Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

24 515

Preventie en bestrijding van stille armoede en
sociale uitsluiting

29 689

Herziening Zorgstelsel

29 544

Arbeidsmarktbeleid

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

Nr. 501

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 november 2019
Inleiding
In de Sociale Staat van Nederland schetst het SCP elke twee jaar1 een
uitgebreid beeld van onze samenleving, met daarin onder andere
aandacht voor maatschappelijke opvattingen, onze economie, het
onderwijs en andere aspecten die het maatschappelijk welzijn
beïnvloeden. Daarnaast staat in elke editie een verdiepend thema centraal.
In de editie van 2019 gaat het SCP nader in op de objectieve leefkwaliteit
en de subjectieve levenstevredenheid van mensen – respectievelijk hoe
het feitelijk gaat met Nederlanders en hoe mensen zelf vinden dat het
gaat. Met deze brief reageert het kabinet op de bevindingen van het SCP.2
In algemene zin gaat het goed met de kwaliteit van leven. Zo concludeert
het SCP dat de Nederlandse kwaliteit van leven in vergelijking met andere
Europese landen hoog is. Volgens het World Happiness Report behoort
Nederland zelfs tot de gelukkigste vijf landen van de wereld.3 Tegelijkertijd
concludeert het SCP dat er achterblijvers zijn: sommige mensen kunnen
meekomen in een veranderende wereld of profiteren daar juist van; maar
andere mensen kunnen niet aanhaken of raken hun aansluiting juist kwijt.
Dat veel mensen achterblijven – of zich zorgen maken over achterblijven –
is een ontwikkeling die het kabinet zorgen baart. De verschillen tussen
1

De Sociale Staat van Nederland komt uit in oneven jaren. In even jaren publiceert het SCP een
«light-versie».
2
Op 1 oktober 2019 heeft de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid het
kabinet gevaagd om voor de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid te reageren op dit rapport. Met deze brief geven wij invulling aan dit verzoek.
3
Helliwell, J., Layard, R., & Sachs, J. (2019). World Happiness Report 2019, New York:
Sustainable Development Solutions Network.

kst-24515-501
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

1

groepen die het SCP beschrijft hebben een belangrijke plek gekregen in
het Regeerakkoord. Daarin is benoemd dat we het als Nederland
gemiddeld goed doen, vergeleken met andere landen, maar dat te veel
mensen dat zelf nog niet zo ervaren. Te veel mensen hebben het gevoel
dat de overheid er niet voor hen is, blijkt ook uit protesten van de laatste
maanden.
In de kabinetsreactie op de vorige editie «de Sociale Staat van Nederland
2017» heeft het kabinet daarop gereflecteerd. In die brief is uiteengezet
hoe het kabinet aankijkt tegen verschillen tussen groepen in de samenleving en hoe het kabinet die ontwikkeling tegemoet treedt.4 Deze brief
over het rapport van 2019 neemt daarom de eerdere brief over de Sociale
Staat van Nederland 2017 als uitgangspunt.
Leeswijzer
De brief vervolgt met een samenvatting van de bevindingen uit het
rapport. Hierna volgt een appreciatie. Daarna gaat de brief in op het
handelingsperspectief dat het kabinet op deze thema’s ziet, onderverdeeld
in vier thema’s: de kans om je te ontwikkelen, de kans op goed werk, de
kans op invloed en – nieuw in vergelijking met de vorige brief – de kans
op een goede woning.
Het rapport
In «de Sociale Staat van Nederland» beschrijft het SCP de leefsituatie van
de Nederlandse bevolking. Het SCP gebruikt hiervoor kerncijfers die onder
andere gaan over onderwijs, arbeid, inkomen, zorg, vrijetijdsbesteding,
maatschappelijke participatie, veiligheid, huisvesting en woonomgeving.
Uit de Sociale Staat van Nederland 2019 blijkt dat de objectieve en
subjectieve kwaliteit van leven gemiddeld hoog is, maar de afgelopen tien
jaren niet is toegenomen. De leefsituatie-index, die een samenvattend
inzicht geeft over de objectieve kwaliteit van leven van de bevolking5,
verbeterde tussen 2008 en 2010, maar verslechterde van 2010 tot 2012.
Daarna bleef de leefsituatie-index gelijk aan het niveau van 2008. Ook de
subjectieve kwaliteit van leven is ongeveer gelijk gebleven. Nederlanders
geven hun leven gemiddeld een rapportcijfer van 7,8. In 2008 was dit 7,9.
Het beeld over de laatste tien jaar verschilt van het beeld over de laatste
25 jaar, zoals dat geschetst werd in de Sociale Staat van Nederland 2017.
Daaruit bleek dat de kwaliteit van leven in de voorgaande 25 jaren is
gestegen. Op vrijwel alle terreinen is sinds 1990 vooruitgang geboekt. Zo
is de levensverwachting, het opleidingsniveau, de arbeidsparticipatie en
het besteedbaar inkomen sterk toegenomen.
Achter de hoge gemiddelden gaan grote verschillen schuil. Wat betreft de
objectieve kwaliteit van leven zijn er verschillen naar inkomen, opleiding
en leeftijd. Mensen met een hoog inkomen of een hogere opleiding
hebben een betere leefsituatie dan mensen met een laag inkomen of een
lagere opleiding. Daarnaast hebben jongeren gemiddeld een betere
leefsituatie dan ouderen. Gelukkig hebben 65-plussers een inhaalslag
gemaakt. Het beeld over deze verschillen is vergelijkbaar met het beeld
dat in de Sociale Staat van Nederland 2017 werd geschetst.

