-

Aan de slag met nazorg
Evaluatie pilots Soepelere overgang naar werk
Januari 2021

Jan Raaijman
Ed Smeets
Ton Eimers

Raaijman, J., Eimers, T. & Smeets, E. (2021) Aan de slag met nazorg. Evaluatie pilots Soepelere
overgang naar werk. Nijmegen: KBA Nijmegen.

Dit onderzoek is gefinancierd door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.
NRO-projectnummer: 405-10-480-002.

 2021 KBA Nijmegen
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden
vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan
ook, en evenmin in een retrieval systeem worden opgeslagen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van
KBA Nijmegen.
No part of this book/publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without
written permission from the publisher.

ii

Inhoudsopgave

Samenvatting

1

1 Onderzoek naar pilots Soepelere overgang naar werk
1.1 Inkadering thematiek
1.2 Aanpak van het onderzoek
1.3 Leeswijzer

5
5
7
10

2 De pilots
2.1 Inleiding
2.2 Landstede/Deltion IJssel Vecht
2.3 RMC Agglomeratie Amsterdam
2.4 MBO Rijnland
2.5 RMC Zuid Oost Drenthe
2.6 Rivierenland
2.7 RMC Friesland Noord
2.8 Aantallen deelnemers pilots

13
13
14
15
17
19
20
21
22

3 Verwachtingen en ervaringen van jongeren
3.1 Toelichting enquêtes
3.2 Werken of doorleren?
3.3 Terugblik op gevolgde opleiding
3.3.1 Vragenlijst einde opleiding
3.3.2 Vervolgmeting
3.4 Behoefte aan ondersteuning
3.5 Gevolgen Corona-crisis
3.6 Conclusies

25
25
28
30
30
32
36
39
39

4 Analyse van de pilots
4.1 Verloop van de pilots
4.2 Samenwerking in de pilots
4.3 Interventies en ondersteuning
4.4 Doelgroep en loopbanen
4.5 Externe factoren

41
41
42
44
48
49

5 Verwante initiatieven
5.1 Route Arbeid in praktijkonderwijs en vso
5.2 Transitieroute
5.3 De Participatiescan
5.4 Vergelijking pilots Soepelere overgang en verwante initiatieven

55
55
57
59
60

6 Conclusies en aanbevelingen

63

iii

Samenvatting

Inkadering thematiek
Voor de meeste jongeren verloopt de overgang van beroepsopleiding naar werk soepel en zonder
problemen. Dat geldt echter niet voor allemaal. In een motie vroegen Kamerleden Kwint en Özdil
aandacht voor studenten van de entreeopleiding of mbo-niveau 2, voor wie de overgang naar
werk vaak niet eenvoudig is. De motie vroeg de regering, om samen met mbo-instellingen en
gemeenten, een proef te starten om studenten nog twee jaar na afronding van de opleiding te
begeleiden bij de start op de arbeidsmarkt. De belangstelling bij scholen en gemeenten om aan
de proef mee te doen bleek groot en uiteindelijk hebben zes regio’s invulling gegeven aan deze
proef. Deze zes pilots Soepelere overgang naar werk zijn in september 2018 van start gegaan.
Het onderzoek
KBA Nijmegen heeft in opdracht van NRO onderzoek gedaan naar de pilot Soepelere overgang.
Dit onderzoek richtte zich op een tweetal hoofdvragen:
− Hoe ziet de samenwerking rondom deze pilots eruit en welke werkzame vormen van domeinoverstijgend samenwerken zijn daarbij aan te geven?
− In welke mate leidt deze samenwerking tot concrete acties die jongeren helpen in de overgang
naar werk (begeleiding, interventies, faciliteiten) en tot meer goedgeschoolde, werkfitte jongeren die perspectief hebben op duurzaam werk?
Het onderzoek is uitgevoerd in de periode tussen april 2019 en december 2020.
De pilots
In zes regio’s zijn pilots uitgevoerd (aangeduid met de initiatiefnemende partij en/of regiobenaming): Landstede/Deltion IJssel Vecht, RMC Agglomeratie Amsterdam, MBO Rijnland, RMC
Zuidoost Drenthe, Rivierenland en RMC Friesland Noord.
De pilots zijn op verschillende momenten gestart en kenden over het algemeen een vrij lange
aanlooptijd die gebruikt werd om afspraken te maken over de afbakening van de doelgroep en
voor de uitwerking van de voorgestelde aanpak. De studenten die deelname aan de pilots werden
op verschillende tijdstippen en manieren benaderd en betrokken. Soms vooral met het doel om
de uitstromende studenten in beeld te houden, in andere gevallen werden de studenten geïnformeerd over verschillende ondersteuningsmogelijkheden en een derde groep heeft gedurende de
pilot een gerichte vorm van interventie gehad.
Verwachtingen en ervaringen van jongeren
In het kader van het onderzoek zijn interviews afgenomen met in totaal 193 studenten die hebben
deelgenomen aan de pilots. De belangrijkste uitkomsten van de interviews zijn:
− Werken of doorleren? De pilots soepelere overgang hebben voor een groot deel een doelgroep bereikt die niet de overgang naar werk heeft gemaakt (maar ervoor heeft gekozen door
te leren). Anderzijds blijkt dat de grens tussen werken en doorleren vaak nog niet getrokken
is en dat studenten nog (kunnen) wisselen van plan en perspectief.
− Hoe kijken jongeren terug op hun opleiding? De overgrote meerderheid van de pilotdeelnemers is positief over de eerder gevolgde opleiding, niet alleen direct aan het einde van de
opleiding, maar ook terugkijkend na een periode van werk of vervolgopleiding.

1

− Belang van stages en begeleiding: Het valt op dat de pilotdeelnemers een hoge waardering
uitspreken voor de stages die zij in hun opleiding hebben gevolgd. Naast de stages vinden de
meeste studenten dat zij ook door hun mentor of studieloopbaanbegeleider goed zijn voorbereid op het werk of de vervolgopleiding
− Behoefte aan ondersteuning: Aan het einde van de opleiding verwacht een groot deel van de
deelnemers dat zij in het vervolg ondersteuning nodig zullen hebben. Dat geldt vooral voordeelnemers die door willen leren. Van de jongeren die zijn gaan werken geeft twee derde aan
juist geen behoefte te hebben aan extra ondersteuning of begeleiding.
Verloop van de pilots:
De pilots hebben een lange opstartfase gehad en zijn pas relatief laat gestart met het daadwerkelijk begeleiden en ondersteunen van studenten. De lange opstartfase had onder meer te maken
met de gekozen opzet van de proef met pilots, de tijd die nodig was om regionaal afspraken te
maken en de benodigde tijd om een concrete doelgroep te benaderen en een ondersteuningsaanbod te kunnen doen. Daardoor zijn er weinig deelnemers die de overstap naar werk hebben
gemaakt en een vorm van nazorg hebben gekregen. Ook hebben de pilots nog moeten zoeken
naar de beste manier om deelnemers in beeld te houden nadat ze de opleiding hadden verlaten.
Interventies en ondersteuning
De pilots hadden vaak bij aanvang nog geen concreet beeld over de manier waarop de nazorg
voor jongeren ingevuld zou gaan worden. Het bleek vervolgens ook lastig om nog contact te
houden met studenten nadat zij de opleiding verlaten hadden. Vanuit de les dat nazorg al moet
beginnen op school, werd in de pilots veel ingezet op preventie. Daarnaast werd aan de jongeren
op verschillende manieren additionele begeleiding en ondersteuning geboden en voor sommige
jongeren extra training of scholing.
Externe factoren
Ook de pilots soepelere overgang hebben de nodige hinder ondervonden van de Corona-pandemie. Vanaf het voorjaar van 2020 was weinig nog mogelijk. De scholen hebben veel energie
gestopt om kwetsbare jongeren in beeld te houden, en werd minder aandacht geschonken aan
jongeren waarvan verwacht werd dat ze het zelf wel konden redden.
Verwante initiatieven
In het landelijk beleid en in de regionale praktijk wordt ook gekeken naar andere voorbeeldinitiatieven, zoals de Route Arbeid, de Transitieroute en de Participatiescan. Deze activiteiten worden
op meerdere plaatsen in Nederland uitgevoerd. Zowel de pilots als de andere initiatieven wordt
de overgang van opleiding naar werk beschouwd als een fase, die begint ruim voor het einde van
de opleiding en doorloopt, ook na het vinden van een eerste baan. Een ander terugkerend onderwerp is het belang van stages en de begeleiding tijdens de stage. Terwijl de overeenkomsten
in vragen, oplossingen en moeilijkheden tussen de pilots en de andere initiatieven groot zijn,
bieden de andere initiatieven ook enkele aanvullende inzichten. Zo wordt meer dan in de pilots
de nadruk gelegd op de integrale aanpak en de samenhang tussen de afzonderlijke interventies.
Conclusies
Samenwerking en regie
Uit de pilots blijkt dat mbo-instellingen en gemeenten gezamenlijk verantwoordelijkheid voor de
overgang van opleiding naar werk (van bepaalde doelgroepen) willen en kunnen nemen. Daarbij
2

gaat het bij de gemeenten zowel om de RMC-functie, als om het beleids- en werkterrein van Werk
& Inkomen. In de praktijk blijken beide partijen – samen met bedrijfsleven - noodzakelijke partners
voor de aanpak. In de ontwikkeling van interventies is men tot de conclusies gekomen dat de
overgang een transitiefase is, die start al binnen het onderwijs in de vorm van preventieve aanpakken. In die fase zijn mbo-instellingen leidend.
De noodzaak van samenwerking vanuit het perspectief van de gemeente ligt deels in het terugdringen en voorkomen van (jeugd)werkloosheid. Het verloop van de pilots in Corona-tijd laat zien
dat juist de doelgroep van de pilots geraakt wordt door de gevolgen van de crisis.
Uitvoering en uitrol
Het organiseren van ondersteuning in de overgang van opleiding naar werk blijkt voor het mboniveau 2 complexer dan voor de entree-opleidingen, waar al meer ervaring is opgedaan. Bij mbo2-opleidingen is de schaal van uitvoering groter. Dat vraagt een proces van uitrol en implementatie binnen de mbo-instellingen. Aan de kant van gemeenten kan vaak worden samengewerkt
met regionaal georiënteerde diensten (RMC, regionale sociale dienst, werkbedrijf), maar dat is
niet altijd het geval.
Integrale benadering van interventies
In de pilots zijn belangrijke lessen geleerd wat betreft de interventies die nodig zijn om jongeren
adequaat te kunnen ondersteunen. De belangrijkste les is dat meerdere, aansluitende interventies nodig zijn gedurende het transitietraject van opleiding naar werk. Er zijn in de pilots en daarbuiten grote stappen gezet in de ontwikkeling en er liggen aanzetten voor een integrale, doorlopende benadering.
Doelgroep
De doelgroep van die ondersteuning nodig heeft bij de overgang van opleiding naar werk (en
daarna) is moeilijk af te bakenen, omdat jongeren vaak zelf nog niet de keuze gemaakt hebben.
Daarnaast verschilt tussen personen en situaties wat de aard en omvang van de ondersteuningsbehoefte is. Voor meer preventieve interventies hoeft dat geen probleem te zijn, maar ondersteuning daarna is vooral nodig voor jongeren die gaan werken – al zijn zij zich daar zelf niet altijd
bewust van.
Inzet van databestanden
Om jongeren in hun loopbaan ondersteuning te kunnen bieden en om daarbij niet te hoeven
wachten tot het mis gaat, is een goed gebruik van databestanden nodig. In de pilots zijn daar
ervaringen mee opgedaan, maar het ontbreekt aan een landelijk, wettelijk kader.
Financiering
De pilots hebben moeten zoeken naar een manier om hun ontwikkeltraject te kunnen financieren.
Vaak maken zij daarbij gebruik van additionele financiering (subsidies, tijdelijke gelden). Voor het
doel van een tijdelijke projectorganisatie kan dat adequaat zijn. Voor een brede implementatie
van de ontwikkelde interventies is een structurele bekostiging vereist.

3

1

Onderzoek naar pilots Soepelere overgang naar werk

In dit inleidend hoofdstuk wordt ingegaan op de achtergronden van de thematiek, op de totstandkoming van de motie, de selectie van de pilotregio’s en de gekozen aanpak. De vraagstelling van
het onderzoek wordt nader geduid en de onderzoeksaanpak die door KBA Nijmegen is toegepast
wordt uiteengezet. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO).

1.1

Inkadering thematiek

Voor de meeste jongeren verloopt de overgang van beroepsopleiding naar werk soepel en zonder
problemen. Dat geldt echter niet voor allemaal: In een motie vroegen Kamerleden Kwint en Özdil
aandacht voor studenten van de entreeopleiding of mbo-niveau 2, voor wie de overgang naar
werk vaak niet eenvoudig is. De motie vroeg de regering, om samen met mbo-instellingen en
gemeenten, een proef te starten om studenten nog twee jaar na afronding van de opleiding te
begeleiden bij de start op de arbeidsmarkt. De belangstelling bij scholen en gemeenten om aan
de proef mee te doen bleek groot en uiteindelijk hebben zes regio’s invulling gegeven aan deze
proef.
In de genoemde motie van Kwint/Özdil wordt gewezen op het belang van een goede begeleiding
van mbo-studenten bij het behalen van het diploma en het vinden van een baan. Gewezen wordt
op studenten uit de entreeopleiding of uit opleidingen op mbo-niveau 2. De kans op werk (voor
hen die niet doorstromen naar vervolgonderwijs) wordt in belangrijke mate bepaald door twee
factoren, namelijk de persoonlijke kenmerken en situatie van de student en richting en niveau van
de gekozen opleiding. Dat laatste speelt met name een rol voor de studenten van mbo-niveau 2.
De kans op werk verschilt per opleidingsrichting. De werkloosheidspercentages na een mbo-2opleiding lopen uiteen van nul tot veertig procent, waarbij opleidingen als dierverzorging, administratief medewerkers en ICT-medewerker het slechtst scoren. 1 Voor de entreeopleiding geldt als
geheel dat het niveau van de opleiding medebepalend is voor de kans op werk.
Naast de gekozen opleiding spelen echter vooral de situatie en kenmerken van de student zelf
een belangrijke rol. Onderzoek naar de loopbanen van mbo-studenten met een beperking laat
zien dat zij het niet alleen op school vaak lastig hebben, maar ook in het vinden en behouden van
werk. Het grootste deel van deze studenten met een beperking behoort tot het type ‘cluster 4’,
dat wil zeggen jongeren met ernstige gedragsproblemen, psychische of psychiatrische problematiek. Het loopbaanperspectief voor deze groep is zeer verschillend: ongeveer de helft doorloopt
het mbo relatief succesvol en heeft geen verminderde kans op werk; de andere helft van de groep
echter heeft te maken met meervoudige problematiek en haalt vaak het diploma niet, vindt geen
werk en heeft ook vaak geen uitkering. Ook onder jongeren met andere typen beperkingen (cluster 1-3) zijn de uitvalkansen groot. Een zeer groot deel van hen belandde in de oude situatie in
de Wajong. 2 Onderzoek laat zien dat de meeste studenten met extra ondersteuning en

1
2

Meng, C. & Sijbers, E. (2017) Arbeidsmarktrelevantie mbo niveau 2. Maastricht: ROA.
Eimers, T., Kennis, R. & Özdemir, M. (2013) Aan het werk met Passend Beroepsonderwijs. Loopbanen van jongeren
met een beperking in het mbo. Nijmegen: KBA i.s.m. REA College

5

aanpassingen op school het wel redden. De problemen treden op rondom de (langere) stages
later in de opleiding: bijvoorbeeld bij het vinden van een passende stageplek, of het regelen van
goede begeleiding binnen het leerbedrijf. Wat opvalt, is dat zij onvoldoende worden voorbereid
op de overgang naar de arbeidsmarkt (zelfredzaamheid, realistisch zelfbeeld, handhaving in arbeidssituatie). Ook de jongeren die het diploma wel behalen hebben het daarom vaak moeilijk in
overgang naar de arbeidsmarkt. Ook met diploma geldt vaak dat passend werk een vereiste is. 3
In het mbo maken de meeste instellingen geen onderscheid meer tussen studenten die vanwege
een chronische aandoening beperkingen ervaren of studenten die vanwege thuissituatie of andere persoonlijke omstandigheden extra ondersteuning nodig hebben. Onder de vlag van passend onderwijs wordt voor de hele doelgroep extra ondersteuning geboden. 4 Daarbij beperken
de problemen in de schoolloopbaan en in de overgang naar werk zich niet tot alleen de entreeen mbo-niveau 2 opleidingen. Ook op de hogere mbo-niveaus ondervinden jongeren met een
extra ondersteuningsbehoefte belemmeringen in hun opleiding, stage en overgang naar werk.
Specifiek voor entree en mbo-niveau 2 is dat de combinatie van persoonlijke situatie en gekozen
opleiding de kans op werk verminderen.
Zoals aangegeven vormt juist de overgang naar werk en het daarna vinden en behouden van
werk een kwetsbare fase in de loopbaan. Traditioneel wordt naar de aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt gekeken als een overgangsmoment: de student heeft het diploma gehaald, laat de
school achter zich en gaat op zoek naar werk. Vanuit het oogpunt van de school is de klus geklaard. De jongere is zelf verantwoordelijk voor het vinden van werk. Lukt dat niet, dan kan hij
een beroep doen op de gemeente (sociale dienst, jongerenloket) voor een uitkering en hulp bij
het vinden van werk. In die zienswijze is de overgang van school naar werk een breukmoment in
de loopbaan: er wordt afgesloten en opnieuw begonnen. Nadeel van deze manier van kijken is
dat er nauwelijks sprake is van continuïteit en overdracht: de begeleiding die de jongere op school
nog kreeg, stopt en er vindt geen overdracht plaats naar bijvoorbeeld een nieuwe werkgever of
naar de gemeente. Een andere manier van kijken is het zogenaamde transitiedenken, waarbij
uitgegaan wordt van de loopbaan van de jongere. De overgang van school naar werk wordt niet
als een overgangsmoment beschouwd, maar als een overgangsfase: een transitie. De transitiefase loopt door na het behalen van het diploma: zoeken van werk, sollicitaties, behouden van
werk. Minder zelfredzame jongeren hebben in deze transitiefase vaak een vorm van ondersteuning nodig. Daarom staan continuïteit, overdracht en samenwerking voorop in het transitiedenken. Deze visie ziet de overgangsfase als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de jongere
zelf, het onderwijs, bedrijfsleven en gemeente. 5
In de motie Kwint/Özdil wordt met name gekeken naar de tweede fase van de transitie, namelijk
het vinden en behouden van werk. In de Verzamelbrief toezeggingen mbo vraagt de minister in
de pilots nadrukkelijk ook om preventieve inzet, dus in de eerste fase van de transitie als de
student nog in opleiding is. 6
Juist in het aspect van gedeelde verantwoordelijkheid voor een succesvolle transitie van opleiding
naar werk schuilt ook de complexiteit. Partijen waarmee de jongere in zijn loopbaan te maken
heeft, werken elk vanuit verschillende doelen, taken en mogelijkheden. Een goede aansluiting in
werkwijze, communicatie en afstemming is lang niet vanzelfsprekend. In een recent project is met

3
4
5
6

6

Eimers, T., Boon, B. & Kennis, R. (2012) Signalen voor passend beroepsonderwijs. Jongeren met een beperking in
het mbo. Nijmegen: KBA i.s.m. REA College
Eimers, T. & Kennis, R. (2017) Passend onderwijs in het mbo: tussenbalans. Nijmegen: KBA Nijmegen.
Eimers, T e.a. (2017) Van School Naar Werk. Naar een andere benadering. Nijmegen: KBA Nijmegen, Oberon, VNG,
Zunderdorp Beleidsadvies & Management en Selle van der Woude.
Ministerie van OCW (2018) Verzamelbrief toezeggingen mbo. 10 juli 2018. Den Haag: OCW.

tien mbo-instellingen verkend wat er nodig is om de transitie naar werk voor jongeren succesvol
te maken. Daaruit bleek dat de grootste uitdaging niet zo zeer ligt in het vinden van de benodigde
instrumenten (begeleiding, passende stageplek, jobcoach), maar eerder in het komen tot een
gezamenlijk visie en aanpak, samen met regionale partijen als gemeenten, (leer)bedrijven en
ondersteuningsaanbieders. 7 In de literatuur wordt samenwerking in de regio, zoals beoogd in de
pilot, vaak opgevat als een vraagstuk van netwerksturing: het gaat om complexe problemen (wicked problems) waarbij verschillende aspecten en partijen een rol in spelen. Bovendien is niet één
partij duidelijk probleemeigenaar en hebben verschillende partijen elkaar nodig om het probleem
aan te pakken. In de onderzoeksliteratuur worden verschillende factoren genoemd die het succes
van samenwerking beïnvloeden. 8 Genoemd worden onder meer:
− Gedeelde, heldere visie en daaruit voortvloeiende doelen en handelingskader
− Eigenaarschap en verwachtingspatronen
− Samenstelling van het netwerk, rol- en taakverdeling, verantwoordelijkheden
− Onderling vertrouwen, wederkerigheid
− Besliskracht, besluitvormingsproces en communicatie

1.2

Aanpak van het onderzoek

In het onderzoek naar de pilot Soepelere overgang naar werk richt de hoofdvraag zich op het
aspect van de samenwerking: wat zijn werkzame vormen van domeinoverstijgend samenwerken?
Genoemde factoren die het succes van samenwerking bepalen gebruiken we om die hoofdvraag
te beantwoorden. Daarmee kunnen we het proces van de samenwerking analyseren en beschrijven.
Aan de hoofdvraag van het onderzoek is echter nog een tweede aspect verbonden: het moet
gaan om samenwerking die leidt tot effect voor jongeren en werkgevers, namelijk goed geschoolde en werkfitte jongeren en perspectief op een duurzame werkplek. De samenwerkingsafspraken (visie, doelen, plannen) moeten leiden tot concrete acties die jongeren helpen in de overgang naar werk (begeleiding, interventies, faciliteiten) en die acties moeten vervolgens leiden tot
de gewenste outcome, namelijk goedgeschoolde, werkfitte jongeren en perspectief op duurzaam
werk.

7
8

Eimers, T. & Raaijman, J. (2018) De Transitieroute. Jongeren met een ondersteuningsbehoefte van opleiding naar
werk. Nijmegen: KBA Nijmegen.
Zie onder meer Maras, P. (2005) An International Model for Developing Capacity for Addressing the Needs of At Risk
Youth: a French-English affaire? In: European Educational Research Journal, 4 (2), 100-108; Smeets, E. (2007) Samenwerking tussen primair onderwijs, voortgezet onderwijs, regionale expertisecentra en jeugdzorg. Onderzoek naar
innovatie in vijf regio’s. Nijmegen: ITS; Emerson, K., Nabatchi, T. & Balogh, S. (2011). An integrative framework for
collaboration governance. Journal of Public Administration Research an Theory Advance Access Published, May 2,
p. 1-30; Provan, K.G. & Lemaire, R.H. (2012). Core concepts and key ideas for understanding public sector organizational networks: using research to inform scholarship and practice. Public Administration Review, 72, p. 638-648.

