Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 490

Vernieuwing van de rijksdienst

Nr. 29

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 september 2009
1. Inleiding
Bijgevoegd is de Vierde Voortgangsrapportage van het Programma
Vernieuwing Rijksdienst (VRD)1. Ten aanzien van de informatievoorziening
over de voortgang is met de Kamer afgesproken dat er éénmaal per jaar
zal worden gerapporteerd over de kwantitatieve voortgang en twee keer
per jaar over de kwalitatieve voortgang. Tot dusver zijn de volgende
voortgangsrapportages verschenen:
– Eerste Voortgangsrapportage Vernieuwing Rijksdienst (09-06-2008,
TK 31 490, nr. 1, kwalitatief en kwantitatief);
– Tweede Voortgangsrapportage Vernieuwing Rijksdienst (30-12-2008,
TK 31 490, nr. 6, kwalitatief);
– Derde Voortgangsrapportage Vernieuwing Rijksdienst (28-05-2009,
TK 31 490, nr. 22, kwantitatief).
Deze Vierde Voortgangsrapportage bestrijkt allereerst de voortgang van
de projecten. Tevens zal aandacht worden gegeven aan de ontwikkeling
van de kwaliteit van de (rijks-)overheid in het algemeen, volgens de lijn
die is uiteengezet in de brief van 19 december 2008 (TK 31 490, nr. 6).
Daarnaast wordt in deze brief ingegaan op de vraag hoe een betere greep
op de voortgang van het programma en de daarbij aan de orde zijnde
informatie kan worden verzekerd. Tenslotte zal in deze brief kort worden
stilgestaan bij de onderdelen van het programma, waarbij de verdere
toekomst van de overheid c.q. de ambtelijke dienst aan de orde is.
2. De voortgang van de projecten

1

Het Programma Vernieuwing Rijksdienst kent een groot aantal bovendepartementale projecten die op een breed front tot doel hebben de kwaliteit en efficiency van de overheid te bevorderen. In het voortgangsrapport
wordt per project de stand van zaken weergegeven en worden opmerkingen gemaakt over de voortgang tot dusver en de vooruitzichten naar

KST134651
0809tkkst31490-29
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

1

de toekomst. In dat rapport is ook een beschrijving opgenomen van de
aanpak van de verbetering per departement.
De totale hoeveelheid in het rapport vervatte informatie is zeer omvangrijk. Het is lastig daarin de weg te vinden. Bij het beheren van een omvangrijk programma als het onderhavige is dat nu eenmaal onvermijdelijk. Uit
deze grote hoeveelheid informatie heb ik een serie onderwerpen geselecteerd die naar mijn mening goed lopen enerzijds en zaken die meer
aandacht verdienen anderzijds. De nadruk ligt hierbij op de recente
ontwikkelingen. De selectie is tot op zekere hoogte enigszins willekeurig
maar geeft in combinatie met andere inzichten (bv. de voortgangsrapportage over de 10 projecten op het vlak van verkokering zoals gevraagd door
het Kamerlid Heijnen) een goede impressie van de ontwikkelingen in het
programma.

2.1 Programmaonderdelen die goed lopen
De volgende projecten van het programma blijken in de praktijk goed te
lopen en ook hun vruchten af te werpen:
2.1.1. de bedrijfsvoering in het algemeen
2.1.2. de communicatiefunctie
2.1.3. de juridische functie
2.1.4. de financiële functie
2.1.5. de reductie administratieve lasten.

