Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2011–2012

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

129
Vragen van het lid Omtzigt (CDA) aan de staatssecretaris van Financiën en de
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over de problemen die
grensarbeiders ondervinden bij de Nederlandse en Duitse belastingdienst en
overige overheidsinstanties aan beide kanten van de grens (ingezonden
2 september 2011).
Antwoord van staatssecretaris Weekers (Financiën), mede namens de
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ontvangen 27 september
2011).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het artikel «Domper uit het buitenland op de
mat» over de problemen die grensarbeiders ondervinden bij de Nederlandse
en Duitse belastingdienst en overige overheidsinstanties aan beide kanten
van de grens?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2, 3, 4
Klopt het dat de Nederlandse Hoge Raad heeft bepaald dat een inwoner van
Duitsland, die een ABP-overheidspensioen ontvangt, belastingplichtig is in
Nederland, omdat Nederland het heffingsrecht heeft?2
Klopt het dat de Duitse autoriteiten van mening zijn dat het ABP een private
instelling is sinds de wet privatisering ABP en dat het heffingsrecht daarom
aan Duitsland toekomt op basis van artikel 12 van het verdrag tussen
Nederland en Duitsland en artikel 19 van het OESO-modelverdrag? Bent u
bekend met signalen dat in een aantal gevallen de Duitse autoriteiten ook
werkelijk belastingaanslagen opleggen?
Op welke wijze komt u met de Duitse regering tot een oplossing voor dit
conflict?
Antwoord 2, 3, 4
Het arrest van de Hoge Raad van 5 december 2008, nr. 43 722, BNB 2009/199,
is mij bekend. De Nederlandse hoogste rechter concludeert daar dat een
«ABP»-pensioen genoten door een inwoner van Duitsland, opgebouwd in
1
2

ah-tk-20112012-129
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2011

TC Tubantia en www.tctubantia.nl, 9 augustus.
HR nr. 43.722, NTFR 2008/2446.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, Aanhangsel