7

In schema ziet de onderzoeksaanpak er als volgt uit:

De onderzoeksactiviteiten zijn uitgevoerd in de periode tussen april 2019 en medio december
2020. In deze onderzoeksperiode werden de volgende activiteiten uitgevoerd:
1. Beschrijvingen startsituatie per regio
2. Verdiepingsgesprekken,
− de inrichting van de samenwerking
− aandacht voor preventie
− vasthouden van verbinding met studenten tijdens Corona
− perspectief vanuit het bedrijfsleven
− Perspectief van de jongeren
− Verduurzaming van de pilots
3. Opzet en uitvoering student enquêtes
4. Overleg, afstemming en rapportages
Deze activiteiten worden hieronder nader toegelicht.
Ad 1. Beschrijvingen startsituatie per regio
In februari 2019 is KBA Nijmegen gestart met het onderzoek naar de pilots Soepelere overgang.
De pilotregio’s waren in september 2018 geselecteerd. KBA begon het onderzoek met een rondgang langs de regio’s waarin met de projectleiders werd kennis gemaakt en waarin een eerste
beeld werd gevormd van hun ambities en aanpak. Per regio werden beleidsstukken verzameld,
en er werden afspraken gemaakt over de uitvoering van het onderzoek.
Ad 2. Verdiepingsgesprekken
− Gedurende het verloop van het onderzoek werden verschillende verdiepingsgesprekken gevoerd met als doel meer zicht te krijgen op de aanpak en het verloop van de samenwerking
en de uitgevoerde interventies ter stimulering van de overgang van jongeren van opleiding
naar werk.
8

− Begonnen werd met een nadere verdieping over de wijze waarop de samenwerking werd ingericht. Per regio werd gesproken met verschillende bij de uitvoer betrokken begeleiders van
de scholen en de gemeenten. Hiervoor werd in sommige gevallen aangesloten bij een werkoverleg dat in de regio plaatsvond, zodat een beter beeld verkregen kon worden van de onderlinge werkafspraken en de manier van werken.
− In verschillende regio’s, zoals Friesland en deels ook in IJssel Vecht, MBO Rijnland en RMC
Zuidoost Drenthe, werd in de loop van het project extra ingezet op preventieve acties om
problemen bij de overgang naar werk te kunnen voorkomen. Hiervoor is onder meer gesproken met RMC-coaches en studieloopbaanbegeleiders van de scholen om hier meer zicht op
te krijgen
− De effecten van Corona is in beeld gebracht doordat in overleg met het ministerie van OCW
en Ingrado een extra inventarisatieronde is gemaakt om te achterhalen hoe en op welke wijze
de regio’s met deze pandemie omgingen. Uit deze inventarisatie bleek dat de ambities van de
regio’s onverminderd op peil bleven, maar dat het tempo van de uit te voeren activiteiten op
een veel lager niveau waren gekomen.
− In de periode na de zomer 2020 is extra aandacht geschonken aan het perspectief van het
bedrijfsleven. Er zijn gesprekken gevoerd met een aantal bedrijven, met enkele jobcoaches
en met een drietal stagecoördinatoren. Niet alle contactpersonen waren echt op de hoogte
van de pilots Soepelere overgang of hadden ook studenten begeleid in de overgang naar
werk. De gesprekken boden wel goed zicht op de manier waarop deze bedrijven meer in het
algemeen aankeken tegen het begeleiden van jongeren die extra ondersteuning nodig hebben. Persoonlijke betrokkenheid bij de loopbanen van jongeren bleek hier de belangrijkste
sleutel te zijn, meer nog dan extra ondersteuning of begeleiding vanuit school of een jobcoach
− Het perspectief van jongeren is tijdens de interviews met de 193 jongeren aan de orde geweest, en in sommige gesprekken zijn nog extra verdiepende vragen gesteld over bevindingen
en wensen. Omdat in deze periode van onlineonderwijs de verbinding met de verschillende
studenten minder intensief was, is ervan afgezien om verdiepingsgesprekken met groepen
jongeren te gaan houden.
− De laatste ronde met verdiepingsgesprekken had betrekking op de verduurzaming van de
pilots. Het bleek dat nog niet alle regio’s hier duidelijke keuzes hadden gemaakt. Ook bleken
enkele regio’s van plan om het thema van arbeidstoeleiding van mbo-jongeren onderdeel te
maken van een bredere vsv aanpak of aanpak in het kader van ‘Perspectief op werk”.
Ad 3. Opzet en uitvoering student enquêtes
Een belangrijk onderdeel van het onderzoek was gericht op de loopbanen van de jongeren uit de
pilots. De deelnemers werden op verschillende momenten nadat ze hun opleiding hadden afgerond, ondervraagd. We vroegen hen naar wat ze op dat moment aan het doen waren, aan het
werk, weer bezig met een opleiding, of iets anders. Ook vroegen we hun naar de ondersteuning
en begeleiding die ze tijdens hun loopbaan hebben gekregen, of hadden gewenst. Tenslotte vroegen we hen naar hun toekomstplannen.
In hoofdstuk 3 wordt uitgebreid verslag gedaan over de uitkomsten van het onderzoek.
Om de student enquêtes uit te voeren werden conform de AVG-richtlijnen afspraken gemaakt
met de regio’s over het verzamelen en verwerken van de bij hen beschikbare informatie. Ook de
regio’s zelf bleken nog zoekend over welke AVG-afspraken precies gemaakt moesten worden en
welke informatie dan precies gedeeld mocht worden. Aan studenten werd goedkeuring gevraagd
om hun ervaringen met ons te delen. Hiervoor werden goedkeuringsverklaringen opgesteld. In
de praktijk bleek dat jongeren toch vaak aarzelingen hadden om deze verklaringen te ondertekenen. Ook zij hadden moeite om de reikwijdte hiervan te overzien en vroegen zich ook af wat
9

deelname aan het onderzoek voor hen zou opleveren. Desondanks zijn er toch 260 interviews
met jongeren uitgevoerd.
De meeste van deze interviews hebben telefonisch plaatsgevonden. In de regio’s Zuidoost Drenthe en Rivierenland zijn een gedeelte van deze interviews door de eigen begeleiders uitgevoerd,
vanuit de gedachte dat dit de respons zou verbeteren. Hierbij hebben deze regio’s daarbij ook
eigen vraagstellingen gebruikt die aansloten bij hun eigen wens om gerichte ondersteuning en
begeleiding aan hún jongeren te kunnen bieden. Daardoor werd de meerwaarde van deze interviews voor de regio’s Rivierenland en Zuidoost Drenthe groter, maar konden niet alle vragen en
vragenlijsten worden meegenomen in de overall- analyses die KBA heeft uitgevoerd om het landelijk beeld te beschrijven over het verloop van de loopbanen van deze 260 jongeren.
Ad 4. Overleg, afstemming en rapportages
Gedurende het onderzoek is er regelmatig overleg geweest met Ingrado, over de afstemming van
werkzaamheden in de regio’s. In een aantal gevallen hebben bezoeken aan de pilotregio’s gezamenlijk plaatsgevonden. Daarnaast heeft KBA een bijdrage geleverd aan de verschillende leercirkels die hebben plaatsgevonden.
Conform de afspraken met de opdrachtgevers en de begeleidingscommissie is een tussenrapportage opgesteld in januari 2020 en een voortgangsmelding in september 2020. De eindrapportage is in concept met de begeleidingscommissie besproken in december 2020. Tussentijds is
een aantal keren met OCW overleg gevoerd over de voortang van het onderzoek. Zo is in april
op verzoek van OCW een extra informatieronde uitgevoerd om zicht te krijgen over de gevolgen
van de Covid-19 pandemie op de voortgang van de pilots.

1.3

Leeswijzer

In deze eindrapportage wordt verslag gedaan van het onderzoek naar de pilots Soepelere overgang. Deze eindrapportage is verder als volgt opgebouwd:
In het tweede hoofdstuk wordt ingezoomd op de samenwerking tussen de verschillende organisaties die invulling geven aan de pilots. Er wordt ingegaan op de startsituatie in de verschillende
pilotregio’s, de verschillen in de aanpak, de keuzes die zijn gemaakt voor de selectie van de
doelgroepen in de pilots en de interventies die zijn toegepast om de deelnemers te ondersteunen
in de overgang van opleiding naar werk. Ook wordt ingezoomd op de financiering van de uitgevoerde activiteiten en de borging van de werkzaamheden in de toekomst.
In hoofdstuk drie kijken we naar de loopbanen van de jongeren die hebben deelgenomen aan de
pilots. In totaal zijn 193 jongeren geïnterviewd over hun loopbanen en hun ervaringen in de overgang van opleiding naar werk. In dit hoofdstuk wordt hierover verslag gedaan. Hierbij kijken we
naar de vastgestelde verschillen in opleiding, achtergronden en ondersteuning van de deelnemers, en de effecten hiervan op hun overgang naar werk.
In hoofdstuk vier vindt een nadere analyse plaats van de pilots. Welke samenwerkingsvormen
zijn ontstaan in de regio’s, welke doelgroepen zijn geselecteerd, welke soorten interventies zijn
toegepast en welke stappen zijn gezet om het project en de activiteiten te verduurzamen? Ook
staan we in dit hoofdstuk stil bij de gevolgen die de Corona pandemie heeft gehad op de pilots.

10

In hoofdstuk vijf worden de pilots in een wat breder perspectief geplaatst van de overgang van
opleiding naar werk van jongeren in het mbo. De aandacht voor deze thematiek is de laatste jaren
toegenomen en in verschillende regio’s en in verschillende soorten initiatieven zijn scholen, gemeenten en bedrijven aan de slag en aan het zoeken naar de beste manier om deze overgang
te verbeteren. In dit hoofdstuk bespreken we een tweetal van deze initiatieven, te weten de aanpak om jongeren afkomstig van Pro/VSO scholen te begeleiden naar een vervolgopleiding of een
baan; en de aanpak van de Transitieroute, een initiatief vooral gericht op de overgang van opleiding naar werk van jongeren uit mbo-niveau 3 en 4. We beschrijven de aanpak en bevindingen
van beide initiatieven en benoemen een aantal van de werkzame bestanddelen die uit beide initiatieven naar voren zijn gekomen.
In hoofdstuk zes worden de belangrijkste conclusies van het onderzoek op een rij gezet. Per
onderwerp worden de bevindingen uit het onderzoek benoemt en de lessen die daaruit te leren
zijn. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal aanbevelingen die op grond van het onderzoek gedaan kunnen worden.

11

2

De pilots

In dit hoofdstuk worden de zes pilots Soepelere overgang nader besproken. Kort wordt de ontstaansgeschiedenis en de start van de pilots beschreven. Vervolgens wordt nader ingegaan op
de werkwijze en aanpak in de zes pilots zelf.
2.1

Inleiding

De pilots Soepelere overgang zijn gestart naar aanleiding van de motie van Tweede Kamerleden
Kwint en Özdil 9. De motie werd door de Tweede Kamer aangenomen en op basis hiervan werden
regio’s in juni 2018 uitgenodigd om deel te nemen aan een proef om studenten na het behalen
van een entreeopleiding of mbo-niveau 2-opleiding nog twee jaar te begeleiden. Op de oproep
reageerden 21 regio’s, waarvan 12 plannen uiteindelijk voldeden aan de criteria. Uit deze 12
plannen werden 8 pilots geselecteerd die in het najaar van 2018 aan de slag gingen. Deze pilots
waren de volgende:
− Landstede/Deltion IJssel Vecht
− RMC Agglomeratie Amsterdam
− MBO Rijnland
− RMC Zuidoost Drenthe
− Rivierenland
− RMC Friesland Noord
− RMC Noord Oost Brabant
− RMC Noord Holland Noord
De precieze vorm van de pilot stond niet van tevoren vast. In de toelichting op de uitvraag van
het ministerie werd expliciet aangegeven dat de regio’s zelf de gelegenheid krijgen om de pilot in
te richten, op een wijze die past bij ieders regionale context. De pilots werden dan ook ieder op
een eigen wijze ingevuld.
In september 2019 is op basis van de bevindingen uit de eerste informatieronde door OCW besloten tot een herschikking van de acht pilots. Er werden drie groepen geïdentificeerd. De eerste
groep betrof de pilots die zich in ieder geval ook richten op studenten van niveau 2, en niet alleen
op studenten afkomstig van de entree opleidingen. De tweede groep betrof de regio’s die ook op
nieuwe, innovatieve manieren zoeken naar verbeteringen in de overgang na school van deze
groep entreestudenten. De derde groep betrof de pilots rondom de regio Den Bosch en de pilot
rondom het Clusius College in Hoorn. Deze laatste initiatieven zijn uitsluitend gericht op entree
studenten en opereren vooral binnen de al opgelegde wettelijke taakstelling. OCW oordeelde dat
de regio’s in deze laatste groep geen invulling geven aan een proef zoals bedoeld in de motie
Kwint/Özdil, en daarom werd besloten deze beide regio’s dan ook niet langer als pilots te beschouwen.
In het overzicht hieronder wordt samengevat waarop de overgebleven zes pilots zich hebben
gericht, en wat de hoofdbestanddelen zijn van hun aanpak.

9

kst-34775-VIII-120 ISSN 0921 - 7371 's-Gravenhage 2018.

13

Overzicht 2.1 – Doelgroep en aanpak per pilot
Regio

Doelgroep

Aanpak

Landstede/
Deltion

−
−
−

entree naar werk
entree naar BBL-2
Niveau 2 naar werk

Verschillende sub regio’s
Afstemming in breed regionaal overleg
Schoolbegeleider wordt jobcoach

RMC
Agglomeratie
Amsterdam

−
−
−
−

entree naar werk
entree naar BBL-2
Niveau 2 naar werk
Niveau 2 naar 3

2 regio’s: Zaanstad en Amsterdam
- Zaanstad: casusoverleg
- Amsterdam: mentoren als jobcoach

MBO Rijnland

-

Studenten School@ work
- Entree en Niveau 2

Koppeling aan School@Work
- Begeleiding naar werk en werkbehoud
- Inzet jobcoaches en studentbegeleiders

RMC
Zuid Oost
Drenthe

-

entree naar werk
entree naar 2
Niveau 2 naar werk
Niveau 2 naar 3

Bestaande aanpak voor Entree nu ook beschikbaar
voor uitstromers niveau 2.
RMC-functionaris werkt vanuit ROC

Rivierenland

-

entree naar werk
Niveau 2 naar werk

Brede aanpak “Continu aantrekkelijk blijven”
Leven lang ontwikkelen
Gemeenschappelijke leerwerkcoaches

Friesland Noord

Fase 1:
- entree naar werk
- entree naar 2
Fase 2:
- Niveau 3+4 naar werk

Samenwerking met 3 ROC’s in heel Friesland.
Na start met entree studenten herschikking.
Nu aanpak op preventie met niveau 3 en 4 studenten, samenwerking jobcoaches RMC

In de volgende paragrafen wordt dit overzicht verder uitgewerkt per pilot. Steeds wordt kort beschreven hoe deze is vormgegeven, hoe de organisatie ervan uitzag, op welke doelgroep men
zich heeft gericht en welke interventies zijn uitgevoerd. Ook wordt het verloop van de pilots beschreven en vooruitgekeken naar de vervolgafspraken die zijn gemaakt.

2.2

Landstede/Deltion IJssel Vecht

Achtergrond en doel
De pilot Soepelere overgang is onderdeel van ‘Start.route’ in deze regio. Dat is een bestaande
aanpak waarin jongeren en jongvolwassenen die een moeilijke start in het onderwijs hebben gehad, additioneel worden begeleid. Doel van de pilot is om kwetsbare jongeren naar duurzame
participatie in de samenleving te helpen.
De organisatie en initiatief
In de pilot wordt samengewerkt tussen twee RMC regio’s (Zwolle en Noordoost Veluwe) en twee
mbo instellingen (Landstede en Deltion College). Er is een projectteam, dat voor de aansturing
zorgt, en er is een klankbordgroep (waarin gemeenten, RMC en Ingrado zitting hebben).
De pilotgroep
De groep deelnemers bestaat uit jongeren die na de entree-opleiding naar werk of naar de combinatie van werk en opleiding (BBL2) gaan. Landstede volgt en begeleidt ook jongeren die van
14

BBL-niveau 2 naar werk gaan. De jongeren bij de Entree-opleiding hebben cognitieve problemen
en gedragsproblemen en/of een moeilijke jeugd. Er zitten ook statushouders in de pilot, die taalproblemen hebben.
De interventies
Het uitgangspunt is dat de jongeren twee jaar begeleiding krijgen. De begeleiding wordt gegeven
door de zogenoemde doorwerkcoaches. Dit zijn functionarissen die in dienst zijn bij de mbo-instellingen en naast de coaching ook lesgeven en/of studieloopbaanbegeleiding verzorgen. De
doorwerkcoach is de contactpersoon voor de student.
In het kader van ‘Start.route’ melden bedrijven zich aan die jongeren in dienst willen nemen. Het
doel is dat er na twee jaar een reguliere werkgever-werknemer relatie is.
Het sociaal werkbedrijf heeft ook jobcoaches. Waar de opdracht van de doorwerkcoach ophoudt,
gaat die van de gemeente in.
Het verloop van de pilots
In het eerste jaar is voor de taken van de doorwerkcoaches bij de ene instelling uitgegaan van
twintig uur per student per jaar en bij de andere instelling is gerekend op vijf uur per student per
jaar. In de loop van het schooljaar 2019/20 is besloten dat aantal uren gelijk te trekken, maar aan
het einde van het schooljaar was dit nog niet gerealiseerd. De coaches geven aan dat vijf uur per
jaar alleen voldoende is als je de studenten al kent en als niet iedereen in de groep veel behoefte
aan begeleiding heeft. Is dat niet zo, dan heb je meer tijd nodig en moet je denken aan tien uur
per jaar.
De coaches gaven in het begin aan dat het contact zoeken met de jongeren veel tijd kostte. Na
het eerste jaar is de ervaring van de coaches dat het begeleiden van de jongeren leuk en belangrijk is. Zij maken individueel afspraken met de jongeren. Daar wordt pragmatisch mee omgegaan.
Bij de een verloopt het contact per app, anderen krijgen regelmatig bezoek van de coach. Gebleken is dat bij jongeren die wat langer van de opleiding verdwenen waren, het contact moeizamer
verliep en dat een veel grotere groep niet meer reageerde op contactverzoeken.
Er is aan de coaches gevraagd om contacten met werkgevers te leggen, maar het contact van
coaches met werkgevers is wisselend.
Voortzetting
De pilot Soepelere overgang eindigt eind december 2020. De begeleiding maakt vanaf 2021 deel
uit van ‘Start.route’. Hiervoor is via een RIF-aanvraag een regionale investeringssubsidie verkregen tot en met 2024.
Uitgangspunt is dat 40 studenten worden begeleid, waarbij de coach vijf uur per student per jaar
krijgt. Daarbij gaat het dan om studenten die de coach al eerder heeft begeleid.

2.3

RMC Agglomeratie Amsterdam

Achtergrond en doel
De aandacht voor kwetsbare jongeren is belangrijk onderwerp in de RMC-regio 21 (Agglomeratie
Amsterdam). De gemeenteraad van Amsterdam heeft hierover een aantal moties aangenomen
waarin tot actie werd opgeroepen en daarbij werd gekeken naar een bredere aanpak in de RMCregio.

15

De organisatie en initiatief
De pilot bestaat van begin af aan uit twee delen: een pilot in Zaanstreek Waterland en een pilot
in Amsterdam. In Amsterdam wordt het project uitgevoerd door de gemeente Amsterdam in samenwerking met het ROC van Amsterdam en was er ook contact met ROC TOP. De pilot werd
ingepast in de bredere arbeidsmarktregio, waardoor er ook in de regio Zaanstreek aan dit onderwerp is gewerkt. Hier wordt samengewerkt tussen het RMC en het Regiocollege.
De pilotgroep
In Amsterdam is gestart met gesprekken met ROC TOP en ROC van Amsterdam. Uiteindelijk is
gekozen om te beginnen bij twee locaties van het ROC van Amsterdam (locatie Centrum en
locatie Zuid-Oost). Men ging zich richten op de doelgroep uitstromers met diploma entree en
niveau 2 van Horeca, Bakkerij en ondersteunende Beroepen (facilitair, horeca, zorg en welzijn,
sport en recreatie, verkoop). In de regio Zaanstad werd gekozen voor de uitstromers entree (alle
richtingen) van het Regiocollege.
De extra ondersteuning die werd geboden richtte zich met name op de groep entreestudenten
die doorstromen naar werk. Door Corona zijn de beoogde aantallen van 50 studenten per locatie
niet gehaald.
De interventies
In Amsterdam werd gezocht naar de beste aanpak om de relatie met studenten niveau 2 te bestendigen zodat deze na school ook in stand blijft. In het kader van de pilot werden acties opgezet
om deze relaties te continueren. Ook hier bleek dat de meerderheid van de studenten na school
niet meer reageerde op (app of bel)-contact. Gemeente heeft wel inzicht in werkgegevens van
vsv’ers (dus niet de jongeren met een niveau 2 diploma) maar deze SUWI-data komt met vertraging binnen. Alle uitstromers zijn goedkeuringsverklaringen toegezonden om goedkeuring te krijgen om hen nog enige tijd te kunnen monitoren. Op deze acties kwam nauwelijks respons.
Besloten is daarop om in te zetten op jongerenadviseurs die vanuit de gemeenten beschikbaar
gesteld worden aan de mbo-instellingen. In het kader van de pilot Soepelere overgang worden
nu twee jongerenadviseurs geplaatst bij de vestigingen van het ROC van Amsterdam in het centrum en op de locatie Zuidoost. Deze jongerenadviseurs gaan jongeren helpen met ondersteuningsvragen met het beschikbare ondersteuningsaanbod van de RMC’s. In oktober 2020 was het
besluitvormingsproces voor deze jongerenadviseurs afgerond, en kon men beginnen met het
zoeken naar een geschikte adviseur en het maken van werkafspraken met het ROC van Amsterdam.
In Zaanstad werd gekozen voor het inrichten van een casusoverleg tussen RMC-coördinatoren
en het Regiocollege. In dit casusoverleg werden alle entreestudenten besproken en was de ambitie om vanaf het schooljaar 19/20 ook te starten met studenten vanuit de niveau 2 opleiding.
Het verloop van de pilot
De pilot Amsterdam heeft zelf een aantal conclusies getrokken over het verloop van de pilot.
Allereerst constateren ze dat er weinig directe uitstromers zijn naar de arbeidsmarkt, met name
vanuit de entree opleidingen. De focus in de pilot richtte zich op de jongeren die na hun opleiding
gingen werken, en dat bleek dus een kleinere groep te zijn, dan vooraf werd gedacht. Daarnaast
bleek dat jongeren na uitstroom niet geïnteresseerd bleken in contact met school. Hierdoor was
het lastig om het contact na uitstroom te bestendigen, ook omdat de onderwijsteams zelf vooral
focus hebben op diplomering waardoor de band met studenten na uitstroom ook niet logisch is.
Tenslotte wordt melding gemaakt van een gebrek aan uren bij het onderwijs, waardoor het ook
lastig is om deze extra taak op te pakken.
16

Voortzetting
De Gemeente Amsterdam heeft inmiddels besloten om een vervolg te geven aan de in gang
gezette activiteiten, ook na beëindiging van de pilotperiode. Men wil werken aan een beter overzicht van de verschillende initiatieven, en aan de uitrol van de aanpak met de jongerenadviseurs.
Ook wordt gewerkt aan een RIF-aanvraag om dekking te zoeken voor de extra inzet die hiervoor
nodig is.