4
5

Kamerstukken 24 515, 30 012 en 29 544, nr. 447.
In de leefsituatie-index zijn gegevens opgenomen die gaan over de domeinen gezondheid,
woonsituatie, sociale en maatschappelijke participatie, sportbeoefening, levensstandaard,
mobiliteit, sociaal-culturele vrijetijdsactiviteiten en vakantiegedrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

2

Er zijn ook verschillen voor wat betreft de subjectieve kwaliteit van leven.
Hoewel het gemiddelde rapportcijfer gelijk is gebleven, geeft een groter
gedeelte van de Nederlandse bevolking aan zeer ontevreden of juist zeer
tevreden te zijn met het leven. Het aandeel Nederlanders dat het leven een
rapportcijfer van 6 of lager geeft is in tien jaar gestegen van 9% naar 13%.
Het aandeel Nederlanders dat het leven een rapportcijfer van 9 of hoger
geeft is van 26% naar 28% gestegen. Ook dit beeld is vergelijkbaar met de
Sociale Staat van Nederland 2017.
De verschillen concentreren zich in bepaalde delen van de samenleving.
Het SCP heeft in deze editie van de Sociale Staat van Nederland de relatie
tussen de objectieve en subjectieve kwaliteit van leven onderzocht. Het
blijkt dat het met een ruime meerderheid (85%) objectief en subjectief
gezien niet opvallend goed of slecht gaat. Met 9% gaat het juist zeer goed,
zowel in objectieve als in subjectieve zin. Daar staat tegenover dat het met
3% van de bevolking zeer slecht gaat. Deze groep bestaat uit mensen die
over weinig hulpbronnen beschikken (zoals inkomen, arbeid, opleiding,
gezondheid, een sociaal netwerk of vaardigheden) en deze groep is over
het algemeen pessimistisch over hun kansen en mogelijkheden.
De Sociale Staat van Nederland 2019 signaleert ten slotte drie maatschappelijke vraagstukken die de komende jaren aandacht vragen van
onderzoek en beleid. Groeiende onzekerheid en zorgen over de toekomst
zijn volgens het SCP een gevolg van veranderingen van bijvoorbeeld de
verzorgingsstaat, arbeidsmarkt en woningmarkt, die oude zekerheden
aantasten. Blijvende kansongelijkheid voor de kwaliteit van leven is
volgens het SCP een uitdaging, omdat verschillen tussen groepen zoals
lager- en hogeropgeleiden, hoge en lage inkomensgroepen en tussen
chronisch zieken en gezonde personen de laatste jaren niet zijn
afgenomen. Tot slot signaleert het SCP toenemende gepercipieerde
sociale tegenstellingen en maatschappelijke onvrede of, anders gezegd,
dat mensen zich zorgen maken over de manier waarop we met elkaar
omgaan, over asociaal gedrag en groeiende onverdraagzaamheid.
Appreciatie
De Sociale Staat van Nederland 2019 sluit aan bij een breed gevoelde zorg
over de scheidslijnen binnen onze samenleving. De samenleving
verandert steeds sneller, onder meer door de invloed van globalisering,
technologische vooruitgang en flexibilisering. De voordelen van deze
ontwikkelingen zijn bekend: nieuwe banen, producten en applicaties die
ons leven makkelijker maken en zelfs meer producten in de supermarkt en
via internet. Maar er bestaan ook substantiële nadelen: mensen verliezen
hun baan, herkennen hun buurt niet meer of vinden lastiger aansluiting
doordat ze hun weg niet kunnen vinden op digitale kanalen. Dit draagt bij
aan de groeiende onzekerheid en zorgen over de toekomst die het SCP in
zijn rapport benoemt. Want ook mensen met wie het nu goed gaat, maken
zich zorgen over hoe deze ontwikkelingen hen in de toekomst raken.
De voor- en nadelen van al deze ontwikkelingen zijn bovendien niet gelijk
verdeeld. Want hoewel iedereen door ontwikkelingen als globalisering,
technologische vooruitgang en flexibilisering wordt geraakt, komen veel
nadelen steeds terecht bij dezelfde groepen. Mensen met een slechte
gezondheid hebben bijvoorbeeld vaker slechtere contracten, vinden
moeilijker een nieuwe baan, en beschikken over minder buffer om
tegenslagen op te vangen. En aan de andere kant komen ook de
voordelen vaak bij dezelfde mensen terecht: mensen die een goede
positie hebben op de arbeidsmarkt zijn bijvoorbeeld vaker gezond,
hebben meer digitale vaardigheden, en hebben een beter netwerk. Waar
in sommige delen van de samenleving sprake is van een opstapeling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

3

kansen, ontstaat in andere delen een opstapeling van risico’s – de
blijvende kansenongelijkheid waar het SCP voor waarschuwt. Het gevolg
is dat scheidslijnen in de samenleving dieper dreigen te worden:
achterstanden stapelen zich op en voorsprongen worden groter. En dat is
niet een alleen een individueel probleem, want als veel mensen achterblijven, verliezen we allemaal.
Deze ontwikkelingen baren het kabinet zorgen. De ambitie om te bouwen
aan een samenleving waarin mensen zich zeker voelen en vertrouwen in
de toekomst kunnen hebben, was daarom een uitgangspunt voor het
Regeerakkoord en een belangrijk thema in de recente Troonrede. Hoewel
we in dit land veel hebben om dankbaar te zijn, voelen teveel mensen die
zekerheid en dat vertrouwen nu niet. Zij hebben bijvoorbeeld het gevoel
stil te staan terwijl de rest van de wereld doorgaat, voelen zich niet serieus
genomen door de politiek, of voelen zich benadeeld door een onpersoonlijke overheid.
De laatste maanden hebben we genoeg voorbeelden gezien die onderstrepen dat onderhoud aan de randvoorwaarden van de overheid
noodzakelijk is. Ophef over de aanpak van de stikstofproblematiek hebben
het kabinet niet alleen voor een enorm complex inhoudelijk vraagstuk
gesteld, maar ook benadrukt dat sommige groepen er weinig vertrouwen
in hebben dat de overheid en haar instituties ook voor hun belangen
opkomt. Fouten bij overheidsdienstverleners als het UWV en de Belastingdienst zijn schadelijk voor publiek vertrouwen in de overheid, juist omdat
dat de plekken zijn waar mensen met de overheid in contact komen. En de
laffe moord op advocaat Derk Wiersum heeft op tragische wijze laten zien
dat ondermijnende criminaliteit een acute dreiging is voor onze democratische rechtstaat.
Het herstellen van zekerheid en vertrouwen begint met het geven van
kansen aan mensen om hun leven naar eigen inzicht in te vullen. Ook het
SCP bevestigt dat het gevoel regie te hebben over het eigen leven
verband houdt met zowel de objectieve leefkwaliteit als de subjectieve
levenservaring van mensen. In de kabinetsreactie op de vorige Sociale
Staat van Nederland heeft het kabinet daartoe een driedelige agenda
uiteengezet. In deze kabinetsreactie komen de belangrijkste ontwikkelingen op diezelfde thema’s aan bod.
1. De kans om jezelf te ontwikkelen. Dat betekent de kans op een goede
start, maar ook om ondersteuning om te blijven leren tijdens ons leven
en om ook vaardigheden op te doen die we buiten de werkvloer nodig
hebben.
2. De kans op goed werk. Dat betekent het verbeteren van balans op de
arbeidsmarkt, maar ook maatregelen op het gebied van gelijke kansen
naar etniciteit en gender.
3. De kans op invloed. Dat betekent het versterken van de democratische
rechtstaat, het aanpassen van onze beleidspraktijk op de leefwereld
van mensen en het tegengaan van ondermijnende krachten zoals
radicalisering en extremisme.
Daarnaast is in deze brief een nieuw thema opgenomen: de woningmarkt.
De laatste twee jaar is de krapte op de woningmarkt toegenomen, met
gevolgen voor de leefsituatie van mensen. Het kabinet onderneemt actie
om die krapte aan te pakken.
4. De kans op een goede woning. Dat betekent een prettige leefomgeving
en een betaalbare woning die bij je past.
Het verdient daarnaast vermelding dat maatschappelijke samenhang als
thema ook betrokken wordt bij de Brede Maatschappelijke Heroverwe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

