Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 354

Voorstel van wet van het lid Taverne houdende
een tijdelijke experimentenregeling voor het
gebruik van elektronische voorzieningen bij
verkiezingen (Tijdelijke experimentenwet
elektronische voorzieningen bij verkiezingen)

Nr. 8

VERSLAG
Vastgesteld 8 april 2016
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag uit
te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de initiatiefnemer op de vragen en gemaakte
opmerkingen tijdig en genoegzaam zal hebben geantwoord, acht de
commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel voldoende
voorbereid.
Inhoudsopgave
I

ALGEMEEN DEEL

1

1.
2.
3.
4.
5.
6.

1
4
4
6
7

7.
8.
II

blz.

Inleiding
Voorgeschiedenis
Doelstelling en reikwijdte van de experimenten
Noodzaak van experimenten
Waarborgen in het verkiezingsproces
Administratieve en financiële lasten voor overheid en
burger
Evaluatie
Consultatie

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

8
8
8
9

I ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen van het voorstel van wet van het lid Taverne houdende een
tijdelijke experimentenregeling voor het gebruik van elektronische

kst-33354-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

1

voorzieningen bij verkiezingen. Graag willen zij enkele opmerkingen
maken en de indiener enkele vragen stellen.
Het wetsvoorstel beoogt het stemproces te moderniseren. Dat achten de
leden van de VVD-fractie een goede zaak. Zij zijn al geruime tijd
voorstander van elektronisch stemmen in het stembureau en dus een
voorstander van herinvoering daarvan. Een en ander uiteraard onder de
voorwaarde dat dit veilig gebeurt. Met elektronisch stemmen én tellen kan
het aantal fouten bij het stemproces worden beperkt en gaat het telproces
sneller. Deze leden zijn zich bewust dat, voordat er daadwerkelijk
elektronisch kan worden gestemd en geteld, er nog vele zaken met
betrekking tot het stemproces nader bij AMvB c.q. ministeriële regeling
moet worden uitgewerkt.
Wat voor soort technische ontwikkelingen in het stemproces zijn te
verwachten? Heeft de indiener daar inzicht in? In hoeverre moet de wet
worden gewijzigd mocht er zich de komende jaren een nieuwe techniek
voor elektronisch stemmen aandienen? Gaarne krijgen de leden van de
VVD-fractie een reactie van de indiener.
De leden van de PvdA-fractie hebben met bijzondere belangstelling kennis
genomen van het voorliggende wetsvoorstel tot een experimentenwet
elektronische voorzieningen bij verkiezingen.
Deze leden zijn voor (een vorm van) elektronisch stemmen, mits het
betrouwbaar is, zonder te hoge kosten, en veilig kan. Voorop dient te
staan dat het verkiezingsproces een transparant, betrouwbaar en
toegankelijk proces moet zijn. Verkiezingen vormen immers de basis voor
de politieke legitimatie en moeten daarom boven elke twijfel verheven
zijn, zo menen deze leden. De leden van de PvdA-fractie lezen dat de
exacte wijze waarop zal worden gestemd en geteld, «indien» wordt
overgegaan tot elektronisch stemmen en tellen, nog niet vastligt. Betekent
dit dat de initiatiefnemer nog rekening houdt met uitstel of zelfs afstel van
elektronisch stemmen? Ziet de initiatiefnemer argumenten of omstandigheden die tot afstel van elektronische stemmen zouden kunnen leiden?
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende initiatiefvoorstel voor een Tijdelijke experimentenwet elektronische
voorzieningen bij verkiezingen. Deze leden vinden het van groot belang
om onder strikte voorwaarden te experimenteren met het gebruik van
elektronische hulpmiddelen bij het stemmen. Op grond van ervaringen
opgedaan bij experimenten is het mogelijk om een zorgvuldige afweging
te maken in de keuze voor betrouwbaar en kosteneffectief gebruik van
elektronische hulpmiddelen bij het stemmen en het tellen van de
stemmen.
De leden van de CDA-fractie constateren met de indiener, dat de regering
reeds specificaties laat opstellen voor het elektronisch stemmen en tellen
in het stemlokaal en laat onderzoeken of voor die specificaties breed
draagvlak bestaat. Kan de indiener in dit licht nader onderbouwen, welke
toegevoegde waarde zijn initiatiefvoorstel heeft, zo vragen deze leden.
De leden van de CDA-fractie vragen, wat de indiener precies bedoelt met
de zinsnede «zodra de tijd daarvoor rijp is», wanneer het betreffende
wetgevingstraject niet is afgerond.
De Raad van State benadrukt dat, hoewel de tekst van artikel 59 van de
Grondwet delegatie door de formele wetgever niet uitsluit, met betrekking
tot het kiesrecht altijd de lijn is gehanteerd dat, gelet op de bijzondere
plaats en betekenis van het kiesrecht in het democratische bestel, alle
wezenlijke elementen van het kiesrecht moeten worden vastgelegd op het
niveau van de formele wet.
Ook de Kiesraad stelt de fundamentele vraag of het voorliggende
wetsvoorstel wel in overeenstemming is met het algemene uitgangspunt,
dat regelgeving op het gebied van kiesrecht en verkiezingen in beginsel
op het niveau van de wet dient plaats te vinden. De regels voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

