Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 013

EU-voorstel: Verordening betreffende
transparantie en gerichte politieke reclame COM
(2021) 731

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 4

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 1 maart 2022
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de vaste commissie
voor Europese Zaken hebben op 10 februari 2022 overleg gevoerd met
mevrouw Bruins Slot, Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, over:
– de brief van de Minister van Financiën d.d. 21 januari 2022
inzake fiche: Herziening richtlijn kiesrecht mobiele EU-burgers
bij gemeenteraadsverkiezingen, Herziening richtlijn kiesrecht
mobiele EU-burgers bij verkiezingen van het EP, Mededeling
bescherming integriteit verkiezingen en stimulering democratische participatie (Kamerstuk 22 112, nr. 3261);
– de brief van de Minister van Financiën d.d. 21 januari 2022
inzake fiche: Herziening verordening statuut en financiering
Europese politieke partijen en stichtingen (Kamerstuk 22 112,
nr. 3263);
– de brief van de Minister van Financiën d.d. 21 januari 2022
inzake fiche: Verordening transparantie en gerichte politieke
reclame (Kamerstuk 36 013, nr. 2).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Hagen
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Bromet
De griffier van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
De Vos

kst-36013-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

1

Voorzitter: Hagen
Griffier: Verhoev
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Martin Bosma, Dassen,
Hagen, Kröger, Leijten en Strolenberg,
en mevrouw Bruins Slot, Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
Aanvang 14.00 uur.
De voorzitter:
Een hele goede middag allemaal. Allereerst een hartelijk welkom aan de
online kijkers van dit commissiedebat EU-voorstellen ter versterking van
democratie en integriteit van verkiezingen. Hartelijk welkom aan de
Minister en een hartelijk welkom aan de verschillende commissieleden.
Wij hebben per fractie vier minuten spreektijd. En u krijgt vier interrupties,
maar aangezien we hier in groten getale zijn ... O, ik zie een wenkbrauw
omhooggaan. Wilt u er vijf? U mag beginnen met vier.
Aan het woord is de heer Bosma van de PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, voorzitter, de belangstelling is niet overweldigend vandaag en ik vind
dat jammer, want het is een heel belangrijk onderwerp dat wij vandaag
dan maar in geselecteerde kring, mag ik wel zeggen, bespreken. Het zijn
niet de eerste de beste Kamerleden die vandaag acte de présence geven,
met inbegrip van het cordon sanitaire natuurlijk.
We kregen eigenlijk van EU-huize een soort dickpic. We kregen iets waar
niemand op zit te wachten en waarvan je je moet afvragen hoe je erop
moet reageren. De EU is een uiterst discutabele organisatie die uit is op
de vernietiging van Nederland, de vernietiging van het Nederlandse volk
door massa-immigratie en de vernietiging van onze democratie door het
inpikken van onze soevereiniteit. We hebben niets meer te zeggen over
onszelf. Het is een zeer kwalijke organisatie. Jammer genoeg blijft die
organisatie op deze manier functioneren. Er komen drie voorstellen,
thema’s, naar ons toe. Eén is de financiering van de Europese politieke
partij. Wat zit daar nou weer achter, denk ik dan. Je gaat dat lezen en dan
staan er allemaal termen in die weer heel mooi klinken: mensenrechten,
democratie, gelijkheid, de rechtsstaat. Het is prachtig, maar we weten
allemaal hoe dat gaat worden uitgelegd. Dat betekent dat men alles wat
met islam te maken heeft, geweldig vindt en dat alles wat kritisch
tegenover de islam staat, ongetwijfeld de wind van voren gaat krijgen. Dat
staat er niet, maar dat is wel zoals het wordt uitgelegd. Is de Minister het
met mij eens dat een kreet als «Europese waarden» een bepaalde kant
opgaat, een kant waarvoor wij heel erg moeten waken? Wij zien de laatste
tijd zeer verontrustende dingen van de EU komen. We zien bijvoorbeeld
FEMYSO, de jeugdafdeling van de Moslimbroederschap. We zien dat de
EU zegt dat we elkaar geen vrolijk kerstfeest meer moeten wensen, want
ze willen in Brussel niks weten van onze christelijke wortels. We zien een
campagne voor diversiteit die gelukkig op het laatste moment wordt
ingetrokken, omdat de wind van voren komt.
De EU staat haaks op onze democratie. De EU is een gevaar voor onze
democratie. Wil de Minister daar eens op reflecteren? Het is toch vrij
simpel. Wij Nederlanders hebben eeuwenlang gevochten voor onze
onafhankelijkheid en het recht om te beschikken over onze eigen
toekomst. Nu komt het overgrote deel van de wetten uit Brussel. Dat staat
haaks op onze soevereiniteit. Mag ik daar een mooie principiële uitspraak
over ontvangen van deze Minister? Ze mag ook best haar periode als
beroepsmilitair daarbij betrekken, want een leger heb je om je eigen
zeggenschap te verdedigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

2

Dan is er nog een ander punt, over politieke reclames. Waar bemoeien ze
zich mee, denk ik dan. Ga weg met je meningen! Als Nederlanders vinden
dat er iets moet gebeuren met politieke reclames, is dat prima. GroenLinks, getrouw z’n communistische achtergrond, heeft al voorgesteld dat
politieke commercials goedgekeurd moeten gaan worden door de
Kiesraad. Dat is in ieder geval een mening, maar in Nederlandse kring
bespreken we dat dan. Waarom zouden wij enige interesse moeten
hebben in de mening van Brussel over politieke reclames? Als we er iets
van willen vinden, als we meer of minder willen, als er transparantie moet
zijn, kunnen we dat gewoon regelen. Wat is in hemelsnaam de portee van
dit alles en moeten we al deze ellende, deze «dickpic», niet gewoon
terugsturen naar waar het thuishoort, namelijk Brussel, en deze e-mail
niet lezen?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, meneer Bosma. Voor de eerste termijn is ook het verzoek gedaan of
u voorstellen heeft voor informatieafspraken. Ik heb u geen voorstel horen
doen. U heeft nog twaalf seconden, maar u heeft geen informatievoorstel.
Dan ga ik naar de heer Strolenberg van de VVD.
De heer Strolenberg (VVD):
Ja, dank u wel, voorzitter. Versterking van democratie en integriteit zijn
belangrijker dan ooit om het vertrouwen in de politiek weer te laten
toenemen en de kloof wat te gaan dichten. Dat geldt op nationaal niveau,
maar ook op Europees niveau. Als VVD onderschrijven we het belang van
de herziening van het kiesrecht voor de mobiele EU-burgers. Ik denk dat
het goed is dat we belemmeringen wegnemen, waardoor de deelname
aan deze verkiezingen voor alle inwoners mogelijk wordt. Ik denk dat het
ook belangrijk is, omdat dit hoort bij de rechten die passen bij het
EU-burgerschap. U schrijft dat we zaken als dubbelstemmen moeten
voorkomen. Dat is zeer belangrijk. We delen de zorg die u volgens mij ook
hebt geuit, over gegevensverzameling en de uitwisseling van gegevens,
met name over voorliggende zaken die voorbijgaan aan onze nationale
wetgeving, zoals het delen van persoonsgegevens als het burgerservicenummer. Het kabinet heeft aangegeven een impactanalyse te willen
uitvoeren. Ik wil graag weten op welke termijn we die zouden kunnen
ontvangen en of de Minister kan ingaan op wat concrete alternatieve
oplossingsrichtingen zouden kunnen zijn.
De uitvoerbaarheid en het tijdspad zijn daarnaast een punt van zorg – dit
is ook door u gesignaleerd – zeker ook als het betekent dat een aantal
dingen op nationaal vlak in wetgeving moet worden veranderd. We
hebben een brief met wat bezwaren van de VNG gekregen. Ik vraag de
Minister of ze kan reflecteren op die brief.
Dan de transparantie over politiek gerichte reclame; de PVV heeft dit ook
al aangegeven. Wij delen de kritiekpunten die u heeft aangegeven. Ik denk
dat het goed is om na te gaan wat de gevolgen zijn voor politiek adverteerders maar ook voor advertentieplatformen op nationaal niveau, zoals
kleine nieuwssites in de advertentiesystemen. Daar komt een behoorlijke
druk op te liggen, niet alleen administratieve druk, maar ook technische. Ik
wil graag van de Minister weten hoe we deze verordening moeten zien
met het oog op de Nederlandse Wet op de politieke partijen, die in
voorbereiding is. In de Wet op de politieke partijen gaan we het ook
hebben over microtargeting en transparantieregels, maar het is heel lastig
om ons als Kamer te buigen over deze voorstellen als we nog niet precies
weten wat voor informatie daarin staat. Datzelfde geldt ook voor de
gedragscode voor desinformatie. Die code is in ontwikkeling. We zijn
benieuwd hoe we daarmee omgaan qua informatievoorziening. Bij het
tweede EU-voorstel is een behandelvoorbehoud geplaatst. Ik wil graag dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

3

de Kamer daarover actief wordt geïnformeerd. Kan de Minister ook
aangeven hoe ze dat wil gaan doen?
De voorzitter:
Meneer Strolenberg, u heeft een interruptie van de heer Bosma.
De heer Martin Bosma (PVV):
«Desinformatie» is natuurlijk een hele rare term. De Britten kozen gelukkig
voor brexit, de Amerikanen kozen gelukkig voor Trump en in de linkse
pers is toen een verhaaltje gekomen dat het niet helemaal serieus was,
omdat de mensen de verkeerde informatie hadden gekregen en daardoor
verkeerd gingen stemmen. Daar komt die hype van die desinformatie
vandaan. Het is ongelofelijk eng wat daar gebeurt. Het is de staat die gaat
zeggen: deze informatie is juist en deze informatie is niet juist. Dat riekt
gewoon naar het Ministerie van waarheid uit 1984. Een partij als de VVD,
die heel lang geleden liberaal is geweest, moet hier toch van schrikken?
Zo’n partij moet toch meteen roepen: hou op met je desinformatie?
Burgers maken zelf wel uit wat juist is en wat niet juist is. Daar hebben we
toch de overheid niet voor nodig?
De heer Strolenberg (VVD):
Nee. Ik denk nog steeds dat de VVD een liberale partij is. Ik deel de zorgen
ten aanzien van om wat voor informatie het gaat, maar volgens mij zal er
een nationale toezichthouder zijn die er ook op gaat toezien dat het op de
juiste manier verloopt. Wij hebben daar op zich vertrouwen in, misschien
wel iets meer dan de PVV.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog. O, mevrouw Leijten heeft ook een interruptie.
Mevrouw Leijten (SP):
We hebben hier dit debat, omdat er inderdaad een behandelvoorbehoud
is gemaakt op het tweede voorstel, waar we een Nederlandse inzet op
hebben: de Verordening transparantie en gerichte politieke reclame. De
SP is zeer tegen de aanval op desinformatie, maar tegelijkertijd kan je ook
door het buitenland beïnvloed worden om voor bepaalde dingen te
stemmen die je anders niet had gekregen. Maar hoe gaan wij nou precies
controleren, vraag ik aan de VVD. Wie en wat bepaalt wat politieke
reclame is? Want tijdens de Europese verkiezingen maakte het Huis van
Europa – dat is de Europese Commissievertegenwoordiging in
Nederland – ook allerlei reclame. Ze maakten een Donald Duckuitgave met
reclame, nota bene gericht op een bevolkingsgroep die nog helemaal niet
kan stemmen. Hopelijk zouden via die kinderen de ouders kunnen worden
beïnvloed. Moet dat dan ook daaronder vallen? Wie gaat dat dan
controleren? Is dat dan iets wat we op Europees niveau moeten
neerleggen? Ik zou willen weten wat de VVD daarvan vindt.
De heer Strolenberg (VVD):
Ik denk dat het ook wel belangrijk is om daar scherp op te zijn. Volgens mij
staat dat ook in de brief. Het gaat om politieke duidingen die in feite ook
het stemgedrag kunnen beïnvloeden. Dat gaat verder dan alleen reclame
van politieke partijen. Ik denk dat het door de transparantie belangrijk is
dat je goed kunt zien waar het vandaan komt en dat er een duidelijke
afzender is. Hier hebben we het in Nederland ook over. Mensen moeten
weten van wie de boodschap komt. Wat mij betreft gaan die transparantieregels niet alleen voor politieke partijen gelden, maar ook voor partijen
die zich bezighouden met reclame en kunnen zorgen voor een
stembeïnvloeding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