4

gingen waarover uw Kamer eerder is geïnformeerd6. Hierbij wordt ook
gebruik gemaakt van de kennis en expertise van onder andere het SCP op
dit thema.
1. De kans om jezelf te ontwikkelen
Het SCP constateert dat de Nederlandse bevolking steeds beter opgeleid
is. Nederland doet het ook in vergelijking met andere Europese landen
goed. In Europa is het aandeel jongvolwassenen (30–34 jaar) met een
hoog opleidingsniveau tussen 2008 en 2018 gestegen van 31% naar bijna
41% en in Nederland van 40% naar ruim 49%. Maar in de vorige kabinetsreactie heeft het kabinet aangegeven dat ook wij voor uitdagingen staan.
Het kabinet wil dat iedereen een eerlijke kans krijgt zich te ontwikkelen.
Eigen inzet en talenten van kinderen moeten leidend zijn voor de
onderwijsloopbanen van kinderen, niet achtergrond of opleidingsniveau
van hun ouders. Dat stelt iedereen in staat wat van zijn leven te maken,
maar maakt mensen bijvoorbeeld ook weerbaarder bij tegenslag en
voorkomt criminaliteit onder kwetsbare jongeren.
Het is belangrijk dat we zover mogelijk een gelijke start krijgen, maar ook
dat ontwikkeling later in het leven mogelijk blijft om eventuele tegenslagen op te kunnen vangen. Dat betekent niet alleen dat we onszelf
blijven ontwikkelen om duurzaam inzetbaar te zijn, maar ook mensen in
staat stellen om vaardigheden te ontwikkelen die ze buiten de werkvloer
nodig hebben. Bijvoorbeeld om langer gezond te blijven of om kennis te
hebben van onze cultuur.
Een goede start
Gebleken is dat vroege interventie om achterstanden te bestrijden loont.
Daarom heeft dit kabinet fors geïnvesteerd in de versterking van
voorschoolse educatie en in het onderwijsachterstandenbeleid van
basisscholen. Er is € 170 miljoen extra beschikbaar gesteld voor de
verhoging van de kwaliteit en intensiteit van voorschoolse educatie.
Overgangen in het onderwijs mogen geen onnodige belemmeringen voor
leerlingen en studenten opwerpen. Met verschillende maatregelen
worden belemmeringen weggenomen, bijvoorbeeld door de introductie
van een doorstroomrechten vmbo/havo en havo/vwo. Het wetsvoorstel
Wet gelijke kans op doorstroom naar vmbo/havo is bij uw Kamer
ingediend. Een wetsvoorstel over het doorstroomrecht havo/vwo is in
voorbereiding.7
Voor de kansen op de arbeidsmarkt is het belangrijk dat iedereen een
startkwalificatie haalt. Het aantal jongeren dat zonder een havo-, vwo- of
ten minste een mbo-2-diploma de school verlaat, is de afgelopen tien jaar
sterk gedaald. De laatste twee jaren stijgt dit aantal echter weer licht. In
het schooljaar 2017/»18 stroomden ongeveer 25.000 jongeren voortijdig
uit het onderwijs. Dat waren er ruim 1.800 meer dan het jaar daarvoor.
Met het mbo, vo en gemeenten wordt vanaf schooljaar 2020/2021 met een
nieuwe ronde regionale afspraken voor de duur van vier jaar gestart om
voortijdig schoolverlaten tegen te gaan.
Het SCP wijst op de signalen werkdruk en stress bij onderwijzend
personeel. Het onderwijs is een sector waar werknemers relatief tevreden
zijn met het werk, maar de burn-out klachten tegelijk groot zijn. Het risico
op burn-out is, op de horecasector na, in het onderwijs het hoogst.

