Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

29 538

Zorg en maatschappelijke ondersteuning

Nr. 154

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2014
De voorbereidingen op de beoogde implementatie van de Wet
maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) vragen een forse
inspanning van gemeenten, zorgverzekeraars, aanbieders en cliëntenorganisaties, in een relatief kort tijdsbestek. Nu het wetsvoorstel Wmo 2015
door de Tweede Kamer is aanvaard, gemeenten met de meicirculaire
duidelijkheid hebben over de middelen voor 2015 en beleidsinformatie
over de cliënten op wijkniveau beschikbaar is, zijn deze voorbereidingen
in een volgende fase gekomen. In deze fase kunnen gemeentebesturen de
lokale beleidsplannen en verordeningen vervolmaken en zich opmaken
om deze vast laten stellen in de gemeenteraad. De veelal lopende
gesprekken van gemeenten met aanbieders en vertegenwoordigers van
de doelgroep kunnen een gerichter vervolg krijgen en de komende
periode leiden tot overeenkomsten met aanbieders van maatschappelijke
ondersteuning.
Samen met de VNG en andere betrokken partijen neem ik de verantwoordelijkheid om de implementatie van de Wmo 2015 verantwoord te doen
plaatsvinden en hiermee de continuïteit van zorg en ondersteuning voor
de cliënten te waarborgen. In de aan u en alle colleges van burgemeester
en wethouders toegezonden focuslijst Wmo 2015 heb ik, in goed overleg
met de VNG, de stappen benoemd die randvoorwaardelijk zijn voor een
verantwoorde start1. Door de voortgang van de voorbereidingen
voortdurend vooral op deze focuspunten te volgen, kan tijdig gerichte
ondersteuning geboden worden aan regio’s of gemeenten die belemmeringen ervaren of onvoldoende voortgang boeken. Waar nodig zal ik
partijen aansporen om een extra inspanning te leveren om de voorbereidingen tijdig af te ronden.
In deze brief informeer ik u over de wijze waarop ik de voortgang volg. Ik
schets u tevens het meest actuele beeld van de voortgang op de transitie
1

kst-29538-154
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Kamerstuk 33 841, nr. H.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

1

vanuit het perspectief van gemeenten, cliënten en aanbieders en ik
beschrijf hoe ik invulling geef aan mijn verantwoordelijkheid om een
zorgvuldige transitie te bewerkstelligen. Met deze brief voldoe ik tevens
aan mijn toezeggingen aan de Tweede Kamer in mijn brief d.d. 24 juni2 en
de Eerste Kamer in de memorie van antwoord bij het wetsvoorstel Wmo
2015.3
Volgen van de voortgang door cliënten, gemeenten en aanbieders
Ter ondersteuning van gemeenten en aanbieders bij de stappen die zij
moeten nemen om op tijd klaar te zijn voor de invoering van de Wmo
2015, heeft het TransitiebureauWmo (een samenwerkingsverband tussen
VNG en VWS) reeds in 2013 een stappenplan opgesteld. Op basis van het
stappenplan is sedert begin 2014 een Transitievolgsysteem (TVS)
operationeel waarop alle gemeenten zijn aangesloten. Gemeenten geven
hierin aan welke stappen zij helemaal hebben afgerond, of ten dele
hebben afgerond. In juni heb ik het Transitievolgsysteem uitgebreid met
en toegespitst op een gerichte uitvraag op de voortgang en planning van
de voor een verantwoorde implementatie noodzakelijke mijlpalen (de
focuspunten). Gemeenten zullen de komende periode op regelmatige
basis door mij verzocht worden de informatie in het TVS, toegespitst op
de focuspunten, te actualiseren. Waar relevant, zal ik gemeenten op basis
van dit beeld vragen om een nadere toelichting en zo nodig maatregelen
treffen die naar mijn mening met het oog op de voortgang noodzakelijk
zijn.
De informatie van gemeenten op basis van het TVS is niet de enige
informatie waarop ik mij baseer. Ik vind het ook van groot belang om in
deze fase op meer continue basis de mening van cliënten en aanbieders
over de voorbereidingen te vernemen. Dit leidt tot een verrijking van de
mij ter beschikking staande informatie. In het door cliënt- en patiëntorganisaties uitgevoerde programma Aandacht voor Iedereen (AVI) vindt een
verdiepend onderzoek «Zorg naar Gemeenten» plaats waarin in
12 gemeenten wordt gekeken naar de ervaringen van en oplossingen voor
20 mensen met een beperking en hun mantelzorgers die te maken krijgen
met de overgang van zorg op grond van de AWBZ naar ondersteuning op
basis van de Wmo 2015 door gemeenten. De door het programma AVI
recent opgeleverde onderzoek treft u bijgaand aan (bijlage 1)4. Het
onderzoek kan weliswaar niet als representatief voor de Nederlandse
bevolking of gemeenten beschouwd worden, maar het geeft een goed en
bruikbaar inzicht in de zorgen die bij cliënten leven en hun ervaringen.
Ook de aanbieders moeten stappen zetten om de transitie voor te
bereiden. De voortgang die zij daarop maken en de risico’s en knelpunten
die zij signaleren, volg ik in bijeenkomsten en overleggen en – meer
systematisch – via uitvragen en monitors die de koepels van aanbieders
regelmatig bij hun leden uitzetten.
De informatie die deze monitors opleveren, verbind ik met de inzichten uit
vele afzonderlijke en soms gebundelde signalen die ik krijg in mijn
gesprekken met wethouders, zorgverzekeraars en (koepels van)
aanbieders en cliëntorganisaties. Deze gesprekken vinden in vele vormen
plaats: aan de regionale overlegtafels in het kader van de werkafspraken
HLZ5, in het cockpitoverleg waar ik met betrokken partijen de voortgang
van de werkafspraken bespreek, in talrijke landelijke en regionale
bijeenkomsten, werkbezoeken en wethoudersbijeenkomsten. Bovendien
2

