Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-32

Landbouw- en Visserijraad

Nr. 1339

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 10 september 2021
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de brief van 20 augustus 2021
over de geannoteerde agenda informele Landbouw- en Visserijraad
5-7 september 2021 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1336).
De vragen en opmerkingen zijn op 30 augustus 2021 aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voorgelegd. Bij brief van
20 september 2021 zijn de vragen beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Kuiken
Adjunct-griffier van de commissie,
Nouse

kst-21501-32-1339
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda van de Landbouw- en Visserijraad (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1336).
Deze leden hebben daar meerdere vragen en opmerkingen over.
Beleid, GLB en middelen
Volgens de leden van de VVD-fractie staan er interessante hoofdvragen
centraal tijdens de informele Raad. Het is goed dat lidstaten ervaringen en
verwachtingen met elkaar uitwisselen. Voor deze leden staat bij de
totstandkoming van het Nederlandse Nationaal Strategisch Plan (NSP) het
uitgangspunt van een gelijk speelveld tussen lidstaten centraal, waar het
gaat om de internationale discussie over het nieuwe Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid (GLB). De Europese Unie is geen homogene entiteit,
maar een unie van onafhankelijke lidstaten, waartussen en zelfs
waarbinnen grote verschillen zijn. Deze leden vragen de Minister expliciet
aandacht te hebben voor de unieke Nederlandse kenmerken, op het
terrein van grond, milieu en transport/export. Is de Minister daartoe
bereid en zo ja, op welke wijze doet zij dat?
De leden van de VVD-fractie ontvangen signalen vanuit de agrarische
sector dat als boeren niet kunnen voldoen aan basiseisen in het GLB, zij
ook geen toegang tot de ecoregelingen en het agrarisch natuurbeheer
krijgen. Op die manier vindt minder vergroening plaats en schiet het GLB
zijn doel voorbij, zo denken deze. Zij vragen de Minister of zij bereid is om
te komen tot een lage instap en geen verzwaring van de eisen zoals die nu
aan de basisbetaling worden gesteld.
Antwoord
Uw Kamer heeft op 26 april 2021 mijn appreciatie van de aanbevelingen
die de Europese Commissie aan Nederland gestuurd heeft voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) in de periode 2023–2027
ontvangen (Kamerstuk 28 625, nr. 288). Ik heb daarin aangegeven dat ik er
veel belang aan hecht dat het Europese gelijke speelveld gehandhaafd
blijft. Ik ben het met de leden van de VVD fractie eens dat er evenwel oog
moet zijn voor de specifieke nationale of regionale omstandigheden in
lidstaten. In mijn ogen biedt de opzet van het GLB daar alle ruimte voor.
Binnen de Europese kaders kunnen lidstaten op basis van hun eigen
behoeften en SWOT-analyse keuzes maken over de inzet van de GLB
middelen die het best bij hen past. Het Nederlandse GLB-NSP is ook
gebaseerd op die behoeftenanalyse en de SWOT. Uw Kamer heeft de
SWOT reeds ontvangen (Bijlage bij Kamerstuk 21 501-32, nr. 1330). Daarin
wordt ook ingegaan op de bijzondere positie van Nederland, haar
sectoren en de opgaven die we hebben om de stappen te kunnen zetten
richting klimaatvriendelijke kringlooplandbouw. Voorstellen voor de
invulling van het NSP worden besproken met uw Kamer, maar worden
ook getoetst bij de stakeholders. Wat betreft de basiseisen heb ik mijn
brief van 27 juni jl. (Kamerstuk 28 625, nr. 291) aangegeven mij te
realiseren dat er in de sector met enige ongerustheid gekeken wordt naar
bijvoorbeeld de conditionaliteit in relatie tot een lagere basispremie.
Uiteraard zullen maatregelen effect hebben en voelbaar zijn in de praktijk.
De nadruk van het Nationaal Strategisch Plan zal liggen op doelgerichte
betalingen voor bijdragen aan de transitie naar een duurzamere
landbouw, zowel via ecoregelingen in de eerste pijler, als via tweede
pijler-interventies, in aanvulling op de basispremie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

2

«Van boer tot bord»-strategie en biodiversiteitsstrategie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de studie van
het Joint Research Centre van de Europese Commissie over de effecten
van de Van boer tot bord-strategie en de EU-biodiversiteitsstrategie. Wat
vindt de Minister van de resultaten van het onderzoek? Deze leden
constateren dat meerdere interventies en doelstellingen niet worden
meegenomen in de analyse. Zij vernemen graag op welke manier de
effecten van de overige interventies en doelstellingen uit de Van boer tot
bord-strategie en biodiversiteitsstrategie worden onderzocht. Hoe denkt
de Minister daarover? Deze leden constateren dat de daadwerkelijke
impact van de effecten afhangt van de daadwerkelijke implementatie. Zij
vernemen graag van de Minister welk implementatiescenario het meest
realistisch is volgens de meest actuele inzichten. In welke mate vallen er
implementatieverschillen te verwachten tussen de Europese lidstaten?
Antwoord
Ik vind de resultaten van het onderzoek nuttig, omdat ze bijdragen aan
inzichten over de positie van de boer, de EU agro-handelsbalans en de rol
die het herziene GLB kan spelen bij de transitie naar een duurzaam
voedselsysteem en een grotere biodiversiteit. Ik acht het scenario waarin
wordt uitgegaan van het voorstel uit 2018 van de Europese Commissie
voor de herziening van het GLB realistischer dan het scenario waarin
wordt uitgegaan van het huidig GLB. Ik deel echter de mening van het
Joint Research Centre dat de reikwijdte van deze studie te beperkt is om
hieraan conclusies te verbinden. Daarvoor zijn teveel van de andere
aangekondigde voorstellen uit beide strategieën, evenals eventuele
synergiewinsten, niet meegerekend in deze studie. Bovendien is het
voorstel voor een herzien GLB uit 2018 alweer verouderd ten opzichte van
het recente politieke akkoord.
Volgens JRC is een ware, bredere en meer integrale effectbeoordeling van
de van Boer tot Bord- en de Biodiversiteitsstrategieën niet mogelijk. Dit
omdat er geen rekenmodellen bestaan die de complexiteit en integraliteit
van de twee strategieën kunnen verwerken en omdat data ontbreken. Ik
heb dan ook mijn twijfels over de haalbaarheid van een volledig integrale
effectbeoordeling. Wel zal ik de Europese Commissie verzoeken om in
haar effectbeoordelingen van elk van de in de strategieën aangekondigde
individuele voorstellen extra aandacht te geven aan dwarsverbanden met
andere thema’s en aan de kosten van het niet ondernemen van actie. Ik
verwacht dat implementatieverschillen tussen de lidstaten, net zoals die er
nu ook al zijn, blijven bestaan. De Europese wetgeving maar ook nationale
omstandigheden bieden daarvoor de ruimte. Dat heeft als risico dat de
ene lidstaat ambitieuzer implementeert dan de andere. Tegelijkertijd is de
geboden ruimte ook essentieel om rekening te kunnen houden met
nationale omstandigheden.
EU-Bossenstrategie 2030
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de nieuwe
bossenstrategie 2030. In deze strategie staat dat er 3 miljard bomen bij
moeten komen. Deze leden vragen zich af hoeveel bomen daarvan in
Nederland geplant zouden moeten worden en hoe de aanplant gefinancierd gaat worden. Zij ontvangen graag een reactie van de Minister. De
Europese Commissie geeft aan dat zij met stakeholders gaan kijken naar
nieuwe indicatoren voor duurzaam bosbeheer. Welke indicatoren zijn
redelijkerwijs te verwachten en in welke mate is Nederland daarop
voorbereid? Deze leden delen de mening dat optimalisatie van het gebruik
van hout essentieel is. In welke mate is het gebruik van hout momenteel
geoptimaliseerd in Nederland en welke stappen dienen er nog genomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

