Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 1045

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 juni 2023
Nederland staat voor grote maatschappelijke uitdagingen waarbij de
ontwerp, bouw- en technieksector een essentiële rol speelt. We moeten
meer betaalbare nieuwe woningen gaan bouwen en tegelijkertijd alle
bestaande woningen verder verduurzamen. De urgentie van deze
opgaven is alleen maar groter geworden door de stijgende energiearmoede en het toenemende woningtekort. Het menselijk en maatschappelijk leed dat hierachter schuilgaat, vereist dat we zo snel mogelijk de
achterstanden in renovatie en woningbouw inhalen.
Hiervoor is op korte termijn extra (ver)bouwcapaciteit en productiviteitsgroei noodzakelijk, en tegelijk een verlaging van de milieudruk door meer
duurzaam gebruik van materialen.
In het Programma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving
(PVGO) hebben we als gezamenlijk doel geformuleerd om in 2030 in de
helft van de markt het industrieel, duurzaam en volgens een gedigitaliseerd proces bouwen tot de standaard te maken. Dit vereist een radicale
transformatie van de ontwerp, bouw- en technieksector richting industrialisatie, standaardisatie, digitalisering, circulair en biobased bouwen.
Noodzakelijk hiervoor is dat de focus verlegd wordt van uitvragen op de
laagste prijs naar maatschappelijke- en klimaatprestaties.
In de bouwsector vinden momenteel ontwikkelingen plaats die in de
gewenste richting gaan. Zo groeit het aantal fabrieken waar woningen in
grotere oplage industrieel kunnen worden geproduceerd, gestaag. Het
potentieel wordt evenwel nog onvoldoende benut en noodzakelijke
innovaties bereiken de markt slecht. Er zal meer tempo gemaakt moeten
worden in de komende jaren met de opschaling van (ver)bouwstromen
die industrialisatie mogelijk maken, met de verduurzaming van de
productie en met de samenwerking bij verdere ontwikkeling en
toepassing van innovaties.

kst-32847-1045
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

1

Met deze brief wil ik uiteenzetten hoe ik deze transitie in de bouwsector
ondersteun en verder wil brengen. Daartoe zal ik schetsen welke stappen
de sector zelf al aan het zetten is met industrialisatie, standaardisatie,
digitalisering, circulair en biobased bouwen. En welk perspectief het
kabinet biedt om deze ontwikkeling te versnellen. Daarmee geef ik
invulling aan mijn toezegging aan het lid Thijssen tijdens het commissiedebat van 15 september 2022 over het klimaatakkoord voor de gebouwde
omgeving, waarin ik toegezegd heb om de bouwcapaciteit efficiënt te
benutten en structureel te vergroten. Over de conjuncturele problematiek
en de huidige obstakels waarmee woningbouwprojecten worden
geconfronteerd, heeft u een aparte brief ontvangen1.
De opgave voor de ontwerp, Bouw- en Technieksector
(OBT-sector)
De ontwerp, Bouw- en Technieksector is traditioneel een versnipperde
sector die bestaat uit vele schakels: van grondstofproducenten,
verwerkers, makers en toeleveranciers, via de ontwerpers, aannemers,
(specialistische) bouwbedrijven en installateurs, tot de onderhouds-,
sloop- en recyclingbedrijven.
In tegenstelling tot veel andere sectoren die in de afgelopen 20–40 jaar
een proces van industrialisering hebben doorgemaakt, is deze ontwikkeling in de OBT-sector achtergebleven. Van oudsher is de bouw een
locatie-gebonden en context-specifieke onderneming met vele wisselende
samenwerkingsverbanden waardoor deze weinig geschikt was voor
digitale technologieën, robots of een fabrieksmatige aanpak. Omdat
industrialisering echter de sleutel kan zijn tot het verhogen van de
productiviteit, en daarmee ook het realiseren van maatschappelijke doelen
tegen lagere kosten, is het van belang onderstaande traditionele drempels
te adresseren.
De sector opereert voornamelijk op projectniveau, binnen een complexe
keten van steeds wisselende partijen en met vaak kortlopende contracten.
Omdat het bouwproces telkens opnieuw op projectniveau plaatsvindt en
bouwers vaak slechts een deel van het project overzien, ontbreekt het in
de OBT-sector aan prikkels om verbeteringen op het gebied van kwaliteit,
snelheid en kosten door te voeren bij vergelijkbare bouwprocessen. Dit
resulteert in verlies of onderbenutting van capaciteit binnen het huidige
proces. Als gevolg van deze projectmatige werkwijze is het investeringsvermogen en de prioriteit voor innovatie in de OBT-sector laag in
vergelijking met andere sectoren. Hetgeen correspondeert met een relatief
lage groei aan arbeidsproductiviteit.
Het gebrek aan samenwerking in de keten is niet uitsluitend toe te
schrijven aan de aanbiedende partijen. Een geïndustrialiseerd
bouwproces vereist ook een verandering bij de vragende partijen. Zij
moeten niet langer op basis van bestek en laagste prijs aanbesteden,
maar op basis van gewenst eindresultaat en beste prijs/kwaliteit
verhouding. Door op deze wijze over een langere tijdshorizon aan te
besteden kan de omslag worden gemaakt van individuele maatwerkprojecten naar geïndustrialiseerde (ver)bouwstromen.
Dit gebrek aan structurele samenwerking in de keten en het gebrek aan
een industrieel bouwproces belemmert bovendien de transitie naar meer
duurzame productie en naar circulair en biobased bouwen. Toeleveranciers en producenten van bijvoorbeeld biobased bouwmaterialen zijn