4

Mevrouw Leijten (SP):
Ik zit dan nog wel met de vraag wie dat gaat controleren en wie de
maatstaven gaat maken.
De heer Strolenberg (VVD):
Het heeft de voorkeur dat op zaken die nationaal geregeld kunnen worden
door een nationale toezichthouder, bij voorkeur één, wordt toegezien.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog.
De heer Strolenberg (VVD):
Het laatste punt was inderdaad het behandelvoorbehoud en de wijze
waarop de Minister de informatievoorziening wil toezeggen.
Het laatste stuk gaat over de herziening van het statuut en de financiering
van de EU-partijen. Als het gaat om het plaatsen van een logo op een
website of een verbod van giften van buiten de EU of restricties rondom
giften, zijn dat wat ons betreft prima uitgangspunten. We zetten wel
vraagtekens bij de interne voorschriften als het gaat om transparantie met
betrekking tot de genderbalans. We vragen ons af wat daarvan de
toegevoegde waarde is. De lijsten zijn openbaar en diversiteit is voor ons
ook belangrijk, maar we vinden dat partijen dit ook gewoon zelf moeten
regelen en dat dit niet vanuit Brussel met dwingende normen moet
worden opgelegd. Het gaat echt te ver om politieke partijen te verplichten
om de ontwikkeling van gendervertegenwoordiging te publiceren. Het
gaat misschien nog wel verder zodat straks een gelijke verdeling op lijsten
wordt verlangd. Daar zijn we niet voor.
Het laatste punt gaat eigenlijk over de financiële politieke bijdrages van
buiten de EU. Het kabinet is daar ook kritisch over en wil dat tegengaan. Ik
ben het daarmee eens. In de verordening staat dat we geld kunnen
ontvangen van landen die lid zijn van de Raad van Europa. Rusland en
Turkije zitten daar ook in, net als Noorwegen en Zwitserland.
De voorzitter:
Gaat u afronden? U zit op vier minuten.
De heer Strolenberg (VVD):
Ja, dit is het laatste stuk. Het zou wenselijk zijn om het alleen vanuit die
landen binnen de Europese Economische Ruimte, en bijvoorbeeld het
Verenigd Koninkrijk, toe te staan, in plaats van uit te gaan van alleen
landen die lid zijn van de Raad van Europa. Ik ben benieuwd hoe de
Minister tegen deze suggestie aankijkt en hoe haalbaar het voor haar zou
kunnen zijn om dat te regelen.
Tot zover.
De voorzitter:
Dank aan de heer Strolenberg. Dan mevrouw Leijten van de SP.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja voorzitter. Nog geen drie weken geleden ontvingen wij de Nederlandse
inzet op drie voorstellen vanuit de Europese Commissie die gaan over,
zoals dat is gaan heten, de weerbare democratie of democratie en
verkiezingen. Onze eerste reflex is of het nodig is om dit op Europese
schaal te doen. Nou zie ik in alle fiches – zo heet dat dan, de Nederlandse
inzet – dat het subsidiair en proportioneel is. Ik vraag me dat toch echt af.
Als het nou gaat over de transparantie en eerlijkheid van onze verkiezingen, is dat een Nederlandse aangelegenheid, want we hebben
Nederlandse verkiezingen. Natuurlijk, als er sprake is van mensen die hier
al lange tijd wonen, maar uit een ander EU-land komen, dan hebben ze
hier stemrecht. Natuurlijk moeten we dat mogelijk maken. Dan is er toch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

5

niet meer gewenst dan een aanwijzing uit Brussel om dat goed mogelijk
te maken? En niet: je moet informatie gaan delen, er moet een ...
De voorzitter:
Wellicht is het handiger om bij een volgende bel even uw betoog te
stoppen.
Mevrouw Leijten (SP):
Je weet nooit hoe lang die gaat, maar de stemmingen hebben we al
gehad.
De voorzitter:
Ja, maar goed. Vervolgt u uw betoog.
Mevrouw Leijten (SP):
Op het moment dat EU-burgers al lange tijd in Nederland wonen en
daarmee stemrecht hebben verkregen voor de gemeenteraadsverkiezingen of Provinciale Statenverkiezingen, is het goed dat ze dat weten. Het
is goed dat ze daarop worden gewezen. Maar als er dan zoiets als een
«gezamenlijk mechanisme voor de weerbaarheid van het kiesstelsel»
moet komen, gaan bij mij de alarmbellen af. Ik weet dat er dan in de
Brusselse bureaus allerlei mensen zijn die dit aan het uitwerken zijn en die
voor een potentieel niet-bestaand probleem een Europese oplossing
maken voor 27 verschillende lidstaten en 27 verschillende manieren van
verkiezingen houden. Hoe gaan we daar nou mee om, vraag ik deze
Minister. Want voordat je het weet, hebben we straks ja gezegd tegen een
gemeenschappelijk mechanisme voor de weerbaarheid van het
kiesstelsel, what that may be, wat dat ook mag zijn. Maar dan is dat straks
wel uitgewerkt. We weten allemaal hoe dat doordendert.
Dan het tweede voorstel, waarvoor we een behandelvoorbehoud hebben
gemaakt. We moeten vandaag met de Minister ook afspreken hoe ze
daarmee verdergaat. Het gaat over transparantie en gerichte politieke
reclame. Je mag mensen niet meer op bepaalde eigenschappen targeten,
volgen en ze reclames aanbieden, maar zou het niet beter zijn om te
zeggen dat je die cookies niet meer mag gebruiken? Zo ben je op een
bepaalde manier niet meer vindbaar en krijg je bepaalde reclame dus ook
niet meer aangeboden. Zou dat niet een veel betere inzet zijn? Dat is
generieker en makkelijker te controleren. Je zegt dan gewoon dat er op
politieke reclame geen cookiebeleid zit. Het cookiebeleid is überhaupt aan
herziening toe, zou ik tegen de Minister willen zeggen.
En wie maakt er dan politieke reclame? Er wordt gesproken over een
eerlijke interne markt voor politieke reclame. Maar wie is dan een
aanbieder van politieke reclamediensten? Is dat dan de PvdA, de
VNO-NCW, of een bepaalde ngo die vindt dat er geen subsidie meer moet
gaan naar weet-ik-veel-welke vervuilende grondstoffen? Wie is dat? Wie
volgt dat? Wie sanctioneert dat? Ik vind dat dus kwetsbaar. Zou het met
die hele discussie over de DSA en de DMA, de twee directieven die gaan
over de grote macht van de grote techorganisaties, geen goed idee zijn
om de generieke zaken die we willen regelen voor reclame, ook voor
politieke reclame te laten gelden? Op het moment dat je dan iets van
politieke reclame kenbaar wilt maken, kan worden geregistreerd wie de
afzender is, wie ervoor heeft betaald en wie de doelgroep is. Volgens de
SP is het beter om het zo te doen. Wij zouden graag zien dat de Minister
ons op de hoogte houdt van de behandelingsafspraken en ons informeert
bij een gewijzigd standpunt wat betreft Nederland.
Voorzitter, ik zie u naar mij kijken, maar ik heb echt nog een minuutje
nodig voor het laatste fiche.
De voorzitter:
Ik pas op u dezelfde coulance toe, dus u heeft nog twintig seconden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

6

Mevrouw Leijten (SP):
Ik ga het proberen. Ik vind het heel erg zorgelijk wat er gebeurt bij het
laatste fiche over de financiering van Europese politieke partijen. Wij
zeggen dat we geen beïnvloeding willen van buiten de Europese Unie,
maar dit voorstel zegt dat beïnvloeding van buiten de Europese Unie wel
mogelijk is. Volgende week hebben wij een debat over de financiering van
politieke partijen en de SP zou willen voorstellen om niet te kiezen voor
beïnvloeding van politieke partijen vanuit het buitenland. Het gaat immers
over Nederlandse verkiezingen. Ik vind niet dat je daaroverheen dan nog
een Europees beleid moet hebben. Daar zouden wij echt zelf over moeten
gaan, los van vragen over hoe het zit met wel of geen vrouwen op de lijst
of Europese waarden. Ik zou daar echt een lijn willen trekken. We hebben
geen behandelvoorbehoud gemaakt, maar ik zou de Minister toch willen
vragen ...
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, u bent inmiddels ruim een minuut over uw spreektijd
heen, dus wellicht biedt de tweede termijn u meer soelaas.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wil graag mijn zin afmaken. Ondanks dat we hier geen behandelvoorbehoud op hebben gemaakt, zou ik met de Minister willen afspreken dat
ze ons actief informeert over gewijzigde standpunten en over veranderingen in het Europese speelveld.
De voorzitter:
Alstublieft, dat waren extra seconden. De heer Dassen van Volt.
De heer Dassen (Volt):
Dank, voorzitter. Ik zou graag stil willen staan bij de volgende drie punten:
partijfinanciering, politieke advertenties en de mobiliteit van de kiezers.
Allereerst de partijfinanciering. Wat Volt betreft is het belangrijk dat deze
transparant verloopt. We hanteren daarom ook graag de volgende
uitgangspunten. We zouden de grens voor openbaarmaking graag
Europees op € 3.000 zien. Dat is ook een Europees gemiddelde. Daarnaast
willen we een maximumdonatiebedrag per persoon per jaar en wellicht
een limiet op campagnefinanciering. Ik zou graag van de Minister willen
weten wat daarvoor de mogelijkheden zijn. Bovendien moet duidelijk zijn
welke mensen, onder anderen bestuurders en eigenaren, uiteindelijk
achter donaties van rechtspersonen zitten. Zo ontstaat er geen onduidelijkheid over de achterliggende belangen. Donaties moeten direct
zichtbaar worden op de website van de partij, zodat deze kunnen worden
gecontroleerd en het duidelijk is wanneer donaties in een campagne
worden gedaan.
Tot slot moet een verbod op donaties van rechtspersonen met een
winstoogmerk nog eens kritisch tegen het licht worden gehouden. We zijn
erg benieuwd naar de reflectie van de Minister op deze voorstellen en hoe
de Minister voornemens is om de EU-voorstellen te vertalen naar de
Nederlandse situatie aangaande de wetgeving voor politieke partijen.
De voorzitter:
Meneer Dassen, u heeft, gelijk met de bel, een interruptie van de heer
Bosma.
De heer Martin Bosma (PVV):
Volt wordt natuurlijk gefinancierd door meneer Soros. Zij heeft een
behoorlijke sloot geld gekregen. Meneer Dassen heeft mij verteld dat de
stichters van de partij zelfs naar Harvard zijn geweest van dat geld om te
leren hoe een partij moet worden opgezet. Volt is nu in business. Al die
rijkeluiszoontjes hebben nu een baantje en ineens zegt meneer Dassen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

7

tegen nieuwkomers dat ze geen geld meer uit het buitenland kunnen
krijgen en dat het gelimiteerd moet worden, en dat er allerlei beperkingen
moeten worden opgelegd. Is het niet een beetje vreemd dat je eerst door
een uiterst dubieuze linkse multimiljardair die met zwendel aan zijn
miljarden is gekomen ...
De voorzitter:
Meneer Bosma, mag ik u verzoeken deze interruptie iets korter te houden?
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, ik maak het af. Is het niet een beetje vreemd dat je eerst op het paard
wordt gehesen en vervolgens tegen nieuwkomers zegt dat er allerlei
beperkingen zijn?
De heer Dassen (Volt):
De punten die ik net noemde zijn de punten waar Volt zich vanaf de
oprichting aan heeft gehouden. Dat weet de heer Bosma natuurlijk ook.
Dit staat namelijk keurig op onze website. Alle donaties van boven de
€ 3.000 worden er meteen op gezet, zo ook de donatie die we in 2017
hebben gehad van de Open Society Foundations van, uit mijn hoofd,
€ 12.500. Inderdaad hebben twaalf mensen een online course aan Harvard
kunnen volgen over community organizing. Dat ging over hoe je je partij
kunt opbouwen, maar ook over hoe je verbinding zoekt met de samenleving en hoe je zo veel mogelijk mensen de mogelijkheid geeft om
betrokken te zijn. Alle donaties van Volt van boven de € 3.000 staan op de
website, zowel in Nederland als op Europees niveau en in andere landen.
Dat is volgens mij zoals het zou moeten en zoals het hoort. Het zorgt
ervoor dat het transparant is. Ik weet dat de partij die de heer Bosma
vertegenwoordigt daar geen onderdeel van uitmaakt en dat hij daar een
andere houding over heeft. Ik geloof dat Robert Schuman via verschillende constructies een grote donateur is van de PVV. Maar ik denk dat de
punten die ik net noemde goede punten zijn en ik zou het toejuichen als
elke partij in deze Kamer zich daar op de juiste manier toe zou verhouden.
De voorzitter:
Ik heb u beiden ruim de tijd gegeven om over de partijachtergronden van
gedachten te wisselen, maar volgens mij hebben we het in deze vergadering toch echt over een ander voorstel. Volgens mij zie ik toch nog een
interruptie van de heer Bosma. Of gaan wij verder met het betoog van de
heer Dassen?
De heer Martin Bosma (PVV):
Dat ziet u goed. Fijn dat de heer Dassen zijn eigen punten goed vindt. Dat
is bemoedigend. Maar dat was mijn vraag natuurlijk niet. Volt is op het
paard gehesen door meneer Soros, die zwendelende multimiljardair die in
1992 het Europese ERM heeft gekraakt, waar heel veel arme mensen het
slachtoffer van zijn geworden. We zien dat hij ook huisjesmelker is,
bijvoorbeeld in Arnhem. De SP heeft tegen hem geageerd. Hij heeft
100 miljoen aan Human Rights Watch gegeven, een verschrikkelijke club
die fanatiek anti-Israël is.
De voorzitter:
Meneer Bosma, ik heb u verzocht om het kort te houden. Ik snap dat u uw
hart aan het ophalen bent, alweer, maar ...
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik zal mijn vraag herhalen, want ik kreeg er net geen antwoord op. Hoe
komt het dat Volt eerst dankbaar geld accepteert van meneer Soros en
vervolgens, als het eenmaal in business is, allerlei beperkingen wil gaan
opleggen aan nieuwkomers en andere startende partijen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