2.4

MBO Rijnland

Achtergrond en doel
De pilot Soepelere overgang (Operatie Kwintslag) maakt deel uit van ‘School@Work’.
School@Work is opgezet als een aanpak voor (jong) volwassenen die geen toegang meer hebben tot reguliere scholing, geen diploma hebben én nog niet aan het werk kunnen.
‘School@Work’ is in 2017 gestart en was ook een initiatief van mbo Rijnland en leerwerkbedrijf
Promen. In het kader van School@Work worden leerlingen van de entreeopleiding binnen de
leer-werkbedrijven begeleid naar een diploma van de entreeopleiding en daarna naar werk of
naar de opleiding mbo-2.
De pilots School@Work en Operatie Kwintslag maken deel uit van de kwaliteitsagenda van mbo
Rijnland en worden daaruit gefinancierd. De hoofddoelstelling is jongeren binnen twee jaar na
uitstroom uit de entreeopleiding via begeleiding op maat naar een duurzame plek op de arbeidsmarkt te helpen.
De organisatie en initiatief
De pilot is een initiatief van mbo Rijnland en leerwerkbedrijf Promen en is onderdeel van de kwaliteitsagenda. Er is afgesproken om de activiteiten vier jaar lang uit te voeren. Hierbij is samenwerking met gemeenten en RMC’s gezocht.
De pilotgroep
De pilotgroep bestaat uit studenten van de entree-opleiding. De pilot is gestart in de groepen van
School@Work (niveau 1). Bij de start zijn drie groepen van maximaal 20 studenten geselecteerd.
Daarvan vormde één groep een referentiegroep, dat wil zeggen dat deze studenten geen extra
ondersteuning kregen in het kader van de pilot. De geselecteerde groep werd steeds opnieuw
aangevuld met nieuwe studenten.
De interventies
De pilotgroep krijgt onderwijs bij de leerwerkbedrijven Promen, Rijnvicus of de Mare-groep. Als
zij daar uitstromen, zijn er verschillende mogelijkheden. Sommigen gaan na de opleiding naar
een reguliere werkkring; anderen gaan naar mbo-2 BBL, of mbo-2 BOL. Sommigen kunnen met
een indicatie bij de sociale werkplaats blijven en sommigen gaan naar dagbesteding.
In de pilot Soepelere overgang pakt mbo Rijnland de hele keten van volgen en begeleiden op.
Als de jongeren uitstromen bij het leerwerkbedrijf, krijgen zij ‘Kwint-begeleiding’. In het kader van
de pilot kan twee jaar begeleiding worden gegeven door een jobcoach. Bij de intake worden de
mogelijkheden verkend. Per student wordt een plan van aanpak gemaakt en de acties per student
worden gekoppeld aan doelen. Het plan van aanpak wordt met de student gemaakt aan de hand
van een ‘menukaart’. Dit om de intrinsieke motivatie te bevorderen. De activiteiten in verband met
het volgen worden vastgelegd in een bestand.

17

Bij de start van het schooljaar 20/21 is een matchingstafel opgezet om studenten aan werk te
helpen. Hier zitten diverse partijen aan tafel: het werkgeverservicepunt, het PRO-/VSO-onderwijs,
leerplicht RMC, mbo Rijnland en een matchmaker die ook mogelijkheden zoekt binnen het MKB.
Dit is per regio opgezet, omdat de vraag per regio verschilt.
Het verloop van de pilot
Tot de zomervakantie is gewerkt met drie externe jobcoaches. Voor 2020/21 is er één jobcoach
voor Alphen, Voorhout en Gouda, de drie School@Work-regio’s. Deze jobcoach is uit de eigen
organisatie afkomstig. Zij was vorig jaar in Alphen actief.
Voor de onderwijsinstelling heeft de pilot ertoe geleid dat de basisprocessen zijn verbeterd. Er
zijn nu structureel klassenbesprekingen en de medewerkers worden zich er steeds bewuster van
dat hun taak verder gaat dan alleen het opleiden naar een diploma. Door het aangaan van het
gesprek met stagebedrijven sluit de beroepspraktijkvorming bovendien beter aan.
Een knelpunt is dat jongeren vaak extra taalondersteuning nodig hebben voordat zij kunnen gaan
werken. Er is een grote groep statushouders die vaak vastloopt op taal. Zij krijgen les in algemeen
Nederlands en in het gebruik van vaktaal (bijvoorbeeld over gereedschap). Bij deze groep loopt
het vaak fout op praktische zaken, ook bij de opleiding. Sommigen begrijpen niet dat zij een onderwijsovereenkomst moeten ondertekenen en terugsturen. Daarbij hebben zij begeleiding nodig.
Dat is ook een taak van de gemeente, in samenwerking met de school.
Een ander knelpunt was dat er bij samenwerking tussen verschillende organisaties eerst nog te
veel werd gedacht aan de eigen belangen en de targets van organisaties. Regelingen zijn vaak
begrensd door leeftijd, woonplaats of achtergrond van de jongere. De ontwikkelingen op dat gebied gaan nu de goede kant op. Men realiseert zich meer dat het om de jongeren gaat en dat
men niet moet wachten tot iemand anders het initiatief neemt als actie nodig is.
Een derde knelpunt is dat in verband met de AVG niet alles in het plan van aanpak kan worden
vastgelegd. Het is zoeken hoe je dat moet doen. Het huidige volgsysteem wordt vervangen door
een nieuw systeem (Osiris). Er wordt aan gewerkt om het volgen via dat systeem te laten verlopen.
De belangrijkste les uit de pilot is dat gemeenten gezamenlijk moeten optrekken. Bij de pilot Soepelere overgang in de regio mbo Rijnland zijn drie RMC-regio’s betrokken (Gouda, Alphen en
Leiden). Deze vertegenwoordigen ook de randgemeenten, zoals Leiderdorp en gemeenten in de
bollenstreek. De gemeenten hebben qua beleid verschillende uitgangspunten, wat tot onderlinge
verschillen in beleid leidt. Op programma’s wordt wel samenwerking gezocht. Het VSV-programma voor Leiden, Alphen en Gouda is in goede afstemming onderling vormgegeven. Een van
de resultaten daarvan is dat er in de drie regio’s matchtafels komen.
Voortzetting
De landelijke pilot stopt eind 2020, maar mbo Rijnland gaat door met de pilot Soepelere overgang
totdat de kwaliteitsagenda afloopt, eind 2022. Voor het nieuwe studiejaar 2020/21 bestaat de
pilotgroep uit drie klassen (een klas in Gouda, een klas in Alphen en een klas in Leiden-Voorhout).
De klassen bestaan nu uit 15 studenten, maar kunnen nog groeien naar 20.

18

2.5

RMC Zuid Oost Drenthe

Achtergrond en doel
In het kader van de bestaande aanpak JIKP en VSV werd in de RMC-regio Zuid Oost Drenthe
vastgesteld dat ook jongeren van mbo niveau 2 in kwetsbare posities kunnen verkeren en extra
ondersteuning zouden moeten krijgen. De voorgestelde aanpak moest aansluiten bij de ondersteuning die nu al beschikbaar is voor schoolverlaters en jongeren zonder startkwalificatie.
De organisatie en initiatief
Het initiatief voor deelname aan de pilot was afkomstig van Menso NV. Per 1 januari 2019 voert
deze organisatie de RMC-functie uit. Menso is een overheid gedomineerde naamloze vennootschap waar de Leerplichttaak, de RMC-functie en de Participatiewet worden uitgevoerd. Voor de
aanpak is samenwerking gezocht met het Drenthe College en het Terra College.
De pilotgroep
De pilot richt zich op de uitstromers van mbo-niveau 2, zowel degenen die richting werk gaan als
degenen die kiezen voor een vervolgopleiding. In samenspraak met het Drenthe college zijn drie
uitstroomgroepen geselecteerd voor de uitstroomjaren 2018, 2019 en 2020.
De Interventies
Door subsidie van de provincie Drenthe kon de bestaande dienstverlening van Menso NV, die tot
dan toe voorbehouden was aan jongeren met maximaal een entree-opleiding, ook beschikbaar
gesteld worden aan deze, meer uitgebreide doelgroep. Een medewerker van Menso legde op de
locatie van het Drenthe College al vroegtijdig contact met jongeren met een ondersteuningsvraag.
Aan hen werden additionele training en begeleiding aangeboden, en zij werden ook actief begeleid richting werk.
De additionele ondersteuning kon bestaan uit:
− In kaart brengen begeleidingsbehoefte
− Workshop werknemersvaardigheden
− De leerling wordt gecoacht tijdens de sollicitatieprocedure
− Job coaching
− Monitoring (volgen van de jongeren in hun loopbanen)
Het verloop van de pilots
De dienstverlening van Menso was niet op alle plekken bij het Drenthe College bekend. Doordat
nu een medewerker van Menso op locatie aanwezig was en gericht ondersteuning kon bieden
aan studenten, kwam er ook binnen Drenthe College meer aandacht voor deze groep en meer
bekendheid met de ondersteuningsmogelijkheden vanuit Menso.
In de Corona-periode is veel van deze ondersteuning, zij het op afstand, gecontinueerd. De
meeste jongeren zijn hierdoor in beeld gebleven, op enkele uitzonderingen na. Wel is de uitplaatsing naar werk moeizamer verlopen en hebben meer jongeren ervoor gekozen om nog verder te
studeren.
Voortzetting
De additionele financiering van de provincie is per 1 september 2020 afgelopen en daarmee is
ook het contract van de extra medewerkster die was aangetrokken, beëindigd. Alle partijen hebben aangeven om door te willen gaan met het aanbieden van extra ondersteuning aan mbo-2
studenten in een kwetsbare positie. Dat vraagt van de betrokken mbo-instelling meer inzet om dit
19

type jongeren tijdig in beeld te krijgen en actief door te verwijzen naar Menso. In de nieuwe aanpak VSV zijn voorstellen opgenomen om de aanpak zoals deze in de pilot is uitgevoerd, te continueren.

2.6

Rivierenland

Achtergrond en doel
ROC Rivor is in 2011 gestart met het concept Breed opleiden. Men wil hiermee tegemoetkomen
aan de vraag vanuit het bedrijfsleven naar breed opgeleid personeel. Bovendien bleek dat er veel
overlap bestond bij een aantal niveau 2 opleidingen. Om de duurzame inzetbaarheid van (aankomend) medewerkers in de regio te bevorderen, is het samenwerkingsverband Continu Aantrekkelijk Blijven opgericht. De samenwerkingsambities zijn verwoord in een RIF aanvraag die in
juni 2019 is gehonoreerd. Een van de speerpunten uit deze aanvraag is Leven Lang Ontwikkelen.
De pilot Soepelere overgang sluit aan bij dat speerpunt.
Het doel van de pilot is uitvalpreventie op de lange termijn, door al tijdens de opleiding te beginnen
met aandacht voor de werkloopbanen van studenten en dat te continueren nadat zij de opleiding
hebben verlaten.
De organisatie en initiatief
ROC Rivor is initiatiefnemer van de pilot. Als klein ROC zoekt zij nadrukkelijk de verbinding met
de regio en dat heeft geleid tot meer regionale samenwerking onder de noemer “continu aantrekkelijk blijven”. Betrokken hierbij zijn alle beroepsopleidingen, regiogemeenten en ondernemersorganisaties. De stuurgroep voor de RIF-aanvraag is ook verantwoordelijk voor de uitvoer van de
pilot Soepelere overgang. Voor de uitvoering van de werkzaamheden is een externe projectleider
aangesteld die het overleg met alle partijen initieert.
De pilotgroep
De groep jongeren waar de pilot zich op richt, zijn studenten van de Startacademie. Onder de
Startacademie vallen alle studenten van entreeonderwijs en van de brede niveau 2 opleiding. In
de pilotperiode hebben twee cohorten van studenten goedkeuringsverklaringen getekend om
deel te nemen aan de pilots.
De interventies
In Rivierenland is erop ingezet om de bestaande begeleiding door praktijk-leermeesters beter op
elkaar af te stemmen en op die manier een meer gezamenlijke job-coaching tot stand te brengen.
In regio Rivierenland zijn diverse ondersteuners in het werkveld actief, die onder verschillende
namen vanuit hun eigen organisatie en perspectief leerlingen, studenten of medewerkers monitoren. Zij noemen zich mentor, studieloopbaanbegeleider, praktijkcoach, werk-coach, jobcoach
of werkbegeleider.
De inzet van deze begeleiders richt zich op beroepshouding, (werknemers)vaardigheden, het
begeleiden naar een (stage)werkplek én het begeleiden op de werkvloer. Al deze rollen en taken
worden nu gecombineerd in een nieuwe, gezamenlijke invulling van de rol van praktijkcoaches.
Het verloop van de pilot
In de pilot is aandacht geschonken aan de samenwerking tussen de studieloopbaanbegeleiders
vanuit school en de werkbegeleiders van een aantal bedrijven. Er zijn gesprekken gevoerd met
verschillende begeleiders, en de verschillen en overeenkomsten zijn met elkaar besproken en er
20

is toegewerkt naar meer consensus over een gezamenlijke aanpak. In één geval is gezamenlijk
een vacature ingevuld zodat nu de werkbegeleider bij Van der Valk in Tiel ook een deelcontract
heeft bij het ROC. De vertaling naar de ondersteuning van studenten betekent dat er meer aandacht is voor de loopbaanontwikkeling van studenten en meer aandacht is voor een inhoudelijke
match tussen student en stageplaats en arbeidsplaats.
In de Corona-periode hebben de meeste onderdelen van de opleiding online plaatsgevonden.
Veel stages zijn stopgezet, waardoor het lastig was om alle studenten in beeld te houden. Dat
maakte het voor de school lastig om deze groep studenten in beeld te houden. De afstemming
tussen de praktijkcoaches vanuit het bedrijf, het werkbedrijf en vanuit de school is wel zoveel
mogelijk gecontinueerd. Hiervoor hebben enkele onlinebijeenkomsten plaatsgevonden waarbij
met name gesproken is over de competenties die nodig zijn bij de begeleiding van dit type jongeren.
Voortzetting
Het RIF-project loopt nog door tot 2023, en ook de samenwerkende partijen in Rivierenland hanteren een lange termijn horizon met betrekking tot hun onderlinge samenwerking op gebied van
leven-lang leren en het verbinden van onderwijs en bedrijfsleven.

2.7

RMC Friesland Noord

Achtergrond en doel
De drie mbo-instellingen in Friesland (Friese Poort, Nordwin en Friesland College) hebben zich
alle drie aangemeld voor de pilot. Alle drie hebben het RMC als partner erbij gevraagd. Uiteindelijk is alleen het Friesland College als pilot geselecteerd. De beide andere mbo-instellingen zijn
echter ook met een pilotgroep begonnen. Via het RMC is er een periodiek afstemmingsoverleg
en worden bevindingen en instrumenten gedeeld.
Het doel van de pilot is de versterking van de overgang naar zelfstandigheid en werk voor jongeren in kwetsbare positie. De succesvolle aanpak van Friesland College (School als werkplaats)
wordt nu verlengd, verbreed (richting werk vinden en werk houden), en ingebed in de brede aanpak voor deze doelgroepen in geheel Friesland (in samenwerking met Jongerenteam sociaal domein van de Gemeente Leeuwarden).
De organisatie en initiatief
Het initiatief voor de pilot is afkomstig van het Friesland College. Er is een overleg opgestart
binnen de RMC-regio waarbij betrokken zijn het Friesland College, Studenten Servicecentrum,
team School als Werkplaats (SAW), en de gemeente Leeuwarden (sociale dienst, team werk,
team RMC-consultatieteam Fryslân Noord). Ook betrokken zijn leerplichtambtenaren en bestaande hulpverleningsinstanties. In dit overleg heeft het RMC de lead. De uitkomsten van de
pilot worden gedeeld met Norwin College en ROC Friese Poort en ook met andere Friese gemeenten.
De pilotgroep
Het plan was drie groepen entreestudenten te selecteren (uitstroom juni 2018, uitstroom februari
2019 en juni 2019). Na het eerste jaar is de focus verlegd naar studenten van de mbo-niveaus
2, 3 en 4.

21

De interventies
Een medewerker van het RMC is gedetacheerd bij het Friesland College, en maakt onderdeel uit
van het team van School als Werkplaats, in het ROC. Daardoor leert de gemeente deze jongeren
eerder kennen, ontstaat er een vertrouwensband en kan eerder het ondersteuningsaanbod vanuit
het sociaal domein worden aangeboden. Het RMC heeft ook nog twee functionarissen beschikbaar voor ondersteuning bij de afgesproken trajecten. In de subregio Friese Wouden zijn er ook
nog twee arbeidscoaches die studenten helpen bij de overgang naar werk. De ondersteuning is
daarmee beschikbaar voor studenten uit heel Friesland, dus niet alleen voor de gemeente Leeuwarden.
Het Friesland College heeft een extra medewerker vrijgemaakt voor de pilot. Hij benadert studenten die van plan zijn te gaan werken na afloop van de opleiding en biedt hen ondersteuning aan.
Interventies:
− signalering binnen Friesland College van jongeren die ondersteuning nodig hebben
− in beeld brengen van ondersteuningsbehoefte door vrijgestelde functionaris
− additionele ondersteuning en begeleiding naar werk
− doorverwijzing naar jobcoaches van RMC Friesland Noord
Het verloop van de pilot
In de regio Friesland Noord is ingezet op de verbetering van de bestaande aanpak zoals route
naar arbeid voor Pro-Vso in Friesland Noord naar andere doelgroepen en andere regio’s in Friesland. Begonnen werd met het in beeld brengen van jongeren die de entreeopleiding hadden afgerond. Deze groep bleek moeilijk achteraf in beeld te brengen. Daarom is ervoor gekozen meer
in te zetten op preventie. De medewerker die hiervoor vanuit Friesland College was vrijgemaakt
heeft vervolgens ingezet op het informeren en activeren van zijn collega’s uit de verschillende
locaties en opleidingen, ook op de mbo-niveaus 2 tot 4.
Door de Coronaperiode werd de afstand tussen de school en de studenten groter en bleef het
aantal jongeren dat gebruik maakte beperkt.
Voortzetting
De RMC-regio Friesland Noord heeft de aanpak voor deze doelgroepen opgenomen in de nieuwe
aanpak VSV. Deze aanpak wordt nu besproken zodat het in heel Friesland en met alle drie de
mbo-instellingen kan worden uitgevoerd.

2.8

Aantallen deelnemers pilots

Het aantal studenten dat is begeleid in de zes pilots is niet precies te bepalen. De pilots zijn op
verschillende momenten gestart en vaak bestond er bij aanvang van de pilot nog geen duidelijkheid over de afbakening van de doelgroep. De meeste pilots zijn eerst begonnen met het organiseren en voorbereiden voordat studenten werden benaderd voor deelname aan de pilot. In de
eerste fase was het voor de pilots nog zoeken naar de groep die men voor de begeleiding wilde
benaderen. Dat gold niet alleen voor de afbakening van de doelgroep (welke opleidingsniveaus,
welke studenten gaan naar werk, welke hebben ondersteuning nodig), maar ook voor de bepaling
welke opleidingen mbo-2 mee zouden doen aan de pilot.
Een tweede aspect dat het lastig maakt om het aantal deelnemers te bepalen, is de verschillende
benaderingen van de doelgroep. Enkele pilots startten met het doel om eerst een uitstroomgroep
van studenten te in beeld te krijgen en te houden. Zo werd een uitstroomgroep wel als deelnemers
22

van de pilot aangemerkt, maar was er niet sprake van een benadering van de student of inzet
van interventies.
In het onderstaande overzicht maken we onderscheid tussen drie typen van groepen deelnemers:
− In beeld: Deze studenten zijn geselecteerd als doelgroep van de pilot. Er is informatie verzameld over de studenten met de intentie om hen na de uitstroom te benaderen of in beeld te
houden. In sommige pilots is er casusoverleg geweest over deze studenten tussen mboinstelling en RMC. De studenten zelf zijn niet actief benaderd en er zijn – voor zover bekend
– geen interventies geweest (nazorg, extra begeleiding, ondersteuning).
− Geïnformeerd: Deze studenten zijn aangemerkt als doelgroep van de pilots en geïnformeerd
over de ondersteuningsmogelijkheden. In enkele pilots is aan studenten gevraagd een verklaring te ondertekenen, waarmee zij toestemming geven aan de school om hen na diplomering te benaderen in het kader van de pilot. Er zijn bij deze groep – voor zover na te gaan –
geen interventies geweest, vaak omdat er vanuit de pilots in die fase ook nog geen concreet
ondersteuningsaanbod was.
− Ondersteund: Deze studenten hebben in het kader van de pilot een vorm van interventie
gehad.
De aantallen in het overzicht en ook de indeling in de drie typen is een zo goed mogelijke schatting. De pilots hadden, met name in de eerste jaren, geen eigen deelnemersregistratie. Daardoor
zijn er geen exacte gegevens bekend over deelnemers aan de pilots en ontbreekt het aan een
registratie van interventies per deelnemer.

Overzicht 2.2 – Aantal deelnemers per pilot per uitstroomjaar
Pilot

Uitstroomjaar

In beeld

Landstede/ Deltion

2019

51

RMC Agglomeratie Amsterdam

2019

17

2020
MBO Rijnland

2019

RMC Zuid Oost Drenthe

2018

Rivierenland

Geïnformeerd

13
60

12
83

2019

78

2020

28

2019

33

2020
RMC Friesland Noord

2019

68
51

2020
Totaal pilots

Ondersteund

16
179

129

202

De deelnemers die behoren tot het type ‘ondersteund’ zijn vanuit de pilot actief benaderd met een
ondersteuningsaanbod of hebben voor uitstroom extra, preventieve begeleiding gehad. Daarmee
is niet gezegd dat al deze studenten ook daadwerkelijk een nazorgtraject hebben gehad gericht
op het vinden en behouden van werk. Een groot deel van de geselecteerde doelgroep is na uitstroom niet gaan werken, maar gestart met een vervolgopleiding. Bovendien maakten veel studenten geen gebruik van het ondersteuningsaanbod. In hoofdstuk 3 gaan we hier nader op in, op
basis van de gehouden enquêtes onder studenten.
23

3

Verwachtingen en ervaringen van jongeren

Om de verwachtingen, ervaringen en loopbanen van jongeren, die hebben deelgenomen aan de
pilots, in kaart te brengen zijn enquêtes uitgezet. Hoewel in het totaal meer dan tweehonderd
jongeren aan de enquêtes hebben deelgenomen, bleek het in de praktijk van het onderzoek moeilijk om de enquêtes zoals bedoeld uit te voeren. In dit hoofdstukken worden de uitkomsten van
de enquêtes gepresenteerd. In de eerste paragraaf wordt eerst beschreven wat de respons was
op de enquêtes en wat de betekenis daarvan is voor het onderzoek.
In de paragrafen daarna komen de ervaringen en verwachtingen aan de orde bij jongeren, die
aan het einde staan van hun opleiding. Vervolgens wordt ook gekeken naar de ervaringen nadat
zij zijn uitgestroomd naar werk of een vervolgopleiding. In een separate paragraaf wordt beschreven hoe zij aankijken tegen de nazorg die hen vanuit de pilots geboden wordt.