6
7

Kamerstuk 32 359, nr. 3.
Kamerstuk 35 195, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

5

Het kabinet deelt de zorgen over oplopende werkdruk in het onderwijs.
Voor het schooljaar 2019–2020 is er 333,5 miljoen beschikbaar om de
werkdruk tegen te gaan, oplopend tot 430 miljoen euro per jaar. Met dit
geld kunnen scholen bijvoorbeeld onderwijsassistenten, conciërges en
vakleerkrachten aannemen. De teams op scholen hebben zelf bepaald
waar zij behoefte aan hebben in het verlagen van de werkdruk. De eerste
positieve effecten zijn inmiddels zichtbaar. Er zijn 3.000 fulltime
werknemers (fte) bijgekomen in het primair onderwijs. Het gaat daarbij
vooral om onderwijsondersteunend personeel. In het met de onderwijspartijen recent afgesloten convenant investeert het kabinet 460 miljoen
euro extra voor de aanpak van het personeelstekort in het onderwijs.
Onderdeel van dit convenant is dat er 97 miljoen euro naar voren wordt
gehaald om de werkdruk voor leraren en schoolleiders in het primair
onderwijs te verminderen.
Het maken van een goede start is, ten slotte, niet alleen afhankelijk van
goed onderwijs, maar ook van een goede thuissituatie. Schulden van
ouders kunnen ervoor zorgen dat kinderen op achterstand komen. Met het
Actieplan Brede Schuldenaanpak zet het kabinet zich, in samenwerking
met onder andere gemeenten, in voor een goede samenwerking bij de
aanpak van schulden, het verbeteren van gegevensuitwisseling om de
schuldenaar te ontzorgen, de zekerheid van een solide bestaansminimum
voor mensen met schulden en, in algemenere zin, verbetering van de
dienstverlening8. Om kinderarmoede te bestrijden zet het kabinet onder
andere in op het lonender maken van werken voor ouders met een laag
inkomen, het ondersteunen van gemeenten bij het vormgeven van hun
armoedebeleid en het in beeld brengen en verspreiden van goede
voorbeelden van armoedebestrijding9.
Ontwikkelen als weg naar beter werk
We werken langer door en kennis en vaardigheden raken op de arbeidsmarkt sneller verouderd. Scholing tijdens het werkende leven wint
daarom alleen maar aan belang. Het kabinet helpt mensen de regie te
pakken over hun ontwikkeling door duidelijkheid te bieden aan private
partijen over de fiscale behandeling van individuele leer- en ontwikkelbudgetten. Daarnaast heeft het kabinet het STAP-budget geïntroduceerd om
mensen financieel te ondersteunen bij hun duurzame inzetbaarheid. Het
kabinet investeert bovendien extra in de aanpak van laaggeletterdheid om
volwassenen die moeite hebben met taal, rekenen of digitale vaardigheden beter te ondersteunen.10 Om het makkelijker te maken om eigen
regie te pakken, wil het kabinet bovendien inzichtelijker maken welke
scholingsmogelijkheden iemand heeft, ook in financieel opzicht. Hiervoor
is een verkenner aangesteld die de haalbaarheid hiervan onderzoekt.
Verder lopen er regionale pilots die aanknopingspunten moeten opleveren
om te komen tot verbeteringen in de ondersteuning van werkenden,
werkzoekenden en werkgevers. Ook is er gericht aandacht voor het
stimuleren van een leven lang ontwikkelen in het mkb en in de landbouw-,
horeca- en recreatiesector, waarvoor een subsidieregeling in de maak is.
Het kabinet werkt daarnaast ook actief aan het flexibeler en aantrekkelijker
maken van het opleidingsaanbod, zodat een opleiding ook goed te
combineren is met werk en privéleven.

8

Kamerstuk 24 515, nr. 489.
Kamerstuk 24 515, nr. 494.
10
Kamerstuk 28 760, nr. 84.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

6

Aandacht voor een brede ontwikkeling
Het SCP benadrukt ook in deze publicatie11 het belang van verschillende
soorten hulpbronnen, waar mensen in verschillende mate over
beschikken. Het gaat daarbij niet alleen om een opleiding of vermogen,
maar ook om bijvoorbeeld een goede gezondheid, sociale vaardigheden
en mentale weerbaarheid. Hulpbronnen die allemaal bijdragen aan de
mate waarin iemand regie heeft over het eigen leven. Omdat die
hulpbronnen divers zijn, moet onze aandacht voor ontwikkeling dat ook
zijn.
Het kabinet zet daarom in op het verkleinen van gezondheidsachterstanden. In november 2018 heeft de Staatssecretaris van VWS daarom
met ruim zeventig partijen het Nationaal Preventieakkoord gesloten. Dit
akkoord bevat gezamenlijke ambities en maatregelen om roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik terug te dringen. Met name roken
en overgewicht en de daarmee samenhangende ziektelast komen vaker
voor bij de groep mensen met een praktische opleiding en laag inkomen.
Maatregelen zoals de verhoging van de tabaksaccijns zullen daarom met
name tot gezondheidswinst leiden bij groepen met het grootste gezondheidspotentieel. Om resultaten te bereiken is tevens actie nodig op de
achterliggende problematiek, zoals armoede en werkgelegenheid, en op
een gezonde fysieke leefomgeving. Gemeenten richten zich met lokale
afspraken juist op de verbinding tussen gezondheid, omgeving en
achterliggende problematiek. Ook met andere programma’s van VWS
wordt specifiek ingezet op mensen die te maken hebben met gezondheidsachterstanden, zoals Gezond in de stad, Kansrijke start of Eén tegen
eenzaamheid.
Ook mentale weerbaarheid is een belangrijke hulpbron. De laatste jaren is
er, gelukkig, steeds meer aandacht voor de sociale inclusie van mensen
met psychische aandoeningen. Met het Meerjarenprogramma depressiepreventie wordt via een levensloopbenadering van de hoogrisicogroepen
per risicogroep een keten gevormd van signaleren, bespreken, verwijzen/
toeleiden en uitvoeren van interventies voor depressiepreventie. In 2018 is
gestart met de campagne »Hey! Het is oké» om depressie beter
bespreekbaar te maken. In 2019 is deze campagne verbreed met de angst
en -paniekstoornissen. Inmiddels is het de inzet om breed psychische
klachten beter bespreekbaar te maken, te normaliseren en het zelfstigma
te bestrijden. De Ministeries van VWS en van SZW werken samen om de
arbeidsparticipatie van mensen met psychische aandoeningen te
vergroten. Daarnaast besteedt OCW aandacht aan signalen dat er onder
leerlingen en studenten sprake is van toenemende prestatiedruk, met
mogelijk gevolgen voor mentale gezondheid. Om een landelijk beeld van
de mentale gezondheid van studenten te krijgen en om inzicht te krijgen in
welke factoren hierbij een rol spelen, heeft het RIVM de opdracht van het
Ministerie van OCW gekregen een grootschalige, kwantitatieve nulmeting
uit te voeren naar de mentale gezondheid van studenten in het hoger
onderwijs. De resultaten hiervan worden eind 2020 verwacht.
Cultuur helpt ons te verhouden tot elkaar, ons verleden en onze toekomst.
Cultuur is voor iedereen in Nederland. Het raakt je, zet aan tot denken en
verbindt. Cultuur prikkelt de verbeelding en helpt je in te leven in de
wereld van een ander. Samen cultuur beleven schept een band. Negen op
de tien Nederlanders van zes jaar en ouder bezoeken jaarlijks ten minste
één keer een culturele voorstelling, tentoonstelling, evenement of
instelling. Meer dan zes op de tien Nederlanders van twaalf jaar en ouder
11

