IMVO-MAATREGELEN IN
MARKTTRANSFORMATIEPERSPECTIEF

De rol van de overheid bij de naleving van de
OESO-richtlijnen en UN Guiding Principles vanuit
markttransformatie perspectief

Nyenrode Business Universiteit
André Nijhof, Loeki Schaeffers en Sacha Spoor
15 maart 2020

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ............................................................................................................................. 5
Hoofdstuk 1: De kern van dit onderzoek......................................................................................................... 9
1.1 Relevantie .............................................................................................................................................................. 9
1.2 Onderzoeksvragen ............................................................................................................................................... 10
1.3 Onderzoeksaanpak .............................................................................................................................................. 11
1.4 Leeswijzer ............................................................................................................................................................ 13
Hoofdstuk 2: De OESO-richtlijnen en het gepaste zorgvuldigheid ............................................................... 14
De OESO-richtlijnen en gepaste zorgvuldigheid ........................................................................................................ 14

Hoofdstuk 3: Het markttransformatiemodel ................................................................................................ 17
3.1 Systeemdenken ................................................................................................................................................... 18
3.2 Fasering in markttransformatieprocessen .......................................................................................................... 20
3.3 Gepaste zorgvuldigheid per fase ......................................................................................................................... 27

Hoofdstuk 4: Rol van marktactoren - instrumenten ..................................................................................... 30
4.1 Beleidsinstrumenten ........................................................................................................................................... 30
4.2 Geëigende interventies ....................................................................................................................................... 33
4.3 Systeemlussen - toegepast op gepaste zorgvuldigheid ....................................................................................... 38

Hoofdstuk 5: Onderzoeksresultaten bureau-onderzoek.............................................................................. 42
5.1 Introductie ........................................................................................................................................................... 42
5.2 Indeling interventies naar IAK-categorieën ......................................................................................................... 42
5.3 Beleidsinterventies actoren................................................................................................................................. 46
5.3.1 Overheid ....................................................................................................................................................... 46
5.3.2 Maatschappelijk middenveld ....................................................................................................................... 48
5.3.3 Multistakeholder-initiatieven ....................................................................................................................... 49
5.3.4 Industrie ........................................................................................................................................................ 51

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

2

5.4 Opvallende zaken per sector ............................................................................................................................... 53
5.4.1 Frequentie van interventies .......................................................................................................................... 53
5.4.2 Beleidsinstrumenten per sector ................................................................................................................... 54
5.5 Samenvatting onderzoeksresultaten................................................................................................................... 56

Hoofdstuk 6: Conclusies ................................................................................................................................ 57
6.1 Conclusies ............................................................................................................................................................ 57
6.2 Onderzoeksvragen............................................................................................................................................... 60
6.2.1 Is markttransformatiemodel toepasbaar op naleving van OESO-richtlijnen en UN Guiding Principles? ..... 60
6.2.2 In welke fase van transformatie bevindt de Nederlandse markt zich? ........................................................ 61
6.2.3. Geëigende rollen voor de Nederlandse overheid ........................................................................................ 62
6.2.4 Gevolgen voor diverse actoren ..................................................................................................................... 64
6.3 Stakeholdermatrix markttransformatie gericht op gepaste zorgvuldigheid ....................................................... 66

Hoofdstuk 7: Aanbevelingen ......................................................................................................................... 69
7.1 Aanbevelingen ..................................................................................................................................................... 69

3
7.2 Aanbevelingen voor vervolgonderzoek ............................................................................................................... 71

Bijlagen…………………… .................................................................................................................................... 73
Bijlage 1: afkortingenlijst ........................................................................................................................................... 73
Bijlage: 2 Methodologie onderzoek “IMVO in markttransformatieperspectief” ..................................................... 74

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

"De ware ontdekkingsreis is geen speurtocht naar nieuwe landschappen,

maar het waarnemen met nieuwe ogen."
Marcel Proust
4

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Managementsamenvatting
“The challenge we are facing today is to manage an evolution towards higher levels of sustainability
yet unknown in relation to a broad and expanding list of topics and with an
increasingly wide range of stakeholders”
Nigel Roome

Gepaste zorgvuldigheid in marktransformatieperspectief
Deze studie richt zich op de naleving van de OESO-richtlijnen door bedrijven vanuit het perspectief van
markttransformatie. Het uitgangspunt voor markttransformatie is dat de dynamiek, waarin bedrijven zich
bevinden rondom collectieve vraagstukken, zich in een vaststaande volgorde ontwikkelt. Dit proces,
waarbinnen het toepassen van gepaste zorgvuldigheid voor wat betreft naleving van de OESO-richtlijnen
door bedrijven centraal staat, gaat door vier fasen.
Het markttransformatiemodel gaat er van uit dat (on)verantwoord gedrag de logische uitkomst is van de
wijze waarop een systeem is georganiseerd. Wanneer verschillende marktactoren met elkaar
interacteren, wordt dit een systeem dat zich op een bepaalde manier begint te gedragen.
Dit komt omdat in een systeem alle actoren elkaars gedrag beïnvloeden. Ze reageren op elkaar. Deze
feedback loops, ofwel systeemlussen, kunnen een versterkend dan wel balancerend effect hebben binnen
een systeem. Gezamenlijk leiden deze lussen tot collectief gedrag - als logische uitkomst van het systeem
– dat bepaalt of het proces van gepaste zorgvuldigheid door Nederlandse bedrijven al dan niet effectief
wordt toegepast. Aandachtspunt daarbij is dat proces en inhoud bij transformaties onlosmakelijk
verbonden zijn doordat ze onderhevig zijn aan dezelfde systeemdynamiek.
In deze studie wordt daarbij de volgende dynamiek rond gepaste zorgvuldigheid per fase gehanteerd:
•

•

•

•

Fase 0 – Gepaste zorgvuldigheid als non-issue – Bedrijven kennen gepaste zorgvuldigheid van de
OESO-richtlijnen niet, of hebben de indruk dat het voor hun bedrijfsbelangen niet uitmaakt of zij
daar actief beleid op voeren;
Fase 1 – Leren gepaste zorgvuldigheid toe te passen - interventies die aangrijpen op de lus om
alternatieven voor het huidige gedrag te ontwikkelen die beter tegemoet komen aan de
toepassing van het principe van gepaste zorgvuldigheid;
Fase 2 – Toepassing gepaste zorgvuldigheid belonen - interventies die aangrijpen op de
marktdynamiek-lus doordat actoren leren hoe zij de toepassing van het principe van gepaste
zorgvuldigheid kunnen meenemen in onderlinge transacties;
Fase 3 – Samen werken aan gepaste zorgvuldigheid - interventies die aangrijpen op de
faciliterende omgeving-lus waarbij partijen met elkaar concrete strategieën en beleid opstellen
gericht op opschaling van gepaste zorgvuldigheid naar de gehele markt;
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

5

•

Fase 4 – Handhaven van gepaste zorgvuldigheid - interventies die aangrijpen op de
externaliteiten-lus, doordat het beleid wordt geïnstitutionaliseerd en actoren, die zich daar nog
steeds niet aan conformeren, de gevolgen daarvan gaan ondervinden.

Op basis van het markttransformatiemodel is na te gaan welke categorieën van interventies - gebaseerd
op het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) - effectief zijn, omdat ze aangrijpen op
de dynamiek van een fase. De interventies die passen bij een fase veranderen een systeemlus die in die
specifieke fase dient te worden geadresseerd; gezamenlijk leiden de (aangepaste) systeemlussen tot
passend collectief gedrag.
De resultaten hiervan zijn in de volgende tabel weergegeven:
Systeemlussen

Categorieën beleidsinstrumenten

Alternatieven-lus
(geadresseerd in Fase 1)

•
•
•

B.1 Gedragsinstrumenten
B.6 Regels die innovatie bevorderen of ruimte laten voor de uitvoering
B.9 Regelen van de uitvoering van een overheidstaak

Marktdynamiek-lus
(geadresseerd in Fase 2)

•
•

B.3 Financiële sturing
B.8 Sturing van de uitvoering

Faciliterende omgevinglus
(geadresseerd in Fase 3)

•
•
•
•

B.2 Verwerving steun of kennis
B.4 Sociale sturing
B.5 Co-regulering en zelfregulering
B.11 Ex-ante evaluatie

Externaliteiten-lus
(geadresseerd in Fase 4)

•

B.7 Verhouding tussen nieuwe wet of wijzigingswet en bestaande
rechtssituatie
B.10 Naleving en handhaving
B.12 Geschilbeslechting
B.13 Monitoren van beleid

•
•
•

Tabel 4.2: Geëigende rollen in termen van IAK-categorieën per fase van markttransformatie

Probleemanalyse gericht op de dynamiek rond gepaste zorgvuldigheid
Voordat kan worden nagegaan hoe deze geëigende rollen effect kunnen hebben, heeft deze studie een
probleemanalyse uitgevoerd. Waarom kan toepassing van gepaste zorgvuldigheid soms lastig zijn voor
Nederlandse bedrijven? In een systeemdynamiek waarbij gepaste zorgvuldigheid niet goed past – voor
westerse bedrijven inmiddels achterhaald - zal het voorschrijven van gepaste zorgvuldigheid hooguit
leiden tot het op papier voldoen of het uitsluiten van delen van een keten indien risico’s te hoog zijn. Een
dergelijke systeemdynamiek kenmerkt zich door:
a.
marktdynamiek waarbij leveranciers de orders krijgen op basis van kosten, productkwaliteit,
en levertijd en verantwoordelijkheid voor schendingen makkelijk kunnen afschuiven op
anderen;

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

6

b.

c.

d.

in een omgeving waarin Nederlandse bedrijven individueel slechts weinig macht hebben
omdat ze maar één van de vele klanten of leveranciers zijn en zowel bedrijven als overheden
belang hebben bij groei van internationale handel;
waarbij de voorwaarden tot verandering afwezig zijn omdat bedrijven geen direct of alleen
vluchtig contact hebben met schakels verderop in een keten of zelfs niet weten welke
bedrijven daar actief zijn, en;
de gevolgen van schendingen nauwelijks worden gevoeld door degene die dit veroorzaken
omdat de getroffen mensen en, in geval van milieuschendingen, gebieden zich ver weg in een
keten bevinden of niet bij machte zijn om aansprakelijkheid van westerse bedrijven aan te
tonen.

Toegepaste interventies op basis van bureauonderzoek
Het bureauonderzoek heeft zich gericht op de analyse van vier documenten en tien IMVO-convenanten
(zie bijlage 2). Op basis hiervan kan worden gesteld dat de theorie van markttransformatie op de naleving
door Nederlandse bedrijven van de OESO-richtlijnen en de UNGP’s kan worden toegepast. Op basis van
deze specifieke documenten kan echter niet worden geduid in welke fase van het markttransitiemodel de
Nederlandse markt en/of de sectoren zich bevinden. Daarvoor boden de bestudeerde documenten te
weinig specifieke informatie. De studie heeft wel in kaart gebracht welke rollen de overheid vervult en
welke ze kan vervullen om de naleving van de OESO-richtlijnen en de ‘UN Guiding Principles’ door
bedrijven in Nederland te stimuleren. De belangrijkste resultaten van het bureauonderzoek zijn dat twee
categorieën beleidsinstrumenten opvallend vaak worden ingezet: sociale sturing en co-regulering. Er
vinden vooral veel multi-actor interventies plaats en de focus ligt op samenwerking. De overheid is zeer
actief en zet een breed palet aan beleidsinstrumenten in (met een voorkeur voor co-regulering en sociale
sturing). Het bedrijfsleven is, op basis van de bestudeerde rapportages, minder actief en gebruikt vooral
het instrument co-regulering/samenwerking. Ook bleek dat in verschillende sectoren meer interventies
plaatsvinden dan in andere, te weten de financiële instellingen, kleding & textiel en in mindere mate de
sector voedingsmiddelen.

Gevolgen voor Nederlandse bedrijfsleven, overheid en maatschappelijk middenveld
Vanuit markttransformatieperspectief haakt effectief overheidsbeleid in op alle vier de systeemlussen die
elk in een markttransformatiefase worden gewijzigd. Gelet op geëigende rollen per fase dient een
effectieve portfoliostrategie voor fase 1 vooral de transparantie in ketens verder te vergroten, in fase 2
om een breder instrumentarium in te zetten om bedrijven te belonen die gepaste zorgvuldigheid goed
toepassen, in fase 3 dienen sector strategieën breder en dieper te worden ontwikkeld en in fase 4 dienen
maatregelen gericht op institutionalisering zich te richten op participatie in het gemeenschappelijke
gedrag dat is vastgesteld in de sectorstrategie in plaats van gedrag dat bedrijven separaat ontwikkelen.
Hiermee heeft het markttransformatieperspectief een belangrijk gevolg voor de relatie van
overheidsbeleid met andere systeeminvloeden op het gedrag van bedrijven.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

7

Maatregelen van de overheid kunnen de bestaande dynamieken versterken of juist afzwakken. Om de
huidige dynamiek te versterken bij het verder terugdringen van schendingen, past het om maatregelen te
beschouwen en, waar mogelijk, te koppelen aan de reguliere, traditionele bedrijfsrisico’s (en kansen),
zoals reputatie, schadeclaims, leveringszekerheid, etcetera. Ook is het van belang dat marktprikkels
rekening houden met de verschillende mate van adoptie van gepaste zorgvuldigheid door bedrijven (de
koplopers en achterblijvers). En de rol van het maatschappelijk middenveld verschuift tijdens een
duurzame markttransitie van een ‘aanjager’ naar een ‘expert’ die informatie verschaft en het proces
monitort - in samenwerking met de overheid en het bedrijfsleven. De rollen van het Nederlandse
bedrijfsleven, overheid en maatschappelijk middenveld zijn in deze studie samengevat in een matrix die
aangeeft wie, wat, wanneer moet doen. Dit biedt houvast voor elk van deze actoren om na te gaan hoe zij
de geëigende rollen per fase in de praktijk kunnen brengen bij het institutionaliseren van de toepassing
van gepaste zorgvuldigheid.

8

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Hoofdstuk 1: De kern van dit onderzoek

“Je gaat het pas zien als je het doorhebt”
Johan Cruijff

1.1 Relevantie
De Nederlandse overheid zet zich in voor duurzame economische groei in lijn met de Duurzame
Ontwikkelingsdoelen (“Sustainable Development Goals” – SDG’s). Duurzame economische groei is een
voorwaarde voor stabiliteit en armoedebestrijding. Dit vergt eerlijk werk zonder uitbuiting van
werknemers, in veilige werkruimtes en een leefbaar loon. Het vergt schone productieprocessen,
verantwoord gebruik van land en grondstoffen, bescherming van bossen en van biodiversiteit. Het gaat
hierbij om de rol van Nederlandse bedrijven en wat de overheid van hen verwacht bij het internationaal
zakendoen, specifiek met betrekking tot mens en milieu. Met andere woorden: dit vergt maatschappelijk
verantwoord ondernemerschap (MVO). Het huidige MVO-beleid is hoofdzakelijk vrijwillig van aard. De
overheid biedt bedrijven een set van hulpmiddelen om aan deze verwachting te voldoen, bijvoorbeeld
door nieuwe duurzaamheidsoplossingen te stimuleren via subsidies, multistakeholder-samenwerking aan
te jagen door middel van convenanten, risico’s voor bedrijven inzichtelijker te maken middels de MVORisicochecker en duurzaam inkopen bevorderen middels ketenvoorwaarden.
De Nederlandse overheid is lid van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) en heeft zich daarmee gecommitteerd aan de OESO-Richtlijnen voor Multinationale
Ondernemingen. Ook is de Nederlandse overheid gebonden aan de ‘UN Guiding Principles on Business
and Human Rights (UNGP’s)’. Dit betekent in de praktijk dat van bedrijven wordt verwacht dat zij een
beleid ontwikkelen en uitvoeren met betrekking tot maatschappelijk verantwoord ondernemerschap dat
in lijn is met deze internationale kaders.
In 2013 publiceerde het kabinet de beleidsbrief “Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen loont”1. Hierin
werd onder meer de ambitie uitgesproken dat 90 procent van de grote bedrijven in Nederland de OESOrichtlijnen expliciet onderschrijft als referentiekader voor hun internationale activiteiten. Het kabinet wil
deze ambitie in 2023 gerealiseerd zien. In het regeerakkoord van 2017 is de regering overeengekomen dat
de IMVO-convenanten twee jaar worden voortgezet.

1

Kamerstuk 26 485, nr. 164
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

9

In 2019 en 2020 onderzoekt het ministerie van Buitenlandse Zaken of, en zo ja, hoe het beleid voor
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO) moet worden vernieuwd. Hiervoor heeft
het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) het project ‘IMVO-maatregelen in perspectief’ opgezet. De
afspraak om het beleid te evalueren en herzien komt uit het regeerakkoord. Een aantal zaken wordt
geëvalueerd: of het beleid goed werkt, hoe andere Europese landen met IMVO omgaan, en mogelijkheden
en obstakels die bedrijven ervaren bij IMVO. Als uit de evaluatie blijkt dat nieuw IMVO-beleid nodig is, doet
het kabinet naar verwachting in het najaar een voorstel. Onderhavig onderzoek van Nyenrode Business
Universiteit maakt deel uit van het project ‘IMVO-maatregelen in perspectief’.
De overheid kan diverse rollen aannemen om het doel van naleving van de OESO-richtlijnen en UNGP’s te
bereiken. Dit onderzoek richt zich op:
•
•
•

het identificeren van deze verschillende (overheids)rollen;
het vaststellen welke rollen op dit moment worden toegepast in (een aantal voor IMVO-relevante
sectoren in) de Nederlandse economie.
het duiden welke rollen het meest geëigend zijn om het doel te behalen - nu en in de toekomst;

In dit onderzoek wordt de markttransformatie-theorie toegepast om de geëigende overheidsrollen te
bepalen. Het verschil tussen bestaande en de gewenste rollen vertaalt zich vervolgens naar
aanbevelingen. Hiermee beoogt dit onderzoek een aanvullende bijdrage te leveren aan de herijking van
het (I)MVO-beleid van de Nederlandse overheid.

1.2 Onderzoeksvragen
De overkoepelende vraag is: wat zijn op dit moment geëigende rollen voor de Nederlandse overheid om
de naleving van de OESO-richtlijnen en de UNGP’s door bedrijven in Nederland te realiseren en wat zijn
de mogelijke gevolgen van deze rollen?
Om deze vraag te beantwoorden dient het onderzoek tenminste de volgende vragen te beantwoorden:

Onderzoeksvragen
1. a. Kan een model of theorie van markttransformatie worden onderscheiden dat betrekking heeft
op de naleving van de OESO-richtlijnen en de ‘UN Guiding Principles’ door bedrijven in
Nederland?
b. En zo ja, in welke fase van transformatie bevinden de Nederlandse markt en/of sectoren zich?
2. Welke rollen voor de overheid - die de naleving van de OESO-richtlijnen en de ‘UN Guiding
Principles’ door bedrijven in Nederland stimuleren - zijn geëigend gezien de fase van
transformatie waarin de Nederlandse markt en/of sectoren zich bevinden?
3. Wat zijn de mogelijke gevolgen van deze overheidsrollen op het Nederlandse bedrijfsleven,
maatschappelijk middenveld en de overheid?

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

10

1.3 Onderzoeksaanpak
De overheidsrollen/beleidsinstrumenten die in het Integraal afwegingskader voor beleid- en regelgeving
(IAK) worden geduid, vormen de basis voor dit onderzoek2. Deze instrumenten zullen in dit onderzoek
worden gespecificeerd naar de verschillende fasen van markttransformatie; wat werkt het best in welke
fase. Bovendien wordt in de analyse meegenomen wat de gevolgen zijn als een instrument in een andere
fase wordt ingezet. Daarmee ontstaat zicht op wat de meest geëigende instrumenten per fase zijn om
invulling te geven aan gepaste zorgvuldigheid (‘due diligence’), een kernelement van de OESO-richtlijnen
en UNGP’s.
Het is vooraf van belang te benadrukken dat een sector nooit als geheel in één fase geplot kan worden.
Collectieve problemen in een sector kennen veelal meerdere oplossingen, die zich in verschillende fasen
van volwassenheid (‘maturity’) kunnen bevinden. Met andere woorden, binnen een sector bevinden
inhoudelijke oplossingen ten aanzien van thema’s zich veelal in verschillende fasen, in samenhang met de
toepassing van gepaste zorgvuldigheid. Qua volwassenheid van oplossingen valt een grootste gemene deler
over het algemeen echter wel vast te stellen. Volgens de theorie worden de voorwaarden voor een
volgende fase gecreëerd in de voorafgaande fase, waarmee te duiden is waar een sector qua volwassenheid
‘aan toe’ is3.
KPMG heeft in de Sector Risicoanalyse uit 2014 de grootste IMVO-risicosectoren gedefinieerd. In dit
onderzoek worden deze twaalf sectoren daarom als uitgangspunt genomen (zie tabel 1.1):4:
11

1. Bouw

5. Financiële sector

9. Metaal/Elektronica

2. Chemie

6. Groothandel

10. Olie & Gas

3. Detailhandel

7. Hout en Papier

11. Kleding en Textiel

4. Energie

8. Land- en Tuinbouw

12. Voedingsmiddelen

Tabel 1.1 Geselecteerde sectoren voor deze studie

2

Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving, geraadpleegd op 6 december 2019, van

https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-voor-beleid-en-regelgeving.
3 Simons, L. & Nijhof, A. (forthcoming, 2020). Changing the Game: Sustainable Market Transformation Strategies to

understand and tackle the big and complex Sustainability challenges of our Generation; Simons, L. (2015). Changing
the Food Game
4
KPMG heeft het in het betreffende rapport veelal over dertien sectoren. In de sectorrisicoanalyse zijn metaal en
elektronica echter samengevoegd. Derhalve richten wij onze ‘analyse op hoofdlijnen’ eveneens op twaalf sectoren.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Er worden twee aanvullende onderzoeksmethoden gehanteerd om de nodige informatie te verzamelen:
1.

Via theoretisch onderzoek wordt een model voor markttransformatie opgesteld, specifiek
toegespitst op de naleving van de OESO-richtlijnen en de UNGP’s door bedrijven in Nederland. Dit
model maakt duidelijk welke beleidsinstrumenten uit het IAK in welke fase van markttransformatie
kunnen worden toegepast om naleving van de OESO-richtlijnen door Nederlandse bedrijven
effectief te stimuleren (‘geëigende rollen’);
Via bureauonderzoek (desk research) wordt een analyse gemaakt welke beleidsinstrumenten in
welke sectoren worden toegepast (‘bestaande rollen’. Door de confrontatie van deze bevindingen
met het model dat op basis van de theorie is opgesteld, kan worden vastgesteld of de uitgevoerde
overheidsrollen overeenkomen met de geëigende rollen. Daarnaast wordt aannemelijk gemaakt
wat de mogelijke gevolgen zijn van de toepassing van de beleidsinstrumenten voor het
Nederlandse bedrijfsleven, maatschappelijk middenveld en de overheid.

