Toekomstvast - goedbeheerd

Interdepartementaal beleidsonderzoek naar een toekomstbestendige
vastgoedportefeuille voor Defensie
Versie 1.0

Datum
Status

1 maart 2021
Definitief

Pagina 1 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Colofon

Titel

Toekomstvast - goedbeheerd”

Auteur(s)

Ministerie van Defensie
Ministerie van Binnenlandse Zaken
Ministerie van Financiën

Bijlagen

7

Inlichtingen

Inspectie der Rijksfinanciën / Bureau Strategische Analyse

Pagina 3 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Voorwoord

Op 11 september 2020 hadden we onze eerste vergadering van de werkgroep in
Den Helder. Aansluitend zijn we op de Marinebasis rondgeleid. Sindsdien hebben we
niet meer fysiek vergaderd. Wel is er voor een select gezelschap nog een
werkbezoekdag georganiseerd.
Ondanks de beperkingen door het coronavirus hebben we onze opdracht goed
kunnen uitvoeren. De opdracht om advies te geven hoe de vastgoedportefeuille van
Defensie in de komende 10 jaar weer doelmatig, toekomstvast, duurzaam en
structureel betaalbaar kan zijn, en kan voldoen aan geldende normen.
We hebben creatieve ideeën verkend en huidige kaders ter discussie kunnen stellen.
Velen hebben daaraan bijgedragen in interviews en in digitale werksessies. Binnen
Defensie heeft dit onderzoek geleid tot een fundamentele verkenning gericht op
forse reductie van het huidige vastgoed, concentratie van locaties en ruimte voor
vernieuwing. We hebben de laatste inzichten daarvan in ons rapport verwerkt.
Graag bedank ik hierbij de wetenschappers, deskundigen uit de praktijk en
vertegenwoordigers van diverse organisaties voor hun bijdragen aan dit onderzoek.
Die blik van buiten heeft ons geholpen buiten de gebaande paden te denken en
gangbare inzichten in beheer van vastgoed beter te begrijpen. Ook dank ik de
werkgroep voor de constructieve en open manier waarop we hebben kunnen
vergaderen. In het bijzonder dank ik het secretariaatsteam, waarmee ik als
voorzitter op een plezierige en effectieve manier heb mogen samenwerken.
Tot slot spreek ik de hoop uit dat de resultaten van dit onderzoek tot het beoogde
doel gaan leiden. Dat vereist politieke besluitvorming, standvastigheid van bestuur
en een taskforce om een grote transformatie van het vastgoed van Defensie vorm te
gaan geven.

Hans van der Vlist
Voorzitter IBO Vastgoed Defensie

Pagina 4 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Samenvatting

Defensie heeft een groot probleem met het (beheer van het) vastgoed. De
portefeuille is veel te omvangrijk en er is een fors structureel tekort op de begroting.
Dat heeft er toe geleid dat er sprake is van fors achterstallig onderhoud, niet aan
alle wettelijke normen kan worden voldaan en er geen ruimte is voor het invullen
van duurzaamheidsnormen. Defensie heeft in 2019 het Strategisch Vastgoed Plan
gepresenteerd met als richting objectgerichte revitalisering. Die aanpak is een goede
aanzet, maar volstrekt onvoldoende om structureel te komen tot een
vastgoedportefeuille die doelmatig, toekomstvast, duurzaam en structureel
betaalbaar is.
De omvang van deze problematiek is aanleiding geweest tot dit Interdepartementale
Beleidsonderzoek (IBO) Vastgoed Defensie met de volgende onderzoeksvraag:
“Welke beleidsopties en vormgeving van het vastgoedmanagement helpen, parallel
aan de objectgerichte revitalisering om de komende 5 tot 10 jaar, een doelmatige,
toekomstvaste, duurzame en compliant vastgoedportefeuille te realiseren en te
houden?”
Tijdens de loop van het onderzoek heeft Defensie intern de opdracht verstrekt om te
verkennen hoe tot een ingrijpende vermindering (circa -40% m2 gebouwen en fors
reduceren van het aantal locaties) en vernieuwing (2 á 3 nieuwe locaties) van de
vastgoedportefeuille kan worden gekomen. De (eerste) inzichten daarvan zijn in dit
onderzoeksrapport opgenomen. Het is nog niet duidelijk hoe haalbaar de voorstellen
zijn en evenmin of de opbrengst voldoende zal zijn om de mismatch volledig te
overbruggen. Verder is gebruik gemaakt van eerder onderzoek, zijn interviews
gehouden, rondetafelgesprekken gevoerd, is er een brede expertbijeenkomst
georganiseerd en is de werkgroep op drie locaties op werkbezoek geweest. Er is
afgestemd met het IBO Ruimtelijke Ordening.
Op basis van alle beschikbare informatie is in de probleemanalyse langs drie
invalshoeken naar de vastgoedproblematiek gekeken.
Probleemanalyse
De eerste invalshoek betreft de basale randvoorwaarden voor ordentelijk
vastgoedbeheer. Die zijn bij Defensie onvoldoende op orde. Zo is de Defensievisie
2035 nog niet op een werkbare strategische manier vertaald naar de behoefte aan
vastgoed, terwijl vastgoed onlosmakelijk verbonden is met de primaire processen
van Defensie. De informatievoorziening voor een goede vastgoedaansturing, zoals
de actuele staat en de kosten van het onderhoud door het RVB en het gebruik van
het vastgoed door Defensie, is niet toereikend en is niet structureel geborgd in de
vastgoedketen.
Daarnaast is de uitvoeringskracht onvoldoende. Dit hangt samen met onvoldoende
beschikbare capaciteit, onvoldoende beschikbaar budget en met name ook met de
wijze waarop de mandatering (naar te veel functionarissen) is ingeregeld.
In samenhang hiermee is de samenwerking tussen Defensie (als eigenaar en
opdrachtgever) en het Rijksvastgoedbedrijf (als opdrachtnemer belast met beheer
en onderhoud) spanningsvol, ondanks goede werkverhoudingen.
De tweede analytische invalshoek gaat over de disbalans tussen de omvang van de
vastgoedportefeuille en het beschikbare budget. We constateren dat het afgelopen

Pagina 5 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

decennium de afbouw van de personeelsformatie omvangrijker is geweest dan de
afbouw van de vastgoedportefeuille. Verklaringen daarvoor zijn onder meer
maatschappelijke weerstand, liefde voor monumenten, behouden van afgeschreven
goederen en onvoldoende daadkracht om genomen besluiten daadwerkelijk uit te
voeren. Ook het onvoldoende op orde hebben van de hiervoor genoemde
randvoorwaarden hebben bijgedragen aan een te omvangrijke vastgoedportefeuille
in relatie tot de omvang van organisatie en budget.
Tegelijkertijd is er politiek geknabbeld aan het beschikbare budget voor vastgoed. In
de integrale afweging is de concurrentie met andere prioriteiten, zoals missies,
materieel en munitievoorraden, kwetsbaar gebleken. In samenhang met
onvoldoende randvoorwaarden voor goed beheer is het belang van vastgoed bij
begrotingsafwegingen veelal sluitpost geweest. Zo is jarenlang beknibbeld op
planmatig onderhoud en noodzakelijke vernieuwingsinvesteringen. Het resultaat is
dat het achterstallige heden de innovatieve toekomst heeft opgegeten. Dit is ook
merkbaar uit het feit dat Defensie in de afgelopen twee jaar aanvullend budget
beschikbaar heeft gesteld voor de instandhouding van het vastgoed, om te
voorkomen dat het vastgoed nog verder achteruit gaat. De noodzaak voor
verduurzaming van het vastgoed maakt de disbalans nog knellender en acuter, en
snel ingrijpen is noodzakelijk.
De derde analytische invalshoek betreft het stelsel. Defensie heeft als begroting een
kasverplichtingenstelsel (KV-stelsel). Een KV-stelsel geeft de uitgaven aan in het
jaar waarin de verplichting wordt aangegaan, en drukt daarmee op de beschikbare
budgettaire ruimte van dat jaar. Een ander kenmerk is dat het KV-stelsel in beginsel
geen toegang geeft tot de leenfaciliteit van het ministerie van Financiën.
Defensie heeft sinds 2021 wel een apart begrotingsartikel voor vastgoed in het
Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) opgenomen. Dit betekent dat de Tweede
Kamer moet instemmen met besteden van vastgoedbudget voor andere prioriteiten.
Dit is een onvoldoende stap om te komen tot een stabiele financiering voor
vastgoed, maar wel een in de goede richting.
Aanbevelingen
In vervolg op de analyse doen we aanbevelingen op drie sporen, die gelijktijdig
bewandeld moeten worden om de urgente en grote problemen te overwinnen.
1. Maak werk van structurele invulling van de noodzakelijke randvoorwaarden.
Zorg daartoe voor doorvertaling van de Defensievisie, met inachtneming van
de kaders van een volgend kabinet, naar een strategische werkbare
vastgoedopgave met een slagkrachtige besturing. Structureer de
informatiehuishouding over de technische staat van het vastgoed en van de
benutting ervan.
2. Zorg dat balans tussen budget en vastgoedopgave wordt hersteld. Dat vergt
zeer forse ingrepen door het verminderen van zo’n 40% van de kosten van
het bestaande bezit (met achterstallig onderhoud) door concentratie en het
inrichten van enkele nieuwe locaties met voorzieningen die passen bij de
strategische visie die ontwikkeld moet worden. Dit kan alleen als er politiekbestuurlijk draagvlak is en blijft voor deze transformatie. Dit draagvlak kan
worden vergroot door vastgoedlocaties en -objecten ten dienste te stellen
van bredere maatschappelijke doelstellingen. Kansen liggen er bijvoorbeeld
om locaties in de strategische reserve te houden en deze tegelijkertijd in te
zetten voor duurzame doeleinden. Hier moet nog wel in beeld gebracht
worden welke effecten dit heeft, waarbij voor monumentale gebouwen de
gevolgen en mogelijkheden ten aanzien van afstoting en financiering moeten

Pagina 6 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

worden uitgewerkt. Ook liggen er kansen om af te stoten locaties
beschikbaar te stellen voor natuurherstel of woningbouw. Om tempo te
kunnen maken zal naar financieringsconstructies moeten worden
overgegaan die investeren mogelijk maken, terwijl de
kostenreductie/opbrengsten door afstoten en verkoop later in de tijd vallen.
Dit vergt een degelijk plan, waarin ook de duurzaamheidsopgaven integraal
zijn opgenomen en waarin de uiteindelijke besparingen op de lange termijn
opwegen tegen de extra investering aan de voorkant. Bovendien vraagt het
meerjarig een strakke besturing en (politiek) commitment.
3. Om een toekomstvast en stabiel stelsel te krijgen is het raadzaam om het
vastgoed van Defensie onder te brengen in een (eigen) stelsel in het
rijkshuisvestingsstelsel, zoals dat ook geldt voor justitiële inrichtingen.
Belangrijkste randvoorwaarde bij een dergelijk stelsel is dat het ervoor zorgt
dat de Defensieportefeuille structureel betaalbaar wordt en blijft binnen de
beschikbare budgettaire ruimte. Dat biedt een toekomstvaste stabiele basis
voor goed beheer met mogelijkheden om gebruik te maken van de
leenfaciliteit in het kader van een Baten/Lasten-stelsel. Er zijn verschillende
manieren om zo’n overgang vorm te geven. Belangrijkste is om ten
principale voor deze stap te kiezen. De werkgroep acht een geleidelijke
overgang een goed begaanbare weg. Dat biedt zowel aan de kant van
Defensie als aan de kant van het Rijksvastgoedbedrijf de mogelijkheid deze
verandering goed vorm te geven. Wel merken we op dat overgang ineens
een tijdelijke hybride situatie voorkomt en mogelijk budgettair meer
voordelen biedt.
Slotbeschouwing
De IBO-regels schrijven voor dat beleidsopties in de regel budgetneutraal zijn en er
tenminste één besparingsvariant wordt uitgewerkt, waarbij het principe van ‘comply
or explain’ geldt. Vanwege de enorme opgave die er reeds ligt in de budgetneutrale
variant die wij adviseren, waarbij 40% van het vastgoed afgestoten moet worden,
wordt in dit IBO niet een besparingsvariant opgeleverd. In plaats daarvan bevelen
we een samenhangend pakket aan dat hopelijk voldoende zal zijn om met de
beschikbare budgetten tot een duurzame, vernieuwde en fors afgeslankte
vastgoedportefeuille te komen. Daarvoor moet alles uit de kast, zal er naast forse
afstoting van vastgoed een investering nodig zijn en zal er topambtelijk en politiek
met vaste hand meerjarig koersvast gestuurd moeten worden om deze
transformatie in gang te zetten en te voltooien, met oog voor de maatschappelijke
kansen die kunnen worden benut. De begrijpelijke weerstand in de samenleving en
in de Defensieorganisatie tegen afstoten van vastgoed en vele locaties zal moeten
worden overwonnen om binnen bestaande budgettaire kaders de opgave te
realiseren. Er zal een Taskforce met mandaat nodig zijn en blijvende politieke steun
om de vastgoedportefeuille van Defensie doelmatig, toekomstvast, duurzaam en
structureel betaalbaar te maken.

Pagina 7 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Inhoudsopgave

Voorwoord 4
Samenvatting 5
Inhoudsopgave

8

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding
9
Aanleiding en vraagstelling
9
Afbakening
9
Onderzoeksaanpak
10
Relatie met andere onderzoeken en beleidstrajecten
Leeswijzer
11

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Beleidsanalyse
12
Huidige vastgoedportefeuille 12
Budgettaire grondslag 13
Probleemanalyse
15
Basale randvoorwaarden
16
Disbalans tussen vastgoed en budget 18
Stelsel 21
Conclusie
22

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Beleidsvarianten
24
Naar een stabiel vastgoedbeleid
24
Stevig fundament: voldoen aan randvoorwaarden
24
Maatwerk: evenwicht hervinden tussen vastgoed en budget
Stabiele constructie: een toekomstvast stelsel 29
Conclusie
31

4

Aanbevelingen

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Bijlagen
36
Bijlage 1. Taakopdracht
37
Bijlage 2. Voorzitter, werkgroep en secretariaat
39
Bijlage 3. Lijst met geïnterviewde partijen en personen
Bijlage 4. Overzicht beleidsopties
41
Bijlage 5. Uitwerking stelsel varianten 47
Bijlage 6. Overzicht en criteria strategische kernvoorraad
Bijlage 7. Afkortingenlijst
57

Pagina 8 van 57

10

25

33

40

54

Toekomstvast - goedbeheerd

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en vraagstelling
Het vastgoed van Defensie staat niet op zichzelf, maar staat ten dienste van de
inzetbaarheid van de Nederlandse krijgsmacht. 1 De vastgoedportefeuille heeft een
grote diversiteit aan gebouwen en infrastructuur, en biedt huisvesting aan
personeel, opslag van wapens en munitie, lesfaciliteiten en oefenruimte,
ondersteuning van bedrijfsprocessen, sport- en recreatiemogelijkheden en meer.
Om die functies goed te kunnen vervullen, moet het vastgoed op orde zijn. Met
andere woorden: de vastgoedportefeuille dient doelmatig, toekomstvast, duurzaam
en structureel betaalbaar te zijn, en bovendien te voldoen aan wet- en regelgeving. 2
Dat de vastgoedportefeuille van Defensie momenteel niet aan deze doelstellingen
voldoet, is eerder geconstateerd in het Strategisch Vastgoedplan (in het vervolg:
SVP) dat Defensie in 2019 naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Verder blijkt dit
uit de resultaten van verschillende onderzoeken van de Algemene Rekenkamer. 3
Veel gebouwen hebben te kampen met achterstallig onderhoud en voldoen niet aan
wettelijke normen en gebruiksnormen. Daarbij komt dat er onvoldoende inzicht is in
de staat en het gebruik van het vastgoed en dat het onderhouds- en
investeringsbudget ontoereikend is voor de huidige omvang van de
vastgoedportefeuille. Deze problematiek – de disbalans tussen het beschikbare
budget en de huidige behoefte – vormt de aanleiding voor dit Interdepartementale
Beleidsonderzoek (IBO) Vastgoed Defensie. In de taakopdracht (zie Bijlage 1) is de
volgende onderzoeksvraag meegegeven:
Welke beleidsopties en vormgeving van het vastgoedmanagement helpen,
parallel aan de objectgerichte revitalisering om de komende 5 tot 10 jaar,
een doelmatige, toekomstvaste, duurzame en compliant vastgoedportefeuille
te realiseren en te houden?
In dit rapport wordt deze vraag beantwoord op basis van het onderzoek dat de IBOwerkgroep (zie Bijlage 2) heeft verricht.

1.2

Afbakening
De problematiek binnen de vastgoedportefeuille is divers en omvangrijk. Hetzelfde
geldt voor de mogelijke oplossingsrichtingen. Uit de deelvragen van de taakopdracht
zijn reeds veel verschillende opties af te leiden, waaronder de afstoting of sloop van
vastgoed, medegebruik, verduurzaming en innovaties, eigendomsoverdracht en een
verbetering van het vastgoedmanagement en de informatievoorziening. Bij de
beantwoording van deze deelvragen, en de selectie en uitwerking van beleidsopties,
is het perspectief op de structurele betaalbaarheid van het vastgoed leidend
geweest. Daarbij uiteraard met als uitgangspunt dat het vastgoed dient te voldoen
aan de geldende wet- en regelgeving en dat de opties uitvoerbaar moeten zijn. In
1
De drie grondwettelijke taken van de krijgsmacht zijn: (1) Bescherming van het eigen en het
bondgenootschappelijk grondgebied, met inbegrip van het Koninkrijk in het Caribisch gebied;
(2) bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit; en (3) ondersteuning van
civiele autoriteiten bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp, zowel
nationaal als internationaal.
2
Dit zijn de beleidsdoelstellingen van het Defensievastgoed, zoals deze ook in de taakopdracht
van het IBO (Bijlage 1) zijn verwoord.
3
Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019 bij het Ministerie van
Defensie (mei 2020); Algemene Rekenkamer, Vastgoed Defensie (oktober 2015).

