Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 369

BRIEF VAN DE MINISTERS VOOR KLIMAAT EN ENERGIE EN VOOR
VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 december 2022
Een klimaatneutrale energievoorziening vraagt meer ruimte dan een
fossiel energiesysteem. Zeker in ons dichtbevolkte land, waar de druk op
schaarse ruimte groot is, is regie op de ruimte voor de energievoorziening
nodig.
Het kabinet meent dat de energietransitie in het huidige tijdsgewricht en
de veranderende omgeving een nieuwe manier van werken vereist. De
Rijksoverheid neemt daarom het voortouw in het opstellen van een
programma onder de Omgevingswet. Dit programma ligt in het verlengde
van de Nationale Omgevingsvisie en is gericht op de ruimtelijke planning
van nationale energie-infrastructuur (op het gebied van transport,
conversie en opslag) op land met als tijdshorizon 2050, in goede afweging
met de andere opgaven in het ruimtelijk domein. Dit is het Programma
Energiehoofdstructuur (PEH).
In deze brief ga ik, mede namens de Minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening, in op de voorlopige bevindingen in het kader van
het PEH. In de eerste helft van 2023 zal het PEH in ontwerp worden
gepresenteerd waarna het ter consultatie wordt gelegd. Vooruitlopend
daarop schets ik in deze brief de hoofdlijnen van de keuzes die in het PEH
worden voorzien. Daarbij zal ik eerst ingaan op mijn visie op de nieuwe
aanpak die nodig is voor ruimte voor het energiesysteem. Vervolgens geef
ik een beeld van de voorlopige inhoudelijke keuzes per onderdeel van het
energiesysteem. Tot slot schets ik het vervolgproces.

Nationaal Plan Energiesysteem
Het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) speelt een centrale rol in
regie op de energietransitie en kent een nauwe samenhang met het
PEH. Het NPE beschrijft richtpunten en routes voor de gewenste
ontwikkeling van het energiesysteem, vanuit overkoepelende

kst-31239-369
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

1

publieke belangen leveringszekerheid, betaalbaarheid,
duurzaamheid, veiligheid, leefomgevingskwaliteit en maatschappelijke betrokkenheid. Het PEH richt zich op de benodigde ruimte voor
infrastructuur van nationaal belang vanuit verschillende scenario’s
die de hoekpunten vormen van het speelveld. Met het NPE, het
bijbehorende uitvoeringsprogramma en de actualisaties die de
komende jaren volgen, worden scenario’s steeds verder ingekaderd,
zodat er steeds concretere ruimtelijke keuzes kunnen worden
gemaakt in opvolgende versies van het PEH. Ik ben voornemens om
het PEH en NPE gelijktijdig in consultatie te laten gaan.
1. Opgave
Meer ruimte is nodig omdat het energiesysteem verandert. Hernieuwbare
energie wordt meer verspreid geproduceerd en de productie kent meer
schommelingen dan bij fossiele energiebronnen. Bij veel energie uit de
wind en zon zullen overschotten van de elektriciteitsproductie in de
toekomst moeten worden opgeslagen, bijvoorbeeld in batterijen. Of het
kan worden omgezet naar waterstof dat op een later moment bijvoorbeeld
opnieuw wordt ingezet in duurzame energiecentrales die een back-up
vormen als er weinig wind en zon is. Met de verduurzaming verandert ook
de vraag; bijvoorbeeld voor de industrie die deels zal elektrificeren of
deels op waterstof overgaat. De restwarmte van de industrie kan benut
worden voor de duurzame verwarming van woningen. Er is veel infrastructuur nodig om deze verandering mogelijk te maken, en dit vraagt
fysieke ruimte voor kabels en leidingen, maar ook voor batterijen,
waterstofproductie en duurzame energiecentrales.
De energietransitie vindt plaats tegelijkertijd met veel ruimtelijke transities
in andere domeinen: bevolkingsgroei en andere woonbehoeften zorgen
voor een grote woningbouwopgave en klimaatverandering vereist een
klimaatadaptatieve inrichting. Tegelijkertijd speelt de opgave om water en
bodem sturend te maken, de opgave voor versterken van natuur en de
landbouwtransitie. De extra ruimtebehoefte die gepaard gaat met de
energietransitie moet op een zorgvuldige manier worden vormgegeven
met oog voor natuur, landschap, (wereld)erfgoed, wonen en werken. Nu
en in de toekomst.
2. Regie op ruimte voor het energiesysteem
Energieplanologie is noodzakelijk om de klimaatdoelen te halen. De
ruimtelijke vormgeving van energieprojecten organiseren we nu veelal op
het moment dat er nut en noodzaak blijkt en een initiatiefnemer wil
starten. Van oudsher is het vinden van ruimte het sluitstuk van de
uitvoering. We zien echter dat die ruimte niet altijd beschikbaar is zonder
dat knelpunten optreden. Voor de langere termijn zullen we moeten
anticiperen en slim combineren; ruimte en ruimtelijke kwaliteit zullen
daardoor steeds vaker een sturende factor zijn.

Definitie energieplanologie
Gezien de omvang van de energieopgave en impact op de leefomgeving, is een andere manier van werken vereist van Rijk en
decentrale overheden waar ruimtelijke vraagstukken en energievraagstukken worden samengebracht. Het gaat hierbij enerzijds om
het anticiperen op de ruimtebehoefte van noodzakelijke infrastructuur voor de langere termijn en anderzijds op het ruimtelijk
sturen op ontwikkelingen die zowel wenselijk zijn voor het energiesysteem als voor de efficiënte benutting van ruimte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

