuit PRW gefinancierd. In de huidige fase van
ontwikkeling ligt de nadruk op uitvoering van innovatieve (pilot)projecten. Een paar
geïnterviewden geven aan dat de afgelopen tijd in de communicatie over resultaten de rol van
het PRW wordt benadrukt en dat de bijdrage van andere partijen te weinig naar voren komt.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Financiering van de programmamanager: eerst 100%, daarna gedeeld met provincie
Groningen en vanaf juli 2017 is financiële bijdrage van het PRW beëindigd.

GE*

*

- Bescheiden co-financiering aan projecten van anderen (o.a. vismigratie
waterschapkennisinstituut).

- Op eigen initiatief laten uitvoeren van een interactief communicatieprogramma met
scholen, stimuleren denken over lange termijn-oplossingen bij de jeugd (technasia).
PRW in ED ) ) en E&E in balans na ) ,
In de genoemde programma’s heeft het PRW de werkzaamheden overgedragen aan andere
partners. De aanjagende en faciliterende rol van het PRW is daarin niet meer noodzakelijk. In
plaats van de ‘agenderende en aanjagende’ rol van het PRW zijn nu andere inhoudelijk
ondersteunende rollen nodig om de uitvoering van pilots naar opschaling een succes te
maken. Daarin kan het PRW als 'smeermiddel' blijven dienen, in een andere fase van
uitvoering maar altijd in haar eigen kracht, aanjagen van kennisontwikkeling, verbinden en
begeleiden van gemaakte afspraken. Een aantal geïnterviewden geeft aan dat het PRW een rol
heeft en moet houden in het aanjagen van lange termijn doelen voor het Eems Dollard
Estuarium, o.a. Anders Varen en het tot uitvoering brengen van innovatieve concepten.

. Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee
Het PRW heeft samen met Stichting Feel the Night een plan ontwikkeld om handen en voeten
te geven aan Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee. Onder de vlag van Unesco Werelderfgoed
werkt het PRW samen met diverse partners aan a) het versterken van de duisternis in het
Waddengebied door lichtuitstoot terug te dringen en b) vergroting van bewustwording van
het belang van duisternis voor mens en dier. Hiermee draagt het PRW bij aan de ecologie en
economie in het Waddengebied.
Behaalde resultaten ) - ) ,
- Samen met Stichting Feel the Night (SFtN) heeft het PRW het initiatief genomen om een
intentieverklaring op te stellen om zowel a) concrete verbetermaatregelen door te voeren
als b) voor draagvlak/bewustwording te zorgen. Deze intentieverklaring is in 2016 door 43
partijen ondertekend.
- Het PRW heeft ervoor gezorgd dat de verschillende stakeholders aan Dark Sky
Werelderfgoed Waddengebied werken onder de vlag van Unesco Werelderfgoed. Dat is
wereldwijd een primeur.
- Het PRW heeft factsheets op laten stellen waarmee een laagdrempelige manier alle
informatie over duisternis en de mogelijkheden om hier aan bij te dragen op een rij zijn
gezet.
- Het PRW organiseert samen met de Waddenacademie een 2 daags symposium Feel the
Night.
- Het PRW heeft budget beschikbaar gesteld voor het realiseren van starbarns in Zwarte
Haan: overnachten en ondertussen genieten de realiseren van de sterrenhemel.
- Het PRW faciliteert quick-scans bij alle initiatiefnemers.
Rol en werkwijze PRW
PRW:
- Agendeert en jaagt concrete maatregelen t.b.v. lichtreductie aan.
- Brengt kennis bij elkaar en faciliteert kennisdeling.
- Brent partijen samen en creëert draagvlak.
- Faciliteert partijen om de duisternis te versterken.
Het PRW is een samenwerking aan gegaan met het Interreg project Night Light van de
provincie Fryslân, en met Groningen en Noord-Holland.

GE*

,

Geïnterviewden zijn van mening dat zonder het PRW de intentieverklaring Dark Sky
Waddenzee Werelderfgoed niet tot stand was gekomen. Ook het werken onder de vlag van
Unesco was zonder het PRW niet van de grond gekomen. Geïnterviewden noemen de
onafhankelijke rol van het PRW, de facilitering met mensen, middelen en kennis en de
aanjagende functie van het PRW als van doorslaggevend belang.
Inzet PRW (uren en financiën)
- Inzet projectleider wordt geraamd op € 50.000,- per jaar (3 jaar).
- Inzet externe expertise wordt geraamd op € 6.460,- (excl. btw).
- Inzet RVO wordt geraamd op 10 dagen.
- Kosten overige activiteiten worden geraamd op € 45.000,- (excl. btw).
- Aanjaagbudget Star Barns wordt geraamd op € 20.000,- (incl. BTW).
PRW in Dark Sky Werelderfgoed Waddenzee na ) ,
Geïnterviewden geven aan dat de afspraken die zijn gemaakt in de intentieverklaring nu
moeten worden omgezet in concrete acties. Het PRW zou moeten toe werken naar een
situatie waarin betrokken partijen de uitvoering zelf ter hand nemen en de betrokkenheid van
het PRW overbodig wordt. Geïnterviewden verschillen van mening over de termijn waarop dit
mogelijk wordt geacht.