Pagina 9 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

aanvulling hierop zijn de volgende keuzes gemaakt ter afbakening van het
onderwerp:
•
Vastgoedportefeuille. Dit onderzoek richt zich op alle gebouwen en de daarbij
horende infrastructuur 4 van Defensie in Nederland. Defensievastgoed in het
buitenland is niet in dit onderzoek meegenomen, omdat daaromtrent een andere
dynamiek en wet- en regelgeving gelden. Voorts zijn oefen- en schietterreinen
en de indirecte ruimte die Defensie gebruikt, bijvoorbeeld voor laagvliegroutes
en veiligheidszones, buiten beschouwing gelaten.
•
Tijdshorizon. In de taakopdracht is een tijdshorizon van 5 tot 10 jaar
meegegeven. Het onderzoek richt zich op beleidsopties die binnen dit tijdsbestek
kunnen worden doorgevoerd. Daarbij is waar mogelijk ook aandacht besteed
aan de doorwerking van deze opties op de langere termijn, wat ook besloten zit
in de criteria van toekomstvastheid en structurele betaalbaarheid.
1.3

Onderzoeksaanpak
Voor het in beeld brengen van de huidige vastgoedportefeuille, de problematiek en
de (consequenties van) mogelijke oplossingsrichtingen, heeft de werkgroep
informatie verzameld op basis van:
•
Beschikbaar onderzoek. De afgelopen jaren zijn zowel binnen Defensie en het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB) als door externe instanties verschillende
onderzoeken gedaan naar deelonderwerpen van dit IBO. De uitkomsten daarvan
zijn bij het onderzoek betrokken.
•
Interviews en rondetafelgesprekken. De werkgroep heeft interviews afgenomen
en rondetafelgesprekken gevoerd met deelnemers vanuit verschillende
disciplines en sectoren, waaronder wetenschappers, vertegenwoordigers van
(semi-)publieke organisaties, brancheverenigingen en bouwbedrijven, en
deskundigen bij Defensie en het RVB. In bijlage 3 is daarvan een overzicht
opgenomen.
•
Expertbijeenkomst. In een digitale bijeenkomst is met een brede groep
deskundigen, vanuit veel verschillende perspectieven, gezocht naar creatieve
denkrichtingen en oplossingen voor de huidige problematiek.
•
Werkbezoeken. De werkgroep heeft bezoeken gebracht aan de marinebasis in
Den Helder, de Bernhardkazerne in Amersfoort en Kamp Nieuw-Milligen in
Apeldoorn. Vanwege de maatregelen omtrent COVID-19 zijn er minder
werkbezoeken afgelegd dan voor dit onderzoek was voorzien.

1.4

Relatie met andere onderzoeken en beleidstrajecten
Dit IBO heeft raakvlakken met verschillende beleidsontwikkelingen, -verkenningen
en onderzoeken, zoals (de uitvoering van) het SVP, waaronder het
Revitaliseringsprogramma vastgoed Defensie, de routekaart verduurzaming Defensie
vastgoed en de handelingsperspectieven die Defensie samen met het RVB 5
onderzoekt om het verschil tussen benodigde en beschikbare financiën te kunnen
verkleinen. In dit IBO zijn inzichten daaruit benut, maar zijn ook nieuwe
beleidsopties in beeld gebracht en bestaande kaders en uitgangspunten kritisch
beschouwd.
In de taakopdracht is opgenomen dat in dit IBO gebruik zou worden gemaakt van
het onderzoek van Defensie met ondersteuning van PwC naar de governance. Dit is

4
Opgemerkt moet worden dat in het onderzoek geen specifieke analyse is gemaakt op de
(ondergrondse) infrastructuur, maar dat dit vanuit de gedachte dat dit meebeweegt met de
ontwikkeling van de gebouwde omgeving impliciet wel binnen de scope is blijven vallen.
5
Kamerstukken II 2019/20, 34 919, nr. 55

Pagina 10 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

echter niet afgerond gedurende het IBO-onderzoek en kon zodoende niet mee
worden genomen in dit rapport.
Tot slot zijn de inhoudelijke raakvlakken onderzocht met het parallel uitgevoerde
beleidsonderzoek Ruimtelijke Ordening. Relevante uitkomsten uit die onderzoeken
zijn in dit rapport verwerkt.
1.5

Leeswijzer
In Hoofdstuk 2 zijn de resultaten van de beleidsanalyse beschreven, waarin zowel de
huidige situatie beschreven wordt, als een analyse van de problematiek met de
daaraan ten grondslag liggende oorzaken. In hoofdstuk 3 zijn de beleidsvarianten
uitgewerkt die, op verschillende niveaus, kunnen bijdragen aan stabiele en
structureel betaalbare vastgoedportefeuille. Ten slotte, in hoofdstuk 4, zijn de
belangrijkste aanbevelingen van dit IBO samengevat.

Pagina 11 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

2

Beleidsanalyse

2.1

Huidige vastgoedportefeuille
De omvang van de vastgoedportefeuille van Defensie in Nederland is bijna 10.000
gebouwen verdeeld over 395 locaties. De portefeuille kenmerkt zich door een grote
verscheidenheid aan gebouwcategorieën, zoals blijkt uit tabel 1. Ook de diversiteit
binnen de verschillende categorieën is groot, hetgeen zorgt voor een complexe
opgave tot beheer en onderhoud. Binnen de huidige portefeuille heeft Defensie in
het SVP onderscheid gemaakt tussen ‘splinterlocaties’ en ‘strategische kernlocaties’
(zie verder paragraaf 2.4.1). Van alle gebouwen bevindt 70% zich op een
strategische kernlocatie.

Gebouwcategorie

Aantal
gebouwen
Totaal
Kernlocatie

m2 bvo
(*1000)
Totaal
Kernlocatie

Bunkers/shelters

730

427

156

109

11

4

39

40

Complexe
gebouwen
Eetzalen en keukens

62

50

313

257

6

3

56

52

51

45

160

147

4

3

40

38

Hangars/stallingen

1.566

1.218

485

334

10

10

30

27

Installatiegebouwen

1.326

962

107

79

7

7

34

32

Kantoor/lesgebouwen
Legeringsgebouwen

1.020

746

1.536

1.133

65

55

43

44

405

350

785

709

62

61

41

41

Magazijnen

3.092

1.992

1.174

645

63

48

42

38

Overige gebouwen

1.076

788

239

158

28

20

32

30

Recreatie/sportgebouwen
Werkplaatsen

186

135

208

160

11

10

54

56

369

260

625

494

11

10

45

44

Woningen

91

19

19

5

22

6

70

92

9.974

6.992

5.805

4.229

300

237

39

36

Totaal

Aantal
monumenten
Totaal
Kernlocatie

Gemiddelde
leeftijd
Totaal
Kernlocatie

Tabel 1. Samenstelling van de vastgoedportefeuille per gebouwcategorie
De 395 locaties liggen verspreid over heel Nederland en hebben een gezamenlijk
oppervlak van circa 35.600 ha. Van het totale areaal is bijna 60% in eigendom, 18%
is gehuurd en 22% valt in de categorie gemengd/overig. In ruimtebeslag gemeten
nemen oefen- en schietterreinen 76% van het totale oppervlakte in beslag. Defensie
is in alle provincies vertegenwoordigd, maar in de provincies Flevoland, Overijssel en
Zeeland staan geen strategische kernlocaties.
Defensie heeft circa 300 monumentale gebouwen in haar portefeuille. Deze
gebouwen vragen relatief veel onderhoud, maar zijn functioneel doorgaans minder
goed bruikbaar. Ook zijn veel kazernes van Defensie kort na de Tweede
Wereldoorlog ontwikkeld. De gebouwen die destijds zijn gebouwd, zijn nu aan het
einde van hun levensduur en dus toe aan vervanging. De gebouwen op deze
kazernes zijn indertijd bewust klein en verspreid gebouwd om aanvalsrisico’s (zoals
bombardementen) te spreiden. De spreiding en kleine gebouwen zorgen echter voor
inefficiënt gebruik van de beschikbare ruimte. Daarnaast geldt dat veel (kleine)
gebouwen zich lenen voor een specifieke functie in plaats van voor multifunctioneel
gebruik.

Pagina 12 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

De vastgoedportefeuille is in het algemeen inflexibel en kan moeilijk meebewegen
met nieuwe militair-technologische ontwikkelingen en veranderende behoeften (zie
ook figuur 1). Zo is het personeelsbestand de afgelopen 10 jaar met 17%
gekrompen (van ca. 70.000 naar ca. 60.000 VTE), het totaal gebouwoppervlak is in
dezelfde periode met 9% (met ca. 500.000 m2 bruto vloeroppervlakte; bvo)
afgenomen en het totaal aan terreinen is nagenoeg gelijk gebleven.

7.000.000

80.000

6.000.000

70.000
60.000

5.000.000

50.000

4.000.000

40.000

3.000.000

30.000

2.000.000

20.000

1.000.000
0

VTE

Vierkante meters

Ontwikkeling vastgoed en personeel

10.000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Gebouwen

0

VTE'n Personeel

Figuur 1. Ontwikkeling vastgoed en personeel
2.2

Budgettaire grondslag
De kosten en het budget ten behoeve van vastgoed zijn bij Defensie verdeeld over
verschillende categorieën. Met het bezitten, gebruiken en onderhouden van
vastgoed zijn zowel materiële als personele kosten gemoeid. Het budget voor
vastgoed is uit te drukken in drie elementen, (1) investeringen in nieuw en
vervangend vastgoed en groot onderhoud, (2) instandhouding van vastgoed en (3)
facilitaire en overige (exploitatie)uitgaven die samenhangen met het gebruik van het
vastgoed. Het budget voor deze elementen is sinds 2021 voor een groot deel, maar
niet uitsluitend, als afzonderlijk artikel opgenomen in het
Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF), Artikel 5 Infrastructuur en Vastgoed. Ten
behoeve van facilitair en overig zijn ook budgetten opgenomen in de reguliere
begroting onder Artikel 8 Defensie Ondersteuningscommando (DOSCO). In DMFartikel 5 zijn de budgetten voor facilitair en overig opgenomen onder
instandhouding. De budgetten voor vastgoed zijn opgenomen in figuur 3.
Onder investeringen vallen naast bestedingen aan nieuw en vervangend vastgoed,
ook aanpassingen die nodig zijn door bijvoorbeeld wijziging in wet- en regelgeving,
aan investeringen gekoppelde uitgaven aan inrichting, bij investeringen behorend
honorarium aan het RVB en de aflossing plus rente van vastgoed dat middels
Design, Build, Finance, (Maintain and Operate), DBF(MO)-contracten is verworven.
Daarnaast valt groot onderhoud (levensduur verlengend), zoals het
programmamatig aanpassen van bedrijfsinstallaties of het renoveren van gebouwen,
onder investeringen. Onder instandhouding vallen onder andere het planmatig
onderhoud en niet-planmatig onderhoud, keuringen en onderhoud aan
beveiligingssystemen. Ook de apparaatskosten van het RVB voor bijvoorbeeld
omgevingsbeheer en adviezen vallen onder instandhouding. Onder facilitair en
overig vallen kosten die samenhangen met het gebruik van het vastgoed, zoals

Pagina 13 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

kosten voor energie en water, schoonmaak, de huurportefeuille (inclusief locaties
onder het rijkshuisvestingsstelsel) en het Maintain en Operate deel van DBFMOcontracten.

2021

2022

2023

2024

2025

2026

DMF-artikel 5

684.927

617.788

611.140

582.084

576.481

Gem./jaar
2021-2035 6
525.672
574.431

Verwerving (investeringen)
Projecten en DBFMO (inv deel)
Bandbreedte
Honorarium RVB
Initiële inrichting
Regeerakkoord 2017 (DOKM)
1e investeringen SVP
NAVO-investeringen

465.071
299.570
68.739
20.772
14.842
2.643
26.604
31.901

607.193
406.585
68.186
23.161
14.842
31.311
31.711
31.397

574.489
355.316
61.586
22.356
14.842
31.311
59.447
29.631

452.604
246.546
60.086
22.173
14.842
18.095
61.130
29.732

419.952
224.358
47.086
20.587
14.842
7.319
75.716
29.684

356.267
221.236
47.086
20.587
14.842
0
22.816
29.700

315.952
172.579
49.770
20.825
14.889
6.045
21.887
29.956

Over-/onderprogrammering

-177.004

-241.044

-217.977

-123.579
-89.089
-74.326
Gemiddeld per jaar Investeringen
254.628 253.059 245.978 243.731
158.603 158.303 157.028 157.028
6.271
6.279
6.309
6.309
12.856
12.603
10.089
10.089
33.092
32.053
28.737
26.467
28.440
28.471
28.515
28.465
6.402
6.402
6.412
6.412
8.964
8.948
8.888
8.961
Gemiddeld per jaar Instandhouding

315.952
258.479
169.421
6.293
10.802
28.808
28.454
6.405
8.296
258.479

Instandhouding
Instandhouding
Inrichten en verhuizen
Commandanten voorzieningen
Exploitatie DBFMO
Huren van vastgoed
Expertise & advies
Overig

396.860
308.221
6.183
12.753
26.914
28.305
6.351
8.133

251.639
160.142
6.256
12.840
29.009
28.435
6.394
8.563

Defensiebegroting art. 8
DOSCO 7
Energie & water
Schoonmaak

90.852

91.633

89.782

89.583

89.829

89.829

82.829

57.116
33.736

57.507
34.126

57.563
32.219

57.536
32.047

57.631
32.198

57.631
32.198

57.631
32.198

Tabel 2. Budgettaire grondslag vastgoed Defensie 8
Naast de genoemde budgetten in tabel 2, waarvan de uitgaven grotendeels één-opéén aan vastgoed zijn toe te rekenen, zijn er verschillende andere budgetten uit de
Defensiebegroting die minder direct met vastgoed zijn gemoeid. Daarbij gaat het
vooral om (personele) exploitatiebudgetten van beveiliging, catering en overige
facilitaire dienstverlening. Deze budgetten hebben een duidelijke link met het

6
De budgetten voor de periode 2027-2035 zijn te raadplegen in het DMF (art. 5) en de
Defensiebegroting (art. 8)
7
Dit betreft niet het gehele artikel 8 van de Defensiebegroting. Alleen het deel wat te
relateren is aan dit IBO.
8
De uitsplitsing van de uitgaven in deze tabel is niet in de begroting van Defensie terug te
vinden. Het betreft een uitsplitsing op basis van de administratie van Defensie. De totalen
sluiten aan op de begroting van Defensie.

Pagina 14 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

vastgoed, maar zijn daar moelijker direct aan toe te schrijven dan de genoemde
budgetten in tabel 2.
De genoemde budgetten voor investeringen en instandhouding komen niet overeen
met de benodigde bedragen voor het huidige vastgoed, zoals gevalideerd naar
aanleiding van het SVP. De externe validatie van het SVP 9 geeft aan dat voor het op
orde brengen van het huidige Defensievastgoed, voor een groot deel door middel
van het revitaliseringsplan en rekening houdend met de duurzaamheidsopgave, een
jaarlijks investeringsbedrag nodig is van M€ 538 (pp 2019) gedurende 20 jaar. De
bijbehorende opgave voor instandhoudingskosten is jaarlijks M€ 180 (pp 2018),
uitgaande van een op orde zijnde vastgoedportefeuille en de uitvoering van het
lopende sloopprogramma. In prijspeil 2020 10 geeft dat voor investeringen een
behoefte van M€ 551 per jaar en voor instandhouding M€ 188. Voor de periode
2021-2035 is het investeringsbudget M€ 286 gemiddeld per jaar en het
instandhoudingsbudget M€ 160 gemiddeld per jaar. Deze bedragen wijken af van
tabel 2. Voor investeringen komt dit omdat het onderdeel NAVO-investeringen niet
wordt meegenomen. De NAVO-investeringen vastgoed dragen niet bij aan het
vastgoed van Defensie en zijn geen onderdeel van de SVP-validatie. Voor
instandhouding worden de extra instandhoudingsuitgaven à M€ 140 in 2021 niet
meegenomen, deze uitgaven dragen slechts beperkt bij aan de SVP-doelstellingen.
Defensie zit dus nog niet voldoende op de route om het vastgoed op orde te krijgen.
De tekorten zijn daarmee respectievelijk M€ 265 en M€ 28 per jaar, uitgaande van
een op orde zijnde vastgoedportefeuille, conform realisatie volgens het SVP.
De problematiek van achterstallig onderhoud is nu dusdanig groot dat in 2020 en
2021 noodgedwongen M€ 140 aan het instandhoudingsbudget is toegevoegd 11, dat
vooral wordt ingezet ten behoeve van urgente reparaties, veiligheid en wettelijke
vereisten. Zolang er nog sprake is van een disbalans (zie 2.5) en die nog niet in de
begroting is opgenomen (initieel M€140 jaarlijks, aflopend als de portefeuille in
verloop van tijd op orde komt), zal deze toevoeging op instandhouding de komende
jaren ook nodig zijn. Naast dit incidentele instandhoudingsbudget is ook incidenteel
budget aan investeringen toegekend, de toekenning vanuit het regeerakkoord
(DOKM) en het eerste deel SVP 12. Deze incidentele investeringen dragen bij aan het
op orde brengen van het vastgoed, voor de incidentele instandhoudingsuitgaven is
dat beperkt het geval.
2.3

Probleemanalyse
Zoals in de inleiding aangegeven, is onder andere in het SVP vastgelegd dat, op
basis van eerder onderzoek, het vastgoed niet op orde is en dat de
informatievoorziening en vastgoedbudgetten ontoereikend zijn. Meer specifiek
betreft het de volgende knelpunten:
•
Defensie heeft geen volledig beeld van de bezetting en intensiteit van het
gebruik van de vastgoed- en infrastructuurportefeuille.
9

Kamerbrief ‘Validatie Strategisch Vastgoedplan’, 10 juni 2020, Kamerstuk 2020D22899

10

Hierbij wordt geïndexeerd met de Prijs bruto overheidsinvesteringen (iboi, %) volgens de
Augustusraming 2020 van het Centraal Planbureau. Voor investeringen met de iboi van 2019
(2,4%) en voor instandhouding met de iboi van 2018 (2,2%) en 2019.
11
Kamerbrief ‘Stand van zaken vastgoed Defensie’, 22 mei 2020, Kamerstuk 34-919 nr. 55
waarin staat vermeld dat voor de jaren 2020 en 2021 in totaal 280 mln. euro wordt
toegevoegd aan het instandhoudingsbudget.
12
Kamerbrief ‘Stand van zaken vastgoed Defensie’, 22 mei 2020, Kamerstuk 34-919 nr. 55
respectievelijk M€ 105 vanuit pakket Ondersteuning krijgsmacht en M€ 700 ophoging van de
band voor vastgoedinvesteringen om met de lange termijn aanpak uit het SVP te kunnen
starten).

Pagina 15 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

•
•
•

De technische kwaliteit van het vastgoed is veelal niet op orde of voldoet niet
aan de huidige standaarden. Er is veel sprake van achterstallig onderhoud.
Defensie staat voor de uitdaging om, bij een veranderende organisatie,
voldoende ontwikkelruimte voor vastgoed te creëren.
Defensie moet aan (veranderende) wet- en regelgeving blijven voldoen en het
vastgoed verduurzamen.