2.

Het materiaal voor het bureauonderzoek is mede in overleg met het Ministerie van Buitenlandse Zaken
bepaald:
•
•
•
•

•

Strategies for responsible business conduct (plus bijlage)56
IOB-evaluatie van het IMVO-beleid7
KPMG-Sector RisicoAnalyse (SRA)8
Tien IMVO-convenanten: voedingsmiddelen, verzekeringssector, sierteeltsector,
pensioenfondsen, metaal, goud, duurzame kleding en textiel, duurzaam bosbeheer, initiatief
trustone, bankensector9
Stand van zaken IMVO-convenanten (website www.imvoconvenanten.nl)

Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is voorts een helder bereik (‘scope’) van wezenlijk belang.
Internationaal opererende Nederlandse bedrijven - waarop de OESO-richtlijnen van toepassing zijn - zijn
veelal actief in geografisch wijd verspreide ketens. Bovendien zijn er grote verschillen tussen landen
onderling en vaak ook binnen landen zelf. Tot slot kunnen Nederlandse bedrijven actief zijn in import-,
export- en/of investeringsketens, die op hun beurt gepaard kunnen gaan met verschillende uitdagingen met
betrekking tot het toepassen van gepaste zorgvuldigheid. Kortom, de IMVO-uitdagingen – en daarmee ook
de volwassenheid van de inhoudelijke oplossingen per thema - waar Nederlandse bedrijven voor staan,
verschillen nogal; afhankelijk van waar ze precies actief zijn, en in welke ketens en sectoren.

5

PwC (2018) Strategies for Responsible Business Conduct
Change in Context (2019). Strategies for responsible Business Conduct – supplementary research on specific
government measures
7
IOB-evaluation no. 433 (2019). Mind the governance map, map the chain; evaluation of of the Dutch government’s
policy on international responsible business conduct (2012–2018)
8
KPMG Advisory NV (2014.) MVO Sector Risico Analyse; aandachtspunten voor de dialoog.
9
Opgehaald van https://www.imvoconvenanten.nl/nl/convenantenoverzicht
6

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

12

De beleidsinstrumenten van de Nederlandse overheid zijn centraal gesteld in het stimuleren van de
toepassing van gepaste zorgvuldigheid door Nederlandse bedrijven.

1.4 Leeswijzer
Het rapport is gestart met dit introducerend hoofdstuk om het kader en doel van het onderzoek aan te
geven. Vervolgens gaan de hoofdstukken 2, 3 en 4 in op de drie concepten
die centraal staan in deze studie:
•
•
•

Hoofdstuk 2: de OESO-richtlijnen en gepaste zorgvuldigheid;
Hoofdstuk 3: het markttransformatiemodel, en;
Hoofdstuk 4: de rol van de overheid – op basis van
beleidscategorieën uit het IAK.

Deze drie concepten worden in de betreffende hoofdstukken kort toegelicht
en, waar nodig, uitgewerkt. Dit rapport spitst zich toe op de onderlinge samenhang en raakvlakken tussen
de drie kernconcepten. Na de behandeling van deze concepten, worden in hoofdstuk 5 de
onderzoeksresultaten van de bureaustudie weergegeven. Tevens wordt in hoofdstuk 5 in kaart gebracht
welke beleidsinstrumenten op dit moment worden toegepast. De opbrengst van dit onderzoek, de
gevolgen voor stakeholders, de conclusies en aanbevelingen worden in de afsluitende hoofdstukken respectievelijk hoofdstuk 6 en 7 - van deze rapportage weergegeven.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

13

Hoofdstuk 2: De OESO-richtlijnen en het
gepaste zorgvuldigheid
Often we say: “don’t just stand there, do something”. While we should be saying more often:
“don’t just do something, stand there!”
Leadership Landscapes; Tom Cummings & Jim Keen

De OESO-richtlijnen en gepaste zorgvuldigheid
In de mondiaal georganiseerde economie is het van groot belang om normatieve kaders na te streven die
grensoverschrijdend zijn. De OESO-richtlijnen zijn opgesteld om hieraan bij te dragen en om duidelijk te
maken wat de verwachtingen van OESO-lidstaten voor het bedrijfsleven zijn op het gebied van MVO.10
Overheden die de OESO-richtlijnen onderschrijven, verwachten dat bedrijven in lijn met deze normen
internationaal zakendoen. Het doorlopende gepaste zorgvuldigheid (‘due diligence’) is hierbij cruciaal.
‘Gepaste zorgvuldigheid’ is een doorlopend proces dat bedrijven helpt risico’s op het gebied van
mensenrechten, arbeidsrechten en milieu in kaart te brengen en vervolgens te stoppen, te voorkomen of
te beperken. Gepaste zorgvuldigheid is een essentieel onderdeel van internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen (IMVO) en staat centraal in zowel de OESO-richtlijnen als in de UNGPs. Gepaste
zorgvuldigheid wordt ook wel ‘due diligence’ of ketenverantwoordelijkheid genoemd. Gepaste
zorgvuldigheid (met ondersteunende maatregelen) bestaat uit zes stappen, die hieronder worden
weergegeven:11
1. Beleidsplan
Integreer maatschappelijk verantwoord ondernemen in beleid en managementsystemen
2. Risico-analyse
Identificeer en beoordeel daadwerkelijke en potentiële negatieve gevolgen van de activiteiten,
producten of diensten van de onderneming
3. Verankering
Stop, voorkom en beperk negatieve gevolgen

10

Geraadpleegd op 20 februari, 2020 van: https://www.oesorichtlijnen.nl/oeso-richtlijnen
Een uitgebreide beschrijving van het Due Diligence-proces is te vinden in de OESO Due Diligence Handreiking voor
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Naast een algemene Due Diligence Handreiking, heeft de OESO ook
een aantal sectorspecifieke handreikingen opgesteld (geraadpleegd op 15 januari van:
https://www.oesorichtlijnen.nl/oeso-richtlijnen/due-diligence-handreiking).
11

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

14

4. Monitoring
Monitor de praktische toepassing van resultaten
5. Communicatie
Communiceer hoe negatieve gevolgen worden aangepakt
6. Herstellen
Zorg voor herstelmaatregelen - of werk hieraan mee, wanneer dit van toepassing is

15

Figuur 2.1: Gepaste zorgvuldigheid

De OESO-richtlijnen worden onderschreven door 46 landen en zijn verschillende keren herzien. De meest
actuele versie is vastgesteld in 2011. De UNGP’s zijn sindsdien in deze richtlijnen geïntegreerd.12 In het
verlengde hiervan zijn inmiddels maatregelen afgesproken voor de implementatie van de OESOrichtlijnen.

12

Voor meer informatie over de richtlijnen, zie bijvoorbeeld: “Factsheet NCP-NL OESO-richtlijnen” (geraadpleegd op
6 december, 2019 van https://www.oesorichtlijnen.nl/documenten/brochure/2016/01/1/factsheet-ncp-nloesorichtlijnen-voor-mulinationale-ondernemingen; https://www.oesorichtlijnen.nl/oeso-richtlijnen. Een
uitgebreide beschrijving van het Due Diligence-proces is te vinden in de OESO Due Diligence Handreiking voor
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Een maatregel voor ieder onderschrijvend land is het oprichten van een geschillenbeslechtingssysteem in
de vorm van Nationale ContactPunten (NCP’s). Daarnaast ontwikkelen landen eigen maatregelen. In
Nederland zijn dit bijvoorbeeld de IMVO-Convenanten. Maar ook inzicht in gepaste zorgvuldigheidvereisten als voorwaarde om in aanmerking te komen voor bijvoorbeeld exportkredietverzekeringen.
Overwegend zijn dit maatregelen die zijn ontwikkeld vanuit het perspectief dat de overheid met prikkels
moet komen om te zorgen dat bedrijven gepaste zorgvuldigheid beter oppakken.

16

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Hoofdstuk 3: Het markttransformatiemodel
“We cannot solve our problems with the same level of thinking that created them”
Albert Einstein

Wanneer mensen worden geconfronteerd met een probleem, proberen ze doorgaans het probleem te
begrijpen door het op te splitsen in kleine stukken, om vervolgens voor deze stukken oplossingen te
vinden. Dit soort denken werkt goed wanneer het probleem en de oplossing relatief simpel zijn - en direct
met elkaar verbonden13. Dit type denken wordt ‘lineair denken’ genoemd. Bij systeemdenken is het
uitgangspunt dat de problemen waar we voor staan eigenlijk niet de problemen zijn die we moeten
oplossen. De problemen die we waarnemen, zijn de symptomen, resultaten of uitkomsten van andere
diepere, onderliggende structuren en werkwijzen. Het zijn de onbedoelde resultaten van ons gedrag en
de keuzes die we dagelijks maken14.
Het markttransformatiemodel hanteert als aanname dat (on)verantwoord gedrag de logische uitkomst is
van de wijze waarop een systeem is georganiseerd15. Wanneer verschillende, zelf-optimaliserende
actoren met elkaar interacteren, wordt dit een systeem dat zich op een bepaalde manier begint te
gedragen. Dit komt omdat in een systeem alle actoren elkaars gedrag beïnvloeden. Ze reageren op elkaar.
Deze feedback loops, ofwel systeemlussen, kunnen een versterkend dan wel balancerend effect hebben
binnen een systeem16. Gezamenlijk leiden deze lussen tot collectief gedrag - als logische uitkomst van het
systeem – dat bepaalt of gepaste zorgvuldigheid door bedrijven al dan niet effectief wordt toegepast. Dit
wordt in het komende hoofdstuk nader toegelicht.

13

Blythe, J., Silver, J., Evans, L., Armitage, D., Bennett, N., Moore, M-L., Brown, K. (2018). The dark side of
transformation: Latent risks in contemporary sustainability discourse. Antipode: A Radical Journal of Geography,
0(0), pp. 1-18.
14
Scott, W.R. (1987). The adolescence of institutional theory. Administrative Science Quarterly, 32: 493-511
15
Simons, L. (2015). Changing the food game (1th ed.). Sheffield: Greenleaf Publishing Limited
16
Verhoeff, R., Knippels, M-C., Gilissen, M., & Boersma, K. (2018). The theoretical nature of systems thinking.
Perspectives on systems thinking in biology education. Conceptual Analysis, 3, pp. 1-11.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

17

3.1 Systeemdenken
De taal van systeemdenken is gebaseerd op lussen (‘loops’) die ketens van oorzaak-gevolg-relaties
betreffen. Gewoonlijk spelen er tegelijkertijd verschillende oorzaak-en-gevolg-lussen en beïnvloeden deze
elkaar. Markten zijn in feite complexe systemen die zowel non-lineair als adaptief zijn17. Lussen binnen
(markt)systemen kunnen elkaar versterken of juist in evenwicht brengen. Versterkende lussen
(‘reinforcing loops’) zijn lussen waarbij de oorzaak-en-gevolgrelaties leiden tot een continu sterker
wordende verandering (positief of negatief). Balancerende lussen stabiliseren systemen in de loop der
tijd. De interactie tussen versterkende en balancerende lussen in een systeem bepaalt of de uitkomst van
collectief gedrag wordt versterkt of juist afgezwakt.
Het markttransformatieperspectief ziet markten (dis)functioneren in een systeem dat gekenmerkt wordt
door twee versterkende lussen en twee balancerende lussen1819.
I.

II.

III.

17
18

De marktdynamiek-lus - de eerste lus is de versterkende (R) lus van marktdynamiek. Wat beloont
de markt en waarop concurreert men? Wat moeten bedrijven beter doen dan anderen om
succesvol te zijn? Welk type gedrag moeten bedrijven ten toon spreiden om ‘te winnen’? Welk
gedrag verwerft klanten, omzet, een goede reputatie, orders en contracten voor bedrijven (de
ultieme prikkels in de markt)?
De faciliterende (‘enabling’) omgeving-lus - de omgeving die het gedrag in de markt mogelijk
maakt. De tweede lus is ook een versterkende lus (R). Deze lus beschrijft de dynamiek van de
faciliterende omgeving, de onderliggende structuren en werkwijzen die het collectieve gedrag van
de marktspelers ondersteunen, versterken of nalaten te corrigeren. Deze lus begint met het
nagaan welk profijt overheden (proberen te) halen uit de bestaande situatie.
De externaliteiten-lus - de gevolgen worden niet gevoeld door de actoren die de
onverantwoordelijke praktijken wél veroorzaken. Deze gevolgen worden namelijk
geëxternaliseerd door ze af te wentelen op anderen. Bijvoorbeeld op toekomstige generaties of
het milieu. Deze derde lus zou in een gezond, duurzaam systeem een balancerende lus (B)
moeten zijn, maar is afwezig, of ineffectief bij systeemfalen. De ongewenste uitkomst - die is
ontstaan door de versterkende lussen I en II - wordt derhalve niet gecorrigeerd.

Mitchell Waldrop, M. (1992). Complexity: the emerging science at the edge of order and chaos, Simon & Schuster.
Simons, L. & Nijhof, A. (forthcoming, 2020). Changing the Game: Sustainable Market Transformation Strategies to

understand and tackle the big and complex Sustainability challenges of our Generation, Taylor & Francis
19

Mihalache, R., & Bodislav, D. (2019). Government failure vs. market failure: The implications of incomplete

information. Theoretical and Applied Economics, 26(2), pp. 91-104.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

18

IV.

De alternatieven-lus - de vierde lus betreft een andere balancerende lus (B) die (evenals lus III)
ontbreekt, of niet effectief is, in een onduurzaam systeem. Deze lus behelst alternatieven, of
voorwaarden voor verandering - of juist het gebrek hier aan.
Om een systeem te kunnen veranderen, dienen er alternatieven – of voorwaarden voor
verandering - aanwezig te zijn. Hoe kan anders worden verwacht dat actoren hun gedrag kunnen en zullen - veranderen?

II
c) Leidend tot welk
gedrag?

Welke andere actoren of
milieu voelen de
negatieve effecten ?

III

B

d) Leidend tot welke
problemen?

Externaliteiten Lus: Wie
ondervindt de gevolgen van de
huidige problemen?

Voelen de actoren
negatieve effecten van de
problemen?

a) Wat zijn de
belangrijkste beloningen
in het systeem?

b) Leidend tot welk
collectief gedrag?

Faciliterende Omgevings
Lus: Wat zijn de
structuren die problemen
al dan niet corrigeren?

R
Systeem
Problemen

R
Marktdynamiek Lus:
Waarop concurreren
actoren dat leidt tot de
problemen?

b) Leidend tot welk beleid,
wetgeving en financiele
stimulansen?

a) Welke voordelen
hebben overheden bij de
huidige situatie?

Zijn de condities om
verandering te schalen
aanwezig?

Alternatieven Lus: In welke
mate is verandering door
actoren mogelijk?

d) Leidend tot de huidige
problemen?

B

IV

Welke alternatieven voor
actie zijn beschikbaar voor
de actoren?

c) Leidend tot welke
gevolgen?

I

Figuur 3.1: Systeemlussen in een markttransformatieperspectief

De marktdynamiek-lus en de faciliterende omgeving-lus vormen samen de drijfveren voor het collectieve
gedrag dat passend is in een markt. De meeste marktspelers profiteren van het huidige systeem. Het
dient hun op eigenbelang gerichte agenda - en er zijn geen, of onvoldoende, negatieve korte termijngevolgen voor deze actoren om hun gedrag te veranderen (externaliteiten-lus). Verder zijn er ook geen
haalbare alternatieven voor de marktspelers om uit te kiezen (alternatieven-lus). Het resultaat is een
collectief gevoel dat er gewoonweg geen andere keus is dan hetzelfde gedrag voort te zetten dat het
probleem heeft veroorzaakt - en nog steeds verergert.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

19

De lussen helpen om scherp voor ogen te houden dat - ongeacht het probleem en ongeacht de sector geen enkel persoon, bedrijf of autoriteit ‘de schuldige’ is van een falend systeem. In een breder
perspectief zijn alle actoren (deels) debet aan een falend systeem. Alle marktactoren zijn spelers in een
systeem met bepaalde regels en prikkels, die ertoe leiden dat actoren zich op een bepaalde manier
gedragen. Hetgeen resulteert in collectief gedrag dat leidt tot collectieve resultaten.
Tenzij dit gedrag kan worden veranderd door andere, aantrekkelijkere prikkels te genereren die het
collectieve gedrag veranderen, blijft dit gedrag zich herhalen. Als marktactoren hetzelfde spel met
dezelfde regels blijven spelen, zal het resultaat op hoofdlijnen altijd hetzelfde zijn. Om meer
maatschappelijk verantwoorde resultaten te bereiken, moeten daarom nieuwe spelregels worden
vastgesteld om ervoor te zorgen dat de marktactoren hun gedrag op termijn veranderen.
Dit veranderen van de spelregels gebeurt in fasen, waarbij elke fase primair aangrijpt op één van de vier
systeemlussen20:
•
•
•
•

Fase I wijzigt vooral de alternatieven-lus;
Fase II wijzigt overwegend de marktdynamiek-lus;
Fase III wijzigt primair de faciliterende omgeving-lus;
Fase IV wijzigt met name de externaliteiten-lus.

3.2 Fasering in markttransformatieprocessen
De fasering van markttransformatie wordt in deze paragraaf per fase beschreven. Eerst wordt
deze fasering gevisualiseerd door middel van het volgende figuur.

0. Onwetend

1. Inceptie

2. Competitie

3. Samenwerking

4. Institutionalisering

Figuur 3.2: Fasering markttransformatie 1

20

Simons, L. & Nijhof, A. (forthcoming, 2020). Changing the Game: Sustainable Market Transformation Strategies to

understand and tackle the big and complex Sustainability challenges of our Generation, Taylor & Francis
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

20

Fase 0: opzettelijke onwetendheid
Bedrijven kennen gepaste zorgvuldigheid van de OESO-richtlijnen niet, of zij hebben de indruk dat het
voor hun bedrijfsbelangen niet uitmaakt of ze daar actief beleid op voeren. Bijvoorbeeld omdat zij dit niet
als hun eigen verantwoordelijkheid zien maar als die van lokale overheden. Dit heeft tot gevolg dat
bedrijven gepaste zorgvuldigheid niet toepassen door te ontkennen dat dit in hun internationale ketens
een meerwaarde heeft en/of binnen hun invloedssfeer valt.
Hoewel elke sector dus wel onethische praktijken, geheimen en schadelijke gewoonten kent, wordt dat
door de meeste partijen gewoon genegeerd. Verandering vindt meestal pas plaats wanneer het
alternatief minder pijnlijk wordt dan het huidige gedrag21. Ofwel, verandering vindt meestal plaats
wanneer het pijnlijker is om te blijven doen wat gedaan werd, dan om gedrag daadwerkelijk te
veranderen. Dit begint vaak met een crisis die urgentie creëert. Verandering kan ook voortkomen uit
inspiratie: het idee dat een betere toekomst mogelijk is. Echter, louter inspiratie blijkt veelal niet genoeg
voor een markttransformatie. Een crisis blijkt in veel gevallen een trigger te zijn voor de markt om in
beweging te komen22. Marktactoren willen op zich wel verbetering, maar bijzonder weinig van deze
actoren wil (zelf) veranderen naar gedrag dat nog niet past in een systeem – met bijgaande kosten en
risico’s. Het gros wacht eerst af. Kortom, in “fase 0” is er sprake van opzettelijke onwetendheid.
Verandering is veelal iets dat de ander maar (eerst) moet doen. Dit wil overigens niet zeggen dat er in
deze fase nog geen enkel beleidsinstrument wordt ingezet; interventies blijken in de praktijk echter vaak
ineffectief. Dit omdat ‘geen gehoor’ er aan geven (nog) geen of te weinig consequenties heeft voor
bedrijven: noch hun reputatie, noch hun omzet, lijdt er onder. Het toepassen van gepaste zorgvuldigheid
is daarmee in deze fase een non-issue – en speelt geen rol in de activiteiten van ondernemingen.
Hoewel de focus in dit onderzoek ligt op de toepassing van gepaste zorgvuldigheid(proces) kan dit bij
markttransformaties niet los worden gezien van de inhoud (het voorkomen van negatieve impact op
mensen en milieu): “De toestand van het systeem is bepalend voor de sturing er van. De dynamiek van
het systeem creëert de (on)mogelijkheden voor sturing: dit impliceert dat inhoud en proces onlosmakelijk
aan elkaar zijn gekoppeld. Alleen processturing is dus niet voldoende23”. Met andere woorden, het proces
(gepaste zorgvuldigheid) en de inhoud (invulling van de OESO-thema’s) zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden; zij zijn onderhevig aan dezelfde systeemdynamiek.

21

Westley, F., Olsson, P., Folke, C., Homer-Dixon, T., Vredenburg, H., Loorbach, D., Van Der Leeuw, S. (2011). Tipping

towards sustainability: Emerging pathways of transformation. Ambio: A Journal of the Human Environment, 40(7),
pp. 762-780.
22

Simons, L. (2015). Changing the Food Game, Greenleaf Publishing.
Rotmans, J. (2005). Maatschappelijke innovatie tussen droom en werkelijkheid staat complexiteit (Oratie, p. 41)

23

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

21

Hieronder worden de fases in de markttransformatie van het proces naar (meer) maatschappelijk
verantwoord ondernemen (MVO) benoemd, in samenhang met de toepassing van gepaste
zorgvuldigheid. Hierbij worden per fase de rollen van de verschillende marktactoren beschreven.