2.1.1 De bedrijfsvoering in het algemeen
Bij de bedrijfsvoering van het rijk blijkt dat de instelling van het nieuwe
directoraat-generaal Organisatie en Bedrijfsvoering Rijk voortvarend ter
hand is genomen. De nieuwe organisatie is inmiddels redelijk op sterkte
en heeft een aantal initiatieven genomen die qua bedrijfsvoering positief
te beoordelen zijn. Te noemen zijn bv.:
– Gezamenlijke huisvesting
Het kabinet heeft op 9 april 2009 besloten om de huisvesting van de
ministeries in het centrum van Den Haag verder te concentreren. Op
termijn zullen ten minste acht van de dertien beleidskernen van ministeries gezamenlijk worden gehuisvest.
– Eén functiegebouw rijk
Door de departementen wordt gewerkt aan één functiegebouw Rijk. Er
wordt gestreefd naar een vermindering van het aantal functieprofielen
van meer dan 5000 naar circa 50.
– Rijkspas
In april 2009 is de eerste rijkspas uitgereikt. De rijkspas geeft ambtenaren toegang tot de hele rijksoverheid. De pas wordt geleidelijk ingevoerd en de ministeries hebben afgesproken de toegangscontrolesystemen te uniformeren.
– CIO’s
Bijna alle ministeries beschikken inmiddels over een Chief Information
Officer (CIO). Samen met de directeur Informatiseringsbeleid vormen
zij de Interdepartementale Commissie van CIO’s (ICCIO). Dit structureel
overleg zorgt voor een betere monitoring en kwaliteitsborging van
grote ICT-projecten.
– Inhuur externen
Het kabinet heeft rijksbrede richtlijnen vastgesteld voor de externe
inhuur. Ministeries mogen voortaan maximaal dertien procent van hun
totale personeelskosten uitgeven aan de inhuur van externen. Hogere
uitgaven voor externe inhuur moeten worden uitgelegd.
– Inkoop
De afgelopen jaren heeft een proef met elektronisch bestellen en factureren (EBF) plaatsgevonden bij een vijftal departementen. De rijksbrede invoering van EBF is een volgende stap in het proces van profes-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

2

sionalisering van de inkoop. Ook wordt het principe van categoriemanagement verder uitgewerkt. Door taakverdeling en specialisatie bij
het inkopen is besparingswinst mogelijk.

2.1.2 De communicatiefunctie
Bij de communicatiefunctie kunnen worden genoemd:
– De totstandkoming van één logo
Alle kerndepartementen en zo’n 25 andere organisaties zijn inmiddels
gestart met de invoering van het nieuwe rijkslogo en zullen eind 2009
hier grotendeels mee klaar zijn. De overige organisaties starten dit jaar
met de invoering en zullen eind 2010 gereed zijn.
– Centrale communicatiepool
In juni 2009 is gestart met een pilot voor een centrale communicatiepool. Vanuit deze adviesgroep worden communicatieadviseurs voor de
duur van de opdracht gedetacheerd bij de verschillende departementen.

2.1.3 De juridische functie
Het project inzake de juridische functie heeft inmiddels opgeleverd:
– Uitbreiding Academie voor Wetgeving
De bestaande Academie voor Wetgeving is uitgebreid met een opleiding voor Overheidsjuristen. Deze opleiding start per 1 september
2009, gebruik wordt gemaakt van de faciliteiten van de Academie voor
Wetgeving. Hierdoor kunnen beleids- en uitvoeringseenheden worden
voorzien van juristen die zijn geschoold in het leggen van adequate
verbindingen tussen regelgeving en beleid.
– Interdepartementale samenwerking
De directies Wetgeving en Juridische Zaken hebben een gemeenschappelijke agenda opgesteld gericht op interdepartementale samenwerking en ondersteuning alsmede voorstellen gedaan voor kwaliteitsontwikkeling en bewaking die in een operationele fase verkeren.

2.1.4 De financiële functie
In het kader van de verbetering van de financiële functie kan worden
genoemd:
– Het nieuwe subsidiekader
Het nieuwe subsidiekader heeft tot doel de grote verscheidenheid aan
subsidievoorwaarden en uitvoeringsprocedures binnen het Rijk te
harmoniseren. Per 1 januari 2010 zullen Aanwijzingen voor de Rijksdienst van kracht zijn voor het opstellen van nieuwe wet- en regelgeving voor rijkssubsidies en subsidies van ZBO’s. Bestaande regelgeving wordt voor 1 januari 2012 aangepast.

2.1.5 De reductie administratieve lasten
De reductie van administratieve lasten is zowel wat de lasten voor het
bedrijfsleven betreft alsook ten aanzien van de lasten voor overheden een
belangrijk onderdeel van het Programma Vernieuwing Rijksdienst. Er is
daarbij sprake geweest van een zekere koersverlegging doordat de merkbaarheid van de lastendruk een steeds belangrijker plaats heeft gekregen.
Over de diverse projecten is apart gerapporteerd in de Voortgangsrapportage Regeldruk Bedrijven (5-6-2009, 29 515, nr. 287) en de brief «Acties en
resultaten aanpak interbestuurlijke administratieve lasten» (3-3-2009,
29 362, nr. 153).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