2

houden van experimenten zullen immers pas op een later moment in een
algemene maatregel van bestuur worden vastgelegd. Regelt het initiatiefwetsvoorstel niet te weinig, terwijl het teveel mogelijk maakt, zo vragen
de leden van de CDA-fractie. Deze leden vragen de indiener uitdrukkelijk
in te gaan op het bijzondere belang van het kiesrecht, de daarmee
gegarandeerde zeggenschap van het parlement en het belang van de
uitvoeringspraktijk.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
wet en hebben daarbij de volgende opmerkingen.
Er wordt in het voorstel onvoldoende gemotiveerd wat de voordelen zijn
van het gebruik van stemcomputers en er wordt onvoldoende ingegaan
op de nadelen en risico’s hiervan. Er wordt niet op heldere wijze een
probleem geschetst, en een daaruit volgende verkenning van verschillende oplossingsrichtingen blijft dan ook uit, naar de mening van de aan
het woord zijnde leden.
Het huidige proces van het tellen van stemmen is voor verbetering
vatbaar, bijvoorbeeld door organisatorische maatregelen te treffen
waarmee de betrouwbaarheid van de telling vergroot kan worden, zonder
stemcomputers, stemprinters en/of een geautomatiseerde telvoorziening
te treffen.
Er wordt in het voorstel echter slechts gefocust op één specifiek soort
oplossing, namelijk «de stemcomputer» terwijl er niet eens sprake is van
een heldere probleemstelling. Dit voorstel heeft dan ook sterk het karakter
van een doelredenering waarbij de initiatiefnemer per se lijkt te willen
uitkomen op het gaan gebruiken van stemcomputers. Het gaan gebruiken
van stemcomputers is echter risicovol, zeker waar het gaat om het
beschermen van het stemgeheim en het voorkomen van grootscheepse,
oncontroleerbare fraude. De invoering ervan is technologisch complex, zal
een onvoorspelbaar verloop hebben, heeft de potentie om veel onvoorziene problemen met zich mee te brengen en zal ook grote kosten met
zich meebrengen. Om tegemoet te komen aan vereisten als operationele
robuustheid en controleerbaarheid achteraf zullen de kosten van een
constructie met stemcomputers veel hoger worden dan wanneer het
huidige, analoge systeem wordt verbeterd door bijvoorbeeld extra
tellingen en extra controles te laten plaatsvinden. Het enige voordeel van
stemcomputers lijkt te zijn dat er eerder een voorlopige uitslag
beschikbaar is. Dit beperkte voordeel weegt, naar de mening van de leden
van de PVV-fractie, niet op tegen de grote risico’s en extra kosten die
stemcomputers met zich meebrengen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van onderhavig
wetsvoorstel, maar vragen zich af of dit het juiste voorstel op het juiste
moment is. Zoals de initiatiefnemer in de memorie van toelichting zelf ook
opmerkt, is de Minister van BZK momenteel bezig met de uitwerking van
onderzoek naar het gebruik van een stemmenteller en stemprinter om
verkiezingen inclusiever te maken en het tellen van de stemmen te
vergemakkelijken c.q. te versnellen. Allemaal aandachtspunten voor het
verbeteren van het kiesproces die door de aan het woord zijnde leden
worden onderschreven. Deze leden hechten eraan dat het proces hiertoe
zorgvuldig verloopt. Zij betwijfelen of de kaderwet, zoals door de initiatief
voorgesteld wordt, daartoe wel het juiste middel is. Dit heeft allereerst te
maken met de ontijdigheid van het voorstel. Het is niet duidelijk waarom,
zodra duidelijk is hoe een stemprinter en stemmenteller binnen de
gestelde voorwaarden ingezet zouden kunnen worden, niet de regering
een voorstel voor een experimentenwet zou kunnen schrijven. Een
dergelijk wetsvoorstel hoeft qua behandeling niet veel meer tijd te kosten
dan de uitwerkings-AMvB die de initiatiefnemer voor zich ziet. Waarom
kan niet daarop worden gewacht? Waarom is het volgens de initiatiefnemer nodig nu een lege hulswet in te dienen? Kunnen deze leden daaruit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