3.1

Toelichting enquêtes

In de oorspronkelijk opzet van het onderzoek was het plan om jongeren te bevragen aan het
einde van hun opleiding, nog voor zij hun vervolgstap hebben gemaakt en om hen vervolgens
enkele maanden na uitstroom nogmaals te benaderen voor een vervolgbevraging.
Om verschillende redenen kon die opzet slechts ten dele worden uitgevoerd. De belangrijkste
redenen zijn:
− Het selecteren van studenten voor deelname aan de trajecten kwam in de meeste pilots relatief laat op gang, omdat de voorbereiding en organisatie meer tijd vergde. Daardoor bleven
aanvankelijk de deelnemersaantallen laag en bleek het niet mogelijk om in alle pilots een vervolgmeting uit te voeren.
− Voor het beschikbaar stellen van hun contactgegevens ten behoeve van de enquêtes moesten
de studenten schriftelijk toestemming verlenen. Het verzoek om toestemming moest verlopen
via de contactpersonen binnen de pilots. Die route bleek bij enkele pilots tot weinig of geen
toestemmingen te leiden. Dat had er deels mee te maken dat voor de contactpersonen in de
pilots de deelnemende jongeren lastig bereikbaar bleken.
De vragenlijst bij het einde van de opleiding is tweemaal uitgezet, in 2019 (schooljaar 2018-2019)
en in 2020 (schooljaar 2019-2020). De vragenlijst voor de vervolgbevraging is een maal uitgezet.
Er zijn aan de hand van vragenlijsten telefonische of face-tot-face-interviews met jongeren gevoerd. De gesprekken zijn ofwel door coaches van de onderwijsinstellingen gevoerd, ofwel door
medewerkers van KBA Nijmegen.
Hieronder volgt een overzicht van de respons per vragenlijst, per pilot.

25

Tabel 3.1 – Aantal deelnemers per pilot per uitstroomjaar plus respons op enquêtes
Pilot

Jaar

In beeld

Landstede/ Deltion

2019

51

RMC Aggl. Amsterdam

2019

17

2020
MBO Rijnland

2019

RMC Zuidoost Drenthe

2018

Rivierenland

Geïnformeerd

60

Enquête
vervolg

27

11

-

-

-

-

12

1

-

-

12
83

2019

78

65

28

2020

28

5

-

15

28

68

-

2019

33

2019

68
51

2020
Totaal pilots

Enquête
einde

13

2020
RMC Friesland Noord

Ondersteund

179

129

1

-

16

-

-

202

193

68

Vragenlijst einde opleiding
De vragenlijst einde opleiding is door 193 pilotdeelnemers ingevuld, voor het merendeel (120)
van het uitstroomjaar 2019. Zoals aangegeven, bleek het niet mogelijk om alle studenten van het
uitstroomjaar 2019 te benaderen. Met name deelnemers van het type ‘in beeld’ hebben niet meegedaan of zijn niet benaderd. Uiteindelijk hebben 120 deelnemers van het uitstroomjaar 2019,
dat wil zeggen veertig procent, meegedaan aan de enquête.
De einde opleiding enquête kon in 2020 niet meer uitgevoerd worden, met uitzondering van de
pilot Rivierenland. Daar is de vragenlijst door de instelling afgenomen, waarbij ervoor is gekozen
om een deels eigen vragenlijst af te nemen. In verband met de beperkte respons, rapporteren wij
over de 2020 enquête alleen enkele resultaten van de vragenlijst die bij Rivierenland is afgenomen.
De tabellen 3.2a en 3.2b geven een overzicht van de aantallen respondenten per niveau en per
instelling. Daaruit blijkt dat het grootste deel van de jongeren een bol-opleiding op niveau 2 heeft
gevolgd.

Tabel 3.2a – Aantallen respondenten vragenlijst einde opleiding, 2019 (N=111)
entree

BOL-2

BBL-2

Totaal

Landstede/ Deltion
Rivierenland
RMC Zuidoost Drenthe
RMC Friesland Noord
Mbo Rijnland

3
8
0
1
9

7
5
59
0
0

11
2
6
0
0

21
15
65
1
9

Totaal

21

71

19

111

26

Tabel 3.2b – Aantallen respondenten vragenlijst einde opleiding, 2020 (N=82)
entree

BOL-2

BBL-2

Totaal

Landstede/Deltion
Rivierenland
RMC Zuidoost Drenthe
Mbo Rijnland

6
27
0
3

0
36
5
0

0
5
0
0

6
68
5
3

Totaal

36

41

5

82

Rond de helft (52%) van de deelnemers in de pilot Rivierenland volgde een bol-opleiding, terwijl
40% een entree-opleiding volgde.
De vragenlijst einde opleiding heeft bij de pilots Drenthe College, Rivierenland en in minder mate
Landstede/Deltion en mbo Rijnland voldoende respons opgeleverd om een betrouwbaar beeld te
krijgen van die deelnemerspopulaties. Bij de pilot RMC Friesland Noord is er onvoldoende respons. De pilot RMC Agglomeratie Amsterdam heeft geen contactgegevens voor deelnemers kunnen aanleveren.
De uitkomsten van de enquête geven zicht op de ervaringen van jongeren die hebben deelgenomen aan de pilots, met name uit van het uitstroomjaar 2019. Omdat deze jongeren zijn geselecteerd voor deelname aan de pilots en vanwege de bij sommige pilots beperkte respons, kunnen
de enquêteresultaten niet als representatief worden beschouwd voor de bredere populatie van
studenten die voor een nazorgtraject in aanmerking zouden (willen) komen. De enquête geeft wel
inzicht hoe de deelnemers van met name drie van de pilots hun opleiding en de begeleiding
hebben ervaren.
Vervolgvragenlijst
Deze vragenlijst is afgenomen in de periode maart 2020 tot en met december 2020. Het is de
vervolgmeting op de eerste vragenlijst. Tabel 3.4 geeft een overzicht van de aantallen respondenten per instelling en per niveau bij de vervolgvragenlijst, die bij 68 jongeren is afgenomen.

Tabel 3.4 – Aantallen respondenten vervolgvragenlijst (N=68)
entree

BOL-2

BBL-2

Totaal

Landstede/Deltion
Rivierenland
RMC Zuidoost Drenthe
Mbo Rijnland

7
16
0
1

4
9
19
0

0
3
9
0

11
28
28
1

Totaal

24

32

12

68

Voor de vervolgenquête geldt dat de respons vrijwel geheel afkomstig is van drie van de zes
pilots. Dezelfde beperkingen gelden als voor de vragenlijst einde opleiding, namelijk dat de uitkomsten niet zonder meer representatief zijn voor een bredere populatie van potentiële deelnemers aan nazorgtrajecten zoals in de pilots vormgegeven.

27

3.2

Werken of doorleren?

Hoewel de pilots in eerste instantie gericht waren op de doelgroep van studenten met een diploma
van de entree-opleiding of op mbo-niveau 2 die willen gaan werken, blijkt dat de uiteindelijke
deelnemersgroep van de onderzochte pilots diverser is. Het merendeel van de deelnemers aan
de pilot geeft bij het einde van de opleiding aan verder te willen leren. Minder dan de helft wil
gaan werken.

Tabel 3.5 – Wat zijn de plannen van de jongere voor na de opleiding (procenten en aantal))?
Werk

Opleiding

Anders/weet niet

N=

Rivierenland

14%

66%

21%

66

RMC Zuidoost Drenthe

40%

51%

9%

65

Overige pilots*

35%

61%

4%

46

* Landstede/Deltion, Friesland Noord, mbo Rijnland

De helft of meer van de pilotdeelnemers wil na de opleiding een vervolgopleiding gaan doen.
Ongeveer tien procent wil een bbl-opleiding gaan volgen, dus een combinatie van leren en werken. Minder dan de helft van de deelnemers geeft aan te willen gaan werken. Bij de pilot RMC
Zuidoost Drenthe ligt dat percentage hoger, maar dat is een gevolg van het feit dat de vragenlijst
deels is beantwoord door deelnemers die de opleiding al verlaten hadden en inmiddels aan het
werk waren.
Het feit dat de deelnemers vaak voor een vervolgopleiding (in plaats van werk) kiezen, heeft deels
te maken met de opleiding die zij gevolgd hebben: bij de pilot Rivierenland heeft veertig procent
een entree-opleiding gevolgd. Voor hen is doorleren op niveau 2 vaak het doel na de entreeopleiding.
In de gesprekken geven de studenten vaak aan dat hun toekomstplannen nog niet vastliggen.
Soms is dat omdat ze nog niet duidelijk weten wat ze willen.
“Ik wil denk ik eerst werken. Maar ik twijfel nog heel erg. Ik wil mij ook graag nog wel verder
ontwikkelen, maar weet niet nog niet zo goed wat. Ik ga eerst deze opleiding afmaken.”
“Ik wil in deze sector doorleren. Maar ik weet het niet echt. Nog niet zo over nagedacht.”
Daarnaast is het voor hen moeilijk om de toekomstige kansen op werk in te kunnen schatten.
“Zolang ik in het ziekenhuis kan blijven werken doe ik dat. Als ik daar niet meer kan blijven
werken ga ik naar de politie of naar de marechaussee”.
Voor een groot deel van de deelnemers geldt dat zij door willen leren, soms met het doel om in
het hoger onderwijs een studie te gaan volgen.
“Ik wil verder studeren op de universiteit, om uiteindelijk tandarts te worden.”
“Ik wil doorleren totdat ik mijn leerlimiet haal, totdat het heel moeilijk wordt of niet meer lukt.
Daarna wil ik gaan werken.”
“Ik wil tandartsassistente worden. Ik wil doorstuderen totdat ik HBO heb.”
“Ik wil de opleiding tot operator doen, om in de fabriek te gaan werken.”
“Ik hoop dat ik dan mijn verzorgende IG te hebben en dan misschien een HBO-V erachteraan
te doen.”
De meeste jongeren die het volgende jaar een opleiding willen volgen, kiezen voor een opleiding
in de richting waarvoor zij zijn opgeleid (61%, zie tabel 3.6). De belangrijkste redenen om deze
28

opleiding te gaan doen, zijn dat de jongere het belangrijk vindt om verder door te leren, omdat
hij/zij zich verder wil ontwikkelen en in minder mate om de kansen op werk te vergroten (tabel
3.7).

Tabel 3.6 – Welke opleiding gaat de jongere komend jaar volgen? (N=28)
Vervolgopleiding in de richting waarvoor ik ben opgeleid
Een opleiding in een andere richting

Aantal

Percentage

17
11

61%
39%

Tabel 3.7 – Belangrijkste reden om deze opleiding te gaan volgen (N=28)

Ik vind het belangrijk om verder door te leren
Ik wil mij verder ontwikkelen
Ik wil mijn kansen op werk vergroten
Ik denk dat ik nu nog weinig kans op werk maak
Ik wil liever nog niet gaan werken
Een andere reden

Aantal

Percentage

13
12
8
2
0
12

46%
43%
29%
7%
0%
43%

Toelichting: Bij deze vraag zijn meer antwoorden mogelijk. Daardoor is de som van de percentages groter dan
100.

In de vervolgmeting, ongeveer een half jaar na uitstroom, is gevraagd wat de jongeren nu doen.
Tabel 3.8 – Vervolgvragenlijst: Wat doet de jongere nu? (N=68)

Werkt nu
Volgt een entree- of bol-opleiding
Volgt een bbl-opleiding
Anders

Aantal

Percentage

38
17
9
4

56%
25%
13%
6%

Het blijkt dat meer dan de helft (56 procent) van de jongeren werkt en 38 procent een opleiding
volgt. Terwijl aan het einde van de opleiding juist de meerderheid dacht een vervolgopleiding te
gaan doen, blijkt dat toch de meeste deelnemers zijn gaan werken. Daarin speelt de gevolgde
opleiding een rol. Hoewel de aantallen bij uitsplitsing naar opleiding beperkt zijn, is het verschil
duidelijk.

29

Figuur 3.1 – Wat doet de jongere nu? Deelnemers afkomstig uit de entree-opleiding (N = 24),
opleiding mbo-2 bol (N = 32) en opleiding mbo-2 bbl (N = 12)
afkomstig van entree

afkomstig van bol-2
6%

8%

8%

13%

29%

17%

afkomstig van bbl-2

19%

62%
92%

46%

nu werk

nu bol-2

nu bbl-2

anders

Van de entree-deelnemers volgt nu meer dan de helft (63%) een opleiding op mbo-niveau 2 (bol
en bbl). Het zijn vooral de entree-deelnemers die doorstromen naar een opleiding. De deelnemers
van de opleidingen op niveau 2 kiezen vaker voor werk.
De deelnemers afkomstig van een bol-opleiding niveau 2 zijn in meerderheid (62%) aan het werk.
Bijna een derde (32%) heeft gekozen voor een vervolgopleiding.
Deelnemers die een bbl-opleiding volgden, hadden al een combinatie van werk en opleiding. Van
hen is bijna iedereen (11 van de 12, 92%) aan het werk.
Overigens blijkt dat de kans op werk medebepalend is voor het percentage dat kiest voor een
vervolgopleiding. In het laatste jaar van de pilots brak de Corona-crisis uit, wat resulteerde voor
bepaalde branches tot groot (tijdelijk) verlies aan werkgelegenheid. Het beeld dat uit de voorgaande cijfers naar voren komt, namelijk dat een deel van de studenten die van plan was door te
leren toch gaat werken, veranderde door de Corona-crisis. Uit de gesprekken blijkt dat, door het
wegvallen van werk, juist meer studenten kiezen om alsnog een opleiding te gaan doen.

3.3

Terugblik op gevolgde opleiding

Deelnemers aan de pilots is op twee momenten gevraagd terug te kijken op de opleiding die ze
hebben gevolgd, namelijk op het moment dat zij de opleiding afsloten (vragenlijst einde opleiding)
en ongeveer een half jaar later (vervolgmeting).
3.3.1

Vragenlijst einde opleiding

In de vragenlijst einde opleiding is aan de jongeren gevraagd hoe zij terugkijken op hun opleiding.
Figuur 3.2 toont de resultaten. Deze zijn over de gehele linie positief. Het meest positief is men
over de stelling ‘Mijn opleiding is goed verlopen’. Hier is 93 procent het mee eens. Daarbij moet
worden aangetekend dat de pilots bedoeld zijn voor studenten die succesvol hun opleiding (gaan)
afronden.

30

Figuur 3.2 – Hoe kijkt de jongere terug op de opleiding? (percentages) (N=165)
Mijn opleiding is goed verlopen

7

93

Ik heb ontdekt waar ik goed in ben en waar ik moeite
mee heb

13

87

Ik vond de opleiding die ik gedaan heb een goede
keuze

17

83

Ik vond de opleiding leuk

15

85

Ik heb me goed kunnen ontwikkelen

16

84

Ik vond de opleiding leerzaam

18

82

0

10

oneens

20

30

40

50

60

70

80

90

100

eens

Opmerkingen in positieve zin over de vorige opleiding hebben vooral betrekking op de ondersteuning en begeleiding (LOB). Verbeterpunten die worden genoemd, hebben vooral betrekking op
de wens om meer praktijkervaring op te doen.
“Ik zou graag nog meer lesstof hebben die aansluit op de praktijk. Praktijk oefenen op school
samen met de theorie. Meeste moet je echt leren in je stage.”
Daarnaast geeft een aantal jongeren aan dat zij meer structuur hadden willen hebben in de opleiding. Een aantal had ook meer begeleiding willen hebben.
Deelnemers die willen gaan werken
Degenen die hebben aangegeven dat zij het komende jaar willen werken, is gevraagd hoe goed
zij door de opleiding voorbereid zijn op dat werk. Figuur 3.3 laat zien dat zij vooral vinden dat zij
daar door de stages voldoende op voorbereid zijn (92%), gevolgd door de begeleiding door de
mentor of studieloopbaanbegeleider (85%). De groep die vindt dat zij door de schoolvakken voldoende zijn voorbereid op het werk, is relatief klein: 23% antwoordt hier ‘ja’.
Figuur 3.3 – Is de jongere dankzij de opleiding voldoende voorbereid op het (beoogde) werk?
(Percentages) (N=13)
Door de stages

92

8

Door begeleiding door mentor of SLB'er

85

15

Door loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB)

46

54

Door de schoolvakken

23

77
0

10
nee

20

30

40

50

60

70

80

90

100

ja

31

Deelnemers die een opleiding willen gaan doen
Zoals te verwachten is, voelen jongeren die een opleiding willen gaan volgen zich vaker goed
voorbereid door de schoolvakken die zij hebben gehad. Bijna de helft vindt dat, tegenover een
kwart van de jongeren die willen gaan werken.
Opvallend is dat, ook van de jongeren die willen doorleren, bijna driekwart vindt dat zij voldoende
zijn voorbereid door middel van de stages. Blijkbaar hechten studenten (entree, niveau 2) grote
waarde aan de stages en aan de begeleiding die zij krijgen door hun mentor of studieloopbaanbegeleider. Ook de studenten die willen doorleren, noemen veruit het vaakst de stage waardoor
zij voldoende zijn voorbereid op het vervolg.
Figuur 3.4 – Is de jongere dankzij de opleiding voldoende voorbereid op de (beoogde) nieuwe
opleiding? (Percentages) (N=27)
Door de stages

73

27

Door begeleiding door mentor of SLB'er

58

42

Door de schoolvakken

48

52

Door loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB)
0

10

20
nee

3.3.2

35

65
30

40

50

60

70

80

90

100

ja

Vervolgmeting

In de vervolgmeting is nogmaals gevraagd hoe de jongeren terugkijken op hun opleiding. Evenals
bij de startvragenlijst, kijken de jongeren positief terug op de opleiding die zij eerder hebben gevolgd.
Figuur 3.5 – Hoe kijkt de jongere terug op de opleiding? (Percentages) (N=68)
Ik heb me goed kunnen ontwikkelen

10

90

Ik vond de opleiding die ik gedaan heb een goede
keuze

13

87

Ik vond de opleiding leerzaam

15

85

Ik vond de opleiding leuk

15

85

Mijn opleiding is goed verlopen

15

85

Ik heb ontdekt waar ik goed in ben en waar ik moeite
mee heb

19

81

0
oneens

32

10

20
eens

30

40

50

60

70

80

90

100

Een aantal jongeren geeft aan dat de opleiding goed, leuk en leerzaam was. Ook geven enkelen
aan dat de docenten goed lesgaven.
“Mijn vooropleiding sluit goed aan, ik heb daarom een goeie keuze gemaakt en daarbij heeft
school mijn geholpen door gesprekken en verschillende stages.”
“Het was een leerzame opleiding waar je jezelf wel echt in tegenkomt.”
“Ik vind dat de docenten heel erg goed hun werk doen.”
Kritiekpunten waren onder meer dat de opleiding te gemakkelijk of onvoldoende uitgebreid was
en dat er te weinig variatie was in het aanbod aan stageplekken.
“Qua opleiding had het van mij uitgebreider gemogen. Dat je bijvoorbeeld ook metselen en
tegelzetten erbij krijgt. Zodat je beter een allround timmerman kan worden. Meer praktijkervaring opdoen met gevarieerdere processen.”
“Tip voor school: Leerlingen zelf moeten laten kiezen wat betreft een stageplek. Het aanbod
is niet gevarieerd genoeg. Het is beter als studenten zelf leren regelen om een stageplek te
krijgen. Dat ze de huidige stageplekken achter de hand houden.”
Jongeren die werken
Degenen die hebben aangegeven dat aan het werk zijn, is gevraagd of zij werk doen dat aansluit
op hun laatste opleiding. Figuur 3.6 laat zien dat het grootste deel van de jongeren werk doet
waarvoor zij zijn opgeleid, terwijl ook nog een aanzienlijk deel werk in een andere richting en/of
op een ander niveau doet.
Figuur 3.6 – Sluit het werk aan op je laatste opleiding? (N = 38)
1

Ja, het werk sluit aan op mijn behaalde
opleiding van 2018

1 2

Nee, ik werk nu in een andere richting

11

Nee, mijn werk is van een ander niveau

23
Nee, ik werk nu in een andere richting én op
een ander niveau
Anders

Het beeld dat zij geven over hun werk is overwegend positief:
− 82 procent vindt het werk dat ze doen leuk
− 74 procent heeft een vast aantal contracturen per week
− 43 procent heeft een vast contract bij de werkgever, 33 procent een tijdelijk contract en 24
procent een flex-contract.
Ook is de jongeren die werken gevraagd wat zij over drie jaar zouden willen doen. De meerderheid (61%) wil dan werken, terwijl 34% dan zou willen studeren (figuur 3.7).

33

Figuur 3.7 – Als je naar de toekomst kijkt, wat zou je dan over drie jaar willen doen? (N=38)
5%

werk

34%

studie

61%

anders

Daarmee wordt nogmaals benadrukt dat voor een deel van de jongeren de keuze tussen opleiding of werk – althans in hun eigen beleving – geen definitieve keuze is. Hoewel de meeste
jongeren in de enquête hun werk leuk vinden, overweegt een aanzienlijk deel van hen later toch
weer een opleiding te gaan volgen.
Jongeren die verder zijn gaan studeren
Rond de helft van de jongeren die verder zijn gaan studeren, heeft gekozen voor een opleiding
in de richting waarvoor zij zijn opgeleid (47%). De jongeren vinden over het algemeen dat ze
tijdens hun vorige opleiding goed zijn voorbereid op hun huidige opleiding (zie figuur 3.8). Dat
komt vooral door de stages en door begeleiding door de mentor of studieloopbaanbegeleider.

Figuur 3.8 – Is de jongere dankzij de vorige opleiding voldoende voorbereid op de huidige opleiding? (percentages) (N=26)
Door de stages

12

88

Door begeleiding door mentor of SLB'er

12

88

Door de schoolvakken

15

85

Door loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB)

19

81

0

10
nee

20

30

40

50

60

70

80

90

100

ja

Het valt op dat ook na de overstap naar een andere opleiding de studenten zeer positief blijven
over de waarde van de stages die ze eerder gelopen hebben. Daarnaast is een duidelijk verschil
zichtbaar met de beoordeling die zij gaven aan het einde van de opleiding: het oordeel over de
mate waarin zij door schoolvakken, LOB en mentor voorbereid op het vervolg is nu veel positiever.

34

Een derde van de jongeren is de huidige opleiding direct na hun vorige opleiding gaan volgen.
Andere jongeren hebben tussen het afronden van hun vorige opleiding en het starten van hun
huidige opleiding verschillende dingen gedaan: 10% heeft geen andere opleiding gevolgd of baan
gehad, 37% heeft één of meer banen gehad en 7% heeft een andere opleiding gevolgd.
De jongeren hebben naast hun studie verschillende bronnen van inkomsten; een enkeling geeft
aan helemaal geen inkomsten te hebben (zie figuur 3.9).

Figuur 3.9 – Inkomstenbronnen (aantallen) (N=33)
2; 6%

Via één of meerdere
bijbanen

11; 33%
14; 43%

Via de stage/leerwerkplek
van mijn opleiding
Via een uitkering

6; 18%

Nee

Alle jongeren verwachten hun diploma te halen. Hiervan verwacht driekwart dit zonder vertraging
te realiseren (figuur 3.10). ‘

Figuur 3.10 – Verwacht je dat je je diploma haalt bij de huidige opleiding? (N=26)

23%

Ja, zonder vertraging
Ja, met vertraging
Nee, maar wel
deelcertificaten

77%

Nee

Ook bij de groep jongeren die bij de vervolgmeting in het onderzoek een opleiding volgt, zien we
dat voor een groot deel van hen de keuze tussen opleiding en werk nog wisselt. Zo heeft een
aantal gewerkt alvorens aan de opleiding te beginnen en werkt een aantal naast de opleiding. De
ene helft ziet zich na drie jaar nog altijd bezig met een opleiding of studie; de andere helft denkt
dan te werken.

35

De jongeren is ook gevraagd wat zij over drie jaar willen doen. De helft wil dan werken. Een groot
deel (41%) wil verder studeren (figuur 3.11).