3

2.2 Belangrijke projecten die om uiteenlopende redenen extra aandacht
vragen
Zoals gezegd zijn er ook projecten die extra aandacht verdienen omdat ze
bv. minder vlot lopen of bij nadere beschouwing anders moeten worden
opgezet of soms zelfs maar beter niet kunnen worden voortgezet. Te
noemen zijn de volgende projecten.
2.2.1. kennis- en adviesinfrastructuur
2.2.2. het bij BZK voorziene Kennisinstituut
2.2.3. de internationale functie
2.2.4. harmonisatie van arbeidsvoorwaarden
2.2.5. delivery-aanpak
2.2.6. rijksvastgoed

2.2.1 Kennis- en adviesinfrastructuur
Op onderdelen gaat dat naar wens. Zo is de reductie van het aantal planbureaus met gelijktijdige oprichting van het Planbureau Leefomgeving
goed afgerond. Ten aanzien van de adviesraden blijkt dat sommige raden
de gewenste veranderingen snel en effectief realiseren maar andere niet.
Heel voorspoedig loopt de oprichting van de Raad voor de Leefomgeving.
Ook de aanpassing van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
(RMO), in combinatie met het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP),
loopt naar wens, terwijl tevens de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
(RVZ) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) in omvang zijn
verkleind en qua werkwijze op de nieuwe koers zitten. Achter blijft echter
de herinrichting van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). Aan
de inventarisatie van de uitgaven op gebied van kennis en advies wordt
inmiddels hard gewerkt, maar het is nog te vroeg om al concrete resultaten te kunnen laten zien. Die activiteit waar de Tweede Kamer ook sterk
op heeft aangedrongen, onder andere in de brief griffier van de vaste
commissie van BZK van 10 augustus 2009, heeft inmiddels hoge prioriteit.

2.2.2 Het bij BZK voorziene Kennisinstituut voor openbaar bestuur en
publiekmanagement
In de vorige rapportage is gemeld dat hier aan werd gewerkt. Het onlangs
afgeronde plan van aanpak gaf echter te weinig basis voor een voorspoedige doorontwikkeling. Binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) bestaat niet het gevoel dat dit centrum in de in
het plan van aanpak voorziene vorm een wezenlijke bijdrage te leveren
heeft. Wel wordt prioriteit gegeven aan het verder ontwikkelen van de
kennisfunctie maar de conclusie is dat het plan om tot een echt, met het
Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) vergelijkbaar centrum te komen niet zal worden doorgezet.

2.2.3 De internationale functie
In de nota Vernieuwing Rijksdienst is hoge prioriteit toegekend aan de
internationale kant van de rijksdienst. Dat krijgt inmiddels vorm door een
geïntensiveerde aanpak van benoemingen van Nederlanders bij internationale organisaties. De doelstelling ten aanzien van het aantal experts
nationaux détachés (END-ers) blijft echter vooralsnog te ambitieus, reden
waarom daar is voorzien in aanvullende inspanningen. Tevens zal de
afstemming tussen de Algemene Bestuursdienst en de buitenlandse
dienst als het gaat over benoemingen in hogere functies nog verder
worden verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

4

2.2.4 Harmonisatie van arbeidsvoorwaarden
De harmonisatie van arbeidsvoorwaarden die noodzakelijk is om te
komen tot reductie van interne p-lasten en gemakkelijker mobiliteit blijkt
weerbarstig en heeft nog niet opgeleverd dat daar veel winst kan worden
geboekt.

2.2.5 Delivery-methodiek
Inmiddels heeft het kabinet twee jaar ervaring kunnen opdoen met de
delivery-methodiek, maar het is nog te weinig ontwikkeld om te kunnen
stellen dat het leidt tot een beter functionerende rijksoverheid. De
delivery-methodiek is geïnspireerd op de aanpak in het Verenigd Koninkrijk. De ervaring daar leert dat de methodiek gaandeweg moet worden
doorontwikkeld. Dit is in Nederland niet anders. Dit vergt voortdurende
aandacht.