8

De heer Dassen (Volt):
Wat de heer Bosma zegt klopt gewoon niet, want de beperkingen zijn
precies hetzelfde als die wij onszelf vanaf het begin hebben opgelegd.
Nogmaals, Volt Europa heeft vanuit de Open Society Foundations
€ 12.500 gekregen. Dat staat allemaal keurig op de website en het is
precies in lijn met de voorstellen die ik hier doe. De heer Bosma probeert
ons op een hele flauwe manier in een bepaald hoekje te zetten door te
beweren dat we enkel gefinancierd worden door George Soros, terwijl we
juist vanuit de Open Society Foundations ooit geld hebben gehad om
politiek actief te kunnen worden en als beweging opgezet te kunnen
worden. Alle voorstellen die ik net heb gedaan, zijn dezelfde als die wij
vanaf het begin hebben gedaan. Het is allemaal op de website te lezen. Ik
denk dat de heer Bosma daar dagelijks op kijkt om te zien of we geld van
ze hebben ontvangen. Ik wil voor de heer Bosma nog even duidelijk
zeggen: Volt Nederland is een andere entiteit en heeft natuurlijk nooit geld
ontvangen van de Open Society Foundations. Dat is op Europees niveau
gebeurd. Dat wilde ik nog even rechtzetten.
De voorzitter:
Meneer Dassen, ik stel voor dat u uw betoog vervolgt.
De heer Dassen (Volt):
Dank, voorzitter. Toen ik hier binnenliep, had ik natuurlijk niet anders
verwacht dan dat ik deze vraag zou krijgen, dus ik heb me erop kunnen
voorbereiden.
Om de transparantie en integriteit van verkiezingen te kunnen garanderen,
hebben we duidelijke kaders nodig, ook voor politieke advertenties. Het
moet voor iedereen duidelijk zijn wie welke boodschap deelt, waarom
deze wordt gedeeld en waarom de specifieke boodschap met de betreffende persoon wordt gedeeld. Duidelijke definities van «politieke actoren»
en «politieke reclame» zijn daarvoor essentieel. Daarom stel ik de
volgende vraag: wat zou de reikwijdte moeten zijn van de definities
«politieke reclame» en «politieke actor»? En, inderdaad, wie gaat dat
controleren? In lijn met de literatuur ziet Volt op dit moment ruimte voor
verbetering in dat voorstel. Er moeten duidelijke regels worden gesteld
over hoe, waar en wanneer transparante informatie aan de burger wordt
getoond, dus op welke manier dat gebeurt. De gegevens omtrent politieke
advertenties moeten beschikbaar worden gemaakt voor journalisten en
onderzoekers op een manier waarop zij de systemische risico’s kunnen
onderzoeken. Mediaplatformen verdienen aan de advertenties en moeten
de verantwoordelijkheid krijgen om ervoor te zorgen dat de transparantieverplichtingen worden nageleefd. Daarnaast is het belangrijk om bij het
creëren van wet- en regelgeving ook te kijken naar hoe data worden
gebruikt door mediaplatformen, in plaats van enkel te kijken naar welke
data worden gebruikt, zodat de invloed op de vrijheid van informatie
duidelijk wordt. Ik vraag daarop een reflectie van de Minister.
Voorzitter, tot slot wil ik het kort hebben over de mobiele kiezers. Europese
burgers moeten op een eenvoudige manier mee kunnen doen aan het
democratische proces. Tijdens eerdere verkiezingen hebben we onder
andere campagne gevoerd om EU-burgers die over de grens wonen, te
helpen met stemmen. We kwamen er toen achter dat dit af en toe vrij
ingewikkeld is. Dat kan volgens mij beter, met heldere en simpele
procedures en een goede informatievoorziening, en door onnodige
belemmeringen weg te halen. Ik zou graag van de Minister willen horen
hoe zij voornemens is dat te doen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dat was keurig binnen de tijd. Voordat ik de volgende spreker het woord
geef ... Aangezien mevrouw Kröger geen lid of pluriform lid van deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

9

commissie is, wil ik de commissie ... Ik ga dit nog wel even afmaken.
Officieel moet de commissie toestemming geven. Ik zie in ieder geval dat
zij ermee instemt. Mevrouw Leijten heeft nog een interruptie op de heer
Dassen.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vroeg mij af of Volt verkiezingen een aangelegenheid van een lidstaat
vindt.
De heer Dassen (Volt):
Het ligt er een beetje aan wat voor soort verkiezingen het zijn en waar het
over gaat. Voor de Europese verkiezingen stemmen wij met alle
450 miljoen Europeanen, of iets minder, omdat niet iedereen kiesgerechtigd is, op het Europees Parlement. De drempels die daarbij komen
kijken, zijn in elk land verschillend. In Nederland zijn de drempels om mee
te doen aan verkiezingen anders dan de drempels in bijvoorbeeld Italië of
Duitsland. Ook verschilt het aantal stemmen dat uiteindelijk naar een zetel
toe gaat. Daarmee zou je kunnen zeggen dat je verschillende barrières
hebt voor toetreding tot het democratisch proces. Wat Volt betreft zouden
die er niet moeten zijn, zeker niet bij de Europese verkiezingen.
Mevrouw Leijten (SP):
We voeren hier geen debat over de Europese verkiezingen. We voeren
hier een debat over de werking van de democratie. Daarbij zijn er vier
verkiezingen in ons land, waarvan er drie nationale aangelegenheden zijn.
Vindt Volt dat daarover regie moet plaatsvinden vanuit de Europese
Commissie?
De heer Dassen (Volt):
Nee, het lijkt mij niet dat de Europese Commissie daar regie over moet
uitvoeren.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, dit is uw vijfde interruptie en ik had u al bonustijd
gegeven. Dit was dus uw laatste interruptie. Mevrouw Kröger van
GroenLinks.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter, en dank aan de collega’s dat ik mijn collega Bromet
mag vervangen bij dit debat. Ik heb een paar punten. In de eerste plaats
heb ik een punt over de verordening betreffende de financiering van
Europese politieke partijen en stichtingen. De voorstellen rondom
transparantie van de partijfinanciering zijn op zichzelf prima, maar gaan
wat GroenLinks betreft niet ver genoeg. Wat GroenLinks betreft zouden
we niet moeten willen dat bedrijven politieke partijen donaties geven,
omdat we de invloed die zij hiermee op het beleid en de wetgeving
hebben nooit goed kunnen achterhalen. George Monbiot, de Engelse
denker, noemt dit de «pollution paradox». De commerciële bedrijven met
de grootste belangen om politieke macht te kopen, zijn de bedrijven die
weten dat ze anders getroffen worden door regulering. Het werkt erg
contraproductief om juist die bedrijven politieke invloed te laten kopen. In
het verleden hebben grote bedrijven als Google, Microsoft, Uber en Bayer
donaties gedaan. Die bedrijven doen dat niet zomaar. Zij hopen daarmee
invloed te kunnen uitoefenen en dat is een onwenselijke manier van
beïnvloeding. Daarom wil ik de Minister graag vragen om zich voor zo’n
verbod in te zetten.
Op dit punt hebben we ook een zorg met betrekking tot de financiële
beïnvloeding van buiten de EU. Is er een beeld van de ontwijkingsconstructies en hoe deze zo veel mogelijk kunnen worden tegengegaan? Wij
krijgen daar in het voorliggende voorstel onvoldoende een beeld van. Dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

10

kom ik op het voorstel met betrekking tot de verordening inzake politieke
reclames. Enerzijds zijn de voorstellen een stapje in de goede richting,
omdat de transparantie van politieke reclames wordt vergroot en er
aangescherpte regels komen voor targeting. Anderzijds is het echter de
vraag of de voorstellen op dit vlak ver genoeg gaan. Wij denken van niet.
Wat ons betreft moet er een einde komen aan de gepersonaliseerde
advertenties en de enorme dataverzameling en profilering die daarbij
horen. Zo kunnen we echt de invloed van internetbedrijven op onze
maatschappij beperken, door betaalde beïnvloeding van verkiezingen en
grootschalige gerichte verspreiding van nepnieuws tegen te gaan. Door
een verbod op gepersonaliseerde advertenties, ook wel «microtargeting»
genoemd, remmen we polarisatie als verdienmodel en beschermen we
onze privacy beter. We willen dus geen gepersonaliseerde advertenties
meer, maar contextueel adverteren. Dat is dus alleen adverteren op basis
van waar je op dat moment naar kijkt. De basis is de context, in plaats van
gedetailleerde profielen die worden bijgehouden over alles wat iemand
ooit bekeken heeft, bezocht heeft of aangeklikt heeft. Ook de Autoriteit
Persoonsgegevens heeft hier recent toe opgeroepen. Ik wil hier heel graag
een reactie van de Minister op.
Een ander punt van zorg is het feit dat op Facebook het plaatsen van
hatelijke en extreme advertenties goedkoper is dan het plaatsen van
andere advertenties, aldus Facebook-klokkenluidster Haugen. Ook dit
werkt verdere manipulatie en grootschalige promotie van radicalisering in
de hand. Er moet dus concreet gewerkt worden aan een beleid voor
eerlijke prijzen. Is de Minister bereid om dat in Europees verband aan te
kaarten?
Voorzitter. Tot slot wil ik nog iets zeggen over de reglementen rond de
verkiezingen. Wij delen de bedenkingen die het kabinet schetst rond het
delen van data over kiezers. Het stemgeheim is een groot goed en dat
moet niet onder druk komen te staan door het verzamelen en delen van
data die niet noodzakelijk zijn voor een eerlijk verloop van de verkiezingen. We horen graag wat de Minister daarmee gaat doen.
Voorzitter. Tot slot is het ten aanzien van de Europese verkiezingen
belangrijk dat er stappen worden gezet om onwenselijke dubbelstemmen
tegen te gaan. Op dit vlak zouden wij ook graag nog een additioneel punt
inbrengen over de Europese kieslijsten. Wij zijn daar als GroenLinks een
voorstander van. Het Europees Parlement is het parlement voor de hele
EU en namens alle EU-burgers. De democratie in de EU moet wat
GroenLinks betreft worden versterkt en wij vinden het verstandig om een
deel van de zetels van het Europees Parlement te reserveren voor
personen die in een Europabreed kiesdistrict verkozen worden. Zo komen
bijvoorbeeld de lijsttrekkers van de Europese partijfamilies in alle lidstaten
op het stembiljet. Wat vindt de nieuwe Minister van dit idee? En als ze het
geen goed idee vindt, hoe wil ze dan de Europese democratie versterken?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Veel dank aan mevrouw Kröger. Ik kijk even naar rechts hoe lang er nodig
is voor een schorsing.
De vergadering wordt van 14.34 uur tot 14.52 uur geschorst.
De voorzitter:
De leden hebben in de tweede termijn twee minuten en vier interrupties.
Het woord is eerst aan Minister Bruins Slot. Mevrouw Leijten wil iets
zeggen.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vind het aantal interrupties eerlijk gezegd te beperkt om te spreken over
drie voorstellen vanuit de Europese Commissie, een standpunt van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