Figuur 3.11 – Als je naar de toekomst kijkt, wat zou je dan over drie jaar willen doen? (N=68)
9%

50%
41%

3.4

werk
studie
anders

Behoefte aan ondersteuning

In de enquêtes is de deelnemers gevraagd naar de behoefte aan nazorg of ondersteuning die zij
hebben of denken te hebben in de toekomst. De vraag is zowel gesteld aan deelnemers die aan
het einde van de opleiding wilden gaan werken, als aan de deelnemers die wilden doorleren.
Deelnemers die willen gaan werken
De jongeren die willen gaan werken, is gevraagd of zij bij de volgende stap extra ondersteuning
of begeleiding nodig hebben. De helft geeft aan dat dit het geval is; één jongere weet het niet.
Tabel 3.9 laat zien waarbij zij extra ondersteuning wensen. Twee jongeren willen extra ondersteuning bij het werken zelf. Van de vier jongeren die de categorie ‘Anders’ kiezen, willen er twee
ondersteuning op sociaal-emotioneel gebied.

Tabel 3.9 – Waarbij heeft de jongere extra ondersteuning nodig? (N=8)
Aantal
Bij het vinden van werk
Bij de sollicitatie of de voorbereiding daarop
Bij het werken zelf
Anders

1
1
2
4

Als er zich op het werk problemen zouden voordoen, dan zou de jongere om hulp vragen bij de
leidinggevende op het werk of bij familie of vrienden (tabel 3.10).

36

Tabel 3.10 – Bij wie zou de jongere om hulp vragen bij problemen op het werk? (N=16)
De leidinggevende op het werk
Familie of vrienden
Collega’s op het werk
Gemeente, jongerenloket of sociale dienst
Jobcoach
De mentor van de oude school
Iemand anders van de oude school
Een vakdocent van de oude school
Iemand anders

Aantal

Percentage

8
7
3
3
2
1
1
0
1

50%
44%
19%
19%
13%
6%
6%
0%
6%

Toelichting: Bij deze vraag zijn meer antwoorden mogelijk. Daardoor is de som van de percentages > 100.

De jongeren van de pilot RMC Zuidoost Drenthe is gevraagd of zij behoefte hebben aan iemand
die meedenkt of er mogelijkheden zijn om door te groeien in het werk. Hieraan heeft 11% behoefte.
In de vervolgmeting is aan de jongeren die werken, gevraagd of zij behoefte zouden hebben aan
iemand die met hen meedenkt bij hun mogelijkheden om zich verder te ontwikkelen en/of door te
groeien in hun werk. Twee derde van de jongeren zegt hier geen behoefte aan te hebben. De
jongeren die wel ondersteuning willen hebben, willen dat op het gebied van hun eigen ontwikkeling.
“Ik wil kijken naar wat er voor mogelijkheden zijn in het ondernemerschap en het vinden van
werk.”
“Ondersteuning vooralsnog niet nodig. Wil graag eerst het sollicitatiegesprek afwachten. Als
dat een goed vervolg heeft dan is ondersteuning niet nodig. Anders staat ze er wel voor open.
Ondersteuning in de richting van werk vinden maar ook in het opdoen van praktijkervaring:
denk hierbij aan het werken met apparaten zoals tilliften. Dit kwam in de opleiding niet veel
voor. Tot slot ook ondersteuning in digitaal werken.”
“Ik wil doorgroeien, maar mijn huidige werk heeft niet de mogelijkheid om door te studeren.”
Jongeren geven aan dat ze deze hulp van hun leidinggevende, collega’s, een jobcoach, een training of cursus of van oude docenten en begeleiders zouden willen ontvangen. Enkele jongeren
geven aan dat zij vanuit school meer begeleiding richting werk hadden willen ontvangen.
Deelnemers die een opleiding willen gaan doen
Twee derde (68%) van de jongeren die een opleiding wil gaan doen verwacht voor die volgende
stap extra ondersteuning of begeleiding nodig te hebben; een vijfde (21%) vindt van niet en de
rest weet het niet. Tabel 3.11 geeft een overzicht van waar zij die ondersteuning bij nodig hebben.

37

Tabel 3.11 – Waarbij heeft de jongere extra ondersteuning nodig? (N=19)
Bij het leren zelf (tijdens de opleiding)
Taalondersteuning / Nederlandse taal
Bij het vinden van een stageplaats voor de nieuwe opleiding
Bij het aanmelden en inschrijven bij de nieuwe opleiding
Bij het regelen van vervoer of aanpassingen op het werk
Anders

Aantal

Percentage

9
9
8
5
2
1

47%
47%
42%
26%
11%
5%

Toelichting: Hier zijn meer antwoorden mogelijk. Daardoor is de som van de percentages groter dan 100.

“Ik had gewild dat leraren vaker hadden gebeld. Aangezien ze van mijn situatie wisten. Dat
ze vaker checkten hoe het ging op stage. Maar ook dat ze zouden vragen hoe het ging met
mij als persoon.” “Bij het zoeken naar een opleiding zou ik ondersteuning willen krijgen. Ik
heb weleens een beroepskeuzetest gedaan. Dat werkte niet. Dus ik ben wel op zoek naar
ander soort ondersteuning.”
Als zich problemen voordoen bij de nieuwe opleiding, kiest de overgrote meerderheid (79%) ervoor de mentor of begeleider van de nieuwe instelling daarbij om hulp te vragen (tabel 3.12).

Tabel 3.12 – Bij wie zou de jongere om hulp vragen bij problemen in de opleiding? (N=28)
Mijn mentor/begeleider van de nieuwe opleiding
Familie of vrienden
Mijn medestudenten van de nieuwe opleiding
De mentor van mijn oude school
Iemand anders van mijn oude school
Een vakdocent van mijn oude school
Iemand anders

Aantal

Percentage

22
9
3
2
1
0
9

79%
32%
11%
7%
4%
0%
32%

Toelichting: Hier zijn meer antwoorden mogelijk. Daardoor is de som van de percentages groter dan 100.

Tot slot is de jongeren gevraagd van wie zij het liefste extra begeleiding of ondersteuning zouden
willen krijgen, als zij die in het komende jaar kunnen krijgen. Hier geven de meeste jongeren aan
dat zij het liefst ondersteuning krijgen van de nieuwe school (72%). Een kleine groep zou die
ondersteuning van de oude school willen (16%).
Uit de vervolgmeting blijkt dat ruim een derde van de jongeren (35%) tegen problemen aan loopt
in de nieuwe opleiding. Ruim een kwart (27%) geeft aan graag (extra) ondersteuning te willen.
Jongeren geven bijvoorbeeld aan dat ze moeite hebben om contact te leggen met docenten ten
tijde van onlineonderwijs, of het moeilijk vinden om in deze tijd om hulp te vragen. Daarnaast zijn
er verschillende leerlingen die aangeven dat ze meer duidelijkheid van school verwachten en dat
de structuur vaak ontbreekt in deze tijd.

38

3.5

Gevolgen Corona-crisis

Zoals al eerder genoemd, heeft de Corona-crisis impact gehad op het verloop van de pilots. In
de enquêtes is aan de jongeren gevraagd welke gevolgen de Corona-crisis voor hen heeft gehad.
Het belangrijkste effect dat de Corona-crisis heeft, is dat voor veel studenten de stage in het
gedrang is gekomen.
“Kan momenteel geen stagelopen, mogelijk studievertraging. Geen idee of dat gaat gebeuren.
Volgens LOB-er ligt deze beslissing bovenschools. Afwachten.”
“Geen stage, alleen online lessen daardoor niet de mogelijkheid om stageopdrachten af te
ronden. Daardoor ook mogelijke vertraging in het afronden van mijn opleiding.”
“Gewoon online les. Stage heb ik twee weken niet kunnen lopen in verband met verplichte
twee weken quarantaine.”
“Toen de coronacrisis begon, kreeg ik mijn stagebedrijf niet te pakken. Werd verteld dat ik
teruggebeld zou worden. Mentor kreeg daarna een mail dat ik weg kon blijven omdat ik niet
was komen opdagen op stage.”
Zeker in het begin van de periode bleek ook de communicatie tussen school, stagebedrijf en
student tot problemen te leiden.
“Kan wat lastiger met mijn vragen bij de school terecht moet ze mailen of bellen. De communicatie kan beter.”
“Vooral met de crisis. We krijgen weinig uitleg. Over lesstof en opdrachten krijgen we weinig
uitleg. Alles is bijna digitaal, daardoor wordt uitleg moeilijker.”
“Toen de coronacrisis aankwam, zat ik midden in mijn opleiding. Het raakte de opleiding wel
hard. Ze wisten niet snel te schakelen. We waren erg lang aan het wachten. Er was veel
onduidelijkheid.”
Sommige studenten noemen vooral de onzekere toekomst. Zij weten niet of ze aan hun opleiding
kunnen beginnen of hun werk kunnen behouden.
“Onzekerheid of ik volgend schooljaar kan beginnen aan Verzorgende IG opleiding.”
“Moet nog blijken, wel spannend op de werkvloer in het kader van een nieuw contract.”
“Door de crisis kom ik momenteel minder snel aan werk.”

3.6

Conclusies

Werken of doorleren?
De pilots Soepelere overgang richtten zich oorspronkelijk de doelgroep van gediplomeerde studenten van de entree en mbo-niveau 2, die de overstap naar werk maken. Aan het einde van hun
opleiding gaven de meeste deelnemers van de pilots aan door te willen leren. Minder dan de helft
zei te willen gaan werken.
De vervolgmeting laat echter zien dat toch meer dan de helft gaat werken. Dat de keuze van de
jongeren vaak nog niet vast staat, blijkt ook uit de antwoorden die zij geven op de vraag hoe hun
toekomst er verder uitziet. Sommigen hebben een duidelijk perspectief van werk, veel anderen
twijfelen tussen werk en opleiding, of combinaties daarvan.
Enerzijds kan worden vastgesteld dat de pilots voor een groot deel een doelgroep hebben bereikt
die niet de overgang naar werk heeft gemaakt (en dat ook niet van plan was). Anderzijds blijkt
dat de grens tussen werken en doorleren vaak nog niet getrokken is en dat studenten nog (kunnen) wisselen van plan en perspectief.

39

Hoe kijken jongeren terug op hun opleiding?
De overgrote meerderheid van de pilotdeelnemers is positief over de eerder gevolgde opleiding,
niet alleen direct aan het einde van de opleiding, maar ook terugkijkend na een periode van werk
of vervolgopleiding.
Belang van stages en begeleiding
Het valt op dat de pilotdeelnemers een hoge waardering uitspreken voor de stages die zij in hun
opleiding hebben gevolgd. Het ligt voor de hand dat jongeren die willen gaan werken het belang
van de stage benoemen, maar ook de jongeren die door willen leren, zijn het vaakst positief over
de stage als voorbereiding op hun vervolgopleiding.
Naast de stages vinden de meeste studenten dat zij ook door hun mentor of studieloopbaanbegeleider goed zijn voorbereid op het werk of de vervolgopleiding
Later, nadat de deelnemers zijn uitgestroomd, oordelen zij over het algemeen positief over de
gevolgde opleiding.
Behoefte aan ondersteuning
Aan het einde van de opleiding verwacht een groot deel van de deelnemers dat zij in het vervolg
ondersteuning nodig zullen hebben. Dat geldt voor twee derde van de deelnemers die door willen
leren. De gebieden waarop zij ondersteuning verwachten nodig te hebben zijn onder meer de het
leren zelf, bij het vinden van een stageplaats voor de nieuwe opleiding en ondersteuning op het
gebied van de Nederlandse taal. Wel is het zo dat jongeren die een nieuwe opleiding starten zich
primair tot hun (dan nieuwe) mentor of begeleider zullen richten. Uiteindelijk zegt ruim een kwart
van de deelnemers die een vervolgopleiding zijn gaan doen behoefte te hebben aan extra ondersteuning.
Van de jongeren die zijn gaan werken geeft twee derde aan geen behoefte te hebben aan extra
ondersteuning of begeleiding. De jongeren die dat wil willen, vragen die steun op de eerste plaats
op hun werk (werkgever, collega’s) of bij familie en bekenden. De school is daarbij niet of zelden
nog in beeld.

40

4

Analyse van de pilots

In de twee voorgaande hoofdstukken is beschreven hoe de pilots eruitzagen en wat de ontwikkeling in de afzonderlijke pilots was. Daarnaast zijn de ervaringen beschreven van deelnemers in
de pilots. In dit hoofdstuk wordt een analyse gemaakt van de pilots als geheel. Daarbij kijken we
naar het doel waarop de proef met de pilots zich heeft gericht, namelijk om jongeren na het behalen van hun entree- of mbo-2-opleiding te begeleiden op de arbeidsmarkt. We zetten op een rij
wat de belangrijkste bevindingen zijn uit de pilots.

4.1

Verloop van de pilots

Voor we ingaan op de afzonderlijke aspecten van de pilots is het goed om kort stil te staan bij het
algemene verloop van de proef met de pilots. De proef startte met acht regio’s die zich hadden
aangemeld en werden geselecteerd voor een pilot. Alle pilots hebben een relatief lange opstartperiode gekend. Zoals beschreven haakten, om verschillende redenen, twee pilots af en zijn uiteindelijk zes pilots vanuit de opstartperiode begonnen met deelnemersgroepen.
Terugkijkend zijn er verschillende oorzaken aan te wijzen voor de relatief lange en soms ook
lastige opstartfase. In de volgende paragrafen gaan we uitgebreider in op de verschillende aspecten. Hier noemen we de belangrijkste oorzaken kort:
− De gekozen opzet van de proef met pilots (selectie, aansturing, voorwaarden, financiering)
leidde tot vertraging en uiteindelijk ook het afhaken van een de pilots. Zo was er lang onduidelijkheid (of meningsverschil) over de mogelijkheden die de pilots zouden krijgen voor gegevensuitwisseling.
− De pilots hadden tijd nodig om de pilots regionaal in te bedden: bestuurlijke verantwoordelijkheid, samenwerking, financiering, projectorganisatie.
− De pilots hadden tijd nodig om studenten te selecteren, benaderen en bereid te vinden voor
deelname aan de pilottrajecten.
− Hoewel het algemene belang van de nazorg breed gedragen werd, kostte het de pilots de
nodige tijd om de nazorg concreet in te vullen.
− Om de pilots voldoende body te kunnen geven, werd er in verschillende pilotregio’s voor gekozen de pilot aan te haken bij een bestaand of nieuw ander initiatief. Daarmee werd de pilot
ook afhankelijk van de ontwikkelingen in dat andere initiatief.
De opstartfase die de pilots nodig hadden, heeft het nodige duidelijk gemaakt over de samenwerking, organisatie, doelgroep en interventies. Het typeert de pilots dat men in de meeste gevallen
‘gewoon’ is begonnen. Daarvoor heeft men soms pragmatische keuzes gemaakt (doelgroep,
werkwijze), maar heeft men tegelijkertijd ook het leerproces in gang kunnen zetten dat de waarde
van pilots bepaalt. Op die manier hebben de pilots veel inzichten opgeleverd, die voor beleid en
praktijk nuttig kunnen blijken. In de volgende paragrafen gaan we daar nader op in.
De langere opstartfase en daarna ook de uitbraak van de Corona-crisis hebben echter ook tot
gevolg gehad dat op het niveau van de jongeren nog weinig zicht bestaat op effecten van de
interventies die de pilots hebben ingezet. Nog te weinig jongeren hebben de overstap naar werk
gemaakt en zijn daarin al een jaar of twee jaar begeleid. Niet alleen zijn de pilots niet zover dat
er al cohorten deelnemers zijn die zolang geleden zijn uitgestroomd. Ook zijn de pilots nog niet

41

zover dat er aanpakken en instrumenten zijn ontwikkeld waarmee jongeren nog twee jaar na
uitstroom gevolgd kunnen worden, met name niet als zij zijn uitgestroomd naar werk.

4.2

Samenwerking in de pilots

Regie en taakverdeling
De betrokken organisaties bij de pilots hebben ieder hun eigen motivatie en belang om deel te
nemen. In de pilots Soepelere overgang zijn de meest betrokken partijen de scholen, de gemeenten, de bedrijven en de jongeren zelf. Hieronder gaan we kort in op hun drijfveren, hun mogelijke
inbreng in de samenwerking.
− Mbo-instellingen hebben de opdracht om jongeren aan een diploma te helpen. Hun zorgplicht
heeft uitsluitend betrekking op de periode die jongeren op school doorbrengen. Voor de doelgroep entreestudenten hebben mbo-instellingen samen met regionale partijen een aanvullende inspanningsverplichting om deze jongeren te begeleiden naar een vervolgopleiding of
naar werk. De mbo-instellingen hebben goed zicht op de loopbaanontwikkeling van al hun
studenten en een structuur van begeleiding en extra ondersteuning voor studenten. Met name
in de stages tijdens de opleiding hebben de studenten kans zich voor te bereiden op de overgang naar werk.
− De gemeenten hebben een formele regiefunctie voor voortijdig schoolverlaters, jongeren zonder startkwalificatie en werkzoekenden. Veel aandacht is de laatste jaren gegaan naar laagopgeleide jongeren afkomstig van de entreeopleidingen. Het beleid Jongeren in kwetsbare
positie richt zich op jongeren in de entree-opleidingen en opleidingen op mbo-niveau 2, die
afkomstig zijn uit het praktijkonderwijs, voortgezet speciaal onderwijs of het vmbo-basisberoepsgerichte leerweg (en uit de entree voor mbo-2). Gemeenten hebben de rol van het UWV
overgenomen in de begeleiding van jongeren uit het vso, praktijkonderwijs en entree naar
werk (zie hoofdstuk 5). Recent is er ook meer aandacht voor jongeren uit opleidingen mbo-2.
Uit de belangstelling voor deelname aan de pilots Soepelere overgang werd dit nog eens duidelijk.
− Bedrijven en instellingen willen toegevoegde waarde leveren voor hun klanten/cliënten en
hebben primair een bedrijfsmatige doelstelling. Om te voorzien in hun personeelsbehoefte en
om zichzelf te kunnen vernieuwen, bieden zij stageplaatsen aan en stellen ze vacatures open.
In toenemende mate profileren bedrijven zich ook als maatschappelijk verantwoorde ondernemingen en geven blijk van grote betrokkenheid bij de ontwikkelingskansen van (potentiële)
stagiaires en werknemers. Daarbij wordt wel gerekend op ondersteuning vanuit regionale partijen bij de begeleiding van deze jongeren. Bij de pilots Soepelere overgang zijn individuele
bedrijven in de meeste gevallen slechts op afstand (bijvoorbeeld via een werkgeversorganisatie) betrokken.
− Jongeren volgen een beroepsopleiding in de verwachting dat deze opleiding hen voorbereidt
op een betaalde baan (of vervolgopleiding). Voor veel jongeren in het mbo is de stap naar
werk een logisch vervolg op de schoolloopbaan. Voor de meeste verloopt de overgang succesvol, maar zeker voor studenten uit de entree en niveau-2-opleidingen treden er ook problemen op. Veel studenten krijgen tijdens de opleiding extra begeleiding en ondersteuning.
Dat stopt na de opleiding, maar is feitelijk voor hen ook in de overgang naar werk nog noodzakelijk. Jongeren hebben als groep vaak weinig stem in het vormgeven van begeleiding bij
de overgang naar werk. In de pilots zijn enkele initiatieven genomen om jongeren zelf aan het
woord te laten over wat zij nodig hebben.

42

De uitvoering van de activiteiten is per regio verschillend. In sommige regio’s hebben de gemeenten het voortouw, in andere regio’s zijn het de mbo-instellingen die primair de uitvoering op zich
hebben genomen. In de pilotregio’s Groot-Amsterdam en Drenthe worden de activiteiten vanuit
de gemeenten geïnitieerd. In de regio’s Rivierenland en Rijnland zijn juist de ROC’s leidend. In
Friesland Noord is sprake van een coproductie waarbij de gemeente Leeuwarden meer beleidsmatig de kartrekker is en het Friesland College meer uitvoerend vooroploopt. En de pilotregio
IJssel Vecht tenslotte kent een samenwerking tussen twee RMC-regio’s en twee mbo-instellingen. Hier zijn de bestuurlijke en operationele werkzaamheden zowel bij de RMC-vertegenwoordigers als de mbo-vertegenwoordigers neergelegd.
De verschillen lijken voor een deel te zijn ingegeven door toevalligheid, bijvoorbeeld doordat een
gemeente het initiatief genomen heeft voor de pilotaanvraag, of doordat een mbo-instelling een
RIF-subsidieaanvraag heeft gedaan, waarin de pilot een onderdeel vormde. Wel geven alle regio’s aan dat de regionale inbedding een van de succesfactoren is. Bij die regionale inbedding
hebben de gemeenten een centrale rol.
De taakverdeling van de operationele processen hangt in sterke mate samen met het karakter
van deze werkzaamheden. Zoals de vertegenwoordiger van de gemeente Leeuwarden het aangeeft: “Dat is afhankelijk van de fase waarin de student verkeerd. In de fase van initiële scholing
is dat de school. Op het moment dat de student uitvalt, is het de gemeente. In de overgang van
opleiding naar werk is dat idealiter de samenwerking tussen school, SBB en bedrijfsleven. Waar
nodig komt de gemeente in beeld.” Overigens is in geen van de pilotregio’s een dergelijke integrale benadering al gerealiseerd.
Bestuurlijke inbedding en agendering
In alle pilotregio’s vindt samenwerking plaats tussen in ieder geval een of enkele gemeenten en
het middelbaar beroepsonderwijs. De activiteiten zijn bestuurlijk ingebed bij de arbeidsmarktregio’s en/of de RMC regio’s. In de regio’s Rivierenland, Rijnland en IJssel Vecht is de pilot projectmatig ingebed en is de stuurgroep ook werkelijk eigenaar van de activiteiten die in het kader van
dit project worden uitgevoerd. In de overige drie regio’s is er een meer algemeen bestuurlijk commitment voor het brede thema ‘jongeren en werk’. De pilots passen binnen dit thema, maar daarbij
is niet altijd scherp afgebakend welke specifieke bijdrage verwacht wordt van deze aanpak en
hoe deze pilot zich verhoudt tot aanpalende initiatieven op hetzelfde thema. Illustratief in dit kader
was de opmerking van een van de betrokkenen bij de pilot in Amsterdam dat zij vooral bezig was
om wegwijs te raken in het woud aan initiatieven op dit beleidsterrein, en niet precies kon aangeven welke activiteiten al dan niet onderdeel vormden van de pilot.
Nieuw voor de meeste pilotregio’s is dat er nu zowel op bestuurlijk als op uitvoeringsniveau overleg plaatsvindt tussen scholen en gemeenten over de jongeren uit de doelgroep. Voorheen beperkten de contacten zich vooral tot de arbeidstoeleiding van entree-studenten en tot onderwerpen als verzuim en voortijdig schoolverlaten. De pilots hebben ertoe geleid dat scholen en gemeenten in arbeidsmarktregio’s nu meer in gezamenlijkheid naar de loopbanen en arbeidsmarktmogelijkheden van een bredere groep jongeren zijn gaan kijken. Doordat nu vaker zowel bestuurders als uitvoerders met elkaar om tafel zitten om te praten over de loopbanen van deze jongeren,
is er meer inzicht gekomen in elkaars mogelijkheden en mogelijke toegevoegde waarde. Voorbeelden hiervan zijn de vroegtijdige signalering van jongeren met een ondersteuningsbehoefte,
zoals bijvoorbeeld nu plaatsvindt in de regio Friesland Noord. Hier maakt het team Jeugd van de
gemeente Leeuwarden nu sneller gebruik van de inzet van het Friesland College om vroegtijdig
jongeren in beeld te brengen die extra aandacht en ondersteuning nodig hebben bij de overgang
naar werk. Een ander voorbeeld is te vinden in Drenthe waar nu de begeleiders van het Drenthe

43

College beter weten wanneer en waarvoor ze de ondersteuning van Menso (die de RMC-functie
voor deze regio uitvoert) kunnen inroepen.
De uitwisseling van informatie beperkt zich ook niet meer tot voortijdig schoolverlaters of jongeren
uit de entreeopleidingen, maar in toenemende mate wordt aandacht geschonken aan jongeren
van andere opleidingsniveaus en wordt meer structureel nagedacht over stroomlijning van de
aanpak.
Door de meer structurele contacten worden beleidsmatig sneller verbindingen gelegd. De aandacht voor een meer soepele overgang van opleiding naar werk van mbo-jongeren maakt nu
meestal onderdeel uit van de kwaliteitsagenda’s van de mbo-instellingen. Ook in de nieuwe plannen voor de aanpak van voortijdig schoolverlaten wordt nu voortgeborduurd op de ervaringen die
worden opgedaan uit deze bestuurlijke en operationele samenwerking.
Van intentie naar praktijk
De regio’s hebben tijd nodig gehad om tot een gezamenlijke aanpak te komen. Het bleek nodig
elkaars mogelijkheden en perspectieven beter te leren kennen, voordat goede werkafspraken
gemaakt konden worden. De vertaling van beleidsintentie naar de praktijk van alle dag nam dan
ook de nodige tijd. Zo werd in de pilot RMC Agglomeratie Amsterdam besloten om enkele jongerenadviseurs van de gemeente in te zetten op locaties van het ROC van Amsterdam om zo de
jongeren met een ondersteuningsbehoefte eerder in het vizier te krijgen. Het besluitvormingsproces om dit te kunnen effectueren, heeft enige maanden in beslag genomen. Pas daarna werd de
wervingsprocedure opgestart en werkafspraken gemaakt worden over de precieze taakinvulling.
Vernieuwing en verandering duurzaam effectueren kost tijd.
In zijn algemeenheid lijkt de vertaling van bestuurlijke intenties naar concrete organisatie en uitvoering sneller en effectiever te verlopen wanneer de pilot expliciet als project wordt neergezet
en er aansturing vanuit een bestuurlijke stuurgroep bestaat.
In enkele pilots is er – al in een vroeg stadium – voor gekozen om de pilot aan te haken bij een
ander initiatief, zoals bijvoorbeeld een breder vernieuwingsproject in het kader van een RIF-subsidie. Dat heeft soms ook vertragend gewerkt, maar, heeft als voordeel dat er een meer projectmatige organisatie is ingericht (ook) voor de pilot.