1

Nederlandse overheidsdienst, in Nederland mag worden belast. De Hoge
Raad verwijst in zijn oordeel naar artikel 12, tweede lid, van de Overeenkomst
tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland tot het
vermijden van dubbele belasting van het inkomen en van het vermogen,
gesloten te ‘s-Gravenhage op 16 juni 1956 (hierna: het Verdrag). Op grond
van een letterlijke interpretatie van het genoemde verdragsartikel zou echter
kunnen worden verdedigd dat sinds de privatisering van het ABP het
heffingsrecht over dergelijke pensioenen aan Duitsland toekomt. Het artikel
spreekt immers over pensioenen die worden betaald rechtstreeks door de
overheid of door een publiekrechtelijk lichaam en dat was na de privatisering
niet meer het geval. De Nederlandse Hoge Raad heeft een dergelijke
interpretatie mijns inziens terecht in voornoemd arrest niet gevolgd.
Het is mij voorts bekend dat enkele Duitse belastinginspecteurs wel het
standpunt in hebben genomen dat dergelijke pensioenen volgens het
belastingverdrag in Duitsland mogen worden belast. De Duitse belastingdienst is immers niet aan oordelen van de Nederlandse Hoge Raad gebonden. Ik heb begrepen dat dit standpunt slechts is doorgezet door inspecteurs
uit een enkele deelstaat en dat in de desbetreffende individuele gevallen wel
uitstel van betaling is verleend in afwachting van een oplossing voor de
dubbele heffing die als gevolg van de Duitse heffing zou ontstaan.
Vanzelfsprekend heb ik richting Duitsland gewezen op de duidelijke strijd met
doel en strekking van de bepaling in het Verdrag indien dergelijke overheidspensioenen in Duitsland zouden worden belast. De intentie van de Verdragsluitende partijen is destijds immers geweest dat overheidspensioenen in de
bronstaat mogen worden belast. Op basis van artikel 25 van het Verdrag
wordt momenteel tussen de bevoegde autoriteiten van beide landen overleg
gevoerd met het doel deze kwestie structureel op te lossen. Ik verwacht dat
dit overleg op zeer afzienbare termijn tot een bevredigende oplossing zal
leiden.
Vraag 5, 6, 7, 8, 9
Klopt het verder de Duitse belastingdienst recentelijk besloten heeft met
terugwerkende kracht vanaf 2005 belasting te heffen over de Duitse rente die
in Nederland wordt betaald? Betekent dit dat mensen die een Duits pensioen
ontvangen met terugwerkende kracht zes belastingaangiftes moeten indienen
en zes verklaringen door de Nederlandse belastingdienst moeten laten
afstempelen, terwijl het zeer waarschijnlijk is dat vooral mensen met relatief
bescheiden pensioenen – de grootste groep – geen belasting hoeven te
betalen?
Klopt het dat deze wet iedereen treft die in Nederland woont en ooit in
Duitsland heeft gewerkt en inmiddels met pensioen is en hun nabestaanden,
onder wie mensen die tussen 1940–1945 in Duitsland (onder dwang) gewerkt
hebben?
Is over deze maatregel van de Duitse fiscus en de verstrekkende gevolgen
voor deze Nederlandse ouderen vooraf met Nederland overleg geweest? Zo
ja, wat waren daarvan de gezamenlijke conclusies en aanbevelingen? Is het
niet zinvol om met Duitsland overeen te komen om op de Duitse Rente
vooraf Lohnsteuer te laten inhouden?
Zijn de instanties in de informatieketen voor grensgangers in een vroegtijdig
stadium bij de uitvoering van deze maatregel betrokken zodat zij hierop
adequaat konden inspelen?
Tot wie kunnen grensarbeiders zich richten voor hulp? Klopt het dat zij zich in
Duitsland moeten wenden tot het Finanzamt Neubrandenburg, dat nu niet
bepaald dichtbij Nederland ligt?
Antwoord 5, 6, 7, 8, 9
Bij de beantwoording zal ik voor een duidelijk begrip van de problematiek
eerst een beschrijving geven van de Duitse wetgeving en vervolgens ingaan
op de uitvoeringsaspecten en de rol van de Nederlandse overheidsinstanties.
Bij wet van 5 juli 2004 («Alterseinkünftegesetz») is de Duitse inkomstenbelasting gewijzigd waardoor «Renten» uit de wettelijke «Rentenversicherung»
(socialezekerheidspensioenen) met ingang van 1 januari 2005 in Duitsland
feitelijk als belastbaar inkomen moeten worden aangemerkt. De Duitse
wetgever was gehouden om de Duitse belastingwetgeving op dit punt aan te
passen als gevolg van een uitspraak van de Duitse rechter (het «Bundesverfassungsgericht») van 6 maart 2002. De aanpassing ziet op zowel de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, Aanhangsel