Kamerstuk 33 841, nr. H.
Kamerstuk 33 841, nr. G.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
5
Kamerstuk 30 597, nr. 428.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

2

krijg ik ook informatie via de secretarissen van de Wmo-regio’s over de
voortgang in de betreffende regio’s. Gemeenten, zorgverzekeraars,
aanbieders en cliëntorganisaties gaan regionaal met elkaar in gesprek
over vraagstukken als continuïteit van zorg en ondersteuning, arbeidsmarkt, informatievoorziening, vastgoed, zorgvernieuwing en vermindering van administratieve lasten.
De actuele stand van zaken
Het meest recente TVS-beeld dateert van 27 juni jl. Op deze datum had
80% van de gemeenten de stand van zaken geactualiseerd. Aan de hand
van onderwerpen uit de focuslijst schets ik u hieronder een (eerste) beeld
van de stand van zaken van de voorbereidingen bij gemeenten op basis
van het TVS, alsmede – in de structuur van de focuspunten – de
ervaringen van cliënten in het AVI-rapport. Ten opzichte van de
TVS-peiling uit januari en eind april van dit jaar is een positieve ontwikkeling in de voorbereiding door gemeenten zichtbaar.
1. Beleid
Gemeenten zijn via het stappenplan van de transitie geadviseerd om voor
de zomer een (concept) beleidsplan en verordening gereed te hebben
voor het tijdig starten van de dialoog en afstemming met aanbieders en
ingezetenen, waaronder vertegenwoordigers van de doelgroep. Een kwart
van de gemeenten heeft op 27 juni jl. het beleidsplan en de verordening al
in concept gereed. De helft van de gemeenten heeft het beleidsplan en de
verordening ten dele gereed ter afstemming. Een beperkt aantal
gemeenten geeft aan (naar huidig inzicht) niet te verwachten het
beleidsplan en de verordening voor 1 november door de Raad vastgesteld
te hebben. Deze gemeenten zal ik actief benaderen, te beginnen met de
vraag naar de oorzaak van het mogelijk niet halen van de datum en met
hen bespreken welke ondersteuning nodig is om de wettelijke termijn van
1 november alsnog te halen.
2. Organisatie
De Wmo 2015 vergt een aanpassing van de gemeentelijke organisatie. De
nieuwe taken moeten worden ingebed in de cyclus van «sturing en
beheersing» en de interne processen ten aanzien van beleidsvorming,
financiën, verantwoording en samenwerking. Het gaat niet alleen om het
primaire proces, maar ook aanpassing van ondersteunende processen,
zoals ICT, P&O, financiële administratie e.d. Alle gemeenten geven in het
TVS aan hiermee aan de slag te zijn.
Aanbieders zien een risico van verzwaring van administratieve lasten, met
name als gemeenten niet tijdig hun beleid inzichtelijk maken. Positief is
dat gemeenten onlangs tijdens het VNG-congres hebben besloten om met
de in de zorg gebruikelijke automatiseringsstandaarden te gaan werken.
Het zodanig inrichten van de gemeentelijke organisatie, zodat deze is
toegerust op de drie decentralisaties in het sociaal domein, zal onderdeel
uitmaken van de taakopdracht van de Transitiecommissie Sociaal Domein,
waarover u separaat door de Minister van BZK wordt geïnformeerd. In de
zomer start vanuit het Transitiebureau Wmo een volgende ronde met
praktijkdagen per provincie, waarin gemeenten praktische ondersteuning
krijgen op het terrein van ICT, gegevensverwerking en financiën.
Gemeenten en aanbieders maken aan de regionale tafels in het kader van
de werkafspraken HLZ afspraken over het zoveel mogelijk terugdringen
van administratieve lasten. Eventuele signalen waaruit mij blijkt dat deze
afspraken uitblijven bespreek ik met de betrokken partijen in het (landelijke) cockpitoverleg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