1

Kamerstuk 32 847, nr. 1040.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

2

terughoudend om te investeren in capaciteitsuitbreiding en innovatie
zolang er geen stabiele en eenduidige vraag is.
Tot slot zijn er grote kansen op het gebied van digitalisering die nog
onvoldoende worden benut. Hoewel de OBT-sector op Europees niveau
redelijk geavanceerd is in termen van digitalisering, met een breed
gebruik van BIM (Building Information Modelling), blijven mogelijkheden
om data te delen en daarmee verbeterde samenwerking in de keten te
realiseren, onderbenut.
Om de bouwcapaciteit in de OBT-sector te vergroten moeten we naar een
transformatie van de hele keten toe. Er zijn systeeminnovaties nodig die
de arbeidsproductiviteit verhogen en duurzame ketensamenwerking
bevorderen. De bouwcapaciteit structureel vergroten vraagt van de
OBT-sector dat zij gaat industrialiseren, standaardiseren en digitaliseren,
dat zij daarbij duurzame materiaalketens opzet en investeert in haar
lerende vermogen.
Positieve ontwikkelingen in de bouwsector
In de OBT-sector is een groeiende groep van bedrijven en vragende
partijen zichtbaar die langjarige ketensamenwerkingen opzetten en daarbij
digitaliseren, geïndustrialiseerde bouwprocessen toepassen, standaarden
benutten en steeds meer biobased en circulaire materialen gebruiken.
Zowel voor de nieuwbouw- als de renovatiemarkt zijn deze positieve
ontwikkelingen zichtbaar, met het optoppen van woningen als bijzondere
bijkomende categorie met groeipotentieel voor beide deelmarkten:
1. Industrieel bouwen in de nieuwbouw neemt snel toe
Er is een snelle groei zichtbaar in industrieel bouwen2, naar inschatting
tot 20% procent van de markt in 20233. Het aanbod aan gebouwen op
basis van deze methoden wordt daarbij steeds meer divers (van
grondgebonden eengezinswoningen tot modulair gebouwde appartementencomplexen) en geschikt voor verschillende doelgroepen. Ook
wordt de drempel verlaagd van het aantal woningen waarop deze
partijen al kunnen leveren, neemt het maximaal aantal woonlagen bij
industriële hoogbouw toe en blijkt binnenstedelijk bouwen voor steeds
meer partijen haalbaar. Met veel koplopers in de OBT-sector schat ik
deze technische ontwikkelingen dan ook positiever in dan het
Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). Het EIB verwacht onder de
huidige omstandigheden dat industrieel bouwen4 maximaal tot 15%
van de nieuwbouw kan groeien en maximaal leidt tot 35% arbeidsbesparing en 8% lagere kosten.5 Belangrijk is dat aan de vraagkant
partijen ook steeds meer samenwerken. Corporaties bundelen, binnen
het programma «bouwstromen», steeds vaker regionaal hun vraag,
wat zorgt voor continuïteit en voorspelbaarheid voor fabrieksmatige
bouwers. Met de intensieve inzet op de bouw van flexwoningen wordt
momenteel veel ervaring opgedaan die van dienst zal zijn in de
verdere opschaling van industrieel bouwen.
2