3

afleiden dat hij de toezeggingen van de Minister aangaande stemprinters
en stemmentellers niet vertrouwt? Het pas regelen van een experimentenwet zodra ook duidelijk is waar het experiment op toeziet, kent
bovendien als voordeel dat het de gelaagdheid, die nu dreigt te ontstaan,
geheel of grotendeels wordt vermeden. Dat komt de kenbaarheid en
begrijpelijkheid van het verkiezingsproces ten goede, evenals de
uitvoering ervan. Graag ontvangen de leden van de D66-fractie op deze
aspecten een reflectie van de initiatiefnemer.
Het lid Klein heeft grote waardering voor het initiatief én de inzet van de
initiatiefnemer om de weerbarstige problematiek van zowel het elektronisch stemmen als de elektronische stemopneming mogelijk te maken. Hij
deelt de mening van de initiatiefnemer dat het volstrekt niet meer van
deze tijd is dat het stemproces handmatig met papieren stembiljetten
plaatsvindt.
2. Voorgeschiedenis
In de memorie van toelichting lezen de leden van de VVD-fractie dat de
regering een Deskundigengroep Elektronisch stemmen en tellen heeft
ingesteld. Aan deze deskundigengroep is gevraagd om specificaties op te
stellen voor het elektronisch stemmen en tellen. Is de indiener inmiddels
bekend met de bevindingen van de deskundigengroep? Kan de indiener
daar inzicht in geven? Graag krijgen de leden van de VVD-fractie een
reactie van de indiener.
De leden van de CDA-fractie constateren, dat de indiener in de memorie
van toelichting de passage heeft geschrapt, waarin hij de regering in 2012
een gebrek aan voortvarendheid verweet op het terrein van modernisering van het stemproces. Hoe beoordeelt de indiener het begrip
«voortvarendheid» met betrekking tot het voorliggende wetsvoorstel, zo
vragen deze leden. Waarom heeft de indiener meer dan drie jaar de tijd
genomen om een reactie te formuleren op het advies van de Raad van
State?
De leden van de CDA-fractie constateren, dat het voorliggende
wetsvoorstel sinds de indiening in augustus 2012 een ingrijpende
gedaanteverandering heeft ondergaan. Aanvankelijk beoogde de indiener
stemmen via internet mogelijk te maken voor kiezers die buiten Nederland
verblijven en de stemcomputer opnieuw in te voeren. Zien deze leden het
juist, dat het voorliggende wetsvoorstel alleen nog het kader bevat voor
de mogelijkheid van het houden van experimenten met elektronische
voorzieningen bij het stemmen en de stemopneming?
Het lid Klein vraagt op welke wijze dit initiatiefwetsvoorstel zich verhoudt
tot de Grondwet. Kan de initiatiefnemer hier in een korte passage op
ingaan?
3. Doelstelling en reikwijdte van de experimenten
De indiener wil met de wet bewerkstelligen, zo begrijpen de leden van de
VVD-fractie, dat reeds bij herindelingsverkiezingen vanaf november 2017
kan worden geëxperimenteerd met elektronisch stemmen en tellen. Deze
leden vragen waarop de indiener zich baseert. Hoe ver zijn de technieken
om daadwerkelijk vanaf november 2017 te kunnen gaan experimenteren
met elektronisch stemmen en tellen?
Het is voor de initiatiefnemer van groot belang dat de toegankelijkheid tot
het stemproces voor mensen met een lichamelijke beperking wordt
vergoot. De leden van de PvdA-fractie steunen dit. Mensen met een
handicap kunnen moeilijker overweg met het papieren biljet; een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