GE*

Bijlage 4 – Uitwerking strategieën in
resultaten PRW 2015-2018

Strategie : Verduurzaming visserij en natuurherstel
Vermindering van de visserijdruk en vergroting van het oppervlak van beschermde gebieden
in het sublitoraal zijn belangrijke resterende maatregelen die bijdragen aan de realisatie van
een Rijke Waddenzee. Daarover zijn vergaande afspraken gemaakt met de mossel- en
garnalenvisserij en de handkokkelvissers. Belangrijkste uitdaging voor
is om de
opkoopregeling van een gedeelte van de garnalenvisserij te organiseren en de bijbehorende
gebiedsbescherming.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per

:

- In de Waddenzee zijn nieuwe, reeds beproefde, locaties in beeld en beschikbaar als
kweekperceel voor het mosselzaad van invanginstallaties. Daarmee is aan een belangrijke
voorwaarde voldaan voor een volgende transitiestap in de mosselvisserij.
- De garnalenvissers zijn in staat om onderling afspraken te maken over hun visserijinspanning middels een beheerplan. Controle en monitoring vindt plaats via een
blackbox systeem, waarbij de sector zelf verantwoordelijk is voor de naleving van de
afspraken.
- Ook na 2018 houden de visakkoorden stand en wordt de transitie in de verschillende
vissectoren doorgezet.
- De visserijsector zelf is de drijvende kracht achter de transitie naar een duurzame
Waddenvisserij. Daarbij heeft de kleinschalige visserij iets meer voet aan de grond
gekregen en is er zichtbaar sprake van een afname van de garnalenvloot.
- Er vindt een betere bescherming van de bodem plaats door het sluiten van gebieden voor
de gesleepte visserij. Deze gebieden zijn ruimtelijk goed op elkaar afgestemd.
- De commerciële en recreatieve exploitatie van de Japanse oester is in evenwicht met de
draagkracht van het systeem en heeft geen significante effecten op de natuurwaarden
van de Waddenzee.
Strategie : Complementeren voedselweb: biobouwers en vissen
Onder de strategie ‘completeren van het voedselweb’ zetten we ons in op een voedselweb dat
evenwichtig van opbouw is, zowel wat betreft de primaire producenten (zoals b.v. algen en
zeegras), primaire consumenten (zoals bijvoorbeeld schelpdieren, harders en ganzen),
secundaire consumenten (zoals garnalen, krabben, (plat)vissen en kanoetstrandlopers) en
toppredatoren (zoals grote vissen, zeearend en zeehonden). Ook de populatiedynamiek
(bijvoorbeeld geboorte, sterfte, migratie) van en de interactie tussen de soorten (bijvoorbeeld
prooi-predator, interferentie) in het voedselweb worden niet of nauwelijks beïnvloed door
menselijk handelen.

GE*

&)

