Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3223
Vragen van de leden Amhaouch (CDA) en Bruins (ChristenUnie) aan de
Minister van Infrastructuur en Waterstaat over een mogelijke Europese
«NASA» waarin onderzoekinstituten op het gebied van luchtvaart nauwer
samenwerken (ingezonden 8 mei 2020).
Antwoord van Minister Van Nieuwenhuizen Wijbenga (Infrastructuur en
Waterstaat) (ontvangen 19 juni 2020). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2019–2020, nr. 2928.
Vraag 1
Kent u het bericht «Duurzame vlucht; Oplossing schoner vliegen dichterbij
door corona»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u schetsen op welke wijze onderzoekinstituten op het gebied van
luchtvaart op dit moment met elkaar samenwerken?
Antwoord 2
De kennisinstellingen in Europa die gericht zijn op luchtvaart, werken
veelvuldig met elkaar samen en kennen diverse organisatorische verbanden
om die samenwerking zo effectief als mogelijk te maken. Op initiatief van de
Europese Commissie is in 2001 ACARE (Advisory Council for Aviation
Research and Innovation in Europe) opgericht, waarin 40 organisaties
deelnemen om de Europese strategische kennisagenda voor de luchtvaart
vorm te geven. Vanuit Nederland nemen onder andere het Nederlands Luchten Ruimtevaart centrum (NLR), de TUDelft, KLM en Fokker Technologies deel
aan ACARE. In 2011 heeft ACARE een langetermijnvisie voor de luchtvaart
«Flightpath 2050» opgesteld. Vanuit deze visie is de «Strategisch Research
and Innovation Agenda» (SRIA) voortgekomen. Deze agenda wordt gebruikt
als basis voor de onderzoeksprogramma’s die in kader van het brede
EU-onderzoeksprogramma Horizon 2020 en diens opvolger Horizon Europe
plaatsvinden, zoals Clean Sky (gericht op verduurzaming van vliegtuigen) en

1

ah-tk-20192020-3223
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Telegraaf, 5 mei 2020, Oplossing schoner vliegen dichterbij door corona (https://
www.telegraaf.nl/financieel/1267953950/oplossing-schoner-vliegen-dichterbij-door-corona)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