4

stemprinter die hen met spraakaanwijzingen door het proces loodst,
verbetert de toegankelijkheid van het stemmen voor hen. Voor sommige
andere doelgroepen is er echter nauwelijks vooruitgang; er is zelfs
achteruitgang. Niet iedereen is immers even digitaal vaardig of kan goed
begrijpen hoe het elektronische proces verloopt. Ziet de initiatiefnemer dit
probleem ook? Zo ja, hoe houdt hij hier rekening mee? Binnen Europa
wordt alleen in België een stemprinter en een stemmenteller gebruikt.
Welke ervaringen heeft men in België met het proces? En hoe is dat in de
andere landen (Rusland, Australië, Canada en India) waar op dit moment
elektronisch wordt gestemd? Hoe houdt de initiatiefnemer rekening met
de buitenlandse ervaringen in de evaluatie?
De initiatiefnemer geeft aan, in navolging van de adviezen van de
Commissie-Korthals Altes en de Commissie-Van Beek over het stemmen
met een stemprinter en elektronische stemopneming, eerst te willen gaan
experimenteren. De leden van de PvdA-fractie vragen de initiatiefnemer of
hij kan aangeven waar hij met feitelijk nieuwe elementen komt die de
Commissie-Van Beek niet besprak, dan wel in het advies opnam? Kan de
initiatiefnemer ook ingaan op visie van de Kiesraad die aangeeft dat de
ruimte om te experimenteren in het verkiezingsproces te beperkt is?
Kunnen ook meerder soorten experimenten tegelijk gehouden worden,
zoals de Kiesraad zich afvraagt? Kan de initiatiefnemer ook verder ingaan
op het volledige advies van de Kiesraad?
De leden van de CDA-fractie delen de doelstellingen die de indiener voor
ogen heeft, te weten het verminderen van het aantal verkeerd uitgebrachte stemmen, het bevorderen van een snellere stemopneming met
minder fouten en het vergroten van de toegankelijkheid tot de stemming
voor mensen met een visuele, motorische of andere lichamelijke
beperking. Deze leden kunnen zich evenwel voorstellen, dat bij experimenten met elektronische voorzieningen niet alle doelstellingen in gelijke
mate worden bereikt. Zelfs is het mogelijk, dat het gebruik van elektronische voorzieningen weliswaar een snellere stemopneming bevordert,
maar de toegankelijkheid schaadt.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven dat er bij het deelnemen aan
verkiezingen, als belangrijkste democratische instrument van de burger,
zo min mogelijk fysieke obstakels zouden moeten bestaan. In dit verband
vragen de leden van de CDA-fractie de indiener in te gaan op de stelling
van de commissie-Korthals Altes, die ook de Raad van State aanhaalt
(blz. 7): «Bij het gebruik van stemmachines in een stemlokaal is de
toegankelijkheid beperkter dan bij het stemmen met stembiljetten.
Bedienen van de stemmachine zonder hulp is voor burgers met een
lichamelijke beperkingen en ouderen mogelijk lastig of zelfs onmogelijk.»
Onderkent de indiener het risico, dat het gebruik van elektronische
hulpmiddelen het stemproces voor een aantal kiezers juist ontoegankelijker maakt, zoals bleek bij een simulatie door de Technische Universiteit
Delft, waarnaar de Kiesraad verwijst? Wanneer is naar de mening van de
indiener een experiment met het gebruik van elektronische hulpmiddelen
geslaagd, zo vragen deze leden.
Een andere doelstelling van het voorliggende wetsvoorstel is volgens de
indiener het verminderen van het aantal verkeerd uitgebrachte stemmen.
De leden van de CDA-fractie veronderstellen, dat de indiener hiermee
doelt op ongeldige en blanco stemmen. Hoe kan bij een experiment met
elektronische voorzieningen onderscheid worden gemaakt tussen een
bewust ongeldige en een onbewust ongeldige stem, zo vragen deze
leden.
Het lid Klein vraagt zich af in hoeverre een gesplitste wijze van stemmen
en tellen met verschillende technieken toch niet een ietwat gekunstelde
methode is waarbij de modernisering van het stemmen van de regen in
de drup kan komen. In dit kader is dit lid dan ook benieuwd naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