11

Nederlandse regering én de vraag hoe we zo met deze onderwerpen
kunnen omgaan dat we er door de regering goed over geïnformeerd
worden.
De voorzitter:
Volgens mij is het debat met name bedoeld om informatieafspraken met
elkaar te maken over de voortgang op deze onderwerpen. In de eerste
termijn ben ik ruimhartig geweest met de spreektijd. Ik stel voor dat we
met vier interrupties beginnen. Als dat echt niet afdoende is om tot die
informatieafspraken te komen, lijkt het me goed om daar nog even naar te
kijken, maar we starten met vier minuten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik zou u toch willen verzoeken van die vier interrupties af te stappen. U
kunt ervan op aan dat wij als Kamerleden de vragen stellen die wij nodig
vinden voor de inhoud, maar ook voor de afspraken. We hebben nog dik
twee uur te gaan en we zijn met vijf leden. Er is geen enkele zorg dat we
over die twee uur heen zouden gaan. Wellicht halen we die vier vragen
niet, maar ik wil niet op voorhand door de vier interrupties die u ons
oplegt, worden beperkt in het stellen van ophelderingsvragen of het
voeren van een discussie over de inhoud, of over de afspraken die we
maken.
De voorzitter:
Van mijn kant heeft u het vertrouwen en ik hoop dat dat andersom ook zo
is. Als er daadwerkelijk verhelderingsvragen nodig zijn en er geen
antwoord is gegeven op een interruptie, dan geef ik u als commissie
uiteraard de gelegenheid uw vraag nogmaals te stellen. Laten we starten
en mocht het nodig zijn, dan kunnen we hier nog van afwijken. Ik geef het
woord aan de Minister.
Minister Bruins Slot:
Voorzitter. Ik wil de leden bedanken voor hun inbreng rond de voorstellen
ter versterking van de democratie. Het gaat hier natuurlijk ook om
verkiezingen en openheid daarover en de mogelijkheid dat mensen in
andere landen hun stem kunnen uitbrengen, zoals mevrouw Kröger al
aangaf. Democratie is geen rustig bezit, maar vraagt onderhoud en
vernieuwing. Verkiezingen vormen daarin de ruggengraat. Ze moeten
sterk en stevig zijn. Zoals ik al zei, gaat het om beschermen en
vernieuwen. Dat doen we ook op nationaal niveau. Zonet werd er door de
leden al verwezen naar de hoofdlijnenbrief en het gesprek dat we
daarover hebben gehad. Een voorbeeld is ook de Evaluatiewet Wet
financiering politieke partijen, waar de heer Dassen naar verwees en waar
we volgende week plenair ook een debat over zullen hebben.
De ontwikkelingen houden niet op bij de landsgrenzen. Zoals mevrouw
Leijten ook aangaf, hebben we vier verschillende soorten verkiezingen in
Nederland en een deel daarvan is Europees, dus ook daar zetten we in op
beschermen en vernieuwen. Daar zien deze voorstellen ook op.
Zoals het de heer Bosma past, ging hij gelijk naar de onderliggende
vraagstukken, zoals «waarom hebben we een Europese Unie?» en
«vinden we hier wat van?» Ik wil wel tegen de heer Bosma zeggen dat de
voorliggende voorstellen geen verandering beogen te brengen in de
Europese waarden zoals we die kennen. Het is een invulling daarvan.
Europese samenwerking is natuurlijk ook een groot goed. Als we kijken
vanaf de oorsprong, de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, dan
heeft die samenwerking uiteindelijk vrede en welvaart in ons land
gebracht. Daarbij zijn het waarborgen van de democratie en het borgen
van het democratisch burgerschap van belang. Het kabinet staat in
beginsel positief tegenover deze voorstellen, omdat ze de mogelijkheden
en de waarborgen voor het goed kunnen deelnemen aan verkiezingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

12

verder versterken. Ik merk wel dat ik daarin inderdaad van opvatting
verschil met de heer Bosma, maar dat hoort er in deze Kamer ook bij.
Voorzitter. Wat ik vergeten was te vertellen, is dat ik zo goed mogelijk heb
geprobeerd blokjes te maken. De eerste gaan over de drie voorstellen; het
voorstel over de mobiele EU-burgers, dat over financiering en dat over
politieke reclame. En er is een blokje overig, dat gaat over een aantal
aanverwante onderwerpen die ik er nog even apart wil uitlichten.
De heer Strolenberg van de VVD vroeg of ik de zorgen deel die door hem
en door de VNG zijn uitgesproken over de uitvoerbaarheid van het
voorstel voor EU-burgers. Die zorgen deel ik. De inzet van het kabinet is
daarom om in de besprekingen het gebruik van die «persoonsidentificerende nummers» – dat is nogal een woord – uit het voorstel te krijgen en
er zo voor te zorgen dat we alleen die gegevens gaan gebruiken die echt
noodzakelijk zijn. Met een ambtelijk woord noemen we dat «dataminimalisatie». Dat zal dus onze inzet zijn bij de onderhandelingen. Dat moet er
ook voor zorgen dat de administratieve lasten van de gemeenten niet
onnodig gaan toenemen.
Voorzitter. De heer Strolenberg vroeg of het gaat lukken om de gegevens
van mobiele EU-burgers te verzamelen zoals de richtlijn voorschrijft. Zijn
vraag was eigenlijk ook of er alternatieve oplossingsrichtingen zijn. Dat is
waar we daadwerkelijk op willen inzetten. We hebben natuurlijk een aantal
dingen die goed werken. Op het moment dat we toch meer gegevens
moeten verzamelen, zit daar waarschijnlijk ook een wetgevingstraject aan
vast, omdat we dan de BRP moeten aanpassen. Dan gaat er echt een
behoorlijke tijd overheen. Als er een wetgevingstraject aan vastzit, is het
niet realistisch dat je dat voor de volgende Europese verkiezingen
geregeld hebt. Daar ga ik heel helder over zijn. Ik zou de Kamer rond de
zomer willen informeren over de uitvoerbaarheid en de verkenning die we
daartoe aan het doen zijn. Dan kan ik daar nog wat nader op ingaan. De
impactanalyse is dus ook bedoeld om daar meer zicht op te krijgen – dat
zeg ik tegen de heer Strolenberg – en ook om een beeld te krijgen over
wat we wel of niet doen. Maar allereerst willen we er in de onderhandelingen voor zorgen dat het meer praktisch uitvoerbaar wordt.
Dat sluit aan bij de oproep van de heer Dassen om steeds te kijken of
belemmeringen kunnen worden weggenomen. Bij mobiele EU-burgers
gaat het om een goede informatievoorziening. Uit de evaluatie van de
Europese Parlementsverkiezingen in 2019 is gebleken dat de mogelijkheid
van registratie om in Nederland te kunnen stemmen, actief onder de
aandacht is gebracht in vrijwel alle gemeenten die op de enquête
reageerden. Er wordt dus wel het nodige gedaan. De heer Dassen vroeg
of we wel genoeg doen om dit onder de aandacht te brengen. Volgens mij
wees hij ook op Nederlanders die in andere EU-lidstaten wonen en willen
stemmen op Nederlandse kandidaten. Zij kunnen zich daarvoor registreren in het permanente register van de gemeente Den Haag. Die is
verantwoordelijk voor de informatievoorziening en brengt dat ook actief
onder de aandacht via de website stemmenvanuithetbuitenland.nl. We
hebben natuurlijk eerder een debat gehad over de grondwetsherziening
om het breder mogelijk te maken dat in het buitenland wonende
Nederlanders bij de Eerste Kamerverkiezingen ook kunnen stemmen. Ik
heb een toezegging gedaan om, als dit wetsvoorstel voor een grondwetsherziening wordt aangenomen, rond de Eerste Kamerverkiezingen nog
een keer te gaan kijken hoe we nog breder kunnen uitdragen dat die
mogelijkheid er is. Dat voorziet er ook weer in dat Nederlanders in het
buitenland beter worden geïnformeerd over de stemmogelijkheden.
De voorzitter:
Ik zie een fronsende heer Dassen. Ik geef hem het woord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

13

De heer Dassen (Volt):
Ik heb een korte additionele vraag en die gaat meer over het proces
waarmee mensen zich moeten registreren. Dat moet met het
Y32-formulier, dat moet worden gedownload, uitgeprint en opgestuurd. In
mijn optiek is dat best een omslachtig proces. Om je goed te kunnen
registreren, moet dat ook allemaal nog geruime tijd voor de verkiezingen
gebeuren. We weten ook dat de verkiezingen op dat moment bij heel veel
mensen nog helemaal niet leven. Zien we dus nog mogelijkheden om
ervoor te zorgen dat die mensen makkelijker dat proces kunnen
doorlopen? Kan dat bijvoorbeeld volledig digitaal? Is er ruimte om dat
bijvoorbeeld nog naar achteren te schuiven, zodat het dichter op de
verkiezingen zelf zit?
De voorzitter:
Als de Minister meteen kan reageren, wil ik daar eerst gelegenheid voor
geven. Anders komt het in de volgende termijn.
Minister Bruins Slot:
Gaat deze vraagstelling over dit voorstel of over de verkiezingen in
algemene zin? Als het namelijk gaat om de verkiezingen en het gebruik
van de formulieren die we hebben, is dat zeer nadrukkelijk geregeld in het
Kiesbesluit. Als we daar wijzigingen in willen aanbrengen, vraagt dat dus
een apart besluitvormingstraject. Mijn vraag aan de heer Dassen is dus
ook of hij het heeft over de mobiele EU-burgers of over ons verkiezingsproces in algemene zin op dit moment.
De heer Dassen (Volt):
Uiteindelijk zijn het volgens mij de mobiele EU-burgers die van dat traject
gebruikmaken.
Minister Bruins Slot:
Als je je wilt registreren, bijvoorbeeld als je naar het buitenland verhuist,
moet je dat altijd aangeven. Je wordt tegenwoordig ook concreet
geïnformeerd dat je je kan registreren. Dat is dus wel veranderd ten
opzichte van een paar jaar geleden. Rond 2017, 2018 was het zo dat je
jezelf actief moest melden, maar nu met de Registratie Niet-Ingezetenen
wordt je bij een verhuizing naar het buitenland gewoon gevraagd of je je
wilt registreren om te stemmen. Dat is dus wel echt een verbetering ten
opzichte van een aantal jaren geleden.
De voorzitter:
Ik zie nog een vraag van de heer Strolenberg.
De heer Strolenberg (VVD):
Ik wil in dat opzicht de heer Dassen bijvallen in zijn zorg. U refereerde zelf
al even aan de evaluatie van de EP-verkiezingen 2019, maar daar stond
specifiek in dat gemeenten heel wisselend en vaak niet proactief anticipeerden op bijvoorbeeld in Nederland wonende mobiele EU-burgers. Het
sturen van een brief om mensen te attenderen op de mogelijkheid om te
registreren, werd niet in elke gemeente goed toegepast. Ik zou in ieder
geval willen vragen of dat proces voor de volgende verkiezingen is
gewaarborgd, zodat alle gemeenten daar actief op wijzen als dat weer aan
de orde is. De mensen moeten weten dat ze zich in Den Haag moeten
registreren en volgens de evaluatie heeft niet elke gemeente dat actief
laten weten, omdat er onduidelijkheid was over of dat moest.
Minister Bruins Slot:
Ja. Daarin zie je dat het voor gemeenten dus ook belangrijk is om de
mensen daarvan op de hoogte te brengen, bijvoorbeeld via de gemeentelijke website, via de gemeentelijke publicatie in de huis-aan-huisbladen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

14

door het zetten van advertenties. Dat is het tweede aspect in de praktische
uitvoerbaarheid die hieraan vastzit. Dat klopt.
De voorzitter:
Gaat u verder met het blokje.
Minister Bruins Slot:
Daarmee sluit ik het blokje mobiele EU-burgers af.
De voorzitter:
Gaat u verder met een nieuw blokje.
Minister Bruins Slot:
Er is een aantal vragen gesteld over financiering. Een aantal van die
vragen heeft inderdaad betrekking op dit voorstel, maar er is ook een
aantal vragen dat een beetje vooruitloopt, of in ieder geval betrekking
heeft op de behandeling van het wetsvoorstel die voor volgende week ...
Ik corrigeer mezelf even, want ik ga niet over de agenda van de Kamer. De
Kamer is voornemens om dat te plannen. Ik heb geluiden gehoord dat dit
wellicht volgende week behandeld wordt. Een aantal zaken zal ik
aanraken, maar ik zal ook zeggen wat we volgende week bij de behandeling van het wetsvoorstel nog wat kunnen verdiepen.
Eerst wil ik ingaan op het aspect van de heer Strolenberg over de
financieringseisen rondom de genderbalans, en het feit dat partijen de
verplichting krijgen om inzichtelijk te maken wat de genderverhoudingen
binnen hun partij zijn. Allereerst heb ik de heer Strolenberg volgens mij
niet horen zeggen dat hij voor meer genderbalans in partijen is. Hij heeft
alleen gevraagd of dat iets is wat politieke partijen uit zichzelf moeten
doen. Moet dit nou opgelegd worden? Als dat zo was, zeg ik tegen de heer
Strolenberg, zou iedereen daarover al op dit moment moeten publiceren.
Dat is op dit moment natuurlijk niet het geval. Het kabinet vindt het wel
belangrijk om de genderbalans te vergroten. We steunen dus het voorstel
om daar meer open over te zijn en daarover te publiceren. Dat is
nadrukkelijk iets anders, zeg ik tegen de heer Strolenberg, dan dat je
partijen ertoe verplicht en een wettelijke verplichting neerlegt om een
bepaalde genderverhouding te realiseren. Het gaat hier nadrukkelijk om
een eis van openheid, om transparantie. Daarom kan het kabinet de
voorstellen op dit vlak steunen.
In dat kader stelde ook mevrouw Leijten een vraag. Zij zei: ik kijk op een
andere manier tegen die financiering aan. Dit zou eigenlijk alleen vanuit
Nederland moeten worden gefinancierd, en niet vanuit het buitenland.
Meerdere leden hebben daar vragen over gesteld. Meneer Strolenberg
zei: je moet het eigenlijk veel beperkter doen, met de Europese Unie
inclusief het Verenigd Koninkrijk. Allereerst in antwoord op de heer
Strolenberg: in het EU-voorstel dat we hier zien, is nadrukkelijk
opgenomen om verder buiten de EU te gaan. Het kabinet wil dat er via
onderhandelingen uit halen. Ook in het wetsvoorstel dat we volgende
week behandelen, stellen we het juist beperkter voor.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten en daarna de heer Strolenberg.
Mevrouw Leijten (SP):
Het risico was dat mijn vraag hierover is weggevallen, omdat ik buiten
mijn spreektijd was. Ik zou de Minister willen vragen om ons hierover op
de hoogte te houden. Ik steun zeer dat we deze lijn inzetten. Ik ga ervan uit
dat zij gaat kijken of ze met gelijkgezinde landen een gekwalificeerde
meerderheid krijgt waardoor dit eruit gaat. Kunnen wij een soort
behandelvoorstel afspreken, waarbij zij ons er actief van op de hoogte
houdt hoe dit verder gaat en wanneer het mogelijk nodig is dat Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