2

belastingheffing van in Duitsland als in andere landen wonende Rentegenieters en heeft dus ook gevolgen voor in Nederland wonende Rentegenieters. Op grond van het Verdrag heeft Duitsland de bevoegdheid om
belasting te heffen over de Duitse Rente die is uitbetaald aan inwoners van
Nederland. Daartegenover heeft de belastingplichtige in Nederland recht op
een vrijstelling ter voorkoming van dubbele belasting. De Duitse wetgeving
voorziet er in om de gerechtigden niet in een keer volledig over hun Duitse
Rente te belasten, maar kent een oplopende mate van heffing. Van diegenen
die in 2005 al een Rente ontvangen, wordt slechts over 50% van het
ontvangen bedrag belasting geheven. Voor diegenen die in latere jaren voor
het eerst een Duitse Rente ontvangen, neemt het percentage toe met 2% per
jaar tot 2020 en daarna met 1% per jaar.
De Duitse wetgeving is ook van toepassing op degenen die een Rente
ontvangen omdat zij in Duitsland in de oorlogsjaren als dwangarbeider
werkzaam zijn geweest. Het Duitse ministerie van Financiën heeft mij
geïnformeerd dat zij aanleiding heeft gezien om een voorstel te doen tot
wijziging van de Duitse wetgeving waardoor Renten die worden betaald aan
buitenlandse dwangarbeiders alsnog vrijgesteld zullen worden. Het was op
grond van de informatie die ik uit Duitsland heb ontvangen nog niet volledig
duidelijk of deze vrijstelling van toepassing is op alle dwangarbeiders of voor
een bepaalde categorie dwangarbeiders. De beslissing of iemand onder de
nieuwe wet valt, ligt in handen van de Duitse «Renteversicherungsanstalt»
die beoordeelt of het inkomen valt onder paragraaf 1 van het «Bundesentschädigungsgesetz». Vooruitlopend op de aanpassing van de wijziging zal de
Duitse belastingdienst de vrijstelling al toepassen.
Voor wat betreft de uitvoering van de Duitse wetgeving heeft volgens
informatie van de Duitse belastingdienst vanaf 2005 eerst de toekenning van
identificatienummers plaatsgevonden aan alle inwoners van Duitsland en
daarna aan alle in het buitenland wonende Rente-genieters. Pas daarna kon
men overgaan tot belastingheffing van de Duitse Rente. Het Duitse «Finanzamt Neubrandenburg» is vervolgens met ingang van 1 januari 2009 verantwoordelijk gemaakt voor de belastingheffing over de Duitse Rente van
niet-ingezetenen. Hierdoor is men pas laat kunnen toekomen aan het heffen
van belasting van niet-ingezetenen met een Duitse Rente. Dit heeft als
ongelukkig gevolg dat inwoners van Nederland vanaf 2010 geconfronteerd
zijn met de verplichting om over de jaren 2005 tot en met 2009 alsnog een
Duitse aangifte in te vullen. Omdat het om de toepassing van het Duitse recht
gaat, zullen de in Nederland wonende Rente-genieters eventuele klachten en
bezwaren over deze wijze van belastingheffing aan de Duitse bevoegde
instanties moeten richten. Het invullen van de Duitse aangiften is volgens de
Duitse belastingdienst nodig om te kunnen vaststellen in welke mate er in
Duitsland inkomstenbelasting is verschuldigd. De Duitse wetgeving voorziet
er helaas niet in om de belasting als voorheffing in te houden op de Duitse
Rente. Voor niet-ingezetenen, zoals inwoners van Nederland, bestaat de
keuzemogelijkheid om voor de Duitse belastingheffing behandeld te worden
als zogenoemde «unbeschränkte Steuerpflichtige». Dit kan er toe leiden dat in
Duitsland door toepassing van de Duitse nationale vrijstellingen geen of maar
beperkt inkomstenbelasting is verschuldigd over de Duitse Rente. Om dat te
kunnen vaststellen dient de belastingplichtige in de Duitse aangifte alle
inkomsten op te geven en moet de Nederlandse Belastingdienst de juistheid
van de gegevens bevestigen aan de hand van het in Nederland aangegeven
wereldinkomen (de zogenoemde «EU/EWR-bescheinigung»). Dit is overigens
een praktijk die ook geldt voor de Duitse belastingheffing van Nederlandse
grensarbeiders.
De rol van de Nederlandse uitvoeringsinstanties bestond er tot voor kort uit
dat de uitbetaling van de Duitse Rente aan inwoners van Nederland werd
gedaan door Bureau Duitse Zaken (BDZ) van de Sociale Verzekeringsbank.
Tegelijkertijd met de uitbetaling verstrekte BDZ uit oogpunt van dienstverlening informatie over de gevolgen in Nederland van het ontvangen van de
Duitse Rente. Deze informatie was in eerste instantie bedoeld om de
belastingplichtige er op te wijzen hoe in Nederland de Duitse Rente in de
Nederlandse belastingaangifte moet worden opgegeven en hoe om vrijstelling ter voorkoming van dubbele belasting moet worden verzocht. Verder
werd informatie verschaft over de mogelijkheid om in aanmerking te komen
voor vrijstelling van de verzekeringsplicht en de premiebetaling voor de
volksverzekeringen. Vanaf 2005 is bij de informatieverstrekking ook aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, Aanhangsel