4.3

Interventies en ondersteuning

Eerste lessen: wat doen, voor wie?
Hoewel de pilots, zoals beschreven, vanuit verschillende partijen zijn opgestart, hebben zij gemeen dat er bij aanvang vaak nog geen concreet beeld bestond over wat de nazorg zou moeten
inhouden en welke jongeren daarmee geholpen zouden moeten worden. Enkele pilots (Rijnland,
Amsterdam) zijn daarom gestart met het benaderen van jongeren om te horen welke behoeften
er waren. Uiteindelijk zijn de meeste pilots gestart vanuit de meer pragmatische insteek dat men
al doende wilde leren en ervaringen opdoen. Dat gold voor de doelgroep voor wie de aanpak
bedoeld zou moeten zijn (zie volgende paragraaf) en voor de aanpak zelf. Een eerste, belangrijke
les die werd geleerd, was dat het zeer moeilijk bleek om met studenten, die eenmaal de opleiding
verlaten hadden, opnieuw in contact te komen. Studenten reageerden niet op contactpogingen,
bleken onbereikbaar of gaven aan geen behoefte aan contact te hebben. De les die werd getrokken, was dat nazorg niet pas kan beginnen na de opleiding. Om studenten ook daarna nog ondersteuning te kunnen bieden, is het nodig hen daarop voor te bereiden. In de pilots kwam meer
aandacht voor preventie om problemen in de overgang te voorkomen. Maar ook om te investeren

44

in de relatie met de student en om de boodschap mee te geven dat vanuit de school ook na
diplomering contact wordt gehouden.
Die eerste lessen hebben ertoe mede toe geleid dat in de pilots verschillende soorten interventies
zijn ontwikkeld.
Drie typen interventies
Pilots ondernemen drie soorten acties om jongeren te ondersteunen: preventieve acties, additionele begeleiding, en aanvullende scholing en training van de jongeren.
In alle pilotregio’s worden een of meerdere van de hieronder genoemde interventies toegepast.
Wel dient aangetekend te worden dat de additionele ondersteuning die wordt aangeboden aan
de jongeren in de overgang naar werk, nog niet is uitgekristalliseerd. Een en ander heeft te maken
met de relatief lange aanlooptijd en de Corona-periode, waardoor er nog te weinig tijd is geweest
om toe te werken naar een integrale ondersteuningsaanpak, waarbij ook de begeleiding in de
eerste twee jaar werk. De interventies die in de pilots zijn uitgevoerd, zijn nu nog deels in ontwikkeling en het is daarom nog te vroeg om conclusies te trekken over wat de werkzame bestanddelen zijn. Dat laat onverlet dat de interventies in de pilotregio’s over het algemeen worden uitgevoerd door de begeleiders die bekend zijn met deze doelgroep en nu, dankzij meer intensieve
en structurele samenwerking in de regio, een breder omvattend aanbod aan ondersteuning kunnen bieden.
Preventie
Duidelijk is dat veel winst te halen is door tijdige signalering en niet te wachten totdat jongeren al
van school af zijn. Daarmee kan al tijdens de initiële schooltijd begonnen worden. In de pilots
gebeurt dat op verschillende manieren:
− Signalering. Bij Friesland College is een aparte medewerker vrijgemaakt om jongeren te ondersteunen in de overgang van opleiding naar werk. Dat vraagt van de verschillende opleidingscoördinatoren om deze ondersteuningsbehoefte tijdig in beeld te krijgen, en niet te wachten totdat jongeren al afgehaakt thuis zitten. Door presentaties en nieuwsbrieven wordt binnen
het Friesland College bekendheid gegeven aan dit ondersteuningsaanbod. De verwachting
is dat de bekendheid snel zal toenemen wanneer er een aantal succesvolle uitplaatsingen zijn
gerealiseerd. Er is echter op dit moment nog niet een duidelijke richtlijn of objectief vast te
stellen moment waarop deze ondersteuning ingezet kan worden. Daarvoor moet nog meer
ervaring worden opgedaan.
− Aanwezigheid van RMC op de scholen. Kennismaken met studenten met ondersteuningsbehoefte. Hierdoor kan ondersteuning op maat worden aangeboden. In Drenthe en in Rijnland
wordt hiermee gewerkt. Belang van een tijdige kennismaking is dat een betere risicoinschatting gemaakt kan worden en dat al vroegtijdig ondersteuning aangeboden kan worden. Het
Belangrijkste lijkt echter te zijn dat er een vertrouwensband ontstaat tussen student met een
ondersteuningsbehoefte en het RMC. Dit maakt de drempel om steun te vragen en te accepteren op het moment dat het nodig is, een stuk lager.
− Aandacht voor de overgang naar werk binnen schooltijd. In het mbo worden de studenten
opgeleid als vakman of vakvrouw en daardoor is er altijd al aandacht voor het beroepenveld
en de competenties die nodig zijn om dit vak uit te kunnen oefenen. Werknemerscompetenties
vormen dan ook onlosmakelijk een onderdeel van het diploma. Desalniettemin blijft vaak nog
onderbelicht hoe de feitelijke overgang van opleiding naar werk plaats vindt en wat een jongere nodig heeft om succesvol te solliciteren. Onder meer in Drenthe en in Friesland wordt
hier nu in schooltijd meer expliciet aandacht geschonken. Dit kan zowel klassikaal als in individuele begeleidingsgesprekken plaatsvinden. Bij het ROC van Amsterdam wordt aandacht
45

voor de overgang naar werk ingepast in hun LOB-programma “Future Skills”. Doel hiervan is
om een mentaliteitsverandering te bewerkstelligen richting “leven lang leren”. Door al deze
aandacht al tijdens de schoolse periode worden de overgang naar werk en de valkuilen die
daarbij een rol spelen, beter bespreekbaar gemaakt. Ook kan hierdoor beter in beeld worden
gebracht welke jongeren additionele ondersteuning nodig hebben.
− Casusoverleg. In een aantal regio’s vindt gestructureerd overleg plaats tussen de onderwijsinstelling en de gemeentelijke sociale dienst. Voorbeelden zijn het casusoverleg in de Zaanstreek, het afstemmingsoverleg in IJssel Vecht en de matchingstafel Rijnland. Periodiek wordt
overleg georganiseerd tussen begeleiders vanuit de mbo-instellingen met RMC-medewerkers.
In deze overleggen worden de situatie van jongeren in kwetsbare posities op individueel niveau besproken en vindt afstemming plaats over aanpak en ondersteuning. In de Zaanstreek
betreft het vooral jongeren aan het eind van hun entree-opleiding. In Rijnland is dit casusoverleg uitgegroeid tot een matchingstafel, dat onderdeel is van het VSV-programma dat 2021
gaat starten. Deze matchingstafel is in september 2020 van start gegaan met als doel om
studenten aan werk te helpen na hun opleiding. Er zitten diverse partijen aan tafel: het werkgeverservicepunt, praktijkonderwijs en vso, leerplicht/RMC, mbo Rijnland en een matchmaker
die ook mogelijkheden zoekt binnen het mkb.
Additionele begeleiding
In de pilots worden op verschillende momenten en op verschillende manieren invulling gegeven
aan additionele begeleiding, met name in de periode waarin de overgang van opleiding naar werk
aan de orde is. Hierbij wordt in sommige gevallen ook gebruik gemaakt van de inzet van externe
coaches. Hieronder beschrijven we kort deze verschillende begeleidingsvormen.
− Verlengde begeleiding vanuit de scholen. In de regio IJssel Vecht wordt ingezet op het continueren van de begeleiding door de (voormalige) studieloopbaanbegeleiders. Dit worden doorwerkcoaches genoemd. De doorwerkcoach is de contactpersoon voor de student. De coach
moet vaststellen wat nodig is, kennismaken met de student en het bedrijf waar deze werkt.
Doel van de doorwerkcoach is om de jongere bij het bedrijf te houden. Het sociaal werkbedrijf
heeft ook jobcoaches. Waar de opdracht van de doorwerkcoach ophoudt, gaat die van de
gemeente in. De jongeren komen echter pas bij de gemeente in beeld als zij een uitkering
aanvragen.
− Integratie praktijkbegeleiders in de leerbedrijven en stagebegeleiders vanuit school. In Rivierenland wordt gewerkt met zogenaamde Leerwerkcoaches. Deze functionarissen ondersteunen jongeren bij hun ontwikkeling. De focus ligt hierbij enerzijds op het creëren van het bewustzijn dat zij niet klaar zijn met leren en ontwikkelen wanneer zij de arbeidsmarkt op gaan.
Startende werknemers kunnen immers snel (moeten) wisselen van baan of uitvallen en daar
zijn studenten zich niet altijd van bewust. Dit verhoogt de druk op het leer- en analytisch vermogen van studenten (de cognitieve vaardigheden) in het mbo, maar vooral ook op hun houding, zelfkennis, motivatie en sociale vaardigheden (de zogenaamde conatieve vaardigheden), waaronder de netwerkvaardigheden, die nodig zijn om een passende baan te vinden.
De leerwerkcoaches kijken samen met ieder individu, of zij nu op het vmbo zitten, of al een
aantal jaar aan het werk zijn, wat zij nodig hebben om hun loopbaan naar een volgend niveau
te brengen. De ervaringen met deze leerwerkcoaches is positief. In de opstartfase zijn een
aantal uitwisselingsbijeenkomsten georganiseerd tussen de begeleiders vanuit school en vanuit de bedrijven. Vanuit het begrip voor elkaars situatie die daardoor ontstond, ontstond een
scherper beeld van de competenties waar een toekomstige leerwerkcoach aan zou moeten
voldoen. In één geval heeft dat al geresulteerd in een gezamenlijke functionaris die zowel bij
het leerbedrijf als bij het ROC Rivor werkzaam is.
46

− Jobfinders en overstapcoaches: gericht op het vinden van passende werkplaatsen. De overstapcoach wordt onder meer ingezet in de regio Amsterdam. Deze coach is oorspronkelijk
bedoeld om jongeren te begeleiden in de overgang van vmbo naar het mbo. De functionaris
wordt ook ingezet bij jongeren die willen switchen van opleiding of willen stoppen. In die laatste
gevallen komt de jobfinder in beeld. Deze functionaris gaat op zoek naar passende werkplekken.
− Jobcoaching via de gemeenten (RMC, sociale dienst). In Drenthe en in Friesland wordt gebruik gemaakt van de inzet van jobcoaches vanuit het team Werk van de gemeente. Dit team
Werk brengt uitkeringsgerechtigden, partners en werkgevers in projecten bij elkaar gericht op
betaald werk. De focus ligt op uitstroom van uitkeringsgerechtigden naar regulier werk. Voor
de doelgroep met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt vindt bemiddeling plaats richting
beschut werk. Het team zet hiervoor verschillende instrumenten in zoals jobhunting, jobcoaching, werkgelegenheidsprojecten, maatwerktrajecten en no-riskpolis.
Empowerment
Sommige jongeren hebben behoefte aan een extra zetje of aanvullend onderwijs waardoor hun
kansen op een succesvolle overgang naar een – betaalde - baan kan worden vergroot. In verschillende regio’s wordt hiervan gebruik gemaakt. Meestal betreft het hier het ondersteuningsaanbod dat regio’s al hebben ontwikkeld voor onder meer voortijdig schoolverlaters. Het gaat
hierbij onder meer om:
− Taalcursussen. In verschillende regio’s zijn jongeren geselecteerd met een migratieachtergrond waarbij de beheersing van de Nederlandse taal een belangrijk aandachtspunt vormt.
Onderdeel van het ondersteuningsaanbod kan dan ook een aanvullende training op dit gebied
omvatten. Bijvoorbeeld in Drenthe en in Rijnland wordt hierop ingezet.
− Overige cursussen, bijvoorbeeld een certificaat;
− Basistraining voor het opdoen van sollicitatievaardigheden. In Drenthe kunnen jongeren deelnemen aan onderdelen van de bestaande basistraining die wordt georganiseerd om uitkeringsgerechtigden te begeleiden naar werk. In deze basistraining wordt onder meer aandacht
geschonken aan het maken van een sollicitatiebrief en cv, het opdoen van kennis om goed te
kunnen solliciteren en het krijgen van inzicht in vacatures die passend kunnen zijn.
Naar een integrale benadering
De beschreven interventies worden door de verschillende regio’s in meer of mindere mate toegepast bij verschillende groepen studenten gedurende verschillende fases tijdens hun overgang
van opleiding naar werk. De praktijk van de pilots is dat er in de meeste gevallen gekozen is voor
het gebruik van enkele losstaande interventiestrategieën, die niet het hele spectrum aan mogelijke ondersteuningsbehoeften in de overgang van opleiding naar werk afdekken. Idealiter vormen
al deze interventies gezamenlijk een doorlopende ondersteuningsstructuur voor elke fase in de
overgang van opleiding naar werk, en waarbij steeds duidelijk is voor welk type student welke
ondersteuning op welk moment het meest passend zou kunnen zijn. Om in de toekomst effectieve
en efficiënte ondersteuning te kunnen bieden, zal het nodig zijn toe te werken naar een dergelijke,
meer integrale benadering. In de uitwisseling van ervaringen en kennis tussen de pilots (in de
leercirkels) is dit besproken en wordt gekeken hoe elders ontwikkelde aanpakken ook in de eigen
regio bruikbaar kunnen zijn.

47

4.4

Doelgroep en loopbanen

Afbakening van de doelgroep
In de oorspronkelijke opzet van de pilots, zoals bedoeld in de motie Kwint/Ödzil, richtte de aandacht zich op jongeren die na afronding van de opleiding entree of mbo-2 nog ondersteuning
nodig hadden in de eerste twee jaar op de arbeidsmarkt. Voor de studenten uit de entree-opleidingen was er al aandacht voor de overgang naar werk en is de verantwoordelijkheid daarvoor
(van school en RMC) ook vastgelegd. Het vernieuwende aspect in de pilots betreft met name de
aandacht voor gediplomeerde studenten van mbo-niveau 2. De ervaringen in de pilots laten zien
dat de afbakening van de doelgroep niet altijd eenvoudig is.
Het gaat daarbij niet alleen om de vraag welke student extra ondersteuning nodig heeft in en na
de overgang, maar ook om de vraag welke studenten na diplomering gaan werken. De uitkomsten
van de deelnemersenquêtes (zie hoofdstuk 3) laten zien dat het merendeel van de studenten,
zowel van entree als niveau 2, zegt te willen doorleren. Dat zijn studenten die voor de pilots
geselecteerd zijn. Strikt genomen behoren zij niet tot de beoogde doelgroep van de pilots. Toch
blijkt het lastig om een strikte grens te trekken. Zo bleek ook uit de enquêtes dat een deel van de
studenten die na afronding van de opleiding zei te willen doorleren, toch is gaan werken. Ook
was te zien dat studenten die gingen werken later wellicht weer aan een opleiding wilden beginnen. Afbakening tot de doelgroep die gaat werken, blijkt zeer moeilijk. Dat geldt eens te meer
voor interventies die al in een vroeg, preventief stadium worden ingezet.
De moeilijkheid om de groep studenten af te bakenen die naar werk gaat, is duidelijk en reëel.
Meer preventieve interventies worden daarom vaak breed ingezet. De interventies die een nazorg-karakter hebben, lijken echter hun doel voorbij te schieten als het gaat om de studenten die
naar een vervolgopleiding gaan. Zij geven – begrijpelijk – aan in de enquêtes dat zij voor extra
ondersteuning een beroep (zouden) doen op hun mentor of begeleider in de nieuwe opleiding.
Daar is eerder een goede overdracht aan de orde, dan een nazorgtraject.
Weinig zicht op loopbanen
In het onderzoek naar de pilots was een van de doelen om zicht te krijgen op de loopbanen van
de pilotdeelnemers en om zo mogelijk een antwoord te geven op de vraag of extra ondersteuning
in de overgang en nazorg daadwerkelijk tot een (meer) succesvolle loopbaan leiden. Om verschillende redenen zijn de pilots later dan gedacht gestart met deelnemers. Daardoor zijn er weinig pilotdeelnemers die de overstap naar werk hebben gemaakt en een vorm van nazorg hebben
gekregen. Bovendien zijn de pilots nog niet zover dat er al sprake is van nazorgtrajecten van twee
jaar.
In de ontwikkeling van de pilots is, zoals hiervoor beschreven, het accent in de interventies meer
komen te liggen op preventie. Voor zover het de overgang naar werk betreft, gaat het vooral om
het vinden van werk. Langdurige nazorg, zowel passief in het volgen van jongeren, als actief in
het bieden van ondersteuning, moet grotendeels nog ontwikkeld worden.
Een ander aspect waardoor weinig zicht is op de loopbanen van de deelnemers is de vaak nog
onvoldragen registratie van deelnemers. Zeker in de beginfase hadden pilots zelf ook geen adequate deelnemersregistraties en was er geen goede methodiek om toestemming van studenten
te krijgen om hen na de opleiding nog te mogen benaderen. Op dat vlak zijn in de pilots de nodige
ontwikkelstappen gezet. Het concreter benoemen van de pilots als project en de studenten als
projectdeelnemers helpt om hen in zicht te houden.

48

Ondersteuningsbehoefte
Een ander aspect van de afbakening is de vraag wie daadwerkelijk extra ondersteuning nodig
heeft. Uit de enquête komt naar voren dat jongeren die aan het werk zijn in ruime meerderheid
(twee derde) zeggen geen behoefte te hebben aan extra ondersteuning. En degenen die dat wel
hebben, keren zich voor de ondersteuning bij voorkeur tot hun werkgever of collega’s op de werkplek. School is voor hen niet meer in beeld. Nu wil dat niet zeggen dat er daadwerkelijk geen
noodzaak voor nazorg meer is. Jongeren kunnen niet altijd hun (arbeids)situatie goed inschatten
of krijgen te maken met ontwikkelingen die buiten henzelf liggen. Zo heeft bijvoorbeeld de Coronacrisis voor jongeren in de pilots tot onverwachte onzekerheid geleid over werkbehoud. Om de
vraag te beantwoorden wie extra ondersteuning in en na de overgang nodig heeft, is een goede
signalering nodig. Vanuit verschillende pilots is ervoor gepleit om het volgen van jongeren in databestanden mogelijk te maken (zie volgende paragraaf). In enkele pilots wordt actief ingezet op
het breder bekend maken van het aanbod van ondersteuning, zowel bij studenten als bij collega’s
(docenten, mentoren, stagebegeleiders) in de school.