15

een andere positie inneemt, of zich op een andere manier gaat verhouden
tot dit voorstel?
Minister Bruins Slot:
Dit is voor de Kamer een aangelegen punt, vanuit verschillende perspectieven. Als hierin een wijziging van standpunt plaatsvindt, vind ik het goed
om de Kamer daar in ieder geval over te informeren. Dat sluit aan bij de
andere gesprekken die we hierover met de Kamer hebben. Ik wil mevrouw
Leijten toezeggen dat we de Kamer actief zullen informeren over een
verandering van standpunt.
Mevrouw Leijten (SP):
Fijn. Ik zou zeggen: niet alleen een verandering van standpunt, maar ook
gewoon hoe het loopt. We hebben in het verleden, vóór deze Minister, bij
de Kiesakte namelijk gezien dat de Nederlandse Kamer zei: wij willen geen
Europese kiesakte. Daar was ook geen meerderheid voor binnen de
lidstaten. Toch is de Kiesakte nog altijd niet van tafel. Ik zou het daarom
fijn vinden als we ook geïnformeerd worden wanneer duidelijk wordt hoe
dit verdergaat, met een meerderheid of niet. Wellicht bedoelde de
Minister ook dat we daarover actief geïnformeerd worden, hoor.
De voorzitter:
We gaan kijken of de Minister dat bedoelde.
Minister Bruins Slot:
Het strategische moment daarvoor is volgens mij voordat er een
Raadspositie komt. Laten we afspraken dat ik de Kamer voor de Raadspositie informeer. Dan kent de Kamer de laatste stand van zaken. Als de
Kamer dan aanvullende informatie wil meegeven, of een richting wil
meegeven, kan daar gelegenheid voor zijn. Dat lijkt me heel goed.
De voorzitter:
Eerst de heer Strolenberg.
De heer Strolenberg (VVD):
Ik hoorde de Minister «Europese Unie» zeggen. Ik heb «Europese
Economische Ruimte» gezegd. Dat is een verschil. Dat heeft betrekking op
het feit dat in de verordening staat dat geld beschikbaar is vanuit landen
die lid zijn van de Raad van Europa. Daar vallen onder andere ook Rusland
en Turkije onder. Wij zouden eigenlijk willen dat daar niet ook geld
vandaan komt, en dat dit in de verordening anders wordt geformuleerd,
door te zeggen: alleen landen die zich bevinden binnen de Europese
Economische Ruimte, en daaraan toegevoegd het Verenigd Koninkrijk. Dat
zouden we beter vinden. Mijn concrete vraag aan de Minister is of zij met
de Europese Unie ook de Europese Economische Ruimte bedoelde, en of
ze dit wil meenemen in de onderhandelingen, in plaats van dat er enkel
wordt uitgegaan van de leden van de Raad van Europa.
Minister Bruins Slot:
Allereerst ben ik het met de heer Strolenberg eens dat het op dit moment
echt te breed is, omdat je er met de landen van de Europese Raad een
aantal landen bij hebt waarvan een deel van deze Kamer al heeft
aangegeven dat ze die financiering niet gewenst vinden. Dat heeft het
kabinet overgenomen in de Evaluatiewet Wet financiering politieke
partijen.
De heer Strolenberg vraagt nu of we een selectie kunnen maken uit de
overige landen van de Europese Raad. Ik zal niet direct zeggen dat dat
glad ijs is, maar je krijgt dan wel een soort selectieve discussie, waarin het
Verenigd Koninkrijk wel wordt meegenomen en een ander land niet. In
juridisch opzicht zou het kunnen, maar politiek gezien ga je onderscheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

16

tussen landen maken. In die zin ben ik er een voorstander van om een
heldere lijn te volgen, waarbij je zegt dat alle landen van de Europese
Raad die geen deel uitmaken van de Europese Unie niet in aanmerking
komen. Dat zou betekenen dat ook het Verenigd Koninkrijk daar niet bij
hoort. Waarom nog meer? Omdat je ook een expliciete uitzonderingspositie voor het Verenigd Koninkrijk gaat maken. Dan krijg je gelijk druk van
andere landen, die ook een uitzonderingspositie willen. Dan kom je in een
heel ander krachtenveld terecht als het gaat om de Europese Unie. Wij
kunnen een land een belangrijk partnerland vinden, maar daar kunnen
andere landen toch echt anders over denken. Ik snap de intentie van de
heer Strolenberg. Ook vanwege het scheppen van ruimte voor andere
landen om ook te gaan onderhandelen over de landen uit de Europese
Raad die erbij moeten, zou het niet mijn voorkeur hebben om deze insteek
te kiezen.
De voorzitter:
Er is ook nog een interruptie van de heer Dassen.
De heer Dassen (Volt):
Het ging net over de informatievoorziening. Daar had de Minister het ook
al even over. Ik vroeg mij af of zij ook kan toezeggen dat we na elke
Raadswerkgroep worden geüpdatet over de verschillende dilemma’s die
daar besproken zijn en de afwegingen die de regering daarin heeft
gemaakt. Kunnen we per kwartaal een verslag over de voortgang van de
onderhandelingen ontvangen, met daarin ook of die enigszins afwijkt van
het eerdere mandaat van Nederland en of het mandaat in de triloogfase
verandert?
Minister Bruins Slot:
Ik begrijp het enthousiasme van de heer Dassen om dit proces heel
nauwlettend te volgen, elke stap van het kabinet te controleren en om dit
zo goed mogelijk te doen. Feit is dat we deze BNC-fiches met een
bepaalde intentie hebben, omdat de opdracht aan het kabinet is om zo te
handelen. Ook is het instrument van behandelvoorbehoud gekozen voor
nadere informatievoorziening. Ik herken de vraag van mevrouw Leijten
om u voor de Raadswerkgroep op een springend punt van de Kamer te
informeren. Wat de heer Dassen vraagt, is om de Kamer apart te
informeren over elke stap die wij als kabinet zetten. Daarmee zou de
systematiek van de BNC-fiches eigenlijk eroderen. Ik wil dat de heer
Dassen in deze fase niet toezeggen, ook omdat dat een precedent schept
voor vele andere voorstellen die met een BNC-fiche gaan.
De voorzitter:
Ik zie geen verdere interruptie van de heer Dassen. Vervolgt u uw
beantwoording.
Minister Bruins Slot:
De heer Dassen had inderdaad een aantal vragen, over het stellen van een
drempel voor openbaarmaking op € 3.000, het invoeren van een
maximum voor giften en het opstellen van regels voor uiteindelijke
belanghebbenden achter de giften van rechtspersonen. Dat sluit ook aan
bij de vraag van mevrouw Kröger. Die laatste behandel ik dus samen.
Zoals ik zei, hebben we volgende week het debat over de Evaluatiewet
Wet financiering politieke partijen. Daar zit nog geen maximering van
giften in. Het is natuurlijk aan de Kamer om volgende week een debat te
voeren over de vraag of die er moet komen. Ik ben er op dit moment dan
ook geen voorstander van om daar op EU-niveau de discussie over te
voeren, ook omdat we dit landelijk nog niet hebben.
Het tweede voorstel van de heer Dassen is om de drempel voor openbaarmaking te verlagen naar € 3.000. Ik vind de drempel in Nederland van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

17

€ 4.500 een goede balans tussen transparantie enerzijds en het beperken
van administratieve lasten voor politieke partijen anderzijds. Op dit
moment ben ik er geen voorstander van om de drempel op EU-niveau op
een lager bedrag vast te stellen dan in Nederland het geval is. Volgende
week gaan we ook praten over de drempelbedragen in Nederland. Het is
voorstelbaar dat de discussie over de drempelbedragen die we in
Nederland hebben daar terugkomt.
Meneer Dassen zegt in dat kader: voer regels in voor de uiteindelijke
belanghebbenden achter giften van rechtspersonen. We behandelen
volgende week de Wet financiering politieke partijen. Dat staat daarin.
Daar staan regels in over het melden van uiteindelijke belanghebbenden
achter giften van rechtspersonen. In dat wetsvoorstel ligt dus een
verandering ten opzichte van de huidige praktijk voor.
Mevrouw Kröger gaat eigenlijk nog een stapje verder: zou je giften van
grote bedrijven aan politieke partijen niet moeten verbieden? Onze inzet
als kabinet is vooral het versterken van de transparantie, dus om duidelijk
te maken wie het is. Zoals ik net aangaf, gaan we in de Evaluatiewet Wet
financiering politieke partijen nog een stapje verder. We zeggen daarin:
we willen ook dat de personen achter die rechtspersonen zich melden. Dat
is al een extra openheidseis. Hierdoor ontstaat er meer inzicht in de
achtergrond van de donateurs.
Daarbij speelt dat je het wel kunt verbieden, maar dat daarbij de weg om
het te omzeilen via natuurlijke personen natuurlijk openblijft. Een
willekeurig groot bedrijf kan dan via een natuurlijke persoon wel gewoon
giften doen. Ik heb dus liever de inzet dat rechtspersonen mogen blijven
schenken, maar dat wel duidelijk is wie achter die rechtspersoon zit. Als
de Kamer akkoord gaat met die wijziging van de wet, krijgen we daar
meer zicht op. Dat heb ik liever dan dat een van de wegen wordt
afgesneden. Ik kijk daar dus anders tegen aan dan mevrouw Kröger.
De voorzitter:
Ik zag een vinger van mevrouw Kröger. Aan u het woord.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Inderdaad: mijn naam is Kröger, met een vrij harde Nederlandse g, en
geen mooie Duitse. Ik probeer even de logica van het kabinet te ontrafelen. Eigenlijk hoor ik de Minister zeggen dat zij het ook onwenselijk vindt
dat deze bedrijven financieren. Zij is alleen bang dat als je dat verbiedt, er
een sluiproute komt, waarbij een individu of natuurlijk persoon de
financiering doet en er een bedrijf op de achtergrond zit. Het is een beetje
een gekke redenering om te zeggen: we legitimeren donaties van grote
bedrijven; die vinden we eigenlijk onwenselijk, maar we zijn bang dat ze
anders een sluiproute vinden. Als we iets onwenselijk vinden en niet
willen dat de Googles van deze wereld politieke partijen kunnen financieren, moeten we daar toch duidelijke kaders voor stellen? Daar zijn wij
toch voor?
Minister Bruins Slot:
Dank voor die verhelderende vraag van mevrouw Kröger. Soms heb ik
mensen jaren bij hun voornaam aangesproken, maar nooit echt goed bij
hun achternaam. Dank.
In dit kader heb ik me niet goed uitgedrukt. Ik zal dat duidelijker doen. Het
kabinet is er geen tegenstander van dat rechtspersonen giften aan
politieke partijen kunnen doen. Wij zijn daar geen tegenstander van. Het
lijkt me goed om dat helder te maken. Het kabinet is wel een voorstander
van transparantie over wie die bedrijven zijn, maar wil ook dat we er meer
werk van gaan maken welke mensen er achter die bedrijven zitten. Dat is
een extra stap die we aan de Kamer voorstellen in de Evaluatiewet Wet
financiering politieke partijen. Ik heb begrepen, zeg ik tegen de voorzitter,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