3

3. Inkoop
Alle gemeenten geven in het TVS aan voor 1 januari een passend en
dekkend aanbod voor bestaande en nieuwe cliënten te zullen hebben voor
de uitvoering van de Wmo 2015. De helft van de gemeenten had ten tijde
van de laatste peiling op 27 juni de inkoopdocumenten reeds gepubliceerd. Ook is meer dan drie kwart van de gemeenten begonnen met de
selectie van aanbieders. Bijna alle gemeenten verwachten voor 1 oktober
a.s. afspraken met hun aanbieders vastgelegd te hebben. Die gemeenten
die niet verwachten voor deze datum de contracten gereed te hebben
zullen gevraagd worden om een toelichting. Waar nodig zal gerichte
ondersteuning geboden worden zodat de datum van 1 oktober wel
gehaald wordt. Ik zal er bij gemeenten op aandringen dat voorafgaand
aan de vaststelling van de inkoopdocumenten al wel de dialoog met
aanbieders wordt gevoerd. Ik acht deze (transparante) relatie van groot
belang voor een zorgvuldige voorbereiding en het voorkomen van
onnodige onrust onder aanbieders en cliënten. Er zijn namelijk recente
signalen van aanbieders die aangeven nu nog onvoldoende te kunnen
anticiperen omdat beleidskeuzes van sommige gemeenten nog niet
bekend zijn. Op grond van het huidige beeld uit het TVS verwacht ik direct
na de zomer meer zicht te hebben op de daadwerkelijk inkoopafspraken
tussen gemeenten en aanbieders. Dit is niet alleen van belang om vast te
kunnen stellen of gemeenten continuïteit van ondersteuning kunnen
bieden, maar ook om onnodige onrust op de arbeidsmarkt te voorkomen.
Conform de toezegging aan Kamerlid Van Dijk wordt uw Kamer
binnenkort over de arbeidsmarkteffecten in een separate brief door de
Minister van SZW en mijzelf geïnformeerd.
4. Communicatie
De geïnterviewde cliënten en mantelzorgers in het AVI-onderzoek maken
zich zorgen over de gevolgen van de hervorming van de langdurige zorg
voor hun persoonlijke situatie. Zij maken zich bijvoorbeeld zorgen over
het voortbestaan van gespecialiseerde vormen van dagbesteding als
ondersteuning de verantwoordelijkheid van gemeenten wordt. Zij stellen
dat algemene voorzieningen van gemeenten voor deze groep niet altijd
zullen volstaan. Ook aanbieders vragen aandacht voor specifieke groepen
van cliënten.
Ik heb begrip voor de zorgen en de onzekerheid die bij mensen ontstaan
als gevolg van deze hervorming die zo direct ingrijpt op de situatie van
mensen en hun omgeving. Ik heb vertrouwen dat gemeenten op een
goede manier invulling zullen geven aan hun verantwoordelijkheden op
grond van de Wmo 2015 en de werking van de waarborgen voor cliënten
in de Wmo 2015 dat cliënten die daarop aangewezen zijn passende
ondersteuning ontvangen.
Om onzekerheid bij cliënten en mantelzorgers te beperken, is het van
belang dat het Rijk en gemeenten de cliënt goed en tijdig informeren over
de gevolgen van de hervorming. In het communicatieplan Naar een goede
zorg die ons past6 heb ik met de betrokken partijen (VWS, VNG, ZN) de
belangrijke momenten en instrumenten voor de communicatie benoemd.
De communicatie neem ik samen met de betrokken partijen ter hand met
inachtneming van ieders rol en verantwoordelijkheid. De informatiekaart
over de communicatieaanpak voor de decentralisaties stuur ik met deze
brief mee (bijlage 2)7.