2

Ter illustratie zijn in de omgeving van gebieden als het Noordzeekanaalgebied, Eindhoven en Rotterdam hoogspanningsstations die ooit ver
buiten de stadsgrenzen stonden, langzaam ingebouwd. Het uitbreiden van
die stations of het bijplaatsen van systeembatterijen en elektrolysers1 lukt
dan niet meer altijd in de beschikbare ruimte. Anticiperen op de ruimtevraag van energieinfrastructuur die nodig is om de verduurzaming van
bijvoorbeeld de industrie of grootschalige woningbouwlocaties te
realiseren kan helpen om netcongestie te voorkomen en verduurzaming te
versnellen. Anderzijds kan regie op de vestigingslocaties van systeembatterijen een positieve bijdrage leveren aan de netcapaciteit.
Het College van Rijksadviseurs (CRa) heeft in september 2022 met het
gevraagd advies «Hefboom voor een schone toekomst» interessante
inzichten opgeleverd ten aanzien van de ontwikkeling van de energiehoofdstructuur richting 2100. Het CRa geeft in haar advies aan dat de
toekomstige energiehoofdstructuur nauw samenhangt met veel andere
grote ruimtelijke opgaven en de samenhang tussen deze opgaven goed
moet worden bezien. Dat onderschrijf ik. Het is goed dat CRa de sturende
werking van energie-infrastructuur op andere ruimtelijke plannen
agendeert. Het gaat erom dat we in plaats van reactief te reageren op
vraag, we slimmer vraag en aanbod afstemmen in de ruimte. Niet alleen
voor de korte termijn, maar ook in het licht van lange termijn ontwikkelingen zoals klimaatverandering. Samen met de Minister voor VRO neem
ik dit advies mee in de ontwikkeling van het Programma Energiehoofdstructuur en de doorontwikkeling van de NOVI.
Tot slot sluit het PEH nauw aan bij de regie op de ruimtelijke ordening,
zoals verwoord in de Ruimtelijke Ordeningsbrief van de Minister voor
VRO (Kamerstuk 34 682, nr. 107). Het gaat nadrukkelijk niet om het
faciliteren van ruimte voor energie in isolement; de samenhang met
andere opgaven en belangen in de fysieke leefomgeving wordt integraal
meegewogen. Meervoudig ruimtegebruik is hierbij het uitgangspunt. De
nieuwe energienetwerken van het PEH zijn ten eerste een belangrijk
aspect voor het Programma NOVEX, waarin de uitvoering van de
Nationale Omgevingsvisie versneld wordt met gebiedsgerichte samenwerking. Dit gebeurt in de NOVEX-gebieden en met het provinciale
startpakket fysieke leefomgeving. Ten tweede wordt in het onlangs door
VRO gestarte Programma Mooi Nederland, onder meer gewerkt aan
inrichtingsconcepten van energienetwerken. Die moeten een concreet
handelingsperspectief bieden voor overheden waarin ruimtelijke kwaliteit
en samenhang met andere opgaven centraal staat. Samen met de
Minister voor VRO kijk ik uit naar de koppelkansen van de toekomst; waar
klimaatadaptatie en verduurzaming, waterberging en ruimte voor
energiehoofdstructuur steeds vaker in plaats van als gescheiden opgaven,
gezamenlijk worden aangepakt.
3. Scope Programma Energiehoofdstructuur
Het uitgangspunt van PEH is om efficiënt met ruimte om te gaan. Daarom
gaat het PEH zoveel mogelijk uit van bestaande ruimtelijke reserveringen,
zoals het hergebruik van buisleidingenstroken en het hergebruik van

1

Een elektrolyser gebruikt elektriciteit om waterstof te produceren. Er is daarom een aansluiting
nodig op het elektriciteitsnet en op het buisleidingennetwerk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

3

locaties van grote elektriciteitscentrales2. Bij nieuwe ontwikkelrichtingen
kies ik voor ordeningsprincipes die de noodzaak voor nieuwe locaties of
tracés voor infrastructuur zoveel mogelijk uitsparen. Hieronder deel ik de
hoofdlijnen van het ontwerp-PEH, dat in de eerste helft van 2023 wordt
verwacht.
Overzicht van sturingsinstrumenten binnen PEH
Het PEH is een «programma» in de zin van de Omgevingswet (Ow).
Voorheen werd dit een structuurvisie genoemd. Het PEH kan gezien
worden als opvolger van de Structuurvisie Buisleidingen en het Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III. In 2020 heb ik u een startnotitie
gestuurd waarin de afbakening wordt omschreven (Kamerstukken 31 239
en 30 196, nr. 317). Het PEH wordt opgebouwd op basis van de volgende
sturingsinstrumenten.
1. Er bestaat op dit moment al ruimtelijk beleid voor de locaties voor
grootschalige elektriciteitsopwekking, hoogspanningsverbindingen en
buisleidingen. Het PEH levert een overzicht van geactualiseerde
ruimtelijke aanwijzingen en reserveringen voor energiehoofdstructuur
van nationaal belang.
2. Het PEH wijst nieuwe ontwikkelrichtingen voor de energiehoofdstructuur van nationaal belang op land, zoals hoogspanningsinfrastructuur,
grootschalige conversie, buisleidingen en opslag.
3. Generieke beleidsuitspraken, waaronder ruimtelijke randvoorwaarden
voor de energie-infrastructuur. Hierbij kan gedacht worden aan
inrichtingsprincipes voor de aanleg van energie-infrastructuur of
beleidsvoorkeuren.
Conclusies ruimtelijke impact energiesysteem 2050
Op basis van een systeemstudie en een ruimtelijke effectanalyse3, werk ik
samen met andere ministeries, netbeheerders, decentrale overheden en
maatschappelijke partijen aan de gewenste en noodzakelijke invulling van
ruimtelijke keuzes en sturingsinstrumenten. Op hoofdlijnen kan daaruit
geconcludeerd worden dat er in het toekomstige energiesysteem:
• Extra ruimte nodig is voor de diverse componenten van de elektrische
infrastructuur (centrales, hoogspanningsstations, elektrolysers,
batterijen, converterstations, hoogspanningslijnen).
• Met name rondom industriële clusters en aanlandpunten van
windenergie op zee grote extra ruimte claims voor nationale energieinfrastructuur worden voorzien.
• Op systeemniveau zal beperkt extra ruimte nodig zijn voor het
nationale buisleidingennetwerk voor energie na de ombouw van delen
van het aardgasnet naar een waterstofnet, en voor andere gevaarlijke
stoffen4. Dit geldt op enkele aftakkingen en aansluitleidingen na en
2

Het PEH herijkt de ruimtelijke reserveringen die nu in het Besluit Algemene Regels Ruimtelijke
Ordening (Barro; zal met de invoering van de Ow worden vervangen door het Besluit Kwaliteit
Leefomgeving (BKL)) staan, waaronder vestigingsplaatsen voor grootschalige elektriciteitsopwekking en buisleidingenstroken. Het Barro bevat de regels die bij het vaststellen van een
bestemmingsplan in acht moeten worden genomen, zoals de verplichting om in het bestemmingsplan buisleidingen of grootschalige elektriciteitsopwekking toe te laten en in de fysieke
ruimte daartoe te voorzien.
3
Na publicatie van de startnotitie in 2020 is een onderzoeksaanpak opgesteld. De onderzoeksaanpak (officieel: Notitie Reikwijdte en Detailniveau) heeft in 2021 ter inzage gelegen. De Notitie
Reikwijdte en Detailniveau is inclusief het participatieplan, de zienswijzen en beantwoording
van zienswijzen terug te vinden op Programma Energiehoofdstructuur (rvo.nl).
4
Duidelijk is wel dat de ondergrond vol zit met buisleidingen dus oplossingen gevonden zullen
moeten worden bij inpassing van nieuwe buisleidingen. Er zijn op bepaalde lokale plekken wel
degelijk ruimtelijke knelpunten in stroken, waar in overleg met private en publieke partijen
gekeken moet worden naar maatwerk oplossingen die ruimte bieden voor het systeem van de
toekomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

4

•

geldt wel onder bepaalde voorwaarden, zoals het versterken van
toezicht en handhaving.
Meer ruimte nodig is voor ondergrondse opslag voor waterstof in
zoutcavernes.