18

dat die binnenkort op de agenda staat. Ik verwacht dat dit gesprek en het
debat dat we nu hebben verder gevoerd worden in het kader van die wet.
De voorzitter:
Ik denk in die lijn inderdaad dat het alvast een inzicht geeft in de inbreng
van verschillende partijen, maar u gaat als commissie hierover volgende
week verder inhoudelijk in gesprek. Heeft u desalniettemin toch nog een
interruptie hierop?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ervan uitgaande dat we er vier hebben, toch? Ik heb toch de inhoudelijke
vraag waarom het kabinet het niet onwenselijk vindt dat een bedrijf als
Google, Uber of Bayer politieke invloed koopt door politieke partijen te
financieren. Waarom is dat niet onwenselijk?
Minister Bruins Slot:
Wat daarin van belang is, is dat transparantie allereerst de kiezer de
mogelijkheid geeft om te oordelen of hij wil stemmen op een partij die
geld heeft gekregen van een bepaalde organisatie. Daarbij hoor ik
mevrouw Kröger duidelijk aangeven dat zo’n organisatie dat doet om
politieke invloed te kopen. Die woorden over dat dat gebeurt, laat ik aan
mevrouw Kröger. Volgens mij is het belangrijkste dat er transparantie is,
dat zowel rechtspersonen als private personen kunnen doneren en dat het
oordeel aan de kiezer is om te bekijken of hij wil stemmen op een partij
die van deze personen of rechtspersonen geld ontvangt.
De voorzitter:
Ik zie de heer Dassen.
De heer Dassen (Volt):
Heel kort, voorzitter, want volgende week zullen we ook spreken over de
hoogte. Ik ben benieuwd hoe de Minister kijkt naar de commissie-Veling,
die € 2.500 aangeeft en eigenlijk aangeeft dat dat niet tot extra administratieve lasten zou leiden. De transparantie is inderdaad heel belangrijk.
Mensen moeten goed kunnen bekijken wie aan welke partij heeft
gedoneerd. Op dit moment wordt dit pas helemaal aan het einde van het
jaar bekendgemaakt. Zou dit dan niet meteen transparant op de website
moeten komen, zodat de mensen dat daadwerkelijk kunnen zien?
De voorzitter:
Ik denk dat het het beste is – ik kijk even naar de leden – dat dit volgende
week in behandeling gaat. Het gaat nu echt over de informatieafspraken.
Ik kijk even naar de Minister: als zij hierop wil reageren, kan dat en anders
gaat het mee naar het volgende debat, lijkt mij.
Minister Bruins Slot:
Wellicht is het het beste om dit bij het volgende debat te doen. Alleen
vraag ik me af of de heer Dassen hierdoor zijn interruptie kwijt is. Of krijgt
hij die hierbij terug?
De voorzitter:
Die krijgt hij hierbij terug als we daarmee uw beantwoording kunnen
vervolgen. Ik zie instemmend geknik.
Minister Bruins Slot:
Dank aan de heer Dassen voor zijn vraag en we zullen daar volgende week
uitgebreid op terugkomen. Ik snap het punt dat de heer Dassen op dat
vlak maakt.
De heer Bosma stelde een mooie vraag: moet Brussel wel een mening
hebben over politieke reclame? Politieke reclame is grensoverschrijdend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

19

en techbedrijven zijn dat ook. Daarmee is het van belang dat politieke
reclame op Europees niveau wordt gereguleerd en er voor elk land
eenzelfde regel en eenzelfde uitgangspunt geldt. Inwoners moeten weten
wat de achtergrond is van die politieke reclame. Bedrijven in andere
landen in de EU kunnen makkelijk ook politieke reclame voor Nederlandse
partijen financieren. Dat wil je dan ook duidelijk en inzichtelijk hebben.
Wie maakt die politieke reclame en wie is de aanbieder van die politieke
reclame? Mevrouw Leijten en de heer Dassen stelden die vraag en ik
geloof dat ik ook de heer Strolenberg daarover hoorde. De heer Dassen
vroeg hoe breed de definitie van politieke reclame moet zijn. Het kabinet
steunt een brede definitie van politieke reclame; dat is een definitie die
zich niet alleen beperkt tot reclame van of over politieke partijen. De
exacte reikwijdte van politieke reclame en van de politieke actor – dat is de
vraag die mevrouw Leijten stelde – is nog niet geheel afgebakend. Ik ben
dat met mevrouw Leijten eens. Dat moet in het komende proces duidelijker worden. Nederland zal verduidelijkende vragen stellen in de Raad
om dat afgebakend te krijgen. Ik vind het van belang dat we die brede
definitie handhaven en dat de reikwijdte duidelijk gehanteerd wordt. In de
onderhandelingen zullen hierover wel scherp vragen gesteld moeten
worden aan de Raad.
Mevrouw Leijten (SP):
Eerder heeft de Tweede Kamer positie ingenomen onder leiding van de SP
en de VVD over het voorstel EUvsDisinfo. Wij hebben daarbij gezegd dat
wij dat niet de manier vinden om dat aan te pakken. Ik zou het heel prettig
vinden als de Minister het signaal kan geven aan iedereen die in de
gremia spreekt om de toen afgesproken adagia in deze discussie te
handhaven. De SP ziet natuurlijk dat er reclames zijn die soms van
afzenders kunnen komen die niet zichtbaar zijn als een politieke partij,
maar die wel gaan over het stemmen op een politieke partij, een politieke
beweging of wat dan ook. Daar willen we iets mee, maar we willen geen
bureau in Brussel dat gaat zeggen «dit is desinformatie of politieke
informatie», terwijl dat het niet is. Ik vraag de Minister of zij daarvoor kan
zorgen. Kan zij zorgen dat de lijn die toen is gekozen, gevolgd blijft
worden? Volgens mij waren er toen ook discussies met Ollongren – ik kijk
even naar Bosma – dus is dat toen in overeenstemming gegaan met
Binnenlandse Zaken. Het is misschien wel vier, vijf jaar geleden, maar het
is wel dezelfde soort discussie, denk ik.
De voorzitter:
Ik kijk even of de Minister daar meteen antwoord op heeft.
Minister Bruins Slot:
Ik controleer het even, want volgens mij gaat dit over een discussie van
vier, vijf jaar geleden over desinformatie en wat wel of niet desinformatie
is. Die bracht een ongemakkelijke situatie met zich mee, zo zal ik het
omschrijven. Het is ons eraan gelegen om een dergelijke ongemakkelijke
situatie in dit geval te voorkomen. In de onderhandelingen met de Raad
moeten we daar helder over zijn. Daarbij speelt ook de vraag die mevrouw
Leijten over toezicht stelde en of het al helder is wie dat precies gaat doen.
Als je naar toezicht in de verordening nu kijkt, ligt die bij meerdere
autoriteiten. Het is ook deels afhankelijk van het toezicht van de Digital
Services Act. Dat moet goed met elkaar gaan samenlopen en dat moet
niet – ik zoek een goed woord, voorzitter – tot een ongemakkelijke situatie
leiden. We zijn ons daar zeer bewust van en onze inzet is erop gericht om
dat goed met elkaar af te bakenen.
Mevrouw Leijten (SP):
Wat ik daarmee bedoel, is dat we destijds zelfs berichten kregen van de
NOS, de Gelderlander en ik geloof ook van GeenStijl, over politieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

20

avonden, waarop het is gegaan over het Oekraïnereferendum in ons land
– dit is voor ons een weergave van een politieke avond met een politiek
debat – die het stempel «desinformatie» kregen. Dat willen we niet
opnieuw. Het lijkt mij dus goed dat degene die namens Nederland deze
gesprekken doet, daar wel iedere keer scherp op blijft, want anders krijgen
we opnieuw de discussie daarover in de Tweede Kamer. Ik denk niet dat
de verhoudingen hier dermate zijn veranderd dat we dat nu wel goed
zouden keuren.
Minister Bruins Slot:
En dat is heel belangrijk om te markeren. Als het gaat om de politieke
reclame, gaat het echt om de transparantie, om de openheid van het feit
dat het politieke reclame is. Het mag niet gaan over de boodschap die erin
wordt verkondigd. Het pakket van de boodschap is er en daarop moet een
stickertje «dit is politieke reclame» komen. Het mag er met deze verordening niet toe leiden dat de boodschap wordt beïnvloed. Daarop zullen
we scherp zijn tijdens de onderhandelingen. Het moet echt blijven gaan
over de transparantieverplichting dat iets politieke reclame is. Daarnaast
zijn we ook bezig met de Europese gedragscode tegen desinformatie. De
heer Strolenberg vroeg daarnaar. Die wordt momenteel herzien en komt
eind maart beschikbaar. Hierover zal de Kamer te zijner tijd worden
geïnformeerd en daar zullen we dan verder mee gaan. Het zijn wel twee
verschillende zaken, maar ik versta mevrouw Leijten goed op dat vlak om
daar scherp in te zijn.
Dan de cookies van mevrouw Leijten. Met dit fiche over politieke reclame
beogen we duidelijk te krijgen van wie de boodschap afkomstig is. Een
cookie is vooral het ophalen van gegevens die een gebruiker heeft. Dat is
een andere doelstelling. We hebben natuurlijk regels over cookies met
elkaar afgesproken. Daarin zijn de kaders van de Algemene verordening
gegevensbescherming leidend. In die zin zeg ik tegen mevrouw Leijten:
als je de cookies afschaft, bereik je niet de doelstelling dat je transparant
maakt van wie politieke reclame afkomstig is. Daarvoor is deze verordening bedoeld.
Voorzitter. Dan kom ik op het delen van de informatie met onderzoekers.
De voorzitter:
Een verhelderende vraag van mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik weet dat ik geen interrupties meer heb, maar het is fijn dat ik ’m toch
mag stellen. Het gaat niet alleen om transparantie. Het gaat ook om wie je
precies target met die politieke reclame. Ik snap dat ik een metadiscussie
neerleg over cookies: moet je die überhaupt willen voor alle reclames
zodat je getarget wordt, en dan ook voor politieke reclame? Zo zou ik dat
het liefst aanvliegen, Europees gezien. Maar als het hierom gaat, gaat het
wel degelijk ook over welke je wel en welke je niet mag gebruiken in de
situatie van politieke reclame. Op het moment dat je dat met elkaar gaat
afspreken, moet je dan niet eigenlijk een grotere afspraak maken? Dat was
mijn vraag.
De voorzitter:
Als de Minister meteen een antwoord heeft, kan dat, anders komt het in
tweede termijn.
Minister Bruins Slot:
Ik pak deze even in de tweede termijn terug. Dat lijkt mij het handigste om
te doen, want dan kan ik ook preciezer zijn in de beantwoording. Nu heb ik
beter begrepen waar de vraag om draait.
De heer Dassen vraagt hoe de informatie met de onderzoekers wordt
gedeeld. Ik vind het waardevol als onderzoekers ook toegang krijgen tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

21

data over politieke reclame. De verordening verplicht de aanbieders van
politieke reclame tot het nemen van passende maatregelen, zodat
informatie ook op verzoek en kosteloos aan onderzoekers verstrekt kan
worden. Dat is er onderdeel van en dat maakt de controleerbaarheid beter.
We zullen erop letten dat dit onderdeel blijft uitmaken van deze regeling.
Dan zijn er andere zaken aan de orde gesteld, waaronder een discussie
over de transnationale kieslijsten. Die discussie loopt op dit moment in
het Europees Parlement over de wijziging van de Europese Kiesakte.
Rapporteur Ruiz Devesa van het Europees Parlement heeft in 2021 een
rapport opgesteld waarin hij verschillende voorstellen doet voor de
wijziging van de Kiesakte, bijvoorbeeld rond de invoering van de
transnationale kieslijsten. Het rapport wordt momenteel besproken in de
commissie van het Europees Parlement over constitutionele zaken. Er is
nog geen overeenstemming bereikt over het rapport. Er zijn 731
ingediende amendementen. Er wordt nog een uitgebreide discussie
gevoerd. Zodra er vanuit het Europees Parlement een voorstel ligt voor
wijziging van de Kiesakte, komt er natuurlijk een BNC-fiche vanuit het
kabinet met de kabinetsappreciatie. Ik wil hier op dit moment niet op
vooruitlopen, omdat we ook nog niet weten hoe het uiteindelijke voorstel
eruit gaat zien als er 731 amendementen liggen.
Tegen mevrouw Leijten zeg ik dat ik de volgende keer als ik als Minister
een BNC-fiche lees, ik iets beter ga letten op het samenstel van begrippen
die we wellicht wat helderder kunnen uitleggen. Ik heb het hier over het
gemeenschappelijk mechanisme voor weerbaarheid van kiesstelsels,
zoals mevrouw Leijten dat een aantal keren achter elkaar in dit debat
herhaalde. Op grond daarvan kom ik tot de conclusie dat ik bij het lezen
van de tekst zelf wat oplettender had moeten zijn om ervoor te zorgen dat
we in normaal Nederlands opschrijven wat we bedoelen. Want dit is
hoogtechnische taal die alleen voor een kleine club van ingewijden helder
is. Het is waarschijnlijk wel iets wat heel vaak zo wordt gebruikt – ik kijk
naar rechts – dus het zal enige tijd duren voordat we hiervoor iets anders
hebben bedacht. Maar de organisatie van de verkiezing is natuurlijk
primair een nationale aangelegenheid. Het is de basis van ons democratisch proces. Wel vind ik het van belang dat we in Europees verband
kennis en ervaring uitwisselen over hoe we onze verkiezingsprocessen
robuuster kunnen krijgen. Wat in een ander land werkt, kan misschien ook
goed worden toegepast in Nederland. We doen als Nederland mee in een
actief netwerk daarover. Het enige wat de Commissie voorstelt, zo kunnen
we het platslaan, is een team van deskundigen dat veel verstand van
zaken heeft en dat je af en toe kunt bevragen over een probleem en hoe
dit gezamenlijk kan worden opgelost. Dat is een soort ANWB Alarmcentrale. Het is dus een vrijblijvend team van mensen dat je als lidstaat kan
activeren als dat noodzakelijk is.
Voorzitter. Ik weet niet of dit ook de gelegenheid is om verder te spreken
over het behandelvoorbehoud en de wijze van informatie van de Kamer,
of dat u dat aan het einde van de tweede termijn wilt doen.
De voorzitter:
De commissie wil het graag meteen.
Minister Bruins Slot:
Ik vond het voorstel van mevrouw Leijten heel goed werkbaar, namelijk
dat ik de Kamer tijdig informeer als er wijzigingen zijn in de inzet.
Mevrouw Leijten (SP):
Het is heel gebruikelijk om het zo af te spreken, ook voor momenten dat er
besluitvormende situaties zijn. Dat is natuurlijk al heel gebruikelijk, maar
gezien het behandelvoorbehoud lijkt het me heel goed om het nog even
extra te markeren, bijvoorbeeld door te zeggen «aankomende Raad», «let
op», «daar heeft de Kamer eerder van gezegd». Zo plant je net even wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