SESAR (gericht op modernisering van de luchtverkeersleiding in Europa).
Deze onderzoeksprogramma’s zijn zodanig opgezet dat de beste kennis van
Europa wordt ingezet en samenwerking tussen instituten wordt bevorderd.
EREA (Association of European Research Establishments in Aeronautics) is
het samenwerkingsverband van de belangrijkste luchtvaart onderzoeksinstituten in Europa. Het NLR is vanuit Nederland lid van deze organisatie en op dit
moment voorzitter van EREA. EREA heeft Flightpath 2050 en de SRIA
omarmd als richtinggevend voor de kennisontwikkeling. Zij heeft daar een
eigen Joint Research Initiative «Future Sky» aan gekoppeld, waarin nationale
onderzoeken op gebied van veiligheid, hinder en voorstuwing worden
gecoördineerd. De langste en meest intensieve samenwerking vindt plaats
tussen de instituten in Nederland en Duitsland. De stichting DNW (Duits
Nederlandse Windtunnels) is bijvoorbeeld een werkverband waarin het Duitse
DLR en het Nederlandse NLR samen windtunnels exploiteren om bijvoorbeeld vliegtuigen en vliegtuigmotoren te onderzoeken. Nederland, Duitsland
en het Verenigd Koninkrijk exploiteren ook samen de Europese Transonische
Windtunnel. NLR en DLR werken binnen AT-One tevens samen op gebied van
Air Traffic Management. Op wereldschaal werkt NLR binnen IFAR samen met
onderzoeksinstellingen, zoals NASA.
Binnen Nederland werken in het kader van het Akkoord Duurzame Luchtvaart
van de Duurzame Luchtvaarttafel kennisinstellingen, zoals de NLR en TU Delft
(faculteit lucht- en ruimtevaart), bedrijfsleven en overheid samen aan de
verduurzaming van de luchtvaart. Daarnaast bestaat al langer het samenwerkingsverband Lucht- en Ruimtevaart Nederland (LRN) van kennisinstellingen
en bedrijven op gebied van luchtvaart.
Vraag 3
Kunt u aangeven hoe u aankijkt tegen de suggestie van Michel Peters
(directeur van het Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum NLR
en voorzitter van de Europese koepel EREA) voor een Europese «NASA»,
waarin de onderzoeksinstituten op gebied van luchtvaart nauwer met elkaar
samenwerken? Hoe zou dit er precies uit kunnen zien en welke effecten
verwacht u dat dit met zich mee kan brengen?
Antwoord 3
De opgave om de luchtvaart te verduurzamen is groot en hiervoor is een
goede en nauwe samenwerking binnen Nederland en Europa tussen
instellingen op het gebied van kennis en innovatie voor luchtvaart erg
belangrijk. Zoals bij vraag 2 aangegeven bestaan er al diverse samenwerkingsverbanden en onderzoeksprogramma’s.
Ik steun de suggestie voor een steeds nauwere Europese samenwerking
tussen de verschillende nationale onderzoeksinstituten. Het bij vraag 2
genoemde DNW is een goed voorbeeld van samenwerking om kennisinfrastructuur samen te brengen, daarmee de kosten te verlagen en tegelijkertijd
de kwaliteit hoog te houden.
Ik zie op dit moment geen aanleiding om binnen Europa in te zetten op een
samenvoeging van al die onderzoekinstituten in één organisatie. Ik merk
daarbij op dat NASA (National Aeronautics and Space Administration) geen
samenwerkingsverband van kennisinstituten is, maar een onderdeel van de
Amerikaanse overheid, met een wettelijke opdracht van de Amerikaanse
overheid betreffende lucht- en ruimtevaart. Zowel de Administrator als de
viceAdministrator zijn aangesteld door de president van de Verenigde Staten.
Vraag 4
Kunt u aangeven of u zich wilt inzetten dat er een Europese Luchtvaart
Innovatie en Ontwikkel Centrum komt? Zo ja, heeft u de ambitie om dit naar
Nederland te halen?
Antwoord 4
Zoals bij vraag 2 aangegeven bestaan er al diverse samenwerkingsverbanden
en onderzoeksprogramma’s binnen Europa gericht op kennis en innovatie en
vindt er al veel samenwerking plaats tussen onderzoeksinstituten en
bedrijfsleven. Ik zie daarom op dit moment geen aanleiding om binnen
Europa in te zetten op een Europees Luchtvaart Innovatie en Ontwikkel
Centrum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Vraag 5 en 6
Kunt u aangeven op welke wijze de vergroening van de luchtvaart in een
stroomversnelling zal komen door de miljarden die de Europese Unie
daarvoor op de plank heeft?
Kunt u aangeven hoeveel miljarden de Europese Unie op de plank heeft
liggen voor de vergroening van de luchtvaart? Wie kunnen aanspraak maken
op deze middelen en op welke wijze?
Antwoord 5 en 6
Horizon Europe, het 9e Europese Kaderprogramma voor Onderzoek en
Innovatie, gaat in 2021 van start. De partnerschappen Clean Aviation en
Integrated Air Traffic Management zijn specifiek gericht op de luchtvaart. Met
behulp van deze programma’s kunnen nieuwe technologieën worden
ontwikkeld voor schonere vliegtuigen en voor een efficiëntere operatie.
Partijen van de Duurzame Luchtvaarttafel hebben een actieve bijdrage
geleverd aan de totstandkoming van deze programma’s. Er zijn ook partnerschappen die zich in bredere zin richten op de energietransitie, batterijtechnologie, waterstof en andere duurzame brandstoffen. Hoewel deze partnerschappen zich niet exclusief op de luchtvaart richten, kunnen zij een
belangrijke bijdrage leveren aan de energietransitie van de luchtvaart.
Horizon Europe is de opvolger van Horizon 2020, het 8ste Europese Kaderprogramma voor Onderzoek en Innovatie dat dit jaar afloopt. In Horizon 2020 is
circa € 3 miljard aan luchtvaart via cofinanciering ter beschikking gesteld
(ongeveer 3,75% van het totale budget van Horizon). Op dit moment is nog
geen besluit genomen over het Europese Meerjarig Financieel Kader (MFK).
Er bestaat daardoor nog geen duidelijkheid over het budget voor Horizon
Europe als geheel en over de verdeling van dat budget over de verschillende
thema’s en partnerschappen voor de periode na 2020. Wel kan worden
verwacht dat in de besteding van de budgetten, dus ook dat voor de
luchtvaart, de nadruk zal liggen op vergroening. Wie aanspraak kan maken op
een bijdrage verschilt per programma, per regeling en «call».
Vraag 7
Kunt u aangeven welk effect de coronacrisis heeft op de Europese samenwerking qua verduurzaming van de luchtvaart?
Antwoord 7
Verduurzaming van de luchtvaartsector blijft een prioriteit. Nederland heeft bij
monde van de Minister van EZK de Europese Commissie aangespoord
ambitieuze doelen voor de EU Green Deal te blijven nastreven ondanks de
coronacrisis en te komen tot een Green Recovery. De Commissie lijkt
grotendeels vast te houden aan die ambitieuze planning. De Commissie heeft
aangegeven dat het ReFuelEU Luchtvaart initiatief over duurzame brandstoffen voor de luchtvaart een kleine vertraging oploopt en waarschijnlijk niet in
het vierder kwartaal van 2020, maar in het eerste kwartaal van 2021 wordt
gepubliceerd. Mijn voorkeur gaat uit naar het zoveel mogelijk vasthouden aan
de initiële planning om vertraging van voorstellen ter verduurzaming van de
luchtvaart te voorkomen. Voor wat betreft de inhoud van het initiatief heb ik
tijdens de Transportraad van 4 juni jl. samen met een aantal andere lidstaten
de Commissie middels een verklaring opgeroepen om te komen met een
voorstel voor een Europese bijmengverplichting voor duurzame luchtvaartbrandstoffen in het kader van het ReFuelEU initiatief.
Vraag 8
Kunt u aangeven van welke innovaties u het meest verwacht op het gebied
van verduurzaming in de luchtvaart in de komende zeven jaar?
Antwoord 8
In de komende jaren verwacht ik, samen met de partijen aan de Duurzame
Luchtvaarttafel, dat een groter aantal (conversie)technologieën voor de
productie van duurzame brandstoffen op commerciële schaal beschikbaar
komt. De noodzakelijke stappen hiertoe worden uitgewerkt in het actieprogramma Duurzame Brandstoffen. Veel technologieën werken op basis van
bekende processen, maar zijn nooit eerder op commerciële schaal toegepast.
Dit vereist verdere innovatie waarbij productie vanuit een kleine schaal steeds
verder opgedreven wordt. De verwachting is bovendien dat progressie zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