Figuur: Type keuzes Programma Energiehoofdstructuur zoals hierboven toegelicht

Uitvoeringsagenda
Door ruimte voor het nationale energiesysteem vroegtijdig te organiseren,
ontstaat versnelling. Door vroegtijdig na te denken over hoe ruimtelijke
effecten zo klein mogelijk zijn, ontstaat een kans voor versterking van de
uitvoering van projecten. Dat lukt alleen als overheden, havenbedrijven en
netbeheerders zich actief inspannen om deze ruimte ook daadwerkelijk te
bestemmen voor het nationale energiesysteem. Ik vraag hen actief ruimte
te maken voor energiehoofdstructuur, zowel voor de lopende projecten
onder de RCR als voor de voorziene keuzes in het aankomend
ontwerp-PEH. De komende maanden zal ik ook zelf een actiever grondbeleid gaan vormgeven. Met de nieuwe regie die het Rijk wil voeren op de
energieplanologie wil ik bovendien inzetten op het verstevigen van
monitoring, handhaving en interbestuurlijk toezicht.
Na de vaststelling van het PEH volgt een traject gericht op de juridische
borging van de uitkomsten van het PEH in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL). De benodigde ruimte voor de energiehoofdstructuur zal
onder meer via zogenaamde instructieregels doorwerken in de ruimtelijke
instrumenten (waaronder omgevingsplannen) van decentrale overheden.
Die doorwerking wordt ondersteund met informatievoorziening aan
decentrale overheden via onder meer het Expertisecentrum Gebiedsontwikkeling bij uitvoeringsorganisatie RVO. Monitoring van zowel de
voortgang van de uitvoering en de stand van zaken van de doorwerking in
decentrale plannen zal jaarlijks worden uitgevoerd.
Plek van PEH in het brede beleid voor het energiesysteem
Terwijl ik toewerk naar een eerste versie van het Programma Energiehoofdstructuur, is de wereld continu in verandering door het verloop van
de uitvoering en versnelling, nieuwe beleidskeuzes, nieuw onderzoek en
ontwikkelingen in de wereld. Dit maakt dat het PEH geen blauwdruk kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

5

zijn voor hoe de energiehoofdstructuur er in 2050 uitziet. Het eerste PEH
bevat alleen ruimtelijk beleid voor «robuuste» keuzes: keuzes die in elk
mogelijk scenario voor het energiesysteem nodig zijn. De komende
periode zal ik via het NPE scherpere keuzes maken voor het energiesysteem van de toekomst. Dit gaat onder andere over de aard (welke
energiebronnen), omvang (hoeveel elektronen en moleculen), tijd (op
welk moment) en de daarvoor benodigde infrastructuur richting 2050. Het
NPE staat gepland voor om voor de zomer van 2023 te versturen aan uw
Kamer.
Waarom dan toch nu al een PEH? Ik acht inzicht in ruimtelijke effecten en
leefomgevingskwaliteit van grote meerwaarde in een dichtbevolkt en
energieintensief land als Nederland dat internationaal verbonden wil
blijven. Door het uitgebreide effectonderzoek in het kader van het PEH, is
het kabinet in staat om bij systeemkeuzes in het NPE vooraf ruimtelijke
effecten mee te wegen. Bijvoorbeeld bij de keuze voor een systeem
waarin meer waterstof in Nederland wordt geproduceerd of juist meer
waterstof(dragers) worden geïmporteerd, opgeslagen en doorgevoerd.
Door het ruimtebeslag en de effecten op de leefomgeving inzichtelijk te
maken, is het PEH een belangrijke voedingsbron van het NPE. Aandacht
voor leefomgevingskwaliteit vroegtijdig meenemen bij systeemkeuzes
sluit bovendien aan bij de kabinetsreactie op het advies van de Gezondheidsraad «Kansen voor gezondheidswinst in omgevingsbeleid» en de
kabinetsreactie daarop (Kamerstuk 28 663, nr. 80).
Nieuwe (internationale) ontwikkelingen, innovaties of maatschappelijke
ontwikkelingen zich aandienen in de komende jaren en vragen om het
PEH aan te passen. Dat is niet erg. Via de actualisatiecyclus van het PEH
kunnen we nieuwe ontwikkelingen borgen voor het energiesysteem dat
we in 2050 nodig hebben én ruimtelijke effecten meewegen bij keuzes
voor het energiesysteem die het kabinet neemt. Op die manier geeft het
PEH visie en richting aan de toekomstige energiehoofdstructuur.
4. Kansrijke ontwikkelrichtingen per onderdeel in het energiesysteem
Hieronder ga ik verder in op de voorziene keuzes in het PEH per apart
onderdeel in het nationale energiesysteem. Het gaat hier om ruimtelijke
analyses van effecten en voorkeurslocaties. Investeringsbesluiten over
welke projecten op een bepaald moment worden uitgevoerd worden niet
binnen het PEH genomen.
4.1. Ruimtelijke sturing op elektrolyse en batterijen
Voor de nationale energievoorziening van de toekomst spelen batterijen
en elektrolysers een belangrijke rol voor het balanceren van vraag en
aanbod in de tijd. In de toekomst zijn daar aanzienlijke volumes voor
nodig. Al die batterijen en elektolysers hebben een ruimtebeslag, maar
vragen ook om aansluitingen op de energieinfrastructuur. Uit de analyses
blijkt dat ongunstige locaties ervoor kunnen zorgen dat er extra kabels
en/of buisleidingen moeten worden aangelegd. Grootschalige elektrolysers vragen bijvoorbeeld zowel een aansluiting op het hoogspanningsnet, als op het nationale waterstofnetwerk. Door slimme locatiekeuzes wordt onnodige uitbreiding van infrastructuur voorkomen, en
besparen we ruimte en maatschappelijke kosten. Ook kan de optimale
benutting van restwarmte daarbij als (mede) bepalende factor worden
meegewogen. In de omgeving waar elektriciteit van wind op zee aan land
komt, zijn in de toekomst in elk geval elektrolysers en batterijen nodig om
overschotten op te vangen, dat kan ook het geval zijn voor grote wind- of
zonneparken op land. Ook hoogspanningsstations zijn logische locaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