4.5

Externe factoren

Het instrument van de pilots
De proef met de pilots is door het ministerie van OCW opgezet. In een oproep zijn regio’s uitgenodigd om zich aan te melden voor deelname aan de pilots. Acht aanmeldingen zijn gehonoreerd.
Het ministerie heeft Ingrado de opdracht verleend om de pilots te ondersteunen. Vooraf is duidelijk gemaakt dat er voor de uitvoering van de pilots geen extra financiering beschikbaar zou komen
en ook dat de pilots geen extra mogelijkheden (‘regelruimte’) zouden krijgen, bijvoorbeeld in de
omgang met privacygevoelige bestanden.
Terugkijkend heeft de wijze waarop de proef met de pilots is opgezet er zeker aan bijgedragen
dat de pilots moeilijk op gang kwamen en dat twee van de acht feitelijk gestopt zijn.
− In de selectie van de pilots zijn keuzes gemaakt die achteraf niet gelukkig zijn gebleken. Zo
bleken in verschillende gekozen regio’s geen duidelijke afspraken te zijn gemaakt over de pilot
en was niet altijd duidelijk wie het voortouw zou moeten nemen en hoe de pilot eruit moest
zien. Een van de acht pilots (RMC Noord-Holland Noord) is om die reden nooit echt van de
grond gekomen.
− Hoewel de condities van de proef vooraf zijn bepaald en gecommuniceerd, is er lang onduidelijkheid – of eigenlijk onenigheid – gebleven over de ruimte die de pilots zouden (moeten)
krijgen om databestanden te koppelen en in te zetten voor het volgen van jongeren. Het ging
met name om bestanden van RMC en sociale dienst (onderwijs, werk, inkomen). Op dit punt
is ook een van de acht pilots afgehaakt (RMC Noord-Oost Brabant).
− Er is voor gekozen om geen extra (project)financiering aan de pilots te verbinden. Achteraf
kan worden geconstateerd dat daardoor de pilots, zeker in de beginfase, een zekere slagkracht misten. Financiering had waarschijnlijk het opzetten van een projectorganisatie (projectleider) versneld en sneller focus gebracht in de pilots.
− De vraag aan de pilots was relatief open: ontwikkel een aanpak voor de nazorg voor de beoogde doelgroep. Zoals beschreven heeft dat plus- en minpunten met zich meegebracht.
Enerzijds duurde het enige tijd om focus aan te brengen in de pilots, anderzijds zijn er belangrijke lessen geleerd in de zoektocht (zie hiervoor).
− Er is bij de inrichting van de proef niet gekozen voor een vorm van centrale regie of aanjaging
van de pilots. De ondersteunende rol van Ingrado was, zeker in de eerste fase, terughoudend,
want op afroep beschikbaar.
49

De combinatie van deze factoren heeft de pilots ontegenzeggelijk parten gespeeld. Voor een
belangrijk deel is de moeizame start van de pilots en het afhaken van twee pilots daaraan te
wijten. Daar staat tegenover dat het de pilots heeft ‘gedwongen’ om andere oplossingen te zoeken, bijvoorbeeld waar het gaat om de financiering van de activiteiten en van de projectorganisatie. Zoals gezegd zijn er belangrijke lessen geleerd, ook waar het gaat om de inhoudelijk aanpak
van de ondersteuning voor jongeren (doelgroep, interventies, samenwerking).
Hetzelfde kan gezegd worden voor de regionale aanpak als geheel. De opgedane ervaring en
kennis rondom factoren als de financiering, gegevensuitwisseling en -gebruik, inhoudelijke focus
(doelgroep, integrale aanpak) en borging zijn waardevol voor de toekomstige vormgeving van
landelijke beleid.
Voorwaarden voor uitvoering
Gegevensuitwisseling
Over de jongeren die bezig zijn met hun overgang van opleiding naar werk wordt heel wat informatie verzameld. Het gaat om informatie over de sociaal maatschappelijke achtergronden van
jongeren, het verloop van hun schoolloopbanen, maar ook over specifieke zorgvragen en ondersteuning die de jongeren krijgen. Deze informatie wordt verzameld en vastgelegd door verschillende organisaties zoals de school of het RMC in de regio.
Volgens AVG-richtlijnen is deze informatie van de jongere zelf. Hij/zij heeft het recht te weten om
welke informatie het gaat, en moet toestemming geven om deze informatie te delen. Deze privacyrichtlijn beschermt het individu ter voorkoming van oneigenlijk gebruik.
In de pilotregio’s wordt in samenhang en in samenwerking gewerkt aan de soepele overgang van
opleiding naar werk. De regio’s willen dan ook kunnen beschikken over alle relevante informatie
over deze jongeren. Dat wordt van belang geacht om tijdig jongeren met ondersteuningsvragen
te kunnen signaleren, voor het kunnen opstellen van risicoprofielen, om de effectiviteit van interventies in beeld te kunnen brengen en zo op maat ondersteuning en begeleiding te kunnen bieden.
Een deel van deze informatiebehoefte kan worden ondervangen door het opstellen van verwerkingsovereenkomsten tussen bijvoorbeeld de school en de gemeente, waarin wordt aangegeven
onder welke voorwaarden en voor welke specifieke doeleinden bepaalde, nader omschreven informatie kan worden gedeeld. Aanvullend kunnen goedkeuringsverklaringen aan jongeren worden voorgelegd. Ook hier geldt weer dat expliciet omschreven moet worden over welke informatie
het gaat en waarvoor deze informatie gebruikt gaat worden. Niet voor alle gevallen lijkt deze
procedure voldoende soelaas te bieden. Met name wijzen de regio’s hierbij op het belang van het
leveren van maatwerk. Om adequate begeleiding te kunnen bieden is een goede probleemanalyse nodig, en dan is het gewenst om alle beschikbare informatie te kunnen combineren. Het
wordt door verschillende regio’s als erg omslachtig en onwerkbaar beschouwd om hierbij steeds
opnieuw goedkeuringsverklaringen te vragen.
De pilotregio Noord Oost Brabant had verwacht dat in het kader van deze pilots een werkbare
oplossing of aanpak gerealiseerd zou worden voor deze gegevensuitwisseling. Een deel van de
aanpak die men in die regio voor ogen stond, was in hun ogen hiervan afhankelijk. Het gegeven
dat hier binnen de pilots geen extra mogelijkheden voor konden worden gecreëerd, heeft meegespeeld bij de keuze van deze regio om de pilot niet verder door te zetten.
In de Kabinetsreactie Interdepartementaal beleidsonderzoek Jongeren met een afstand tot de
arbeidsmarkt (2019) wordt aandacht geschonken aan dit vraagstuk van monitoring en gegevensuitwisseling. Het kabinet geeft aan de zorg voor een goede monitorings- en signaleringsfunctie
te delen en stelt daartoe een uitbreiding van de functie van Regionale Meld- en Coördinatiefunctie
50

(RMC) uit tot een bredere monitorings- en makelaarsrol. De huidige monitoring van jongeren tussen de 18 en 23 jaar zonder startkwalificatie en van pro- en vso-leerlingen tussen de 16 en 23
jaar zonder werk wordt uitgebreid naar alle jongeren tussen de 16 en 27 jaar met een risico op
afstand tot de arbeidsmarkt. Of dit beleidsvoornemen in de praktijk tot een beter werkbare aanpak
gaat leiden, is nu niet te overzien.
Financiering
De pilots gingen niet vergezeld van additionele financiering voor de regionale pilots. Wel konden
de regio’s een beroep doen op ondersteuning vanuit Ingrado. Ingrado biedt uit hoofde van haar
opdracht ondersteuning aan de RMC-regio’s en is derhalve bekend met de problematiek. De
aanpak van Ingrado was gericht op landelijke uitwisseling en regionale ondersteuning. Landelijk
werden leercirkels georganiseerd, bedoeld voor onderlinge kennisuitwisseling. Daarnaast werd
ondersteuning aan de verschillende pilotsregio’s geboden. Deze regionale ondersteuning was
veelal op afroep. De ondersteuning betond onder meer uit periodiek overleg met de regio’s. In
enkele regio’s werd een analyse gemaakt van de startsituatie waarbij Ingrado ondersteund werd
door een extern bureau. Ingrado had niet een formele positie als projectleider en had geen opdracht of mandaat om bepaalde, nader omschreven doelen te realiseren. Deze verantwoordelijkheid werd in z’n geheel bij de regio’s zelf gelaten.
De feitelijke werkzaamheden werden door de pilots zelf uitgevoerd, en dat vroeg de nodige tijdsinvestering. De regio’s zijn daarvoor ieder voor zich op zoek gegaan naar additionele financiering
om de extra inzet mogelijk te maken die nodig bleek om een projectleider of jobcoach te kunnen
inzetten. Deze additionele middelen werden gezocht via:
− In Rivierenland, Amsterdam, en Rijnland zijn subsidieaanvragen opgesteld voor het regionaal
investeringsfonds mbo (RIF) Toekenning van een RIF-subsidie bleek echter niet vanzelfsprekend. Bijvoorbeeld in Amsterdam heeft dat tot vertraging geleid. Daarnaast betrof het vaak
breed opgezette aanvragen met een ruimere doelstelling dan alleen specifieke aandacht voor
deze doelgroep. Voordeel van een RIF-subsidie is dat het veelal om langlopende projecten
gaat. In Rivierenland kan daardoor voor een periode van vier jaar gewerkt worden aan de
opbouw van het netwerk en een passende aanpak worden ontwikkeld.
− Provinciale subsidie verkregen in Zuidoost Drenthe. In deze regio kregen de initiatiefnemers
van de provincie Drenthe een stimuleringssubsidie voor één jaar. Hierdoor kon een extra
jobcoach worden aangesteld die actief jongeren benaderde en de samenwerking met het
Drenthe College intensiveerde. Helaas moest na deze periode het contract van de additioneel
aangestelde jobcoach weer worden beëindigd.
− In alle regio’s vond ook additionele inzet plaats vanuit eigen middelen. In Friesland Noord en
IJssel Vecht werden hierover tussen de arbeidsmarktpartners afspraken gemaakt, en betrof
het middelen vanuit de kwaliteitsagenda’s van de mbo-instellingen en/of middelen vanuit de
regeling Perspectief op Werk. Ook in de andere regio’s werden steeds vanuit eigen middelen
mensen en middelen vrijgemaakt.
De zoektocht naar extra financiële middelen en mogelijkheden heeft de nodige energie gekost
van de pilotregio’s, en heeft de opstart en uitrol van de pilots in sommige gevallen ook belemmerd.
Dit bleek onder meer uit vertragingen bij de opstart en de nodige personele mutaties in de uitvoering van de pilots.

51

Borging en vervolg
De pilots hebben ertoe geleid dat de discussie over de wenselijkheid van een gerichte aanpak
om jongeren uit het mbo actiever te begeleiden in de overgang van opleiding naar werk, verder
is toegenomen. De belangstelling om deel te nemen aan de pilots, was bij aanvang al groter dan
verwacht. Ook in de verschillende bijeenkomsten van de leercirkels bleek er veel belangstelling.
Deze belangstelling is in de projectperiode alleen maar toegenomen.
In de pilotsregio’s zelf werd veel tijd besteed aan het leren kennen van elkaar. Dat heeft ertoe
geleid dat de thematiek meer bekendheid heeft gekregen en dat duidelijk is geworden dat regionale afstemming en samenwerking verder doorgezet moet worden om te zorgen voor een meer
soepele overgang naar werk van mbo-jongeren.
In alle regio’s is overleg tussen gemeenten en onderwijsinstellingen over continuering van de
aandacht voor dit type jongeren. Hoe en op welke wijze de pilots worden voortgezet is per regio
verschillend, en is in de meeste gevallen nog onderwerp van discussie.
In Friesland Noord wordt nu gewerkt aan een plan waarin de pilots soepelere overgang ingebed
worden in de toekomstige VSV-aanpak. Datzelfde is het geval in de RMC agglomeratie Amsterdam. In Rivierenland en in Rijnland is sprake van een RIF-project waardoor de extra projectmatige
aanpak voor deze doelgroep nog een tweetal jaren doorloopt. In Zuidoost Drenthe is besloten om
de extra aandacht voor jongeren afkomstig van mbo-niveau 2 te contineren, zoveel mogelijk meeliftend op de aanpak die er al is voor jongeren zonder startkwalificatie. Ook in IJssel Vecht is
besloten om de pilots te continueren, maar is nog niet duidelijk hoe en op welke manier.
Het lijkt erop dat de aandacht voor een soepele overgang van opleiding naar werk voor jongeren
uit het mbo, steeds meer beklijft in de arbeidsmarktregio’s die betrokken zijn bij de pilots Soepelere overgang.
Bredere inkadering: van nazorg naar leven lang ontwikkelen
De pilots spelen zich af op het snijvlak van onderwijs en arbeidsmarkt. Per definitie hebben de
mbo-instellingen een belangrijke rol in de aanpak, maar dat geldt ook voor gemeenten vanuit hun
RMC- en Werk & Inkomen-taak. In de pilots is samenwerking tot stand gekomen en zijn concrete
aanpakken ontwikkeld en in uitvoering genomen. Daarmee zijn stappen gezet om de overgang
van opleiding naar werk voor bepaalde doelgroepen soepeler te laten verlopen.
In de pilots is ook zichtbaar geworden dat de overgang meer is dan een moment. In feite gaat het
om een fase in de loopbaan van jongeren, waarin zowel preventie als nazorg een plek hebben.
De enquêtes onder jongeren laten zien dat het niet bij een korte fase van overgang blijft: voor
veel jongeren is de keuze tussen werk en opleiding ook daarna nog niet gemaakt. Een deel van
de jongeren die zijn gaan werken, geeft aan later mogelijk toch weer aan een opleiding te willen
beginnen. Daarin ligt een potentieel voor een langere betrokkenheid van het beroepsonderwijs,
vanuit het perspectief van leven lang ontwikkelen.
Corona-omstandigheden
Ook de pilots soepelere overgang hebben de nodige hinder ondervonden van de Covid-19 pandemie. De pilots kenden al een relatief lange opstartfase waarin afspraken gemaakt werden over
aanpak en taakverdeling. In het voorjaar van 2020 waren bijna overal selecties gemaakt van de
pilotgroepen en waren afspraken gemaakt over begeleiding en ondersteuning van studenten.
Helaas was vanaf half maart weinig nog mogelijk. Scholen gingen op slot, fysieke ontmoetingen
waren nauwelijks nog mogelijk en stages werden in veel gevallen stopgezet. De begeleiding van
de doelgroep moest op afstand plaatsvinden en het duurde enige tijd voordat daar een goede
vorm voor werd gevonden. De scholen waren bang dat zij kwetsbare jongeren uit het oog zouden
gaan verliezen en hebben veel energie gestopt in verschillende benaderingswijzen van deze
52

jongeren, en werd minder aandacht geschonken aan jongeren waarvan verwacht werd dat ze het
zelf wel konden redden.
Het overleg tussen de regionale partners over de aanpak en uitrol is in deze Coronaperiode ook
minder intensief en minder frequent dan voorheen geweest. Fysieke bijeenkomsten waren niet
mogelijk. Ook hier gold dat men moest wennen aan de nieuwe situatie en bijvoorbeeld ook nog
moest zoeken naar een werkbare en effectieve aanpak van onlinebijeenkomsten. Daarbij speelde
ook dat de betrokken organisaties veel extra dingen aan hun hoofd hadden door de pandemie,
en dat daardoor de focus op het verloop van de pilots Soepelere overgang niet voor iedereen de
hoogste prioriteit had.

53

5

Verwante initiatieven

Zoals eerder aangegeven hebben zich meer regio’s gemeld om deel te nemen aan de pilots
Soepelere overgang, dan uiteindelijk gehonoreerd konden worden. De grote belangstelling voor
de pilots laat zien dat er ook in andere regio’s in Nederland aandacht is voor een meer soepelere
overgang van mbo-studenten naar werk. In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan enkele van
die initiatieven. Daarvoor is gekozen omdat in het landelijk beleid en in de regionale praktijk ook
nadrukkelijk wordt gekeken naar andere voorbeeldinitiatieven, naast de pilots Soepelere overgang. We plaatsen de ervaringen uit deze initiatieven naast die van de pilots om een breder
overzicht te geven van de kennis en ervaringen die zijn opgedaan en van voorbeelden die voor
de praktijk leerzaam kunnen zijn. Aan de orde komen de Route Arbeid, de Transitieroute en de
Participatiescan. De geselecteerde activiteiten worden op meerdere plaatsen in Nederland uitgevoerd.
5.1

Route Arbeid in praktijkonderwijs en vso

Vanaf 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk voor nieuwe taken op het gebied van werk, zorg
en jeugd. Een van de drie decentralisaties heeft betrekking op de Participatiewet, die de Wet werk
en bijstand (WWB), de Wet sociale werkvoorziening (WSW) en een groot deel van de Wet werk
en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong) vervangt.
Gemeenten hebben meer verantwoordelijkheid gekregen voor jongeren in kwetsbare posities,
zoals bijvoorbeeld afkomstig vanuit praktijkonderwijs (pro) en voortgezet speciaal onderwijs (vso).
In verschillende arbeidsmarktregio’s is vastgesteld dat jongeren afkomstig van deze opleidingen
vaak kwetsbaar zijn, niet zelfredzaam zijn op de arbeidsmarkt en duurzame ondersteuning nodig
hebben om werk te krijgen, te houden en te vinden.
Route Arbeid
Onder meer in Noord-Nederland werd daarom voor deze doelgroep een aparte aanpak ontwikkeld: de Route Arbeid pro/vso. Dit is een traject waarbij gemeente en onderwijs zich gezamenlijk
inzetten voor arbeidstoeleiding van leerlingen. Dat doen ze vroegtijdig, al in het laatste jaar van
het vso/pro-onderwijs. Het programma is in Noord-Nederland uitgetest en inmiddels opgenomen
in het overkoepelend programma van de hele arbeidsmarktregio. In de Route Arbeid ligt vast dat
elke pro- of vso-school samen met de gemeenten en UWV elk jaar voor iedere leerling de arbeidstoeleiding bespreekt. Gemeente en school nemen hun verantwoordelijkheid als een stagiaire of werknemer niet goed functioneert. De school biedt extra scholing over goed werknemerschap en de gemeente stelt ondersteuning door een jobcoach beschikbaar. Elke subregio kan
eigen invulling geven aan deze Route Arbeid. In de subregio Oost-Groningen kiest men onder
meer voor ‘duurzame stageplekken’. Dat zijn stageplekken die perspectief bieden voor jongeren
en die aan het eind van de schoolperiode kunnen overgaan in een vaste baan.
De aanpak kent een gestructureerde werkwijze waarin vanuit elke gemeente (maandelijks) contact met de pro- en vso-scholen plaatsvindt. Ouders of verzorgers/begeleiders worden betrokken
bij de aanpak. De werkcoach bezoekt de stagecoördinator van de school en bespreekt de leerlingen die eraan toe zijn om te gaan werken, ook als ze soms nog maar 15 jaar zijn. De leerling
wordt dan ‘’overgepakt’’ van school en direct bemiddeld naar werk.

55

De aanpak Route Arbeid wordt inmiddels op meerdere plaatsen in Nederland met succes toegepast.
Aansluiting op de arbeidsmarkt
In opdracht van de sectorraad Praktijkonderwijs is door PWC onderzoek gedaan naar de aansluiting van pro- en vso-leerlingen naar de arbeidsmarkt. 10 In het onderzoeksrapport worden aanbevelingen gedaan hoe de aansluiting op de arbeidsmarkt het beste vorm gegeven kan worden.
Deze aanbevelingen kunnen relevant zijn ook voor andere opleidingsniveaus:
− Bevorder de samenwerking in de zogenaamde triple-helix. Hierbij werken onderwijs, landelijke
en/of lokale overheid en bedrijven samen aan het verbeteren van de aansluiting tussen het
onderwijs en de arbeidsmarkt. Een sluitende aanpak in de keten is cruciaal
− Kies voor een lokale aanpak en maatwerk. Juist in tijden waarin de arbeidsmarkt snel verandert, is het van belang dat het onderwijs goed (blijft) aansluit(en) op de vraag op de (lokale)
arbeidsmarkt. Dit kan door het inrichten van onderwijs- en participatietrajecten samen met de
(toekomstige) werkgever.
− Zorg voor een warme overdracht rond leerlingen bij de overgang van onderwijs naar vervolgonderwijs of van onderwijs naar werk. De warme overdracht stopt niet bij het verlaten van de
school. Ook tijdens de loopbaan zal de leerling (steeds vaker) met wisselingen te maken krijgen. Scholen hebben een belangrijkere en langdurige rol te spelen in de nazorg voor leerlingen, zodat de leerlingen kunnen blijven leren wanneer nodig en naar een vertrouwde plek
kunnen voor als het even wat minder gaat. Om deze rol te kunnen vervullen hebben scholen
middelen nodig. Deze kunnen deels door gemeenten verstrekt worden, maar hier is ook een
rol voor het bedrijfsleven. Zij kunnen (bij)scholing en ondersteuning bieden die bedrijven anders zelf zouden moeten organiseren.
− Om doorstroom te bevorderen en om de maximale potentie van een leerling te realiseren,
dienen flexibele arbeidscontracten met zekerheid de standaard te worden. Dit zijn contracten
die zodanig zijn opgebouwd dat een werknemer een vervolgstap in zijn of haar carrière kan
zetten door de overstap naar een andere baan te maken (bij de huidige of bij een andere
werkgever), maar de zekerheid heeft dat hij kan terugvallen op zijn vorige baan als het werk
te hoog gegrepen is. Op deze wijze is het risico bij de overstap beperkt en de keuze voor een
nieuwe uitdaging makkelijker gemaakt.
− Verken in de triple helix welke andere vormen van kwalificatie mogelijk zijn. Juist voor diegenen voor wie het behalen van een startkwalificatie te hoog gegrepen is, kan het van meerwaarde zijn om een bewijs te hebben over welke kennis en vaardigheden hij/zij beschikt. Tijdens het arbeidsproces kan daarnaast alsnog ingezet worden op het behalen van aanvullende
kwalificaties. De pilots praktijkleren die momenteel onder coördinatie van SBB worden uitgevoerd, zijn een goed voorbeeld van een andere vorm van kwalificatie.
− Communiceer over je successen en meet/monitor je resultaten. Om meer banen te creëren
en om huidige en nieuwe werkgevers te enthousiasmeren moet meer over successen worden
gecommuniceerd. Ook het inzichtelijk maken van resultaten helpt. Beide versterken het onderling leren.

10 M’Barki, A (2020) Aansluiting houden op de arbeidsmarkt” Onderzoek naar de gevolgen van arbeidsmarktontwikkelingen voor leerlingen in het praktijkonderwijs: PWC.

56

5.2

Transitieroute

In 2018 heeft KBA Nijmegen, mede op verzoek van de MBO-Raad, een project uitgevoerd met
als doel om problemen en oplossingen te inventariseren in de overgang van opleiding naar werk
bij mbo-studenten van met name de opleidingsniveaus 3 en 4. Het project is uitgevoerd samen
met tien mbo-instellingen. Jongeren met een extra ondersteuningsbehoefte werd gevraagd naar
hun ervaringen met stages en de overgang naar werk. Daarna is gekeken naar de initiatieven die
scholen onder nemen om studenten beter voor te bereiden op de overgang en om hen in de
overgang te begeleiden. Een centrale uitkomst van het project was dat er weliswaar veel losse
deeloplossingen bestonden, maar dat de impact van deze oplossingen maar zeer beperkt bleef.
Zo waren er initiatieven gericht op betere begeleiding tijdens stages, of op het vinden van passende stageplaatsen. Andere initiatieven richten zich op het aanleren van werknemersvaardigheden of op sollicitaties. Kenmerkend was dat de initiatieven zich binnen de mbo-instellingen
beperkten tot een of enkele opleidingen en dat de focus telkens op een of enkele aspecten van
de overgang lag. Er was geen sprake van een brede, integrale benadering en geen onderliggende
visie of beleid. 11
Op basis van de uitkomsten van het project werd het concept voor de Transitieroute ontwikkeld.
In aanpak volgens de Transitieroute wordt de overgang van opleiding naar werk beschouwd als
een overgangsfase de zowel het laatste jaar van de opleiding, als het eerste jaar van het werk
omvat. De overgang wordt niet als een moment, maar als een fase in de loopbaan van de jongere
beschouwd. De aanpak gaat uit van een integrale benadering van de fase. Integraal in de zin dat
alle losse interventies die in het verloop van de transitiefase nodig zijn één samenhangend geheel
moeten vormen (transitieplan). En integraal in de zin dat voor een succesvolle overgang samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en gemeente noodzakelijk is. Geen van de partijen afzonderlijk kan de ondersteuning tijdens de gehele overgangsfase alleen realiseren.
De Transitieroute is bedoeld voor studenten van alle niveaus in het mbo die (in het kader van
passend onderwijs of anderszins) extra ondersteuning nodig hebben.
Het concept van deze Transitieroute wordt sinds twee jaar in de praktijk uitgewerkt en getest in
vier pilotregio’s (Midden- Gelderland, Rijk van Nijmegen, Rijnmond en de Achterhoek). Aan de
pilots namen in het eerste jaar 83 jongeren deel. ROC’s, gemeenten en bedrijfsleven ontwikkelen
op basis van de ervaringen met de studenten een doorlopend begeleidingsprogramma en maken
zowel operationeel als beleidsmatig sluitende afspraken zodat studenten ook in de toekomst op
ondersteuning kunnen rekenen in de overgang van opleiding naar werk. In de ‘Kabinetsreactie
Interdepartementaal beleidsonderzoek Jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt’ (oktober
2019) worden de pilots als good practice genoemd.
Onderzoek naar aanpak en ervaringen
In 2019 heeft onderzoeksbureau Regioplan onderzoek gedaan naar de aanpak en ervaringen
met de Transitieroute. 12 In de rapportage wordt gesteld dat “de belangrijkste opbrengst voor jongeren van de Transitieroute is dat zij een grotere kans hebben op uitstroom naar werk of doorstroom naar een opleiding. Deze kans wordt vergroot doordat jongeren hulp wordt geboden bij

11 Eimers, T. & Raaijman, J. (2018) De Transitieroute. Jongeren met een ondersteuningsbehoefte van opleiding naar
werk. Nijmegen: KBA Nijmegen.
12 Berends, S. & Witvliet, M. (2019) Een soepelere overgang van opleiding naar werk; Evaluatie Alliantie MBO Arbeidsmarkt. Amsterdam: Regioplan,