worden geboekt in de hybride elektrische ontwikkeling van de luchtvaart,
waarbij nadrukkelijk ook gekeken wordt naar het gebruik van waterstof en
toepasbaarheid van brandstofcellen. Zie hiervoor ook het antwoord op vraag
9.
Vraag 9
Kunt u aangeven hoe groot de kans is dat er motoren op waterstof komen?
Wat is hier inmiddels over bekend en in hoeverre is Nederland hierbij
betrokken?
Antwoord 9
Experts achten de kans groot dat waterstof een belangrijk aandeel zal vormen
in de toekomstige voortstuwingsmix van de luchtvaart. Toepassing van
waterstof kan op drie manieren:2 indirect als grondstof voor de productie van
synthetische kerosine,3 indirect via een brandstofcel, waarbij waterstof aan
boord wordt omgezet in elektriciteit voor de aandrijving van elektromotoren,4
direct door waterstof te verbranden in een verbrandingsmotor (gasturbine).
Het gebruik van waterstof aan boord van een vliegtuig via de laatste twee
manieren kan als eerst worden toegepast op kleinere toestellen. Voor
toepassing op de lange afstand zal het vliegtuigontwerp drastisch moeten
worden aangepast. Deze disruptieve innovatie vereist onderzoek en ontwikkeling, regelgeving en infrastructurele maatregelen. Het onderzoek hiernaar is
ook in Nederland in volle gang, en zal verder geïntensiveerd worden, onder
andere in het kader van Actieprogramma Hybride Elektrisch Vliegen (AHEV,
Kamerstuk 31 936, nr. 727) en het Europese partnerschap Clean Aviation. De
partijen aan de Duurzame Luchtvaarttafel zoals NLR, TU Delft, GKN-Fokker,
SkyNRG en LRN zijn actief in en betrokken bij onderzoek naar en experimenten met waterstof.

2

Telegraaf, 5 mei 2020, Oplossing schoner vliegen dichterbij door corona (https://
www.telegraaf.nl/financieel/1267953950/oplossing-schoner-vliegen-dichterbij-door-corona)
Telegraaf, 5 mei 2020, Oplossing schoner vliegen dichterbij door corona (https://
www.telegraaf.nl/financieel/1267953950/oplossing-schoner-vliegen-dichterbij-door-corona)
4
Telegraaf, 5 mei 2020, Oplossing schoner vliegen dichterbij door corona (https://
www.telegraaf.nl/financieel/1267953950/oplossing-schoner-vliegen-dichterbij-door-corona)
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4