6

om flexibiliteit voor het energiesysteem te concentreren, zie hiervoor
paragraaf 4.2.
Samen met marktpartijen, netbeheerders en andere overheden ga ik de
komende maanden in gesprek om de gewenste ruimtelijke sturing op
nationaal niveau verder uit te werken binnen het Programma Energiehoofdstructuur.
4.2. Meer ruimte rondom onderstations op het 110/150kV net ten
behoeve van kleinschalige piekcentrales en systeembatterijen (<
100MW)
Hoogspanningsstations zullen een nog belangrijkere rol spelen in het
energiesysteem van de toekomst. Naast de benodigde ruimte voor
uitbreiding van verschillende stations, zal er in de nabijheid van verschillende onderstations ruimte nodig zijn voor kleinschalige back-up
installaties (zoals piekcentrales), kleinschalige elektrolysers en systeembatterijen. Deze plekken kunnen zich als knooppunten effectief doorontwikkelen als in feite «hubs» van energie waarin transport van energie
(elektriciteit, waterstof) samenkomt met opwek (piekcentrales), conversie
(elektrolyse) en opslag (systeembatterijen). Overigens is de locatiekeuze
één van de factoren voor energiehubs om bij te dragen aan balans op het
net. Daarnaast is een belangrijke factor voor het balanceren van het
elektriciteitsnet de feitelijke inzet van batterijen op de dag en door het jaar.
Door te anticiperen op de toekomstige nieuwe rol van hoogspanningstations, wil ik nu al rekening houden met extra ruimtebeslag. In het PEH zal
nader geconcretiseerd worden rondom welke onderstations meer ruimte
nodig is voor het samenbrengen van energiefuncties, en welke ruimtelijke
sturingsinstrumenten ik hiervoor zal inzetten.
4.3. Hoogspanningsinfrastructuur (220 kV en 380 kV)
Op dit moment is er al veel energie-infrastructuur aanwezig en tot 2030
staan al veel investeringen voor nieuwe projecten in de planning5. Zo
worden veel uitbreidingen gedaan aan het 380kV-net, worden de 150kVen 110kV-netten op een andere manier ingericht (met een pocketstructuur6). Deze geplande investeringen lossen naar verwachting de
huidige problemen met netcongestie grotendeels op. Ook kan een deel
van de knelpunten verholpen worden zonder ruimtelijke impact, bijvoorbeeld door redispatch7 toe te passen: een middel dat wordt gebruikt om
netcongestie te voorkomen.
De noodzakelijke uitbreiding van hoogspanningsinfrastructuur die hier
bovenop nodig is, is in belangrijke mate afhankelijk van systeemontwikkelingen in de toekomst. Zo wil het kabinet in de voorbereidende stappen
voor de verdere uitrol van windenergie op zee na 2030 kijken naar ca. 50
GW in 2040 en ca. 70 GW in 2050. Het kabinet onderzoekt op dit moment
nog hoe deze doorgroei er concreet uit kan zien en of dit ook daadwerkelijk haalbaar is, gezien de ecologische impact en andere gebruiks5

In de investeringsplannen van TenneT staan alle geplande verbindingen per project incl.
locaties voor de komende 10/12 jaar (zie p. 60): https://tennet-drupal.s3.eu-central1.amazonaws.com/default/2022–09/IP2022_Netopland_12-9-2022.pdf. Het PEH is gericht op
2050 en focust op de plannen die na de geplande projecten nog gerealiseerd moeten worden.
6
In de visie op het toekomstige hoogspanningsnet voorziet TenneT de 110 kV en 150 kV netten
op te splitsen in kleine deelnetjes, die elk verbonden zijn met één 380 kV of 220 kV station. Op
deze manier is er minder transport via de lagere spanningsniveaus noodzakelijk doordat de
stroom snel afgevoerd kan worden naar het 380 kV of 220 kV net.
7
Redispatch: het verschuiven van invoeding in (of afname uit) het elektriciteitsnet om congestie
te verlichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

7

functies op de Noordzee. Vervolgens komt de noodzaak tot de aanleg van
nieuwe hoogspanningsverbindingen voort uit de vraag naar waterstof of
elektriciteit. Als er bijvoorbeeld grote vermogens van elektrolysers in het
systeem worden gebouwd die geproduceerde overschotten kunnen
opvangen, of dat de industrie langs de kust ook verder elektrificeert.
Op dit moment vindt nader onderzoek plaats in welke mate toekomstige
systeemontwikkelingen nu al via scenario’s in PEH kunnen worden
vastgelegd. Het PEH kan dan waar nodig ruimte aanwijzen voor
uitbreiding van deze hoogspanningsinfrastructuur op het 220/380kV net.
4.4. Bestaande ruimtelijke aanwijzingen voor grote energiecentrales behouden voor CO2-neutraal regelbaar vermogen
In totaal is er voor het energiesysteem van de toekomst naar verwachting
tot circa 30GW8 aan regelbaar vermogen nodig om de leveringszekerheid
te kunnen borgen bij alle weerssituaties. In het Besluit Algemene Regels
Ruimtelijke Ordening (Barro) zijn locaties aangewezen waar grootschalige
elektriciteitscentrales zijn gevestigd. Het behoud van deze locaties is
belangrijk, omdat ze goed zijn aangesloten op het hoogspanningsnet, en
vaak ook al op het buisleidingennetwerk. In het PEH wordt aangegeven of
elke Barro-locatie voor grootschalige elektriciteitsopwekking moet worden
herijkt, waarbij bijvoorbeeld wordt gekeken naar functies die niet
verenigbaar zijn met grootschalige energiehoofdstructuur.
Toezicht, handhaving en monitoring is tekortgeschoten in het verleden. Dit
heeft ertoe geleid dat in Harculo reeds vergevorderde planvorming is
ontstaan voor woningbouw op de huidig gereserveerde gebied voor
grootschalige elektriciteitsopwekking. Dit maakt het toekomstig gebruik
van deze ruimte voor CO2-vrij regelbaar vermogen onmogelijk. Ik zal deze
specifieke ruimtelijke reservering daarom laten vervallen in het PEH.
De overige bestaande reserveringen voor de grote elektriciteitscentrales,
inclusief de voormalige kolencentrales, moeten worden behouden om
deze locaties in te zetten voor regelbare energiecentrales. Deze zullen in
de toekomst draaien op CO2-neutrale energiedragers, zoals waterstof.
4.5. Proactief ruimte beschikbaar maken in en rond industriële
clusters
Het benodigde regelbaar vermogen, de clustering van elektrolysers en
batterijen en de aanlanding van wind op zee gaan allemaal gepaard met
nieuwe ruimteclaims in deze gebieden. Tegelijk is nieuwe energieinfrastructuur noodzakelijk voor de verduurzaming van de industrie zelf. In en
rond de industrieclusters is daarom een aanzienlijk ruimtebeslag te
verwachten voor energie-infrastructuur.
De ruimtedruk en dynamiek binnen de clusters is al groot, en er is ook
vaak ruimtedruk in de omgeving vanuit andere opgaven zoals verstedelijking of landbouw. Het proactief ruimte vrijwaren voor de energieinfrastructuur helpt in deze behoefte aan infrastructuur te voorzien.
Daarom ben ik voornemens via regionale vervolgtrajecten op PEH
proactief per industriecluster meer ruimte vrij te waren voor energieinfrastructuur voor de toekomst, in samenspraak met de decentrale
overheden, de omgeving en de spelers in de industrieclusters zelf. Het is
belangrijk dat deze ruimte gerealiseerd wordt in een goede afweging met
de andere opgaven die ook ruimte vragen in en rond deze clusters. Dit