Daarom wordt in het SVP een revitaliseringsprogramma voorgesteld om
bovengenoemde knelpunten aan te pakken. Met dit programma zullen 51 objecten
(ofwel 27 clusters van Defensieterreinen) worden gerevitaliseerd. Na uitvoering van
het revitaliseringsprogramma zal twee derde deel van het Defensievastgoed weer
voldoen aan de eisen die vanuit de organisatie en vanuit wet- en regelgeving
worden gesteld; toekomstvast, duurzaam, compliant en structureel betaalbaar
vastgoed. Door het vervangen van kleine inefficiënte gebouwen door compacte
nieuwbouw en het kunnen concentreren op kernlocaties kan het vloeroppervlak van
de te revitaliseren locaties bovendien met circa 20% worden verkleind. Echter, het
schort aan structurele betaalbaarheid van het vastgoed. Ook voor de uitvoering van
het revitaliseringsprogramma is niet voldoende budget beschikbaar. Hierbij geldt dat
de kost voor de baat uit gaat; eerst zal geïnvesteerd moeten worden, waarna op
termijn de portefeuille betaalbaarder wordt.
De problemen in het vastgoed van Defensie zijn op te splitsen in het ontbreken van
goede randvoorwaarden, de disbalans in de vastgoedportefeuille en het ontbreken
van een stabiel stelsel. Defensie onderneemt momenteel stappen om op deze
onderwerpen verbetering te realiseren. In de rest van dit hoofdstuk zal verder op
deze drie onderdelen van de probleemanalyse worden ingegaan.
2.4

Basale randvoorwaarden
Uit de probleemanalyse blijkt dat bij het beheer van het vastgoed van Defensie aan
een aantal randvoorwaarden niet of niet volledig wordt voldaan. Hierdoor kan geen
stabiel en structureel vastgoedbeheer worden uitgevoerd. Als gevolg hiervan zijn er
gebreken in de bepaling van de strategische visie op het vastgoed, de
informatievoorziening over het vastgoed en ontbreken voldoende mandaat en
uitvoeringskracht voor het uitvoeren van besluiten over vastgoed.

2.4.1

Vertaling van strategische visie naar vastgoedbehoefte moet worden verscherpt
Defensie heeft recent een visie opgesteld voor 2035 waarin wordt aangegeven wat
voor krijgsmacht Defensie in 2035 wil zijn. Het is echter nog onduidelijk wat deze
visie betekent voor de behoefte aan vastgoed. Ook bij eerdere visies ontbrak deze
vertaling. Op dit moment wordt er daarom, zonder een scherpe strategische visie,
beleid gevoerd op het vastgoed. Mede daardoor wordt momenteel met name
gewerkt aan oplossingen vanuit achterstanden en de problematiek in de huidige
portefeuille.
Dit blijkt bijvoorbeeld uit de samenstelling van de strategische kernvoorraad: de
locaties waarvan gezegd wordt dat deze minimaal noodzakelijk zijn voor Defensie.
Deze kernvoorraad is op basis van een aantal criteria tot stand gekomen (zie bijlage
6 voor criteria en vastgoedlijst). Deze criteria zijn echter veelal niet objectief in te
vullen en het is onduidelijk aan welke criteria minimaal moet worden voldaan.
Daarnaast is niet helder waarom sommige criteria bepalend zijn voor een
kernvoorraad. Een voorbeeld hiervan is het criterium ‘maatschappelijke weerstand’.
Draagvlak is uiteraard belangrijk, maar dit zou geen kernvoorraadcriterium moeten
zijn. De kernvoorraad zou een directe link moeten hebben met het primaire proces;

Pagina 16 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

gereedstelling en inzet van operationele eenheden. Aan de andere kant zijn er
locaties die rechtstreeks verbonden zijn met het uitvoeren van een wettelijke taak,
maar toch niet tot de kernvoorraad worden gerekend, zoals de locatie van de
Marechaussee op Schiphol. Desondanks wordt onderscheid gemaakt tussen
‘splinterlocaties’ en ‘strategische kernlocaties’, met een duidelijke
beleidsconsequentie in het SVP; splinterlocaties worden zo mogelijk afgestoten,
strategische kernlocaties worden behouden en gerevitaliseerd.
Omdat ook strategische sturing nagenoeg ontbreekt en gebruikers geen prikkel
hebben om hun eigen gebruik van vastgoed te beperken, is het onduidelijk wat
logische keuzes zijn in het vastgoed en het behouden van bijvoorbeeld strategische
ontwikkelruimte.
Een vertaling van een strategische visie en de doorvertaling daarvan naar
achtereenvolgens operationele behoefte en vastgoedbehoefte, geldt als eerste
randvoorwaarde voor strategisch vastgoedmanagement. Dit gebeurt nog
onvoldoende.
2.4.2

Gebrek aan informatievoorziening
Naast strategisch inzicht in de vastgoedbehoefte, is technische informatie en
kosteninzicht vereist voor een goede vastgoedaansturing. Technische informatie
geeft inzicht over (functioneel) gebruik, bezetting, onderhoudsstatus en
onderhoudsplanning. Defensie en RVB hebben geen tot weinig inzicht in de
technische informatie. In de afgelopen tijd zijn stappen gezet om hier meer inzicht
in te verkrijgen. Zo werkt RVB aan een onderhoudsmanagementsysteem waarmee
technische informatie over het vastgoed meer real time inzichtelijk is en gebruikt
kan worden voor analyse en sturing, ook op basis van kosten. Defensie is gestart
met een vaste activa administratie en werkt binnen het SVP aan meer inzicht op
locatieniveau over de noodzaak en behoefte van die locatie. Tegelijk kan hier nog
meer en structureler aandacht voor zijn. Deze systemen zijn niet verankerd in de
organisatie en bovendien hebben ze nog geen (actueel of periodiek) benodigd inzicht
in alle relevante informatie voor vastgoed. Ook informatie over bezetting of
gebruiksintensiteit van vastgoedobjecten is niet beschikbaar, terwijl dit onmisbare
informatie is voor het bepalen van doelmatig gebruik van objecten en besteding van
middelen.

2.4.3

Onvoldoende mandaat en uitvoeringskracht
Gezien de grote problemen staat het vastgoed, zowel ambtelijk als bestuurlijk,
inmiddels hoog op de agenda. Vastgoed kreeg bij Defensie tot voor kort niet de
aandacht die het nodig heeft. Dit blijkt onder andere uit de beschikbare capaciteit bij
Defensie voor vastgoedbeheer, en uit de (politieke) keuze om prioriteiten elders
(missies, materieel en munitievoorraden) te leggen bij problemen met financiële
dekking. Vastgoed is noodzakelijk en ondersteunend aan de taakuitvoering van
Defensie, maar draagt niet direct bij aan het uitvoeren van de hoofdtaken. Ook
hebben kortingen op het vastgoedbudget, anders dan bij bijvoorbeeld
wapensystemen en missies, minder directe gevolgen. Doorzettingskracht
(besluitvorming, toewijzing middelen en snelle uitvoering) op het vastgoed van
Defensie laat daarom soms te wensen over: er bestaan besluiten over slopen en
afstoten van vastgoed uit 2010 en 2014, waarvan (nog) niets is uitgevoerd.
Daardoor wordt het besluit achterhaald en is het nodig om opnieuw onderzoek uit te
voeren naar opties en mogelijkheden voor het beheren van de portefeuille.
Onderzoek naar de opties vraagt veel tijd, vanwege het ontbreken van actuele
informatie over het vastgoed. Hierdoor kan pas jaren later een nieuw besluit

Pagina 17 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

genomen worden, waarmee in de tussentijd weinig uitgevoerd kan worden om de
problematiek op te lossen. Daarnaast zijn er veel verantwoordelijken op dit dossier,
waardoor besluiten en stappen vele lagen moeten passeren. Dit vermindert
daadkracht en snelle respons.
2.4.4

Governance van RVB en Defensie op het vastgoed
Sinds 2014 heeft het Ministerie van Defensie via een convenant het RVB belast met
het beheer en onderhoud van haar vastgoed. Defensie bleef eigenaar van de
vastgoedportefeuille en behield haar budget. Er is echter onvoldoende aandacht en
ruimte geweest voor het scheppen van de juiste randvoorwaarden om de nieuwe
governance op een goede manier uit te kunnen voeren (visie, budget, mandaat,
doorzettingskracht, opdrachtgeverschap en capaciteit).
Bij de overdracht van beheer van Defensie naar RVB is er bij Defensie onvoldoende
capaciteit achtergebleven voor een regie-organisatie met voldoende slagkracht voor
de omvang van het vastgoed dat in eigendom is. Daarbij speelt ook nog eens dat de
taakverdeling intern Defensie qua aansturing in de vastgoedportefeuille verfijning
behoeft. Hierdoor zijn opdrachten aan het RVB soms onduidelijk, laat, en is ook
afdoende financiering niet (tijdig) geregeld. Verder is op papier de rolverdeling
tussen RVB en Defensie scherp afgesproken, maar in de praktijk blijkt soms de
verdeling van taken en verantwoordelijkheden diffuus. Aan RVB-zijde is de
beschikbare capaciteit onvoldoende voor de hoeveelheid werk in de
Defensieportefeuille. Onzekerheid in de financiering (langdurig en stabiel) is daar de
belangrijkste oorzaak van.
Vanwege het achterstallig onderhoud, scherpten de laatste jaren de
toezichthoudende instanties hun rol aan en constateren zij (mogelijke)
veiligheidsrisico’s. Dit zet een nog grotere spanning op het vastgoedbeheer. Het
vastgoed van Defensie is daarmee voor het RVB en Defensie zelf een topprioriteit
geworden, maar ook een toenemende zorg.
Deze wederzijdse zorgen, het ontbreken aan de eerder genoemde randvoorwaarden
en discussie over tariefsverhogingen zorgen – ondanks de goede werkverhouding –
regelmatig voor onderlinge spanningen.

2.5

Disbalans tussen vastgoed en budget
Naast het ontbreken van de basale randvoorwaarden zoals beschreven onder 2.4, is
er ook een urgente disbalans tussen de omvang van het vastgoed en het
beschikbare budget. Hierdoor kan Defensie haar vastgoedportefeuille niet adequaat
beheren, kunnen achterstanden in vastgoed niet worden ingelopen en kan er niet
worden geïnvesteerd in het vernieuwen en verduurzamen van de
vastgoedportefeuille.

2.5.1

Omvang portefeuille versus budget
De budgetten voor investeringen en instandhouding van vastgoed zijn niet in balans
met de omvang van de vastgoedportefeuille. De vastgoedportefeuille beweegt
onvoldoende mee met de beschikbare budgetten en de ontwikkelingen in het
personeelsbestand (figuur 1). Daarnaast is het huidige investeringsbudget niet
voldoende om de transitie (verplaatsingen en/of slopen) naar een structureel
betaalbare portefeuille in te zetten.
Dit heeft verschillende oorzaken. Enerzijds wordt de voorgenomen afstoting van
kazernes om politiek-maatschappelijke redenen soms teruggedraaid. Ook het stroef
verlopen van bijvoorbeeld de uitvoering van de 8%-reductie uit Task Force Nova, de

Pagina 18 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

veelheid aan (beschermde) monumenten en de besluitvorming om diverse no-regret
locaties naar aanleiding van de Defensievisie 2018 aan te houden, leidt tot het
aanhouden van een omvangrijke portefeuille. Het onvoldoende op orde hebben van
de in 2.4 genoemde randvoorwaarden draagt ook bij aan deze problematiek.
Omdat de huidige budgetten ontoereikend zijn voor de portefeuille worden
investeringsplannen op het gebied van vastgoed daarom vooral vastgesteld op basis
van urgente en actuele problematiek. Het ontbreekt aan voldoende budget en een
langetermijnprogrammering voor het tijdig renoveren of vervangen van verouderde
gebouwen. Ook kunnen, mede door de disbalans en onderhoudsachterstanden,
onvoldoende middelen worden vrijgemaakt om verplaatsingen en/of slopen mogelijk
te maken en daarmee de portefeuille in balans te brengen met het budget.
2.5.2

Neerwaartse spiraal: oplopende (onderhouds)achterstanden
Door de eerder beschreven ontwikkelingen zijn grote achterstanden ontstaan.
Gebouwen of onderdelen van gebouwen (zgn. gebouwschillen) hebben elk een eigen
levensduur. Tijdig vervangen van gebouwen of gebouwonderdelen is de meest
kosteneffectieve wijze om vastgoed op norm te houden. Daarnaast is een actuele
meerjarenonderhoudsplanning (MJOP) van belang om gebouwen planmatig en tijdig
te kunnen onderhouden en inspecteren. Defensie accepteert al jarenlang een lagere
onderhoudsnorm voor haar gebouwen dan bijvoorbeeld andere Rijksgebruikers of
publieke en private vastgoedeigenaren. Het doel van deze lagere normen is om de
kosten voor het onderhoud (en gebruik) van Defensievastgoed te minimaliseren.
Bij doelmatig vastgoedmanagement is het aandeel niet-planmatig onderhoud, ofwel
het verhelpen van storingen en gebreken, (zeer) beperkt in relatie tot het aandeel
planmatig onderhoud conform een MJOP. In de praktijk blijkt niet-planmatig
onderhoud significant duurder te zijn dan het voorkomen daarvan door middel van
gedegen planmatig onderhoud. Doordat er een disbalans bestaat tussen budget (en
capaciteit) en omvang van het Defensievastgoed, wordt het onderhoudsbudget de
laatste jaren vooral ingezet op niet-planmatig onderhoud. Dit gaat ten koste van het
planmatig onderhoud, waardoor het achterstallig onderhoud in de portefeuille steeds
verder oploopt. Dit is een neerwaartse spiraal die gestopt moet worden.
In de huidige situatie kan het onderhoud van Defensievastgoed worden gezien als
‘dweilen met de kraan open’ 13. Omdat ondanks het extra instandhoudingsbudget de
achterstanden nog steeds oplopen, is grootschalig ingrijpen noodzakelijk. Het
revitaliseringsplan is een mogelijkheid om een doorbraak te realiseren, maar
daartoe ontbreken de financiele middelen (mede vergroot door noodgedwongen
inzet om gebreken en storingen te verhelpen, om gebouwsluitingen te voorkomen).
Bovendien is het revitaliseringsplan enkel gericht op (een deel van) de strategische
kernvoorraad en daarmee onvoldoende om alle achterstanden weg te kunnen
werken.

2.5.3

Omvang disbalans
Op basis van een indicatieve berekening, waarin de huidig beschikbare budgetten
voor investeringen en instandhouding worden vergeleken met de benodigde
bedragen uit het (gevalideerde) SVP, blijkt dat de huidige budgetten toereikend zijn

In 2020 en 2021 is per jaar M€ 140 toegevoegd aan instandhoudingsbudget (Kamerstuk 34919 nr. 55) om te voorkomen dat een deel van de staat van het vastgoed verder verslechtert.

13

Pagina 19 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

voor circa 60-65% van de vastgoedportefeuille (tabel 3). 14 & 15 Het gaat hier om een
indicatieve berekening. Omdat de Defensie vastgoedportefeuille veel verschillende
gebouwcategorieën kent met sterk uiteenlopende kosten per vierkante meter, gaat
de (veronderstelde) evenredige verhouding tussen aantallen vierkante meters
vastgoed en de bijbehorende kosten in de praktijk niet volledig op. Daarnaast wordt
het budget afgezet tegen de behoefte zoals vastgesteld in het SVP, waarbij vanwege
de revitalisering en duurzaamheidsopgave sprake is van verhoogde investeringen
voor de komende 20 jaar. Aan de andere kant is de instandhoudingsbehoefte
gebaseerd op een op orde zijnde portefeuille na uitvoering van het SVP. Om die
reden is het weergegeven percentage voor instandhouding gebaseerd op de
portefeuille inclusief uitvoering van de revitalisering. Zoals in paragraaf 2.2
vastgesteld, is de instandhoudingsbehoefte, vanwege de grote achterstanden in
onderhoud, de komende jaren hoger. Omdat de incidentele investeringsbudgetten
duidelijk bijdragen aan de SVP-doelstelling, maar dit voor de incidentele
instandhoudingsbudgetten beperkt het geval is, worden de incidentele
investeringsbudgetten wel meegenomen in de berekening, maar die voor
instandhouding niet.
De indicatieve berekening geeft aan dat er balans ontstaat tussen behoefte en het
huidige budget bij een reductie naar circa 60 à 65% van de huidige
vastgoedportefeuille. Daarbij is geen uitspraak gedaan over de legitimatie van de
huidige omvang van de totale vastgoedportefeuille. Er wordt hierbij van uitgegaan
dat bij een reductie van de huidige portefeuille ook middelen vrijkomen vanuit
andere posten uit de grondslag, zoals schoonmaak en energie & water.
Bedragen in M€
Investeringen
Instandhouding
Totaal
% van de portefeuille waarvoor
financiering is in huidige situatie
Tabel 3. Indicatie disbalans
2.5.4

Gemiddeld budget
per jaar t/m 2035
286
160
446
60-65%

Benodigd voor
portefeuille per jaar
551
188 16
739
100%

Wet- en regelgeving en de verduurzamingsopgave
Diverse actuele ontwikkelingen in wet- en regelgeving maken het een steeds grotere
uitdaging om de vastgoedportefeuille van Defensie up-to-date te houden.
Aangescherpte regelgeving vergroot het probleem van oplopende
onderhoudsachterstanden.