5

ervaringen uit andere landen met dergelijke elektronische systemen en
methoden (idealiter landen met een zo vergelijkbaar mogelijk kiesstelsel).
Kan de initiatiefnemer een beknopt overzicht geven van de stand van de
techniek zoals deze ook internationaal gebruikt wordt? Welken ervaringen
zijn er tot nu toe in het buitenland opgedaan? In hoeverre wordt er door
landen die óók gebruik maken van twee aparte elektronische systemen
(namelijk voor stemmen én stemopneming separaat) nagedacht om de
door hen gebruikte methodiek verder te ontwikkelen richting een meer
integrale vorm van het elektronische stemproces?
In de reactie van de initiatiefnemer op het advies van de Afdeling
Advisering van de Raad van State valt te lezen dat in het gewijzigde
wetsvoorstel «de aanwijzing van gemeenten waarin experimenten met
elektronische voorzieningen plaats zullen vinden, gebeuren zal door de
Minister van BZK, maar alleen met instemming van de (betreffende)
gemeenteraden.» Dit is een verandering ten opzichte van het oorspronkelijke wetsvoorstel uit 2012 waarin juist de Minister van BZK zelfstandig
stembureaus hiervoor kon aanwijzen. Allereerst vraagt het lid Klein zich af
waar precies in het gewijzigde wetsvoorstel, en derhalve in de gewijzigde
memorie van toelichting, deze nieuwe bepaling is terug te vinden.
Daarnaast vraagt dit lid zich in dit kader af welke criteria de initiatiefnemer
bij het toewijzen van de mogelijkheid tot experimenteren voor ogen heeft.
Wat maakt de ene gemeente méér geschikt voor een dergelijk experiment
dan de andere? Anders geformuleerd: wat legitimeert de keuze waardoor
sommige kiezers wél elektronisch zouden mogen stemmen en andere
kiezers niet? In dit kader is het ook nog interessant op te merken dat één
van de doeleinden van dit wetsvoorstel volgens de initiatiefnemer is «het
vergroten van de toegankelijkheid tot de stemming voor mensen met een
visuele, motorische of andere lichamelijke beperking.» Terecht wijst de
initiatiefnemer op het feit dat deze kiezers onder de huidige wet- en
regelgeving vaak gebruik maken van hun stemrecht bij volmacht. Het lid
Klein vraagt zich af of, dan wel in hoeverre, het wenselijk is dat er
rekening wordt gehouden met deze specifieke groep kiezers bij het
toewijzen van de mogelijkheid tot het houden van experimenten.
Voorts merkt het lid Klein op dat op 21 januari 2016 de Tweede Kamer
akkoord ging met ratificatie van het VN Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap» (CRPD). Hoe verhoudt zich deze wet met dit
verdrag en de ratificatiewet? Kan de initiatiefnemer hier verder op in
gaan?
4. Noodzaak van experimenten
Het is de leden van de VVD-fractie opgevallen dat de indiener zijn
oorspronkelijke wetsvoorstel heeft omgevormd tot experimentenwetgeving, met als gevolg dat er eerst met elektronisch stemmen en tellen
wordt geëxperimenteerd, voordat het besluit wordt genomen om dit in
heel Nederland in te voeren. Voor experimenten valt veel te zeggen,
omdat zorgvuldigheid in dezen noodzakelijk is, zo merken de leden van de
VVD-fractie op.
Er vinden op het terrein van het verkiezingsproces ook nog andere
experimenten plaats. Hoe verhoudt het onderhavige experiment zich tot
de andere experimenten? In hoeverre is het mogelijk om experimenten te
combineren? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van
de indiener.
De leden van de CDA-fractie vragen de indiener in te gaan op de stelling
van de Kiesraad, dat het karakter van een stemming voor een algemeen
vertegenwoordigend orgaan zich slecht verdraagt met het houden van
experimenten, in de zin van proefnemingen om iets nieuws, in dit geval
nieuwe technieken, uit te proberen. Deelt de indiener de mening van de
Kiesraad, dat de ruimte om te experimenteren in het verkiezingsproces