2.2.6 Rijksvastgoed
Ten aanzien van het vastgoed geldt dat hiervoor veel aandacht nodig is.
De samenwerking is goed op gang gekomen, maar moet nog nadere
resultaten opleveren. Een verdergaande aanpak van het Rijksvastgoed lijkt
voorts nog steeds het overwegen waard.
3. De voortgang in de kwaliteit van de rijksoverheid
Hoofddoel van het Programma Vernieuwing Rijksdienst is, naast natuurlijk
bezuiniging en afslanking, vooral ook dat de overheid daadwerkelijk beter
gaat functioneren. De hiervoor genoemde projecten plus de uitvoering
van de departementale plannen vormen hiervoor belangrijke voorwaarden. In de brief van 19 december 2008 (TK 31 490 nr. 6) is aangegeven dat een poging zal worden gedaan om meer greep te krijgen op de
kwaliteitsontwikkeling van de overheid en de informatie om de voortgang
daarvan goed te kunnen beoordelen. Er is in die brief een schets gegeven
van verschillende categorieën informatie op grond waarvan mogelijkerwijs betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan. Aan het nader
invullen van die categorieën is de afgelopen maanden hard gewerkt. De
voorlopige, interessante resultaten hiervan zullen de komende maanden
nader worden bestudeerd en verfijnd, teneinde op termijn met een
voldragen visie te kunnen komen.
Uit de beschikbare informatie komt onmiskenbaar als beeld naar voren
dat enige reden tot optimisme over de kwaliteit van de overheid gerechtvaardigd is. Uit bijvoorbeeld de tevredenheidsonderzoeken bij veel dienstverlenende onderdelen van het rijk en de ZBO’s blijkt dat niet alleen
sprake is van over het algemeen een heel behoorlijke tevredenheid maar
ook van stijging van die tevredenheid. Omgekeerd blijkt dat de hoeveelheid klachten in relatie tot het totaal aantal financiële en andere transacties vrij gering is. Ook andere indicatoren die inmiddels volgens de
aanpak uit de brief van december vorig jaar worden verzameld wijzen niet
in een tegengestelde richting. Overigens wordt wel opgemerkt dat het nog
te vroeg is voor een finaal oordeel. Daarvoor zal eerst de methodiek
moeten worden verfijnd en de kwaliteit van de informatie moeten worden
verbeterd. Bij deze exercitie past nog wel de kanttekening dat voor zover
bekend dit de eerste keer is dat een poging wordt gedaan te komen tot
een overallbeeld van de kwaliteit van de overheid. Ook in het buitenland
zijn hier geen voorbeelden van aangetroffen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

5

4. De kwaliteit van de informatie over het Programma
Vernieuwing Rijksdienst
Tijdens het overleg met de Tweede Kamer over de voortgang van het
Programma Vernieuwing Rijksdienst is al gebleken dat het lastig is om
goede informatie te verzamelen over zo’n groot en verstrekkend
programma dat bovendien sterk decentraal in opzet is. De vraag rijst
daarbij of de over de voortgang beschikbare informatie een goed en
volledig beeld geeft. Bovendien is een vraag op welke wijze de beschikbare informatie zodanig kan worden opgezet en verwerkt dat die ook naar
de toekomst toe een nuttige functie kan vervullen.
Vanuit het Programma Vernieuwing Rijksdienst is inmiddels het initiatief
genomen om op bovenstaande punten voorzieningen te treffen waarmee
op gerezen en nog te rijzen vragen adequaat kan worden gereageerd.
Daarbij is allereerst een onderscheid gemaakt tussen de kwantitatieve
informatie en de kwalitatieve informatie.
Ten aanzien van de kwantitatieve informatie, de afslanking, wordt gewerkt
met de cijfers die opgeleverd worden door de salarisadministraties van de
onderscheiden diensten of dienstonderdelen. Op zichzelf is die informatie
eenduidig en afkomstig uit een betrouwbare bron, zeker nu rijksbreed
P-Direkt functioneert. Het heeft voor de kwaliteit van de informatie geen
toegevoegde waarde dat b.v. de Rijksauditdienst naar die cijfers kijkt,
zoals in het WGO van 11 juni 2009 is geopperd. De Algemene Rekenkamer
en ook de Rijksauditdienst zelf zijn diezelfde mening toegedaan. De
huidige gang van zaken is gelijk aan de wijze waarop de voortgangscijfers
inzake het budget worden verzameld. Ook daarbij is geen sprake van nog
weer een aparte accountantscontrole, omdat sprake is van een betrouwbare bron en een duidelijke methodiek.
Wat de kwalitatieve voortgang betreft wordt de informatie nu per project
door de projectleider geleverd, onder supervisie van meestal een SG of
DG. Dat geeft tot nu toe een betrouwbaar beeld. Maar het lijkt zinvol ook
hier te streven naar verdergaande professionalisering van met name de
rapportages over de voortgang. Daartoe is overleg gestart met de Rijksauditdienst (RAD) waarbij wellicht een optie is dat de RAD voor de grote
projecten tot een beoordelingsmethodiek komt die bij kan dragen aan
verbetering van het inzicht. Aan de RAD is gevraagd om voor een drietal
projecten bij wijze van proef een dergelijke exercitie uit te voeren. Op
basis daarvan zal een beslissing worden genomen over de verdere
aanpak.
Voor de vraag hoe de overheid zich in totaal kwalitatief en kwantitatief
ontwikkelt, zou aangesloten kunnen worden bij de aanpak die in paragraaf 3 is geschetst. Het zou waardevol zijn te kunnen beschikken over
goede informatie over de ontwikkeling in omvang en kwaliteit van het rijk,
teneinde daarover in strategische zin verantwoorde uitspraken te kunnen
doen. Er is nu wel informatie maar die is sterk versnipperd en soms moeilijk toegankelijk. In verband hiermee is overleg gestart tussen o.m. BZK,
het SCP, het CBS en de RAD om te bezien of er een vorm kan worden
gevonden voor dergelijke strategische rapportages en verkenningen.
Daarbij speelt de informatie over de afslanking een rol, maar ook de informatie over de kwaliteitsontwikkeling. Bij deze ontwikkelingen zullen ook
de interessante benchmarks bedrijfsvoering en beleid worden betrokken
die veel vergelijkende informatie geven over zaken als de beleidsdruk, de
capaciteit, de ondersteuning, etc.
Tenslotte zij opgemerkt dat over het geheel van de informatievoorziening
over het programma ook overleg gaande is met de Algemene Reken-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