Fase I: de inceptiefase
Aan de ‘opzettelijke onwetendheid’ in Fase 0 komt een einde wanneer, ogenschijnlijk uit het niets, een
crisis (of soms, een kans) ontstaat die aan het negeren van MVO-issues een einde maakt. Een crisis kan
lijken op een incident dat plotseling en onvermijdelijk is opgetreden, maar de meeste crises zijn eigenlijk
het gevolg van het falen van de huidige aanpak. De reactie van de sector op een crisis is voorspelbaar: er
geen verantwoordelijkheid voor nemen. Ontkenning van schuld door betrokkenen na de Bhopal-ramp van
1984 is illustratief voor deze ‘blame game’ en het afschuiven van de schuld24. Immers, als een bedrijf of
merk eenmaal negatief in het nieuws is gekomen, kan het heel moeilijk zijn om het vertrouwen van het
publiek weer terug te winnen. Ook is men beducht voor stevige schadeclaims. Wanneer bedrijven
geconfronteerd worden met een stevige crisis, proberen zij daarom meestal eerst uit alle macht de
schade te beperken door het van zich af te schuiven. Dit kan overigens gelden voor meerdere
stakeholders, zoals bijvoorbeeld (lokale) overheden.
Een crisis blijkt veelal een trigger te zijn voor (een deel van) de markt om in beweging te komen: koplopers in
de sector besluiten meer proactief op te gaan treden. Veelal in de vorm van pilots en projecten, die in de
praktijk echter vaak geïsoleerd blijven, en daarmee een beperkte impact hebben. Het grote belang van
deze fase is echter dat de bewustwording toeneemt dat er een probleem is25. En dat actoren door de
projecten leren op wat voor manier zij gepaste zorgvuldigheid kunnen toepassen en in welke richtingen
(MVO-oplossingen) daar iets aan te doen valt. De ‘opzettelijke onwetendheid’ en algehele ontkenning zijn
in deze eerste fase langzaam maar zeker omgeslagen in (meer) proactiviteit. Dit is al een enorme prestatie
omdat het de potentie heeft om een van de vier systeemlussen te veranderen, namelijk: "alternatieven
en voorwaarden creëren om te veranderen". Pilots en projecten uitvoeren, in samenwerking met
bijvoorbeeld ngo’s, biedt een kans om positief in het nieuws te komen, maar ook om te leren wat in de
praktijk werkt - en wat niet. Deze lessen kunnen worden gebruikt om in de toekomst grotere, betere en
meer duurzame veranderingen tot stand te brengen. Dat vereist echter het veranderen van andere
systeemlussen in de volgende fasen.

24

Geraadpleegd op 11 maart 2020 van https://www.nytimes.com/1985/01/31/world/disaster-in-bhopal-wheredoes-blame-lie.html; https://nl.wikipedia.org/wiki/Giframp_Bhopal;
https://www.livemint.com/Politics/VzlkvWG3v5SHBxlq9inYgK/Dow-Chemicals-deny-responsibility-for-Bhopaltragedy.html; https://www.csrwire.com/press_releases/20777-Dow-Chemical-Continues-to-Deny-LegalResponsibility-for-Bhopal-Disaster-Victims
25
Loorbach, D. (2010). Transition management for sustainable development: a prescriptive, complexity based
governance framework. Governance, 23(1), 161-183.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

22

Kortom in fase 1 realiseren bedrijven zich dat het belangrijk is om invulling te geven aan gepaste
zorgvuldigheid in hun internationale ketens. De invulling van gepaste zorgvuldigheid richt zich op het
leren wat voor alternatieven mogelijk zijn bij de toepassing van dit principe. Bedrijven ervaren dat het
belangrijk is aan de buitenwereld te laten zien dat ze hier wat aan doen, waardoor zij zich richten op het
tonen van resultaten via projecten. Dit betreft echter veelal symptoombestrijding op één of enkele
thema’s van de OESO-richtlijnen.

Fase II: de competitiefase
De competitiefase breekt aan zodra koplopers in de markt (‘first movers’) besluiten dat ze, in plaats van
losstaande projecten, zich gaan onderscheiden in hun manier van werken. Door het toepassen van
gepaste zorgvuldigheid en met maatschappelijk verantwoorde producten of diensten (oplossingen).
Veelal vinden deze nieuwe manier van werken en de gekozen oplossingsrichtingen hun weerslag in
standaarden, certificeringen en benchmarks26. Je hiermee onderscheiden kan vanaf nu tastbare voordelen
op de markt helpen behalen - en is daarmee de moeite waard om na te streven. Dit is het begin van het
denken over maatschappelijk verantwoord ondernemen als een marktkans – zowel inhoudelijk
(thema’s) als proces (gepaste zorgvuldigheid) om daar te komen. In deze fase wordt de marktdynamieklus beïnvloed door te denken "wat is lonend in de markt?". Het grote verschil met Fase I is dat bedrijven
geen geïsoleerde projectjes meer uitvoeren, terwijl ze verder gewoon doorgaan met de gewone
bedrijfsvoering (‘business as usual’).
In Fase 2 proberen bedrijven (I)MVO-prestaties daadwerkelijk te koppelen aan hun kernactiviteiten: de
producten en diensten die ze op de markt verkopen - inclusief hun merken – én de manier waarop ze dit
doen (werkwijze)27. De dynamiek verandert erin dat bedrijven kijken hoe ze met MVO kunnen winnen in
de markt en daarmee koplopervoordelen (‘first mover advantages’) krijgen. Het gaat er dan om wie zijn
reputatie het snelst kan verbeteren, zijn merkwaarde kan vergroten en de populariteit bij het publiek het
meest kan verbeteren. MVO is ineens ‘hot’: het is een nieuw front geworden om de strijd aan te gaan met
concurrenten. Ongeacht of ze koploper of volger zijn: alle bedrijven willen zich onderscheiden op de
markt. Dit doen ze door middel van marktdifferentiatie: bij voorkeur dus met hun eigen labels, normen,
claims op verpakkingen of hogere scores op duurzaamheidsindexen.

26

Schaltegger, S., Hansen, E. G., & Lüdeke-Freund, F. (2016). Business models for sustainability: Origins, present

research, and future avenues.
27

Bocken, N., Short, S. W., Rana, P., & Evans, S. (2014). A literature and practice review to develop sustainable

business model archetypes. Journal of Cleaner Production, 65, 42-56.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

23

Kortom, bedrijven erkennen in fase 2 dat het toepassen van gepaste zorgvuldigheid in hun internationale
ketens belangrijk is. Zij gaan er actief mee aan de slag, waarbij zij zich voornamelijk willen onderscheiden
van concurrenten. De dynamiek karakteriseert zich door concurreren en differentiëren – veelal door
middels van standaarden en certificering. De invulling van gepaste zorgvuldigheid kenmerkt zich door op
een beperkt aantal thema’s in verticale samenwerkingsverbanden naar een effectieve verandering van
het internationaal zakendoen te streven. Fairtrade is een illustratief voorbeeld van een systeem dat een
meer uitgebreide ketenverantwoordelijkheid, inclusief stakeholderholder-betrokkenheid en een
klachtenmechanisme, hanteert ten opzichte van andere standaarden. Ook beoogt het een adaptief,
lerend systeem te zijn dat het veelal reactieve karakter van standaarden deels adresseert.28 Het gros van
de keurmerken, labels en certificeringen richt zich op verticale samenwerking in ketens rondom concrete
(I)MVO-thema’s, niet zozeer specifiek op gepaste zorgvuldigheid als (doorlopend) proces.
De differentiatie in deze fase leidt echter ook tot toenemende frustratie over duplicatie van inspanningen
en inefficiënties in de markt. Ook begint langzamerhand het besef te ontstaan dat – ondanks alle
inspanningen - de oorzaken van problemen nog steeds niet worden aangepakt. En dat bredere en meer
intensieve samenwerking – zowel op inhoud als proces - noodzakelijk is om dit effectief te kunnen doen29:
“Addressing complex problems, such as living wage, demands additional measures to supplement
certification. A joint approach with other stakeholders could be part of this23.”
24

Fase III: de pre-competitieve fase
In deze fase hebben bedrijven en andere stakeholders in toenemende mate behoefte aan een (neutraal)
platform om écht de dialoog met elkaar te gaan30. Ze beseffen dat alle inspanningen in de vorige fases
niet tot de beoogde oplossing hebben geleid. Zij gaan nu meer ‘volwassen’ vragen stellen en tonen
bereidheid om daadwerkelijk naar antwoorden te luisteren, ook van concurrenten. Voorbeelden van
dergelijke volwassen vragen zijn onder meer: als succes niet wordt bepaald door concurrentie, in de vorm
van meer projecten, normen en labels - wat betekenen MVO en gepaste zorgvuldigheid dan eigenlijk voor
een sector? Delen marktactoren dezelfde visie op wat men probeert te bereiken? Hoe komt een sector
daar? Welke rollen moeten de overheid en de industrie spelen, en wat doen ngo’s en financiële
instellingen? Hoe werken diverse marktactoren samen om een oplossing te vinden die voor iedereen
werkt? Hoe dient dit alles te worden georganiseerd?

28

Geraadpleegd op 10 maart, 2020 van https://www.businesshumanrights.org/sites/default/files/documents/MVO-Platform-position-paper-on-Certification-and-DueDiligence.pdf
29
Simons, L. & Nijhof, A. (final draft, January 10, 2020). Changing the Game: Sustainable Market Transformation
Strategies to understand and tackle the big and complex Sustainability challenges of our Generation, Taylor &
Francis;
30
Scherer, A., & Palazzo, G., (2007). Toward a political conception of corporate responsibility: business and society
seen from a Habermasian perspective. Academy of Management Review, 32(4), pp. 1096-1120. 3
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

De dialoog richt zich nu veel meer op het identificeren van veelbelovende, nieuwe businessmodellen, die
de concurrentie met andere modellen inmiddels hebben doorstaan. Daarom is competitie in de
voorgaande fase een voorwaarde voor samenwerking in Fase III. In deze fase begrijpt de sector ook dat de
juiste faciliterende omgeving nodig is, wanneer de sector deze modellen en oplossingen wil opschalen en
een gelijk speelveld wil waarborgen. Dit is de reden waarom de pre-competitieve fase vooral de
faciliterende omgeving-lus aanpakt. In deze fase worden nieuwe regelingen en voorwaarden besproken
en samengenomen in een sectorstrategie. Deze omvat vaak veranderingen in infrastructuur, beleid,
financiële stimulansen, het onderwijssysteem, consumentenbewustzijn, toegang tot financiering voor
investeringen, etc. De ‘nieuwe regels van het spel’ worden langzaamaan ontdekt, ontworpen of
verschijnen ten tonele. Hier draait het uiteindelijk allemaal om bij een transformatie naar een meer
duurzaam systeem.
Bedrijven beseffen in deze fase dat een integrale toepassing van gepaste zorgvuldigheid vereist dat zij
samenwerken met andere partijen in de sector om dit samen proactief op te pakken. Dit geldt zeker voor
wat betreft het aanpakken van de risico’s die op sectorniveau spelen. Dat vergroot de slagkracht en maakt
lokaal een impact. De invulling van gepaste zorgvuldigheid kenmerkt zich door een bredere scope waarbij
de diverse thema’s worden geëvalueerd die spelen in een keten. Tevens kenmerkt de wijze van invulling
van dit principe zich in deze fase door verticale en horizontale samenwerking in een keten, om zo via een
sectorstrategie niet alleen de symptomen van problemen maar ook de oorzaken te adresseren, barrières
weg te nemen en gezamenlijk aan de invulling van de sectorstrategie te werken. Transparantie ten
aanzien van het (samenwerkings)proces en het beoogde resultaat - met de acties om daar te komen - is
cruciaal in deze fase om voldoende vertrouwen te kweken en te waarborgen tussen de verschillende
actoren.
Het bereiken van een daadwerkelijk omslagpunt kost veelal jaren van discussie, onderhandelingen en
compromissen. Zodra echter een kritieke massa van de industrie of sector overeenstemming heeft bereikt
over de behoefte aan - en middelen voor - verandering proberen zij het nieuwe systeem ook zo snel
mogelijk te realiseren. Dit wordt vastgelegd in de hiervoor benoemde sectorstrategie. Een dergelijke
strategie vergt dat een gedeelde, heldere visie wordt vertaald in een actiegerichte strategie, waarbij een
goede businesscase voor alle stakeholders wordt gezocht, rollen en verantwoordelijkheden duidelijk zijn
en de voortgang gezamenlijk wordt gemonitord en geëvalueerd31. Dit nieuwe systeem zal immers hun
(voorlopend) gedrag belonen en tegenstanders straffen die te lang hebben gedraald. (Meer) MVO - en het
toepassen van gepaste zorgvuldigheid om daar te komen - wordt nu met verve bepleit. Dit omdat het ook
vanuit zakelijk oogpunt logisch is. Het transformatieproces begint pas echt exponentieel te versnellen
wanneer voormalige tegenstanders en achterblijvers zien dat weerstand uiteindelijk zinloos is. En dat hun
langetermijnbelang het best gediend is door zo snel mogelijk ook ‘aan boord’ te springen.

31

‘Van Spek naar Bonen” (2019). New Foresight eiwittransitieanalyse, p.1.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

25

Een steeds groter wordend aantal bedrijven en andere stakeholders zien in deze fase de waarde in van
sectorbrede samenwerking. Zij ondersteunen deze niet alleen, maar stemmen ook hun eigen gedrag hier
actief op af. Er ontstaat een gevoel dat de klus kan worden geklaard. In een relatief kort tijdsbestek
bevindt de sector zich dan in een positie om de spelregels ten goede te veranderen. Op een manier die
niet alleen het eigenbelang maar ook het gemeenschappelijk belang beloont. Zodra dit gebeurt, is de precompetitieve fase succesvol afgerond.

Fase IV: de institutionaliseringsfase
Na een lange, intense periode van samenwerken en onderhandelen, zijn de toonaangevende partijen
(‘coalition of the willing’) eindelijk overeengekomen hoe het systeem dient te worden geherstructureerd
om (meer) verantwoord gedrag en werkwijzen – waaronder het toepassen van gepaste zorgvuldigheid -te
belonen. Er zijn echter nog steeds behoorlijk wat achterblijvers die niet volgens de nieuwe regels en
werkwijzen willen spelen - en nog steeds belang hebben bij de gewone bedrijfsvoering (‘business as
usual’). Dit omdat ze de kosten van niet-verantwoord handelen blijven externaliseren - en daarmee geen
effectieve invulling geven aan gepaste zorgvuldigheid. En volgens de wet mogen ze dat ook nog steeds. De
koplopers hebben echter wel al in de verandering naar meer maatschappelijk verantwoord ondernemen
geïnvesteerd - en zijn klaar voor de toekomst. Zij zullen in staat zijn om snel en relatief gemakkelijk aan de
nieuwe norm te voldoen. Deze leiders weten ook dat de achterblijvers niet klaar zijn. Wetgeving op het
gebied van MVO – met gepaste zorgvuldigheid als proces om daar te komen - biedt daarmee
marktvoordeel door de achterblijvers te dwingen op een hoger niveau te acteren.
Maatschappelijk verantwoord gedrag en werkwijzen worden geïnstitutionaliseerd door middel van
geschreven maar ook ongeschreven regels die maken dat de nieuwe norm effectief wordt nageleefd32.
Wetgeving en zelfregulering, zoals standaarden en certificering, zijn voorbeelden van geschreven regels.
Denk bij ongeschreven regels aan bijvoorbeeld aspecten van de bedrijfscultuur en aan wat men in de
markt zoal onder acceptabel en onacceptabel gedrag en werkwijzen verstaat. Zodra institutionalisering
het geval is, vindt er een marktverschuiving plaats.

32

Scott, W.R. (1987). The adolescence of institutional theory. Administrative Science Quarterly, 32: 493-511.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

26

Wetgeving is de meest dwingende vorm van institutionalisering - en volgens sommige experts, het
sluitstuk van het transformatieproces33. Alleen de overheid is bevoegd wetgeving aan te nemen en af te
dwingen; in deze fase wordt politiek leiderschap dus nog meer cruciaal. Tegen de lobby-inspanningen van
delen van de sector in, dient de overheid nu (meer) MVO tot de nieuwe norm te maken. Het is het
‘nieuwe normaal’ geworden. Het is daarmee een kwalificatie (‘license to operate’) geworden om
überhaupt een marktspeler te mogen zijn.
In deze fase wordt de externaliteiten systeemlus op een structurele manier aangepakt. In de gewone
bedrijfsvoeringsituatie vóór de crisis had het niet-verantwoordelijke gedrag namelijk wel consequenties,
maar deze werden verplaatst naar anderen - en dus niet gevoeld door de marktspelers die de gevolgen
(mede)veroorzaakten. Deze situatie mag niet langer voortbestaan, anders zullen achterblijvers in de
markt hun oneerlijke praktijken gewoon voortzetten. Overheden hebben een breed scala aan
instrumenten om dit te implementeren, waaronder fiscale prikkels, vergunningen, voorschriften en
boetes – en wetgeving en handhaving om dit beleid kracht bij te zetten. Het belangrijkste verschil is dat
de gevolgen van niet-verantwoordelijke praktijken nu worden gevoeld door degenen die deze praktijken
ook bezigen.
Kortom, bedrijven beseffen in de vierde fase dat hun markttoegang ernstig wordt belemmerd indien
gepaste zorgvuldigheid in hun internationale ketens niet goed wordt toegepast. De invulling van dit
principe door bedrijven kenmerkt zich door een verschuiving van samenwerking (gericht op het creëren
van de gewenste toekomst) naar naleving en handhaving van de sectorstrategie. Bovendien komt er bij de
invulling van het principe meer nadruk op onafhankelijke, bedrijfsoverstijgende institutionalisering. Dit
omdat de gevolgen van non-compliance zijn toegenomen en bedrijven beseffen er belang bij te hebben
dat ook hun concurrenten zich hier niet aan kunnen onttrekken. De vierde en laatste fase van
markttransformatie is daarmee een feit.

3.3 Gepaste zorgvuldigheid per fase
Het markttransformatieperspectief sluit goed aan bij het principe van de OESO-richtlijnen om naleving als
een doorlopend gepaste zorgvuldigheid te zien. Naleving van deze richtlijnen is namelijk niet een statisch
maar een dynamisch systeem. Het markttransformatieperspectief gaat er daarbij vanuit dat elke
systeemlus kan worden gewijzigd, maar dat dit bij markttransformaties in een vaststaande volgorde
gebeurt.

33

Van den Nieuwenhuijzen, T. (2017) Transformeren naar een Duurzaam Nederland: een onderzoek naar de rol
van de Nederlandse overheid in duurzame markttransformaties. MSc Thesis project, Nyenrode Business Universiteit:
Breukelen, geraadpleegd op 15 maart, 2020 van: https://www.binnenlandsbestuur.nl/Uploads/2017/12/ThesisTom-van-den-Nieuwenhuijzen.pdf

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

27

De invulling van de toepassing van gepaste zorgvuldigheid verschilt derhalve per fase. Naarmate de
volwassenheidsfase stijgt, neemt de reikwijdte (‘scope) van gepaste zorgvuldigheid eveneens toe. Niet
alleen qua ingesloten thema’s (van single-issue naar meerdere IMVO-issues) en invulling van de
processtappen (van ‘een IMVO-beleid hebben’ naar ‘hier transparant met stakeholders over
communiceren’), maar ook qua omvang van ingezette middelen, samenwerkingsverbanden en beoogde
impact (van resultaten op project- naar resultaten op sectorniveau). Er wordt van bedrijven - zowel
kwantitatief als kwalitatief - steeds meer verwacht (van fase 0: ‘nog vrijwel geen enkel bedrijf met gepaste
zorgvuldigheid bezig’ naar fase 4: ‘gepaste zorgvuldigheid als marktkwalificatie (‘license to operate’).
Concreet betekent dit:

Fase

Reikwijdte van gepaste zorgvuldigheid

Fase 0

Gepaste zorgvuldigheid non-issue
Bedrijven kennen gepaste zorgvuldigheid van de OESO-richtlijnen niet, of hebben de
indruk dat het voor hun bedrijfsbelangen niet uitmaakt of zij daar actief beleid op
voeren. Dit heeft tot gevolg dat bedrijven gepaste zorgvuldigheid niet toepassen door te
ontkennen dat dit in hun internationale ketens een meerwaarde heeft en/of binnen hun
invloedssfeer valt.

Fase 1

Leren gepaste zorgvuldigheid toe te passen
In de eerste fase is de lus om alternatieven voor het huidige gedrag te ontwikkelen, die
beter tegemoet komen aan de toepassing van gepaste zorgvuldigheid.

Fase 2

Bedrijven realiseren zich dat het belangrijk is om invulling te geven aan gepaste
zorgvuldigheid in hun internationale ketens. De invulling van het principe richt zich op het
leren wat voor alternatieven mogelijk zijn bij de toepassing van dit principe. Bedrijven
ervaren dat het belangrijk is aan de buitenwereld te laten zien dat ze hier wat aan doen,
waardoor zij zich richten op het tonen van resultaten via projecten. Dit betreft echter
veelal symptoombestrijding op één of enkele thema’s van de OESO-richtlijnen.
Goede toepassing gepaste zorgvuldigheid belonen
In de tweede fase wijzigt de marktdynamiek-lus doordat actoren ervaren hoe zij de
toepassing van gepaste zorgvuldigheid kunnen meenemen in onderlinge transacties.
Bedrijven erkennen dat het toepassen van gepaste zorgvuldigheid in hun internationale
ketens belangrijk is. Zij gaan er actief mee aan de slag, waarbij zij zich voornamelijk willen
onderscheiden van concurrenten. De dynamiek karakteriseert zich door concurreren en
differentiëren. De invulling van gepaste zorgvuldigheid kenmerkt zich door op een
beperkt aantal thema’s in verticale samenwerkingsverbanden naar een effectieve
verandering van (verantwoord) internationaal zakendoen te streven.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

28

Fase 3

Fase 4

Samen werken aan gepaste zorgvuldigheid
In de derde fase gaat het om de faciliterende omgeving-lus waarbij partijen met elkaar
concrete strategieën en beleid opstellen. Dit om de werkende modellen voor toepassing
van gepaste zorgvuldigheid op te schalen naar de gehele markt.
In deze fase dringt het besef steeds meer door dat bedrijven in internationale ketens voor de effectieve toepassing van gepaste zorgvuldigheid en beheersing van de risico’s
voor mens en milieu - mede afhankelijk zijn van andere partijen, inclusief concurrenten.
Dit vereist dat zij samenwerken met andere partijen in de sector om zo gepaste
zorgvuldigheid via een sectorstrategie efficiënt en schaalbaar toe te passen. Niet alleen
de symptomen van problemen maar ook de oorzaken worden in deze fase geadresseerd,
barrières worden weggenomen en gezamenlijk committeren marktactoren zich aan de
invulling en uitvoering van de sectorstrategie.
Handhaven van gepaste zorgvuldigheid
In de vierde fase wijzigt de externaliteiten-lus, doordat het beleid wordt
geïnstitutionaliseerd en actoren, die zich daar nog steeds niet aan conformeren, de
gevolgen daarvan gaan ondervinden.
Bedrijven beseffen dat zij beperkte markttoegang hebben als gepaste zorgvuldigheid in
hun internationale ketens niet goed wordt toegepast. De invulling van dit principe door
bedrijven kenmerkt zich door een verschuiving van samenwerking (gericht op het creëren
van de gewenste toekomst) naar naleving en handhaving van de sectorstrategie.
Bovendien komt er bij de invulling van het principe meer nadruk op onafhankelijke,
bedrijfsoverstijgende institutionalisering.
Bedrijven beseffen er belang bij te hebben dat ook hun concurrenten zich hier niet aan
kunnen onttrekken. Zij lobbyen derhalve voor wetgeving die de achterblijvers forceert
naar een gelijk speelveld. De ‘nieuwe norm’ is namelijk ‘proven practice’ geworden en
kan derhalve worden gecodificeerd in wetgeving. De gevolgen van non-compliance zijn
daarmee toegenomen: pas je gepaste zorgvuldigheid niet integraal toe dan heb je geen
‘license to operate’ (marktkwalificatie, bijvoorbeeld d.m.v. vergunningen, gekoppeld aan
gepaste zorgvuldigheid-eisen).
Tabel 3.1: Definiëring gepaste zorgvuldigheid per fase van markttransformatie

Samenvattend, naarmate bovengenoemde reikwijdte (‘scope’) toeneemt, verdiept en verbreedt de
toepassing van gepaste zorgvuldigheid door bedrijven zich navenant. Ook transformeert gepaste
zorgvuldigheid zich van gerichtheid op symptomen naar het aanpakken van de oorzaken van MVOproblemen en barrières wegnemen - om uiteindelijk een ‘license to operate’ te vormen. In fase vier is de
‘optimale reikwijdte’ en invulling van gepaste zorgvuldigheid voor deze specifieke transformatie bereikt
(totdat de volgende transformatie zich aandient).