Naast deze publicatie en de vorige Sociale Staat van Nederland ook Verschil in Nederland
(2014).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

7

beoefenen cultuur in de vrije tijd. Dat laat onverlet dat er doelgroepen zijn
die minder goed bereikt worden. Daarom is in de uitgangspuntenbrief
cultuurbeleid 2021–2024 beschreven hoe andere vormen, nieuwe genres
en nieuw publiek een plaats krijgen in het cultuurbeleid.12 Door aandacht
voor andere kunstvormen en nieuwe generaties makers bereiken we ook
groepen die zich misschien minder aangesproken voelen door wat er nu
in schouwburgen, concertzalen en musea te beleven is.
2. De kans op goed werk
De Sociale Staat van Nederland laat zien dat meer Nederlanders werken
dan tien jaar geleden. In dat opzicht lijkt de arbeidsmarkt meer dan
hersteld van de crisis. Naast de arbeidsparticipatie is ook het aandeel
werkenden dat werkt met een flexibel contract of als zelfstandige
gestegen. Voor sommige mensen is dat een kans om te werken in een
werkvorm die beter bij ze past, maar anderen voelen zich gedwongen om
contracten te accepteren met minder zekerheid dan ze zouden willen. En
ondanks de gestegen arbeidsdeelname blijft nog steeds een grote groep
mensen buiten de arbeidsmarkt staan. Daarnaast zijn er op de arbeidsmarkt nog altijd verschillen zichtbaar tussen mannen en vrouwen, maar
ook tussen mensen met en zonder migratieachtergrond. Vanwege het
belang dat werken heeft in het leven van mensen, werkt het kabinet toe
naar gelijkere kansen op een meer inclusieve arbeidsmarkt.
Meer perspectief op een (vaste) baan
Zoals gesteld is het aandeel werkenden dat werkt in een vast contract de
afgelopen twee decennia sterk gedaald. Het aandeel zelfstandigen en
werknemers met een flexibel contract is juist gestegen. Dat heeft te maken
met toenemende concurrentie op loonkosten door globalisering en
technologie, maar ook met het feit dat de verplichtingen die gepaard gaan
met een vast contract door veel werkgevers als belemmerend worden
ervaren. Het resultaat is een stijging van het aandeel flexibele contracten
met relatief weinig zekerheid. Die stijging vindt met name aan de
onderkant van de arbeidsmarkt plaats. Daarnaast neemt ook het aandeel
zelfstandigen toe.
Het kabinet heeft de Commissie Borstlap gevraagd om met een advies te
komen over de toekomstbestendige regulering van werk. Maar het kabinet
heeft deze periode ook stappen gezeten. Het kabinet werkt met de Wet
Arbeidsmarkt in Balans aan een gezonder evenwicht tussen verplichtingen en zekerheden op de arbeidsmarkt. Deze wet is vanaf 1 januari
2020 van kracht. Het gaat daarbij onder andere om premiedifferentiatie in
de WW en een andere opbouw van de transitievergoeding.
Het kabinet werkt ook aan een meer inclusieve arbeidsmarkt door de
brede agenda van het Breed Offensief. Doel van het Breed Offensief is om
de arbeidsmarktkansen voor mensen met een arbeidsbeperking te
vergroten.13 Het project Simpel Switchen beoogt verder waar mogelijk de
drempels voor mensen om werk te aanvaarden weg te nemen en de
overgangen in de participatieketen (bijv. tussen dagbesteding, beschut
werk en regulier werk) te versoepelen. Ook wordt gewerkt aan versterking
van de werkgeversdienstverlening. Voorts biedt het programma
Perspectief op Werk een extra impuls aan de arbeidstoeleiding van
mensen die willen en kunnen werken, maar niet zelfstandig de weg naar
werk vinden.

12
13

Kamerstuk 32 820, nr. 290.
Kamerstuk 34 352, nr. 163.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