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

6

beperkt is en dat daaraan duidelijke voorwaarden zijn te stellen? Zo ja, op
welke wijze heeft de indiener dat in het voorliggende wetsvoorstel tot
uitdrukking gebracht?
In verband met de noodzaak van experimenten vragen de leden van de
CDA-fractie de indiener ook nader in te gaan op ervaringen in het
buitenland met elektronische voorzieningen. De Raad van State wijst
bijvoorbeeld op landen die besloten hebben de stemcomputer niet in de
voeren, en op landen waar, evenals in Nederland, na invoering besloten is
tot afschaffing. De Raad van State noemt Ierland, het Verenigd Koninkrijk,
Duitsland en de Verenigde Staten. Ook wijst de Raad van State op landen
waar de inzet van stemcomputers niet zonder problemen verlopen is,
zoals India. De leden van de CDA-fractie vragen de indiener in te gaan op
lessen die naar zijn mening te trekken zijn uit de praktijk in andere landen.
5. Waarborgen in het verkiezingsproces
Het is goed, zo menen de leden van de VVD-fractie, dat de waarborgen
voor het verkiezingsproces bij elektronisch stemmen en tellen in het
wetsvoorstel zijn opgenomen, want het gaat om belangrijke waarborgen,
ook voor de leden van de VVD-fractie. Binnen die kaders moet de lagere
regelgeving worden opgesteld.
Het is voor de leden van de PvdA-fractie van belang dat de systemen goed
beschreven en gecertificeerd zijn, zodat de borging van het proces
geregeld is. Daarnaast vinden deze leden dat het papieren stembiljet en
de steekproefsgewijze controle van het tellen van de stemmen leidend
moeten zijn om het proces controleerbaar te maken. De apparatuur moet
robuust genoeg zijn om erop te kunnen vertrouwen. Kan de initiatiefnemer dit onderschrijven?
Dat elke kiesgerechtigde één stem uit per verkiezing uitbrengt die één keer
wordt meegeteld moet als basis gelden voor het inrichten van het proces.
Het moment van toelating van de kiezer tot de stemprinter moet volgens
de initiatiefnemer de uniciteit garanderen. Hoe denkt de initiatiefnemer
daarbij het mogelijk frauderen door de voorzitter, met in het achterhoofd
de kwestie die tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 in de
gemeente Landerd zich voordeed, voor te zijn? Welke garanties biedt het
voorstel dat een dergelijke zaak wordt voorkómen, zo vragen de leden van
de PvdA-fractie. Goede voorlichting en training van stembureauleden is
noodzakelijk, zo menen de leden van de PvdA-fractie. Hoe voorziet de
initiatiefnemer hierin? Risico’s dienen hoe dan ook te worden uitgebannen
alvorens overgegaan kan worden tot algehele invoering van elektronisch
stemmen. Welke specifieke rol ziet de initiatiefnemer voor de Minister van
BZK in het proces, ook in zijn functie als «regisseur», en bij zijn keuze van
de locaties en voorzieningen?
De leden van de CDA-fractie hechten aan een zorgvuldige weging van de
waarborgen waaraan het verkiezingsproces moet voldoen. De commissieKorthals Altes heeft in haar rapport acht waarborgen geformuleerd:
transparantie, controleerbaarheid, integriteit, kiesgerechtigdheid,
stemvrijheid, stemgeheim, uniciteit en toegankelijkheid. Deze leden
vragen de indiener hoe hij de balans bewaart tussen de verschillende
waarborgen. Zijn alle waarborgen van eenzelfde gewicht? Of gaat in
bepaalde situaties de ene waarborg boven de andere?
De leden van de CDA-fractie constateren, dat de indiener een opsomming
van de verschillende waarborgen heeft opgenomen in de artikelen 5 en 6
van het voorliggende wetsvoorstel. Deze leden vragen de indiener, wat de
juridische betekenis is van het woord «voldoende» in deze artikelen. Hoe
kan de waarde van deze bepalingen worden beoordeeld zonder kennis
van de uitwerking?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