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

29

Hoofdstuk 4: Rol van marktactoren - instrumenten
“If you want to go fast, go alone. If you want to go far, go together.”
African proverb

4.1 Beleidsinstrumenten
Deze studie richt zich primair op de interventies die de overheid kan inzetten om naleving van de OESOrichtlijnen door Nederlandse bedrijven te stimuleren. Het markttransformatieperspectief voegt hier aan
toe dat door deze interventies ook andere delen van het systeem kunnen veranderen.
Een implicatie hiervan is dat deze studie ervan uitgaat dat het primaat in het stimuleren van naleving van
de OESO-richtlijnen door Nederlandse bedrijven niet altijd, of niet alleen, bij de overheid ligt. De overheid
heeft een belangrijke kaderscheppende rol in de markt en maatschappij, en ook een unieke rol op het
gebied van wetgeving, naleving en handhaving. Het is echter goed mogelijk dat in sommige sectoren het
primaat in een bepaalde fase bij ngo’s ligt, of juist bij bedrijven die via certificering of andere vormen van
zelfregulering een impuls leveren. Bovendien gaat deze studie er vanuit dat de overheid een breed scala
aan interventies kan inzetten, dus niet alleen kaders scheppen en handhaving.
In het kader van dit onderzoek wordt de rol van de overheid als volgt gedefinieerd: de
beleidsinstrumenten die de overheid inzet om maatschappelijke doelen na te streven34. Dit
beleidsinstrumentarium wordt uitgebreid beschreven in het Integraal Afwegingskader voor beleid en
regelgeving (IAK). In dit onderzoek scharen wij de relevante IMVO-maatregelen (van vrijwillig tot
dwingend) zoveel mogelijk onder de dertien in het IAK benoemde categorieën beleidsinstrumenten.35

34

Thaler, R.H., en Sunstein, C.R. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth and Happiness. New
Haven and London: Yale University Press.
35 Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving, geraadpleegd op 6 december 2019, van
https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-voor-beleid-en-regelgeving;
Categorieën beleidsinstrumenten: https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-beleiden-regelgeving/6-wat-het-beste-instrument/61/categorie%C3%ABn en Integraal Afwegingskader.pdf,
pp. 22 – 32. Index individuele beleidsinstrumenten: https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraalafwegingskader-beleid-en-regelgeving/6-wat-het-beste-instrument/61/index en Integraal
Afwegingskader.pdf, pp. 15 – 22.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

30

Beleidscategorie

Categorieën
beleidsinstrumenten

Definities

Individuele
beleidsinstrumenten

B.1

Gedragsinstrumenten

De beleidsinstrumenten die de overheid
kan inzetten om het gedrag van mensen
te beïnvloeden

Feedback(loop), Framing en
labelling, Gedragscontracten en
implementatie-intenties, Beroep
op autoriteit, Keuze-architectuur,
Omgevingsprikkels, Sociale
informatie, Timing

B.2

Verwerving steun
of kennis

Wanneer er in een beleidsveld behoefte
is aan het verkrijgen van (meer) steun
van beleidspartijen of indien er meer
kennis nodig is om beleidskeuzes te
maken, zet de overheid
beleidsinstrumenten met betrekking tot
het verwerven van steun of kennis

Bestuurlijk Overleg, Experiment,
Onderzoek, Taskforce

B.3

Financiële sturing

Met financiële sturing wordt door de
overheid gewenst gedrag financieel
beloond of ongewenst gedrag financieel
belast. Indien de overheid bepaald
gedrag of bepaalde activiteiten gewenst
acht, terwijl deze niet vanzelf tot stand
komen omdat de (gepercipieerde)
kosten te hoog zijn, kan een financieel
instrument de actoren over de streep
trekken

Eigen betaling, Financiële prikkel,
Subsidie, Vergunningen, Voucher

31

B.4

Sociale sturing

Door informatie te verstrekken, kan de
overheid proberen om gedrag van
burgers, bedrijven of instellingen te
beïnvloeden. Denk bijvoorbeeld aan de
keuze van consumenten of de
handelswijze van bedrijven en
instellingen

Algemene en specifieke
voorlichting, Benchmarking, Best
Practices,
Deskundigheidsbevordering

B.5

Co-regulering en
zelfregulering

Van zelfregulering is sprake wanneer
een sector in de samenleving zelf
normen opstelt. Doet de sector dit
samen met de overheid, dan is sprake
van co-regulering.

Algemene voorwaarden,
Alternatieve geschillenbeslechting,
Certificeren, Convenant,
Erkenningsregeling, Gedragscode;
Inspecteren, Keurmerk , Naming &
shaming, Normalisatie, Protocol,

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

In het geval van zelfregulering of coregulering wil de overheid het gedrag in
een bepaalde sector beïnvloeden door
samen met de sector zaken te regelen

Standaardregeling, Testen,
Tuchtrecht, Visitatie,
Zelfregulering

B.6

Regels die
innovatie
bevorderen of
ruimte laten voor
de uitvoering

De keuze van de wettelijke norm heeft
impact op de ruimte die er is voor
innovatie en op de
toekomstbestendigheid van voorstellen.
Het is van belang voor de overheid om
af te wegen hoe wenselijk het is om
ruimte te bieden aan toekomstige
ontwikkelingen en innovatie en
weloverwogen de daarbij passende
normen te kiezen

Best beschikbare techniek,
Doelvoorschriften, Experiment,
Right to challenge, Verwijzen naar
technische normen

B.7

Verhouding
tussen nieuwe
wet of
wijzigingswet en
bestaande
rechtssituatie

De inwerkingtreding van een nieuwe
wet of een wijzigingswet kan
verandering brengen in een op dat
moment al bestaande rechtstoestand.
Een zorgvuldig wetgever gaat dan ook
na welke gevolgen een regeling met
zich mee brengt voor deze bestaande
rechtstoestand en treft waar nodig
maatregelen

Overgangsrecht, Andersoortige
maatregelen

B.8

Sturing van de
uitvoering

Manieren om de uitvoering van een
overheidstaak door een
uitvoeringsinstantie te kunnen sturen

Beleidsregels, Circulaires,
Financiële verhoudingen,
Inputsturing of throughputsturing
(budgetsturing), Output- of
outcomesturing (prestatiesturing)

B.9

Regelen van de
uitvoering van
een
overheidstaak

Het vormgeven van onderlinge
verhoudingen tussen sturende en te
sturen partij als een overheidstaak
binnen of buiten de overheid wordt
belegd

Attributie van een bevoegdheid,
Delegatie van een bevoegdheid,
Mandaat, Privatisering,
Verzelfstandiging:
- Intern, d.m.v. een agentschap;
- Extern, d.m.v. een zelfstandig
bestuursorgaan/ZBO,
Rechtspersonen met een
wettelijke taak/RWT,
staatsdeelnemingen

32

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

B.10

Naleving en
handhaving

Beleid, en in het bijzonder regelgeving,
staat of valt met de mate waarin de
geadresseerde geneigd is het gewenste
gedrag te vertonen, oftewel
voornemens is om de norm na te leven.
Handhaving betreft vervolgens de acties
die er op zijn gericht om het gewenste
gedrag te beïnvloeden: preventie,
controle, opsporing en afdoening

Handhaving, keuze sanctiestelsel,
Naleving, Toezicht,
Bestuursrechtelijke handhaving en
sancties, Strafrechtelijke
handhaving en sancties,
Privaatrechtelijke normen

B.11

Ex ante evaluatie

Ex ante evaluatie maakt keuzesituaties
inzichtelijk. Hiermee kan worden
onderbouwd welke maatregelen nodig
zijn voor het oplossen van een
gesignaleerd probleem

Impactanalyse, Impact
assessment, Krachtenveldanalyse,
Maatschappelijke kosten- en
batenanalyse (MKBA),
Planevaluatie, Prognose,
Risicoanalyse, Tafel van Elf,
Uitvoeringsanalyse,
Uitvoeringstoets, Verkenning

B.12

Geschilbeslechting

Instrumenten om geschillen te
beslechten

Arbitrage, Mediation

B.13

Monitoren van
beleid

Bij monitoring worden data via een vast
patroon verzameld, opgeslagen,
verwerkt en gerapporteerd. Dit gebeurt
op basis van tevoren vastgestelde
indicatoren

Enquête, Nulmeting, Screening

Tabel 4.1: Beschrijving IAK-categorieën

4.2 Geëigende interventies
Op basis van het markttransformatiemodel is na te gaan welke categorieën van interventies effectief zijn,
omdat ze aangrijpen op de dynamiek van die fase. Met andere woorden, de interventies die passen bij
een fase veranderen de systeemlussen, die leiden tot passend collectief gedrag:
•
•
•

In de eerste fase is dat de lus om alternatieven voor het huidige gedrag te ontwikkelen, die beter
tegemoet komen aan de OESO-richtlijnen;
In de tweede fase wijzigt de marktdynamiek-lus doordat actoren leren hoe zij de toepassing van
gepaste zorgvuldigheid kunnen meenemen in onderlinge transacties.
In de derde fase gaat het om de faciliterende omgeving-lus waarbij partijen met elkaar concrete
strategieën en beleid opstellen. Dit om de werkende modellen voor toepassing van gepaste
zorgvuldigheid op te schalen naar de gehele markt.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

33

•

In de vierde fase wijzigt de externaliteiten-lus doordat het beleid wordt geïnstitutionaliseerd en
actoren die zich daar nog steeds niet aan conformeren de gevolgen daarvan gaan ondervinden.

In het verlengde van deze dynamiek per fase zijn de IAK-categorieën ingedeeld. De volgende tabel geeft
aan hoe elk van deze categorieën van beleidsinstrumenten aangrijpen op de systeemlussen die centraal
staan bij markttransformatie. Daarbij is elke categorie slechts bij één systeemlus neergezet, zodat de
aandacht gericht wordt op het belangrijkste effect van die categorie. Een belangrijke disclaimer is in dat
verlengde dat bij de volgende figuur geen volledigheid is nagestreefd. Bijvoorbeeld categorie Financiële
Sturing (B.3) kan bij elke lus effect hebben, indien het gericht wordt op het stimuleren van gedrag dat past
bij die lus. Echter bij de marktdynamiek-lus is Financiële Sturing cruciaal omdat in deze lus de markt moet
ervaren dat koplopers bij gepaste zorgvuldigheid voordelen krijgen. Daarom is deze categorie bij de
marktdynamiek-lus ingedeeld en ook alleen daar, ondanks dat het bij andere lussen dus ook een effect
kan hebben. De wijze waarop een categorie aangrijpt op de systeemlus is in de 3e kolom van de volgende
figuur opgenomen.
Systeemlussen

Categorieën
beleidsinstrumenten

Argumentatie

Alternatieven-lus
(geadresseerd in Fase 1)

•

B.1 Gedragsinstrumenten

•

B.6 Regels die innovatie
bevorderen of ruimte laten
voor de uitvoering

• Gericht op het bekend maken van keuzearchitectuur zodat bedrijven zicht krijgen op
wat zij kunnen doen
• Gericht op doelvoorschriften zodat duidelijk
wordt wat van bedrijven verwacht wordt
• Gericht op het verduidelijken van wat van
overheid mag worden verwacht, maar ook
wat van de bedrijven wordt verwacht

•

Marktdynamiek-lus
(geadresseerd in Fase 2)

Faciliterende omgevinglus
(geadresseerd in Fase 3)

•

B.9 Regelen van de
uitvoering van een
overheidstaak
B.3 Financiële sturing

•

B.8 Sturing van de uitvoering

•

B.2 Verwerving steun of
kennis

•

B.4 Sociale sturing

•

B.5 Co-regulering en
zelfregulering

•

B.11 Ex-ante evaluatie

• Gericht op het belonen van koplopers, onder
meer via inkoopcriteria overheid
• Gericht op opdracht aan uitvoerders, zoals
Atradius, RVO en FMO, om koplopers te
ondersteunen
• Gericht op onderzoek en overleg om de
lobby voor institutionalisering te verkennen
• Gericht op versnelling van samenwerking
tussen actoren door het delen van best
practices, harmonisatie van werkwijzen en
opschaling
• Gericht op het samen met de sector
opstellen van strategie, normen en beleid
• Gericht op een impact- en
krachtenveldanalyse van voorgestelde
normen en beleid

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

34

Externaliteiten-lus
(geadresseerd in Fase 4)

•

B.7 Verhouding tussen
nieuwe wet of wijzigingswet
en bestaande rechtssituatie

•

B.10 Naleving en handhaving

•

B.12 Geschilbeslechting

•

B.13 Monitoren van beleid

• Gericht op introduceren nieuwe wetgeving,
inclusief regeling voor gevolgen voor de
bestaande rechtssituatie
• Gericht op toezicht, handhaving en sancties
conform vastgestelde normen en beleid
• Gericht op arbitrage en mediation bij
vermeende schendingen
• Gericht op het doen van een nulmeting en
screening van bedrijven om de impact van
het beleid vast te stellen

Tabel 4.2: Geëigende rollen in termen van IAK-categorieën per fase van markttransformatie

De tabel met de geëigende interventies per fase is ook visueel weergegeven in de volgende figuur (donkere cel
= meest geëigend).
Systeemlussen

B.1

B.2

B.3

B.4

B.5

B.6

B.7

B.8

B.9

B.10 B.11 B.12 B.13

Alternatieven-lus (geadresseerd
in Fase 1)
Marktdynamiek-lus
(geadresseerd in Fase 2)
Faciliterende omgeving-lus
(geadresseerd in Fase 3)
Externaliteiten-lus (geadresseerd
in Fase 4)

Tabel 4.3: Geëigende rollen in termen van IAK-categorieën per fase van markttransformatie (visueel)

De vier verschillende lussen komen overeen met de vier factoren die tot het falen van markten leiden.
Mihalache en Bodislav (2019) merken op dat het falen van markten terug te herleiden is tot een
dysfunctionele verdeling van schaarse middelen. Dit is vaak het resultaat van informatieasymmetrie,
publieke goederen, marktcontrole (door een monopolie bijvoorbeeld) of door externaliteiten.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

35

In Fase 1 is er vaak sprake van informatieasymmetrie ten opzichte van (I)MVO-alternatieven en de
toepassing van gepaste zorgvuldigheid. Consumenten of producenten zijn niet op de hoogte wat de
alternatieven of interventies zijn met betrekking tot (I)MVO en gepaste zorgvuldigheid. Vaak bestaan er
wel al alternatieven maar worden deze niet toegepast door onwetendheid of doordat de noodzaak niet
wordt erkend. Echter, deze informatieasymmetrie leidt tot het maken van suboptimale beslissingen door
een tweetal mechanismen die goed beschreven zijn in de academische literatuur, namelijk adverse
selectie (‘adverse selection’) en moreel risico (‘moral hazard’) 36. Adverse selectie betekent de selectie van
de verkeerde optie op basis van de asymmetrische informatie, en moreel risico treedt op als een partij
onjuiste of misleidende informatie levert omdat zij denkt dat er geen consequenties voor hun acties zijn.
Beiden leiden tot het falen van markten. Daarom zijn de categorieën van beleidsinstrumenten die de
overheid toe kan passen in deze fase erop gericht om bedrijven te voorzien van informatie. Dit zodat zij
de juiste keuze kunnen maken, zoals ‘B.1 Gedragsinstrumenten’. De overheid kan in deze fase ook
instrumentcategorieën toepassen die het morele risico verminderen, zoals ‘B.6 Regels die innovatie
bevorderen of ruimte laten voor de uitvoering’ en ‘B.9 Regelen van de uitvoering van een overheidstaak’.
Een voorbeeld van ‘B.9 Regelen van de uitvoering van een overheidstaak’ is te vinden in Kamerbrief
inzake de IOB-Evaluatie37 waarin de overheid een speciale gezant bij de OESO aanstelt die de werkgroep
leidt ten aanzien van verantwoord gedrag en een proactieve agenda voor de OESO-richtlijnen aanstuurt.
In fase 2 begint MVO op een juiste wijze te worden gewaardeerd in de markt doordat de marktdynamieklus verandert. Aan de basis hiervan ligt het feit dat MVO en de toepassing van gepaste zorgvuldigheid
gaan over gemeenschappelijk goederen zoals milieu en arbeid (Bardy, 2018). Gemeenschappelijke
goederen leiden vaak tot falen in de markt omdat er geen eigendomsrechten aan verleend zijn - en zij niet
competitief (‘non-rivalrous’) zijn38. Beide factoren leiden tot overconsumptie of exploitatie. Dit
mechanisme staat ook wel bekend als the tragedy of the commons (Hardin, 1968). De categorieën
beleidsinstrumenten die de overheid in deze fase effectief kan toepassen zijn daarom gespitst op het
meewegen van MVO in het gedrag van consumenten en producenten. Bijvoorbeeld, ‘B.3 Financiële
sturing’ is gericht op het financieel belonen van koplopers van duurzaamheid en ‘B.8 Sturing van de
uitvoering’ is gericht aan uitvoerders om de voorgenoemde koplopers te ondersteunen.

36

Mihalache, R., & Bodislav, D. (2019). Government failure vs. market failure: The implications of incomplete
information. Theoretical and Applied Economics, 26(2), pp. 91-104.
37
IOB-evaluation no. 433 (2019). Mind the governance map, map the chain; evaluation of of the Dutch government’s
policy on international responsible business conduct (2012–2018)
38
Mihalache, R., & Bodislav, D. (2019). Government failure vs. market failure: The implications of incomplete
information. Theoretical and Applied Economics, 26(2), pp. 91-104.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

36

Het beleidsinstrument ‘B.3 Financiële sturing’ wordt door de overheid vaak toegepast. In het convenant
Voedingsmiddelen geeft de overheid bijvoorbeeld aan dat zij bereid is om de uitvoering van het
convenant financieel te ondersteunen. Ook wordt de categorie ‘B.8 Sturing van de uitvoering’ door de
overheid toegepast. Zo wordt in de kamerbrief inzake bovengenoemde IOB-Evaluatie vermeld dat er twee
pilotprojecten gaande zijn met betrekking tot data centers en natuursteen om internationale sociale
omstandigheden als criterium op te nemen voor aanbestedingen.
In Fase 3 ontstaat de intensieve samenwerking tussen de verschillende actoren die nodig is om
uiteindelijk MVO en de toepassing van gepaste zorgvuldigheid te institutionaliseren. Echter, daarvoor is
het nodig dat de faciliterende omgeving-lus verandert. Vaak profiteert de faciliterende omgeving van de
onduurzame status quo, vandaar dat deze faciliterend is en in eerste instantie niet gebaat bij een
duurzame markttransformatie. Dit is een derde vorm van marktfalen en het resultaat van ineffectief of
falend overheidsbeleid. Echter, de overheid kan door middel van haar beleidsinstrumenten een
bepalende rol spelen in de samenwerking met het bedrijfsleven met het vormen van een nieuwe
institutionele omgeving welke MVO en de toepassing van gepaste zorgvuldigheid op de juiste waarde
schat. Beleidsinstrument ‘B.2 Verwerving steun of kennis’ is gericht op onderzoek en overleg om de lobby
voor institutionalisering van de beoogde verandering te verkennen. Een voorbeeld hiervan is te vinden in
de eerdergenoemde IOB Evaluatie waarbij de Nederlandse overheid bijdrages geleverd heeft aan de
OESO-werkgroep voor RBC, de EU conflict mineralen reguleringen en het Europees Verbond voor
Verantwoordelijke Mineralen. Beleidscategorie ‘B.4 Sociale sturing’ versnelt de samenwerking tussen
actoren door het delen van best practices, harmonisatie van werkwijzen en opschaling. Bijvoorbeeld, de
Nederlandse overheid past ‘B.4 Sociale sturing’ toe, zoals te zien in het convenant voor de sierteelt sector
waarbij partijen expliciet aangeven bestaande studies en rapporten, contact en kennis onderling delen.
Een derde categorie beleidsinstrumenten is ‘B.5 Co-regulering en zelfregulering’. Hierbij stelt de overheid
samen met de sector een strategie, normen en beleid op, zoals in het convenant voor een duurzame
Kleding en Textiel sector waar verschillende initiatieven genoemd worden zoals Joint Turkey Programme,
Mondiaal FNV en de deelname aan het Indonesië Protocol voor vrijheid van vakvereniging. Ook past de
Nederlandse overheid beleidsinstrument ‘B.11 Ex-ante evaluatie’ toe, welke gericht is op een impact- en
krachtenveldanalyse van voorgestelde normen en beleid. Bijvoorbeeld in het convenant voor de Goudsector waarbij de mate waarin projecten aan de opgestelde doelstellingen onderling worden geëvalueerd.
In fase 4 wordt de toepassing van gepaste zorgvuldigheid geïnstitutionaliseerd -en worden actoren die
niet conformeren uitgesloten van participatie. Om dit te bewerkstelligen moet de externaliteiten-lus
wijzigen. Hoe externaliteiten tot marktfalen leidt, is beschreven in het eerder genoemde tragedy of the
commons, die beschrijft hoe de sociale kosten van de exploitatie van grondstoffen niet opgenomen zijn in
de bedrijfsvoering van bedrijven.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

37

Dit resulteert in externaliteiten die vervolgens opgelegd worden aan derde partijen39 40. Externaliteiten
kunnen worden geïnternaliseerd door middel van belastingen en subsidies of door het toekennen van
eigendomsrechten41. Er is een aantal categorieën beleidsinstrumenten die dit onderleggen. Ten eerste,
‘B.7 Verhouding tussen nieuwe wet of wijzigingswet en bestaande rechtssituatie’ die is gericht op het
introduceren van nieuwe wetgeving, inclusief regeling voor gevolgen voor de bestaande rechtssituatie. Zo
heeft de Nederlandse overheid de Aanbestedingswet 2012 in 2016 aangepast zodat deze conformeert
aan de EU-richtlijnen uit 2014, zoals beschreven in de hierboven genoemde kamerbrief inzake IOBEvaluatie.
Een tweede categorie beleidsinstrumenten is ‘B.10 Naleving en handhaving’ Deze categorie is gericht op
toezicht, handhaving en sancties conform vastgestelde normen en beleid. Zo wordt in de KPMG MVO
Sector Risico Analyse42 genoemd dat de Nederlandse overheid actief controleert om arbeidsrisico’s te
beperken in de Bouwsector. Ook kan de categorie ‘B.12 Geschilbeslechting’ waarbij de overheid zowel
arbitrage en bemiddeling (‘mediation’) bij vermeende schendingen faciliteert, zoals genoemd wordt in het
convenant voor duurzame Kleding en Textiel, waarbij een klachten- en geschillenmechanisme is
geïmplementeerd. Een laatste categorie beleidsinstrumenten is ‘B.13 Monitoren van beleid’. Deze is
gericht op het doen van een nulmeting en screening van bedrijven om de impact van het beleid vast te
stellen. De Nederlandse overheid neemt bijvoorbeeld deel aan een onafhankelijke comité dat de
voortgang van de bancaire sector onder de loep neemt. Ook is eind 2018 een nulmeting gedaan onder
een steekproef van bedrijven in het kader van de “90% doelstelling”43.