3

te worden? Hoe zorgt de Minister ervoor dat de optimalisatie van het
gebruik van hout voor de ondernemers in deze sector betaalbaar en
behapbaar is? De Europese Commissie wil op termijn 30% van het
Europese landoppervlakte gaan beschermen. Hoe kijkt de Minister naar
deze doelstelling en welke gevolgen heeft een dergelijke ambitie voor
Nederland? Eind 2021 komt er een wetgevend voorstel voor ecosysteemherstel. In welke mate zal het wetgevende voorstel naar verwachting een
dwingend karakter hebben? In welke mate zal Nederland aanvullende
bosplannen op moeten stellen in relatie tot de huidige bossenstrategie
van eind 2020? Meerdere lidstaten hebben hun zorgen geuit over de
EU-bossenstrategie vanwege het feit dat de bevoegdheid voor bosbeleid
voornamelijk bij de lidstaten ligt. Hoe vindt de Minister het totstandkomingstraject van de EU-bossenstrategie en de strategie zelf?
Antwoord
De aanplant van 3 miljard bomen in de EU is een ambitie van de Europese
Commissie(EC), waarbij lidstaten worden aangemoedigd daar vrijwillig
aan bij te dragen. De Commissie somt daarbij een reeks instrumenten op
die zij wil inzetten. Ook heeft zij in een zogenaamd «pledge» document
aangegeven wat landen zouden kunnen bijdragen. Voor Nederland denkt
de EC aan 11.000 ha. Financiering zal deels uit bestaande Europese
fondsen kunnen komen, maar de EC rekent ook op financiering vanuit de
private sector. In de landelijke Bossenstrategie is de aanplant van 18.000
ha bos reeds gefinancierd. Deze additionele Europese middelen zouden
kunnen bijdragen aan de ambitie uit de landelijke Bossenstrategie voor
bosuitbreiding buiten het Natuurnetwerk Nederland (NNN), landschapselementen en agroforestry.
Nieuwe criteria voor duurzaam bosbeheer zullen vooral op het terrein van
biodiversiteit, vitaliteit van bos, productiviteit en sociale criteria (recreatie,
landschappelijke kwaliteit en bos in de stad) liggen. Nederland is hier
goed op voorbereid omdat het actief heeft deelgenomen aan de ontwikkeling van duurzaamheidscriteria in pan-Europees verband. Ook heeft
Nederland een uitgebreide set van criteria ontwikkeld voor hout dat
afkomstig moet zijn uit duurzaam beheerde bossen in het kader van het
duurzaam inkoopbeleid van de rijksoverheid en opwekking van duurzame
energie uit houtige biomassa. Er worden op diverse fronten stappen
genomen in het optimaliseren van het hoogwaardig houtgebruik. LNV en
BZK werken in de City Deal samen aan het stimuleren van Biobased
Bouwen, waarbij biobased grondstoffen een belangrijke bijdrage moeten
gaan leveren aan de verstedelijkingsopgave. Ook zal de inzet van houtige
biomassa voor het opwekken van energie op termijn afgeschaald worden,
waarbij deze grondstof duurzaam ingezet kan worden voor hoogwaardigere toepassingen.
De doelstelling om 30% van het land en 30% van de zee te beschermen
geldt op EU-niveau en niet op het niveau van individuele lidstaten.
Desalniettemin zal Nederland daar zijn steentje aan bijdragen. Met de
uitvoering van staand beleid komen we in Nederland op zee op ca. 29%
beschermd gebied in 2030 en op land op ca. 26%.
Met betrekking tot het wetgevend voorstel dat eind dit jaar verwacht
wordt zal ik pas een oordeel geven als dit is uitgebracht. Ik wil daar nu niet
op vooruit lopen. Bij het uitbrengen van die wetgeving zal het kabinet via
de gebruikelijke BNC-procedure haar positie met uw Kamer delen. Over
de bevoegdheid voor bosbeleid die momenteel bij de lidstaten ligt, is met
name door lidstaten de zorg geuit dat deze meer en meer bij de EC lijkt te
komen liggen. De bossituatie per lidstaat verschilt sterk als het gaat om de
maatschappelijke, economische en ecologische betekenis van bossen. Dat
vereist maatwerk op nationaal niveau vinden veel landen.
De totstandkoming van de EU Bossenstrategie is wat schoksgewijs
verlopen: in april 2019 heeft de Landbouw- en Visserijraad raadscon-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

4

clusies aangenomen waarin om een nieuwe EU Bossenstrategie na 2020
werd gevraagd. De EC heeft dat ook later aangekondigd als onderdeel van
de EU Biodiversiteitstrategie bij de presentatie van de Green Deal. Onder
Duits voorzitterschap zijn in november raadsconclusies aangenomen
waarin de Raad haar verzoek herhaalt om te zorgen voor consistentie en
samenhang in de bosgerelateerde beleidsmaatregelen van de EU voor de
periode na 2020, en om dringend een nieuwe en evenwichtige
EU-bosstrategie uit te werken die het bosbeleid op nationaal en subnationaal niveau ondersteunt en aanvult». Later hebben lidstaten, soms
gezamenlijk bij brief, bij de EC erop aangedrongen ook aandacht te
besteden aan de sociale en economische functies die bossen vervullen.
Voor de Commissie was dit aanleiding een bredere publieke consultatie te
houden dat tot latere publicatie van de EU Bossenstrategie leidde.
End the Cage Age
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Europese Commissie een brede
impactassessment gaat uitvoeren voordat er concrete wetgevingsvoorstellen worden gedaan. De Minister schreef in de beantwoording van een
vorig schriftelijk overleg dat er gekeken zal worden «naar voordelen voor
dierenwelzijn, sociale en economische behoeften van de veehouderijsector in de EU, de internationale handelsdimensie en naar milieuaspecten.» Graag willen deze leden nog iets meer toelichting krijgen van
de Minister over dit impactassessment. Wanneer verwacht de Europese
Commissie dit assessment gereed te hebben? Zal dat dan meteen een
openbaar stuk zijn? In welke mate zal het assessment zich uitsluitend
richten op onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek?
Antwoord
De Europese Commissie geeft aan dat er uiterlijk het eerste kwartaal van
2022 een publieke consultatie gelanceerd zal worden, waarbij vanaf dat
moment alle belanghebbenden kunnen reageren op de effectbeoordeling
via de website van de Commissie. Het doel van het opstellen van een
effectbeoordeling met bijbehorende consultatie is om een ieder de
gelegenheid te bieden relevante informatie aan te dragen en dat gaat
breder dan alleen onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek. De definitieve effectbeoordeling zal vervolgens naar verwachting eind 2022 gereed
zijn. De Commissie heeft daarnaast het onafhankelijke Europese onderzoeksbureau EFSA gevraagd om de bestaande wetenschappelijke
gegevens over de gevolgen voor het dierenwelzijn van landbouwsystemen met kooien aan te vullen, om onder andere de voorwaarden te
kunnen bepalen die nodig zijn voor het verbod op het gebruik van kooien.
Naar verwachting zullen de rapporten van EFSA hierover in de loop van
2022 en begin 2023 gereed zijn. Deze zullen onder andere gebruikt worden
voor het opstellen van de wetgevingsvoorstellen door de Commissie, dat
gepland staat voor eind 2023 in het kader van de bredere herziening van
de EU-dierenwelzijnsregelgeving.
Verder schrijft de Minister dat de Europese Commissie had verwezen naar
plattelandsontwikkelingsgelden en de gelden die via de NSP’en kunnen
worden vastgelegd voor «het financieren van de noodzakelijke aanpassingen die boeren zullen moeten maken naar aanleiding van deze
wetgevingsvoorstellen.» Hoe duidt de Minister dit? Kan zij al iets van een
verwachting uitspreken over de financiële omvang van deze noodzakelijke
aanpassingen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

5

Antwoord
Graag verwijs ik naar Fiche Mededeling End the Cage Age dat uw Kamer
3 september jl. is toegestuurd (Kamerstuk 22 112, nr. 3173). De Europese
Commissie heeft in haar Mededeling over End of the Cage Age aangegeven dat lidstaten instrumenten uit het GLB kunnen inzetten om aan
landbouwers financiële steun te bieden om op kooivrije systemen over te
schakelen. Het plattelandsontwikkelingsbeleid en de nieuwe ecoregelingen worden daarbij als mogelijkheden genoemd. De wijze waarop het
GLB-budget in de lidstaat besteed en verdeeld wordt, is een nationale
keuze en vergt voor de maatregelen onder de tweede pijler (Europese
Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling) ook aanvullend nationaal
budget. Momenteel verken ik de mogelijkheden om middels het GLB-NSP
dierenwelzijn te bevorderen. De effectbeoordeling van de Commissie zal
verwacht ik meer duidelijkheid geven over de financiële gevolgen van de
omschakeling naar kooivrije systemen op EU-niveau, het is nu te vroeg
om een inschatting te maken van de effecten op de Nederlandse situatie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de agenda van
de Landbouw- en Visserrijraad van 5 tot en met 7 september en wensen
de Minister enkele vragen voor te leggen.
Joint Research Center studie over de effecten van de «Van boer tot
bord»-strategie
Op 28 juli jongstleden is de studie van het Joint Research Centre van de
Europese Commissie over de effecten van de «Van boer tot bord»strategie en de EU-biodiversiteitsstrategie naar buiten gekomen, zo
hebben de leden van de D66-fractie vernomen. Kan de Minister een
appreciatie geven over deze studie?
Antwoord
In de studie wordt uitgegaan van het volledig implementeren van de vier
overlappende doelstellingen uit de «Van boer tot bord»- strategie en de
EU Biodiversiteitsstrategie. Vervolgens is berekend wat de effecten
daarvan zijn (zowel de milieueffecten als de economische effecten) in
verschillende GLB-scenario’s. De berekende effecten betreffen een
substantiële afname van het aantal dieren, stijgende prijzen en
opbrengsten in de dierlijke sector en substantiële milieuwinst in 2030.
Hierbij lijkt het scenario waarin uitgegaan is van het Commissievoorstel
voor het nieuwe GLB uit 2018 zowel economisch als milieutechnisch
(inclusief het weglekeffect), beter te scoren dan het huidig GLB.
Ik vind de resultaten van het onderzoek nuttig, omdat ze bijdragen aan
inzichten over de positie van de boer, de EU agro-handelsbalans en de rol
die het herziene GLB kan spelen bij de transitie naar een duurzaam
voedselsysteem en een grotere biodiversiteit. Ik acht het scenario waarin
wordt uitgegaan van het voorstel uit 2018 van de Europese Commissie
voor de herziening van het GLB realistischer dan het scenario waarin
wordt uitgegaan van het huidig GLB.
Ik deel echter de mening van het Joint Research Centre dat de reikwijdte
van deze studie te beperkt is om hieraan conclusies te verbinden.
Daarvoor zijn teveel van de andere aangekondigde voorstellen uit beide
strategieën, evenals eventuele synergiewinsten, niet meegerekend in deze
studie. Bovendien is het voorstel voor een herzien GLB uit 2018 alweer
verouderd ten opzichte van het recente politieke akkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