14 Bij de berekening van dit percentage wordt bewust een bandbreedte aangehouden. Het

benodigde budget voor de huidige portefeuille is namelijk tot stand gekomen op basis van
kostenkengetallen uit 2019 en indexering met prijs bruto overheidsinvesteringen. Mogelijk
liggen de prijsstijgingen voor vastgoed in 2019 en 2020 iets hoger.
15
Het SVP gaat uit van de huidige omvang van het vastgoed en welke kosten daarbij horen om
dit op orde te krijgen. Het heeft niet gevalideerd hoeveel en welk vastgoed nodig is en blijft
voor Defensie. Bedragen die genoemd worden kunnen dus wijzigen wanneer de samenstelling
en de omvang van het vastgoed veranderen.
16 Voor de instandhoudingskosten is uitgegaan van de situatie na realisatie van het
revitaliseringsplan, dus voor een ‘gezonde’ portefeuille. In de huidige situatie wordt circa 300
mln. per jaar aan instandhouding uitgegeven, waarbij de verhouding tussen planmatig en nietplanmatig onderhoud niet evenwichtig is. (zie ook voetnoot 10)

Pagina 20 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

In het SVP wordt gesteld dat de komende jaren hoge investeringskosten verwacht
mogen worden op de thema’s hygiëne, gevaarlijke stoffen en brandveiligheid bij de
huidige vastgoedportefeuille. Daarnaast worden grote uitdagingen op het gebied van
duurzaamheid voorzien. In de huidige wetgeving is bijvoorbeeld een label Cverplichting voor kantoren (Bouwbesluit, per 1-1-2023) en het implementeren van
erkende maatregelen uit het Activiteitenbesluit (Wet Milieubeheer) voorzien. De
label C-verplichting kost voor Defensie volgens een indicatieve berekening van het
RVB circa M€ 135 en de erkende maatregelen circa M€ 125 17. Beide maatregelen
zijn niet financieel afgedekt.
Om op kostenefficiënte manier alternatief invulling te geven aan de
verduurzamingsopgave is de Routekaart verduurzaming vastgoed opgesteld. De
Routekaart steekt in op een directe aanpak (zonder hierboven genoemde
tussenstappen) naar de einddoelen uit het Klimaatakkoord voor 2050 (49% CO2
uitstoot vermindering in 2030 en 95% in 2050). Gezien de eerste inschatting dat
grofweg de helft van de gebouwen van Defensie label G heeft en ongeveer tachtig
procent van de portefeuille label D of slechter, ligt hier een enorme opgave. De
Routekaart is verbonden met het revitaliseringsprogramma. In de revitalisering
worden vele kleine energetisch inefficiënte gebouwen vervangen door een veel
kleiner aantal grote gebouwen met veel hogere energetische efficiëntie. Voor
realisatie van de Routekaart is circa M€ 1.100 benodigd14, waarin een overlap zit
van circa M€ 500 met het revitaliseringsprogramma. Deze maatregelen zijn niet
financieel afgedekt.
Met de huidige wetgeving op het gebied van erkende maatregelen uit het
Activiteitenbesluit en label C-verplichting voor kantoren (vanaf 1-1-2013) bestaat in
de huidige situatie het risico dat handhavende instanties Defensie dwingen tot
investeren in of sluiten van kantoren. De ministeries van Economische Zaken en
Klimaat en Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties zijn momenteel bezig met het
sluiten van een Rijksbreed convenant, waardoor de Routekaart als aanpak wordt
geformaliseerd. Hiermee wordt de korte termijn wetgeving (tijdelijk) opgeschort.
Ook na sluiten van het convenant zal financiering gezocht moeten worden om de
verouderde Defensieportefeuille tijdig op het gewenste niveau te krijgen en
noodgedwongen sluiting te voorkomen. Adequate financiering zal naar verwachting
een voorwaarde zijn voor het afsluiten van het convenant.
2.6

Stelsel

2.6.1

Ontbreken van stabiele financiering in de begroting
Defensie heeft in het verleden noodgedwongen grote bezuinigingsslagen gemaakt.
Zeker vastgoed is daarbij een sluitpost op de begroting geweest. Het is niet direct
voelbaar als een gebouw een jaar niet geschilderd wordt, terwijl het wel direct
voelbaar is als een missie niet door kan gaan of de aanschaf van wapensystemen
moet worden vertraagd. Omdat investeringsbudget niet ‘gelabeld’ was, kon er
relatief eenvoudig tussen verschillende budgettaire posten geschoven worden. Dit
had als voordeel, dat (politiek) urgente zaken eventueel uit andere posten bekostigd
konden worden. Deze flexibiliteit leidde ertoe dat er tijden van bezuinigingen vaak
geen duurzame keuzes zijn gemaakt ten behoeve van het vastgoed.
In de afgelopen jaren heeft Defensie zelf al stappen gezet om een duidelijkere
afbakening te maken tussen het vastgoedbudget en de rest van de begroting, door
middel van het DMF. Vanaf 2021 is het vastgoedbudget op een separaat
17

Notitie Routekaart Duurzaamheid (RVB)

Pagina 21 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

vastgoedartikel in het DMF gezet. Sindsdien bestaat alleen met goedkeuring van de
Tweede Kamer de mogelijkheid om vastgoedbudget voor andere doelen in te zetten.
2.6.2

Financieringsstelsel
De begroting van Defensie is een kasverplichtingenstelsel (KV-stelsel). Kenmerkend
voor dit stelsel is dat begroot, geregistreerd en verantwoord wordt op basis van de
uitgaven en verplichtingen in enig jaar. In het jaar waarin een contract wordt
afgesloten, oftewel een verplichting wordt aangegaan, wordt deze hele verplichting
geregistreerd. Hetzelfde geldt voor het doen van investeringen; omdat het totale
investeringsbedrag in een KV-stelsel direct wordt gedaan, drukt dit daarmee op de
beschikbare budgettaire ruimte in het jaar dat de investering wordt gedaan. In de
begroting wordt op die manier alleen gekeken naar het jaar waarin een kaseffect
optreedt en niet naar de periode van gebruik. Met een Baten/Lasten-stelsel (B/Lstelsel) worden investeringskosten door afschrijving verdeeld over de gebruiksjaren,
wat daarmee dus minder drukt op de beschikbare budgettaire ruimte. Deze
verplichting blijft wel gedurende de hele afschrijvingstermijn.
Hiernaast geeft het KV-stelsel in beginsel geen toegang tot de leenfaciliteit, zoals die
gebruikt wordt bij het B/L-stelsel. Hierdoor kunnen investeringen niet versneld
worden en moeten (hoge) investeringsbedragen binnen de eigen begroting
gevonden worden door bijvoorbeeld te herprioriteren. Wel biedt een KV-stelsel de
mogelijkheid voor kasschuiven, maar dit leidt tot verdringing van andere uitgaven
om te voorkomen dat het begrotingsplafond wordt overschreden.

2.6.3

Vastgoed geen (politieke) prioriteit
Omdat Defensie integraal plant, moet vastgoed qua aandacht en budget concurreren
met ander beleid binnen Defensie. Defensie had in het verleden soms teveel oog
voor het uitvoeren van de primaire taak, en daarmee direct verband houdende
zaken. Met de primaire taak van Defensie, de gereedstelling en inzet van de
krijgsmacht, worden vooral materieel en personeel in verband gebracht. Vastgoed
werd niet direct gelinkt met het primaire proces. Kosten van uitzending en
investering in munitie en materieel hadden daardoor prioriteit boven vastgoed
binnen het krappe Defensiebudget.
In de afgelopen jaren is wel een toenemende mate van aandacht ontstaan voor het
vastgoed, mede vanwege de steeds urgentere vastgoedproblematiek en externe
druk van toezichthouders. Defensie is zich meer bewust dat het vastgoed
noodzakelijk voor en dienstbaar aan het uitvoeren van de primaire taak is. Daarmee
is een eerste stap gezet.

2.7

Conclusie
Samenvattend kan de vastgoedproblematiek op drie niveaus worden geduid. Ten
eerste ontbreekt het aan de invulling van randvoorwaarden, zoals een degelijke
informatievoorziening, een strategische visie en mandaat en uitvoeringskracht om
de vastgoedportefeuille doelmatig te kunnen besturen. Ten tweede bestaat er een
(grote) disbalans tussen de omvang van de huidige vastgoedportefeuille en de
daarvoor beschikbare financiële middelen binnen de Defensiebegroting. Ten derde
vormt het ontbreken van een stabiele financiering voor vastgoed een belemmering
in het huidige begrotingsstelsel. Bovendien kunnen vastgoedinvesteringen, onder
andere ten behoeve van verduurzaming, maar ook om de disbalans op te lossen,
momenteel niet bekostigd worden vanuit een leenstelsel, wat voor het vastgoed van
andere departementen binnen de Rijksoverheid wel het geval is. Bij de uitwerking
van beleidsvarianten is derhalve aandacht besteed aan zowel het creëren van de

Pagina 22 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

juiste randvoorwaarden, het hervinden van evenwicht tussen vastgoed en budget
als het vergroten van de stabiliteit van het vastgoedbeheer.

Pagina 23 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

3

Beleidsvarianten

“We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created
them” – Einstein
3.1

Naar een stabiel vastgoedbeleid
In dit IBO proberen we antwoord te geven op de vraag hoe we een doelmatige,
toekomstvaste, duurzame en compliant vastgoedportefeuille kunnen realiseren en
behouden. Uit de probleemanalyse in hoofdstuk 2 volgt dat een stabiel
vastgoedbeleid vraagt om een herbezinning langs drie sporen: (1) een betere
invulling van de randvoorwaarden voor stabiel vastgoedbeheer, (2) een evenwicht
tussen de omvang van de vastgoedportefeuille en het beschikbare budget, en (3)
een stabiel stelsel waarmee dit evenwicht ook in de toekomst bewaard blijft. Deze
sporen staan niet los van elkaar. Een combinatie van verbeteringen op alle drie de
sporen is noodzakelijk om te komen tot een structureel betaalbare
vastgoedportefeuille. De verduurzamingsopgave en de financiering daarvan verdient
daarbij bijzondere aandacht. In de volgende paragrafen zullen we de drie sporen
uitwerken en de bijdrage aan de beleidsdoelen onderbouwen.

3.2

Stevig fundament: voldoen aan randvoorwaarden
Voorwaardelijk aan het vinden en behouden van een stabiele vastgoedportefeuille,
zoals in de hoofdvraag gesteld, is een stevig fundament. In hoofdstuk 2 is
geconcludeerd dat verbetering op de aspecten van strategische visie,
informatiehuishouding en mandaat en doorzettingskracht noodzakelijk is.

3.2.1

Strategische visie
In het algemeen is beleid gebaat bij een duidelijke koers en richting. Hiervoor is het
nodig om een strategische visie te hebben voor het beleid. Uit hoofdstuk 2 blijkt dat
het vastgoedbeleid nog niet een duidelijke visie en strategie heeft, waar dit wel
noodzakelijk is. Defensie heeft onlangs de Defensievisie 2035 gepresenteerd. Vanuit
een dergelijke visie en de verschillende scenario’s die daaruit blijken, moet een
vertaling worden gemaakt naar het vastgoed: welke behoefte en noodzaak aan
vastgoed is er op basis van de daarin gestelde doelen en ambities? Welk type
vastgoed past erbij, en hoeveel? Op basis hiervan moet bepaald worden hoe,
wanneer en welk vastgoed voor onderhoud, afstoting of juist aantrekking in
aanmerking komt. De Defensiebegroting vormt daarbij het budgettaire kader
waarmee rekening gehouden dient te worden bij de keuzes die gemaakt worden.
Het vastgoed wat op basis van deze visie noodzakelijk is voor Defensie, moet
vervolgens tot de kernvoorraad worden gerekend. Daarnaast leidt de visie ook tot
nieuwe beleidskaders en daarvan afgeleid een (bijstelling van de) normering voor
het vastgoed in budget, onderhoud, duurzaamheid en gebruik. Dit leidt tot een
transitie van de vastgoedportefeuille. Hierbij moeten ook de (financiële) prikkels op
de juiste plek worden belegd, waardoor de normen ook worden nageleefd.

3.2.2

Informatiehuishouding
Wanneer een vastgoedvisie is bepaald, is het nodig om te weten welk vastgoed past
binnen deze visie. In hoofdstuk 2 is geconstateerd dat er niet voldoende kosten- en
technische informatie beschikbaar is. Het is dus ook een belangrijke aanbeveling van
dit IBO om deze informatiehuishouding verder op orde te krijgen. Het RVB en
Defensie hebben in de afgelopen tijd gewerkt aan het beschikbaar stellen van een
onderhoudsmanagementsysteem wat continu de technische staat van het vastgoed

Pagina 24 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

inzichtelijk zal maken. Dit systeem zal in de technische informatiebehoefte voorzien.
Daarnaast is het noodzakelijk om een kosteninzicht per gebouw en locatie te krijgen
en een centraal systeem op te zetten dat inzicht kan geven in het gebruik en de
benutting van het vastgoed.
Een belangrijk aandachtspunt is dat de systemen up-to-date worden gehouden.
Zolang deze systemen nog niet in werking zijn, is het noodzakelijk dat door middel
van periodieke schouwen de informatie met regelmaat in beeld wordt gebracht en
gehouden.
Wat betreft de strategische beleggingsinformatie, volgt dit gedeeltelijk uit het
hebben van de strategische visie, zoals beschreven onder 3.2.1. De strategische
beleggingsinformatie kan worden opgevat als de vertaling van de visie naar
belegging op locatieniveau (een strategisch huisvestingsplan). Op basis van deze
informatie kan besloten worden welke locaties essentieel zijn, welke locaties aan de
normering voldoen en welke locaties juist afgestoten kunnen worden of om een
ander onderhoudsniveau vragen. Deze informatie zou bij Defensie beschikbaar
moeten zijn en vormt een belangrijke pijler voor goed assetmanagement.
3.2.3

Governance
Tot slot is het van belang om de uitvoeringskracht van Defensie te versterken, als
het gaat om het uitvoeren van besluiten rond het vastgoed zoals in hoofdstuk 2 is
geconcludeerd. De transitie naar een evenwichtige vastgoedportefeuille vraagt om
een krachtige aansturing binnen Defensie. Het is van belang dat er binnen Defensie
voldoende capaciteit en belang wordt gegeven aan de noodzakelijke transitie van de
vastgoedportefeuille. Om een doorbraak te bewerkstelligen is aansturing vanuit de
top, zeker in de eerste jaren, noodzakelijk. Het oprichten van een Taskforce met een
stevig mandaat die de uitvoering van de transitie binnen de reguliere lijn moet
borgen, wordt noodzakelijk geacht.
Daarnaast vraagt ook de samenwerking tussen Defensie en het RVB om aanvullende
inspanning. In hoofdstuk 2 is geconstateerd dat doordat de randvoorwaarden niet
altijd op orde zijn, er discussie is over tariefstijgingen en er een grote disbalans
tussen vastgoed en budget is, de samenwerking geregeld onder spanning staat. Het
is van belang dat voor een goede samenwerking duidelijke afspraken worden
gemaakt en nageleefd over de onderlinge rolverdeling, verantwoordelijkheden en
uitvoering, dat er heldere en tijdige werkopdrachten gegeven worden, de
financiering op orde is en dat de uitvoering van de projecten tijdig en ongestoord
kan starten. Dit vraagt om een stabiele en voorspelbare aansturing, op basis van
een visie en relevante informatie. Daarnaast moet er voldoende capaciteit bij beide
partijen beschikbaar zijn, om de opdrachten uit te kunnen voeren.

3.3

Maatwerk: evenwicht hervinden tussen vastgoed en budget
Naast goede randvoorwaarden is het cruciaal om het evenwicht tussen vastgoed en
budget te herstellen. Zoals in hoofdstuk 2 is geconstateerd, kan op basis van het
huidige budget ca. 60-65% van de huidige vastgoedportefeuille in een structurele,
stabiele situatie worden behouden. Vanwege de disbalans, zijn er grote
onderhoudsachterstanden opgelopen, wat een steeds grotere financiële investering
vraagt om de portefeuille weer op orde te krijgen.
Om het evenwicht te hervinden, kunnen grofweg drie maatregelen worden
genomen: het verkleinen van de portefeuille, het vergroten van de beschikbare
financiële middelen of het bijstellen van normering voor het vastgoed. Ongeacht de
omvang van de vastgoedportefeuille en het budget is het bovendien noodzakelijk om

Pagina 25 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

de onderhoudsachterstanden in te lopen. In bijlage 4 is een overzicht opgenomen
van de verschillende beleidsopties die passen bij deze maatregelen.
Juist vanwege de beperkte informatievoorziening rondom de vastgoedportefeuille,
gebruik, bezetting en de strategische behoefte, kunnen de budgettaire en
operationele consequenties van specifieke beleidsopties niet volledig worden
uitgewerkt. Daarom is ervoor gekozen om de verschillende maatregelen kwalitatief
te beschrijven. Bij de uitvoering hiervan, is het van belang om de financiële impact
door te rekenen, zodat besloten kan worden hoeveel en welke keuzes gemaakt
moeten worden. Ook moeten de verschillende opties verder worden uitgewerkt,
waaronder de mogelijkheden en gevolgen van afstoting en financiering van
monumenten.
Daarnaast is ook besloten, vanwege de grote disbalans tussen vastgoedportefeuille
en budget, geen inhoudelijke plus en min 20%-variant uit te werken en alleen een
budgetneutrale variant uit te werken. De disbalans tussen huidig budget en
vastgoed is zo groot, dat er bij het huidige beschikbare budget ingrijpende keuzes
gemaakt moeten worden. Het uitwerken van verschillende budgettaire varianten
maakt de mogelijke keuzes niet fundamenteel verschillend van elkaar.
3.3.1

Verkleinen en vernieuwen vastgoedportefeuille
Een van de meest voor de hand liggende opties is om de vastgoedportefeuille te
verkleinen. Dit ligt voor de hand, vanwege de grote disbalans tussen budget en
vastgoedportefeuille. De huidige portefeuille is te groot voor het huidige budget, en
moet daarom dus meer in lijn met het structurele budget worden gebracht.
Daarnaast blijkt, zoals in 2.5.1 beschreven, dat in het verleden vastgoed niet altijd
meegekrompen is met de krimp in beschikbaar budget. Zo is bijvoorbeeld de
omvang van het personeelsbestand wel gekrompen is ten opzichte van het daarvoor
beschikbare budget. Deze beleidsoptie biedt de kans om deze scheve verhouding te
herstellen.
Om hier goede besluiten op te nemen, is het van belang om de visie en informatie,
beschreven onder paragraaf 1, te hebben gerealiseerd. Echter gezien de enorme
disbalans moeten ook nu al stappen gezet worden om de disbalans te herstellen.
Deze transformatie moet zo snel mogelijk opgestart worden.
Verkleinen van de portefeuille kan door gebouwen af te stoten, te slopen of locaties
te vernieuwen (revitaliseren). Wanneer gebouwen vernieuwd worden, kan dit
worden aangegrepen om de locaties toekomstvast te maken en te verduurzamen.
Dit kan bijvoorbeeld door minder functiespecifiek en meer flexibel te bouwen.

3.3.2

Verkenning transformatie Defensie Vastgoedportefeuille
Eind 2020 is Defensie intern gestart met het verkennen van een transformatieplan
voor een vastgoedportefeuille. Bij de eerste verkenning wordt de Defensievisie 2035
(DV2035) op basis van de huidige beschikbare informatie zoveel als mogelijk
geïntegreerd. Uitgangspunt voor het plan is een reductie met 35-40% (2,0-2,4
miljoen vierkante meter) van de huidige vastgoedportefeuille. Deze reductie in
vastgoed vertaalt zich in een kostenreductie, waarmee een eerste stap wordt gezet
om de disbalans tussen vastgoed en beschikbaar budget te herstellen. Het
uiteindelijke doel is om door concentreren en vernieuwen een vastgoedportefeuille
te bereiken die toekomstvast en structureel betaalbaar is. Daarbij blijft het
uitgangspunt staan dat de operationele capaciteiten leidend zijn voor de daarvan
afgeleide vastgoedbehoefte, waarbij kritisch wordt gekeken naar de minimaal
noodzakelijke vastgoedbehoefte.