8

Klimaatneutrale energiescenario’s voor 2050 (2020), Berenschot en Kalavasta.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

8

gebeurt gezamenlijk in de clusters die ook NOVEX-gebied zijn, en is ook
onderdeel van de vragen in het provinciale startpakket fysieke leefomgeving.
Innovatie om het ruimtebeslag op land te verminderen blijft daarnaast
nodig. Een ander voorbeeld is de ontwikkeling van elektrolyse of
batterij-opslag op zee. Indien die techniek succesvol kan worden (door)ontwikkeld, dan zal minder ruimte op land nodig zijn.
4.6. Ondergrondse waterstofopslag
Een energiesysteem waarin waterstof een grote rol speelt is niet mogelijk
zonder grootschalige waterstofopslag ten behoeve van het balanceren en
het waarborgen van de leveringszekerheid9. Vooralsnog is het binnen
afzienbare tijd technisch gezien alleen mogelijk om waterstof grootschalig
op te slaan in ondergrondse zoutcavernes. De zoutlagen waar het
mogelijk is om opslagcavernes aan te leggen zijn reeds op systeemniveau
onderzocht10. Voor één locatie loopt nu een RCR-procedure
(Zuidwending). Door de Staatsecretaris Mijnbouw wordt op dit moment
een afwegingskader voor ondergrondse opslag ontwikkeld waar o.a.
rekening wordt gehouden met de verhouding tot andere (energieopslag)
activiteiten in de ondergrond. In het PEH zal nader geconcretiseerd
worden in welke gebieden, op basis van dit afwegingskader, nieuwe
verkenningen kunnen starten voor het opslaan van waterstof in de
ondergrond. De technische geschiktheid, veiligheid en economische
haalbaarheid per locatie zullen daarna in de toekomst nog moeten worden
vastgesteld, waarbij een aantal mogelijk niet aan de gestelde eisen zal
voldoen.
Ondertussen dient ook ingezet te worden op het vergroten van technische
haalbaarheid van ondergrondse opslag in lege gasvelden (op land en zee).
De opslagcapaciteit in zoutcavernes is vele malen kleiner dan in
gasvelden. Op de lange termijn zijn alternatieven als opslag in gasvelden
of offshore waterstofopslag mogelijk geschikt om de opslagcapaciteit te
vergroten, indien de risico’s voldoende zijn onderzocht en deze qua
techniek en kosten verder worden ontwikkeld. Hier is de infrastructuur al
grotendeels aanwezig en hergebruik zal daarom ook de ruimtelijke impact
van ondergrondse opslag beperken.
4.7. Warmte
De verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke planning van warmtenetten is
op dit moment belegd bij decentrale overheden. Voor het PEH is onderzocht of het wenselijk is om ook vanuit het Rijk ruimtelijk te sturen op
warmte. Op basis van de huidige inzichten wordt er voor het PEH echter
geen noodzaak gezien voor ruimtelijke sturing op warmtenetten vanuit het
Rijk. Gezien het decentrale karakter is er ook geen sprake van nationale
warmtenetten.
In verschillende gebieden is er potentie voor regionale warmtenetten. Dit
gaat bijvoorbeeld om regionale warmtenetten denkbaar in de regio
Twente (Hengelo-Enschede), Breda-Tilburg, tussen Eemshaven en
Groningen en in Limburg. Ook van dergelijke regionale warmtenetten is
het dekkingsgebied vooral regionaal of lokaal van karakter en kan (sturing
op) de ruimtelijke inpassing het beste door de medeoverheden ingevuld
9

De Kamerbrief over rapport «Ondergrondse energieopslag in Nederland 2030–2050»
(Kamerstuk 29 023, nr.270) beschrijft de rol van ondergrondse opslag in het energiesysteem en
de mogelijke vormen van opslag.
10
TNO en EBN, Ondergrondse Opslag in Nederland: Technische Verkenning (2018).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

9

worden. Andere duurzame warmtebronnen zoals geothermie en
zonthermie worden zo lokaal mogelijk ontwikkeld, vandaar dat daarvoor
ook geen aanleiding wordt voorzien om op nationaal niveau ontwikkelrichtingen aan te wijzen.
Er ligt veel restwarmtepotentieel bij industriële clusters, waarvoor
transportleidingen nodig zijn. Alhoewel ook hier de ruimtelijke inpassing
op gemeentelijk en provinciaal niveau moet worden geborgd, is het zaak
om bij de ontwikkeling van de infrastructuur rekening te houden met de
aanleg van een dergelijk transportnet voor warmte. Om het restwarmtepotentieel van de industrieclusters in beeld te krijgen en daar zo nodig op
te kunnen anticiperen met de ontwikkeling van transportinfrastructuur is
restwarmte onderdeel van de rapportagecyclus voor de Cluster
Energiestrategieën (CES).
4.8. Kernenergie
Recent heb ik u een brief gestuurd over de verdere ontwikkeling van
kernenergie in Nederland in relatie tot het coalitieakkoord (Kamerstuk
32 645, nr. 102). Er zijn drie zogenaamde waarborglocaties in het Besluit
Algemene Regels Ruimtelijke Ordening (Barro) aangewezen voor
kernenergie; Borssele, Maasvlakte I en Eemshaven. Voor waarborglocaties
geldt dat er geen ontwikkelingen plaats mogen vinden die de eventuele
bouw van kerncentrales onmogelijk maken of ernstig belemmeren.
Tijdens een Wetgevingsoverleg op 4 maart 2021 (Kamerstuk 35 603, nr. 79)
is een motie van Tweede Kamerlid Beckerman11 aangenomen die
uitspreekt dat Eemshaven als waarborglocatie geschrapt moet worden.
Daarnaast is een motie van de leden Sienot en Agnes Mulder12 aangenomen die oproept geen kerncentrale te realiseren in de provincie
Groningen. In de Kamerbrief over kernenergie wordt daarom ook de
locatie Eemshaven niet overwogen voor locatie voor nieuwbouw uit het
coalitieakkoord. In het PEH wordt de waarborglocatie ook niet meegenomen voor het toekomstige energiesysteem. In de volgende actualisatie
van het Barro zal Eemshaven daarom geschrapt worden.
In de Integrale Effectanalyse in het kader van het PEH is naar aanleiding
van de motie van het lid Regterschot de rol van kernenergie en de
ruimtelijke effecten ervan onderzocht. Het directe ruimtebeslag van
kerncentrales is relatief laag ten opzichte van wind en zon op land. De
combinatie tussen de ontwikkeling van grote volumes kernenergie en
verdere groei van aanlanding na 2030 kan impact hebben op de keuzes
voor de benodigde energieinfrastructuur in de toekomst. Dit is omdat de
huidige waarborglocaties voor kernenergie (Borssele en Rotterdam) op
dezelfde plek aan de kust zijn gesitueerd als aanlandlocaties. Dit dilemma
is nader uitgewerkt in de bovengenoemde Kamerbrief van 9 december j.l.
Hierin staat aangekondigd dat TenneT is inmiddels verzocht om nader te
onderzoeken of de realisatie van twee conventionele kerncentrales op één
bepaalde locatie kan leiden tot eventuele knelpunten op het hoogspanningsnet. Voor de verdere doorgroei van WOZ na 2030 vindt deze
afweging plaats in het Nationaal Plan Energiesysteem.
4.9. Handhaven van de bestaande gereserveerde stroken voor
buisleidingen
In het Barro is naast de locaties voor grootschalige elektriciteitsproductie,
een hoofdstructuur van buisleidingenstroken vastgelegd voor bestaande
en toekomstige buisleidingen van nationaal belang. Het gaat daarbij om
11
12