22

vlaggetjes. Dit zijn eigenlijk heel gebruikelijke afspraken. Ik kijk even naar
de heer Dassen, want die wilde nog iets anders, maar dat kan hij natuurlijk
in de tweede termijn zelf zeggen.
De voorzitter:
Dan ga ik over naar de tweede termijn. Ik geef het woord aan de heer
Bosma. Die heeft geen tweede termijn. Dan gaan we door naar de heer
Strolenberg.
De heer Strolenberg (VVD):
Dank voor de beantwoording. Ik denk dat het nog een hele klus wordt. Er
zijn toch behoorlijk wat kritische punten, dus ik ben heel erg benieuwd
hoe die straks verder behandeld worden. Ik ben in ieder geval blij met de
intentie als het gaat om die financiële politieke bijdragen van buiten de
EU. Volgens mij hebben we gezegd wat we hebben gezegd, namelijk dat
we er moeite mee hebben als er gelden vanuit Rusland of Turkije naar ons
komen. Als u daar iets op kunt vinden, zien we uit naar wat dat gaat
worden.
Dan kom ik op de gedragscode tegen desinformatie. Het is toch nog een
beetje de vraag hoe die zich verhoudt tot deze verordening. Wat zijn de
verschillen en wat kunnen we verwachten? De Minister heeft ook
aangegeven dat die code nog een keer opnieuw naar ons toe komt, maar
misschien kan of wil de Minister daar nog iets over zeggen.
Verder wens ik haar heel veel sterkte met de onderhandelingen.
De voorzitter:
Dank, meneer Strolenberg. Mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, voorzitter. Er is van alles waar we volgens mij trots en alert op kunnen
zijn. Dat geldt zeker voor de organisatie van onze eigen democratie,
wetende dat wij lid zijn van de Europese Unie, maar binnen dat samenwerkingsverband ook onze eigen soevereiniteit willen behouden. Op dat
vlak zal de SP altijd positief kritisch blijven op dit soort voorstellen, omdat
het natuurlijk niet erg is om een soort ANWB te hebben, maar we hebben
ook gewoon adviesorganen die ons sowieso wel van advies voorzien.
Moet dat dan op de kantoren van de Europese Commissie gebeuren? Ik
ben daar beducht voor, omdat we hebben gezien dat bijvoorbeeld een
initiatief als EUvsDisinfo is uitgegroeid tot iets dat we eigenlijk niet willen.
Hoe het in de kern is ontstaan, begrijpen we allemaal. Het begon met hulp
aan de Baltische Staten, waar sprake was van beïnvloeding vanuit
Rusland – die was er ook – maar vervolgens werd het de maat voor de
hele Europese Unie. Onze onafhankelijke journalistiek werd op de vingers
getikt door een groep Brusselse ambtenaren. Dat willen we niet. Daar zal
ik dus altijd naar blijven kijken.
Over die targeting, dus die cookies, wordt er wel degelijk gezegd:
bepaalde politieke informatie, via reclame of hoe dan ook, mag je niet
meer op bepaalde gronden aan mensen aanbieden. Daarbij gaat het dus
om bubbels creëren. Daarvan zegt de SP: als daar risico’s aan zitten,
waarom zou je dan überhaupt nog willen dat je reclame op zo’n manier
kan microtargeten? Is het dan geen goed idee als Nederland in de
discussie over de DSA en de DMA vraagt waarom we niet überhaupt van
cookies afstappen? Dan kan je dat in één keer goed regelen, ook voor alle
mogelijke andere reclame naast politieke reclame.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Leijten. De heer Dassen heeft niets voor de tweede
termijn. Mevrouw Kröger.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

23

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank, voorzitter en dank voor de beantwoording. Ik was teleurgesteld in
de beantwoording op het punt van de financiering door bedrijven en de
mogelijkheden om daar Europees een verbod op in te stellen. Dat zal geen
verbazing wekken. Ik vind het zeer onwenselijk dat bedrijven op die
manier kunnen financieren.
Op het punt van microtargeting hadden wij vrij specifiek gevraagd of het
kabinet zich kan inzetten op contextueel adverteren. Dat is eigenlijk ook
precies waartoe de Autoriteit Persoonsgegevens heeft opgeroepen. Daar
heb ik van de Minister in de eerste termijn geen heel duidelijke reactie op
gekregen. Hetzelfde geldt voor eerlijke prijzen voor Facebookadvertenties
en het feit dat op dit moment extreme advertenties goedkoper zijn,
waarmee je de promotie van radicalisering verder in de hand werkt. Daar
wil ik toch heel graag nog een reactie van de Minister op.
De voorzitter:
Dank. Ik kijk even naar rechts of dit meteen kan. De Minister geeft aan
meteen antwoord te kunnen geven. Wij gaan dus luisteren naar de
beantwoording.
Minister Bruins Slot:
Voorzitter. Er zijn heel veel wisselingen van voorzitterschap geweest.
Daarom vroeg ik mij allereerst af of mevrouw Leijten nog steeds de
voorzitter is van de commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven.
Mevrouw Leijten (SP):
Dat geloof ik wel, dus in situaties van landelijke verkiezingen delen wij de
verantwoordelijkheid voor de verkiezingen, als dat is waar u op
voorsorteert.
Minister Bruins Slot:
Dat klopt. Ik vind dat mevrouw Leijten een heel mooi betoog had over hoe
belangrijk onze verkiezingen zijn en dat we die boven elke twijfel met
elkaar moeten organiseren. Ik realiseerde me daarbij dat mevrouw Leijten
met haar commissie ook de verantwoordelijkheid draagt voor de controle
namens de Kamer. Mevrouw Leijten draagt verantwoordelijkheid voor het
goede verloop van de verkiezingen voor de Tweede Kamer en houdt daar
ook toezicht op. Dat doet ze namens de Kamer, herhaal ik nog een keer.
Dat is een heel bijzonder proces, dat we ook koesteren. Volgens mij geldt
daarvoor ook hetgeen waarmee ik mijn inbreng begon, namelijk dat we
het goede moeten behouden en beschermen en moeten vernieuwen waar
dat noodzakelijk is.
Voorzitter. Ik vat de woorden van de heer Strolenberg echt op als een
aansporing om mij met het kabinet in te zetten om de andere lidstaten
ervan te overtuigen buitenlandse financiering alleen maar toe te staan
vanuit de Europese Unie. Dat zie ik als een heldere oproep van de heer
Strolenberg. De heer Strolenberg vroeg ook naar de Europese
gedragscode tegen desinformatie. Onze inzet daarop loopt nog. Ik kan iets
zeggen over de inzet die we in dat kader hebben. Die heeft betrekking op
minimale transparantie en rapportagestandaarden, het vastleggen van
gemeenschappelijke definities van bepaalde sleutelconcepten, zoals
advertenties en dergelijke, en ook op toegang voor gebruikers tot een
objectieve beroepsprocedure tegen beslissingen over verandering van
hun berichten. Daar zijn we mee bezig. De verwachting is dat er eind
maart meer duidelijkheid zal zijn. De onderhandelingen tussen de
ondertekenaars lopen nog. We zullen natuurlijk te zijner tijd de Kamer
informeren. We moeten nog even kijken of dat via de Staatssecretaris gaat
of via mij. Er zitten natuurlijk onderscheidende verantwoordelijkheden in
en de Staatssecretaris gaat over digitalisering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

24

Voorzitter. Ik kom nu op politieke targeting en amplificatietechnieken. In
het voorstel zoals het nu voorligt, gelden er eigenlijk nog maar twee
uitzonderingsgronden voor het gebruik van targeting en amplificatietechnieken ten aanzien van bijzondere persoonsgegevens. Er moet uitdrukkelijk toestemming worden gegeven voor de verwerking van de persoonsgegevens en de verwerking van de gegevens moet worden verricht door
een stichting, een vereniging of een andere instantie zonder winstoogmerk die op politiek, levensbeschouwelijk, godsdienstig of vakbondsgebied werkzaam is. Ik kan ook oplezen wat er in die verordening staat,
maar het betekent eigenlijk concreet dat de kerk, een vakbond of een
politieke partij gewoon contact kan onderhouden met leden of voormalige
leden en mensen die regelmatig contact hebben met die organisaties.
Verder worden er ook aanvullende verplichtingen opgelegd voor degene
die de persoonsgegevens verwerkt. Dat betekent dat er beschreven moet
worden hoe dergelijke technieken worden gebruikt en dat er ook registers
moeten worden bijgehouden ten aanzien van het gebruik van targeting en
amplificatie en technieken en kenmerken. Deze informatie moet verstrekt
worden aan de gebruikers op het moment dat ze daarom vragen. Dat is
echt een aanzienlijke stap en er zit een behoorlijke verplichting aan vast,
maar dat maakt het wel inzichtelijk. Zoals de heer Dassen ook al aangaf, is
het van belang dat mensen kunnen vragen hoe dit er precies uitziet.
Voorzitter. Dan kom ik op het punt van contextueel adverteren. Ik vind het
een beetje ingewikkeld om daar iets over te zeggen, want dat gaat
natuurlijk over het economisch opereren van Facebook. Dat valt eerder
onder EZK dan onder Binnenlandse Zaken, naar wat ik begrijp.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Volgens mij lopen er nu twee dingen door elkaar. Het ene gaat inderdaad
over het verdienmodel van Facebook, over de prijzen en over het feit dat
hatelijke advertenties goedkoper zijn. Ik begrijp dat ik daarvoor bij de
collega van EZK moet zijn. Het andere punt, het contextueel adverteren,
gaat over in hoeverre je microtargeting toelaat – in het huidige voorstel
wordt dat nog steeds toegestaan – en de vraag of we daar niet helemaal
vanaf moeten en naar contextueel adverteren moeten gaan. Dat is waar
de AP ook toe oproept. Dat zijn dus twee verschillende onderwerpen. Het
ene neem ik graag mee naar EZK, maar ik zou het heel fijn vinden als de
Minister op het andere reageert.
Minister Bruins Slot:
Waar we uiteindelijk van uitgaan, is de Algemene verordening gegevensbescherming. Als een persoon expliciet toestemming heeft gegeven voor
het gebruik van deze persoonsgegevens conform de AVG, is het gebruik
van deze politieke targeting en amplificatietechnieken toegestaan. Dat wil
dus zeggen dat er in dit geval natuurlijk geen verbod op ligt, zoals
mevrouw Kröger voorstelt. Het gaat er echt om dat de gebruiker daarvoor
toestemming geeft. Wat ik wel zeg, is dat er een verbod komt op politieke
targeting en amplificatietechnieken waarbij gebruik wordt gemaakt van
bijzondere persoonsgegevens, zoals etnische afkomst, religieuze
overtuiging of seksuele oriëntatie. Dat is dus al wel een verandering.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik snap dat er een stapje gezet wordt. Dat had ik in mijn eerste termijn ook
aangegeven. Wat ons betreft is dat alleen een klein stapje. Die microtargeting op basis van persoonsgegevens, waarvan je ziet dat het eigenlijk
een enorm schadelijk effect heeft, wordt nog steeds toegestaan. En dat is
precies waarom de AP zegt: doe dat nu niet en ga naar contextueel
adverteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