Pagina 26 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Wezenlijk verschil met het SVP uit 2019 is dat er een nieuw normenkader wordt
toegepast op basis van de DV2035, wat resulteert in een veel kleinere
vastgoedbehoefte. Het gaat dan bijvoorbeeld om nieuwe normen en nieuw beleid op
het gebied van personeel (in het bijzonder regionalisering), Opleiden & Trainen,
beveiliging, IT, internationale samenwerking, kantoorhuisvesting, legering,
strategische reserves en het clusteren van voorraden. Ook wordt gekeken naar de
relatie van het vastgoed met het primaire proces (zie ook 3.2.1).
Het grootste deel van het aantal vierkante meters vastgoed zit in de
gebouwcategorieën magazijnen, kantoren, legering, werkplaatsen en lesgebouwen.
In deze functionaliteiten is dan ook de grootste reductiewinst in oppervlakte te
halen. Als door herschikken en concentreren een aantal kern- en splinterlocaties
worden afgestoten, vindt ook een reductie plaats van de andere gebouwcategorieën
zoals eetzalen en keukens, recreatie- en sportgebouwen, installatiegebouwen en
deels ook hangars/stallingen.
In nauwe samenwerking met het RVB wordt op moment van schrijven van dit
rapport een rekenmodel uitgewerkt voor het doorrekenen van verschillende
huisvestingsscenario´s en het doorrekenen van nieuwe beleidskaders en -normen op
basis van de DV2035. Het model moet duidelijk maken wat de impact is van
gekozen reductiepercentages en maakt een vergelijking tussen scenario’s mogelijk.
De komende tijd worden door Defensie en het RVB drie scenario’s met elkaar
vergeleken met behulp van het rekenmodel: als vergelijkingsbasis een nul scenario,
uitgaande van de vastgoedvervangingswaarde en huidige staat van onderhoud, het
scenario SVP 2019 uitgaande van revitalisering en een verduurzamingsprogramma
in 20 jaar, en het scenario SVP DV2035 uitgaande van een veel kleinere
vastgoedportefeuille die geconcentreerd, vernieuwd en verduurzaamd wordt in 10
jaar. Een eerste berekening laat zien dat het scenario SVP DV2035 een aanzienlijke
reductie levert op het aantal gebouwen en de exploitatiekosten ten opzichte van de
huidige situatie en het SVP 2019. Het is nog niet duidelijk hoe haalbaar de
voorstellen zijn en evenmin of de opbrengst voldoende zal zijn om de mismatch
volledig te overbruggen.
Reductie in %
SVP 2019 (SVP)
Complexen
2%
Gebouwen
16%
Total cost of ownership in 30 jaar
2%
Exploitatiekosten (onderhoud,
47%
schoonmaak en energie)
Milieu (reductie CO2-uitstoot)
74%
Tabel 4. Indicatieve reductie t.o.v. 0-scenario

SVP 2.0 (DV2035)
6%
36%
16%
59%
81%

Een dergelijke transformatie in de vastgoedportefeuille doorvoeren in 10 jaar vergt
voldoende bestuurlijke executiekracht, door het realiseren van mandaat,
langetermijnbudget en capaciteit, zowel bij Defensie als bij het RVB. De huidige
Defensieportefeuille in gebouwen betreft immers in omvang globaal de helft van de
RVB-portefeuille.
Langdurig politiek-bestuurlijk draagvlak is een randvoorwaarde is om te komen tot
een reductie en concentratie van de vastgoedportefeuille. Dit betekent namelijk dat
Defensie vertrekt uit bepaalde regio’s. Kansen liggen er om locaties in de

Pagina 27 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

strategische reserve te houden en deze tegelijkertijd in te zetten voor
duurzaamheidsopgaven. Ook liggen er kansen om af te stoten locaties beschikbaar
te stellen voor bijvoorbeeld woningbouw en overige rijksvastgoedbehoeften. De
potentie van deze kansen wordt verder verkend bij de uitwerking van de
transformatie.
3.3.3

Verkennen financieringsinstrumenten
De andere kant van de disbalans is het gebrek aan voldoende financiële middelen of
toegang tot financieringsinstrumenten, waardoor nu niet op korte termijn voldoende
geïnvesteerd kan worden in het vastgoed. Het vergroten van de financiële middelen
voor vastgoed binnen deze budgetneutrale beleidsvariant, vraagt om keuzes binnen
de Defensiebegroting, waardoor er minder middelen voor bijvoorbeeld materieel of
personeel beschikbaar zijn. Daarnaast kunnen andere financieringsinstrumenten
worden verkend. Hierbij kan gedacht worden aan financiering vanuit het Recovery
and Resilience Facility (RRF) van de Europese Unie om groen uit de COVID-19 crisis
te herstellen, om zo de verduurzamingsopgave van Defensie te versnellen. Er kan
ook gedacht worden aan financiering vanuit de NAVO of (Europese) subsidies. Het
vraagt verdere verkenning en onderbouwing in hoeverre gebruik gemaakt kan
worden van deze subsidies. Tot slot kunnen door concentreren op strategische
kernlocaties, splinterlocaties worden verkocht.
Een manier om investeringen te versnellen (zonder dat het totaal aan financiële
middelen wordt vergroot), is het afsluiten van leningen. Op deze manier kan de
disbalans versneld worden ingelopen, omdat daardoor direct geïnvesteerd kan
worden in het vastgoed. Dit is alleen duurzaam als de structurele besparingen van
het versneld investeren opwegen tegen verplichtingen die leningen met zich mee
brengen aan aflossingen en rente. Lenen kan bijvoorbeeld door de leenfaciliteit, wat
een mogelijkheid is binnen een Baten/Lasten-stelsel. Hierop wordt verder ingegaan
onder paragraaf 3.4.

3.3.4

Normering
De strategische visie moet worden vertaald naar nieuwe beleidskaders en daarvan
afgeleide operationele behoefte en specifieke normering. Hoe streng de normen
worden afgesteld, zal de onderhouds- of investeringsbehoefte van het vastgoed
verhogen of verlagen. De onderhoudsnorm van Defensie ligt reeds lager dan de
gemiddelde norm bij de Rijksoverheid en daarbuiten. Deze onderhoudsnorm nog
verder verlagen, wordt niet aanbevolen. Echter, meer kwantitatieve normen wat
betreft gebruik van vastgoed, zoals legerings- of kantoorwerkpleknormen, kunnen
worden aangescherpt. Als onderdeel van het SVP worden er binnen Defensie reeds
diverse gebruiksnormen aangepast of gemoderniseerd. Gegeven de huidige
disbalans draagt het moderniseren of verlagen van deze normen bij aan het
verkleinen van de portefeuille, zodat de beschikbare middelen kunnen worden
besteed aan het inlopen van de achterstanden. Daarnaast kunnen ook normen
worden opgesteld voor het beschikbare budget per locatie, of voor het niveau van
duurzaamheid van het vastgoed. Bij het bepalen van de laatste norm, moet
rekening gehouden worden met wat wettelijk wordt voorgeschreven als
minimumeis.

3.3.5

Achterstanden inlopen
In het huidige vastgoed zijn grote achterstanden opgelopen en vindt er veel nietgepland onderhoud plaats, dat significant duurder is dan gepland onderhoud. Dit
maakt dat de situatie steeds verder verslechtert. In de routekaart en het
revitaliseringsplan van Defensie worden relevante aanbevelingen gedaan om deze

Pagina 28 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

achterstanden in te lopen, maar beide vormen een langjarig traject (circa 20 jaar)
en bieden pas op termijn soelaas. Ook op de korte termijn zijn extra middelen
noodzakelijk voor de instandhouding om te voorkomen dat de portefeuille nog
grotere achterstanden oploopt.
Daarnaast kan ook gekeken worden of door het uitruilen van grond/locaties die
gewenst zijn voor bijvoorbeeld wonen (en waar grote investeringen nodig zijn om
het vastgoed te laten voldoen aan de huidige en toekomstige eisen) nieuw vastgoed
op andere locaties kan worden gerealiseerd. Hiervoor kan aansluiting gezocht
worden bij de aanbevelingen die in het IBO Ruimtelijke Ordening worden gedaan,
zoals een meer centrale regie in het ruimtelijk domein.
3.4

Stabiele constructie: een toekomstvast stelsel
Naast het realiseren van de basisvoorwaarden en het herstellen van het evenwicht,
is het ook raadzaam om te investeren in een stabiel en toekomstvast stelsel om het
hervonden evenwicht te kunnen behouden. In hoofdstuk 2 is geconstateerd dat het
vastgoed baat heeft bij een stabiele financieringsstroom, en met minder
concurrentie met andere posten op de begroting. Hierdoor wordt en blijft het beleid
over een langere termijn voorspelbaar en uitvoerbaar.
In de afgelopen tijd heeft Defensie al een paar stappen gezet naar een meer
afgebakende en stabielere financiering van het vastgoed, door een begrotingsartikel
voor vastgoed en infrastructuur op te nemen in het DMF. Daarmee staat vastgoed
sinds 2021 op een eigen begrotingsartikel. Hiermee wordt het beschikbare budget
voor vastgoed beter afgebakend. Wel blijft het vastgoedbudget onderdeel van de
integrale begroting van Defensie en blijft het (na instemming van de Tweede Kamer)
dus mogelijk om het vastgoedbudget in te zetten voor andere posten, ten koste van
het vastgoed en vice versa. Het garandeert dus geen voortdurende stabiele
financieringsstroom.
Voor het onderhouden en investeren in het vastgoed is het van essentieel belang om
ver vooruit te kunnen kijken – het kost tijd om vastgoed te renoveren of te
vernieuwen en vastgoed heeft een lange levensduur. Om te voorkomen dat er in de
toekomst een soortgelijke problematiek als nu optreedt, is het dus van belang om
nog scherper een onderscheid tussen het vastgoedbudget en overige budgetten te
stellen, waarmee het vastgoed zo stabiel en toekomstvast mogelijk kan worden
beheerd.
Dit onderscheid kan op een aantal manieren worden gerealiseerd. De duidelijkste
afscheiding wordt bereikt door het overdragen van het vastgoed naar een
baten/lasten-stelsel (B/L-stelsel) en daaraan gekoppeld het overdragen van het
vastgoed aan een agentschap. Hier zitten in het algemeen een aantal voordelen
aan: Het introduceren van een agentschap voor vastgoed van Defensie verplicht tot
het maken van duidelijke sturingsafspraken (het zogenaamde driehoeksmodel),
waarmee ook de samenwerking tussen opdrachtgever en opdrachtnemer
geëxpliciteerd wordt. Een B/L-stelsel zorgt voor een eigen boekhouding voor het
vastgoed, waarmee het budget voor vastgoed duidelijk afgebakend wordt van de
rest van de begroting van Defensie. Ook biedt een B/L-stelsel de mogelijkheid om
investeringskosten te verdelen over meerdere jaren en worden de baten van het
vastgoed inzichtelijk gemaakt. Tot slot geeft een B/L-stelsel makkelijker toegang tot
de leenfaciliteit bij Financiën, waarmee investeringen versneld kunnen worden.
Nadelen van het introduceren van een B/L-stelsel zijn dat dit een langdurig proces
kan betreffen, waarbij goede afspraken moeten worden gemaakt.

Pagina 29 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Al met al kent een B/L-stelsel voordelen voor het vastgoedbeheer. Het introduceren
van een B/L-stelsel heeft uiteindelijk ook effect op de beschikbare budgettaire
ruimte en de planbaarheid en voorspelbaarheid van investeringen. Het biedt
daarmee dus ook inzicht in en ruimte voor het maken van (politieke) keuzes in het
vastgoedbeheer.
Er zijn een drietal varianten te bedenken waarbij wordt overgegaan naar een B/Lstelsel voor het vastgoed, om zo de stabiele financieringsstroom en vastgoedbeheer
te realiseren. Die zullen hieronder worden beschreven. Ook is er een variant
beschreven, wat binnen het huidige stelsel kan worden ingepast om meer stabiliteit
te bewerkstelligen. In bijlage 5 wordt een uitgebreider overzicht gegeven van de
voor- en nadelen van elke variant.
3.4.1

Gefaseerde overdracht van vastgoed naar RVB
In deze variant wordt in stappen al het vastgoed uiteindelijk overgedragen aan het
RVB in een nieuw te ontwikkelen ‘Defensiestelsel’. RVB ‘koopt’ hierbij gefaseerd het
vastgoed van Defensie, waarvoor het RVB per fase een conversielening bij Financiën
kan afsluiten. De ontvangsten die Defensie krijgt voor de koopsom, kan ze
investeren in het overgedragen vastgoed. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gestart
met dat deel van het vastgoed wat het meest urgent revitalisering nodig heeft,
vanwege de onderhoudsstaat en noodzaak van het vastgoed voor de primaire taak
van Defensie.
Het is voor de uitvoerbaarheid van het gefaseerd overdragen van vastgoed
belangrijk dat er per cluster (of object) van vastgoed overdracht plaatsvindt, in
plaats van per gebouw. Daarnaast vraagt deze variant nadere afspraken tussen
Defensie, RVB en Financiën, onder andere over de verdeling van
verantwoordelijkheden, zeggenschap, (eventueel) waardering van het vastgoed,
gebruik leenfaciliteit en mogelijkheden voor rentecompensatie per fase.
De gefaseerde overdracht maakt het mogelijk dat relatief snel begonnen kan worden
met de overdracht, omdat er geen taxatie vooraf van de hele vastgoedportefeuille
nodig is, maar alleen per over te dragen cluster of object. Het nadeel is, dat er
tijdelijk gewerkt wordt met een hybride situatie waarin nog niet al het vastgoed
overgedragen is. Het tijdpad waarop dit gerealiseerd kan worden, is afhankelijk van
beschikbare capaciteit en nader uit te werken (financiële) afspraken. In deze variant
kunnen Defensie en RVB geleidelijk toegroeien naar een nieuwe situatie, waarbij de
taken en verantwoordelijkheden langzaam verschuiven naar de nieuwe afgesproken
situatie, en kan het vertrouwen groeien.

3.4.2

Volledige overdracht van vastgoed naar RVB
In deze variant wordt al het vastgoed van Defensie in één keer overgedragen aan
het RVB in een nieuw te ontwikkelen ‘Defensiestelsel’. RVB ‘koopt’ het vastgoed van
Defensie. De ontvangsten op de Defensiebegroting dienen ter dekking van de
toekomstige gebruiksvergoedingen die Defensie moet betalen. Het RVB sluit voor de
volledige overname een conversielening af bij Financiën.
Voor de uitvoering van deze variant is een volledige waardering van al het vastgoed
nodig. Dit is complex, vanwege de omvang en het unieke karakter van het
Defensievastgoed. Deze variant vraagt daarom tijd in de voorbereiding, maar geeft
daarentegen wel extra financiële voordelen. RVB betaalt voor de volledige
vastgoedportefeuille een reële boekwaarde aan Defensie, waarover afspraken

Pagina 30 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

moeten worden gemaakt met Financiën. Daarnaast kunnen ook integrale afspraken
gemaakt worden over de rentecompensatie voor de gehele vastgoedportefeuille en
biedt deze variant rentevoordelen en bescherming tegen rentefluctuaties.
Bij de uitvoering van deze variant moeten nadere afspraken gemaakt worden tussen
Defensie, RVB en Financiën over onder andere verantwoordelijkheden, zeggenschap,
waardering van het vastgoed en het gebruik maken van de leenfaciliteit. Verder is
het aan te bevelen om de lessen uit eerdere overgangen van vastgoed naar het
RVB, zoals die van RWS en DJI, mee te nemen. Uit evaluatie van deze eerdere
overgangen van vastgoed naar het RVB is gebleken dat het specialtystelsel als
zodanig voldoet aan de verwachtingen.
3.4.3

Oprichten van agentschap binnen Defensie
Als overdracht naar het RVB onwenselijk wordt geacht, maar wel voordeel wordt
gezien in een B/L-stelsel, kan ervoor gekozen worden om binnen Defensie een
agentschap voor Defensievastgoed op te richten. Hiertoe kan de taak van
agentschap Paresto worden uitgebreid tot een agentschap voor huisvesting
(vastgoed, bewaking, facilitair) of kan een nieuw agentschap voor vastgoed worden
opgericht. Een agentschap is een zelfstandig onderdeel van het Ministerie dat een
eigen beheer kent met een eigen directie, begroting en financiële administratie.
Deze variant betekent dat een aantal van de algemene voordelen van het B/L-stelsel
zoals in de inleiding en onder 3.4.2 beschreven, benut kunnen worden. Ook worden
de huisvestingskosten integraal bezien. Echter, er bestaat al een agentschap voor
vastgoed – namelijk het RVB –, waarmee in deze variant dus niet volledig de
expertise en ervaring van dit agentschap wordt benut. Daarnaast is het oprichten of
uitbreiden van een agentschap complex, en voert het kabinet een ‘nee, tenzij’-beleid
als het gaat om het oprichten of uitbreiden van de taak van agentschappen.

3.4.4

Versterken huidige stelsel
Met het DMF is een eerste stap gezet naar een stabiele besturing van het Defensie
vastgoed. Vastgoed staat op een eigen begrotingsartikel en kent daarmee een meer
stabiele financiering ten opzichte van het verleden. In deze variant wordt het DMF,
binnen het KV-stelsel, meer aangevuld met B/L-eigenschappen (vaste activa
administratie, kosteninzicht), waarmee de besturing verder wordt versterkt.
Deze variant biedt ten principale geen toegang tot de algemene voordelen die in de
inleiding beschreven zijn als het gaat om het B/L-stelsel. Ook wordt niet een
structurele stabiele financieringsstroom voor het vastgoed gegarandeerd en wordt er
niet volledig gebruik gemaakt van de expertise en ervaring van het RVB. Wel is deze
variant snel uitvoerbaar, omdat het slechts aanpassingen aan het huidige stelsel
betreffen.

3.5

Conclusie
Om te komen tot een stabiele toekomst voor het Defensievastgoed moet voldaan
worden aan het creëren van de juiste randvoorwaarden. Hieronder wordt verstaan
het vaststellen van een strategische visie voor vastgoed, het borgen van een goede
informatiehuishouding, voldoende mandaat en doorzettingskracht in de
uitvoeringsorganisatie en duidelijke belegging van verantwoordelijkheden waarbij
Defensie voldoende zeggenschap behoudt bij het maken van strategische keuzes.
Zonder deze randvoorwaarden is het zeer complex om een stabiel en goed
vastgoedbeleid te voeren en de disbalans te herstellen.