6

EU-bossenstrategie
De leden van de D66-fractie juichen het toe dat de Europese Commissie
een EU-bossenstrategie hebben gepresenteerd. Deze leden zijn van
mening dat het cruciaal is om de biodiversiteit van Europa beter te
beschermen. Het herstel en de veerkracht versterken van bossen is hierbij
cruciaal. Kan de Minister een eerste appreciatie geven van de
EU-bossenstrategie? Kan de Minister tevens aangeven hoe de nationale
bossenstrategie past binnen de EU-bossenstrategie en op welke punten
deze van elkaar afwijken? Zijn er onderdelen uit de nationale bossenstrategie die aanpassing vergen op basis van de recent gepresenteerde
EU-bossenstrategie? Eind 2021 wil de Europese Commissie in samenwerking met de lidstaten en stakeholders tot een gezamenlijke definitie
komen voor primaire en «old-growth»-bossen en het strikte beschermingsregime. Welke definitie gaat door Nederland aangedragen worden?
Deze leden hebben vernomen dat meerdere lidstaten zorgen hebben geuit
over de EU-bossenstrategie, het subsidiariteitsbeginsel en het punt dat
deze lidstaten zich onvoldoende betrokken voelen bij de totstandkoming
van deze strategie. Hoe oordeelt de Minister over deze zorgen?
Antwoord
Ik beperk mijn appreciatie tot wat het kabinet eerder heeft gezegd bij de
aankondiging van de EU-bossenstrategie bij de presentatie van de EU
Biodiversiteitsstrategie, namelijk dat het kabinet de aankondiging van een
EU-bossenstrategie in 2021 verwelkomt evenals de voornemens om tot
2030 3 miljard bomen te planten en om alle resterende «oerbossen» en
oude bossen in Europa strikt te beschermen. Het kabinet onderschrijft de
blijvende noodzaak om hetzelfde mondiaal uit te dragen zodat EU-acties
niet resulteren in ontbossing elders in de wereld. Momenteel is het
kabinet een bredere standpuntbepaling aan het opstellen over de
EU-bossenstrategie die recent in het kader van het Fit for 55-pakket is
gepresenteerd. Dit laatste illustreert overigens dat de EC een duidelijk rol
voor bossen op het gebied van klimaat ziet weggelegd. De nationale
bossenstrategie kent dezelfde brede insteek als de huidige EU Bossenstrategie. Aanpassing is niet aan de orde omdat de EU Bossenstrategie vooral
een niet-verplichtend beroep doet op lidstaten om aan de strategie bij te
dragen. Wel zou aanpassing aan de orde kunnen zijn als wij gebruik
zouden willen maken van EU Fondsen. Over de definitiekwestie met
betrekking tot primaire en «old-growth»-bossen wordt momenteel door
de lidstaten en EC overleg gevoerd. Bossen in de EU vervullen functies die
de landsgrenzen overstijgen. Een rol voor de EU ligt dan voor de hand om
Europese publieke goederen te beschermen. Het is daarbij van belang
steeds de rol van de EC en die van de lidstaten in het oog te houden. Een
meer uitgebreide reactie ontvangt uw Kamer binnenkort bij brief in het
BNC-fiche met het kabinetstandpunt.
Fit for 55 en de aanpassing van de LuLucF-verordening
Kan de Minister aangeven hoe zij aankijkt tegen de voorgestelde aanpak
om in drie fasen tot klimaatneutraliteit te komen in 2035 voor de land- en
bosbouwsector? De leden van de D66-fractie lezen dat fase 1 (tot 2025) de
huidige voorschriften van kracht blijven. Hierin is opgenomen dat
lidstaten moeten zorgen dat de uitstoot van broeikasgassen niet meer is
dan de koolstofverwijderingen. Hoe doet Nederland het op dit punt? Kan
worden toegelicht wat de veranderingen van de voorgestelde aanpak voor
invloed hebben op de Nederlandse landsector? Kan de Minister aangeven
hoe de precieze verdeling tussen lidstaten tot stand komt voor het
bepalen van individuele doelstellingen die samen moeten leiden tot de
310 miljoen ton verwijdering?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

7

Antwoord
De netto-emissies uit landgebruik en verandering daarin laten in
Nederland vanaf 2000 tot 2018 een dalende trend zien. Naar verwachting
zal deze dalende trend doorzetten. Wanneer de projecties uit de Klimaat
en Energie Verkenning (KEV) van 2020 uitkomen voldoet Nederland aan
de huidige doelstellingen voor 2025 en 2030 dat de LULUCF-sector geen
extra netto-emissies mag veroorzaken bovenop wat is toegestaan. De
Kamer zal middels een apart BNC-fiche in meer detail worden geïnformeerd over de invloed van de veranderingen van de voorgestelde aanpak
en hoe het kabinet kijkt naar de aanpak om in drie fasen tot klimaatneutraliteit te komen in 2035 op EU-niveau.
De individuele doelstellingen voor lidstaten om gezamenlijk tot een
koolstofput van 310 miljoen CO2-equivalenten te komen op EU-niveau in
2030 wordt in het voorstel van de Commissie gebaseerd op twee
elementen. Elke lidstaat handhaaft het gemiddelde aan gerapporteerde
emissies en vastlegging over de periode 2016, 2017 en 2018. Dit resulteert
in een EU koolstofput van 267,7 megaton CO2-equivalenten. De resterende kloof van 42,3 megaton CO2-equivalenten om tot een totaal aan 310
megaton CO2-equivalenten te komen wordt in het voorstel van de
Commissie verdeeld op basis van het percentage beheerd land ten
opzichte van het totaal EU areaal aan beheerd land.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de onderliggende stukken voor het schriftelijk overleg over de Landbouw- en
Visserijraad en hebben nog enkele vragen.
Kan de Minister aangeven hoe zij aankijkt tegen de voorgestelde aanpak
om in drie fasen tot klimaatneutraliteit te komen in 2035 voor de land- en
bosbouwsector? Welke kansen ziet de Minister voor de Nederlandse landen bosbouwsector en welke gevaren ziet zij?
Antwoord
Uw Kamer zal hier middels een apart BNC-fiche in meer detail over
worden geïnformeerd.
Kan de Minister aangeven wat de precieze gevolgen voor de Nederlands
landsector zullen zijn van de aanpassingen voor de land- en bosbouwsector vanwege de Land Use and Land-Use Changes (LULUC)verordening? Met name als het gaat om gevolgen voor de landbouw, en
tevens specifiek op het moment dat de niet CO2-uitstoot van deze sector
mee gaat tellen voor LULUCF.
Antwoord
De Commissie stelt voor dat vanaf 2031 de niet CO2-uitstoot van
landbouw en LULUCF worden samengevoegd in een AFOLU1 beleidspijler
en dat deze AFOLU-pijler op EU-niveau in 2035 klimaatneutraal is. Het is
nog onduidelijk wat de mogelijke consequenties voor lidstaten zijn. De
Commissie zal in 2025 een voorstel presenteren met betrekking tot de
bijdrage per lidstaat om het EU-doel voor 2035 te bereiken. Uw Kamer zal
hierover te zijner tijd middels een apart BNC-fiche in meer detail worden
geïnformeerd.