6
7

Kamerstuk 30 597, nr. 428 bijlage.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

4

Het communicatietraject begint met het breed bieden van algemene
informatie over de beoogde veranderingen in de langdurige zorg en
ondersteuning. Het verstrekken van informatie over het overgangsrecht is
hier onderdeel van. Cliënten worden geïnformeerd over het hoe, het
waarom, het wat en het wanneer van de hervorming langdurige zorg en
ondersteuning via berichtgeving in kranten, folders, websites, radio,
televisie en bijeenkomsten. Vervolgens worden cliënten door gemeenten,
zorgverzekeraars en ZBO’s concreter geïnformeerd over de gevolgen van
de transitie in individuele situaties.
In de laatste peiling van het TVS geven alle gemeenten aan (ten dele)
voorbereid te zijn op het informeren van burgers en professionals en
verwacht 99% van de gemeenten al hun cliënten voor 1 januari 2015
geïnformeerd te hebben. Ik zal gemeenten faciliteren bij die communicatie
met o.a. voorbeeldteksten, folders en een helpdesk. Daarnaast zal VWS in
nauwe samenspraak met andere departementen en betrokken organisaties alle communicatie die de komende maanden vanuit gemeenten,
zorgverzekeraars en ZBO’s in de richting van AWBZ-cliënten wordt
gestuurd, in kaart brengen zodat hier afstemming op plaats vindt.
Helderheid van de communicatie (samenhang en begrijpelijkheid) zijn
hierbij belangrijke uitgangspunten.
5. Toegang
Op basis van het stappenplan moeten gemeenten op 1 november 2014 in
staat zijn om het onderzoek naar de persoonlijke situatie van mensen met
een ondersteuningsvraag en zijn mantelzorger uit te voeren. Op grond
van het TVS constateer ik dat alle gemeenten verwachten de toegang op
1 januari 2015 gereed te hebben; slechts een zeer beperkt aantal
gemeenten verwacht nog niet al op 1 november voldoende (opgeleide)
capaciteit beschikbaar te hebben om het onderzoek uit te voeren conform
de Wmo 2015. Ik zal de betreffende gemeenten om uitleg vragen en waar
nodig en mogelijk ondersteuning bieden.
Het AVI rapport geeft aan dat cliënten en mantelzorgers vraagtekens
hebben bij een grotere inzet van vrijwilligers. Er is angst voor het
afhankelijk worden van de welwillendheid van anderen en voor de
overbelasting van mantelzorgers. Ook aanbieders benadrukken dat juist
bij burgers met een psychisch probleem een grotere inzet van informele
zorg niet altijd mogelijk is. In reactie hierop merk ik het volgende op. Het
is niet de bedoeling dat het beleid zo wordt vormgegeven dat mantelzorgers en vrijwilligers worden ingezet voor lijfsgebonden zorg. Deze
moet ook na 2015 in handen blijven van mensen die daarvoor zijn
gekwalificeerd en die deze activiteiten kunnen uitvoeren volgens
professionele standaarden. Wat redelijkerwijs kan worden verwacht van
een mantelzorger verschilt van persoon tot persoon en is mede afhankelijk van de aard van de relatie en de situatie waarin de cliënt en de
mantelzorger zich beiden bevinden. Mantelzorgers moeten erop kunnen
vertrouwen dat als het nodig is ze tijdig een beroep kunnen doen op
ondersteuning voor henzelf en op zorg en ondersteuning voor hun
naasten. Daarom is ook in het wetsvoorstel Wmo 2015 meer dan
voorheen de aandacht voor de betrokkenheid en ondersteuning van de
mantelzorger als opdracht van gemeenten verankerd. In het kader van de
Agenda Informele zorg wordt nu gewerkt aan het voorbereiden van alle
partijen om de ondersteuning van mantelzorgers te verbeteren. Na de
zomer zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd over de uitkomsten
van het overleg met het veld over deze toekomstagenda Informele zorg en
ondersteuning. Het SCP voert momenteel zowel een kwalitatief als een
kwantitatief onderzoek uit naar de huidige stand van zaken van de
informele zorg in Nederland. Het kwalitatieve onderzoek zal uiterlijk in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