25

Minister Bruins Slot:
We komen hier eigenlijk in een heel elementair debat terecht over het wel
of niet gebruiken van cookies. Dat is breder dan de voorstellen waar we
het nu over hebben. Dan begin ik toch wat terughoudender te worden,
omdat ik me realiseer dat ik een Staatssecretaris Koninkrijksrelaties en
Digitalisering heb, die bezig is met het maken van beleid op diverse
terreinen. Ik wil me dus in mijn beantwoording toch echt richten op dit
voorstel. Daarin wordt nu een stap gemaakt. Dat is niet wat wordt
voorgesteld rondom contextueel adverteren, maar het is wel een
duidelijke beperking ten opzichte van de bestaande praktijk die het kabinet
in elk geval op dit moment kan steunen. Het is niet mijn voorstel om op
dit moment als kabinet verder te gaan dan dat.
De voorzitter:
Ik denk dat het punt heel helder is. Als er behoefte is om hier toch nog
separaat over te praten, is het wellicht goed als er bij de procedurevergadering een voorstel wordt gedaan om het hier nog een keer met de
Staatssecretaris over te hebben. Mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Enerzijds snap ik dat. Aan de andere kant gaat het juist wel over de
context van politieke reclames. Er is natuurlijk een veel bredere discussie
over cookies, et cetera, en microtargeting, maar we hebben het over de
weerbaarheid van onze democratie, de kwetsbaarheden van de
democratie door onder andere de manier waarop microtargeting van
politieke reclames nu wordt vormgegeven. Daarom is het zo van belang
om dat zo veel mogelijk terug te dringen en daarom volgen wij de AP, die
zegt: ga nu voor die contextuele advertenties en ga niet mee in die vorm
van microtargeting. Maar goed, hierover kunnen we ook bij een tweeminutendebat een motie indienen.
Minister Bruins Slot:
Daarin zit gewoon een verschil van opvatting. In dit voorstel wordt een
andere methode gebruikt. Aan de ene kant heb je het beperken van
targeting en amplificatietechnieken, en aan de andere kant het feit dat we
met transparantie gaan werken, waardoor duidelijk is van wie iets
afkomstig is, waarom een persoon met bepaalde reclame wordt
benaderd, op welke groepen personen de reclame is gericht en op basis
van welke criteria en met welke amplificatietechnieken en methodes. Aan
de ene kant begrijp ik het als de Kamer zegt dat het helemaal omgegooid
moet worden, maar op dit moment ben ik daar geen voorstander van.
Hier ligt een voorstel dat volgens mij een hele belangrijke stap naar die
transparantie is. Dat is echt een wezenlijke verandering. Die steunt het
kabinet. Los daarvan is er een bredere discussie mogelijk over het gebruik
van cookies. Die zie ik in een andere context. Ik heb inmiddels begrepen
dat er morgen in deze Kamer zelfs een hoorzitting met Google en
Facebook plaatsvindt.
De voorzitter:
In het verlengde hiervan zie ik een reactie van mevrouw Leijten en
mevrouw Kröger. Er is nog geen tweeminutendebat door u aangevraagd.
Dat doet u bij dezen? Waarvan akte, denk ik. Heel goed. Mevrouw Leijten
heeft daar nog een vraag over.
Mevrouw Leijten (SP):
In de eerste termijn zei de Minister dat ze hier nog op in zou gaan, omdat
er ook nog een discussie is over de vraag wie bepaalt wat politieke
reclame is, en noem allemaal maar op. Zij zei dat dat nog besproken
wordt. Daarbij is dit een belangrijk element. Er wordt natuurlijk verwezen
naar de integriteit van verkiezingen en de reclame die gemaakt wordt. Je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

26

kunt zeggen: we targeten niet op iemands seksuele geaardheid, maar
bijvoorbeeld wel op wat iemand bezoekt. Als je dan cafés van het COC
bezoekt en ook nog een ander café, dan kun je zeggen dat je daar niet op
getarget hebt. Maar dan is er wel een mogelijkheid dat iemand dat leuk
vindt op Facebook. Snap je? Je begeeft je dan op enorm glas ijs, net als
bij het bezoeken van bepaalde demonstraties of bepaalde ...
De voorzitter:
Ik denk dat uw punt heel helder is.
Mevrouw Leijten (SP):
De Minister zegt: daar gaan we nog mee verder; dit bevindt zich nog in de
besluitvormende fase. Hoe gaan we daar dan mee om als daar volgende
week een tweeminutendebat over is? Dat vind ik dan wel interessant.
Eigenlijk verwijst zij door naar de Staatssecretaris, maar tegelijkertijd gaat
zij hier namens Nederland wel op korte termijn op reageren.
Minister Bruins Slot:
Aan mevrouw Leijten heb ik in de eerste termijn toegezegd dat wij in de
Commissiebehandeling vragen gaan stellen over de reikwijdte van de
politieke actor en van wat wel of geen politieke reclame is. Wat gaan we
daaronder verstaan? Ik heb ook aangegeven dat ik de brede definitie wil
aanhouden om de werking goed te houden. Dat proces gaan we nu in.
Voor politieke reclame geldt een behandelvoorbehoud. Daar waar dat leidt
tot een gewijzigd standpunt, zo heb ik aan de Kamer toegezegd, wordt de
Kamer daarover geïnformeerd. Zo blijft de Kamer op de hoogte van de
voortgang.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat met de laatste beantwoording. Of was dit het
laatste punt? De heer Dassen wil een vraag stellen.
De heer Dassen (Volt):
Het gaat nu heel erg over de vraag welke data gebruikt wordt. De
discussie die hierachter ligt, is volgens mij hoe die data gebruikt gaat
worden. Dat mis ik nog in dit voorstel. Ik ben benieuwd hoe de Minister
daarnaar kijkt en of ze dat ook nog wil meenemen.
De voorzitter:
Ik weet dat daar in de eerste beantwoordingstermijn op is ingegaan. Wilt
u daar nog op reageren?
Minister Bruins Slot:
Het gaat hier om politieke reclame. Voor degenen die die reclame maken,
gelden transparantievereisten. Ook moet inzichtelijk zijn voor wie die
reclame bedoeld is en wat er bedoeld is. De heer Dassen vraagt hoe de
gegevens die iemand ophaalt doordat hij reclame maakt verder verwerkt
worden. Is dat de vraag van de heer Dassen? Die moet ik even scherp
hebben.
De voorzitter:
Meneer Dassen, is dat uw vraag?
De heer Dassen (Volt):
Je kunt bij bepaalde data laten zien waarom iemand een advertentie krijgt.
Dat kun je laten tonen. Dat wil niet zeggen dat dan ook helder is wat de
strategie daarachter is. Dat is wel heel erg wezenlijk in het aanbieden van
bepaalde advertenties. Ik kan om bepaalde redenen een advertentie zien,
maar misschien zit daar een hele strategie achter. Die krijg je niet te zien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

27

als je enkel kijkt welke data gebruikt worden. Daarvoor moet je ook meten
hoe de data gebruikt wordt.
Minister Bruins Slot:
Bij het voorstel gaat het erom dat degene die reclame wil maken in een
transparantieverklaring duidelijk moet vermelden waarom een persoon
met een bepaalde reclame wordt benaderd. Je moet dat dus aan de
voorkant aangeven. Waarom ga ik die persoon benaderen? Op welke
groepen is die reclame precies gericht? Op basis van welke criteria? Je
moet dus van tevoren al inzicht geven in de reden waarom je die reclame
gaat tonen, in het waarom, in het wie en in de criteria. Dat moet aan de
voorkant duidelijk zijn. Er komt een toezichthouder die kijkt of datgene wat
aan de voorkant is gecommuniceerd uiteindelijk overeenkomt met
datgene wat je in de praktijk doet. Zo wordt het stelsel opgebouwd.
De voorzitter:
De heer Dassen heeft nog een vervolgvraag.
De heer Dassen (Volt):
Misschien gaan we dan nu te ver, maar op het moment dat ik één
advertentie te zien krijg en het waarom daarvan te horen krijg, wil dat niet
zeggen dat dat hetzelfde is als wanneer ik meerdere advertenties zie. Die
advertenties kunnen individueel allemaal een ander waarom hebben dan
in de strategie achter al die advertenties die ik zie.
Minister Bruins Slot:
Ik pak nu gewoon de tekst van de verordening erbij. In principe wordt in
deze verordening geregeld dat dit van tevoren allemaal inzichtelijk moet
zijn: de categorie persoonsgegevens die worden gebruikt voor de
targeting en amplificatie, de doeleinden, de mechanismen, de logica van
de targeting en amplificatie, met inbegrip van de kenmerken op grond
waarvan personen al dan niet in de doelgroep worden opgenomen, en de
reden voor de keuze van de kenmerken. Dan volgt er, zoals het Europa
betaamt, nog een halve pagina met de verdere inkleuring daarvan. Daar
zit toezicht op. Er wordt dus uiteindelijk toezicht gehouden op de vereisten
aan de voorkant. Dan zou er ook geen subversieve toepassing van de
regels moeten zijn. Het zit dus aan de voorkant en er zit toezicht aan de
achterkant.
De voorzitter:
Heeft u daarmee alle vragen uit de tweede termijn van de commissie
beantwoord?
Minister Bruins Slot:
Dat is wel mijn oordeel, maar dat bepaalt de commissie.
De voorzitter:
Dat bepaalt de commissie. Ik kijk rond. Ik zie zeer tevreden gezichten. Ik
heb in ieder geval twee zaken genoteerd:
Allereerst over de informatieafspraken die u naar aanleiding van de
suggestie van mevrouw Leijten heeft toegezegd: de Tweede Kamer wordt
op de hoogte gehouden bij een gewijzigd Nederlands standpunt over de
EU-verordening betreffende transparantie en gerichte politieke reclame.
Dat geldt ook bij een veranderend speelveld.
In het verlengde daarvan bij agendapunt 2 een toezegging, namelijk: de
Tweede Kamer wordt geïnformeerd voorafgaand aan de Europese Raad
indien de Nederlandse inzet voor de herziening van de Verordening
statuut en financiering Europese politieke partijen en stichtingen wijzigt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

28

Minister Bruins Slot:
Bij het tweede deel van de eerste toezegging heb ik gezegd dat ik de
Kamer in ieder geval voor de Raad informeer. Als dat ook voor een
gewijzigd speelveld geldt, moet ik de Kamer informeren over elke andere
lidstaat die verandert van opvatting. Volgens mij is dat niet de bedoeling.
Ik zal de Kamer wel voor de Raad informeren over de standpuntbepaling
van de Kamer. Natuurlijk kan ik dan ook iets zeggen over de standpuntbepalingen van andere lidstaten.
De voorzitter:
Ik kijk naar de commissie. Dat lijkt me een goed voorstel. Helder. Daarmee
zijn we aan het einde gekomen. O, toch nog een opmerking van mevrouw
Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Dit zijn de informatieafspraken, die daarmee vastliggen. Volgens mij is het
logisch als de Minister ons informeert op het moment dat er een
belangwekkend besluit is genomen in het lopende dossier. De Minister
heeft ook toegezegd dat we «one size fits none» of het opbouwen van een
instituut à la EUvsDisinfo laten meewegen in discussie over de vraag wie
bepaalt wat politieke reclame is en wie dat gaat toetsen en controleren. Ze
heeft toegezegd dat we dat langs die lijnen doen. Wellicht hoeft dat hier
niet bij, maar het is wel een toezegging die ik heb gehoord.
De voorzitter:
Volgens mij – dan ga ik het samenvatten, en wellicht is dat ook niet goed –
handelt u in het verlengde van een motie die eerder door de Kamer is
aangenomen, onder anderen door u, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Dat was ik niet per se. Uiteindelijk werd die motie door de hele Kamer
gesteund. Bij de discussie die in Brussel gevoerd gaat worden door
mensen namens Nederland, de sherpa’s en noem allemaal maar op, moet
volgens mij in het achterhoofd zitten dat Nederland niet een instituut wil
dat dit allemaal voor ons gaat besluiten. Dat past wellicht niet bij de
Nederlandse democratische situatie. Ik zou graag willen dat mensen deze
parallel met het instituut EUvsDisinfo meenemen. Ik hoop dat het een
beetje duidelijk is. Volgens mij hadden we daar net overeenstemming
over.
Minister Bruins Slot:
Ik heb begrepen dat we er in de gesprekken in Europa en in Brussel op
moeten letten dat we geen situatie krijgen waarin er een bureau komt dat
gaat bepalen wat wel of geen politieke reclame is en wat de content
daarvan gaat doen. Los daarvan heb ik mevrouw Leijten horen zeggen dat
er nu ook verder gewerkt wordt aan een Digital Services Act. Zij heeft
gezegd dat je er scherp op moet zijn dat er in het traject rondom die
Digital Services Act geen zaken gebeuren die weer effect hebben op de
goede intentie van de verordening die we nu gaan bespreken. Daar
moeten we scherp op blijven. Dan kom je niet uit op dat wat we vier of vijf
jaar geleden hadden, waarover de Kamer overduidelijk heeft gezegd dat
dat eenmalig was.
De voorzitter:
Dat neemt u in gedachten mee naar de Raad en de gesprekken daarover.
Volgens mij is het daarmee compleet.
Veel dank aan allereerst natuurlijk de kijkers thuis, de commissieleden, de
Minister en de ondersteuning voor deze commissievergadering. Dan sluit
ik deze ... Excuus. Het tweeminutendebat natuurlijk, na de toezegging en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

29

de informatieafspraken. Er is een tweeminutendebat aangevraagd door
mevrouw Kröger. Ik wens u een fijne middag.
Sluiting 16.01 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 013, nr. 4

30