1

Agriculture, Forestry and Other Land Use

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

8

Kan de Minister aangeven hoe de precieze verdeling tussen lidstaten tot
stand zal komen en hoe de individuele doelstellingen die samen moeten
leiden tot de 310 miljoen ton verwijdering zullen worden bepaald? In
hoeverre wordt bij deze verdeling rekening gehouden met de individuele
omstandigheden van lidstaten? Hoe zal de Minister ervoor zorgen dat er
voldoende rekening wordt gehouden met de Nederlandse omstandigheden, weinig bos (forest sinks) en veel landbouw? In hoeverre ziet de
Minister kansen dat er gekozen wordt voor Europese doelstellingen in
plaats van nationale? Zo ja, hoe wil zij zich hier hard voor maken?
Antwoord
De Commissie houdt bij de verdeling van de genoemde 310 megaton
CO2-equivalenten rekening met de emissies en vastleggingen van de
lidstaten en het areaal beheerd land in de periode 2016, 2017 en 2018.
De Commissie geeft aan dat zij in 2025 een voorstel presenteert met
betrekking tot de bijdrage per lidstaat om in 2035 op EU-niveau een
klimaat neutrale AFOLU-beleidspijler te bereiken. Daarbij geeft de
Commissie aan dat het wegens verschillende biofysische omstandigheden niet redelijk noch efficiënt zou zijn om te verwachten dat elke
lidstaat op zijn grondgebied in 2035 een klimaat neutrale AFOLUbeleidspijler bereikt. Het kabinet heeft meerdere keren in gesprekken met
de Commissie en via de publieke consultatie aangegeven dat er rekening
gehouden moet worden met specifieke omstandigheden binnen lidstaten.
Uw Kamer zal middels een apart BNC-fiche in meer detail worden
geïnformeerd over de Europese en nationale doelstellingen.
Kan de Minister een eerste appreciatie geven van de voorgestelde
EU-bossenstrategie? Kan de Minister aangeven hoe de
EU-bossenstrategie en de eerder gepresenteerde nationale bossenstrategie samenhangen? Kan zij hierbij ook aangeven in hoeverre er sprake is
van verschillen van bijvoorbeeld definities? Zijn er onderdelen uit de
nationale bossenstrategie die aanpassing vergen op basis van de recent
gepresenteerde EU-bossenstrategie?
Antwoord
Ik beperk mijn appreciatie tot wat het kabinet eerder heeft gezegd bij de
aankondiging van de EU-bossenstrategie bij de presentatie van de EU
Biodiversiteitsstrategie, namelijk dat het kabinet de aankondiging van een
EU-bossenstrategie in 2021 verwelkomt evenals de voornemens om tot
2030 3 miljard bomen te planten en om alle resterende «oerbossen» en
oude bossen in Europa strikt te beschermen. Het kabinet onderschrijft de
blijvende noodzaak om hetzelfde mondiaal uit te dragen zodat EU-acties
niet resulteren in ontbossing elders in de wereld. Momenteel is het
kabinet een bredere standpuntbepaling aan het opstellen over de EU
Bossenstrategie die recent in het kader van het Fit for 55-pakket is
gepresenteerd. Dit laatste illustreert overigens dat de EC een duidelijk rol
voor bossen op het gebied van klimaat ziet weggelegd. De nationale
bossenstrategie kent dezelfde brede insteek als de huidige
EU-bossenstrategie. Aanpassing is niet aan de orde omdat de
EU-bossenstrategie vooral een niet-verplichtend beroep doet op lidstaten
om aan de strategie bij te dragen. Wel zou aanpassing aan de orde
kunnen zijn als wij gebruik zouden willen maken van EU Fondsen. Over de
definitiekwestie met betrekking tot primaire en «old-growth»-bossen
wordt momenteel door de lidstaten en EC overleg gevoerd.
Er zijn verschillende lidstaten die hun zorgen hebben geuit over het
subsidiariteitsbeginsel. Hoe ziet de Minister deze zorgen? Kan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

9

aangeven in hoeverre zij de strategie en de voorgenomen voorstellen
voor wetgeving in lijn acht met het subsidiariteitsbeginsel?
Antwoord
De bossituatie per lidstaat verschilt sterk als het gaat om de maatschappelijke, economische en ecologische betekenis van bossen. Dat vereist
maatwerk op nationaal niveau vinden veel landen. Maar bossen in de EU
vervullen functies die de landsgrenzen overstijgen. Een rol voor de EU ligt
dan voor de hand om Europese publieke goederen te beschermen. Het is
daarbij van belang steeds de rol van de EC en die van de lidstaten in het
oog te houden. Een meer uitgebreide reactie ontvangt uw Kamer
binnenkort bij brief in het BNC-fiche met het kabinetstandpunt. Als het
gaat om het subsidiariteitsbeginsel en de voorgenomen voorstellen voor
wetgeving wil ik pas een oordeel geven als dit wetsvoorstel aan de Raad
is aangeboden.
Wat is de stand van zaken van het uitvoeren van de motie van het lid
Boswijk c.s. (Kamerstuk 33 576, nr. 237) over maatregelen in kaart brengen
om vrijwillig bos planten op landbouwgronden mogelijk te maken?
Antwoord
Aan de uitvoering van deze motie wordt momenteel gewerkt, en de stand
van zaken zal worden toegelicht in de verzamelbrief Natuur, die uw Kamer
binnenkort zal ontvangen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de geannoteerde agenda van de informele Landbouw- en Visserijraad van
5 tot en met 7 september en van de reactie van de Minister op deze
discussiepunten.
Studie over de effecten van de «Van boer tot bord»-strategie en de
EU-Biodiversiteitsstrategie
Tevens valt in de agenda te lezen dat de uitkomsten van de studie naar de
effecten van de «Van boer tot bord»-strategie en de
EU-Biodiversiteitsstrategie in het kader van de 2030 klimaatdoelstellingen
en het nieuwe GLB zijn gedeeld. De commissie LNV kan op 15 september
beslissen over de verdere behandeling van deze studie.
De studie vormt, zoals vermeld, een beperkte analyse van de mogelijke
effecten van de «Van boer tot bord»-strategie en de
EU-Biodiversiteitsstrategie. Bovendien wordt de studie ook gebruikt om te
testen of het CAPRI-model (Common Agricultural Policy Regionalised
Impact) nog geschikt is voor het analyseren van de nieuwe milieu en
klimaatambities.
Kan de Minister de leden van de Partij voor de Dieren-fractie informeren
over de uitkomsten van de studie voor het volledig implementeren van de
«Van boer tot bord»-strategie en de EU Biodiversiteitsstrategie met
betrekking tot de volgende aspecten: de 50% vermindering van het
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, de 25% vermeerdering van het
aandeel land voor biologische landbouw, de 10% vermeerdering van het
gebruik van landbouwgrond voor landschapselementen, de maatregelen
voor de verminderde uitstoot van broeikasgassen in de landbouwsector
en de 50% vermindering van nutriëntenverliezen? Deze leden zien dit
graag uitgesplitst naar aspect.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

10

Antwoord
De studie biedt geen inzicht in de uitkomsten per genoemd aspect. In de
studie wordt namelijk uitgegaan van het volledig implementeren van de
vier overlappende doelstellingen uit de «Van boer tot bord»-strategie en
de EU Biodiversiteitsstrategie. Dit wordt als een gegeven beschouwd.
Vervolgens is berekend wat de effecten daarvan zijn (zowel de milieueffecten als de economische effecten) in verschillende GLB-scenario’s. De
berekende effecten betreffen een substantiële afname van het aantal
dieren, stijgende prijzen en opbrengsten in de dierlijke sector en substantiële milieuwinst in 2030. Hierbij lijkt het scenario waarin uitgegaan is van
het Commissievoorstel voor het nieuwe GLB uit 2018 zowel economisch
als milieutechnisch (inclusief het weglekeffect), beter te scoren dan het
huidig GLB.
In de studie wordt ook het risico op een weglekeffect genoemd wanneer
landen buiten de EU geen aanvullende maatregelen nemen. Kan de
Minister aangeven hoeveel EU-landen (Europese financiële instellingen)
investeren in projecten die bijdragen aan weglekeffect en hoe de EU green
taxonomie kan bijdragen aan het verminderen van dit effect? Deelt de
Minister het inzicht dat subsidies die het milieuvoordeel verminderen
gestopt dienen te worden?
Antwoord
Met de EU-taxonomie kunnen financiële instellingen inzichtelijk maken of
de economische activiteiten die zij financieren wel of niet als duurzaam te
classificeren zijn. De EU-taxonomie-verordening vraagt van financiële
instellingen en bedrijven die onder de toepassing van de Richtlijn
niet-financiële rapportage vallen, dat zij rapporteren over in hoeverre hun
investeringen en activiteiten – ook investeringen buiten de EU – in lijn zijn
met de EU-taxonomie. Daardoor worden mogelijke weglekeffecten ook
beter inzichtelijk. Het is mij niet bekend hoeveel EU landen op dit moment
investeren in projecten die bijdragen aan zulke effecten.
Doordat de milieuprestaties van investeringen beter inzichtelijk worden,
verwacht ik dat financiële instellingen binnen de EU worden gestimuleerd
hun investeringen te verduurzamen, waardoor het vinden van financiers
voor niet-duurzame activiteiten ook buiten de EU lastiger wordt, het
ondernemen van deze activiteiten minder aantrekkelijk wordt en het risico
op een weglekeffect zal verminderen.
De EU-taxonomie is een van de eerste internationale standaarden die op
grote schaal wettelijk wordt vastgelegd. Een werkgroep onder leiding van
de EU en China binnen het International Platform on Sustainable Finance
zal werken aan een «common ground taxonomy» om overeenkomsten
tussen bestaande taxonomieën te identificeren, wat de basis voor een
mondiale standaard kan vormen.
Mijn inzet is erop gericht om de transitie naar duurzame landbouw te
realiseren. Het verstrekken van subsidies is één van de instrumenten die
daaraan kan bijdragen.
Wat is het standpunt van Nederland over de uitkomsten van de studie en
het nut van het CAPRI-model? Wat is het standpunt van Nederland over
voortzetting van de studie? Deelt de Minister de mening dat er naast de
maatregelen aan de vraagkant van de voedselketen ook moet worden
gekeken naar de kosten van het niet uitvoeren van de strategieën en de
voordelen en opbrengsten van het volledig uitvoeren van beide
strategieën?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