4.3 Systeemlussen - toegepast op gepaste zorgvuldigheid
Teneinde de toepassing van gepaste zorgvuldigheid het collectieve gedrag van Nederlandse bedrijven te
maken, benadrukt het markttransformatieperspectief om eerst het probleem goed in kaart te brengen44.
Immers, de oplossing is het probleem niet. Albert Einstein zei niet voor niets ooit: “Als ik een uur de tijd
had om een probleem op te lossen, zou ik 55 minuten nadenken over het probleem en 5 minuten over de
oplossingen.”

39

Buchanan, J., & Stubblebine, C. (1962). Externality. Economica, 29(116), pp. 371–84. doi:10.2307/2551386
Hardin, G. (1968). The tragedy of the commons. Science, 162(3859), 1243-1248.
41
Walsh, C. (1972). On internalizing externalities. Economic Record, 48(2), pp. 254-259.
https://doi.org/10.1111/j.1475-4932.1972.tb01552.x
42
KPMG Advisory NV (2014.) MVO Sector Risico Analyse; aandachtspunten voor de dialoog.
43
IOB (2019), Mind the governance gap, map the chain, IOB evaluation no. 433
44
Simons, L. & Nijhof, A. (forthcoming). Changing the Game: Sustainable Market Transformation Strategies to
understand and tackle the big and complex Sustainability challenges of our Generation, (final draft, January 10,
2020), Taylor & Francis
40

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

38

In plaats van (te) snel in oplossingsmodus te schieten, is een analyse dus eerst op zijn plaats: wat zijn de
spelregels van het systeem, indien bedrijven collectief gepaste zorgvuldigheid niet zouden toepassen? Dit
wordt hierna beschreven voor de vier systeemlussen die centraal staan bij markttransformatie toe te
passen op gepaste zorgvuldigheid.
Hoe ziet de marktdynamiek-lus er uit als gepaste zorgvuldigheid niet goed past? Traditioneel zijn de
onderlinge transacties in de keten afgestemd op economische factoren zoals marge, volumes en
levertijd45. Andere factoren, zoals aansprakelijkheid voor schendingen elders in de keten, spelen daarmee
veelal slechts beperkt een rol bij het aangaan van economische transacties46. Bovendien kan bij
globalisering van handelsketens de indruk ontstaan dat uitbesteding van werk ook uitbesteding van
verantwoordelijkheid voor dat werk impliceert47. Een oproep tot het uitvoeren van gepaste
zorgvuldigheid wordt dan ervaren als taak van de overheid of van de bedrijven in andere delen van de
keten. De fragmentatie in de keten maakt het ook mogelijk om de verantwoordelijkheid af te schuiven.
Sterker nog, als een bedrijf als enige wél deze verantwoordelijkheid oppakt terwijl (internationale)
concurrenten dat niet doen, betekent dat waarschijnlijk alleen dat de transactie naar een ander gaat. Het
klassieke probleem van de ‘tragedy of the commons’ is dan van toepassing48. Als deze dynamiek
overheersend is in de markt dan is het logisch dat bedrijven collectief weinig tot geen actie nemen om
gepaste zorgvuldigheid toe te passen.
Welke invloed ondervinden Nederlandse bedrijven vanuit hun omgeving (de faciliterende omgeving-lus)?
Indien gepaste zorgvuldigheid niet wordt gecorrigeerd door de omgeving van bedrijven, kan dat deels te
maken hebben met het grote belang van de Nederlandse economie bij internationale handel. Het
overheidsbeleid in Nederland is dan ook deels gericht op bevordering van import en export door
Nederlandse bedrijven. En zolang er concurrerende landen zijn die gepaste zorgvuldigheid niet afdwingen,
kan het tot een ongelijk speelveld leiden, indien de Nederlandse overheid dat wel zou doen49. Wat dan
wel past is, om gepaste zorgvuldigheid als een aspirationele, ofwel streefwaarde neer te zetten50. Het
heeft dan de status als iets waar we wel naar streven, maar wat nog niet wordt door vertaald naar beleid,
zolang andere landen dat niet doen.

45

Graafland, J., & Nijhof, A.H.J. (2007). Transparancy, market operation and trust in the Dutch construction industry :
An explorative study. Construction Management and Economics, 25(2), 195-205.
46
Villena, V.H. (2019). “The Missing Link? The Strategic Role of Procurement in Building Sustainable Supply
Networks,” Production and Operations Management, May 2019
47
Nijhof, A.H.J., Jeurissen, R.J.M., & Forterre, D. (2008). Managing legitimacy issues in global supply chains : The case
of the athletic footwear industry. Corporate Governance, 8(4), 506-517. doi: 10.1108/14720700810899239
48
Hardin, G. (1968). The tragedy of the commons. Science, 162(3859), 1243-1248.
49
Graafland, J.J. (2006) Economics, Ethics and the Market: Introduction and Applications, Routledge, London.
50
Lencioni, P. (2002), How to make your values mean something, Harvard Business Review, July.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

39

Nogmaals, dit is geen beschrijving van de huidige situatie, maar beoogt inzichtelijk te maken welke zaken
en gedachtegangen de toepassing van gepaste zorgvuldigheid in de weg kunnen staan. Indien de hiervoor
beschreven dynamiek van toepassing is, heeft dat tot gevolg dat er geen tot weinig impulsen van de
omgeving uitgaan om Nederlandse bedrijven te corrigeren als zij geen actie nemen om gepaste
zorgvuldigheid toe te passen.
Als bedrijven echter wél willen, is het dan mogelijk om gepaste zorgvuldigheid toe te passen
(alternatieven-lus)? Bij de alternatieven-lus speelt dat het lastig is voor bedrijven om dit principe toe te
passen, zolang het onduidelijk is wat het vereist. Daar is inmiddels veel aan gedaan. Er is echter een tijd
geweest dat hierover onduidelijkheid bestond voor Nederlandse bedrijven51. Bovendien is transparantie
een voorwaarde voor bedrijven om gepaste zorgvuldigheid toe te passen52. Internationale ketens zijn
vaak sterk gefragmenteerd met tientallen bedrijven die in wisselende samenstellingen de keten vormen in
de productie van diensten of producten53. Dit leidt tot anonieme ketens waar weinig transparantie
bestaat over waar het product of dienst vandaan komt. Het risico op negatieve effecten op mens en
milieu is vanuit het perspectief van Nederlandse bedrijven vaak het grootst ver weg in de keten (lowertier suppliers)54 Dit maakt het lastig om zicht te krijgen op deze risico’s in de keten. Indien onduidelijkheid
over de toepassing van gepaste zorgvuldigheid en de ondoorzichtigheid van de keten de realiteit is voor
bedrijven, ontbreken de voorwaarden om gepaste zorgvuldigheid goed toe te passen.
Wie ondervindt de gevolgen, indien gepaste zorgvuldigheid niet goed wordt toegepast (externaliteitenlus)? Bij schendingen van mensenrechten en de andere thema’s van de OESO-richtlijnen zijn er altijd
personen – en/of het milieu - die direct de negatieve gevolgen ondervinden. In internationale ketens zijn
dit echter vaak personen en gebieden, die via geografische afstand fysiek ver weg zijn; zowel binnen als
buiten Europa. Bovendien kan het gaan om personen of het milieu die niet bij machte zijn om ander
gedrag af te dwingen55.

51

Bakker, F. de, & Nijhof, A.H.J. (2002). Responsible chain management : A capability assessment framework.
Business Strategy and the Environment, 11(1), 63-75
52
Van ’t Foort, S. and T.E. Lambooy (2018), Effective or not? The crucial role of effectiveness in specific
circumstances, in: Guidelines for Multinational Enterprises: A Glass Half Full. A Liber Amicorum for dr. Roel
Nieuwenkamp, Chair of the OECD Working Party on Responsible Business Conduct 2013-2018, OECD, Paris.
53
Villena, V.H. (2019). “The Missing Link? The Strategic Role of Procurement in Building Sustainable Supply
Networks,” Production and Operations Management, May 2019
54
Villena, V.H. and Gioia, D.A. (2018). On the Riskiness of Lower-Tier Suppliers: Managing Sustainability in Supply
Networks, Journal of Operations Management, 64, 65-87
55
Van ’t Foort, S. et al. (2017), The Legitimacy of Final Statements and Reports of National Contact Points: An
Empirical Analysis of (Final) Statements and Reports of the UK, US and Dutch National Contact Point of the
Organisation for Economic Co-operation and Development (2001-2016), Corporate Mediation Journal, Issue 2.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

40

Daarbij kan het gaan om machteloosheid in economische zin, maar ook om machteloosheid in juridische
zin56. Economische machteloosheid gaat over de invloed van de getroffenen door schendingen op
internationale handel. Juridische machteloosheid gaat om de mogelijkheid om invloed uit te oefenen via
aansprakelijkheid in internationaal recht. Indien zowel deze aansprakelijkheid lastig kon worden
afgedwongen en de getroffenen weinig economische invloed hebben, worden de gevolgen van het niet
naleven van gepaste zorgvuldigheid geïnternaliseerd door de getroffenen – en derhalve geëxternaliseerd
door bedrijven57.
Indien dit de spelregels van het systeem zouden zijn, is het verklaarbaar dat Nederlandse bedrijven
collectief gepaste zorgvuldigheid niet of nauwelijks toepassen. Structurele verandering van deze situatie
vereist dat de gepleegde interventies deze systeemlussen hebben gewijzigd. Dit wordt in het volgende
hoofdstuk geanalyseerd. Eerst is voortbouwend op hoofdstuk 3 in figuur 4.2 een overzicht gegeven van de
systeemlussen die, indien aanwezig, leiden tot collectief gedrag - als logische uitkomst van het systeem om gepaste zorgvuldigheid niet of niet effectief toe te passen.
II
c) Macht beperkt want NL
bedrijven zijn slechts één
van de vele klanten of
leveranciers
De personen en
gebieden die de
gevolgen van
schendingen
ondervinden hebben
weinig economische
macht

III

B

d) Gepaste zorgvuldigheid
slechts als aspiratie

Externaliteiten Lus: Wie
ondervindt de gevolgen van de
huidige problemen?

Lastig om via
internationaal recht
aansprakelijkheid bij
schendingen aan te
tonen

a) Bij internationaal
zakendoen draait het om
marges, volume en
levertijd
b) Perceptie dat gepaste
zorgvuldigheid een taak
van de overheid is

Faciliterende Omgevings
Lus: Wat zijn de
structuren die problemen
al dan niet corrigeren?

R
Geen gepaste
zorgvuldigheid
R
Marktdynamiek Lus:
Waarop concurreren
actoren dat leidt tot de
problemen?

b) Overheidsbeleid is
gericht op bevordering
van internationale handel

a) Als handelsnatie heeft
Nederland veel belang bij
export en import

Verschuilen kan omdat
niet transparant is
welke bedrijven wat
doen in ketens

Alternatieven Lus: In welke
mate is verandering door
actoren mogelijk?
d) Geen actie op het
principe van gepaste
zorgvuldigheid

B

IV

Zelfs als bedrijven
zouden willen is het
onduidelijk hoe gepaste
zorgvuldigheid kan
worden toegepast

c) Afschuiven van
verantwoordelijkheid in
internationale ketens

I

Figuur 4.2: Systeemlussen die gepaste zorgvuldigheid belemmeren

56

Nijhof, A.H.J., Jeurissen, R.J.M., & Forterre, D. (2008). Managing legitimacy issues in global supply chains : The case
of the athletic footwear industry. Corporate Governance, 8(4), 506-517. doi: 10.1108/14720700810899239
57
Graafland, J., & Nijhof, A.H.J. (2007). Transparancy, market operation and trust in the Dutch construction industry :
An explorative study. Construction Management and Economics, 25(2), 195-205.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

41

Hoofdstuk 5: Onderzoeksresultaten bureau-onderzoek
“Systems thinking is a discipline for seeing wholes. It is a framework for seeing interrelationships rather
than things, for seeing ‘patterns of change’ rather than static ‘snapshots”
Peter Senge

5.1 Introductie
In dit hoofdstuk wordt de toepassing van gepaste zorgvuldigheid geanalyseerd vanuit het perspectief van
markttransformatie. De interventies die de Nederlandse markt de afgelopen jaren heeft gepleegd,
worden vervolgens beschreven, inclusief het effect op de systeemlussen. Daarmee ontstaat een
perspectief op de systeemdynamiek waar het Nederlandse bedrijfsleven met internationale ketens
momenteel mee te maken heeft. Vervolgens wordt aangegeven welke beleidsinstrumenten worden
ingezet door welke actoren en hoe de verhouding hiertussen is. Dit hoofdstuk eindigt met een
samenvatting van de belangrijkste bevindingen van het uitgevoerde bureau-onderzoek.

5.2 Indeling interventies naar IAK-categorieën
Om zicht te krijgen op de interventies die zijn gericht op gepaste zorgvuldigheid, zijn in de bestudeerde
rapportages alle interventies gecodeerd. De methodologie die hiervoor is gehanteerd, staat toegelicht in
bijlage 2. In totaal zijn 1085 pagina’s in 14 documenten bestudeerd. Twee documenten zijn in een later
stadium echter uit de data-analyse gehouden omdat deze geen beeld gaven van de Nederlandse markt in
de context van internationale ketens.
In het kader van dit onderzoek wordt de rol van de overheid als volgt gedefinieerd: ‘de
beleidsinstrumenten die de overheid inzet om maatschappelijke doelen na te streven’. Dit
beleidsinstrumentarium, zoals uiteengezet in het IAK, wordt in hoofdstuk 4 uitgebreid beschreven. Voor
elke interventie uit de rapportages is gekeken welke IAK-beleidscategorie dit betreft, ongeacht de actor
die de interventie pleegt. Gedurende het coderen zijn twee categorieën beleidsinstrumenten toegevoegd
omdat de desbetreffende acties niet goed in de bestaande dertien categorieën konden worden
gecodeerd. De toegevoegde categorieën zijn B.14 internationale participatie en samenwerking en B.15
opstellen en invoeren van wetgeving of regels (niet zijnde B.6 innovatiebevorderende regels). De dataanalyse leverde 491 keer de inzet van een beleidsinstrument op (in sommige gevallen kon een interventie
meerdere instrumenten betreffen).
Hieronder een overzicht van de frequentie van het gebruik van de diverse beleidsinstrumenten in
aflopende volgorde.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

42

Categorie

Beleidscategorie

Definities

Frequentie

1.

B.4

Sociale sturing

Door informatie te verstrekken, kan de overheid
proberen om gedrag van burgers, bedrijven of
instellingen te beïnvloeden.

156x

2.

B.5

Co-regulering en
zelfregulering

Van zelfregulering is sprake wanneer een sector in de
samenleving zelf normen opstelt. Doet de sector dit
samen met de overheid, dan is sprake van co-regulering.

138x

3.

B.15

Internationale
participatie of
samenwerking

Toegevoegde code voor deelname aan internationale
werkgroepen of samenwerking met andere landen aan
initiatieven

36x

4.

B.8

Sturing van de
uitvoering

Manieren om de uitvoering van een overheidstaak door
een uitvoeringsinstantie te kunnen sturen

33x

5.

B.13

Monitoren van
beleid

Bij monitoring worden data via een vast patroon
verzameld, opgeslagen, verwerkt en gerapporteerd. Dit
gebeurt op basis van tevoren vastgestelde indicatoren

29x

6.

B.11

Ex ante evaluatie

Ex ante evaluatie maakt keuzesituaties inzichtelijk. In de
rapportage zijn alle vormen van evaluatie meegenomen
niet alleen ex-ante evaluatie.

26x

7.

B.3

Financiële sturing

Met financiële sturing wordt door de overheid gewenst
gedrag financieel beloond of ongewenst gedrag financieel
belast.

26x

8.

B.12

Geschillen
beslechting

Instrumenten om geschillen te beslechten

21x

9.

B.2

Verwerving steun
of kennis

Wanneer er in een beleidsveld behoefte is aan het
verkrijgen van (meer) steun van beleidspartijen of indien
er meer kennis nodig is om beleidskeuzes te maken

15x

10.

B.14

Opstellen
wetgeving

Toegevoegde code: Opstellen van beleidsregels en/of
wetgeving, niet zijnde specifiek innovatiebevorderende
wetgeving of regeling juridische status/overgangsregeling

10x

11.

B.10

Naleving en
handhaving

Handhaving betreft vervolgens de acties die er op zijn
gericht om het gewenste gedrag te beïnvloeden:
preventie, controle, opsporing en afdoening

9x

12.

B.9

Regelen
uitvoering
overheidstaak

Het vormgeven van onderlinge verhoudingen tussen
sturende en te sturen partij als een overheidstaak binnen
of buiten de overheid wordt belegd

4x

13.

B.1

Gedragsinstrumenten

De beleidsinstrumenten die de overheid kan inzetten om
het gedrag van mensen te beïnvloeden

0x

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

43

14.

B.6

Innovatie
bevorderende
regels

De keuze van de wettelijke norm heeft impact op de
ruimte die er is voor innovatie en op de
toekomstbestendigheid van voorstellen

0x

15.

B.7

Nieuwe
wet/bestaande
rechtssituatie

Nagaan welke gevolgen een nieuwe of gewijzigde regeling
met zich mee brengt en treffen maatregelen

0x

Uit de bestudeerde rapportages blijkt dat vooral twee categorieën instrumenten veel worden ingezet: coregulering- en zelfregulering en sociale sturing. Een nadere uitsplitsing van deze categorieën
instrumenten laat zien dat deze categorieën een verzameling van een aantal activiteiten is:

Specificering van beleidscategorie Co-regulering
en zelfregulering
instrument co regulering : samenwerking

54

instrument co-regulering : instrumenten

40

instrument co-regulering : eisen en certificering

20

instrument co-regulering : convenant

12

Een groot deel van de bestudeerde documenten bestond uit convenanten met meerdere partijen,
waaronder overheid, markt, ngo’s en soms vakbonden. Er was dus in deze documenten vrijwel altijd
sprake van co-regulering, en in veel mindere mate van zelfregulering. Er zijn vier subcategorieën te
benoemen binnen de categorie co-regulering. De eerste is het aangaan van samenwerking; dit kan binnen
de sector zijn, binnen Nederland, maar ook buiten Nederland, bijvoorbeeld met andere landen of andere
actoren in de keten. Het initiëren of ondertekenen van een convenant kan een volgende stap zijn, maar
wordt minder genoemd in de rapportages (mogelijk omdat veel interventies onderdeel van een
convenant zijn, en dit derhalve niet expliciet benoemen in de convenant zelf).
Het ontwikkelen, aanbieden en ondersteunen van instrumenten om gepaste zorgvuldigheid te faciliteren
of versimpelen wordt veel ingezet. Het betreft hier bijvoorbeeld het opstellen van een routekaart, het
maken van actieplannen, overzichten en lijsten maar ook het ontwikkelen van indicatoren (zie verder 5.4).
Er wordt ook gewerkt aan het opstellen en invoeren van nadere eisen en/of certificering. Vaak worden
eerst certificeringsschema’s geïnitieerd door de private sector welke deze hierna een houvast bieden om
eisen te stellen aan de maatschappelijk verantwoorde productie of inkoop van grondstoffen, zoals
bijvoorbeeld suiker of soja.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

44

Tevens valt op dat sectoren die niet op eigen initiatief certificeringsschema’s of eisen ontwikkelen, zoals
financiële Instellingen, zich beroepen op mechanismen ontwikkeld door de OESO en de International
Labor Organisation (ILO), of zich laten leiden door de UNGP’s.
Een voorbeeld van de totstandkoming van verschillende certificeringsschema’s voor verschillende risico’s
is te vinden in de Land- en Tuinbouwsector; zoals de More Profitable Sustainability (MPS) voor de
maatschappelijk verantwoorde productie van bloemen, de Floriculture Sustainability Initiative (FSI) voor
duurzaamheidsstandaarden en de Business Social Compliance Institute (BSCI) voor mensenrechten. Dit
leidt tot een versnipperd landschap van initiatieven. Echter, sommige initiatieven omvatten meerdere
sectoren en behelzen meerdere risico’s die op verschillende plekken in de waardeketen kunnen optreden,
zoals Initiative for Responsible Mining Assurance (IRMA), welke zich richt op verzameling, opslag,
transport, verwerking, recycling en hergebruik van e-waste.
Ook het instrument Sociale Sturing valt in diverse subcategorieën uiteen.

specificering beleidscategorie Sociale Sturing
instrument sociale sturing: instrumenten

86

instrument sociale sturing: voorlichting en promotie

38

instrument sociale sturing: pilots en projecten

17

instrument sociale sturing: lobbyen of druk uitoefenen

15

Er worden veel uiteenlopende soorten instrumenten ingezet om de sector te faciliteren: het organiseren
van events en seminars, geven van trainingen en workshops, het opstellen van actieplannen, plan van
aanpak en roadmaps, maken van overzichten, opzetten van een platform of website, faciliteren van
kennisdeling en uitwisselen van best practices, het bieden van advies of ondersteuning en het opstellen
van rapportages (zie verder 5.4). Daarnaast wordt veel aandacht besteed aan het geven van voorlichting
en het promoten van IMVO; zowel in Nederland voor Nederlandse bedrijven met een internationale keten
als in het buitenland. Een andere variant hiervan is het lobbyen bij andere overheden, binnen sectoren, of
zelfs het uitoefenen van druk om aan de slag te gaan met IMVO-beleid. De overheid neemt hierin vaak
het voortouw. In mindere mate worden pilotprogramma’s opgezet en gezamenlijke projecten uitgevoerd.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

45

5.3 Beleidsinterventies actoren
5.3.1 Overheid
De systeemlussen in figuur 4.2 zijn niet meer de spelregels waar de bedrijven in Nederland anno 2020
mee te maken hebben. Er zijn inmiddels veel interventies uitgevoerd die de systeemlussen hebben
veranderd. Allereerst is daarbij naar de interventies van de Nederlandse overheid gekeken. De
interventies van de overheid zijn op IMVO-gebied veelal in het algemeen geformuleerd, en niet per
sector. In de data-analyse is dit gerubriceerd onder de sector ‘algemeen’, dit betrof een kwart van alle
genoteerde interventies (zie figuur 5.2).
Wat opvalt is dat hierbij vooral gebruik wordt gemaakt van het instrument sociale sturing; dit was een
derde van alle ingezette instrumenten. Het gaat hierbij veelal om promotie en het geven van voorlichting.
Ook wordt hier een veel breder palet aan instrumenten ingezet dan de sectorspecifieke interventies, met
een andere verdeling dan bij de sectoren. Opvallend is bijvoorbeeld de frequentere inzet van de
instrumenten monitoren en evaluatie (M&E) van beleid. Dit kan echter deels ook het gevolg zijn van een
‘bias’ in de bestudeerde rapportages. Deze betreffen overwegend initiatieven zoals de IMVOconvenanten, die mede door de overheid zijn geïnitieerd, dan wel gericht zijn op het monitoren en
evalueren van deze initiatieven. Ook vormt een deel van deze rapportages input in bestaand en
potentieel nieuw beleid, daarmee kennen ze mogelijk een relatief hoog M&E-karakter.