57

een proces waar zij alleen moeilijker hun weg in kunnen vinden, en zij meer kennis vergaren
omtrent hun mogelijkheden qua werk en opleiding.”
Behalve opbrengsten voor de jongeren worden ook de opbrengsten voor andere partijen, zoals
de scholen, de (potentiële) werkgevers en de gemeente genoemd. De scholen waar de Transitieroute wordt aangeboden, profiteren van een team dat zich buigt over deze leerlingen, omdat
de docenten de ondersteuning anders naast alle andere activiteiten zouden moeten organiseren,
wat leidt tot tijdsnood en stress. Ook levert het de school een goede band op met werkgevers,
waar zij in de toekomst hopelijk van kunnen blijven profiteren. Voor de werkgevers is de belangrijkste opbrengst van de Transitieroute dat zij een kracht in dienst kunnen nemen van wie al duidelijk is wat hij of zij wel of niet kan waardoor de werkgever niet voor verrassingen komt te staan.
De gemeente profiteert op de lange termijn, omdat bij een succesvolle doorstroom er minder
uitkeringen nodig zijn en meer jongeren een opleiding volgen of aan het werk zijn.
Het onderzoek benoemt ook een aantal aandachtspunten om dit transitieproces beter te kunnen
laten verlopen:
− Een meer baangerichte mind-set op de scholen: Het slagen van de Transitieroute is gebaat
bij een baangerichte manier van denken bij docenten, begeleiders en n de studenten, in plaats
van een diplomagerichte manier van denken.
− Actievere rol van gemeenten en UWV. De Transitieroute start vanuit de betrokken scholen en
de indruk bestaat dat de overige partijen zoals gemeenten en UWV nog in een afwachtende
rol verkeren, terwijl juist een proactieve betrokkenheid kan helpen voortijdig schooluitval te
voorkomen en een betere overgang naar werk kan bevorderen.
Werkzame bestanddelen
Uit de ervaringen met de Transitieroute tot nu toe zijn door de betrokken partijen een aantal werkzame bestanddelen benoemd die op bredere schaal bruikbaar kunnen zijn:
− Loopbanen van jongeren centraal: Voor jongeren is de overgang van opleiding naar werk één
doorlopende loopbaan. Deze loopbanen doorkruisen bestaande organisatorische grenzen
tussen organisaties zoals de opleiding, de sociale dienst of het UWV. Het blijkt nodig dat deze
organisaties meer met elkaar samenwerken en elkaar beter leren kennen zodat er een gezamenlijk ondersteuningsaanbod geboden kan worden om de loopbanen van jongeren succesvoller te maken.
− Loopbanen beginnen al op school en eindigen niet met een diploma. Het is van belang dat
jongeren niet wachten met nadenken over hun loopbanen totdat ze de opleiding hebben verlaten. Binnen de Transitieroute worden al tijdens de opleiding de ondersteuningsbehoeftes
van jongeren in beeld gebracht en loopt de ondersteuning door ook nadat het diploma is behaald. Dit vraagt van opleidingsinstellingen de nodige aanpassingen: hun opdracht reikt immers niet verder dan het diploma. En dat vraagt ook van bijvoorbeeld sociale diensten aanpassingen: zijn worden gevraagd al mee te denken over ondersteuning van jongeren terwijl
ze de opleiding nog niet hebben afgerond. Formeel komen ze pas in beeld op het moment dat
de jongere werkzoekend is.
− Handreikingen voor uitvoering en beleid: De Transitieroute biedt zowel operationele instrumenten als organisatorische elementen. Operationeel worden er handzame formats, checklists en werkwijzen ontwikkeld en getest die gebruikt zijn bij de ondersteuning van jongeren in
deze transitiefase. Beleidsmatig wordt in beeld gebracht welke verschillende functionarissen
en organisaties een rol spelen in de transitiefase. Het gaat hierbij om opleidingen (decanen,
vakdocenten, stagebegeleiders), gemeenten (sociale diensten, leerwerkloketten, jobcoaches)
bedrijven (werkgevers en begeleiders op de werkvloer) en andere ondersteuningsorganisaties
58

−

−

−

−

−

5.3

of relevante mensen in het eigen netwerk van de betrokken jongeren. Al deze organisaties en
functionarissen moeten elkaar op de juiste momenten informeren en betrekken. In het kader
van de Transitieroute zijn werkafspraken gemaakt met deze functionarissen en afspraken gemaakt met alle relevante partijen.
Stapsgewijze aanpak: niet alles tegelijk. Per fase in de overgang wordt gekeken wat nodig is.
Binnen de Transitieroute wordt onderscheid gemaakt tussen de periode binnen school, de periode van afronding van de opleiding, de overgang naar werk (werk zoeken), de periode werk in de eerste baan en duurzaam werk (werkbehoud).
In de periode school wordt aandacht geschonken aan de signalering van ondersteuningsbehoefte, het opstellen van een ondersteuningsplan, de empowerment van jongeren gedurende
de opleiding en aan de invulling van de stageperiode.
In de periode van afronding en overgang wordt aandacht geschonken aan de afronding van
de opleiding met een diploma of met deelcertificaten/praktijkverklaringen, portfolio of andere
overzichten met opgedane ervaringen en afgeronde werkprocessen. Er worden afspraken gemaakt over doorlopende begeleiding en ondersteuning bij het zoeken naar werk. In deze periode worden ook regionale mogelijkheden voor ondersteuning en financiering ingezet, zoals bijvoorbeeld een aanvraag voor het doelgroepenregister.
In de periode werk is er aandacht voor de begeleiding op de werkplek, en eventueel het uitvoeren van een loonwaarde-meting. Er is aandacht voor de doorontwikkeling van de jongeren
en het creëren van plekken waar de jongeren terecht kunnen als ze hun baan dreigen te verliezen of zich verder willen gaan ontwikkelen.
Binnen de Transitieroute wordt er groot belang aan gehecht dat er een gezamenlijk commitment wordt aangegaan. Alle betrokken partijen, inclusief de student zelf, ondertekenen het
transitieplan dat met de student zelf wordt opgesteld. Dat motiveert de student en committeert
de betrokken partijen. De Transitieroute is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle
betrokkenen.

De Participatiescan

De Participatiescan is een online actie- en analysetool om jongeren in een kwetsbare positie naar
werk te begeleiden. De tool is ontwikkeld door ECORYS en NJI.
De Participatiescan helpt regionale partners bij het verbeteren van de gezamenlijke aanpak om
jongeren in een kwetsbare positie naar werk te begeleiden. De tool is bedoeld voor partijen uit
verschillende domeinen, zoals scholen, sociale dienst/werkbedrijven, werkgevers/ werkgeverservicepunt/ SBB, leerplicht/ RMC en de zorg. De Participatiescan moet partijen helpen om het juiste
gesprek te voeren en tot een effectieve werkagenda te komen.
De participatiescan wordt toegepast in een groepssessie met regionale netwerkpartners. In de
sessie worden twintig succesfactoren (kwaliteitsnormen) verdeeld over vier thema’s voorgelegd
aan de deelnemers. De deelnemers beoordelen individueel en daarna gezamenlijk de bestaande
situatie in hun regio en geven aan waar verbeteringen nodig zijn.
De vier thema’s zijn:
− Focus op werk en talent. Onderwerpen zijn ondersteuning tijdens stages, het hebben van een
breed netwerk, deskundigheid in het omgaan met werkgevers.
− Kwaliteit begeleiding. Onderwerpen zijn het empoweren van jongeren, kwaliteit en mogelijkheden bij docenten/mentoren voor begeleiding en signalering, betrekken van ouders, inzet
van de gemeente in begeleiding.
59

− Randvoorwaarden goede begeleiding. Onderwerpen zijn soepel overgang bij de leeftijdsgrens
van 18 jaar (bijvoorbeeld bij hulpverlening), beschikbaarheid voor jongere van woonplek en
vertrouwenspersoon, herkenning van financiële problemen.
− Effectieve samenwerking. Onderwerpen zijn het hebben van een gedeelde visie, van structureel overleg tussen partners op verschillende niveaus, samenwerking tussen scholen onderling en gemeenten onderling, duidelijkheid in de regie.
Deze succesfactoren zijn gebaseerd op verschillende onderzoeken over effectieve begeleiding
van jongeren in een kwetsbare positie van school naar werk. Onder meer wordt hier verwezen
naar het recent opgezette digitaal onderzoeks-cahier met relevant onderzoek naar arbeidsparticipatie van jongeren met een beperking. 13 Dit cahier biedt een overzicht van actueel onderzoek.
Het onderzoeks-cahier wordt in stand gehouden door Divosa en de Vrije Universiteit, en ze werken samen met verschillende onderzoekspartijen.
De groepssessies in de participatiescan zijn bedoeld om het gesprek te voeren in de regio’s over
de overeenkomsten en verschillen ten opzichte van de succesfactor en welke punten verbeterd
kunnen worden en onderdeel kunnen worden van een regionale verbeteragenda.
De scan is ontwikkeld in opdracht van Lesco, Divosa, VNG, Mbo-Raad, Vo-Raad, sectorraad
Praktijkonderwijs, Ingrado, UWV, SBB, Mee.nl, VOBC, Cedris, en de ministeries van SZW en
OCW.

5.4

Vergelijking pilots Soepelere overgang en verwante initiatieven

Het eerste wat opvalt in de vergelijking van de beschreven verwante initiatieven met de pilots
Soepelere overgang is de overeenkomst in de vraagstukken die worden benoemd. Zowel de pilots als de andere initiatieven laten zien dat de overgang naar werk een vraagstuk is dat meerdere
domeinen beslaat: onderwijs en werk en vaak ook hulpverlening en inkomen. Samenwerking,
afstemming tussen partijen, gedeelde visie en commitment zijn sleutelwoorden die in alle initiatieven op een eigen manier terugkomen.
Belangrijk is ook om vast te stellen dat ook in de beschreven verwante initiatieven de overgang
van opleiding naar werk begint ruim voor het einde van de opleiding en vervolgens doorloopt, ook
na het vinden van een eerste baan. In de pilots hebben de partijen ervaren dat preventieve inzet
nodig is om al in een vroeg stadium met het gesprek aan te gaan met de student over de verdere
loopbaan en met name de overgang naar werk. Hetzelfde zien we terug in de Transitieroute, waar
dat een essentieel onderdeel is van de aanpak. Een ander terugkerend onderwerp is het belang
van stages en de begeleiding tijdens de stage.
De pilots en andere initiatieven benoemen, op vergelijkbare wijze, wat de uitdagingen zijn die
opgepakt moeten worden om de overgang naar werk soepel te maken. Daarin zien we ook dezelfde lastige uitwerkingskwesties terug die in de pilots een rol speelden:
− Op welke doelgroep richt de aanpak zich? De Participatiescan is in eerste instantie ontwikkeld
voor de leerlingen uit het praktijkonderwijs en vso en later verbreed naar het mbo. De Transitieroute richt zich juist op studenten van niveau 2-4 in het mbo, maar ook met de aanvulling
dat de aanpak voor de entree inzetbaar is. Is de aanpak bedoeld voor alle studenten van een
bepaald onderwijsniveau of -type, of juist voor een selectie die het specifiek nodig heeft? Het

13 Zie onder meer https://www.divosa.nl/onderzoekscahier-arbeidsparticipatie-jongeren-met-een-beperking

60

onderzoek naar de pilots Soepelere overgang laat zien dat het moeilijk is daarin strakke grenzen te trekken.
− In de pilots zagen we dat het lang duurt voor de hoe-vraag beantwoord kon worden: wat is het
aanbod dat we jongeren kunnen doen, welke ondersteuning en interventies zetten we in en
hoe organiseren we dat? In de pilots waren de antwoorden op deze vragen sterk afhankelijk
van wat er in de regio mogelijk was. De inzet van coaches, met een in principe vergelijkbare
doelstelling, wordt betaald en vormgegeven vanuit allerlei verschillende bronnen. De andere
beschreven initiatieven geven geen ander beeld. Hoewel het vraagstuk van de overgang naar
werk structureel en landelijk is, worden de oplossingen vaak nog gevonden in sterk situatiegebonden aanpakken.
Terwijl de overeenkomsten in vragen, oplossingen en moeilijkheden tussen de pilots en de andere initiatieven dus groot zijn, bieden de andere initiatieven ook enkele aanvullende inzichten.
Zo wordt meer dan in de pilots de nadruk gelegd op de integrale aanpak en de samenhang tussen
de afzonderlijke interventies. De Transitieroute gaat daarin het verst door te werken vanuit een
duidelijk concept en het opstellen van een plan voor de overgangsfase per student. In de Participatiescan zien we de integraliteit terug in de breedte van de twintig succesfactoren.
In de pilots hebben we gezien dat er meestal een goed georganiseerd overleg is tussen betrokken
partijen. De Route Arbeid, zoals toegepast in Noord-Nederland, voegt daar een sterk georganiseerd operationeel overleg tussen partijen aan toe.
In de pilots Soepelere overgang zijn de partijen begonnen te ontdekken wat er nodig is om jongeren goede nazorg te bieden. Zij hebben daarmee ervaringen opgedaan en gaandeweg stappen
gezet in de ontwikkeling van de samenwerking alsook in de verdere ontwikkeling van de interventies richting van jongeren. De beschreven andere initiatieven bieden concrete concepten, instrumenten en voorbeelden om dat proces van ontdekken en ontwikkelen te versnellen.

61

6

Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk zetten we de belangrijkste conclusies van het onderzoek op een rij. Per onderwerp formuleren we de bevindingen uit het onderzoek, de lessen die daaruit te leren zijn en de
aanbevelingen die op grond daarvan gedaan kunnen worden.
Samenwerking en regie
Uit de pilots blijkt dat mbo-instellingen en gemeenten gezamenlijk verantwoordelijkheid voor de
overgang van opleiding naar werk (van bepaalde doelgroepen) willen en kunnen nemen. Daarbij
gaat het bij de gemeenten zowel om de RMC-functie, als om het beleids- en werkterrein van Werk
& Inkomen.
Eén van de vragen bij de start van de proef met pilots was bij welke partij of partijen de regionale
regie zou moeten liggen en welke partij als initiatiefnemer zou kunnen optreden. De pilots zijn
zowel door mbo-instellingen als door gemeenten (vanuit RMC) opgestart. In de praktijk blijken
beide partijen – samen met bedrijfsleven - noodzakelijke partners voor de aanpak. In de ontwikkeling van interventies is men tot de conclusies gekomen dat de overgang een transitiefase is,
die start al binnen het onderwijs in de vorm van preventieve aanpakken. In die fase zijn mboinstellingen leidend.
De noodzaak van samenwerking vanuit het perspectief van de gemeente is tweeledig. Op de
eerste plaats heeft de gemeente, vanuit de leerplicht- en RMC-taak, een belangrijke opdracht in
het terugdringen en voorkomen van voortijdig schoolverlaten. Daarbinnen is specifiek de aandacht voor jongeren in kwetsbare positie benoemd. Op de tweede plaats heeft de gemeente, als
uitvoerder van de Participatiewet, een opdracht in het terugdringen en voorkomen van
(jeugd)werkloosheid en uitkeringsafhankelijkheid. Het verloop van de pilots in Corona-tijd laat
zien dat juist de doelgroep van de pilots geraakt wordt door de gevolgen van de crisis.
Aanbevelingen (landelijk/regionaal):
− Beleg de verantwoordelijkheid voor het vormgeven van ondersteuning aan bepaalde doelgroepen in de transitie van opleiding naar werk bij mbo-instellingen en gemeenten gezamenlijk. Vraag regionaal samenwerkende mbo-instellingen en gemeenten daarvoor gezamenlijke
plannen te maken. Verbind aan eventuele extra financiering de voorwaarde van samenwerking.
− Benut de ervaringen uit de pilots en verwante initiatieven bij de aanpak jeugdwerkloosheid,
met name in het voorkomen van werkloosheid bij kwetsbare (gediplomeerde) schoolverlaters.
Aanbevelingen (regionaal):
− Kies voor de arbeidsmarktregio als bestuurlijk platform voor het maken van afspraken om de
betrokkenheid van bedrijven en het perspectief op werk te borgen.
− Beleg binnen gemeenten de verantwoordelijkheid bij RMC en Werk & Inkomen, zodat deze
als één partner voor onderwijs en bedrijfsleven kunnen optreden.
Uitvoering en uitrol
Het organiseren van ondersteuning in de overgang van opleiding naar werk blijkt voor het mboniveau 2 complexer dan voor de entree-opleidingen, waar al meer ervaring is opgedaan. Bij mbo2-opleidingen is de schaal van uitvoering groter. Dat vraagt een proces van uitrol en

63

implementatie binnen de mbo-instellingen. Aan de kant van gemeenten kan vaak worden samengewerkt met regionaal georiënteerde diensten (RMC, regionale sociale dienst, werkbedrijf), maar
dat is niet altijd het geval.
Aanbevelingen (landelijk):
− Tussen de ervaringen en kennis opgedaan in de pilots en brede implementatie in het mbo en
binnen gemeenten zit nog een groot gat. Aanbevolen wordt om een fase van projectmatige
doorontwikkeling te starten. In die fase kunnen regio’s projectmatig stappen zetten in de samenwerking en ontwikkeling.
− Faciliteer om voldoende slagkracht te geven aan de regionale ontwikkeling de opzet van regionale projecten (projectleider, projectfinanciering, kennisuitwisseling).
Aanbevelingen (regionaal):
− Maak gebruik van de ervaringen en voorbeelden uit de pilots en de instrumenten en aanpakken Route Arbeid, Transitieroute en Participatiescan. Dat kan de fase van doorontwikkeling
versnellen en biedt handvaten voor een meer integrale samenwerking en aanpak.
− Start een brede uitrol van de ontwikkelde werkwijze pas als voldaan aan belangrijke randvoorwaarden: aanpak en samenwerking is bestuurlijk belegd, werkwijze en instrumentarium zijn
ontwikkeld, afspraken over uitvoering en faciliteiten zijn gemaakt.

Integrale benadering van interventies
In de pilots zijn belangrijke lessen geleerd wat betreft de interventies die nodig zijn om jongeren
adequaat te kunnen ondersteunen. De belangrijkste les is dat meerdere, aansluitende interventies nodig zijn gedurende het transitietraject van opleiding naar werk. Er zijn in de pilots en daarbuiten grote stappen gezet in de ontwikkeling en er liggen aanzetten voor een integrale, doorlopende benadering.
Aanbevelingen (landelijk):
− Stimuleer de verdere doorontwikkeling van een integrale benadering van de transitie van opleiding naar werk voor bepaalde doelgroepen. Verbindt bestaande initiatieven, zodat een landelijk raamwerk voor de integrale benadering wordt ontwikkeld.
− Verbindt de ontwikkeling van ondersteuning in de overgang van opleiding naar werk met de
ontwikkelingen die op dit moment spelen rondom leven lang ontwikkelen. Zoek aansluiting bij
de ideeën die daar worden ontwikkeld over de verbinding tussen initieel en post-initieel onderwijs.
Aanbevelingen (regionaal):
− Jongeren in de doelgroep entree/mbo-2 betreden op relatief jonge leeftijd de arbeidsmarkt. De
ondersteuning bij de overgang moet ertoe bijdragen dat zij het onderwijs met een positieve
ervaring verlaten. Dat is een belangrijke voorwaarde voor deelname aan scholingsactiviteiten
in hun verdere loopbaan. Investeer daarom in behoud van het contact tussen onderwijs en de
jongeren en in de mogelijkheden voor hen om zich in een later stadium verder te scholen.

64

Doelgroep
De doelgroep van die ondersteuning nodig heeft bij de overgang van opleiding naar werk (en
daarna) is moeilijk af te bakenen, omdat jongeren vaak zelf nog niet de keuze gemaakt hebben.
Daarnaast verschilt tussen personen en situaties wat de aard en omvang van de ondersteuningsbehoefte is.
Voor meer preventieve interventies hoeft dat geen probleem te zijn, maar ondersteuning daarna
is vooral nodig voor jongeren die gaan werken – al zijn zij zich daar zelf niet altijd bewust van.
Aanbevelingen (landelijk):
− In de pilots zijn goede ervaringen opgedaan met het betrekken van jongeren zelf bij de ontwikkeling van de aanpak. Stimuleer regio’s om die lijn te volgen en de stem van jongeren een
structurele plek te geven in de ontwikkeling van de aanpak.
Aanbevelingen (regionaal):
− Richt de ondersteuning na het verlaten van de opleiding primair op de groep jongeren die gaat
werken. Jongeren die vervolgopleidingen doen, vragen ondersteuning binnen die opleiding.
De preventieve aanpak (tijdens de opleiding) kan een breder bereik hebben, maar de ondersteuning na de opleiding zou zich op de jongeren moeten richten die uitstromen naar werk.
− Jongeren die een baan hebben, geven vaak aan geen behoefte aan ondersteuning te hebben,
maar zij zijn kwetsbaar voor baanverlies en wisselen nog vaak tussen werk en opleiding. Ook
met het ook op doorontwikkeling (leven lang ontwikkelen) is het contact met deze doelgroep
belangrijk.
− De pilots richtten zich op de doelgroep entree en mbo-2. Ook op niveau 3 en 4 in het mbo zijn
er studenten die moeilijkheden ondervinden in de overgang naar werk. Daarom wordt aanbevolen om de aanpak te verbreden tot alle studenten in het mbo die een ondersteuningsbehoefte hebben.
Inzet van databestanden
Om jongeren in hun loopbaan ondersteuning te kunnen bieden en om daarbij niet te hoeven
wachten tot het mis gaat, is een goed gebruik van databestanden nodig. In de pilots zijn daar
ervaringen mee opgedaan, maar het ontbreekt aan een landelijk, wettelijk kader.
Aanbevelingen (landelijk):
− Creëer een landelijk wettelijk kader dat het gebruik van verschillende databestanden (RMC,
W&I) mogelijk maakt om jongeren in hun loopbaan te kunnen volgen en hen te kunnen benaderen met een ondersteuningsaanbod. Geef duidelijkheid over de mogelijkheden en onmogelijkheden bij het gebruik van die data.
Aanbevelingen (regionaal):
− Maak al tijdens de opleiding duidelijk aan studenten dat extra begeleiding in de overgang naar
werk mogelijk is, wat zij daarvan kunnen verwachten en dat zij daarbij ook na de opleiding
gevolgd en benaderd kunnen worden. Kijk naar voorbeelden zoals de Transitieroute waar met
jongeren en betrokken partijen afspraken worden gemaakt en vastgelegd. Daarmee wordt
ondervangen dat in een later stadium privacy-kwesties het contact leggen of volgen van de
jongere bemoeilijken.

65

Financiering
De pilots hebben moeten zoeken naar een manier om hun ontwikkeltraject te kunnen financieren.
Vaak maken zij daarbij gebruik van additionele financiering (subsidies, tijdelijke gelden). Voor het
doel van een tijdelijke projectorganisatie kan dat adequaat zijn. Voor een brede implementatie
van de ontwikkelde interventies is een structurele bekostiging vereist.
Aanbevelingen (landelijk):
− Onderzoek in welke mate een breed uitgerolde ondersteuning in de overgang van opleiding
naar werk realiseerbaar is binnen de bestaande, reguliere bekostiging van mbo-instellingen
en gemeenten. Onderzoek tevens welke extra kosten de aanpak met zich meebrengt en uit
welke bron deze gefinancierd kunnen worden.
− Stel tijdelijke projectfinanciering beschikbaar voor regio’s om de ontwikkeling van een ondersteuningsaanbod te starten.

66