11

Antwoord
Ik vind de resultaten van het onderzoek nuttig, omdat ze bijdragen aan
inzichten over de positie van de boer, de EU agro-handelsbalans en de rol
die het herziene GLB kan spelen bij de transitie naar een duurzaam
voedselsysteem en een grotere biodiversiteit. Ik acht het scenario waarin
wordt uitgegaan van het voorstel uit 2018 van de Europese Commissie
voor de herziening van het GLB realistischer dan het scenario waarin
wordt uitgegaan van het huidig GLB.
Ik deel echter de mening van het Joint Research Centre dat de reikwijdte
van deze studie te beperkt is om hieraan conclusies te verbinden.
Daarvoor zijn teveel van de andere aangekondigde voorstellen uit beide
strategieën, evenals eventuele synergiewinsten, niet meegerekend in deze
studie. Bovendien is het voorstel voor een herzien GLB uit 2018 alweer
verouderd ten opzichte van het recente politieke akkoord.
Volgens JRC is een ware, bredere en meer integrale effectbeoordeling van
de van Boer tot Bord- en de Biodiversiteitsstrategieën niet mogelijk. Dit
omdat er geen onderzoek modellen bestaan die de complexiteit en
integraliteit van de twee strategieën kunnen verwerken en omdat data
ontbreken. Ik heb dan ook mijn twijfels over de haalbaarheid van een
integrale effectbeoordeling en verwacht niet dat JRC een vervolgstudie zal
uitvoeren.
Ik deel met uw Kamer de mening dat het wenselijk is om – mocht de
studie alsnog worden voortgezet – ook te onderzoeken wat de kosten
zouden zijn van het niet uitvoeren van de strategieën.
EU-bossenstrategie 2030
Ook zal de Europese Commissie de nieuwe EU-bossenstrategie voor 2030
presenteren en nieuwe indicatoren voor duurzaam bosbeheer bespreken.
Onderdeel is mogelijk het cascadebeginsel, waarbij hout een bestemming
krijgt in volgorde van afnemende prioriteit, van meubel- tot energieproduct. Kan de Minister aangeven of het cascadebeginsel al onderdeel is
van de strategie waarvoor indicatoren bedacht zullen worden? Kan de
Minister aangeven welke definities van primaire en «old-growth»-bos er
nu bestaan en welke mogelijke aanpassingen Nederland onderschrijft?
Antwoord
Onderscheid moeten worden gemaakt tussen criteria en indicatoren voor
het duurzaam beheer van bossen en criteria en indicatoren voor de
toepassing van het (duurzaam geproduceerde) hout dat uit deze bossen
afkomstig is. Voor toepassing van het cascadebeginsel worden aparte
criteria ontwikkeld die los staan van die van criteria voor duurzaam
bosbeheer. Ik kan geen overzicht geven welke definities er momenteel
bestaan. Een EC werkgroep bestaande uit lidstaten en EC-ambtenaren
[EGvd1][SZ(2] werkt aan een gemeenschappelijke definitie gebaseerd op
de verschillende huidige definities. Dat resultaat zal openbaar worden
gemaakt.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn tegen het gebruik van
hout als energiebron. Deelt de Minister het inzicht dat met het cascadebeginsel het gebruik als biomassa gestopt kan worden, aangezien er nooit
genoeg hout over zal zijn om te verbranden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Met toepassing van het cascade beginsel wordt het gebruik van hout voor
duurzame energieopwekking tot een minimum beperkt omdat gestreefd
wordt naar een zo hoogwaardig mogelijke toepassing. Wel wordt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

12

toepassing van hout sterk beïnvloed door de marktprijs van hout voor een
bepaalde toepassing, waaronder het gebruik als brandstof. Afschaffing
van subsidie op de verbranding van hout heeft een positief effect op het
gebruik van hout voor hoogwaardiger toepassingen dan het verbranden.
Kan de Minister toelichten waarom de Europese Commissie op het laatste
moment de set verplichte criteria voor de beoordeling van duurzaam
bosbeheer heeft geschrapt uit het plan voor een wetgevend voorstel voor
een geïntegreerd monitoringskader voor bos, en deze criteria in plaats
daarvan vrijwillig heeft gemaakt? Klopt het dat de Commissie op dit punt
gezwicht is voor de lobby van een groepje lidstaten en de industrie? Als
de Commissie niet gezwicht is voor de lobby, hoe is deze verandering dan
tot stand gekomen? Is de Minister het met deze leden eens dat vrijwilligheid gezien de urgentie van de biodiversiteitscrisis niet meer te
rechtvaardigen is? Erkent zij dat op een dergelijke manier omgaan met
bossen gezien kan worden als verwoesting van de bossen en daarmee
ecocide? Zo nee, op welke manier is het op het laatste moment schrappen
van de set verplichte criteria voor de beoordeling van duurzaam
bosbeheer dan te rechtvaardigen?
Antwoord
Deze vraag kan ik niet beantwoorden omdat ik bedoelde verplichte criteria
niet ken, alsmede overwegingen van de Commissie niet ken om deze te
schrappen als dit al aan de orde was. Ik kan daarom ook geen reactie
geven op uw vervolgvragen die daarop gebaseerd zijn.
Kan de Minister reflecteren op de kritiek van meerdere milieuorganisaties
dat de nieuwe bossenstrategie economische winst prioritair stelt aan
winst voor het klimaat en biodiversiteit? Voorts vragen de leden van de
Partij voor de Dieren-fractie zich af in hoeverre de bossenstrategie van
invloed is op het gedrag van EU-lidstaten en -bedrijven in landen buiten
de EU. Deze leden benadrukken dat de EU de op een na grootste regio is
die de meeste grondstoffen gelinkt aan ontbossing importeert. Deelt de
Minister het inzicht dat bos buiten de EU ook beschermd dient te worden
door maatregelen in de EU? Op welke manier voorziet de
EU-bossenstrategie hierin? Op welke manier zou de EU-bossenstrategie
op dit punt verbeterd kunnen worden volgens de Minister? Op welke
manier zouden financiële instellingen, zoals pensioenfondsen, bij kunnen
dragen aan het beschermen van bossen buiten de EU? Op welke manier
ondersteunt de EU-bossenstrategie hen hier nu bij? Wat betekent de
EU-bossenstrategie voor de zorgplicht van financiële instellingen? Biedt
de EU-bossenstrategie financiële instellingen voldoende ondersteuning
volgens de Minister? Zo ja, wat zijn de gevolgen voor financiële instellingen die ondanks de EU-bossenstrategie toch meehelpen met het
veroorzaken van ontbossing (bijvoorbeeld door te investeren in de
intensieve veeteelt)? Zo nee, waar zit op dat vlak de ruimte voor verbetering in de EU-bossenstrategie volgens de Minister? Op welke manier
kan de Nederlandse overheid zelf bijdragen aan het beschermen van bos
buiten de EU middels het instrumentarium «exportkredietverzekeringen»
(ekv)? Op welke manier zou de EU-bossenstrategie geïntegreerd kunnen
worden in de aanvraagprocedure voor ekv’s? In hoeverre bevat de
strategie maatregelen gericht op het indammen van de import van
landbouwgrondstoffen en -producten zoals rundvlees, leer, palmolie, soja,
cacao en rubber uit landen buiten de EU? Zullen de nieuwe indicatoren
ook gebruikt worden voor hout dat afkomstig is van buiten de EU? Zijn er
andere onderdelen uit de nationale bossenstrategie die aanpassing
vergen op basis van de recent gepresenteerde EU-bossenstrategie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