Sector 'Algemeen'
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

Figuur 5.1: Frequentie van interventies per IAK categorie (overheid)

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

46

In de bestudeerde rapportages zijn diverse interventies genoemd die zorgen dat er betere voorwaarden
ontstaan voor Nederlandse bedrijven om te voldoen aan gepaste zorgvuldigheid. Een belangrijke stap
daarbij is het toelichten van dit principe en het praktisch door vertalen naar zes ondersteunende
maatregelen van gepaste zorgvuldigheid (zoals eerder toegelicht). Deze toelichting is op diverse websites
publiek toegankelijk gemaakt58. Bovendien zijn er diverse overzichten en hulpmiddelen gecreëerd om stap
2 – de risicoanalyse – uit te voeren.
Ook de MVO Risico Checker van MVO Nederland is een veel gebruikte, publiek toegankelijke tool die
risico’s in kaart brengt59. Verder komt in de bestudeerde rapportages naar voren dat de overheid veel
sociale sturing toepast via het organiseren van events, het geven van voorlichting en algehele promotie.
Een onderdeel daarvan is de voorlichting die ambassades geven over het toepassen van gepaste
zorgvuldigheid.
Er zijn echter ook interventies van de Nederlandse overheid die vooral ingrijpen op de dynamiek in de
markt.
•
•
•

Transparantie Benchmark;
Nationaal Contact Punt voor OESO-richtlijnen;
Business Partner Scan;

Deze interventies zijn hierna in figuur 5.2 weergegeven in relatie tot de systeemlus waar zij invloed op
uitoefenen. Als de interventie vooral leidt tot het creëren van de voorwaarden tot verandering is het
geplaatst bij fase 1 (alternatieven-lus). Indien de interventie zich richt op het belonen van koplopers is het
in fase 2 geplaatst (marktdynamiek-lus). Indien de interventie gericht is op het veranderen van de
omgeving van de bedrijven om gezamenlijk invulling te geven aan gepaste zorgvuldigheid is het bij fase 3
geplaatst (faciliterende omgeving-lus). En indien de interventie vooral aangrijpt op het creëren van
gevolgen voor bedrijven die gepaste zorgvuldigheid niet goed toepassen is het in fase 4 geplaatst
(externaliteiten-lus).

58
59

Toelichting staat onder meer op: https://www.oesorichtlijnen.nl/oeso-richtlijnen/due-diligence
Zie: https://www.mvorisicochecker.nl/nl
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

47

Interventies Nederlandse overheid
Sector risico
analyse
(uitvoerder KPMG)

F
a
s
e
0

Voorlichting o.a.
via NCP, ambassades
Projectsubsidies
o.a. via Atradius, FMO,
RVO

Events tbv
bewustwording o.a.
SER/SHIFT-workshops

0.
Ontkenning

Transparantie
Benchmark
Voorwaarde
exportkrediet
verzekering
Intentie tot
maatschappelijk
verantwoord
inkopen

1.
Pilot projecten en
innovaties

2.
Competitie

Convenanten
Internationale
participatie

Initiatiefvoorstel
Zorgplicht
Kinderarbeid

Sectorbrede
routekaart

Instellen Nationaal
Contactpunt

3.
Pre-competitieve
samenwerking

4.
Institutionalisering

Figuur 5.2: Interventies geïnitieerd door de Nederlandse overheid (per fase van markttransformatie)

48

5.3.2 Maatschappelijk middenveld
De systeemdynamiek waar Nederlandse bedrijven bij de toepassing van gepaste zorgvuldigheid te maken
hebben, wordt niet alleen beïnvloed door interventies die de Nederlandse overheid heeft geïnitieerd. In
onze analyse zijn ook diverse relevante interventies van andere actoren naar voren gekomen. In de
rapportages werd een aantal actoren amper genoemd: kennisinstellingen, financiële instellingen en ngo’s.
De ngo’s werden vooral benoemd in de bestudeerde convenanten, waarbij vaak expliciet de rollen van de
diverse actoren in het multistakeholder-initiatief werden benoemd. De rol van ngo’s werd in de
convenanten vaak geëxpliciteerd tot het delen van kennis en lobbyen. De interventies van deze actoren
zijn gegroepeerd per IAK categorie weergegeven in figuur 5.3.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Instrumenten door maatschappelijk middenveld
25
20
15
10
5
0

NGO

Research Institutions

Financiële Instellingen

Figuur 5.3: Frequentie van interventies per IAK categorie (maatschappelijk middenveld)

5.3.3 Multistakeholder-initiatieven
Vanwege de geringe frequentie van interventies door het maatschappelijk middenveld in de rapportages
concentreren de onderzoeksresultaten zich vooral op de actoren industrie, overheid en multistakeholder.
Multistakeholder betekent hierin vrijwel altijd een samenwerking tussen industrie, overheid, ngo’s en
vakbonden. Het overgrote deel van de bestudeerde documenten betrof multistakeholder convenanten,
vandaar dat de categorie co-regulering met bijbehorende instrumenten vrij hoge scores krijgt. In
multistakeholder-setting worden ook veel instrumenten voor sociale sturing ingezet (zie figuur 5.4).

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

49

Multistakeholder
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

Figuur 5.4: Frequentie van interventies per IAK categorie (Multi Stakeholder)

Ook in Multi-stakeholder samenstelling worden interventies ondernomen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Sector Wide Integrated Assessment
Opzetten matrixen, roadmaps, benchmarks (F2), actieplannen, heatmaps, sector risicoanalyse,
websites en databases per sector
Kennissessies, trainingen, dialogen, uitwisselen best practices, events en seminars
Handreiking maatschappelijk verantwoord inkopen natuursteen
Nederlandse Land Governance Multistakeholder Dialogue (MSD)
LO – IOE Child Labour Guidance Tool for Business
Werkgroep Positive-impact projecten
door het FSI ontwikkelde ‘Equivalency Tool
Eerlijke Verzekeringswijzer’ en eerlijke bankwijzer
het initiatief ‘5x Beter’ waarbij de branche­ organisaties FME en de Metaalunie samenwerken
met werkgevers en werknemers om de arbeidsomstandigheden te verbeteren
Er zijn verschillende initiatieven voor onder meer het beperken van MVO-risico’s van agrocommodities, waarvoor industrie-gedreven samenwerkingsverbanden, intentieverklaringen en/of
convenanten zijn afgesloten: cacao, palmolie, soja, kweek- vis, groenten en fruit, hout en
snijbloemen. Programma’s van bijvoorbeeld IDH zijn hier een illustratief voorbeeld.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

50

5.3.4 Industrie
De industrie onderneemt ook zelfstandig initiatieven, zonder dat dit in een multistakeholder-setting
plaatsvindt. Ook dan ligt het accent op het zoeken van samenwerking in de sector en/of keten. In veel
mindere mate komt hier de categorie sociale sturing terug (figuur 5.5).

Industrie
16
14
12
10
8
6
4
2
0

51

Figuur 5.5: Frequentie van interventies per IAK categorie (industrie)

•
•
•
•
•

Routekaart Chemie 2012-2030
Responsible Care (RC)
Environmental and Social Risk policy frameworks
boekje van de Nederlands Verbond voor Groothandel (NVG) over voorraadbeheer
Stichting Timber Checker

Deze interventies waarbij primair andere actoren dan de overheid de leiding hebben zijn hierna in figuur
5.6 weergegeven in relatie tot de systeemlus waar zij invloed op uitoefenen.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Interventies andere actoren
F
a
s
e
0

IMVO-projecten
(ngo’s, bedrijven,
kennisinstellingen)

MVO Risico
Checker (MVO NL)
Tracking &
Tracing-pilots in
ketens

0.
Ontkenning

1.
Pilot projecten en
innovaties

Gepaste
zorgvuldigheid in
certificeringen

Inkoopvoorwaarden in ketens
(legal compliance)

Sectorprogramma’s
zoals van IDH
Internationale
Sectorafspraken
zoals EITI

2.
Competitie

3.
Pre-competitieve
samenwerking

Klachten- en
geschillencommissies
(grote IMVO-projecten)

4.
Institutionalisering

Figuur 5.6: Interventies geïnitieerd door niet-overheid actoren (per fase van markttransformatie)

Als de interventies van overheid, bedrijfsleven en de combinatie hiervan in multistakeholder convenanten
naast elkaar worden gezet, valt op dat de overheid een breed palet aan instrumenten inzet, en veelal
sociale sturing gebruikt (zie figuur 5.7). De industrie is beperkt actief en gebruikt vooral het instrument coregulering en zelfregulering. Bij multistakeholder initiatieven is de hoeveelheid interventies hoger en de
verdeling tussen beide categorieën instrumenten ongeveer gelijk.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

52

Beleidsinstrumenten per Actor
50
Co-reguler ing - samenwerking
45

Co-reguler ing - convenant
Co-reguler ing - eisen certificeri ng

Frequentie Beleidsinstrumenten

40

Co-reguler ing - instrumenten

35

Evaluatie

30

Financiele sturing
Gedrag sinstr umenten

25

Geschilbeslechting

20

Monitoren beleid
Opstellen wetgeving

15

Reg elen uitvoer ing ov erheidstaak
10

Sociale sturing - instrument
Sociale sturing - lobbyen of druk ui toefenen

5

Sociale sturing - pilots en projecten
0

Sociale sturing - risicoanalyse
Industrie

Mult istak ehol der

Overheid

Actoren

Sociale sturing - voor lichting en promotie

Figuur 5.7: Frequentie van interventies per IAK-categorie (meerdere actoren)

5.4 Opvallende zaken per sector
Uit de data-analyse blijkt dat er een paar opvallende verschillen tussen de sectoren te benoemen is. Een
eerste verschil is dat er sectoren zijn waar veel interventies plaatsvinden (volgens de rapportages) en
sectoren waar weinig interventies plaatsvinden.

5.4.1 Frequentie van interventies
In de sectoren Algemeen, Financiële Instellingen, Hout, Land en Tuinbouw, Metaal en Elektronica,
Overheid, Kleding en Textiel, Voedingsmiddelen en ‘Multi-sector’ worden juist veel interventies benoemd
in de documenten (zie figuur 5.8). Dit is deels verklaarbaar omdat bij de bestudeerde documenten juist
IMVO-convenanten in deze sectoren zijn betrokken:
•
•
•
•
•

financiële instellingen (convenanten pensioenfonds, verzekeringen en banken);
multi-sector (convenanten metaal, goud en natuursteen);
voedingsmiddelen (eigen convenant);
kleding & textiel (eigen convenant);
convenanten bosbeheer (sector hout) en sierteelt (sector land- en tuinbouw).

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

53

Er is een aantal sectoren waarvan weinig interventies worden benoemd, zoals de sectoren Bouw, Chemie,
Energie, Groothandel, Olie en Gas, Papier en Karton en Retail. Voor deze sectoren zijn (nog) geen
convenanten opgesteld. Bij de sector Groothandel speelt de handel in commodities een grote rol, waarop
wel al veel interventies zijn gericht: IDH-programma’s, Roundtables (Responsible Soy), MVI in
risicosectoren en productcategorieën (zie o.a. IOB-evaluatie IMVO-beleid).

Frequentie interventies per sector
140
120
100
80
60
40
20
0

Figuur 5.8: Frequentie van interventies per sector

5.4.2 Beleidsinstrumenten per sector
Ook in de inzet van de verschillende beleidsinstrumenten en de frequentie hiervan zijn verschillen te
bemerken. Een aantal sectoren zet een beperkte hoeveelheid instrumenten in, terwijl andere sectoren
juist gebruik maken van het gehele palet aan instrumenten. De sectoren met weinig verschillende
beleidsinstrumenten (zie figuur 5.9):

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

54

Weinig instrumenten per sector
8
6
4
2
0
Chemie

Energie

Retail

Groothandel

Bouw

Papier en Karton

Co-regulering

Evaluatie van beleid

Financiele sturing

Gedragsinstrumenten

Geschilbeslechting

Monitoren beleid

Opstellen wetgeving

Regelen uitvoering overheidstaak

Sociale sturing

Sturing van uitvoering

Verwerven steun of kennis

Internationale participatie en stimulering

Olie en Gas

Naleven
Figuur 5.9: Frequentie van interventies per sector met weinig interventies

55

Daarnaast zijn er sectoren die een heel divers palet aan instrumenten inzetten zoals Algemeen, Financiële
Instellingen, Kleding en Textiel en convenanten die op thema zijn geordend en multi-sectoren betreft. Dit
zijn sectoren die ook actief zijn met convenanten. Zie figuur 5.10

Diverse palet aan instrumenten per sector
50

0
Algemeen

Financiele Instellingen

Multi

Textiel en Kleding

Voedingsmiddelen

Co-regulering

Evaluatie van beleid

Financiele sturing

Gedragsinstrumenten

Geschilbeslechting

Monitoren beleid

Opstellen wetgeving

Regelen uitvoering overheidstaak

Sociale sturing

Sturing van uitvoering

Verwerven steun of kennis

Internationale participatie en stimulering

Figuur 5.10: Frequentie van interventies per sector met relatief veel interventies
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

5.5 Samenvatting onderzoeksresultaten
De beperkte hoeveelheid en de aard van de bestudeerde documenten heeft de onderzoeksresultaten
beïnvloed, omdat het vooral multistakeholder-initiatieven betreft. Daarnaast zijn er ook initiatieven of
convenanten in de Nederlandse markt die niet genoemd zijn in de documenten en derhalve niet
meegenomen in het onderzoek. Dit geeft kleuring aan de onderzoeksresultaten. De belangrijkste
resultaten van het bureau-onderzoek op basis van de documenten die bestudeerd zijn:
•
•
•

•

•
•

Twee categorieën beleidsinstrumenten komen opvallend veel voor: sociale sturing en co-regulering.
Er worden vooral veel instrumenten ontwikkeld en aangeboden, en de focus ligt op samenwerking;
Er vinden vooral veel multi-actor interventies plaats en de focus ligt op samenwerking;
De overheid is zeer actief en zet een breed palet aan beleidsinstrumenten in (met een voorkeur voor
co-regulering en sociale sturing). Het bedrijfsleven is, op basis van de bestudeerde rapportages,
minder actief en gebruikt vooral het instrument co-regulering/samenwerking;
In een aantal sectoren vindt veel interventies plaats, te weten de financiële instellingen, kleding &
textiel en in mindere mate de sector voedingsmiddelen. Ook veel interventies voor wat betreft de
convenanten per thema, die meerdere sectoren betreffen (multi-sector), zoals metaal, goud en
natuursteen;
Voor een aantal sectoren zijn amper interventies gevonden, namelijk sectoren Bouw, Chemie,
Energie, Groothandel, Olie en Gas, Papier en Karton en Retail;
Als een sector een convenant heeft opgesteld zijn er meer interventies dan bij sectoren zonder
convenant.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

56

Hoofdstuk 6: Conclusies
“Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world;
indeed, it's the only thing that ever has.”
Margaret Mead
Deze studie richtte zich op theoretisch onderzoek en een meta-analyse van diverse IMVO-rapportages en
convenanten vanuit de optiek van markttransformatie. De combinatie van het theoretisch onderzoek en
bureauonderzoek heeft een aantal conclusies opgeleverd die in de paragrafen hierna worden beschreven.

6.1 Conclusies
1. De oplossing is het probleem niet. Voordat kan worden nagegaan welke interventies effectief zijn,
dient eerst te worden nagegaan waarom toepassing van gepaste zorgvuldigheid lastig is voor
bedrijven. Indien een beperkte toepassing van gepaste zorgvuldigheid de realiteit zou zijn, is dat
vanuit markttransformatieperspectief de logische uitkomst van internationale ketens die gekenmerkt
worden door:
e.
marktdynamiek waarbij leveranciers de orders krijgen op basis van kosten, productkwaliteit,
en levertijd en verantwoordelijkheid voor schendingen makkelijk kunnen afschuiven op
anderen;
f.
in een omgeving waarin Nederlandse bedrijven individueel slechts weinig macht hebben
omdat ze maar één van de vele klanten of leveranciers zijn en zowel bedrijven als overheden
belang hebben bij groei van internationale handel;
g.
waarbij de voorwaarden tot verandering afwezig zijn omdat bedrijven geen direct of alleen
vluchtig contact hebben met schakels verderop in een keten of zelfs niet weten welke
bedrijven daar actief zijn, en;
h.
de gevolgen van schendingen nauwelijks worden gevoeld door degene die dit veroorzaken
omdat de getroffen mensen en, in geval van milieuschendingen, gebieden zich ver weg in een
keten bevinden of niet bij machte zijn om aansprakelijkheid van westerse bedrijven aan te
tonen.
In een dergelijke systeemdynamiek – die inmiddels voor westerse bedrijven achterhaald is - zal het
voorschrijven van gepaste zorgvuldigheid hooguit leiden tot het op papier voldoen of het uitsluiten
van delen van een keten indien risico’s te hoog zijn. Het op bredere schaal voorkomen van
schendingen door toepassing van gepaste zorgvuldigheid vereist interventies die de systeemlussen
veranderen.
2. In fase 1 van markttransformatie wordt de alternatieven-lus gewijzigd. Op basis van deze studie lijkt
deze lus met betrekking tot gepaste zorgvuldigheid inmiddels goed te zijn ingevuld door de
interventies die inmiddels zijn uitgevoerd. Nederlandse bedrijven hebben inmiddels diverse
hulpmiddelen om risico’s in een keten te inventariseren en daar passende maatregelen voor te
treffen. Het is belangrijk dat deze hulpmiddelen toegankelijk blijven.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

57

Aandachtspunt bij de alternatieven-lus is dat het gebrek aan transparantie in sommige internationale
ketens nog steeds bestaat. Als Nederlandse bedrijven niet weten welke bedrijven onderdeel zijn van
hun keten kunnen ze ook geen gepaste zorgvuldigheid toepassen. Dit gebrek aan transparantie zal
deels in gezamenlijkheid moeten worden opgelost, als onderdeel van een sectorstrategie.
3. In fase 2 wordt de marktdynamiek-lus gewijzigd. Uit deze studie blijkt dat deze lus deels is ingevuld
voor gepaste zorgvuldigheid. Een belangrijke impuls wordt geleverd door de drie
uitvoeringsorganisaties FMO, Atradius DSB en RVO die – als onderdeel van het huidige IMVO-beleid aantoonbare gepaste zorgvuldigheid als toegangscriterium hanteren voor hun dienstverlening. Deze
impuls is vooral gericht op het uitsluiten van bedrijven die gepaste zorgvuldigheid niet toepassen.
Een andere impuls wordt geleverd in de business-to-business context, waar financiële instellingen de
toepassing van Environmental, Social and Governance (ESG)-criteria in het risicomanagement van
bedrijven meenemen.
Aandachtspunt bij deze lus is dat uitsluiten van achterblijvers nog niet hetzelfde is als het belonen
van bedrijven die gepaste zorgvuldigheid wél goed toepassen. Veel bedrijven die niet met de drie
uitvoeringsorganisaties te maken hebben, ondervinden nu weinig prikkels gericht op het toepassen
van gepaste zorgvuldigheid. Dit kan veranderen indien het meer wordt meegenomen in de praktijk
van maatschappelijk verantwoord inkopen door overheidsorganisaties60 en/of indien een benchmark
meer zicht geeft op welke bedrijven gepaste zorgvuldigheid goed en minder goed toepassen.
4. In fase 3 wordt de faciliterende omgeving-lus gewijzigd. Voor diverse sectoren is hier een begin mee
gemaakt. Kenmerkend voor fase 3 is dat bedrijven, ngo’s en andere partijen actief werken aan het
ontwikkelen van een sectorstrategie. Bij sommige ketens en sectoren, zoals kleding & textiel en
sierteelt, geeft een convenant een goede aanzet tot de ontwikkeling van een sectorstrategie, terwijl
in andere sectoren, zoals landbouw en olie & gas, de ontwikkeling van een sectorstrategie
bijvoorbeeld meer via een Rondetafeloverleg (Roundtable) of koploperscoalitie verloopt. Een
gemeenschappelijke strategie is cruciaal voor effectieve toepassing van gepaste zorgvuldigheid. In
een recente internationale studie staan diverse succesfactoren voor een effectieve sectorstrategie,
waaronder “Via industry organizations, share resources with competitors and major suppliers to
achieve sustainability goals” and “Work closely with relevant NGOs and international institutions
interested in improving supply chain sustainability” 61. Gemeenschappelijke actie is van belang omdat
individuele bedrijven slechts één van de vele klanten zijn voor leveranciers en daardoor vooral in
gezamenlijkheid invloed hebben.
In fase 3 staat de ontwikkeling van een sectorstrategie centraal waarbij diverse stakeholders
gezamenlijk een effectieve invulling creëren van gepaste zorgvuldigheid. De efficiëntie voor
leveranciers neemt toe indien audits voor meerdere klanten kunnen worden gebruikt waardoor