In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Op basis van de monitoring van de natuurontwikkeling in de gesloten gebieden wordt
nieuwe kennis opgedaan over de herstelcapaciteit van het systeem met bijzondere
aandacht voor de biobouwers van het sublitoraal.
- PRW beschikt over een geactualiseerde kansenkaart voor herstel zeegras en biedt
meerjarenperspectief op herstel.
- Voldoende onderbouwing/kansen om besluit te nemen over de herintroductie van andere
biobouwers, met bijzondere aandacht voor de platte oester.
- Het is duidelijk voor welke vissoorten en voor welke levensfase de Waddenzee van
cruciaal belang is. Dit vormt de basis voor een verder ontwerp van een toekomstgerichte
visstrategie.
- De visstrategie (Swimway) biedt handvatten voor handelingsstrategieën binnen deze en
andere programmalijnen. De visstrategie is trilateraal afgestemd.
- Er is meer zicht op de specifieke rol van het waddenecosysteem voor vissen binnen de
hele context van de omliggende zoete en zoute wateren.
Strategie : Vogels: flyway en verbeteren broedsucces
Deze strategie is gericht op een Waddenzee die optimaal is ingebed in de internationale
keten, met de nadruk op de onmisbare broed-, foerageer- en rustplaats die de Waddenzee is
voor trekvogels en haar kraamkamerfunctie voor vissen. De internationale positie van de
Waddenzee is verder versterkt, zowel in trilateraal verband als in de samenwerking met de
gebieden die aan de Waddenzee ‘gelieerd’ zijn via de Flyway. Het gaat daarbij om zowel de
grote als de kleinere trekvogelgebieden langs de West-Afrikaanse kust, in West-Europa en de
Arctische gebieden.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Uitgevoerde tellingen inclusief simultaantelling op de gehele Flyway.
- Staande fondsen/donorstrategie.
- Een uitgewerkte communicatiestrategie in uitvoering.
- Een gedeelde strategie voor het verbeteren van broedsucces van vogels.
- Trilaterale aanpak strandbroeders.
Strategie %: Verzachten randen vaste wal en natte wad
Deze strategie richt zich op de ontwikkeling van een geleidelijke overgang van het natte Wad
naar de vastelandskust. Door de harde overgangen te verzachten ontstaat er ruimte voor
meer dynamiek, een natuurlijker verbinding tussen land en zee en door het natuurlijk
aangroeien van de kust kan de veiligheid worden geborgd. Dat wordt gedaan aan de hand van
pilots en door het ontwikkelen van iconen voor natuur- en economische ontwikkeling (Kop
Noord-Holland, Afsluitdijk, Holwerd aan Zee, Lauwersmeer-Waddenzee).
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Twee uitgevoerde POV-projecten, waarbij rekening gehouden wordt met natuurlijke
morfologische processen, met voorbeeldwerking voor nieuwe dijkconcepten.
- Verkenningen en zo mogelijk nadere planuitwerking: integrale gebiedsontwikkeling Kop
van Noord-Holland Amstelmeer-Waddenzee, met herstel van brakke overgangszones en
kansen voor toeristisch recreatieve ontwikkelingen.
- Lauwersmeer en Waddenzee ecologisch en toeristisch weer verbonden.
- Invulling aanvullende natuurambitie Afsluitdijk.
- Ondersteuning van de verdere verkenning van Holwerd aan Zee.

GE*

&

- Monitoringconcept brakke zone gemaal Vijfhuizen en monitoringconcept brakke
zones/vispassages op de grens van zoet en zout waar nodig verankeren in de
basismonitoring van de Waddenzee.
- Ontwikkeling van een totaalstrategie voor de vastelandskwelders, vanuit het oogpunt van
zowel natuur als veiligheid.
- Demonstratieprojecten met meer dynamiek in de zeereep van de eilanden.
- Ideevorming over lokale projecten met economische- en natuurwinst van
brakwaterzones en zilte economie.
Strategie : Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit
Het zwaartepunt voor deze strategie ligt in
bij het ondersteunen van de belangrijkste
kennishouders (RWS en Waddenacademie) met het opzetten/samenstellen van een
kennisprogramma sediment en morfologie. Het kennisprogramma vergroot het inzicht in het
autonome gedrag van de Waddenzee. En het geeft inzicht in de respons van het
Waddensysteem op menselijke ingrepen.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- De kennis over de sedimenthuishouding is zover voortgeschreden dat duidelijk is welke
problemen zich voor natuur en mens (gaan) voordoen en welke maatregelen daartegen
effectief zijn.
- De resultaten van de slibverkenning geven inzicht in de menselijke activiteiten die zorgen
voor een mate van vertroebeling die schadelijk is voor de natuur en in welke
deelgebieden dit speelt; hieruit volgen ook de eventueel te treffen maatregelen.
- Uitvoering van diverse pilotprojecten op het gebied van sedimenthuishouding en
vermindering van vertroebeling, die de kennisontwikkeling op bovenstaande gebieden
ondersteunen en die tegelijkertijd soelaas bieden daar waar (lokale) verstoring van
natuurwaarden, gebruik of waar veiligheidsrisico’s optreden.
Strategie &: Verduurzaming havens, scheepvaart en vaargeulmanagement
Havenactiviteiten zijn van sociaaleconomisch belang, maar hebben in sommige gevallen ook
invloed op het ecosysteem van de Waddenzee, die kan (en moet) door verduurzaming worden
verminderd. Speerpunt van deze strategie in
: het leveren van een concrete bijdrage aanen inspirerende voorbeelden voor de totstandkoming van een duurzame waddeneconomie.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Uitvoering eerste fase ‘Building with Nature Waddenzeehavens’ en plan voor vervolg.
- Uitgevoerd open planproces Holwerd-Ameland en besluitvorming over vervolgstappen.
- Innovatieprogramma ‘slimmer met slib’.
- Aantoonbaar meer grip op slibhuishouding Waddenzee, inclusief slib als bewezen
grondstof voor dijk/kustbeheer.
- Onderbouwde innovatieve vaargeulstrategieën en ‘bedreigende natuurlijke geulen’strategie benoemd.
Strategie *: Eems-Dollard Estuarium
In het Eems-estuarium spelen problemen rond troebelheid (afname fytoplankton,
zuurstofgebrek), de emissies van niet natuurlijke stoffen (met als gevolg achteruitgang van
soorten en onevenwichtigheid in de voedselketen) en structurele veranderingen in de
dynamiek als gevolg van kanalisering, inpoldering en verdieping van de vaargeul.
Verbindingen met het achterland en overgangen zoals kwelders en uiterwaarden zijn op
cruciale plaatsen afgenomen. Tegelijkertijd komt in het estuarium door langdurig menselijk
ingrijpen de energie van het getij tot ver in het estuarium.