13

Antwoord
Duurzaam bosbeheer is gebaseerd op de drie pijlers van duurzaamheid,
namelijk biodiversiteit/milieu, een sociale component en de economie. Er
moet steeds een afweging tussen die pijlers gemaakt worden. Bij
waardevolle en zeldzame bossen mag de economische pijler pas op de
laatste plaats komen of geen enkele rol spelen. Maar op bredere schaal
bezien is een economie die rekening houdt met deze waarden essentieel
om het bos in stand te houden. De EU Bossenstrategie richt zich primair
op de bossen in de EU, maar waarbij wel ook de internationale dimensie
in het oog moet worden gehouden. Om die reden onderschrijft het
kabinet de blijvende noodzaak om wat wij in de EU doen ook mondiaal uit
te dragen zodat EU-acties niet resulteren in ontbossing elders in de
wereld. Wij hebben dit ook duidelijk verwoord in het BNC-fiche over de
EU Mededeling Intensivering EU inzet bescherming & herstel bossen
wereldwijd (Kamerstuk 22 112, nr. 2826). Daarin worden vijf prioriteiten
genoemd die Nederland onderschrijft namelijk:
1. Verklein de ecologische voetafdruk van de EU-consumptie op het
land en
2. bevorder de consumptie van producten uit ontbossingsvrije
toeleveringsketens in de EU;
3. Werk samen met producerende landen om de druk op bossen terug
te dringen en maak de EU-ontwikkelingssamenwerking aantoonbaar
ontbossingsbestendig;
4. Versterk de internationale samenwerking om ontbossing en bosdegradatie te stoppen en bevorder het herstel van bossen;
5. Verleg de financiering om duurzamer landgebruik te ondersteunen;
6. Ondersteun de beschikbaarheid van, de kwaliteit van, en toegang tot
informatie over bossen en toeleveringsketens van grondstoffen.
Ondersteun onderzoek en innovatie.
Op basis van deze prioriteiten heeft de Commissie een reeks van
maatregelen aangekondigd waaronder wetgeving gericht op het
vermijden dan wel het minimaliseren van het risico dat producten die
gerelateerd zijn aan ontbossing en bosdegradatie op de interne markt
worden gebracht. Het wetgevingsvoorstel wordt eind dit jaar verwacht.
Ook op het gebied van financiering is de EC een taxonomie aan het
ontwikkelen waarmee financiële instellingen inzichtelijk kunnen maken of
de economische activiteiten die zij financieren wel of niet als duurzaam te
classificeren zijn. Op deze wijze wil de EC greenwashing door bedrijven en
financiële instellingen voorkomen. Momenteel kan nog niet worden
beoordeeld hoe succesvol dit is omdat deze taxonomie nog in de
uitwerkingsfase zit als het gaat om bosbouw.
Daarnaast heeft het kabinet in haar reactie op de initiatiefnota van
GroenLinks Behoud het Woud (Kamerstuk 35 327, nr. 3) aangegeven wat
zij doet via o.a. de diplomatieke kanalen en in het kader van het Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO). Met de
EU-bossenstrategie moet de EU ook laten zien dat zij op haar eigen
grondgebied ook serieus werk maakt van het beschermen, versterken en
herstellen van bossen.
Het primaire doel van de exportkredietverzekering (ekv) is het bevorderen
van Nederlandse export door het verzekeren van betalingsrisico’s. Het
ekv-instrumentarium staat daarmee ook open voor export die relateert
aan bescherming van bossen, klimaat-slimme landbouw en landgebruik.
De in 2020 geïntroduceerde «Groenlijst» voor de ekv, gedeeld met uw
Kamer (Kamerstuk 35 570 IX, nr. 42) kwalificeert onder meer bebossing,
herbebossing en behoud van de biosfeer als groene projecten. Door deze
kwalificatie in de aanvraagprocedure komen deze projecten in aanmerking
voor aantrekkelijkere verzekeringsvoorwaarden. Hiermee stimuleert de
Nederlandse overheid dit type projecten. Bij de in de EU-bossenstrategie
beschreven opgave tot bosuitbreiding kan daarmee gebruik gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

14

worden van het ekv-instrumentarium, mits aan alle geldende
voorwaarden wordt voldaan.
De EU-bossenstrategie bevat geen maatregelen die betrekking hebben op
de import van landbouwgrondstoffen. Naar verwachting zal de
Commissie nog voor het einde van het jaar een wetgevend voorstel
daartoe presenteren.
Daarnaast moet de EU-bossenstrategie bijdragen aan het doel van de
EU-Biodiversiteitsstrategie om 30% van het landoppervlakte in EU te
beschermen, waarvan 10% strikt. Deelt de Minister het inzicht dat ten
minste 30% van het Europese landoppervlak effectief en strategisch
beschermd moet worden, en wel vooral essentiële ecosystemen, die
belangrijk zijn voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten? Deelt de
Minister het inzicht dat veenweidegebied zo’n essentieel ecosysteem is,
voor zowel biodiversiteit als het tegengaan van klimaatverandering? Hoe
verhoudt de EU-bossenstrategie, die tot meer bos moet leiden, zich tot de
noodzaak bestaande essentiële ecosystemen te beschermen? Kan de
Minister aangeven wat is afgesproken over de definitie van het begrip
«strikt beschermd»?
Antwoord
In de EU-Biodiversiteitsstrategie wordt aangegeven dat er bij het
realiseren van de doelstelling om 30% van het land en 30% van de zee te
beschermen (waarvan 10% strikt), speciale aandacht moet worden
besteed aan koolstofrijke ecosystemen. Veengebieden en bossen
betreffen beide koolstofrijke ecosystemen. Zowel de
EU-Biodiversiteitsstrategie als de EU-bossenstrategie bepleiten, onder
andere om die reden, het vergroten van het bosoppervlak. Dit overigens
in overeenstemming met de ambities op het gebied van biodiversiteit. De
definitie van «strikte bescherming» is nog onderwerp van discussie in
EU-verband.
Vragen en opmerkingen van de leden van de Volt-fractie
Europa wil het eerste klimaatneutrale continent zijn. Daarvoor moeten we
in alle sectoren vergroenen, ook in de landbouw. Het GLB is een belangrijk
instrument om onze ambities voor een groene circulaire economie te
bereiken door onze boeren te ondersteunen in de overgang naar
duurzame voedselproductie. Tijdens de informele Landbouw- en
Visserijraad van 13-15 juni (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1329) is door de
voorzitter van de Europese landbouwkoepel Comité des organisations
professionnelles agricoles (COPA) aangegeven dat haalbare doelen de
komende periode van belang zijn om de landbouw bij te laten dragen aan
de oplossingen rondom het klimaatvraagstuk. Het GLB moet de boeren
ondersteunen bij deze overgang. Tijdens de Landbouw- en Visserijraad
van 28-29 juni (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1330) werden compromissen uit
het hervormingspakket van het GLB kenbaar gemaakt. De Minister geeft
aan dat met het oog op een gelijk speelveld en verduurzaming van de
Europese boeren, de richting voor de laatste drie punten van deze lijst
compromissen worden gesteund.
Kan de Minister aangeven op welke manier(en) de positie van de boeren
en op welke manier het gelijke speelveld voor hen beschermd is? Welke
specifieke punten kan de Minister terugkoppelen waaruit blijkt dat het
belang van de Nederlandse boeren voldoende is meegenomen? Welke
verduurzamingsmogelijkheden zijn voor Nederlandse boeren mogelijk op
basis van dit compromis? Kan de Minister toelichten of deze mogelijkheden volstaan, of had de Minister zelf liever nog andere punten
toegevoegd aan het compromis? Op welke manier zijn de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