Pagina 31 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Er moet daarnaast een balans gevonden worden tussen de omvang van de
portefeuille en het beschikbare budget. Dit kan gerealiseerd worden door het
verkleinen van de portefeuille, het vergroten van de financiële middelen of het
bijstellen van normering. Uitgaand van het huidige budgettaire kader en de huidige
normering zal de portefeuille met circa 35-40% in omvang moeten verkleinen door
revitaliseren, afstoten van locaties en concentreren op kernlocaties. Dit betreft een
indicatieve berekening. De mismatch is vooral gebaseerd op mismatch in het
budget, en niet op vierkante meters. Als deze mate van reductie niet wordt gehaald
blijft het vastgoed onbetaalbaar en verdringt het budget voor operationele
capaciteiten. Deze transitie vraagt een forse investering, die mogelijk is door
bijvoorbeeld middelen uit RRF of Europese/NAVO-subsidies, door inzet van
verkoopopbrengsten of door het aangaan van leningen (om investeringen te
versnellen).
Als derde is het noodzakelijk om een stabiele financieringsstroom en
vastgoedbeheer te realiseren. In de werkgroep is geconcludeerd dat de variant die
het meeste een toekomstvast en stabiel stelsel realiseert, terwijl het wel op korte
termijn uitvoerbaar is, het gefaseerd overdragen van het vastgoed aan het RVB is.
Door een gefaseerde overdracht van het vastgoed naar het RVB in een nieuw te
ontwikkelen ‘Defensiestelsel’ wordt het Defensievastgoed onderdeel van een B/Lstelsel. Groot voordeel van deze variant is dat zowel de overdracht van
werkzaamheden als het vertrouwen in het stelsel geleidelijk kunnen groeien, omdat
er gedurende het proces ervaring wordt opgedaan hoe de overdracht het beste kan
plaatsvinden.
Dit IBO adviseert dan ook deze optie verder te onderzoeken, waarbij het structureel
betaalbaar maken en houden van de Defensieportefeuille, binnen de beschikbare
budgettaire ruimte, als belangrijkste randvoorwaarde geldt.

Pagina 32 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

4

Aanbevelingen

Samenvattend kan de vastgoedproblematiek op drie sporen worden geduid, die
allemaal gelijktijdig aangepakt moeten worden om een doelmatige, toekomstvaste,
duurzame en compliant vastgoedportefeuille te realiseren en te behouden. Ten
eerste ontbreekt het aan de invulling van de noodzakelijke randvoorwaarden. Ten
tweede bestaat er een disbalans tussen de omvang van de huidige
vastgoedportefeuille en de daarvoor beschikbare financiële middelen binnen de
Defensiebegroting. Ten derde is het noodzakelijk om een stabiele
financieringsstroom en vastgoedbeheer te realiseren. Een combinatie van
verbeteringen op alle drie de sporen is noodzakelijk om te komen tot een structureel
betaalbare vastgoedportefeuille.
1. Creëren van de juiste Randvoorwaarden
Voorwaardelijk aan het vinden en behouden van een stabiel stelsel en een
evenwicht tussen vastgoed en budget is een stevig fundament.
Geconcludeerd kan worden dat verbetering op de aspecten van strategische
visie, informatievoorziening en mandaat en doorzettingskracht noodzakelijk
is.
Strategische visie: Defensie heeft onlangs een visie opgesteld voor 2035
waarin wordt aangegeven wat voor krijgsmacht Defensie in 2035 wil zijn.
Deze visie moet, met inachtneming van de kaders van een volgend kabinet,
vertaald worden naar een vastgoedbehoefte. Daarnaast leidt de visie ook tot
nieuwe beleidskaders en daarvan afgeleid een (bijstelling van de) normering
voor het vastgoed in budget, onderhoud, duurzaamheid en gebruik. Hierbij
moeten ook de (financiële) prikkels op de juiste plek worden belegd,
waardoor de normen ook worden nageleefd.
Informatievoorziening: Defensie en RVB hebben geen tot weinig inzicht in de
technische informatie en bijbehorende kosten en ten aanzien van belegging
van gebouwen/objecten. Een onderhoudsmanagement systeem (OMS)
waarmee technische- en kosten informatie over het vastgoed meer real time
inzichtelijk wordt (of periodiek wordt geschouwd) is noodzakelijk. Daarnaast
vormt strategische beleggingsinformatie een belangrijke pijler voor goed
assetmanagement.
Mandaat en doorzettingskracht: Doorzettingskracht (besluitvorming,
toewijzing middelen en snelle uitvoering) op het vastgoed van Defensie laat
te wensen over. Het is van belang dat er binnen Defensie voldoende
capaciteit en belang wordt gegeven aan de noodzakelijke transitie van de
vastgoedportefeuille. Aansturing vanuit de top, zeker in de eerste jaren is
noodzakelijk. Het oprichten van een Taskforce met een stevig mandaat die
de uitvoering van de transitie binnen Defensie moet borgen, wordt
noodzakelijk geacht.
Daarnaast vraagt ook de samenwerking tussen Defensie en het RVB om
aanvullende inspanning. Het is van belang dat voor een goede
samenwerking duidelijke afspraken worden gemaakt en nageleefd over de
onderlinge rolverdeling, verantwoordelijkheden en uitvoering. Daarnaast

Pagina 33 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

moet er voldoende capaciteit bij beide partijen beschikbaar zijn, om de
opdrachten uit te voeren.
2. Disbalans tussen vastgoed en budget
Om het evenwicht tussen vastgoed en budget te hervinden, kunnen grofweg
drie maatregelen worden genomen: het verkleinen van de portefeuille, het
vergroten van de beschikbare financiële middelen en het bijstellen van de
normen.
Verkleinen portefeuille: Op basis van het huidige budget zou men op basis
van indicatieve berekening 35-40% van de huidige vastgoedportefeuille af
moeten stoten om de balans te herstellen. Dit zal moeten gebeuren door
afstoot, sloop en vernieuwen. Bij deze transformatie kan men de objecten
toekomstvast maken en verduurzamen door bijvoorbeeld multifunctioneel en
flexibel te bouwen. Deze transitie is niet alleen noodzakelijk om de huidige
disbalans tussen budget en omvang van de portefeuille te herstellen, maar
ook om te kunnen blijven voldoen aan (klimaat)wetgeving.
Tevens liggen er kansen om objecten in strategische reserve te houden en
tijdelijk in te zetten voor duurzame doeleinden. Daarnaast kan ook gekeken
worden, of door het uitruilen van grond/locaties die gewenst zijn voor
bijvoorbeeld wonen, maar waar grote investeringen nodig zijn en/of een
veelheid aan monumenten aanwezig is, de transitie versneld kan worden
door nieuw (duurzaam en toekomstvast) vastgoed op andere locaties te
realiseren. De opgave voor Defensie kan zo in samenhang worden bezien
met kansen voor andere maatschappelijke opgaven, zoals woningbouw en
natuurherstel. Hiervoor kan Defensie aansluiting zoeken bij aanbevelingen
die in het IBO Ruimtelijke Ordening worden gedaan. Hierbij moet wel
opgemerkt worden dat een transformatie (concentratie en vernieuwing) van
de vastgoedportefeuille alleen mogelijk is met voldoende politiek-bestuurlijk
commitment. Daarnaast zal voor monumentale gebouwen moeten worden
uitgewerkt wat de gevolgen zijn ten aanzien van afstoting en financiering.
Verkennen financieringsinstrumenten: Dit kan door structureel meer geld
beschikbaar te stellen voor vastgoed. Er kan gedacht worden aan
financiering vanuit NAVO of (Europese) subsidies. Ook financiering vanuit
het RRF ten behoeve van de verduurzaming kan onderzocht worden. Een
andere mogelijkheid om de transitie richting een nieuwe balans te kunnen
financieren is door gebruik te maken van leningen, zoals mogelijk is binnen
een B/L-stelsel. Dit laatste betekent geen extra geld, maar wel
mogelijkheden om door versneld te investeren de huidige tekorten te
verkleinen.
Bijstellen normen: Tevens kan er gedacht worden aan het afstellen van
normen. Hoe streng de normen worden afgesteld, kan de onderhouds- of
investeringsbehoefte van het vastgoed verhogen of verlagen. Het
moderniseren van de kwantitatieve gebruiksnormen draagt bij aan het
verkleinen van de portefeuille. Daarnaast kunnen ook normen worden
opgesteld voor het beschikbare budget per locatie, of voor het niveau van
duurzaamheid van het vastgoed. De verwachting is echter dat alleen het
bijstellen van de normen niet voldoende oplevert op de huidige disbalans op
te lossen.

Pagina 34 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

3. Toekomstvast (stabiel) stelsel
Het is tot slot van belang om te investeren in een stabiel en toekomstvast
stelsel om het hervonden evenwicht te kunnen behouden.
Om een toekomstvast en stabiel stelsel te krijgen is het raadzaam om het
vastgoed van Defensie onder te brengen in een (eigen) stelsel in het
rijkshuisvestingsstelsel, zoals dat ook geldt voor justitiële inrichtingen. Het
Defensievastgoed wordt dan onderdeel van een B/L-stelsel waardoor er
gebruik gemaakt kan worden van de leenfaciliteit. Hierdoor kunnen
investeringen naar voren worden gehaald. De overdracht kan zowel ineens
als gefaseerd plaats vinden, ieder met zijn eigen voor- en nadelen. De
werkgroep acht een geleidelijke overgang een beter begaanbare weg. Dat
biedt zowel aan de kant van Defensie als aan de kant van het RVB de
mogelijkheid deze verandering goed vorm te geven, door snel te kunnen
starten en gedurende de overgang de opgedane lessen en ervaring mee te
nemen in de verdere overdracht. Een overgang ineens levert echter mogelijk
financieel meer voordeel op. Dit IBO adviseert dan ook de gefaseerde optie
verder te onderzoeken, waarbij het structureel betaalbaar maken en houden
van de Defensieportefeuille, binnen de beschikbare budgettaire ruimte, als
belangrijkste randvoorwaarde geldt.

Pagina 35 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5

Bijlagen

In de bijlage zijn achtereenvolgens te vinden:
1. Taakopdracht
2. Voorzitter, werkgroep en secretariaat
3. Lijst met geïnterviewde partijen en personen
4. Overzicht beleidsopties
5. Uitwerking van stelselvarianten
6. Overzicht en criteria strategische kernvoorraad
7. Afkortingenlijst

Pagina 36 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.1

Bijlage 1. Taakopdracht
Onderwerp en probleemstelling
Het Defensievastgoed 18 heeft een belangrijke ondersteunende rol in het leveren van
het primaire product van Defensie: de opwerking en gereedstelling van militaire
eenheden die kunnen worden ingezet in ieder geweldsspectrum, wereldwijd.
Daarnaast dient het vastgoed het Defensiepersoneel een veilige werk- en
leefomgeving te bieden. Het is daarom belangrijk, zeker vanwege de groei van de
Defensieorganisatie die een aantal jaar geleden door Defensie is ingezet, dat de
vastgoedportefeuille op orde is.
Al enige tijd is duidelijk dat er een mismatch is tussen de beschikbare budgetten
voor investeringen en instandhouding van het vastgoed van Defensie en het op
norm krijgen en houden van de kwaliteit van de portefeuille. Daarbij komen de
volgende knelpunten in beeld:
•
De technische kwaliteit van het vastgoed is niet geheel en niet overal op
orde/up-to-date en er is sprake van achterstallig onderhoud.
•
Defensie heeft geen volledig beeld bij de bezetting en het gebruik van haar
vastgoed- en infrastructuur portefeuille.
•
Defensie staat voor de uitdaging om, bij een groeiende organisatie,
voldoende ontwikkelruimte voor vastgoed te creëren.
•
Defensie moet aan (veranderende) wet- en regelgeving blijven voldoen en
het vastgoed verduurzamen.
De structurele betaalbaarheid van de wapensystemen van Defensie is belangrijk
voor de inzetgereedheid van Defensie. Als kapitaalintensief bedrijfsmiddel draagt de
structurele betaalbaarheid van toekomst vast, duurzaam en compliant vastgoed bij
aan de bedrijfsvoering van de krijgsmacht. Door onder andere verscherpte aandacht
van bevoegd gezag voor activiteiten van Defensie worden de prestaties van het
vastgoed van steeds groter belang.
De omvang van de vastgoedportefeuille van Defensie is bijna 6 miljoen m2 bebouwd
vloeroppervlak, verdeeld over totaal 464 locaties in binnen- en buitenland. De
portefeuille omvat circa 11.000 gebouwen. Daarnaast bezit Defensie circa 350
miljoen m2 terrein, waarvan circa 260 miljoen m2 aan oefen- en schietterreinen.
Defensie gebruikt bovendien ook indirect ruimte: geluidsruimte om te kunnen
vliegen en veiligheidszones rondom bijvoorbeeld munitieopslag. De werkgroep
brengt het beschikbare budget op de Defensiebegroting in beeld (zowel incidenteel
als structureel).
Vragen
Het IBO geeft antwoord op de volgende hoofdvraag:
Welke beleidsopties en vormgeving van het vastgoedmanagement 19 helpen, parallel
aan de objectgerichte revitalisering om de komende 5 tot 10 jaar, een doelmatige,
toekomstvaste, duurzame en compliant vastgoedportefeuille te realiseren en te
houden?
Deze vraag is uit te splitsen in de volgende deelvragen:
1. Hoe ziet de huidige vastgoedportefeuille en bezetting van Defensie er
momenteel uit? Wat is de huidige aanpak van het vastgoedmanagement en de
verantwoordelijkheidsverdeling in besluitvorming en uitvoering?

Het Defensievastgoed bevat ook infrastructuur, ook dit is onderdeel van dit IBO
Voor de governance wordt gebruik gemaakt van het reeds in uitvoering zijnde PWC
onderzoek over de governance bij Defensie
18
19

Pagina 37 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

2. Waar is afstoting opportuun? Welk afwegingskader wordt gehanteerd als het
gaat om verkleining van de vastgoed footprint door doelmatige belegging van
het vastgoed, door sloop van gebouwen en het afstoten van locaties, waarbij
herbelegging van eenheden noodzakelijk kan zijn?
3. In hoeverre is samenwerking met marktpartijen of overdracht van eigendom
aan het Rijksvastgoedbedrijf opportuun? Wat zijn hiervan de budgettaire
gevolgen?
4. Welke mogelijkheden zijn er voor het versneld realiseren van
vastgoedinvesteringen? In hoeverre kan de leenfaciliteit hier een rol in spelen,
of intensiveren van medegebruik of exogene financieringsstromen?
5. Hoe kan verduurzaming gerealiseerd worden? Welke rol spelen innovaties,
externe financiering, minder mensintensief gaan werken, het huidige museaal
bestel en aanpassen van de vastgoed- en gebruiksnormen hierin?
6. Welk vastgoedmanagement en informatievoorziening hoort bij het voorzien in
een duurzame, toekomstvaste, compliant en structureel betaalbare
vastgoedportefeuille?
Onderzoeksaanpak
Het onderzoek start met een beschrijving van de huidige vastgoedportefeuille, de
huidige aanpak van het vastgoedmanagement, het gebruik en de bezetting en de
huidige verantwoordelijkheidsverdeling in besluitvorming en uitvoering. Vervolgens
wordt in beeld gebracht welke handelingsperspectieven er zijn om een
toekomstvast, duurzaam, compliant en structureel betaalbaar systeem te ontwerpen
met een passend vastgoedmanagementstructuur en informatievoorziening over
gebruik en bezetting. Er wordt nagedacht over welke uitgangspunten nodig zijn om
keuzes te maken over afstoten, onderhouden en aanschaffen van vastgoed. Hierbij
geldt, bij het uitwerken van de deelvragen, het uitgangspunt dat er ‘geen taboes’
zijn. De werkgroep verkent beleidsopties en adviezen, conform de IBO-werkwijze.
Organisatie van het onderzoek
Leden van de werkgroep zijn vertegenwoordigers van de ministeries Financiën,
IenW, JenV, BZK (beleid en RVB), Defensie en AZ. De werkgroep kan aanvullend
externe deskundigen en stakeholders bij het onderzoek betrekken. De werkgroep
staat onder leiding van een onafhankelijke voorzitter, die wordt ondersteund door
een secretariaat vanuit de ministeries Financiën (2x), BZK (1x) en Defensie (1x).
Het IBO start in september 2020. Het IBO wordt afgerond in maart 2021.

Pagina 38 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.2

Bijlage 2. Voorzitter, werkgroep en secretariaat
Voorzitter
Hans van der Vlist
Werkgroepleden
Betül Albayrak

Ministerie van Financiën

Taco Fens

Ministerie van Financiën (plv.)

Pieterjan Rozenberg Ministerie van Algemene Zaken
Marcel van de
Leemkule
Eric Ravestijn

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Roger Paas

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
(plv.)
Ministerie van Justitie en Veiligheid

Gert van Hengel

Ministerie van Justitie en Veiligheid (plv.)

Frank Foreman

Ministerie van Binnenlandse Zaken

Irene van Munster

Ministerie van Binnenlandse Zaken (plv.)

Gerrit van Cooten

Ministerie van Defensie

Sylvia Bijl

Ministerie van Defensie

Paul den Ouden

Ministerie van Defensie (plv.)

Secretariaat
Bert Kornet

Ministerie van Financiën

Titia Zwarts

Ministerie van Financiën

Ronald van Acquooij Ministerie van Binnenlandse Zaken
Lucas Smit /
Ministerie van Defensie
Annecarijn Flens
Marianne te Hoonte- Ministerie van Defensie
Schalekamp

Pagina 39 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.3

Bijlage 3. Lijst met geïnterviewde partijen en personen
Interviews en ronde tafel gesprekken
Voor het IBO is gesproken met de volgende personen en organisaties:
Ministerie van Defensie
Ministerie van Binnenlandse Zaken
Ministerie van Financiën
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Nationale Politie
Rijkswaterstaat
Raad voor de Rechtspraak
Dienst Justitiële Inrichtingen
Universiteit van Amsterdam
Centraal Orgaan opvang Asielzoekers
Algemene Rekenkamer
NSI
Aedes
Cushman & Wakefield
Heijmans
MVGM
Vastgoedmanagement Nederland
Vestia
Vivare
Technische Universiteit Delft
Maastricht University
Werkbezoeken
Daarnaast zijn er in het kader van het IBO werkbezoeken geweest op de volgende
Defensie locaties:
De Nieuwe Haven – Den Helder
Bernhardkazerne – Amersfoort
Kamp Nieuw Milligen – Uddel

Expertsessie
Het IBO heeft ook een expertsessie georganiseerd. Daarbij waren aanwezig:
Ministerie van Defensie, Praesentis, Strukton, Arcadis, abcnova, RPS, Colliers
International, REVIM V.O.F., Humble Buildings, Go2 Spirit, Elevate real
estate/RealXL, PRE Management Consulting, Cleverstone.
De sessie werd (mede) gefaciliteerd door Tigers bij het Ministerie van Financiën.