Kamerstuk 35 603, nr. 51.
Kamerstuk 35 603, nr. 59.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

10

ondergrondse buisleidingen voor het transport van aardgas, olieproducten en chemicaliën, die provinciegrens- en vaak ook landgrensoverschrijdend zijn.
Langs deze hoofdstructuur moet ruimte vrijgehouden worden om ook in
de toekomst een ongehinderde doorgang van buisleidingtransport van
nationaal belang mogelijk te maken. Gemeenten die te maken hebben met
leidingstroken dienen ervoor zorg te dragen dat daarvoor geen nieuwe
belemmeringen ontstaan.
Op basis van de huidige scenario’s in II305013 is berekend dat er in
potentie voldoende ruimte is binnen de gereserveerde stroken voor de
benodigde/voorziene uitbreiding van de nationale buisleidingenstructuur.
Dit is afgezien van nieuwe (korte) aansluitleidingen en/of aftakkingen
buiten de gereserveerde stroken naar de waterstofbackbone richting
vraaglocaties, elektrolysers, waterstofcentrales of opslaglocaties en
afgezien van eventuele inzichten uit het onderzoek naar de verwachte
transportstromen van waterstofrijke energiedragers zoals ammoniak. De
plannen voor de waterstofbackbone zouden daarom in principe moeten
passen binnen de gereserveerde stroken in het Barro. Hetzelfde geldt voor
de Deltacorridor. In de praktijk kan echter een andere werkelijkheid
gelden. Lokale bestemmingsplannen en ontwikkelingen hebben niet altijd
voldoende rekening gehouden met de buisleidingenstroken, en zoals
eerder vermeld is er op nationaal niveau onvoldoende aandacht voor
toezicht en beheer geweest. In de concrete situatie van bijvoorbeeld het
project Deltacorridor blijken er verschillende lokale ruimtelijke knelpunten
te zijn ontstaan die om maatwerkoplossingen14 vragen.
Er zijn twee kanttekeningen te plaatsen bij het gebruik van de bestaande
buisleidingenstroken. De ruimte die voor de aanleg van buisleidingen is
gereserveerd via de buisleidingenstroken is noodzakelijk voor het
energiesysteem van de toekomst. Het toekomstbestendig omgaan met de
ruimte, vraagt echter wel om aanvullende maatregelen op het gebied van
monitoring, beheer en handhaving van de stroken en regie op aanleg. Ook
is het goed om te sturen op hergebruik van buisleidingen waar
toepasbaar. Deze maatregelen en eventuele uitkomsten van de oriëntatie
op de implicaties van het vervoer van waterstofrijke energiedragers als
ammoniak door buisleidingen werk ik samen met de Staatsecretaris van
I&W en de Minister voor VRO uit als inrichtingsprincipes en ruimtelijke
randvoorwaarden in het PEH.
5. Verantwoording
De onderzoeksaanpak (Notitie Reikwijdte en Detailniveau) voor de
Integrale Effectanalyse heeft in 2021 ter inzage gelegen. Iedereen die dat
wilde heeft in die periode een zienswijze kunnen indienen. Het definitieve
onderzoeksrapport inclusief deelrapporten en participatieverslag zullen als
bijlage bij het ontwerp-PEH worden gepubliceerd. Dan zal opnieuw de
gelegenheid zijn om zienswijzen in te dienen voor iedereen die dat wil. De
onderzoeksaanpak en het participatieproces bestaat uit de volgende
elementen:

13

Integrale Infrastructuurverkenning 2030–2050: Vier Klimaatneutrale energiescenario’s voor
2050, opgesteld door de gezamenlijke netbeheerders.
14
Deze maatwerkoplossingen worden op dit moment onderzocht door de projectorganisatie van
de Deltacorridor en zijn geen onderdeel van PEH.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