15

positie en doelen rondom een gelijk speelveld en klimaatdoelstellingen
meegewogen?
Antwoord
Uw Kamer heeft op 26 april 2021 mijn appreciatie van de aanbevelingen
die de Europese Commissie aan Nederland gestuurd heeft voor het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) in de periode 2023–2027
ontvangen (Kamerstuk 28 625, nr. 288). Ik heb daarin aangegeven dat ik er
veel belang aan hecht dat het Europese gelijke speelveld gehandhaafd
blijft. Er moet evenwel oog zijn voor de specifieke nationale of regionale
omstandigheden in lidstaten. In mijn ogen biedt de opzet van het GLB
daar alle ruimte voor. Binnen de Europese kaders kunnen lidstaten op
basis van hun eigen behoeften en SWOT analyse keuzes maken over de
inzet van de GLB middelen die het best bij hen past. Ik heb bij mijn inzet in
de Raad ervoor dat die subsidiariteit zo veel mogelijk in stand blijft. Dat
blijkt bijvoorbeeld uit de bepalingen met betrekking tot de goedkeuring
van de strategische plannen van de lidstaten. Voorts heb ik bij de
voorstellen voor álle interventies en bepalingen kritisch gekeken naar de
impact op Nederlandse boeren. Een van de voorbeelden betreft de
invulling van de conditionaliteiten en in het bijzonder Goede Landbouw
en Milieu Conditionaliteit 4 over bufferstroken. Deze is aangepast voor de
Nederlandse situatie. Ook heb ik mij verzet tegen dwingende voorstellen
voor ecoregelingen die in Nederland niet zouden werken.
Met het voorliggende compromis is er voldoende ruimte voor verduurzaming richting een klimaatvriendelijke kringlooplandbouw. Het GLB kent
hiervoor verschillende instrumenten op het gebied van klimaat, milieu,
biodiversiteit en landschap, waaronder de conditionaliteiten, ecoregelingen, operationele plannen van producenten organisaties, agrarisch
natuurbeheer, samenwerking, compensatie voor boeren in N2000 en KRW
gebieden, investeringen, innovatie en last but not least kennis en advies.
Ik heb er met succes voor gepleit om natte teelten te kunnen vergoeden.
Inhoudelijk biedt het GLB voldoende instrumenten en ruimte om stappen
in de verduurzaming te zetten. Beperkend is de omvang van de vanuit de
EU toegekende middelen en aanvullende nationale financiering is nodig.
De volgende stap is de invulling van het NSP.
De Minister heeft in de beantwoording van eerdere vragen van de leden
van de Volt-fractie aangegeven dat het GLB-budget op zichzelf onvoldoende is om de klimaatdoelen te halen en dat hier aanvullende middelen
en instrumenten voor nodig zijn. Heeft de Minister al enig zicht op welke
middelen en instrumenten dit zijn en hoe en wanneer deze zullen worden
ingezet? Zo nee, wanneer verwacht de Minister dit beeld wel te hebben?
Kan de Minister toezeggen daar zo snel mogelijk terugkoppeling op te
geven aan de Kamer, door middel van een brief?
Antwoord
Uw Kamer heeft vóór de conferentie van 1 juli de publieksversie van het
NSP ontvangen. Aan de invulling van het NSP wordt nu gewerkt. Ik ben in
overleg met de provincies en de waterschappen over de invulling, de
doelen en de nationale financiering. Hierover moet dit najaar worden
besloten voor indiening in Brussel uiterlijk 31 december 2021. Het is mijn
wens om uw Kamer goed te betrekken bij de totstandkoming van het plan.
De leden van de Volt-fractie geloven dat boeren een nieuwe taak willen,
waarbij ze zowel zorgen voor ons voedsel als voor onze omgeving. Welke
mogelijkheden ziet de Minister in het NSP om het oude model niet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

16

stand te houden, maar ook de boeren voldoende te ondersteunen om de
hervormingen door te voeren? En welke pijnpunten ziet de Minister?
Antwoord
Boerenbedrijven maken intrinsiek onderdeel uit van het platteland en de
natuurlijke omgeving. Dat is altijd zo geweest. Vanuit de GLB fondsen zou
ik hen willen stimuleren om meer bij te dragen aan een natuurlijkere
omgeving en daarmee ook een meer weerbare sector. Boerenbedrijven
zijn ook belangrijk om een aantal maatschappelijke diensten te leveren,
zoals het in stand houden van het landschap en koolstofvastlegging. De
waardering van de samenleving moeten we daarom ook materialiseren. In
het NSP willen we de bedrijven hiervoor meer gaan belonen en daarmee
bijdragen aan versterking van het verdienvermogen van de sector.
De Minister zei immers zelf al dat de nieuwe Europese Commissie
eigenlijk meer ambitieuze klimaatdoelstellingen heeft gesteld en dat het
GLB daarmee in lijn moet komen. Daarnaast sprak Commissaris
Wojciechowski over hoe de «Van boer tot bord»-strategie kan zorgen voor
een verduurzaming van de gehele voedselketen. Het landbouwbeleid staat
niet op zichzelf. In haar voorstel stelt de Europese Commissie dat de
klimaatdoeleinden alleen gehaald kunnen worden als we het GLB in lijn
brengen en koppelen aan de «Van boer tot bord»-strategie en de
biodiversiteitstrategie. Daarnaast gaf de Minister twee commissiedebatten
geleden aan dat het nuttig is om te gaan kijken welke stappen je nú al kunt
gaan zetten met het GLB om deze ambitieuzere doelen te halen. Heeft de
Minister nu al een concreter beeld bij een aantal van die stappen?
Antwoord
Met het huidige GLB zijn in de transitieperiode al stappen gezet. Graag
verwijs ik uw Kamer naar mijn brief met de vaststelling van plattelandsontwikkelingsprogramma in de transitieperiode (POP3+) en inzet
Economisch Herstelfonds (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1274). Hierin is een
focus aangebracht op klimaat, kringlooplandbouw (inclusief stikstof) en
biodiversiteit/bodem. Met de bestuurders van het bestuurlijk overleg
GLB-NSP wil ik kijken of en hoe de ingezette koers gecontinueerd,
versterkt en verbreed kan worden voor de periode 2023–2027.
De Europese Rekenkamer heeft geconcludeerd dat de 103 miljard van het
totale GLB-budget 2014–2020, dat was toegewezen aan klimaatadaptatie
en -mitigatie, niet heeft geleid tot het reduceren van broeikasgassen. Het
is dus belangrijk dat we de verschillende plannen – het «Fit-for-55»-pakket,
de «Van boer tot bord»-strategie en het GLB – goed op elkaar afstemmen
in de Nederlandse situatie om de doelen te halen. In het klimaatplan en de
klimaatwet is een reductiedoel opgesteld van 6 miljoen ton voor
landbouw en landgebruik, een doel dat verzwaard is door de sector zelf. Is
dit volgens de Minister voldoende, aangezien de klimaatwet een doel
hanteert dat lager ligt dan de doelen uit het «Fit-for-55»-pakket? Zo niet,
wat zou volgens de Minister dan het streefdoel moeten zijn voor de
sector? En op welke manier houdt de Minister hier rekening mee in het
NSP? Wanneer en op welke manier wordt dit door de Minister
teruggekoppeld?
Antwoord
Het is aan de Europese Commissie om haar mededelingen goed op elkaar
af te stemmen. Iedere mededeling geeft een agenda van de Commissie
voor het uitrollen van de onderhavige nieuwe wetgevende voorstellen.
Dat zal de komende jaren gebeuren. Het is belangrijk om deze in goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

17

samenhang te beoordelen. Over de bedragen van het GLB-NSP aan de
klimaatdoelen neem ik dit najaar nog een besluit, samen met de
bestuurders van de provincies en waterschappen. Uw Kamer wordt in de
besluitvorming meegenomen. Er zal een strategische MER en een ex-ante
evaluatie uitgevoerd worden om te kijken wat de bijdrage is.
Wat betreft uw vraag of de huidige doelstelling voor de landbouw en
landgebruik in het klimaatakkoord voldoende is in relatie tot het Fit for
55-pakket, kan ik het volgende melden: In het Klimaatakkoord (Kamerstuk
32 813, nr. 193) heeft de sector met een ambitie van 6 Mton reductie in
2030 al geanticipeerd op een hogere reductieopgave dan 49%. Of het
voldoende is hangt af van de verdere uitwerking van de EU-voorstellen.
Binnenkort wordt uw Kamer – onder andere – hierover geïnformeerd in
een brief en de BNC-fiches over het Fit for-55 pakket
In dezelfde beantwoording heeft de Minister aangegeven dat aanvullende
middelen en instrumenten nodig zijn voor het herstel van de biodiversiteit, naast de Europese «Van boer tot bord»-strategie. Welke middelen
en instrumenten schat de Minister nodig te hebben? En verwacht de
Minister dat dit een nationale of internationale aanpak vereist? Kan de
Minister in de beantwoording van de vragen zo veel mogelijk de verschillende stappen toelichten, zodat het afwegingskader zo transparant en
inzichtelijk mogelijk is?
Antwoord
De omvang van de middelen en instrumenten voor het GLB-NSP is nog
onderwerp van het bestuurlijk overleg. Ik kan daar nu niet op vooruit
lopen. Eén van de voorliggende dilemma’s is onder meer hoe de
(beperkte) middelen zo efficiënt mogelijk ingezet kunnen worden met het
grootste doelbereik voor de vele en diverse opgaven die we in Nederland
hebben. De keuzes zullen gemaakt worden op basis van de behoeftenanalyse, SWOT, studies van Wageningen University and Research en de
aanbevelingen van de Commissie. Ook zal gekeken worden hoe bijgedragen kan worden aan die behoeften buiten het GLB.
De Minister geeft aan dat er tijdens de Landbouw- en Visserijraad van
19 juli (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1334) een aantal lidstaten aangaf het doel
van 25% biologische landbouw als erg ambitieus te ervaren. Nederland
heeft in deze Raad aangegeven dat biologische landbouw een belangrijke
rol kan spelen in de transitie naar een duurzaam voedselsysteem. Welke
uitdagingen ziet de Minister in het behalen van deze doelen in de
Nederlandse situatie? En welke acties zal de Minister in het NSP opstellen
om deze uitdagingen uit de weg te nemen? Is hiervoor al voorbereidend
werk gedaan? Zo ja, wat kan de Minister nu al terugkoppelen over deze
voorbereidingen?
Antwoord
Om meer inzicht te krijgen in de biologische productie en consumptie heb
ik aanvullend onderzoek (SWOT-analyse) uitgezet. Met dit onderzoek wil ik
inzichtelijk krijgen welke uitdagingen er voor de sector zijn en hoe het
NSP-GLB hieraan een bijdrage kan leveren. Ik neem daarin de motie van
de leden de Tjeerd Groot en Boswijk over een prominente plek voor
biologische landbouw in het Nationaal Strategisch Plan (Kamerstuk 21
501-32, nr. 1300) mee. Ik verwacht uw Kamer hier binnen twee maanden
over te kunnen informeren. Tegelijk ben ik begonnen met een verkenning
van de mogelijkheden om biologische landbouw met het NSP-GLB te
stimuleren. Zo wordt overwogen om biologische landbouwers in het
puntensysteem voor de ecoregeling standaard op het premieniveau goud