8

Daarnaast heeft het kabinet, in samenwerking met sociale partners en
verzekeraars, een pakket maatregelen genomen dat de druk van de
loondoorbetalingsverplichting voor met name kleine werkgevers moet
verminderen. Ook aan nieuwe regelgeving voor zelfstandigen wordt
gewerkt. Op het moment van verzenden van deze brief zijn wetgeving
voor het minimumtarief en de bovenkantmaatregel in internetconsultatie.
Over de webmodule wordt u voor de begrotingsbehandeling geïnformeerd. Daarnaast is in het Pensioenakkoord afgesproken dat er voor
zelfstandigen een plicht komt om zich te verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid. Sociale partners zijn op dit moment in overleg over een advies
dat begin 2020 uit moet komen. Voor de zomer komt het kabinet met een
voorstel.
Gelijke kansen voor Nederlanders met een migratieachtergrond
Inwoners van Nederland met een niet-westerse migratieachtergrond
hebben, ondanks een inhaalslag in het onderwijs, structurele en persistente achterstanden op de arbeidsmarkt. Daarom is het kabinet gestart
met het programma Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt (VIA), dat als
doel heeft om die achterstanden te verkleinen. Omdat er weinig bekend is
over de effectiviteit van aanpakken om dit te bereiken zoekt het
programma naar werkende interventies om deze achterstanden aan te
pakken. Deze interventies kunnen in een later stadium worden
opgeschaald. Alle pilots zijn momenteel in uitvoering. Hierbij wordt
samengewerkt met gemeenten, onderwijspartijen en werkgevers. Medio
november 2019 ontvangt de Kamer de tweede voortgangsbrief van het
programma VIA.
Naast VIA maakt het kabinet met het Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie
werk van discriminatie op de arbeidsmarkt14. Zo zal de Inspectie SZW na
inwerkingtreding van de nieuwe wet toezicht houden op discriminatie en
ongelijke behandeling bij werving en selectie, is er een onderzoeksprogramma ingericht om effectieve interventies te ontwikkelen en is de
campagne Verderkijkers gestart om de bewustwording over onbewuste
vooroordelen en de kracht van een discriminatievrij werving- en selectiebeleid te vergroten.
Er is ook speciale aandacht voor het tegengaan van stagediscriminatie.15
Begin 2020 zal ook een campagne worden gelanceerd waarin stagediscriminatie in het mbo onder de aandacht wordt gebracht en wordt
opgeroepen tot een gezamenlijke actie onder leerbedrijven, scholen en
studenten. Ook vanuit andere sectoren zijn er signalen over (onbewuste)
stagediscriminatie. Daarom willen OCW en SZW bijvoorbeeld
hbo-instellingen ondersteunen grip te krijgen op de oorzaken van de
(onverklaarde) arbeidsmarktachterstand van studenten met een migratieachtergrond, en de werkzame mechanismen om deze tegen te gaan.
Gelijke kansen voor mannen en vrouwen
Vrouwen doen het steeds beter in het onderwijs en op de arbeidsmarkt.
De arbeidsdeelname onder vrouwen is hoog en vrouwen (25–64 jaar)
hebben mannen nu voorbijgestreefd wat betreft onderwijsniveau. Toch
gaat dit niet gepaard met een grote financiële zelfstandigheid bij vrouwen.
Op dit moment verdient één op de twee vrouwen minder dan het wettelijk
minimum maandloon bij voltijdswerk. Dat maakt hen financieel kwetsbaar
en het doet geen recht aan hun kwaliteiten. Daarbij zijn de economie en
de samenleving gebaat bij een evenwichtige man-vrouwverhouding. Dit
14
15

Kamerstuk 29 544, nr. 923.
Kamerstuk 31 524, nr. 443.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

9

kabinet streeft ernaar dat meer vrouwen economisch zelfstandig en
financieel onafhankelijk zijn. Het kabinet maakt het aantrekkelijker om
meer uren te werken door het verhogen van de kinderopvangtoeslag,
verlengen van het partnerverlof naar zes weken in 2020 en verhogen van
de arbeidskorting. Over de stappen die zijn gezet in het emancipatiebeleid
bent u geïnformeerd in de Voortgangsrapportage Emancipatie.16
Daarnaast zal het kabinet rond het kerstreces het IBO Deeltijdwerk, plus de
kabinetsreactie daarop aan de Kamer sturen. Het IBO zal beleidspakketten
presenteren voor verschillende visies omtrent deeltijd. Er zal hierbij ook
gekeken worden naar maatregelen die meer uren werken aantrekkelijker
maken. Ten slotte kent het eerdergenoemde Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie ook aandacht voor discriminatie op basis van gender en in het
bijzonder zwangerschapsdiscriminatie.
3. De kans op invloed
De Sociale Staat van Nederland besteedt ruim aandacht aan het
vertrouwen in de politiek en aan verschillen tussen laag- en hoogopgeleiden op dit punt. Gewezen wordt op de zorgen van de staatscommissie
parlementair stelsel over verminderde politieke participatie van sommige
groepen. Het kabinet maakt zich sterk voor een democratie die van
iedereen is. Daarom zet het kabinet in op het betrekken van alle Nederlanders bij de democratie en de keuzes die in een democratie worden
gemaakt. Daarbij hoort ook de manier waarop de leefwereld van mensen
kan worden betrokken bij het maken van beleid. Ook blijft het kabinet zich
actief verzetten tegen krachten die onze democratische rechtstaat
proberen te ondermijnen, zoals radicalisering en extremisme.
Democratische invloed
Representatie is gestoeld op het vertrouwen van burgers dat hun idealen
op een goede en herkenbare manier worden gediend door de gekozen
volksvertegenwoordigers.17 Een substantieel deel van de bevolking voelt
zich helaas onvoldoende gehoord binnen de parlementaire democratie.
Het kabinet wil daarom het parlementair stelsel versterken en het
daarmee meer toekomstbestendig maken. Ook werkt het kabinet aan een
reactie op de motie Lintmeijer.18 Deze motie verzoekt de regering met een
initiatief te komen voor een visie op nieuwe vormen van directe
democratie als aanvulling op en versterking van het huidige Nederlandse
parlementaire representatieve stelsel.
Daarnaast richt het kabinet zich in het bijzonder op het betrekken van
jongeren. Scholen spelen een belangrijke rol bij het opleiden van kinderen
tot burgers die hun rechten kennen en de rechten van een ander respecteren. Burgers die de geschiedenis van Nederland en de spelregels van
onze democratie kennen waardoor zij volwaardig aan de Nederlandse
samenleving kunnen deelnemen. Dat vraagt van scholen om hun
leerlingen kennis en respect voor de basiswaarden van onze pluriforme
democratische samenleving én de bijbehorende competenties om in de
samenleving te kunnen participeren bij te brengen. Om deze opdracht aan
het funderend onderwijs steviger te verankeren heeft de Minister voor
Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media een wetsvoorstel in voorbereiding. Het wetsvoorstel wordt nog dit jaar aan de Kamer aangeboden.
Als onderdeel van deze inzet om jongeren bij de democratie te betrekken,
richt het kabinet ook een jongerenparlement in.