Pagina 40 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.4

Bijlage 4. Overzicht beleidsopties
Niveau

Knoppen

Subknop

Uitvoerbaarheid?

Stelsel
Structureel inrichten
‘duurzaam’ stelsel voor
vastgoed, echter dan is
een oplossing voor het
incidentele probleem
noodzakelijk (anders
slechts verschuiven van
problemen)

Governance

1. Verantwoordelijkheidsverdeling vastgoed
scherp(er) en compact beleggen: wie besluit
op basis van welke informatie waarover?
Strategisch niveau vs. tactisch niveau.

+

Bijdrage aan
oplossing voor
disbalans en/of
stelsel?
+

2. Assetmanagement professionaliseren, zodat
centraal inzicht beschikbaar is in belegging
van locaties/gebouwen (ook weten waarvoor
en hoe effectief gebouwen worden gebruikt =
fact-checken gebruikers).
3. Driehoeksmodel van agentschap scherp
beleggen. Duidelijke afbakening van
beleidsdirectie, agentschap, eigenaar

+

+

+

4. Behoeftestellingsproces anders inrichten:
Borgen dat bij alle materieel en
(re)organisatieplannen de
vastgoedconsequenties worden doorgerekend
en gefinancierd.
1. Overdracht aan RVB: (van belang om niet
afhankelijk te worden van derden als ‘last
resort’). Eigendom van nieuwe gebouwen of
hele objecten beleggen binnen het specialtystelsel of een afgeleid stelsel
2. Pseudo-stelsel overdracht aan RVB
(definitieve overdracht, maar stapsgewijs,
wanneer voor dat gebouw financiering nodig
is).

+
Reeds in uitvoering

+
Beperkt effect voor
disbalans
+
Beperkt effect voor
disbalans

Eigenaar
vastgoed
(stabiel
systeem)

+/-

++

++

+

Toekomstvast - goedbeheerd

Langetermijnv
isie

In balans
blijven

3. Agentschap voor vastgoed binnen Defensie

+/-

+

4. ‘Hek’ om vastgoedbudget binnen DMF

++

+/-

Vertalen strategische doelen naar strategische
visie voor vastgoed: ‘wat zijn de ‘kroonjuwelen?’,
welk vastgoed is over 10-20-30 jaar (minimaal)
nodig? Waarbij:
•
De minimale vastgoedbehoefte wordt
vastgesteld o.b.v.: ‘als je het niet zou hebben,
hoe zou je het dan oplossen?’
•
Een meerjarenplan wordt opgesteld
•
Inventarisatie van welke gebouwen wel/niet
aansluiten bij strategische visie/gebruik
•
Periodiek actualiseren van de strategische
visie
1. Financiële prikkels juist beleggen. CDS ook
verantwoordelijk maken voor efficiënt gebruik
vastgoed (zorgen dat het opgeruimd en
onderhouden blijft) door hem ook de juiste
financiële prikkels te geven (niet puur als
gebruiker). O.a. door het toepassen van een
flexibele schil
2. Flexibele schil
Creëren flexibele schil om ‘ademruimte’
portefeuille te creëren (noodzakelijk om snel
in te kunnen spelen op politieke fluctuaties):
•
Strategische ontwikkelruimte (bij groei
Defensie)
•
Huurobjecten (niet-strategische functies
zoals kantoren, opslag of werkplaatsen)
(bij krimp Defensie)

+
Goed uitvoerbaar,
maar door
onduidelijkheid over
toekomst wel lastig.
Daarom extra
belangrijk om
periodiek te
actualiseren.

++

+
Financiële prikkers
aan vastgoedgebruik
koppelen is lastig

++

+

++
Zorgt weliswaar voor
een grotere
portefeuille, maar
verlicht het structurele
gebruik. Maakt
alternatief gebruik
mogelijk (bv.
duurzaamheid)

Toekomstvast - goedbeheerd

Informatievoo
rziening

Disbalans budget en
vastgoed
Incidentele ‘inhaalslag’
om de
vastgoedportefeuille
weer op orde te
krijgen,
Een structurele
oplossing is
noodzakelijk om te
voorkomen dat er in de
toekomst weer
disbalans ontstaat.
Input (o.a.) vanuit SVP
(onderdeel van SVP is
het revitaliseringsplan).

Slopen

Afstoten

‘Opruimen’

3. Total Cost of Ownership hanteren als basis in
de investeringsafweging.
4. Werken met (realistische) m2 prijs
instandhouding voor heel Defensie vastgoed
(zakelijke relatie RVB/Defensie)
Basisinformatie over (functioneel)
gebruik/bezetting/onderhoudsniveau beschikbaar
bij uitvoerder + beleidsbepaler. Waarbij:
•
Inzicht is in de exploitatiekosten per gebouw,
zodat investeringen zo effectief mogelijk
kunnen worden gedaan
•
Waar mogelijk gebruikt wordt gemaakt van
SMART-buildings
•
Periodiek (5-jaarlijks) de portefeuille wordt
geschouwd op basis van actuele normen
Gebouwen niet in gebruik of benodigd slopen,
d.m.v.:
•
8%-sloopopgave doorvoeren
•
<250m2 en ouder dan 35 jaar slopen
•
Actualisatie Taskforce NoVa om te bepalen
welke gebouwen hieronder vallen
35-40% van de vastgoedportefeuille afstoten (op
basis van huidige budget), d.m.v.:
•
Afstoten/sluiten van objecten met de hoogste
exploitatiekosten
•
Afstoten van monumenten
•
Onderzoek naar splinterlocaties
•
Onderzoek naar het clusteren van
kantoorlocaties
Afstoten/Slopen zaken die geen directe relatie
hebben met het operationele proces:
•
Historische verzamelingen en
(auto/hout)hobbyclubs
•
Reserveonderdelen van afgestoten materieel

+

++

+

+/-

+

++

+

++

+/-

+++

++

+

Toekomstvast - goedbeheerd

Bij al deze opties gaan
de kosten voor de
baten uit

Beschikbaar budget
verhogen
Hierbij gaan de kosten
voor de baten uit. Door
de huidige disbalans is
er beperkt ruimte om
hierin te investeren.

Gebruik

Relatie tussen gebruik en gebouwen optimaliseren
(o.a. door bijstellen normen, niet te bouwen op
piekbelasting, multifunctionele gebouwen)

+

+

Vergroten
financiële
ruimte
(biedt ruimte
om te
investeren,
maar brengt
wel kosten
met zich mee)

1. Leenstelsel i.c.m. overdracht aan RVB

++

+

2. Leenstelsel zonder overdracht aan RVB

+/Hiervoor zal een
uitzondering nodig
zijn
++

++

Medegebruik
(vergroten
verdiencapacit
eit)

Uitruilen
grond

3. DBFMO (of vorm van)
4. (Europese) Subsidies, waaronder Recovery
and Resilience Facility (RRF)
1. Gezamenlijk met een gemeente of civiele
opleidingsinstituten investeren in en
exploiteren van sporthallen of les- en
cateringgebouwen
2. Marktpartijen betrekken voor realiseren
verduurzamingsopgave

+

1. Ruilen van locaties. Locaties die geschikt zijn
voor woningbouw (of
natuur/duurzaamheidsprojecten) verkopen en
‘in het weiland’ nieuwe compacte kazerne
realiseren
2. Of hek van de kazerne verplaatsen zodat deel
verkocht of in medegebruik uitgegeven kan
worden
1. Revitaliseren. Dit draagt bij aan reductie van
ca. 20% strategische kernvoorraad,

+
Veel vergunningen
om mee rekening te
houden

+/Dure oplossing
++

+/-

+/Veel effort t.o.v. de
opbrengsten

+

+
Draagt bij aan
financiering en brengt
expertise
+

+/-

+

++

++

Toekomstvast - goedbeheerd

Langetermijnp
lanning
(Stabiel
financieren,
wegwerken
achterstanden
en rust in de
processen
Verduurzamen

Aanbevelingen
(levert niet een directe
besparing op, maar is
randvoorwaardelijk om
dit te kunnen behalen)

Minder
personeelintensief
Gebruik

wegwerken achterstanden en voldoen aan
duurzaamheidseisen
2. Transformeren. Gehele portefeuille binnen 10
jaar reduceren naar 65% en verduurzamen.
Daarmee rekening houdend met de
Defensievisie 2035.

+/-

+++

1. Routekaart uitvoeren (voldoen aan wetgeving
op gebied van duurzaamheid). Tevens
voorbeeldrol overheid vervullen
2. Inzetten op duurzaamheidsconvenant en
meeliften op rijksbrede realisatie daarvan
(minder sectoraal te werk gaan – opgave is
overal hetzelfde)
3. Duurzaamheid breder beleggen in de
organisatie (grotendeels gedrag) en meer
koppelen aan gezondheid
1. Standaard nieuwbouw op basis van
prefab/SMART-buildings

+

++

+

+

+

+

++

+

1. Flexibiliteit in gebouwen/portefeuille

+

+

2. Actualiseren van normen op basis van de
Defensievisie 2035
3. Marktconforme gebouwen (denk aan 1
persoonslegering, bedrijfshallen, kantoren,
sporthallen, etc.)
4. Collectief besef creëren van de problematiek

+

++

+

+/-

+

+

Toekomstvast - goedbeheerd

5.5

Bijlage 5. Uitwerking stelsel varianten
In het rapport zijn enkele varianten benoemd om een stabiel stelsel voor het
Defensievastgoed in te richten. Hieronder worden ze kort toegelicht.
1. Gefaseerde overdracht naar Defensiestelsel bij het RVB
Variant: Gefaseerde overdracht naar Pseudostelsel bij het RVB
2. Volledige overdracht naar Defensiestelsel bij het RVB
Variant: Volledige overdracht naar Pseudostelsel bij het RVB
3. Agentschap voor Vastgoed bij Defensie
4. Optimaliseren DMF (bij Defensie)

5.5.1

Variant 1: Gefaseerde overdracht naar Defensiestelsel bij het RVB
Eigenschappen
Eigendom vastgoed:
Eigenaarschap van het vastgoed wordt gefaseerd overgedragen aan het RVB, bij
voorkeur per locatie (bijv. bij aanvang revitalisering). Bij iedere overdracht betaalt
het RVB Defensie hiervoor een overnamesom.
Governance:
Er moeten afspraken worden gemaakt over de verdeling van verantwoordelijkheden
en zeggenschap. Er wordt daarbij een specifiek stelsel voor Defensie ontworpen bij
het RVB, naar analogie van het specialty stelsel. Een specifiek Defensiestelsel biedt
de mogelijkheid om het vastgoed precies op maat in te richten en kan geënt worden
op bestaande afspraken tussen RVB en Defensie, zoals:
•
Taakverdeling, zeggenschap en vergunningen
•
Tarieven/Normen voor instandhouding
Overdracht heeft gevolgen voor (politieke) verantwoordelijkheden (zoals bij
aanbestedingsregels) en boekhoudregels.
Voor de locaties die voorlopig nog niet overgedragen zijn, blijft de bestaande
governance intact. Het kan daardoor voorkomen dat tijdelijk op meerdere plekken
dezelfde functies aanwezig zijn, zowel bij Defensie als bij het RVB en dat ook
processen en werkafspraken binnen de Defensievoorraad verschillen.
Bekostiging:
Om de ‘aankoop’ van het Defensievastgoed door het RVB te kunnen realiseren, moet
er een waardering (tegen reële boekwaarde) van de portefeuille komen. RVB koopt
(tegen reële boekwaarde) het vastgoed van Defensie en sluit hiervoor een
conversielening af bij het ministerie van Financiën. Omdat de overdracht gefaseerd
gaat, hoeft telkens een klein deel te worden gewaardeerd.
De ontvangsten op de Defensiebegroting dienen, in overleg met het ministerie van
Financiën, ter dekking van de toekomstige gebruiksvergoedingen die Defensie moet
betalen. Defensie zal daarnaast afspraken met het ministerie van Financiën moeten
maken over eventuele rentecompensatie.
Vastgoedbeheer (investeringen en onderhoud) wordt onderdeel van de baten/lastensystematiek. Investeringen worden geactiveerd op de balans en vervolgens
afgeschreven. Investeringen worden gefinancierd met een lening bij het Ministerie
van Financiën. Hiervoor worden rentelasten in rekening gebracht.
Bij Defensie worden kosten in rekening gebracht (tussen haakjes de dekkingsbron):
A. vanaf overdracht portefeuille:
•
afschrijvingscomponent bestaande portefeuille (uit koopsom)

Pagina 47 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

•
rentecomponent bestaande portefeuille (compensatie)
•
opslagen voor onderhoud/apparaat/etc. (Defensiebegroting)
B. vanaf moment nieuwe opleveringen:
•
afschrijvingscomponent (deels uit koopsom/deels Defensiebegroting)
•
rentecomponent (Defensiebegroting)
•
bij uitbreiding in m2 nieuwe opslagen (Defensiebegroting)
Voordelen
•
Gefaseerde overdracht kan relatief snel worden gerealiseerd, omdat telkens
waardering van slechts een deel van de portefeuille nodig is. Bovendien kan het
vertrouwen tussen RVB en Defensie langzaam groeien.
•
Door gefaseerde overdracht kan het RVB het Defensiestelsel (en de eigen
organisatie) langzaam laten groeien zonder in één keer een verdubbeling van de
huidige stelsels in goede banen te hoeven leiden (Defensievastgoed is ongeveer
de helft van de Rijksportefeuille).
•
Op termijn meer stabiliteit in de begroting van Defensie voor huisvesting. Door
het activeren van de investeringen ontstaan namelijk lange termijn
verplichtingen (aan het RVB). Mogelijkheden om op de korte termijn tussentijds
binnen de Defensiebegroting te schuiven worden steeds kleiner.
•
Door overdracht van vastgoed naar het RVB kan er gebruik gemaakt worden van
de leenfaciliteit binnen het B/L-systeem van het RVB, waardoor investeringen
om de benodigde transitie te realiseren (vervroegd) kunnen worden gedaan.
•
Structureel inzicht in volledige integrale kosten van de vastgoedportefeuille
ondersteunt doelmatige besluitvorming in het kader van Life Cycle Costing.
•
De overdracht van Defensievastgoed naar het RVB biedt de mogelijkheid om (op
termijn) een scherpere aansturing te krijgen op resultaten.
Nadelen
•
Door de gefaseerde overdracht zal er een periode sprake zijn van een hybride
vorm van eigendom, governance en financiering van het Defensievastgoed.
•
Er moeten goede uniforme afspraken worden gemaakt voor het Defensiestelsel,
hier valt geen tijdswinst te behalen, want als al het vastgoed uiteindelijk is
overgedragen, moet dit binnen één Defensiestelsel passen.
•
Risico op rentefluctuaties als rentecompensatie alleen per ‘transactie’ kan
worden vastgesteld.
•
Bij afstoot zullen alle leningen, inclusief de conversielening, moeten worden
afgelost. Vastgoedrisico’s (plus en min) blijven daarbij voor rekening van
Defensie. Dit kan leiden tot een fors incidenteel resultaat.
•
Door te lenen wordt een schuld opgebouwd, inclusief bijbehorend renterisico.
•
Boekhoudregels bij het RVB zullen uniform gelden ook voor Defensieportefeuille.
Dit betekent o.a. dat ook vervangingsinvesteringen na revitalisering worden
geactiveerd (gelijksoortige activa gelijk behandelen).
•
Aanvullende afspraken over verantwoordelijkheden en zeggenschap (voor het
over te dragen vastgoed) zijn onvermijdelijk.
Randvoorwaarden/Aandachtspunten
•
Er moet onderzocht worden of de conversielening RVB en de rentecompensatie
bij Defensie binnen één kader vastgelegd kunnen worden om te voorkomen dat
telkens maatwerkafspraken nodig zijn en zich rentefluctuaties kunnen voordoen.
•
Er moeten uniforme afspraken komen voor al het over te dragen vastgoed om te
voorkomen dat door gefaseerde overdracht per ‘transactie’ unieke of afwijkende
kaders worden meegegeven.
•
In hoeverre gefaseerde overdracht het mogelijk maakt om tijdig voldoende
investeringsruimte te creëren, moet nader worden uitgewerkt (benodigd
begrotingsniveau stijgt met de investeringen). Uiteindelijk zal het leenplafond bij
het RVB moeten worden opgehoogd ten behoeve van investeringen in
Defensieportefeuille.

Pagina 48 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

•
•
•

Er moeten goede afspraken worden gemaakt over de toekomstige risicoverdeling
en ook de wijze waarop we met lopende risico’s omgaan, zoals asbest,
projectrisico’s en claims en rechtsgedingen.
Dit traject moet worden ingepast binnen de reguliere begrotingsplanning binnen
het Rijk.
Fiscale afspraken / tenaamstelling bij objecten waar internationale organisaties
in gehuisvest zijn, moet nader onderzocht worden.

Variant: Gefaseerde overdracht naar Pseudostelsel bij het RVB
Het pseudostelsel houdt in dat de overdracht tegen een symbolische waarde
plaatsvindt, en alleen toekomstige investeringen op de balans van het RVB worden
geactiveerd. Echter door de gefaseerde overdracht zal per ‘transactie’ slechts een
beperkt deel van de portefeuille gewaardeerd te worden.
Net als in het hierboven beschreven Defensiestelsel wordt er een specifiek stelsel
voor Defensie ontworpen bij het RVB. Het grote verschil is dat er door de overname
‘om niet’ geen conversielening voor het RVB nodig is en binnen de huidige kaders
kan Defensie, bij gebrek aan conversie, geen afspraken maken met het ministerie
van Financiën over eventuele rentecompensatie.