6

kamer, waarbij aan de Algemene Rekenkamer gevraagd is op welke wijze
deze informatievoorziening nog verder kan worden verbeterd.
5. De overheid van de toekomst
Apart onderdeel van het Programma Vernieuwing Rijksdienst is het
starten en voeren van een discussie over de overheid en de ambtenaar
van de toekomst. Daarbij is wel al gebleken dat het niet zoveel zin heeft
een voorspelling te maken van hoe de overheid er in de toekomst uit zal
zien. Beter is te werken aan een overheid die de nog onbekende maar
ongetwijfeld grote uitdagingen van de toekomst adequaat aan kan. Overheid voor de toekomst is dan ook wellicht een betere aanduiding.
In het kader van deze projecten is inmiddels een serie activiteiten gestart
en zijn rapportages over allerlei deelonderwerpen opgesteld of in voorbereiding. Te noemen zijn bv.: een analyse van vernieuwingen bij de overheid in de laatste 30, 40 jaar, een analyse van een aantal toekomstscenario’s van planbureaus, een onderzoek van de Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) waarin acht landen
onderling worden vergeleken, een analyse van sturingsmodellen van
departementen. Ten aanzien van de ambtenaar van de toekomst is hard
gewerkt aan het ontwikkelen van ideeën over bv. de ambtenaar in een
digitale omgeving.
Het is de bedoeling dat mede op basis van deze stukken de komende
maanden een serie discussies zal worden gehouden, zowel binnen de
overheid als daarbuiten. Dat kan in de vorm van bijeenkomsten maar ook
via internet. Daarbij zullen ook betrokken worden allerlei andere studies of
rapportages die eveneens het functioneren van de toekomstige overheid
als object hebben. De rapportage over de zelfreflectie van de Tweede
Kamer zal hierbij ongetwijfeld aan de orde komen. Op het ogenblik wordt
hard gewerkt aan een planning van de bijeenkomsten en aan een startnotitie met achterliggende documentatie. Van mijn kant heb ik in twee
toespraken in juni en juli 2009 getracht een eerste bijdrage aan die
discussie te geven.
6. Slotopmerking
Het Programma Vernieuwing Rijksdienst is een zeer veelomvattend
programma dat de organisatie van het rijk ten diepste raakt en waar zeer
veel mensen bij betrokken zijn. De combinatie van enerzijds bezuinigingen
en afslanking (met een dubbel slot als extra voorziening) en anderzijds
verbetering is een zeer moeilijke, waarbij de financiële crisis de moeilijkheden nog verder vergroot. Daardoor is op sommige terreinen sprake van
onverwachte, grote beleidsuitdagingen, terwijl in totaal de financiële
ruimte ombuigingen onvermijdelijk maakt. De druk op de ambtelijke
dienst is dan ook buitengewoon groot. Het kabinet is zeer tevreden over
wat er tot dusver is verricht en realiseert zich dat de spankracht van de
dienst op sommige punten het uiterste heeft bereikt. Niettemin is de
opgave van doorgaande afslanking en verbetering onontkoombaar. Het
kabinet en ook de rijksdienst zelf zijn zich daar van bewust.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
G. ter Horst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 490, nr. 29

7