GE*

&

In het
heeft PRW de ecologische knelpunten, met hulp van vele experts, in beeld
gebracht. Inmiddels begrijpen we redelijk hoe het systeem werkt. Meer onzekerheid is er nog
over de marsroute naar systeemverbetering die leidt tot ecologische verbetering. Er is meer
kennis nodig, al dan niet in pilots te ontdekken, om de weg terug te vinden naar een meer
natuurlijke steady state van dit estuarium. Een helder streefbeeld en een gedragen beeld over
de stappen op weg naar daadwerkelijk systeemherstel ontbreken daardoor nog.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Uitgewerkte projectvoorstellen en pilots E&E in Balans.
- Integraal beeld herstelprojecten langs de randen van de Eems-Dollard.
- Innovatieprogramma ‘slimmer met slib’.
Strategie ,: Duurzaam Waddentoerisme Werelderfgoed
De Waddenzee is sinds
6 Werelderfgoed, een unieke status voor een Nederlands
natuurgebied. Kernwoorden in het werkplan zijn regie, samenwerking tussen organisaties
willen bevorderen richting een gedeeld programma met aanpak van concrete zaken met als
doel een duurzame Waddentoerisme, waarbij kwaliteit belangrijker is dan kwantiteit.
Centraal thema voor
is de ontwikkeling en starten van een centrale
marketingorganisatie die zich bezig houdt met het promoten van de beleving van de
natuurwaarden van Werelderfgoed Waddenzee. PRW jaagt en faciliteert tot
om dit
mogelijk te maken (geld en middelen), daarna gaat PRW het loslaten. Daarnaast trekt PRW
transitie-trajecten die annex zijn met duurzame Waddentoerisme, namelijk Dark Sky
Waddengebied en Actieplan Vaarrecreatie.
In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
- Een gezamenlijk programma en afgestemde inzet Duurzaam Waddentoerisme tussen de
verschillende partijen.
- Een streefbeeld en uitvoeringsgericht meerjarenprogramma Duurzame Waddentoerisme.
- Een interprovinciaal gedragen overkoepelende marketingstrategie met organisatie.
- De trilaterale foundation als ‘eigenaars van de toekomst’.
- Financiering regelen uit Wadden investeringskader passend binnen streefbeeld en Rijke
Waddenkust.
- Herkenbare uitstraling, incl. bebording, ‘toolbox’, marketing-uitingen, etc.
- Leerervaringen Actieplan Vaarrecreatie.
Strategie : Externe effecten
De Waddenzee is onmiskenbaar onderdeel van een groter geheel. Getijdenbewegingen,
stoffen, planten, dieren, scheepvaartbewegingen, recreatie, klimaat, Noordzee en nog veel
meer. Uit deze veelheid aan factoren zijn in
3 drie speerpunten gekozen:
- Meer begrip van de invloed van klimaatverandering op het Waddenzee-ecosysteem, in
samenhang met strategie 5. Mede daarom is PRW ook mede-opdrachtgever, samen met
De Waddenacademie, van een studie naar de samenhang in zeespiegelstijging,
bodemdaling en sedimentatie. Deze studie wordt in 2017 afgerond maar heeft mogelijk
ook repercussies voor de Uitvoeringsagenda van 2018 (nader te bepalen i.o.m. De
Waddenacademie).
- Meer inzicht in de in de Waddenzee aankomende hoeveelheden en de doorwerking van
relatief nieuwe toxische stoffen (hormoonverstoorders, insecticiden) en micro-plastics.
- Inzicht in de introductie van invasieve exoten.

GE*

&

In het Programmaplan geformuleerde resultaten per
:
Bij deze strategie zijn destijds geen heldere doelen gemarkeerd om te behalen in
. Wel
moet de samenwerking met kennisinstituten zijn verbeterd, zowel binnen Nederland als
trilateraal. Ook de effectiviteit van het reguliere Quality Status Report als monitor op externe
invloeden wordt in dit kader onderzocht.

GE*

&%