7

De leden van de CDA-fractie hechten grote waarde aan het feit dat tijdens
verkiezingen waarbij gebruik wordt gemaakt van experimentele
apparatuur, gerekend kan worden op de betrouwbaarheid ervan. Deze
leden hebben enige vragen over de gebruikte technologie. De experimenten die onder het wetsvoorstel vallen zijn werkelijke verkiezingen
(denk daarbij aan bv. herindelingsverkiezingen). Deze leden gaan er dan
ook van uit, dat de apparatuur al voor deze verkiezingen getest zal zijn op
mogelijkheden tot fraude. In dit verband vragen deze leden de indiener in
te gaan op de voorwaarden zoals de Kiesraad die formuleert, namelijk: de
voorziening waarmee geëxperimenteerd wordt, moet in de praktijk zijn
beproefd en daarbij bewezen hebben geschikt te zijn om bij een verkiezing
te worden ingezet; en de effecten van het experiment dienen geen
onaanvaardbaar risico te vormen voor de stemming of telling.
6. Administratieve en financiële lasten voor overheid en burger
Met betrekking tot de kosten van het invoeren van stemmen met een
stemprinter wil de initiatiefnemer de verantwoordelijkheid bij de regering
leggen. De leden van de PvdA-fractie vragen of hij randvoorwaarden wil
of kan stellen, en zo ja, welke?
De leden van de CDA-fractie vragen, of de indiener er rekening mee heeft
gehouden, dat de voorbereiding van een verkiezing voor veel gemeenten
minimaal een half jaar van tevoren start. De Kiesraad wijst erop, dat in
gemeenten waar een experiment wordt gehouden, op dat moment al
bekend moet zijn wat dit experiment inhoudt, wat daarvan het doel is,
welke procedures daarbij concreet gelden en welke voorwaarden daaraan
worden gesteld. Ook de voorlichting van kiezers vergt bijzondere
aandacht wanneer het stemproces wordt gewijzigd. Heeft de indiener
deze overwegingen betrokken bij zijn raming van de administratieve en
financiële lasten van het voorliggende wetsvoorstel?
7. Evaluatie
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de afweging van de
kosten en het draagvlak binnen gemeenten duidelijk in de evaluatie aan
de orde moeten komen. Ook de veiligheid is van groot belang. Deelt de
initiatiefnemer deze visie? De initiatiefnemer geeft aan dat mede aan de
hand van de evaluatie een besluit wordt genomen of het wenselijk is de
maatregelen definitief in wetgeving neer te leggen. Wat bedoelt de
initiatiefnemer hier met «mede aan de hand van»?
Hoe zal de initiatiefnemer in de evaluatie rekening houden met buitenlandse ervaringen, zo vragen de leden van de PvdA-fractie.
8. Consultatie
De leden van de CDA-fractie vragen waarom de indiener de oorspronkelijke versie van dit wetsvoorstel uitsluitend heeft voorgelegd aan de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Deze leden vragen,
waarom de indiener de Kiesraad niet eerder bij het voorliggende
wetsvoorstel heeft betrokken. De Raad van State adviseerde immers al in
oktober 2012 de Kiesraad bij de verdere behandeling van het initiatiefwetsvoorstel te betrekken.
Deze leden vragen de indiener in te gaan op de onderscheiden elementen
van het advies van de Kiesraad van 18 maart 2016. Onderschrijft de
indiener het advies van de Kiesraad, dat er voldoende tijd moet worden
uitgetrokken om experimenten voor te bereiden? De Kiesraad benadrukt,
dat er niet alleen tijd nodig is voor onderzoek en het maken van regelgeving, maar ook voor de implementatie daarvan en voor voorlichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