3

besteed aan de inkomstenbelastingheffing over de Duitse Rente in Duitsland.
Deze informatie werd altijd gelijktijdig met de eerste beslissing op de
aanvraag van de Duitse Rente gestuurd. Daarnaast werd de informatie
gestuurd aan iedere Rente-genieter die zich bij BDZ meldde met vragen over
de belastingheffing (telefoon, loket, spreekuren etc.). Hiermee staat niet vast
dat de informatie over de Duitse belastingheffing elke Rente-genieter die in
Nederland woont heeft bereikt. Ik kan me daarom goed voorstellen dat
sommige Rente-genieters verrast zullen zijn geweest door de aangiftebiljetten
die van de Duitse fiscus recentelijk zijn ontvangen.
De informatieverstrekking over de Duitse Rente door BDZ is inmiddels
beëindigd, omdat de betaling van de Duitse Rente en de beslissingen en
mededelingen daarover tegenwoordig zonder tussenkomst van BDZ
rechtstreeks door een Duitse instantie, namelijk de «Renteversicherung», aan
de in Nederland wonende Rente-genieters plaatsvindt. Wel wordt van de zijde
van de Nederlandse Belastingdienst in algemene zin informatie aan grensarbeiders verstrekt en worden vragen beantwoord over grensoverschrijdende
aangelegenheden door het team Grensoverschrijdend werken en ondernemen (GWO) in Maastricht. Het GWO heeft de afgelopen tijd een belangrijke
taak gehad in de voorlichting over de Duitse belastingheffing met betrekking
tot de Duitse Rente. Bij het GWO zijn twee ambtenaren van de Duitse
belastingdienst werkzaam. Zij zijn bij uitstek in staat om uitleg over de Duitse
belastingwetgeving te verschaffen en spreken Nederlands waardoor er geen
taalprobleem is.
De verantwoordelijke instantie voor de wijze waarop in Duitsland belasting
wordt geheven over de Duitse Rente en om toelichting te geven over de wijze
waarop Duitse aangifteformulieren moeten worden ingevuld, is het eerder
genoemde Finanzamt Neubrandenburg. Op de website van het Finanzamt is
uitgebreide informatie beschikbaar over de belastingheffing over de Duitse
Rente. Deze informatie is tevens beschikbaar in andere talen, maar helaas
niet in de Nederlandse taal. Voor het invullen van de Duitse belastingaangifte
heeft het GWO de afgelopen tijd om die reden duizenden vragen beantwoord
ter toelichting.
De capaciteit en de kennis van de Nederlandse Belastingdienst om gericht te
helpen bij het invullen van een Duitse aangifte heeft zijn grenzen. Bovendien
moet niet uit het oog worden verloren dat de primaire verantwoordelijkheid
van de Belastingdienst ligt bij het verstrekken van informatie over het
Nederlandse belastingstelsel. In enkele bijzondere gevallen heeft het GWO
belastingplichtigen expliciet geholpen bij het invullen van de Duitse aangifte.
Het ging dan om belastingplichtigen die al op hoge leeftijd waren. Verder is
verwezen naar spreekuren van «EUREGIO» (zie bijvoorbeeld
www.rheinwaddenzee.info), waar medewerkers van de Duitse belastingdienst
aanwezig zijn om hulp te bieden.
Vraag 10, 11, 12, 13
Wanneer tekent de Nederlandse regering eindelijk een nieuw belastingverdrag met Duitsland, nu het oude uit 1959 totaal verouderd is en er al meer
dan 20 jaar onderhandeld is?
Wat is de Nederlandse beleidsinzet m.b.t. het heffingsrecht over wettelijke,
niet-wettelijke en overheidspensioenen? Is de beleidsinzet erop gericht om
het onderscheid tussen «gewone» werknemers en onderwijspersoneel resp.
ambtenaren op te heffen?
In de nota verdragsbeleid kondigt u aan het (hoog)leraarartikel niet meer op
te nemen in nieuwe verdragen; kunt u vooruitlopend hierop al een protocol
of beleidsbesluit nemen die hetzelfde effect heeft, aangezien dit artikel tot
veel problemen leidt bij Nederlandse onderwijsinstellingen die Duitse of
Belgische docenten aanstellen?
Wordt er ook onderhandeld over een compensatieregeling voor inwoners van
Nederland, die in Duitsland werken en niet de mogelijkheid hebben om hun
hypotheekrente af te trekken? Zo ja, welke vorm gaat die krijgen?
Antwoord 10, 11, 12, 13
Gedurende de afgelopen jaren heb ik de Tweede Kamer regelmatig op de
hoogte gehouden van de stand van zaken met betrekking tot de onderhandelingen over een nieuw belastingverdrag met Duitsland. Ik wijs in het bijzonder
op de beantwoording van Kamervragen van de leden Omtzigt en Aasted
Madsen-van Stiphout van 3 juli 2009 (Kamerstukken II 2008/09, 3 653,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, Aanhangsel