11

Inspraak en afstemming
De totstandkoming van het PEH vindt plaats in nauwe samenwerking met
decentrale overheden, netbeheerders en andere stakeholders. Diverse
experts hebben bijgedragen aan de beoordelingssystematiek van
ruimtelijke effecten en de interpretatie van de doorrekeningen van
systeemscenario’s. In verschillende openbare landelijke en regionale
sessies met overheden en maatschappelijke partijen is het PEH getoetst
en verder aangepast. En bij verschillende belangrijke momenten in het
proces is er interbestuurlijke afstemming geweest. Na afronding van de
NRD-fase is een participatieverslag gepubliceerd. Een nieuw participatieverslag zal worden gepubliceerd bij publicatie van het ontwerp-PEH. Na
publicatie van het ontwerp-PEH in de eerste helft van 2023 start een
inspraakperiode waarin eenieder zienswijzen kan indienen. In het najaar
zal het PEH dan definitief worden vastgesteld.
Burgerperspectief
Bij het kiezen van specifieke locaties en bij de uitvoering van projecten is
draagvlak van groot belang. Directe omwonenden zullen dan gelegenheid
hebben tot inspraak en participatie. Ook systeemkeuzes hebben impact op
de directe leefomgeving van mensen. Het is daarom belangrijk dat zij
invloed kunnen uitoefenen op de invulling van het PEH. Om het
perspectief van burgers nu al mee te nemen in de systeemkeuze en de
effecten op de leefomgeving is gezocht naar een methode die recht doet
aan systeemkeuzes. Het kabinet kiest ervoor om dit te organiseren door
middel van een Participatieve Waarde Evaluatie (PWE). Deze methode is
ontwikkeld door de TU Delft en recent succesvol ingezet op onder andere
het Coronabeleid door het RiVM en het Klimaatakkoord door de SER. Deze
vorm van participatie plaatst inwoners als het ware op de stoel van de
bestuurder. Bij het vormgeven van de PWE wordt bewust gekozen voor
een lerende aanpak, waarbij kennis wordt opgedaan voor de Kabinetsvisie
burgerbetrokkenheid in de energietransitie (verwacht in het eerste
kwartaal van 2023). De uitkomsten van deze burgerraadpleging zijn tevens
input voor het NPE. De uitkomsten van deze burgerraadpleging zullen in
het voorjaar aan uw kamer worden verzonden.
Onderzoeksaanpak
Het onderzoek dat ten grondslag ligt aan het PEH wordt uitgewerkt in een
zogenaamde Integrale Effectenanalyse. Deze voldoet ook aan de vereiste
voor een milieueffectrapportage (de Plan-m.e.r. plicht). Op hoofdlijnen is
de aanpak als volgt. Om een effectanalyse van het energiesysteem van de
toekomst te doen zijn verschillende aannames gedaan. Hoe het energiesysteem er precies in 2050 uitziet is nog niet bekend maar er zijn ook
zekerheden. Wat we nu al weten is dat het bestaande buisleidingennetwerk van aardgas opnieuw kan worden ingezet voor waterstof.
Decentrale overheden wijzen zoekgebieden voor hernieuwbare energie
aan op land in de Regionale Energie Strategieën. De kansrijke aanlandingslocaties voor wind op zee in 2030 zijn bekend en hiervoor zijn
RCR-procedures opgestart. Daarnaast kunnen we met scenario’s
contouren worden geschetst van het nieuwe energiesysteem, bijvoorbeeld over de mate van batterijopslag, waterstofproductie, de productie
van- en vraag naar elektriciteit in 2050. Aan de hand daarvan beoogt het
PEH richtingen te bepalen voor de ruimte voor energie-infrastructuur van
nationaal belang en principes mee te geven om ruimte zo efficiënt
mogelijk te benutten. De effecten van keuzes worden afgewogen aan de
hand van systeemefficiëntie, uitvoerbaarheid, brede welvaart, ruimtebeslag en de effecten op de omgeving, zoals veiligheid, gezondheid,
erfgoed, natuur en milieu (zowel boven- als ondergronds).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

12

Voortschrijdend inzicht
Voor dit PEH zijn de energiescenario’s van de II3050 gebruikt. Dit biedt een
brede horizon om voldoende verschillende ontwikkelingen van het
energiesysteem mee te kunnen nemen. Zo een brede horizon biedt de
gelegenheid om de ruimtelijke effecten op systeemniveau te wegen. Op
verschillende momenten tijdens het onderzoek worden de aannames
getoetst op de meest actuele data over vraag en aanbod, bijvoorbeeld uit
de Regionale Energiestrategieën of de keuze van nieuwe aanlandlocaties
van Wind op Zee. Bovendien worden de voorlopige uitkomsten van het
effectonderzoek getoetst op toekomstige ontwikkelingen in andere
ruimtelijke sectoren en departementen (zoals bodem en water, verstedelijking of verduurzaming industrie). Tegelijkertijd is er een continue stroom
aan nieuwe informatie. Ook na oplevering van het PEH en is voortschrijdend inzicht onvermijdelijk. Om om te gaan met deze onzekerheden,
wordt het PEH eens in de vier jaar geactualiseerd.
6. Wisselwerking met het regionale energiesysteem
Er is een belangrijke wisselwerking tussen de nationale en regionale
energiesystemen. Het Rijk bewaakt daarbij primair de nationale belangen
en richt zich op de nationale infrastructuur voor zowel de versnelling van
projecten op korte termijn als het anticiperen op de ruimtebehoefte op
lange termijn. De decentrale overheden doen dit voor het regionale
energiesysteem.
De plannen voor de verduurzaming van de industrie of de locaties waar
de elektriciteit van nieuwe windparken op zee aanlandt zijn over het
algemeen zeer geconcentreerde locaties van grootschalige energievraag
of energie-aanbod. Deze locaties hebben direct impact op het nationale
netwerk. Energieprojecten met kleinschaliger productiecapaciteit (zoals
die in de meeste RES staan) hebben dat niet, maar kunnen wel voor
netcongestie zorgen op de regionale netten. Energieplanologie is dus niet
alleen op nationale schaal relevant, maar ook op regionale schaal. Ook de
medeoverheden hebben een cruciale rol in het faciliteren van ruimte voor
energie-infrastructuur.
Grootschalige productie of vraag (bijvoorbeeld verschillende bedrijven uit
industriële clusters) is direct aangesloten op het nationale elektriciteitsnet.
De geproduceerde elektriciteit van bijvoorbeeld windparken op zee wordt
via kabels naar land gebracht en ingevoerd op het nationale elektriciteitsnet. Via transformator- en converterstations worden deze omgezet
naar lagere spanningsniveaus en wisselstroom, waar uiteindelijk lokale
bedrijven en woningen op zijn aangesloten. Lokaal geproduceerde
energie die niet binnen een regionaal systeem wordt afgenomen, kan
worden omgezet naar het landelijke netwerk en afgevoerd worden naar
andere regio’s. Hetzelfde principe geldt grofweg ook voor het gasleidingennetwerk; het hoge druk nationale hoofdtransportleidingnetwerk is
verbonden met de regionale distributienetwerken die bijvoorbeeld
woningen van gas onder lagere druk voorzien. Daarom zijn deze onderdelen binnen scope van het Programma Energiehoofdstructuur.
Woningbouwontwikkeling, laadinfrastructuur voor elektrisch rijden, wijken
die van het gas af gaan, bedrijfsterreinontwikkelingen zijn ontwikkelingen
die in de eerste plaats vragen om regionale energie-infrastructuur. Ook dit
vraagt ruimte. Daarom heeft het Rijk met de medeoverheden afgesproken
om energiesysteemvraagstukken al vroeg in het ruimtelijk ontwerpproces
te betrekken. Dit is herbevestigd in de brief van de Minister voor VRO
richting de provincies over de provinciale uitwerking van nationale
opgaven in de leefomgeving. Het gebiedsgericht afstemmen van vraag en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