16

Kamerstuk 30 420, nr. 300.
Kamerstuk 34 430, nr. 10.
18
Kamerstuk 34 854, N.
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

10

Ook wil het kabinet de lokale democratie versterken. Zo streeft het kabinet
naar een verruiming van de mogelijkheden voor burgerparticipatie. Het
Right to Challenge stelt inwoners in staat om, in overleg met de
gemeente, de uitvoering van collectieve voorzieningen van de gemeente
over te nemen met bijbehorend budget. Vanuit het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie wordt deze kabinetsperiode ingezet op een
verdubbeling van het aantal gemeenten dat hiermee werkt, onder andere
door een modelverordening Right to Challenge beschikbaar te stellen
voor gemeenten.19 Daarnaast worden ook digitale kanalen benut. Het
afgelopen jaar is in de «Proeftuin Lokale Digitale Democratie» en het
«Kennisnetwerk Lokale Digitale Democratie» samen met gemeenten
gewerkt aan manieren voor het beter betrekken van inwoners bij
besluitvorming via digitale participatietools, en aan het ontwikkelen van
handelingsperspectieven voor de impact van digitalisering op de lokale
democratie in de praktijk. De aandacht gaat in het bijzonder uit naar
groepen die zich minder vertegenwoordigd weten. In sommige regio’s in
Nederland staat het vertrouwen in de democratie en bestuurlijke
instituties echter onder druk. De achtergrond en intensiteit hiervan
verschilt per regio en vraagt dan ook om een op maatwerk gerichte
aanpak.
Een onderwerp waar burgers invloed op willen kunnen uitoefenen is de
transitie naar duurzame energie op land en aardgasvrij wonen. Deze
transitie heeft een grote invloed op het dagelijks leven van Nederlanders,
zowel op fysiek, financieel als sociaal gebied. De energietransitie kan
alleen slagen als bewoners betrokken zijn en zich gehoord en gerepresenteerd weten in de keuzes die binnen deze transitie worden gemaakt. Om
inwoners goed te kunnen vertegenwoordigen bij deze ingrijpende
besluiten, vind het kabinet de betrokkenheid van de volksvertegenwoordiging bij het besluitvormingsproces noodzakelijk. Dit geldt nadrukkelijk
voor de ontwikkeling van de Regionale Energie Strategie die de komende
periode plaats zal vinden, evenals de ontwikkeling richting aardgasvrije
wijken. Daarbij is het ook van belang inwoners te betrekken bij de
beslissingen die worden genomen.
Menselijke overheid
Het kabinet vindt het belangrijk om systematisch te bezien wat de impact
is van (rijks)overheidsbeleid op gelijke kansen en andere aspecten van
sociale cohesie. Hiertoe hebben de Ministeries van JenV, SZW en BZK de
«Maatschappelijke Impact Analyse» (MIA) laten ontwikkelen. Deze vertaalt
aspecten van sociale cohesie (o.a. kansengelijkheid, participatie, polarisatie, onbehagen) in specifieke vragen, om mogelijk bedoelde en
onbedoelde gevolgen van beleid en wetgeving te verkennen. Op basis
hiervan kan worden besproken hoe deze gevolgen kunnen worden
verlicht (door wijzigingen of flankerende/compenserende inzet).
Momenteel wordt de MIA ingezet bij de Brede Maatschappelijke Heroverwegingen20, waarna het gebruik in de departementen wordt geborgd,
aanhakend bij andere afwegingskaders zoals die opgenomen in het
Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK).
Het rapport van het SCP vestigt ook de aandacht op de noodzaak voor de
overheid om inzicht te krijgen in groepen die mogelijk minder redzaam
zijn en van wie in de complexer wordende samenleving vaardigheden en
eigen regie vergt, die ze wellicht niet kunnen opbrengen. In de reactie op
het WRR-rapport «Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op
redzaamheid», heeft het kabinet aangekondigd om voortaan meer (dan
19
20

Kamerstuk 35 000 VII, nr. 80.
Kamerstuk 32 359, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

11

voorheen) bij het maken én uitvoeren van beleid en wetgeving uit te gaan
van een realistisch burgerperspectief en daarbij gebruik te maken van de
inzichten uit de gedragswetenschappen.21 Daarbij wordt gebruik gemaakt
van de door de WRR-ontwikkelde doenvermogentoets, die als nieuwe
kwaliteitseis is opgenomen in het IAK. Dit moet helpen om meer inzicht te
krijgen in de redzaamheid van de degenen die worden geraakt door het
overheidsingrijpen.
Tegengaan radicalisering en extremisme
De inzet op preventie van radicalisering en extremisme ziet het kabinet als
een gedeeld belang, waarin de Ministeries van SZW, OCW, VWS en de
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid samen
optrekken. In april 2019 heeft de Minister van Justitie & Veiligheid de
rapportage over de integrale aanpak terrorisme aan uw Kamer aangeboden. Deze rapportage presenteert de inzet in het kader van de integrale
aanpak van terrorisme en extremisme sinds eind 2017 tot april 2019 en
geeft een aantal van de bereikte mijlpalen weer, met een vooruitblik op de
komende periode. Preventie van radicalisering is hier onderdeel van. Het
Kabinet streeft – zoals ook aangeven in het Regeerakkoord – naar het
vergroten van de effectiviteit van preventiebeleid. Om deze reden is eind
august de «Toolkit Evidence Based Werken» gelanceerd. Deze Toolkit
ondersteunt gemeenten bij het evalueren van preventief beleid en
interventies. De Toolkit maakt onderdeel uit van een breder ondersteuningsaanbod evidence based werken dat momenteel ontwikkeld wordt.
4. De kans op een goede woning
Sinds de vorige Sociale Staat van Nederland is de krapte op de woningmarkt toegenomen. Het SCP constateert dat de kwaliteit van de leefomgeving onder druk staat en dat de stedelijke druk op de ruimte toeneemt.
Net als het SCP onderkent het kabinet de samenhang tussen de sociale
kant en de fysieke effecten van een goede leefomgeving. Zo kan de
inrichting van een gebied bijvoorbeeld leiden tot gezond gedrag, meer
veiligheid en uitnodigen tot bewegen. Ook de beschikbaarheid van
woningen die passen bij iemands woonbehoeften is belangrijk. Ook daar
zet het kabinet de komende jaren op in.
Kwaliteit van de leefomgeving
Het kabinet adresseert deze problematiek in de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI). Aan de druk op steden wordt in de NOVI expliciet aandacht
besteed in de prioriteit «sterke en gezonde steden en regio’s». Hierbij
wordt rekening gehouden met diversiteit van (groepen van) mensen en
van de sociaaleconomische kenmerken van gebieden. Niet iedereen hoeft
in alle woonwijken van een stad te kunnen wonen, maar iedere stedelijke
regio moet wel een divers aanbod hebben van woningen en prijzen, zodat
er bijvoorbeeld ook voor de laagste inkomens en de middeninkomens
voldoende woningen beschikbaar zijn. Mede in het licht van de vergrijzing
is het van belang de directe woonomgeving van mensen zodanig in te
richten dat deze toegankelijk is voor iedereen. Het gaat dan bijvoorbeeld
om veilige en aantrekkelijk wandelroutes naar voorzieningen voor
dagelijkse behoeften, activiteiten en zorg. In de NOVI wordt hierbij
bijzondere aandacht besteed aan het versterken van de vitaliteit en
leefbaarheid in gebieden met bevolkingsdaling. Bij de opgaven in de NOVI
wordt nadrukkelijk aansluiting gezocht bij de initiatieven die al in een
gebied aanwezig zijn.