4

Aanhangsel) en op de brief aan uw Kamer van 11 november 2010 in het
kader van de behandeling van het belastingverdrag met het Verenigd
Koninkrijk (Kamerstukken I 2010–11, 32 145, A). In die brieven heb ik enerzijds
benadrukt dat een nieuw verdrag met Duitsland mijn bijzondere aandacht
heeft en heb ik de wens uitgesproken dat met voortvarendheid een dergelijk
verdrag tot stand zou kunnen worden gebracht. Anderzijds is benadrukt dat
gewaakt moet worden voor te hoog gespannen verwachtingen en is
uitgelegd dat onderhandelingen over een belastingverdrag – zeker tussen
buurlanden – complex zijn.
In de brief uit 2010 heb ik wel de hoop en verwachting uitgesproken dat
voortgang zou kunnen worden geboekt. Ik kan u bevestigen dat van dat
laatste sprake is. De onderhandelingen bevinden zich in de afrondende fase.
Met Duitsland is in vergaande mate overeenstemming bereikt over de kern
van een nieuw verdrag. In dit stadium kan ik op de inhoud van het (hopelijk
binnen afzienbare tijd te ondertekenen) nieuwe verdrag vanzelfsprekend niet
ingaan. Daarmee zou het onderhandelingsproces worden verstoord. Het is
eigen aan een onderhandelingsproces dat niet op ieder punt de Nederlandse
wensen volledig zullen kunnen worden gehonoreerd in een toekomstig
verdrag.
Ik bevestig graag nogmaals dat de heffingsverdeling over pensioenen in den
brede en de wens voor een compensatieregeling voor grensarbeiders voor
mij een wezenlijk punt in het tot stand brengen van een evenwichtig verdrag
vormen. Zoals ik ook in mijn hiervoor genoemde reacties heb bevestigd, is
onderdeel van de inzet van Nederland te komen tot een compensatieregeling
voor grensarbeiders die vergelijkbaar is met de regeling in Verdrag tussen het
Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk België tot het vermijden van
dubbele belasting en tot het voorkomen van het ontgaan van belasting inzake
belastingen naar het inkomen en naar het vermogen, gesloten te Luxemburg
op 5 juni 2001.
Voor wat betreft de vraag over een zogenoemd hooglerarenartikel bereik(t)en
mij signalen dat die bepaling ook juist in de relatie met België enige
onbedoelde effecten zou kunnen hebben. In het rapport van de Commissie
grensarbeiders van 29 april 2008 (Kamerstukken II, 2007–08, 26 834, nr. 20) is
er op gewezen dat de beloningen voor onderwijzend personeel dat grensoverschrijdend werkzaam is tijdens de eerste twee jaren in de woonstaat
belast zijn en vanaf het derde jaar in de werkstaat. Hierdoor ontstaat in veel
gevallen gedurende de eerste twee jaar discoördinatie tussen de belasting- en
premieheffing. In dat kader is gesteld dat het niet mogelijk is om in onderling
overleg tot een oplossing te komen die afwijkt van datgene wat in het
verdrag is overeengekomen. Wel is de toezegging gedaan om deze problematiek bij de eerstvolgende onderhandelingen tot wijziging van het NederlandsBelgische belastingverdrag aan de orde te stellen. Diezelfde problematiek
doet zich voor zover mij bekend in de relatie met Duitsland niet voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, Aanhangsel

5