13

aanbod van energie (en opslag en conversie) kan zowel leiden tot
optimaal ruimtegebruik als tot economisch aantrekkelijke oplossingen
voor industrie- en bedrijventerreinen, woningbouw en mobiliteit.
Provinciale/regionale energievisies kunnen hierbij helpen. Provincies
stellen in afstemming met gemeenten en netbeheerders een Provinciaal
MIEK (Meerjaren Investeringsprogramma Energie en Klimaat) op voor de
programmering van regionale energie-infrastructuur voor de middellange
en langere termijn. Keuzes en afspraken uit het PEH worden hierin
meegenomen. Onderdeel van dit PMIEK is de borging van de energieinfrastructuur afspraken in het omgevingsbeleid van provincies en
gemeenten. In het voorjaar van 2023 wordt in iedere provincie een eerste
PMIEK opgeleverd.
7. Vervolg
De ter inzagelegging van het ontwerp-PEH volgt in de eerste helft van
2023. Daarvoor vinden diverse momenten van afstemming plaats met
provincies, gemeenten, netbeheerders over de uitvoering. Deze partijen,
aangevuld met maatschappelijke partijen zoals ontwikkelaars of
maatschappelijke organisaties worden uitgenodigd om te participeren.
Tijdens de terinzagelegging van het ontwerp-PEH kan iedereen die dat wil
een zienswijze indienen. Het definitieve PEH wordt verwacht in het vierde
kwartaal van 2023.
Gebiedspecifieke uitwerking
Het PEH zal na vaststelling bovendien het ruimtelijke kader zijn voor
projecten in het nationale MIEK, projecten in de investeringsplannen van
de landelijke netbeheerders en energieprojecten van nationaal belang die
al dan niet via de RCR worden uitgevoerd15. Na het vaststellen van het
definitieve PEH zal bovendien via een gebiedsgerichte aanpak proactief
ruimte gezocht en gereserveerd worden voor toekomstige nationale
energie-infrastructuur rond de industriële clusters, o.a. voor grootschalige
batterijen en elektrolysers op land nabij de elektrische aanlandingen van
wind op zee. De totstandkoming van het PEH loopt bovendien parallel aan
de start van het Programma NOVEX. De uitgangspunten voor het PEH
worden ook via het startpakket van programma NOVEX aan de provincies
meegegeven en tegelijkertijd kunnen de ontwikkelperspectieven in het
programma NOVEX input geven aan de uitvoeringsagenda van het PEH.
Dat kan ook gaan om uitvoering van andere opgaven in de ruimte uit het
startpakket, zoals de landbouwtransitie of verstedelijking. Bij het
benoemen van nieuwe ontwikkelrichtingen in het PEH laat ik daarom
voldoende ruimte over voor maatwerk en gebiedspecifieke invulling.
Nationale beleidsagenda energiesysteem
Het kabinet voert door middel van meerdere programma’s en beleidsagenda’s regie op de verduurzaming van het energiesysteem. Centraal
daarin staat een kabinetsbrede visie op de ontwikkeling van ons energiesysteem. Voor de zomer volgt het concept van het NPE, dat een beeld van
het energiesysteem in 2050 geeft en de verschillende ontwikkelpaden en
beleidsinzet daarnaartoe. In het voorjaar volgt vervolgens onder nadere
15

Grootschalige opslag van energie en conversie van waterstof en waterstofdragers als
ammoniak zijn nog geen onderdeel van de eerdere structuurvisies voor nationale energieinfrastructuur. Totdat het PEH is vastgesteld kan op grond van artikel 3.35 in de Wet Ruimtelijke
Ordening (straks projectbesluit als bedoeld in afdeling 5.2 van de Omgevingswet) een project
individueel onder de Rijkscoördinatieregeling (RCR) gebracht worden gebracht met een besluit
van de ministerraad en met instemming van het parlement, zoals is gebeurd oor het nationale
waterstofnetwerk en de ondergrondse waterstofopslagcavernes in Zuidwending. De start van
de uitrol van waterstof(dragers) hangt dus niet af van de vaststelling van het PEH.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

14

het maatschappelijk prioriteringskader ten behoeve van prioritering van
netuitbreidingsinvesteringen, een visie burgerparticipatie energietransitie,
het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie en het versnellen van
vergunningverlening. Ook de brieven over de aanvullende maatregelen in
het beleidsprogramma klimaat en een brief naar aanleiding van de motie
van de leden Segers en Marijnissen (Kamerstuk 36 200, nr. 31) over de
publieke belangen bij de Nederlandse energievoorziening worden
verwacht. Deze brieven hangen samen en dragen bij aan onze inzet voor
een geschikt energiesysteem voor de verduurzaming van Nederland.
Andere belangrijke besluiten die ik heb genoemd in deze brief volgen later
in 2023 en 2024:
• Kabinetsvisie burgerbetrokkenheid in de energietransitie (eerste helft
2023)
• Klimaatfonds: eerste allocaties voor onder meer energieinfrastructuur
bij de publicatie van de Voorjaarsnota (Kamerbrief met als bijlage
reflectie vanuit het Planbureau voor de Leefomgeving).
• Energie Infrastructuur Plan Noordzee 2050 (eind 2023) bevat onder
meer het strategisch beeld waar het kabinet energiehubs op zee
verwacht, het realisatiepad voor de doorgroei van windenergie op zee
na 2030 en de toekomstige keuzes over de ruimtelijke inrichting van de
Noordzee.
• Programma VAWOZ 2031–2040 brengt opties voor aanlanding
elektrisch en moleculen in beeld. Programma VAWOZ start in het
eerste kwartaal van 2023 en rondt naar verwachting af in de eerste
helft van 2025.
Andere transportmodaliteiten
Recent onderzoek in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (waarvan
het definitieve rapport in het eerste kwartaal van 2023 verwacht wordt)
gaat nader in op de implicaties van verwachte importstromen van
waterstofrijke energiedragers waaronder ammoniak. Dit betreft niet alleen
de import, maar ook opslag en doorvoer door ons land. Transport van
waterstofrijke energiedragers zoals ammoniak vindt op dit moment nog
niet via een nationale buisleidinginfrastructuur plaats en infrastructuur
hiervoor is afgezien van het project in het kader van de Deltacorridor ook
nog niet in voorbereiding. Zo heeft het transport van nieuwe dragers van
energie ook impact op het transport van energie over weg, spoor en
water. Hierover ben ik met IenW in gesprek. In samenwerking met de
Staatsecretaris van IenW zal ik mij oriënteren op de betekenis hiervan
voor onder andere de aanleg van buisleidinginfrastructuur, en de algehele
infrastructuur ten behoeve van andere transportmodaliteiten. Er is
vervolgonderzoek nodig hoe dergelijke transportstromen op een veilige
wijze door ons land plaats kunnen vinden.
Na definitieve vaststelling van het PEH blijf ik in gesprek over de
vormgeving van het ruimtelijke energiesysteem van de toekomst.
Gezamenlijk zetten we stappen richting de ruimtelijke vertaling van de
verschillende opgaven. Dat doen we adaptief en iteratief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

15

Concreet betekent dit dat we de komende maanden onder regie van het
Rijk met elkaar leren, bijsturen, aanpassen en tot oplossingen komen,
waarbij we ruimte geven aan de gebiedsgerichte vertaling door
provincies, gemeenten en andere belanghebbenden in de verschillende
regio’s.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten
Mede namens
De Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 369

16