5.5.2

Variant 2. Volledige overdracht naar Defensiestelsel bij het RVB
Eigenschappen
Eigendom vastgoed:
Eigenaarschap van het vastgoed wordt overgedragen aan het RVB, die hiervoor een
overnamesom betaalt.
Governance:
Er moeten afspraken worden gemaakt over de verdeling van verantwoordelijkheden
en zeggenschap. Er wordt daarbij een specifiek stelsel voor Defensie ontworpen bij
het RVB, naar analogie van het specialty stelsel. Een specifiek Defensiestelsel biedt
de mogelijkheid om het vastgoed precies op maat in te richten en kan geënt worden
op bestaande afspraken tussen RVB en Defensie, zoals:
•
Taakverdeling, zeggenschap en vergunningen
•
Tarieven/Normen voor instandhouding
Overdracht heeft gevolgen voor (politieke) verantwoordelijkheden (zoals bij
aanbestedingsregels) en boekhoudregels.
Bekostiging:
Om de ‘aankoop’ van het Defensievastgoed door het RVB mogelijk te maken, moet
er een waardering (tegen reële boekwaarde) van de portefeuille komen. RVB koopt
(tegen reële boekwaarde) het vastgoed van Defensie en sluit hiervoor een
conversielening af bij het ministerie van Financiën.
De ontvangsten op de Defensiebegroting dienen ter dekking van de toekomstige
gebruiksvergoedingen die Defensie moet betalen. Defensie zal daarnaast afspraken
met het ministerie van Financiën moeten maken over eventuele rentecompensatie.
Vastgoedbeheer (investeringen en onderhoud) wordt onderdeel van de baten/lastensystematiek. Investeringen worden geactiveerd op de balans en vervolgens
afgeschreven. Investeringen worden gefinancierd met een lening bij het Ministerie
van Financiën. Hiervoor worden rentelasten in rekening gebracht.
Bij Defensie worden kosten in rekening gebracht (tussen haakjes de dekkingsbron):

Pagina 49 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

C. vanaf overdracht portefeuille:
•
afschrijvingscomponent bestaande portefeuille (uit koopsom)
•
rentecomponent bestaande portefeuille (compensatie)
•
opslagen voor onderhoud/apparaat/etc. (Defensiebegroting)
D. vanaf moment nieuwe opleveringen:
•
afschrijvingscomponent (deels uit koopsom/deels Defensiebegroting)
•
rentecomponent (Defensiebegroting)
•
bij uitbreiding m2 nieuwe opslagen (Defensiebegroting)
Voordelen
•
Meer stabiliteit in de begroting van Defensie voor huisvesting. Door het activeren
van de investeringen ontstaan namelijk lange termijn verplichtingen (aan het
RVB). Mogelijkheden om op de korte termijn tussentijds binnen de
Defensiebegroting te schuiven worden daarmee kleiner.
•
Door overdracht van vastgoed naar het RVB kan er gebruik gemaakt worden van
de leenfaciliteit binnen het B/L-systeem van het RVB, waardoor investeringen
om de benodigde transitie te realiseren (vervroegd) kunnen worden gedaan.
•
Structureel inzicht in volledige integrale kosten van de vastgoedportefeuille
ondersteunt doelmatige besluitvorming in het kader van Life Cycle Costing.
•
Volledige overdracht draagt bij aan uniforme procesafspraken voor al het
vastgoed van Defensie.
•
De overdracht van Defensievastgoed naar het RVB biedt de mogelijkheid om een
scherpere aansturing te krijgen op resultaten.
•
Het geheel activeren kent mogelijk rentevoordelen en minder risico’s t.a.v.
rentefluctuaties.
Nadelen
•
Het waarderingstraject om de ‘verkoop’ van het vastgoed van Defensie naar RVB
te kunnen realiseren, kan een lange doorlooptijd kennen, afhankelijk van de
gekozen methodiek van waarderen 20 en de hoeveelheid beschikbare informatie
over historie en/of capaciteit (zoals van taxateurs).
•
Bij afstoot zullen alle leningen, inclusief de conversielening, moeten worden
afgelost. Vastgoedrisico’s (plus en min) blijven daarbij voor rekening van
Defensie. Dit kan leiden tot een fors incidenteel resultaat.
•
Door te lenen wordt een schuld opgebouwd, inclusief bijbehorend renterisico.
•
Boekhoudregels bij het RVB zullen uniform gelden ook voor Defensieportefeuille.
Dit betekent o.a. dat ook vervangingsinvesteringen na revitalisering worden
geactiveerd (gelijksoortige activa gelijk behandelen).
•
Aanvullende afspraken over verantwoordelijkheden en zeggenschap zijn
onvermijdelijk.
Randvoorwaarden/Aandachtspunten
•
Er moeten afspraken worden gemaakt met het ministerie van Financiën over de
conversielening RVB en de rentecompensatie bij Defensie.
•
Het leenplafond bij het RVB moet worden opgehoogd ten behoeve van
investeringen in Defensieportefeuille.

20

Methodieken van waardebepaling:
•
op basis van taxatie, of
•
historische kostprijs-/-cumulatieve afschrijvingen indien de oorspronkelijke
investeringsvolumes bekend zijn (=info behoefte) of indien historie niet bekend is
•
op een wijze zoals ook bij start agentschap Rijksgebouwendienst in 1999 gehanteerd
is met een lineamodel, waarbij via herbouwwaarde, terug-indexeren naar prijspeil
bouw pand (of een basisjaar bijvoorbeeld t-20) en rekening houdend met
investeringen in die 20 jaar (=info behoefte) de huidige boekwaarde te bepalen via
cumulatieve afschrijvingen

Pagina 50 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

•
•
•

Er moeten goede afspraken worden gemaakt over de toekomstige risicoverdeling
en ook de wijze waarop we met lopende risico’s omgaan, zoals asbest,
projectrisico’s en claims en rechtsgedingen.
Dit traject moet worden ingepast binnen de reguliere begrotingsplanning binnen
het Rijk.
Fiscale afspraken / tenaamstelling bij objecten waar internationale organisaties
in gehuisvest zijn, moet nader onderzocht worden.

Variant: Volledige overdracht naar Pseudostelsel bij het RVB
De waardering van het vastgoed is een belangrijke belemmering om een
Defensiestelsel snel op- en in te kunnen richten. Een alternatief voor het
Defensiestelsel, waarbij geen waardering van de bestaande portefeuille nodig is, is
gebruik maken van een Pseudostelsel. In een Pseudostelsel wordt het eigendom van
het Defensievastgoed overgedragen aan het RVB om niet (€ 1).
Net als in het hierboven beschreven Defensiestelsel wordt er een specifiek stelsel
voor Defensie ontworpen bij het RVB. Het grote verschil is dat er door de overname
‘om niet’ geen conversielening voor het RVB nodig is en Binnen de huidige kaders
kan Defensie, bij gebrek aan conversie, geen afspraken maken met het ministerie
van Financiën over eventuele rentecompensatie.
5.5.3

Variant 3. Agentschap voor vastgoed binnen Defensie
Eigenschappen
Eigendom vastgoed:
Eigenaarschap van het vastgoed wordt belegd bij een agentschap binnen Defensie.
Governance:
Hierbij wordt de taak van Paresto uitgebreid of wordt een nieuw agentschap voor
vastgoed opgericht. De mogelijkheid tot het oprichten of aanpassen van een
agentschap wordt getoetst door het ministerie van Financiën.
Bekostiging:
Een agentschap is een zelfstandig onderdeel van het Ministerie dat een eigen beheer
kent met een eigen directie, begroting en financiële administratie.
Voordelen
•
Door overdracht van vastgoed naar een agentschap kan er gebruik gemaakt
worden van de leenfaciliteit (binnen het B/L-systeem), waardoor investeringen
om de benodigde transitie te realiseren (vervroegd) kunnen worden gedaan.
•
Structureel inzicht in volledige integrale kosten van de vastgoedportefeuille
ondersteunt doelmatige besluitvorming in het kader van Life Cycle Costing.
•
Meer stabiliteit in de begroting van Defensie voor huisvesting. Door het activeren
van de investeringen ontstaan namelijk lange termijn verplichtingen.
Mogelijkheden om op de korte termijn tussentijds binnen de Defensiebegroting
te schuiven worden daarmee kleiner.
•
Het eigendom van het vastgoed blijft binnen Defensie, zodat er geen risico’s
bestaan op inperking van zeggenschap, problematiek met vergunningen of het
faciliteren van internationale organisaties.
•
Volledige overgang draagt bij aan uniforme procesafspraken voor al het
vastgoed van Defensie.
Nadelen

Pagina 51 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

•

•
•
•

•
•

Kabinetsbeleid voor het oprichten van een agentschap is ‘nee, tenzij.”. Deze
optie is dus alleen mogelijk als er ook daadwerkelijk efficiencyvoordelen te
behalen zijn (meer kwaliteit bij gelijke kosten).
De rolverdeling tussen Defensie en RVB moet nader worden bepaald, maar de
expertise van het RVB zal nooit ten volste kunnen worden benut.
De oprichting van een agentschap kent een zeer uitgebreide procedure
(doorlooptijd circa 1,5/2 jaar).
Doordat alle rollen uit het driehoeksmodel binnen hetzelfde departement vallen,
vraagt dit om scherpe afspraken om het agentschap ook als eigenstandig
agentschap te laten functioneren.
Tot slot betekent oprichten van een eigen agentschap dat de activa administratie
in SAP van Defensie zichtbaar moet zijn.
Door te lenen wordt een schuld opgebouwd, inclusief bijbehorend renterisico.

Randvoorwaarden/Aandachtspunten
•
Soms kan een agentschap afwijken van de ‘standaard’ regelingen. Hier moet de
minister van Financiën toestemming voor geven.

5.5.4

Variant 4. Optimalisatie DMF
Eigenschappen
Eigendom vastgoed:
Eigenaarschap van het vastgoed blijft belegd binnen Defensie.
Governance:
De governance zowel intern Defensie als het RVB kan verder worden
geoptimaliseerd. De rolverdeling tussen beide partijen blijft ongewijzigd.
Bekostiging:
De bekostiging vindt plaats binnen de reguliere begrotingssystematiek. Met de
invoering van het DMF (2021) staat het vastgoedbudget wel op een afzonderlijk
begrotingsartikel. Daardoor geldt een hogere drempel (o.a. uitgebreidere
verantwoording) voor het aanwenden van vastgoedbudget t.b.v. andere doeleinden
is ingewikkeld.
Het DMF wordt zoveel als mogelijk aangevuld met B/L-eigenschappen (vaste activa,
kosteninzicht).
Voordelen
•

•
•
•

Het versterken van het huidige stelsel kost uiteraard de minste tijd en energie
(geen oprichting aparte entiteit) en sluit aan op reeds lopende initiatieven
binnen Defensie.
Het eigendom van vastgoed blijft bij Defensie in de huidige vorm behouden,
zodat er geen risico’s bestaan op inperking van zeggenschap, problematiek met
vergunningen of het faciliteren van internationale organisaties.
Beter inzicht in kosten en baten kan bijdragen aan doelmatigere besluitvorming
in het kader van Life Cycle Costing.
De noodzakelijke investeringen in de portefeuille om de huidige disbalans en
achterstanden weg te werken zijn in een KV-stelsel ook mogelijk te maken. Zo
kan er gebruik gemaakt worden van kasschuiven door budget uit latere jaren
naar voren te halen. Het vastgoedartikel wordt daarmee op de lange termijn
verlaagd, dus van belang is dat er een stabiele balans kan ontstaan.

Pagina 52 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Nadelen
•
Risico op budgetverschuivingen in de begroting van Defensie voor huisvesting.
Vanuit het stelsel zijn er geen lange termijn verplichtingen (mogelijk wel vanuit
PPS-constructies).
•
De voordelen van een B/L-stelsel, zoals het gebruik kunnen maken van de
leenfaciliteit van het ministerie van Financiën, is in de regel in een KV-stelsel
niet mogelijk.
•
De rolverdeling tussen Defensie en RVB kan nader worden bepaald, maar de
expertise van het RVB zal nooit ten volste kunnen worden benut.
Randvoorwaarden/Aandachtspunten
•

•

De stijging van uitgaven in de eerste jaren en de structurele verlaging in de
jaren daarna kan leiden tot vragen over het budget in relatie tot de NAVO-norm,
maar Defensie kan ook de keuze maken om de eigen prioriteiten tijdelijk te
verschuiven naar vastgoed, bijvoorbeeld ten kosten van materieel, waardoor het
begrotingsplafond niet wordt overschreden.
Een alternatief kan zijn om voor deze specifieke opgave een maatwerk afspraak
met Financiën te maken omtrent lenen. Defensie heeft hier in het verleden
gebruik van gemaakt voor het pensioenakkoord, maar ook voor de financiering
van specifieke complexen. De vraag is of dit mogelijk is, omdat er ook ‘reguliere’
alternatieven beschikbaar zijn.

Pagina 53 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.6

Bijlage 6. Overzicht en criteria strategische kernvoorraad
In het Strategisch Vastgoedplan (2019) heeft een herdefiniëring van de strategische
kernvoorraad plaatsgevonden, waarbij de volgende criteria zijn gehanteerd:
“Een Defensielocatie in eigendom van Defensie en binnen de Nederlandse grenzen
behoort tot de strategische kernvoorraad wanneer het aan een of meerdere van
onderstaande voorwaarden voldoet:
-

-

Uniciteit van de locatie als het gaat om beschikbaarheid, aanwezigheid van
alternatieven, de complexiteit van een vervanging of de acceptatie van de
omgeving van het bestaand gebruik op de locatie;
De toegevoegde waarde voor het primaire proces in de zin van operatien,
opleidingen of logistiek;
De vervangingswaarde is groter dan M€ 400;
Maatschappelijk draagvlak voor behoud van de locatie i.c. politieke
gevoeligheid bij afstoten;
Potentie voor het creëren van strategische ontwikkelruimte.”

Het toepassen van deze criteria zorgt voor een strategische kernvoorraad in
eigendom en binnen de Nederlandse grenzen van in totaal 55 locaties of objecten.
Vanuit de objectgerichte benadering zijn objecten die op kleine afstand van elkaar
liggen, geclusterd om de objectbenadering ook in regionaal perspectief te plaatsen.
Van de in totaal 33 clusters maken de eerste 27 clusters onderdeel uit van het
revitaliseringsprogramma.
Cluster

Object

1

Plaats

Cluster Woensdrecht
1

2

VLIEGBASIS WOENSDRECHT

Hoogerheide

Cluster Legerplaats Soesterberg
2

DU MOULINKAZERNE

Soesterberg

3

LC KAMP SOESTERBERG

Soesterberg

4

SOLDAAT KETTING OLIVIERKAZERNE

Soesterberg

5

SERGEANT-MAJOOR SCHEICKKAZERNE

Soesterberg

3

Cluster Den Helder/Wadden
6

LUITENANT-KOLONEL MAASKAMP

Den Helder

7

JOOST DOURLEINKAZERNE

Den Hoorn

8

COMPLEX NIEUWE HAVEN

Den Helder

9

MARINEKAZERNE ERFPRINS

Den Helder

10

KIM

Den Helder

11

MVK DE KOOY

Den Helder

4

Pagina 54 van 57

Naam Cluster/Object

Cluster Arnhem/Schaarsbergen
12

COMPLEX KLEIN HEIDEKAMP

Arnhem

13

ORANJEKAZERNE

Arnhem

14

MC DUIVELSBERG

Arnhem

15

COMPLEX GROOT HEIDEKAMP

Arnhem

16

MLT DEELEN

Arnhem

Toekomstvast - goedbeheerd

Cluster

Object

Naam Cluster/Object

Plaats

5

17

KAMP HOLTERHOEK

Eibergen

6

18

JOHAN WILLEM FRISOKAZERNE

Assen

7

19

BERNHARDKAZERNE

Amersfoort

8

Cluster Breda
20

KONINKLIJKE MILITAIRE ACADEMIE

Breda

21

TRIP VAN ZOUDTLANDTKAZERNE

Breda

9

22

LEGERPLAATS ERMELO

Ermelo

10

23

VAN GHENTKAZERNE

Rotterdam

11

24

ENGELBRECHT VAN NASSAUKAZERNE

Roosendaal

12

Cluster West-Veluwe
25

LEGERPLAATS STROE

Stroe

26

KAMP NIEUW MILLIGEN

Uddel

27

KAMP AOCS NIEUW MILLIGEN

Uddel

13

14

Cluster LEEUWARDEN
28

VLIEGBASIS LEEUWARDEN

Leeuwarden

29

SCHIETRANGE VLIEHORS

Vlieland

30

KORPORAAL V OUDHEUSDENKAZERNE

Hilversum

15

Cluster Huis ter Heide
31

CAMP NEW AMSTERDAM

Huis ter Heide

32

WALAARDT SACRE KAMP

Huis ter Heide

16

Cluster Vught
33
34

17

LUNETTENKAZERNE

Vught

VAN BREDERODEKAZERNE

Vught

Cluster Oost-Veluwe
35

LKOL TONNETKAZERNE

t Harde

36

PRINSES MARGRIETKAZERNE

Wezep

37

LEGERPLAATS BIJ OLDEBROEK

t Harde

18

Cluster Den Haag
38

FREDERIKKAZERNE

‘s-Gravenhage

39

KONINGIN BEATRIXKAZERNE

‘s-Gravenhage

40

COMPLEX BRASSERSKADE

‘s-Gravenhage

19

Cluster HAVELTE
41

JOHANNES POSTKAZERNE

Darp

20

42

KONING WILLEM III KAZERNE

Apeldoorn

21

43

LEGERPLAATS HARSKAMP (GWK)

Harskamp

22

44

VLIEGBASIS VOLKEL

Volkel

23

45

VLIEGBASIS GILZE-RIJEN

Rijen

24

46

VLIEGBASIS EINDHOVEN

Eindhoven

25

47

GENM DE R V S KAZERNE

Oirschot

26

48

LUITENANT-GENERAAL BESTKAZERNE

Vredepeel

Pagina 55 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

Cluster

Object

Naam Cluster/Object

Plaats

27

49

NASSAU-DIETZKAZERNE

Budel

28

50

WILLEM L V NASSAUKAZERNE

Zoutkamp

29

51

MMC VEENHUIZEN

Veenhuizen

30

52

KONINGIN MAXIMAKAZERNE

Badhoevedorp

31

53

HV NASSAU OUWERKERKKAMP

Brunssum

32

54

NCIA

‘s-Gravenhage

33

55

MARINE ETABLISSEMENT AMSTERDAM

Amsterdam

Pagina 56 van 57

Toekomstvast - goedbeheerd

5.7

Bijlage 7. Afkortingenlijst
B/L-stelsel
DBFMO
DJI
DMF
DOSCO
DOKM
DV2035
IBO
KV-stelsel
MJOP
NAVO
pp
PwC
RRF
RVB
RWS
SVP

Baten/Lasten-stelsel
Design, Build, Finance, Maintain, Operate
Dienst Justitiële Inrichtingen
Defensiematerieelbegrotingsfonds
Defensie Ondersteuningscommando
Doorontwikkeling Krijgsmacht
Defensievisie 2035
Interdepartementaal Beleidsonderzoek
Kasverplichtingenstelsel
Meerjarenonderhoudsplan
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
prijspeil
PricewaterhouseCoopers
Recovery and Resilience Facility
Rijksvastgoedbedrijf
Rijkswaterstaat
Strategisch Vastgoedplan

Pagina 57 van 57