8

Hoe reëel acht de indiener in dit licht zijn verwachting dat de eerste
experimenten kunnen plaatsvinden tijdens de gemeentelijke herindelingsverkiezingen in november 2017? Deze leden vragen de indiener nader in te
gaan op de benodigde tijd voor onderzoek, de bijbehorende testen en het
opstellen van de noodzakelijke uitvoeringsregelgeving.
Ten slotte vragen de leden van de CDA-fractie, of de indiener inmiddels
adviezen over het gewijzigde wetsvoorstel heeft ontvangen van de VNG
en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVvB).
II ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel 2, eerste lid
De leden van de CDA-fractie vragen, waarom de indiener in dit artikel
«invoering van elektronische voorzieningen ten behoeve van het gebruik
in het stemlokaal» als doel van de experimenten aanduidt. Naar de
mening van deze leden is invoering van elektronische voorzieningen ten
behoeve van het gebruik in het stemlokaal een middel, waarvan de
doeltreffendheid nog zal moeten blijken uit de experimenten, namelijk dat
«het aantal ongeldige stemmen wordt verminderd, de snelheid en
betrouwbaarheid van de stemopneming worden bevorderd en het
zelfstandig stemmen wordt bevorderd». Deelt de indiener deze mening?
Artikel 2, tweede lid
De leden van de CDA-fractie vragen, of de voorgestelde bepaling het
mogelijk maakt dat de Minister alle gemeenten aanwijst als gemeenten
waar een experiment wordt gehouden. Zo ja, vindt de indiener dat
wenselijk? Zo nee, bedoelt de indiener dan aan te sluiten bij de
commissie-Van Beek, die adviseerde om te experimenteren bij enkele
verkiezingen op lokaal niveau, zoals herindelingsverkiezingen of bij
verkiezingen van kleine gemeenteraden?
Artikel 3
De indiener sluit niet uit dat, als de techniek het op een betrouwbare wijze
mogelijk maakt, de scanner in de stembus wordt ingebouwd. De leden
van de VVD-fractie vragen zich af hoe dat zich verhoudt tot de passage
waarin de indiener er gemotiveerd van afziet dat de kiezer zelf zijn
stembiljet kan scannen, na het uitbrengen van de stem.
In artikel 3 van het wetsvoorstel zijn de artikelen opgesomd waarvan moet
worden afgeweken om de experimenten mogelijk te maken. De Kiesraad
wijst in zijn advies op nog twee artikelen, te weten artikel 58 Wet
raadgevend referendum en artikel V 4 lid 5 Kieswet. Wat is de reden dat
de indiener deze twee artikelen niet heeft opgenomen? De leden van de
VVD-fractie vragen de indiener in te gaan op dit onderdeel van het advies
van de Kiesraad.
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 8

9