21

Kamerstuk 34 775 VI, nr. 88.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

12

Wonen
Het Kabinet herkent het beeld dat de Sociale Staat van Nederland over het
wonen schetst grotendeels. Het overgrote deel van de Nederlanders is
tevreden over de woning, de woonomgeving en/of de buurt waar de
woning staat. De woonlasten kennen over het algemeen een beperkte
ontwikkeling ten opzichte van de inkomens, ook bij huurders. Veel
mensen zijn de afgelopen jaren verhuisd en steeds meer mensen geven
aan misschien/eventueel wel te willen verhuizen als een gelegenheid zich
voordoet.
Het Kabinet deelt echter ook de zorgen die het SCP schetst. De toename
van de woningvoorraad (79.500 in 2018) die naast nieuwbouw ook
transformatie omvat, kan onder druk komen te staan als gevolg van
stijgende bouwkosten, gebrek aan bouwlocaties, marktimperfecties, land
banking en stalled sites, en recent ook door de stikstofproblematiek.
Daarom heeft het kabinet 2 miljard vrijgemaakt voor de woningbouwimpuls en de heffingsvermindering voor betaalbare nieuwbouw door
woningcorporaties.22
Het kabinet vindt het belangrijk dat er voor iedereen een geschikte en
betaalbare woning beschikbaar is. Woningzoekenden gaan zowel op de
huurmarkt als op de koopmarkt profiteren van de extra nieuwbouw als
gevolg van de woningbouwimpuls van € 1 miljard. Huurders hebben baat
bij voldoende aanbod van betaalbare woningen; de beperking van het
aandeel van de WOZ-waarde in het Woningwaarderingsstelsel, de
verlaging van de verhuurdersheffing voor nieuwbouw door woningcorporaties en de verruiming van lokale maatwerkmogelijkheden voor
woningcorporaties werken dit in de hand. Door de differentiatie van de
DAEB-inkomensgrens en de verruimde mogelijkheden voor inkomensafhankelijke huurverhogingen neemt de beschikbaarheid van de sociale
huurvoorraad voor de beoogde doelgroep toe. Ook voor mensen met een
middeninkomen stuurt het kabinet via verschillende sporen aan op een
verbetering van de beschikbaarheid en betaalbaarheid van geschikte
huurwoningen.23
Het kabinet wil bovendien de positie van starters op de woningmarkt
versterken, onder meer door de NHG-premie te verlagen, de inzet van
sociale koop te vergroten en de mogelijkheden van een zelfbewoningsplicht in de bestaande koopsector en differentiatie van de overdrachtsbelasting te verkennen.24 Dit verlaagt voor starters de drempel voor
toetreding tot de koopsector. Gemeenten en corporaties hebben ten slotte
ruimte om specifieke doelgroepen te ondersteunen, bijvoorbeeld via de
huisvestingsverordening en de vrije toewijzingsruimte in de Woningwet.
Tot slot
Uit de Sociale Staat van Nederland 2019 blijkt dat de objectieve levenskwaliteit en subjectieve levenstevredenheid van mensen de laatste tien
jaar niet verbeterd zijn. Daarnaast bestaan er nog altijd verschillen tussen
groepen, zowel voor wat betreft hun objectieve leefkwaliteit als hun
subjectieve levenstevredenheid.
De verschillen tussen groepen die het SCP signaleert, en zorgen die
mensen daarover hebben, zijn een belangrijk thema in het Regeerakkoord.
Dat wordt in het kabinet ook zo gevoeld. Ook de ontwikkeling van
22

Kamerstuk 32 847, nr. 555.
Kamerstuk 32 847, nr. 546.
24
Kamerstuk 32 847, nr. 572.
23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

13

leefkwaliteit en levenstevredenheid heeft de aandacht van het kabinet. Het
SCP laat zien dat een snel veranderende wereld niet alleen kansen, maar
ook risico’s met zich meebrengt. Meer dan ooit is het van belang dat we er
oog voor houden dat iedereen de kans heeft om beter af te zijn dan
voorheen – en dat die kansen gelijk zijn, wat nu nog onvoldoende zo is. In
deze brief hebben we uiteengezet hoe we dat doen. We zetten erop in dat
iedereen de kans heeft om zichzelf te ontwikkelen, om goed werk te
hebben, om invloed te hebben en om een goede woning te vinden.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
W. Koolmees

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 515, nr. 501

14