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

18

uit te betalen. Voor (onderdelen van) de conditionaliteit wordt overwogen
om te stellen dat biologische boeren per definitie aan die voorwaarden
voldoen.
Zoals aangegeven in de eerdere schriftelijke beantwoording, is het
volgens de Minister van cruciaal belangrijk goed contact te onderhouden
met andere lidstaten en praktijken uit te wisselen, met name in de
implementatiefase. Deze fase staat nu voor de deur en ontstaat in het
opstellen van het NSP. Is er contact geweest met andere lidstaten tijdens
het opstellen van het NSP? Zijn in dit contact de gezamenlijke uitdagingen
rondom de biologische landbouw besproken? Hoe valt dit samen met de
natuur inclusieve en meer extensieve kringlooplandbouw? Zo ja, wat
waren de uitkomsten van deze uitwisseling en waar ziet de Minister
kansen voor verbetering in contact? Welke kansen en obstakels ziet de
Minister? Zijn er bijvoorbeeld landen of regio’s waarmee «best practices»
uitgewisseld kunnen worden? Op welke manier wordt hier in het opstellen
van de kaders van het NSP al rekening mee gehouden?
Antwoord
Ik zie biologische landbouw als een van de mogelijke opties bij veel
GLB-doelen naast andere vormen van duurzame landbouw, zoals
kringlooplandbouw en natuurinclusieve landbouw. Dit komt ook ter
sprake tijdens overleggen met Europese Commissie en met andere
lidstaten aangezien er bij deze overleggen in brede zin wordt gesproken
over landbouw en aangezien biologische landbouw horizontaal wordt
verweven in ecoregelingen, operationele programma’s, ANLb, kennis,
innovatie (EIP, kwaliteitsregeling) en conditionaliteiten. Uit enkele
ambtelijke contacten met andere lidstaten blijkt dat veel lidstaten
overwegen om biologische boeren via ecoregelingen te belonen. Ik
verwacht op basis van die informatie dat een deel van het budget voor
ecoregelingen naar biologische boeren zal gaan. Voor Nederland geldt dat
ik verwacht om op basis van het aanvullende SWOT-onderzoek (zie
beantwoording vorige vraag) specifiek inzicht te krijgen in de verschillende biologische sectoren. Op basis daarvan is goed te kijken welke
stappen het meest passend zijn binnen het NSP instrumentarium en waar
aandacht aan kan worden besteed bij de nationale strategie voor
biologische productie en consumptie die aan het opstellen ben (verwacht
voor de zomer van 2022) (Kamerstuk 22 112, nr. 3106).
De Minister gaf in de vorige schriftelijke beantwoording aan dat met het
nieuwe GLB stappen worden gezet om boeren te vergoeden voor
geleverde publieke diensten, via de ecoregelingen. Deze doelgerichte
betalingen ontvangt een boer aanvullend op de hectarebetalingen
waaraan ook voorwaarden met betrekking tot klimaat en leefomgeving
zijn verbonden. Welke voorwaarden zijn hieraan verbonden? En welk
percentage van de pijler verwacht de Minister in te moeten zetten voor
deze aanvullende betalingen om de klimaat- en biodiversiteitsdoelen te
halen?
Antwoord
Op dit moment kan ik nog geen antwoord geven op deze vraag. Dit zal
onderdeel zijn van het NSP. We zoeken naar een goede balans tussen de
conditionaliteiten, omvang van de ecoregelingen en betalingen via pijler
2. Versterking van de duurzaamheidsdoelen van het NSP is een belangrijk
principe. Maar we weten ook dat de duurzamheidsopgave voor de
landbouwsector groter is dan het beschikbare NSP-budget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

19

De invulling van de ecoregelingen is volgens de Minister mede gebaseerd
op zes lopende GLB-pilots. Het ontwerp van de ecoregelingen en de
conditionaliteit wordt ook getoetst aan praktijkproeven. Dat zijn
gesprekken met boeren en adviseurs. Hierover is op 1 juli een stakeholderbijeenkomst met allerlei partijen georganiseerd. Kan de Minister
aangeven wat de uitkomsten waren en hoe deze worden meegenomen in
de voorbereiding van het NSP?
Antwoord
De maatregelen voor het NSP worden op verschillende manieren getoetst
bij de belanghebbenden, waaronder een conferentie over de concept
publieksversie waar de voornemens voor het nieuwe NSP gedeeld zijn.
Op website ToekomstGLB delen we het laatste nieuws over de totstandkoming van het NSP. Op deze website zijn onder meer de verslagen en
terugkijklinks van de conferentie van 1 juli terug te vinden.2 De
ingebrachte opmerkingen en vragen zijn input om de in de publieksversie
genoemde maatregelen verder uit te werken op een manier die aansluit
bij de praktijk. De meest gestelde vragen zijn ook terug te vinden op
website.
Om de maatregelen goed bij de praktijk te laten aansluiten zijn er zeven
GLB pilots geweest die eind juni 2020 de eindresultaten aan het programmateam aangeboden en op hun websites gepubliceerd hebben.3 Deze
pilots hebben onder meer mogelijke methodes voor een ecoregeling
ontwikkeld en getest. Op basis van de resultaten van deze pilots en de
NSP verordening is een concept ecoregeling ontwikkeld door het
Programmateam NSP. Met deze concept ecoregeling is afgelopen zomer
een zogenaamde praktijktoets uitgevoerd (besproken en doorgerekend
met een aantal boeren, verspreid over alle sectoren die gebruik maken
van het GLB). Het eindrapport verwacht ik uw Kamer begin oktober te
kunnen toesturen. De resultaten worden gebruikt om de ecoregeling te
verbeteren.
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie
Het lid van de BBB fractie heeft kennisgenomen van de geannoteerde
agenda voor de Landbouw en Visserijraad van 5 tot en met 7 september
en het verslag van de landbouw en visserijraad op 19 juli jl.
Het lid van de BBB-fractie is zeer teleurgesteld over de inbreng van de
Minister over de uitdagingen die zich in op het platteland voordoen en
inzet behoeven. Waar de Minister zaken als klimaat, de energietransitie en
de biodiversiteitscrisis expliciet benoemt, is de volgens dit lid belangrijkste opgave die in het buitengebied ligt vergeten. Voedselzekerheid is
wereldwijd een van de belangrijkste opgaven voor de komende decennia.
Het bevreemdt haar dan ook dat dit niet als belangrijk inzetpunt van de
Minister is opgenomen en zij verzoekt de Minister om het belang van het
waarborgen van de voedselproductie in Nederland en andere lidstaten
alsnog in haar inbreng op te nemen.
Het lid van de BBB-fractie wil daarnaast opmerken dat er volgens
internationale wetenschappers de komende decennia meer dan 3 miljoen
vierkante kilometer extra landbouwgrond nodig zal zijn om de toenemende mondiale bevolking te kunnen voeden. Dat pleit ervoor om in de
vruchtbare delta voor voedselproductie geschikte gronden te beschermen
2

https://www.toekomstglb.nl/actueel/nieuws/2021/07/06/publieksversie-nsp-glb-mooie-basisnog-veel-te-doen
3
https://www.boerennatuur.nl/wp-content/uploads/2020/07/Overzicht-pilots-met-kaartje-metlinkjes-20200702.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

20

en voedselproductie niet ondergeschikt te maken aan andere opgaves. De
Minister heeft daar over nog niets opgenomen in haar inzet. Kan de
Minister toezeggen dat zij inzet gaat plegen om ervoor te zorgen dat het
areaal landbouwgrond dat geschikt is voor voedselproductie op peil blijft?
Antwoord
In reactie verwijs ik uw Kamer naar mijn brief van 12 mei jl. (Kamerstuk
35 334, nr. 141) die ik mede namens de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) aan uw Kamer zond bij de aanbieding van het
rapport van de Studiegroep Ruimtelijke inrichting landelijk gebied «Kiezen
én delen». Het rapport, dat onder meer beleidsopties schetst voor de
vitalisering en ruimtelijke inrichting van het platteland, spreekt in één van
de aanbevelingen over het belang van bescherming van de landbouw in
de gebieden met geschikte landbouwgrond tegen functieverandering en
ruimte voor de landbouw om zich met voorrang verder te ontwikkelen. De
daadwerkelijke afweging van functies in het landelijk gebied is de
bevoegdheid van decentrale overheden en vindt in gebiedsprocessen
plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-32, nr. 1339

21