5

september 2014 worden opgeleverd. Het kwantitatieve deel zal uiterlijk in
het najaar 2015 gereedkomen. De uitkomsten bieden gemeenten naar
verwachting aanvullend inzicht in de mogelijkheden van de inzet van
informele zorg.
Belangrijk voor cliënten, onder meer als onderdeel van de toegang tot
voorzieningen, is de beschikbaarheid van cliëntondersteuning. In de
bestuurlijke afspraken VWS-VNG-MEE Nederland van februari 2014 is
afgesproken dat gemeenten uiterlijk 1 mei 2014 afspraken met de
MEE-organisaties maken over de continuïteit van de cliëntondersteuning
en over het vermijden van frictiekosten. Uit de peiling van het Transitievolgsysteem van medio mei is gebleken dat 22% van de gemeenten
afspraken heeft gemaakt met de MEE-organisatie, 52% ten dele en 10%
nog geen afspraken heeft gemaakt. Van 16% van de gemeenten is geen
actuele opgave beschikbaar. Eind juni heeft MEE onder zijn leden een
peiling verricht. Daaruit blijkt dat voor 51% van de gemeenten een
afspraak met een ambtelijke vertegenwoordiger van de gemeente is
gemaakt. Het betreft afspraken in ambtelijke voorbereiding die dusdanig
zijn dat de MEE-organisatie een beeld heeft van de voornemens van de
gemeente. In 33% van de gemeenten is een afspraak met het college van
B & W gemaakt. Op basis van een belronde door het Transitiebureau
Wmo onder die gemeenten die volgens de peiling van MEE Nederland
nog geen afspraken hebben gemaakt, is gebleken dat op 1 juli de colleges
van nog eens 31 gemeenten (8%) afspraken zullen hebben vastgesteld.
Dat betekent dat naar verwachting per 1 juli in 41% van de gemeenten
afspraken zijn vastgesteld op het niveau van het college. Op 4 juli heeft
overleg met MEE Nederland en de VNG plaatsgevonden en is aangegeven
dat VWS en de VNG maximale ondersteuning aan gemeenten zullen
bieden om tot goede afspraken met MEE-organisaties te komen. Prioriteit
ligt daarbij bij het kleine aantal gemeenten waar nog geen ambtelijke
afspraken zijn gemaakt, en bij de gemeenten waar de concept-afspraken
nog moeten worden vastgesteld door het college. Waar nodig zal ik
gemeenten ook bestuurlijk aanspreken.
Beoordeling stand van zaken en het vervolg
Op grond van de informatie uit de verschillende monitors is mijn beeld
dat gemeenten, aanbieders en cliëntenorganisaties voortvarend aan de
slag zijn met de voorbereidingen op de invoering van de Wmo 2015. Dit
beeld wordt bevestigd door de vele gesprekken die ik voer met de
betrokken partijen in het land. Samen met de VNG heb ik verschillende
bijeenkomsten in het land georganiseerd waarin ik met het merendeel van
de (nieuwe) wethouders heb gesproken. De aanvaarding van het
wetsvoorstel door de Tweede Kamer, de duidelijkheid over de financiële
middelen voor gemeenten in 2015 in de meicirculaire en de beleidsinformatie over de populatie nieuwe cliënten hebben de voorbereidingen door
gemeenten in een stroomversnelling gebracht. De beoogde aanvaarding
van het wetsvoorstel Wmo 2015 door de Eerste Kamer zal voor
gemeenten het moment zijn om de voorbereidingen nog verder te
versnellen en door te vertalen naar beleid, organisatie en uitvoering,
onder meer door middel van overeenkomsten met aanbieders.
Dat neemt niet weg dat het vervolg van de voorbereidingen op de
invoering van de Wmo 2015 en ook de uitvoering na 1 januari 2015
– gericht op continuïteit van zorg en ondersteuning in een fase van
verandering – nog veel van alle betrokkenen zal vergen. Ik ben mij daar
terdege van bewust. Ik zal met alle betrokkenen de voorbereidingen
regisseren en risicogericht intensief blijven volgen. De bestaande
monitors en overige signalen van gemeenten, cliënten en aanbieders
helpen mij daarbij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

6

De gemeenten die in het TVS hebben aangegeven op het daartoe
bepaalde tijdstip één of meerdere mijlpalen naar huidig inzicht (mogelijk)
niet te halen, zal ik snel actief benaderen. Ik zal met hen bezien wat er voor
nodig is om deze stappen wel op tijd te realiseren. Zo nodig zal ik gericht
ondersteuning aanbieden, bijvoorbeeld door de inzet van het Ondersteuningsteam Decentralisaties (OTD). Waar nodig zal ik gemeenten of regio’s
ook bestuurlijk aanspreken om passende maatregelen te nemen die de
continuïteit van zorg en ondersteuning per 1 januari 2015 waarborgen.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 538, nr. 154

7