60

Schuurman, M. (2019). “Waarom het nog steeds niet goed gaat met duurzaam inkopen”, 18 nov. 2019:
https://www.linkedin.com/pulse/waarom-het-nog-steeds-niet-goed-gaat-met-duurzaam-michel-schuurman
61
Villena, V.H. and Gioia, D.A. (2020). A More Sustainable Supply Chain, Harvard Business Review, March–April 2020
Issue, p. 10
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

58

duplicering wordt voorkomen62. Bovendien zijn veel bedrijven beducht als eerste maatregelen te
nemen, indien zij niet weten of concurrenten dat ook doen. Een sectorstrategie zorgt ervoor dat voor
deze maatregelen een gelijk speelveld ontstaat waardoor meer ingrijpende maatregelen in een keten
mogelijk worden.
Aandachtspunt bij deze lus is dat niet alle convenanten een sectorstrategie omvatten. Een
sectorstrategie vereist een gedeelde visie op de toekomst van de sector, een samenhangend
actieplan om daar te komen en indicatoren om na te gaan of de implementatie van de strategie tot
het gewenste effect leidt. Dit ontbreekt onder meer in het convenant duurzaam bosbeheer en het
convenant voedingsmiddelen. Ook valt op dat de sectorstrategieën die ontwikkeld zijn vooral acties
van bedrijven bevatten, terwijl overheid, ngo’s, financiële instellingen en kennisinstellingen
doorgaans ook een belangrijke rol kunnen vervullen.
5. In fase 4 wordt de externaliteiten-lus gewijzigd. Dit gebeurt nu bij gepaste zorgvuldigheid vooral
reactief, bijvoorbeeld indien andere partijen in de keten een geschil kenbaar maken bij een NCP. Dat
is onvoldoende om tot een nieuw gelijk speelveld te komen. Daarbij lijkt de discussie over
beleidsherziening zich te richten op wetgeving op bedrijfsniveau. Dat leidt tot gedrag dat binnen de
invloedssfeer van een individueel bedrijf valt. Dit kan een remmende werking hebben op de
gemeenschappelijke activiteiten die in fase 3 worden ontwikkeld, tenzij er sprake is van inbedding
van de wetgeving in een slimme beleidsmix. In een dergelijke slimme beleidsmix kan de
sectorstrategie worden ondersteund, indien er impulsen ontstaan om de achterblijvende bedrijven
deel te laten uitmaken van de sectorstrategie. In de context van gepaste zorgvuldigheid zijn daar nog
geen bekende voorbeelden, maar wel op onderdelen daarvan. Bijvoorbeeld in de chemische
industrie waarbij via zelfregulering vanuit het Responsible Care-programma achterblijvers worden
uitgesloten van sectorinitiatieven en waarbij via REACH-wetgeving achterblijvers verplicht worden
om transparant te zijn over de chemische stoffen die zij gebruiken.

62

Villena, V.H. and Gioia, D.A. (2020). A More Sustainable Supply Chain, Harvard Business Review, March–April 2020

Issue

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

59

6.2 Onderzoeksvragen

6.2.1 Is het markttransformatiemodel toepasbaar op naleving van
OESO-richtlijnen en UN Guiding Principles?
In dit rapport is beschreven hoe de theorie van markttransformatie van toepassing is op de naleving door
bedrijven van de OESO-richtlijnen en de UNGP’s. Daarbij dienen de volgende aandachtspunten in
gedachten te worden gehouden:
•

Gepaste zorgvuldigheid is een dynamisch gegeven en een doorlopend proces
Het markttransformatieperspectief sluit goed aan bij het basisprincipe van de OESO-richtlijnen
om naleving als een doorlopend proces van gepaste zorgvuldigheid te zien. Naleving van de
OESO-richtlijnen is namelijk niet een statisch maar een dynamisch systeem. Als er iets verandert
in bijvoorbeeld wie de gevolgen ondervindt van niet-naleving van de OESO-richtlijnen, kunnen
ook de andere systeemlussen veranderen. Bijvoorbeeld doordat Nederlandse bedrijven IMVOvoorwaarden opnemen in hun lokale contracten, zoals met leveranciers in Vietnam of
Bangladesh. Ook kunnen bijvoorbeeld internationale klanten transparantie over de OESOrichtlijnen als voorwaarde bij het gunnen van orders aan Nederlandse bedrijven gaan opnemen.
Het markttransformatieperspectief gaat er daarbij vanuit dat elke systeemlus kan worden
gewijzigd en dat dit in een vaststaande volgorde gebeurt. Dit omdat de voorwaarden voor een
volgende fase worden gecreëerd in de voorafgaande fase. Gepaste zorgvuldigheid is een
doorlopend proces waar het bedrijfsleven primair voor verantwoordelijk is. Echter, de mate
waarin een bedrijf hier invulling aan kan geven, hangt ook af van interventies van de overheid en
andere marktactoren (concurrenten, financiële instellingen, ngo’s en kennisinstellingen).

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

60

•

(On)verantwoord gedrag is uitkomst van de organisatie van het systeem
Het markttransformatiemodel hanteert als aanname dat (on)verantwoord gedrag de logische
uitkomst is van de wijze waarop een systeem is georganiseerd. Wanneer verschillende, zelfoptimaliserende actoren met elkaar interacteren, wordt dit een systeem dat zich op een bepaalde
manier begint te gedragen. Dit komt omdat in een systeem alle actoren elkaars gedrag
beïnvloeden. Ze reageren op elkaar - en zo ontstaat een kettingreactie. Toepassing van de theorie
van markttransformatie op de naleving van de OESO-richtlijnen door bedrijven vereist dat de
mate van toepassing van gepaste zorgvuldigheid als uitkomst wordt gezien van de
systeemdynamiek.

•

Oplossingen van het probleem gaan door fasen, niet het probleem
Het uitgangspunt van de theorie van markttransformatie is dat niet het (I)MVO-probleem door
verschillende fasen gaat, maar de mogelijke oplossingen. Om deze theorie toe te passen in deze
context, is de aanname dat het ontbreken van gepaste zorgvuldigheid als een probleem wordt
gezien en de interventies in de markt als oplossingen. De fasen geven aan welke dynamiek
kenmerkend is tussen actoren in de sector. Is dat gericht op het creëren voor alternatieven om
gepaste zorgvuldigheid toe te passen (fase 1) of op het belonen van bedrijven die zich positief
onderscheiden bij gepaste zorgvuldigheid (fase 2) of op samenwerking tussen allerlei actoren om
een sectorstrategie te ontwikkelen (fase 3) of op het institutionaliseren van het gewenste gedrag
met betrekking tot gepaste zorgvuldigheid (fase 4).

6.2.2 In welke fase van transformatie bevindt de Nederlandse markt zich?
Onderzoeksvraag 1B richt zich op de vraag in welke fase van transformatie de Nederlandse markt zich
bevindt. Er kunnen binnen dit bureauonderzoek vier manieren worden onderscheiden om deze vraag te
beantwoorden:
1.

De interventies van de actoren: welke actor is vooral actief;

2.

De inzet van beleidsinstrumenten: welke instrumenten worden vooral ingezet;

3.

De wijziging van de systeemlussen;

4.

Aanvullende bestudering van de stand van zaken van de IMVO-convenanten middels de evaluatie
op de website www.IMVO-convenanten.nl.

Deze studie heeft geen empirisch materiaal verzameld, daarom is geprobeerd onderzoeksvraag 1B te
beantwoorden door middel van bureauonderzoek. Tegen de aanvankelijke verwachting in, is gebleken dat
op basis van de bestudeerde documenten geen goede onderbouwing kan worden gegeven voor een faseindeling van de Nederlandse markt dan wel sectoren. Deze vraag kan daardoor niet beantwoord worden
in dit onderzoek.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

61

De reden daarvoor is dat oorspronkelijk via het bureauonderzoek de systeemdynamiek in kaart is
gebracht voor de thema’s die benoemd zijn in de OESO-richtlijnen. Dit werd te complex omdat in een
sector de dynamiek voor een thema als mensenrechtenschendingen geheel anders kan zijn dan voor een
thema als corruptie of milieuvervuiling. Vervolgens is de studie gericht op het analyseren van de
systeemdynamiek rond gepaste zorgvuldigheid. Dat heeft wel zicht gegeven op de interventies die
aangrijpen op de systeemlussen per fase, maar er is te weinig onderbouwing om vervolgens een uitspraak
te doen over een faseindeling per sector of voor de gehele Nederlandse markt. Hiervoor kwam bij de
bestudeerde documenten te weinig houvast naar voren over de daadwerkelijke toepassing van gepaste
zorgvuldigheid.

6.2.3. Geëigende rollen voor de Nederlandse overheid
De overheid kan diverse rollen vervullen om de naleving van de OESO-richtlijnen door Nederlandse
bedrijven te stimuleren; daarbij biedt het IAK een overzicht van mogelijke rollen. In paragraaf 4.2 is
uitgebreid beschreven welke overheidsrollen in algemene zin het best passen bij welke fase van
markttransformatie, aan de hand van het IAK. Hiermee is onderzoeksvraag 2 beantwoord.
Welke rollen echter geëigend zijn, hangt af van de dynamiek in een systeem. Het uitgangspunt bij
markttransformatie is dat de rollen van de overheid effectief zijn als deze de onderliggende
systeemlussen wijzigen, waardoor naleving van de OESO-richtlijnen de logische en passende uitkomst is
van de dynamiek in de markt. Bij schendingen van bijvoorbeeld mensenrechten, arbeidsrechten, milieu en
corruptie in internationale ketens is het effectiever om niet primair die schendingen (symptomen) aan te
pakken, maar juist om de onderliggende dynamiek te veranderen waardoor de schendingen hebben
kunnen ontstaan. Dit vereist het creëren van de condities om gepaste zorgvuldigheid toe te passen
(alternatieven-lus), het belonen van bedrijven die dat goed doen (marktdynamiek-lus), het samenwerken
om dat als sector te doen (faciliterende omgeving-lus) en het institutionaliseren van dat gedrag
(externaliteiten-lus). Op die manier wordt een systemische oplossing van het probleem gecreëerd.
Bij sectoren die zich in fase 1 bevinden, kenmerkt de sectordynamiek zich door ‘leren’ via pilots en
projecten hoe gepaste zorgvuldigheid goed kan worden toegepast; het gaat primair om het wijzigen van
de voorwaarden om te veranderen (de alternatieven-lus). Het gaat om het ontwikkelen van alternatieve
werkwijzen zodat bedrijven beter in staat zijn om gepaste zorgvuldigheid toe te passen en de OESOrichtlijnen na te leven.
De rollen die de overheid doorgaans vervult in deze fase – zoals het benadrukken van het belang van de
OESO-richtlijnen, subsidies voor projecten en ruimte creëren voor experimenten – dienen te passen bij de
fase waarin de markt zich bevindt.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

62

Anders hebben de interventies minder effect of kunnen, bijvoorbeeld in het geval van het stimuleren van
projecten, zelfs contraproductief werken. Dit omdat marktactoren door dergelijke (subsidie)stimulansen
kunnen worden ‘teruggetrokken’ naar fase 163. Met als potentieel gevolg dat bedrijven relatief vrijblijvend
blijven experimenteren op projectniveau (fase 1), terwijl de sector eigenlijk al klaar is om te gaan
concurreren in de markt op oplossingsrichtingen (fase 2).
De onderliggende systeemlus die in fase 2 wordt gewijzigd is de marktdynamiek-lus. Het gaat er daarbij
om dat de actoren leren hoe bedrijven die voorop lopen bij toepassing van gepaste zorgvuldigheid en
naleving van de OESO-richtlijnen (koplopers) beloond kunnen worden en achterblijvers worden
aangemaand hun gedrag te beteren. In dat verlengde gaat het er ook om hoe dat zichtbaar kan worden
gemaakt zodat andere marktactoren weten wat er aan praktijkervaring opgedaan wordt, wat de effecten
daar van zijn en hoe die kunnen worden verbeterd. De rollen van de overheid die hier goed bij passen zijn
onder meer het uitdagen van marktactoren om de geleerde werkwijzen in de praktijk te brengen, het
koppelen van inkoop aan deze werkwijzen en het geven van erkenning aan koplopers in een sector.
In fase 3 gaat het om het wijzigen van de onderliggende systeemlus van de faciliterende omgeving. Deze
lus omvat de dynamiek van de faciliterende (‘enabling’) omgeving die het collectieve gedrag van de
marktspelers ondersteunt, versterkt of nalaat te corrigeren. Het steunen en (mede-) initiëren van
multistakeholder platforms is een belangrijke rol in deze fase. Maar ook de uitvoerende organisaties van
de overheid kunnen een belangrijke rol vervullen in deze fase, bijvoorbeeld door het steunen en meeontwikkelen van sectorstrategieën met bijbehorende (nieuwe) businessmodellen, wijzigingen in het
onderwijs, fondsen regelen voor de financiering van de sectorstrategie en door overheidsbeleid aan te
kondigen met concrete voortgangsindicatoren.
Indien een sector fase 4 als dominante dynamiek heeft, wordt de externaliteiten-lus gewijzigd. In deze
fase is het van belang dat de marktactoren die zich onttrekken aan het collectief vastgestelde beleid daar
nadelen van gaan ondervinden. Dit zodat ze geen plek meer hebben in de markt - geen ‘license to
operate’ meer hebben. Rollen van de overheid die dan effectief zijn, richten zich op onder meer het
intrekken of niet verlenen van vergunningen, opstellen van wetgeving, belasten van transacties, toezicht
en handhaving.

63

Van den Nieuwenhuijzen, T. (2017). Transformeren naar een duurzaam Nederland: Een onderzoek naar de rol van
de Nederlandse overheid in duurzame markttransities (Master scriptie, Nyenrode Business Universiteit)
geraadpleegd op 15 maart, 2020 van: https://www.binnenlandsbestuur.nl/Uploads/2017/12/Thesis-Tom-van-denNieuwenhuijzen.pdf

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

63

6.2.4 Gevolgen voor diverse actoren
Nu in algemene zin de conclusies zijn getrokken over de geëigende rollen van de overheid, kunnen
gevolgen worden beschreven voor diverse actoren. Daarbij is de kernvraag wat de gevolgen zijn voor de
overheid, het Nederlands bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld, indien elk van deze partijen
voor gepaste zorgvuldigheid de geëigende rollen per fase toepast.

Gevolgen voor de overheid
Het markttransformatieperspectief heeft een belangrijk gevolg voor de relatie van overheidsbeleid met
andere systeeminvloeden op het gedrag van bedrijven. Het uitgangspunt is niet dat bedrijven pas gepaste
zorgvuldigheid betrachten - en schendingen ten aanzien van mensen en milieu proberen te voorkomen als de overheid met maatregelen komt. In plaats daarvan is het uitgangspunt dat er systeemdynamieken
zijn die invloed uitoefenen op de wijze waarop bedrijven deze schendingen proberen te voorkomen en
maatregelen van de overheid kunnen die dynamieken versterken of juist afzwakken. Dit pleit er eveneens
voor om bij het verder terugdringen van deze schendingen, de maatregelen van de overheid te
beschouwen en, waar mogelijk, te koppelen aan de reguliere, traditionele bedrijfsrisico’s (en kansen),
zoals reputatie, schadeclaims, leveringszekerheid, et cetera. Het toepassen van de geëigende rollen per
fase betekent dus dat het perspectief voor de overheid zich richt op welke passende impulsen de
Nederlandse overheid kan leveren in de systeemdynamiek waarin Nederlandse bedrijven zich bevinden.
Zoals beschreven in deze studie zijn er diverse nationale en internationale actoren die invloed uitoefenen
op deze systeemdynamiek.
Door als Nederlandse overheid aan te grijpen op de systeemlussen waar Nederlandse bedrijven mee te
maken hebben, gaat de marktdynamiek voor het overheidsbeleid werken (in plaats van dat het tegen het
beleid in werkt). Een goed voorbeeld hiervan is de MVO-transparantie benchmark, waarbij inzichtelijk
wordt hoe bedrijven onderling presteren op dit gebied van verantwoord ondernemen. Hierdoor krijgen
bedrijven die verantwoording afleggen door middel van een inzichtelijk en evenwichtig geïntegreerd
jaarverslag publiekelijk erkenning en waardering. Tegelijkertijd zorgt dit ervoor dat internationale
financiële instellingen die Nederlandse bedrijven screenen op hun ESG-prestaties (Environment, Social
and Governance) betere informatie krijgen. Dat versterkt het vertrouwen in het Nederlandse
bedrijfsleven, creëert meer investeringsmogelijkheden en zorgt ervoor dat er economische voordelen
ontstaan bij goede toepassing van gepaste zorgvuldigheid. Het toepassen van de geëigende rollen per
fase zorgt er daardoor voor dat met relatief beperkte middelen doeltreffend en doelmatig een bijdrage
kan worden geleverd aan het versterken van de systeemdynamiek gericht op gepaste zorgvuldigheid.
Bovendien wordt dit effect versterkt indien andere partijen ook hun geëigende rollen herkennen en er
naar handelen. Een gevolg voor de overheid is dat het extra belangrijk is om richting te geven over wat
gewenst is bij gepaste zorgvuldigheid, realistische informatie te verstrekken over de stand van zaken en
andere partijen beïnvloeden om ook hun geëigende rollen op te pakken.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

64

Gevolgen voor het Nederlandse bedrijfsleven
Het toepassen van de geëigende rollen per fase zorgt er voor dat de dynamiek in een sector versterkt
wordt door verschillende prikkels aan te brengen voor de bedrijven die voorop lopen bij
markttransformatie (koplopers) en voor de achterblijvers. Een gevolg voor het Nederlandse bedrijfsleven
is dat – fase voor fase – de systeemcondities worden gecreëerd om gepaste zorgvuldigheid effectief toe te
passen. Bedrijven die actief op zoek zijn om schendingen te voorkomen door gepaste zorgvuldigheid toe
te passen krijgen meer mogelijkheden om dat te doen (fase 1), worden daarvoor beloond (fase 2), kunnen
elkaar helpen en versterken (fase 3) en dragen bij aan institutionalisering van dat gedrag in de sector (fase
4). Tegelijkertijd is het van belang dat achterblijvers in elke fase negatieve gevolgen ondervinden.
Bijvoorbeeld via transparantie over wat bedrijven doen, toegang tot zakelijke voordelen te ontzeggen
indien gepaste zorgvuldigheid niet kan worden aangetoond, en steun voor de ‘coalition of the willing’. Dit
sluit aan bij het advies van de Directie Internationaal Onderzoek en beleidsevaluatie (IOB) waarin gesteld
wordt om een slimme beleidsmix te ontwikkelen met positieve en negatieve prikkels (‘carrots and sticks’)
die zich richten op verschillende typen bedrijven (koplopers, peloton, achterblijvers). In een brief aan de
Tweede Kamer stelt de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwer king (BHO), Sigrid
Kaag, dat het kabinet het eens is met deze IOB-aanbevelingen64. Het kabinet zal bij het ontwikkelen van
nieuw IMVO-beleid meenemen hoe vrijwillige en dwingende maatregelen zich tot elkaar verhouden en
welke motieven bedrijven hebben om maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Met andere
woorden, prikkels die rekening houden met verschillende adoptie van gepaste zorgvuldigheid – koplopers
en achterblijvers - door bedrijven. Een gevolg van deze insteek is dat een onderscheid bij beleid op basis
van bijvoorbeeld bedrijfsomvang – zoals aparte maatregelen voor bedrijven tot 250 werknemers of
daarboven - geen recht doet aan de complexiteit in een marktsysteem. Vaak zijn het juist kleine of
middelgrote bedrijven die als koploper fungeren, terwijl in diezelfde categorie óók veel achterblijvers
zitten65. Echter, de objectieve informatie ontbreekt om op voorhand onderscheid te maken tussen
bedrijven in termen van koplopers, volgers en achterblijvers. Dit hoeft echter ook niet indien het
uitgangspunt van het beleid is dat elk bedrijf gelijke kansen krijgt, maar de gevolgen voor bedrijven zullen
variëren, al naar gelang een bedrijf gepaste zorgvuldigheid effectief toepast of niet.

Gevolgen voor het maatschappelijk middenveld
Het toepassen van de geëigende rollen per fase heeft ook voor het maatschappelijk middenveld tot
gevolg dat deze actoren strategisch dienen na te gaan welke interventies effectief zijn in de dominante

64

Geraadpleegd op 13 maart, 2020 van https://www.iob-evaluatie.nl/binaries/iobevaluatie/documenten/beleidsreacties/2019/11/22/433-%E2%80%93beleidsreactie/433+%E2%80%93+Beleidsreactie.pdf
65
Wolters, J. (2018), Call to Action to the SMEs: A transformation towards more sustainability in the market, Master
of Science in Management Thesis, Nyenrode Business Universiteit, December 5, 2018
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

65

systeemdynamiek. Het maatschappelijk middenveld neemt vaak het voortouw en brengt problemen
onder de aandacht die initieel door het bedrijfsleven en/of de overheid genegeerd of gemarginaliseerd
worden66. Zodoende heeft het maatschappelijk middenveld in het begin van de duurzame markttransitie
een belangrijke rol als drijfkracht en initiator. Echter, als een markttransitie op stoom komt in fase 3 is het
belangrijk dat het maatschappelijk middenveld deelneemt aan de ontwikkeling van een sectorstrategie en
een rol vervult gericht op samenwerking, expertise inbrengen en het verlenen van support . De rol van het
maatschappelijk middenveld verschuift tijdens een duurzame markttransitie van een ‘aanjager’ naar een
‘expert’ die informatie verschaft en het proces monitort - in samenwerking met de overheid en het
bedrijfsleven.

6.3 Stakeholdermatrix markttransformatie gericht op gepaste
zorgvuldigheid
Zoals hiervoor is aangegeven heeft de toepassing van de geëigende rollen per fase gevolgen voor het
Nederlandse bedrijfsleven, overheid en maatschappelijk middenveld. Als dit in een matrix wordt
samengevat, kan de hele markttransformatiecurve – ook wel S-curve genoemd - in één afbeelding worden
weergegeven. In onderstaande matrix zijn de passende acties per partij per fase weergegeven. De matrix
geeft een praktisch overzicht van wie, wat, wanneer moet doen, afhankelijk van de transformatiefase
waarin gepaste zorgvuldigheid in een markt of sector zich bevindt (zie tabel 6.1).

66

Den Hond, F. and De Bakker, F.G.A. (2007). Ideologically motivated activism: How activist groups influence
corporate social change activities, Academy of Management Review, 32 (3), 901-924
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

66

1. Inceptie

Nederlands
bedrijfsleven

2. Competitie

3. Pre-competitief 4. Institutionalisering

Fase 1 – Leren gepaste
zorgvuldigheid toe te
passen

Fase 2 – Toepassing
van gepaste zorgvuldigheid belonen

Fase 3 – Samen
werken aan gepaste
zorgvuldigheid

Fase 4 – Handhaven
van gepaste
zorgvuldigheid

interventies die
aangrijpen op de lus om
alternatieven voor het
huidige gedrag te
ontwikkelen, die beter
tegemoet komen aan
de toepassing van het
principe van gepaste
zorgvuldigheid

interventies die
aangrijpen op de
marktdynamiek-lus
doordat actoren
ervaren hoe zij de
toepassing van het
principe van gepaste
zorgvuldigheid kunnen
meenemen in
onderlinge transacties

interventies die
aangrijpen op de
faciliterende
omgeving-lus waarbij
partijen met elkaar
concrete strategieën
en beleid opstellen
gericht op opschaling
van gepaste
zorgvuldigheid naar
de gehele markt

interventies die
aangrijpen op de
externaliteiten-lus,
doordat het beleid
wordt
geïnstitutionaliseerd
en actoren, die zich
daar nog steeds niet
aan conformeren, de
gevolgen daarvan
gaan ondervinden

Stop met het negeren
van gepaste
zorgvuldigheid

Besef dat toepassing
van gepaste
zorgvuldigheid in
internationale ketens
van belang is

Besef dat beheersen
van risico’s mede
afhankelijk is van wat
anderen doen

Lobby voor de
ontwikkelde sectorstrategie

Experimenteer en leer
wat voor alternatieven
mogelijk zijn bij de
toepassing van dit
principe

Differentieer op de
aanpak en probeer het
beter te doen dan
concurrenten

Werk samen met
andere partijen aan
het ontwikkelen van
een sectorstrategie
om gepaste
zorgvuldigheid
schaalbaar en
efficiënt toe te passen

Stimuleer naleving en
handhaving van de
sectorstrategie

Leer om te rapporteren
over wat de resultaten
zijn van de huidige
aanpak van gepaste
zorgvuldigheid

Betrek klanten en
leveranciers in de
keten bij de aanpak

Vergroot
transparantie in de
keten door een
gezamenlijke aanpak
van audits en
kennisdeling

Respecteer
onafhankelijke en
bedrijfsoverstijgende
institutionalisering

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

67

Besef dat NL bedrijven
zich bevinden in een
systeemdynamiek waar
vele actoren een rol
vervullen

Vergroot transparantie
over de prestaties van
individuele bedrijven

Geef financiële en
publieke steun aan
multi-stakeholder
platforms en coalities

Voer de dialoog met
koplopers en
maatschappelijk
middenveld over de
juiste prikkels voor
institutionalisering
gelet op de
systeemdynamiek
van een keten

Geef richting over wat
gewenst is met
betrekking tot gepaste
zorgvuldigheid

Koppel maatregelen
aan reguliere,
traditionele
bedrijfsrisico’s en
kansen, zoals
reputatie,
schadeclaims en
leveringszekerheid

Verstrek realistische
informatie over de
stand van zaken met
betrekking tot
gepaste
zorgvuldigheid

Creëer synergie door
impulsen van NL
overheid aan te laten
sluiten bij andere
(internationale)
prikkels zodat
achterblijvers
negatieve gevolgen
merken

Creëer ruimte voor
experimenten en geef
subsidie voor projecten
die gepaste
zorgvuldigheid mogelijk
maken

Beïnvloed andere
partijen om hun
geëigende rol ook op
te pakken

Bepaal beleidsdoelen
en indicatoren

Meet de impact van
het nieuwe beleid aan
de hand van de
vastgestelde
beleidsdoelen en
indicatoren

Agendeer problemen in
internationale ketens
door zichtbaar te
maken wat er mis gaat

Bestudeer best
practices en mislukte
pogingen rond gepaste
zorgvuldigheid

Neem deel en support
multi-stakeholder
initiatieven om in
samenwerking een
sectorstrategie te
ontwikkelen

Lobby richting
overheid en
bedrijven om prikkels
te ontwikkelen om
achterblijvers te
dwingen zich te
conformeren aan
sectorstrategie

Spreek het NL
bedrijfsleven en de
overheid er op aan dat
zij gepaste
zorgvuldigheid moeten
toepassen dan wel
stimuleren

Ga partnerships aan
met bedrijven die in
hun keten
maatregelen nemen
om risico’s in kaart te
brengen en te
mitigeren

Breng expertise in
met betrekking tot de
impact van de keuzes
van NL bedrijven in
andere delen van
internationale ketens

Sta bij schendingen
de direct getroffenen
bij om via juridisch
recht partijen
aansprakelijk te
stellen

Participeer in projecten
met bedrijven om te
leren hoe gepaste
zorgvuldigheid kan
worden toegepast

Definieer agenda’s die
de gehele markt naar
een hoger niveau
kunnen tillen

Monitor welke
bedrijven al dan niet
actief deelnemen aan
een sectorstrategie

Agendeer volgende
problemen in een
keten die door de
huidige
sectorstrategie nog
niet worden
aangepakt

Overheid

Maatschappelijk
middenveld

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

68

Hoofdstuk 7: Aanbevelingen
7.1 Aanbevelingen
1.

Hanteer een systemisch perspectief bij de beleidsontwikkeling gericht op gepaste zorgvuldigheid. De
redenen waarom het implementeren van gepaste zorgvuldigheid lastig is voor een deel van de
Nederlandse bedrijven, ontstaan door diverse partijen die via actie en reactie elkaar onderling
beïnvloeden. Een eenzijdige focus op interventies die de Nederlandse overheid kan inzetten, houdt
het risico in zich van onbedoelde neveneffecten, zoals het slechts op papier voldoen aan gepaste
zorgvuldigheid, het terugtrekken uit risicovolle gebieden zonder dat de situatie verbetert en het
ondermijnen van de gemeenschappelijke acties die inmiddels in diverse ketens in gang zijn gezet.

2.

Vanuit markttransformatieperspectief haakt effectief overheidsbeleid in op alle vier de
systeemlussen die in verschillende fasen worden gewijzigd. Dit pleit voor een portfoliostrategie
waarbij voor elke fase wordt nagegaan hoe de huidige interventies de onderliggende systeemlussen
al hebben gewijzigd (geëigende rollen). Doordat deze studie concludeert dat er in elke fase nog
punten te verbeteren zijn om gepaste zorgvuldigheid te stimuleren, beveelt deze studie een
dergelijke portfoliostrategie aan. Voor fase 1 gaat het daarbij vooral om alternatieve werkwijzen te
ontwikkelen om gepaste zorgvuldigheid toe te passen, in fase 2 om een breder instrumentarium om
bedrijven te belonen die gepaste zorgvuldigheid goed toepassen, in fase 3 dienen sectorstrategieën
breder en dieper te worden ontwikkeld, gericht op opschaling van gepaste zorgvuldigheid naar de
gehele markt en in fase 4 dienen maatregelen gericht op institutionalisering zich te richten op
participatie in het gemeenschappelijke gedrag dat is vastgesteld in de sectorstrategie - in plaats van
gedrag dat bedrijven separaat ontwikkelen. Dit wordt bij de volgende aanbevelingen verder
uitgewerkt.

3.

Koester wat inmiddels is bereikt bij het creëren van alternatieven. Bedrijven die op zoek gaan naar
verschillende manieren om gepaste zorgvuldigheid toe te passen kunnen daar op diverse manieren
hulp bij krijgen. Het is belangrijk dat de toegang tot deze alternatieven in stand blijft. Er zijn geen
indicaties gevonden dat uitbreiding noodzakelijk is. Wel is er nog een gebrek aan transparantie in de
keten. Daardoor hebben sommige Nederlandse bedrijven onvoldoende zicht om na te gaan welke
risico’s zich in hun keten voordoen. Het verdient aanbeveling dit gebrek aan transparantie in
gezamenlijkheid aan te pakken als deel van een sectorstrategie (fase 3).

4.

Beloon koplopers bij het toepassen van gepaste zorgvuldigheid via maatschappelijk verantwoorde
inkoop door overheidsorganisaties, naast de continuering van het toepassen van gepaste
zorgvuldigheid als selectiecriterium bij de drie uitvoeringsorganisaties. Stimuleer het integraal
opnemen van ESG-criteria bij krediettoekenningen door financiële instellingen. Ook het zichtbaar
maken welke bedrijven gepaste zorgvuldigheid wel en niet goed toepassen, versterkt de dynamiek in
fase 2.
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

69

5.

Beoordeel ketens op de ontwikkeling van – en commitment aan - een sectorstrategie in fase 3. Om
tegemoet te komen aan de beperkte capaciteit kan daarbij het principe van proportionaliteit blijvend
worden toegepast, door de aandacht primair te richten op ketens en sectoren met de grootste
risico’s. Deze beoordeling dient geen eenmalig proces te zijn. Dit omdat het onderzoeken van de
effecten van deze strategieën – en op basis daarvan bijsturen - ook een belangrijk onderdeel is.

6.

Focus bij de beleidsontwikkeling op sectorstrategieën waaraan bedrijven zich collectief committeren.
Interventies vanuit het bedrijfsleven hebben meer invloed in internationale ketens indien zij in
gezamenlijkheid worden ingezet - en de rollen van bedrijven, overheden en het maatschappelijk
middenveld omvatten. Op deze manier versterken acties van de verschillende stakeholders elkaar.
Het verdient aanbeveling dat het beleid voor elke risicovolle sector de ontwikkeling van een
sectorstrategie stimuleert, met minimaal een gedeelde visie op de toekomst van de sector, een
samenhangend actieplan om daar te komen en indicatoren om na te gaan of de implementatie van
de strategie tot het gewenste effect leidt.

7.

Neem bij de beleidsontwikkeling, naast convenanten, ook andere vormen van multi stakeholder
initiatieven (MSIs) mee zoals koplopercoalities en rondetafel-overleggen. Anders ontstaat een
verkeerd beeld van de wijze waarop gepaste zorgvuldigheid wordt opgepakt in het bedrijfsleven. Een
voorbeeld is de sector landbouw die achterloopt bij de ontwikkeling van een convenant, maar juist
voorloopt bij het opstellen van een sectorstrategie voor internationale ketens. Voorbeelden van deze
laatste benadering zijn de visie met bijbehorend strategisch actieplan, zoals voor tuinbouw
ontwikkeld binnen het IMVO-programma van MVO Nederland en de Roadmaps voor bijvoorbeeld
koffie en thee, zoals door IDH gefaciliteerd.

8.

67

Richt de beleidsontwikkeling op het voorkomen van schendingen én invulling geven aan de
Sustainable Development Goals. Dit maakt het bestaande instrumentarium efficiënter omdat
meerdere doelen kunnen worden bereikt. Dit wordt ook benadrukt in een recent SER-advies: “Met
een IMVO-risicoanalyse krijgen bedrijven zicht op de (mogelijke) negatieve gevolgen van hun
kernactiviteiten en op de positieve bijdrage aan de SDG’s indien de belangrijkste risico’s effectief
worden aangepakt”67. Ondersteun bij sectorstrategieën de ontwikkeling van nieuwe
businessmodellen die risico’s en kansen integraal adresseren.

SER (2019), Kansen Pakken en Risico’s Beheersen, p. 9.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

70

9.

Verbreedt de discussie over wetgeving van de vraag ‘of er verplichtende wetgeving moet komen’
naar ‘welke maatregelen moeten worden genomen om achterblijvers in een sector de nadelen
daarvan te laten ondervinden’. Dit kan via zelfregulering (zoals in het Responsible Care-programma in
de chemische industrie) en via overheidsregulering (zoals bij het uitfaseren van eenmalig gebruikt
plastic). Ook transparantiemaatregelen zoals het verder introduceren van True Price zorgen ervoor
dat achterblijvers nadelen gaan ondervinden van het niet conformeren aan wat de koplopers
voorstaan. De maatregelen, gericht op institutionalisering in fase 4, dienen ter ondersteuning van
een gezamenlijke sectorstrategie. Dit om te zorgen dat bedrijven die nog niet meewerken aan
implementatie van die strategie daar de nadelen van ondervinden.

10. Creëer een ex-ante toets waaraan elke sectorstrategie dient te voldoen gericht op: “Een succesvolle
transitie met verschillende stakeholders vergt dat een gedeelde, heldere visie wordt vertaald in een
actiegerichte strategie, waarbij een goede businesscase voor alle stakeholders wordt gezocht,
rollen en verantwoordelijkheden duidelijk zijn en de voortgang gezamenlijk wordt gemonitord en
geëvalueerd 68.” Dit bevordert transparantie – en daarmee het benodigde vertrouwen -over hoe de
diverse ketens en sectoren zich ontwikkelen qua sectorstrategie. Voor veel ketens en sectoren
komt institutionalisering op dit moment nog te vroeg omdat er nog geen gezamenlijke
sectorstrategie is, of de gemeenschappelijk activiteiten die al wel bestaan (te) weinig inzichtelijk
zijn. Onderzoek naar de effecten van een strategie - en het transparant maken van die resultaten bieden meer zekerheid dat institutionalisering van die activiteiten ook tot effectieve toepassing van
gepaste zorgvuldigheid zal leiden.

7.2 Aanbevelingen voor vervolgonderzoek
De belangrijkste meerwaarde van deze studie is dat meer zicht is gekregen op de geëigende rollen van de
overheid in de verschillende fasen van markttransformatie. Op basis van het onderzoeksmateriaal is niet
vastgesteld in welke fase van markttransformatie de Nederlandse markt zich bevindt. Om een meer
volledig beeld te krijgen van de overheidsinterventies in elk van de fasen van markttransformatie is de
aanbeveling om dit via expertinterviews in kaart te brengen. Bovendien is de aanbeveling om dat niet per
sector te doen, maar over de sectoren heen. Daarmee kan in kaart worden gebracht hoe en in welke mate
de geëigende rollen die in deze studie zijn beschreven worden toegepast. Ook kan een dergelijk
onderzoek houvast bieden voor de wijze waarop de overheid deze geëigende rollen kan vervullen.

68

Geraadpleegd op 10 maart, 2020 van: https://www.newforesight.com/wpcontent/uploads/2019/06/NewForesight-Van-Spek-naar-bonen-De-zes-succesfactoren-die-van-belang-zijn-om-deeiwittransitie-te-versnellen-.pdf
Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

71

Bij markttransformatie is het uitgangspunt de dynamiek tussen de verschillende systeemlussen. Dit pleit er
voor om bij het verder terugdringen van niet-naleving door bedrijven van de OESO-richtlijnen, de
maatregelen van de overheid te beschouwen in de context van reguliere, traditionele bedrijfsrisico’s (en
kansen), zoals reputatie, schadeclaims, leveringszekerheid, et cetera. Dergelijke externe invloeden kwamen
bij de huidige rapportages slechts in geringe mate naar voren. Bij vervolgonderzoek is het aan te bevelen
om meer oog te hebben voor de invloed van dergelijke reguliere bedrijfsrisico’s op gepaste zorgvuldigheid
volgens de OESO-richtlijnen.

72

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Bijlagen
Bijlage 1: afkortingenlijst

BSCI

Business Social Compliance Initiative

EITI

Extractive Industries Transparency Initiative

ESG

Environment, Social and Governance

FSI

Floriculture Sustainability Initiative

IAK

Integraal AfwegingsKader

IMVO

Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

ILO

International Labor Organization

IRMA

Initiative for Responsible Mining Assurance

MVO

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

NL

Nederland

OESO

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

SDG

Sustainable Development Goals

UNGP

UN Guiding Principles on Business and Human Rights

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

73

Bijlage: 2 Methodologie onderzoek “IMVO in
markttransformatieperspectief”
Introductie
Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft de opdracht verleend aan Nyenrode Business Universiteit om
via theoretisch onderzoek en bureau-onderzoek een aantal onderzoeksvragen te beantwoorden. De
onderzoeksvragen zijn vastgesteld in overleg tussen het ministerie en Nyenrode en luiden als volgt:

74

Gegevensverzameling
De opdrachtgever, het ministerie van BuZa, heeft een aantal documenten aangeleverd ten behoeve van
het onderzoek:
•
•
•
•
•

Strategies for responsible business conduct (plus bijlage)
IOB-evaluatie van het IMVO-beleid
KPMG-Sector RisicoAnalyse (SRA)
Tien IMVO-convenanten
Stand van zaken IMVO-convenaten (website www.imvoconvenanten.nl)

Oorspronkelijk was het de bedoeling de gegevens van de andere deelonderzoeken van het project ‘IMVO
in perspectief’ te betrekken bij het onderzoek, maar deze waren niet tijdig beschikbaar. Derhalve zijn
alleen genoemde documenten bestudeerd en gecodeerd door twee medewerkers van Nyenrode Business
Universiteit, onder aansturing van hoogleraar André Nijhof.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

Data-analyse
Voor de codering is gebruik gemaakt van een computerprogramma voor de data-analyse in kwalitatief
onderzoek, het programma Atlas.ti. Dit programma ondersteunt het iteratieve proces en bevordert
systematisch werken. Alle documenten zijn door twee personen doorgenomen en gecodeerd. De eerste
persoon heeft alle documenten volledig doorgenomen, en beoordeeld op eventuele interventies.
Vervolgens hebben alle interventies vijf codes gekregen (hierna meer uitleg). De tweede persoon heeft
alle codes vervolgens beoordeeld en indien nodig aangepast. Tijdens het proces zijn aantekeningen
gemaakt, en heeft met enige regelmaat onderling overleg en afstemming plaatsgevonden.

Codering
Een interventie kreeg coderingen als dit daadwerkelijk een actie, een interventie, een activiteit was. Doel
is dat elk citaat gaat over een activiteit die door een actor is geïnitieerd en iets verandert in de realiteit
(van vaak andere actoren). Daarnaast zijn interventies alleen meegenomen als ze betrekking hebben op
de internationale keten in sectoren en niet alleen op Nederland gericht. Dit om de relevantie in de
context van de OESO-richtlijnen te borgen.
Vervolgens kreeg elke interventie 5 codes
•

•

•

•

•

Welke sector betreft de interventie?
Is het een algemene interventie die IMVO-maatregelen betreft, of richt het zich op een specifieke
sector? De twaalf sectoren van de MVO Sector Risico Analyse van KPMG zijn hiervoor
aangehouden.
Welk thema betreft de interventie?
Is de interventie gericht op IMVO in het algemeen, of een specifiek thema. De drie thema’s uit de
MVO Sector Risico Analyse zijn aangehouden: arbeid, milieu en mensenrechten.
Beleidsinstrument
Onder welke van de beleidsinstrumenten kan de interventie worden geschaard, in welke
categorie van het Integraal AfwegingsKader (IAK) past de actie het best?
Actor: wie onderneemt de actie of het initiatief: de overheid, industrie, ngo’s, financiële
instellingen, kennis instellingen of is het een multi-stakeholder interventie. Deze actoren komen
overeen met de actoren uit de stakeholdermatrix van markttransformatie.
Nederland of Buitenland
Is de interventie door/vanuit actoren in Nederland geïnitieerd of vanuit actoren in het
Buitenland/door de EU?

Er is voor gekozen om de vier markttransitie-fases niet per interventie te coderen, maar alle citaten van
een sector aan het einde op een rij te zetten en aan de hand daarvan na te gaan wat de dominante fase is
waarin de sector zich bevindt.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

75

Tijdens het codeerproces is vervolgens een aantal beslissingen genomen:
•

•

Gedurende het coderen zijn twee categorieën beleidsinstrumenten toegevoegd omdat de
desbetreffende acties niet goed in de bestaande 13 categorieën konden worden gecodeerd. De
toegevoegde categorieën zijn B.14 Internationale Participatie en Samenwerking en B.15 Opstellen
en Invoeren van Wetgeving of Regels (niet zijnde B.6 innovatiebevorderende regels).
Toegevoegd is nog een ‘sector algemeen’, in gevallen de sector niet duidelijk was of het initiatief
alle sectoren betrof. Een andere categorie is multi-sector; waarbij de interventie een bepaald
thema betreft dat over diverse sectoren loopt (bijvoorbeeld natuursteen, mineralen of steenkool)

•

•

Door de aard en opzet van de rapportages (Nederlandse IMVO-initiatieven) bleek dat vrijwel alle
interventies de code NL kregen. Dit had voor onderhavig rapport geen onderscheidende waarde,
en daarom is besloten hierover niet te rapporteren.
Voor wat betreft de OECD-thema’s kan de code “OECD-algemeen” betekenen dat geen thema
wordt genoemd (dat dit niet duidelijk wordt uit de tekst), of dat het daadwerkelijk alle drie de
thema’s betreft.

Validiteit
De codering en data-analyse is door twee personen uitgevoerd, en er heeft regelmatig onderlinge
afstemming plaatsgevonden. Sacha Spoor had de lead in de uitvoering; Maarten Holtslag heeft haar hierin
ondersteund. Daarnaast heeft met enige regelmaat afstemming plaatsgevonden met hoogleraar Nijhof.
Daarnaast is informeel en formeel afgestemd met de opdrachtgever, middels telefonisch overleg,
mailwisseling en persoonlijke ontmoetingen. Op 17 februari is een concept van de coderingen in het
programma Atlas.ti en data-analyse steekproefsgewijs met de opdrachtgever doorgenomen.
De data van het onderzoek zijn op meerdere wijzen gecheckt en gevalideerd, waardoor op basis hiervan
de resultaten van het onderzoek kunnen worden gerapporteerd.

Rapport Nyenrode Business Universiteit - ‘IMVO-maatregelen in markttransformatieperspectief’ – 15 maart 2020

76