Voor industrieel bouwen worden verschillende definities gebruikt. In deze kamerbrief spreken
we over industrieel bouwen bij zowel de assemblage van modulaire prefab elementen
vervaardigd in een centrale fabriekshal, als het verregaand geautomatiseerd, gerobotiseerd en
gedigitaliseerde proces van een woningfabriek. Ondanks een aantal verschillende onderlinge
kenmerken, leveren beide industriële bouwprocessen een vergroting van de arbeidsproductiviteit op, met een kortere doorlooptijd en een groter volumepotentieel.
3
Marjet Rutten. Wishful thinking of enorme groei industriële woningen in 2023? (linkedin.com).
4
Het EIB en Marjet Rutten hanteren een andere definitie van industrieel bouwen. Het EIB gaat uit
van volledig gerobotiseerde fabrieken. Marjet Rutten kijkt naar realisatie op de bouwplaats;
binnen 10 werkdagen wind- en waterdicht en 50 dagen volledig afgebouwd.
5
EIB Rapport Industrieel bouwen en de arbeidsmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

3

2. Veel potentieel beschikbaar voor de renovatiemarkt
Hoewel veel fabrieken zich momenteel richten op nieuwbouw, is er in
potentie ook veel capaciteit beschikbaar voor de renovatiemarkt.
Sommige van de huidige nieuwbouwfabrieken zijn oorspronkelijk
opgezet als renovatiefabrieken en kunnen daardoor relatief eenvoudig
worden ingezet voor de renovatiemarkt. Verschillende partijen leveren
geïntegreerde bouw- en installatiecomponenten die snel en efficiënt
kunnen worden geïnstalleerd en geïntegreerd. Grote bouwbedrijven
zijn in staat om integrale renovatieprojecten uit te voeren die voldoen
aan hoge energieprestatienormen en isolatiebedrijven bieden
standaardpakketten aan waarmee renovaties voldoen aan isolatiestandaarden. Vastgoedonderhoudspartijen integreren verduurzaming in
hun onderhoudsactiviteiten, en intermediairs spelen een belangrijke
rol in het organiseren en ontzorgen van de toeleveringsketen met hulp
van digitale tools. Dit verlaagt de drempel voor verduurzaming, voor
industrieel renoveren en zo kan een grotere CO2-reductie worden
bereikt6. Ook in de renovatiemarkt werken corporaties en gemeenten
steeds meer samen om tot een bundeling van de vraag te komen in
langjarige renovatieprogramma’s.
3. Het optoppen van woningen als extra versneller
Steeds meer projectontwikkelaars en industrieel bouwers zijn ook
bezig met het optoppen van woningen. Dit optoppen kan een
belangrijke nieuwe grote toepassing van industrieel bouwen worden
die zowel de renovatie- als de nieuwbouwopgave sneller helpt
realiseren. Bij veel woningcomplexen is het bouwkundig vaak mogelijk
om één of twee woonlagen toe te voegen. Het optoppen kan grootschalige renovatie en verduurzaming beter betaalbaar maken. En het
maakt het binnenstedelijk makkelijker meer woningen per kavel toe te
voegen.7

6
7

TNO trendrapport verduurzamingsoplossingen gebouwde omgeving.
Kamerstuk 32 847, nr. 1038.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

4

Gezamenlijke ambities en aanpak met de OBT-sector
Deze ontwikkelingen gaan hand in hand met de ambities die we samen
met de sector hebben opgesteld. In het Programma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving (PVGO) hebben we als gezamenlijk doel
geformuleerd om industrieel, duurzaam en volgens een gedigitaliseerd
proces bouwen in 2030 in de helft van de markt de standaard te maken.
Dat doen we langs drie actielijnen:
1. We moeten sneller en goedkoper (ver)bouwen: Dit kan worden
gerealiseerd door grootschaliger en efficiënter te werken over de hele
keten, met behulp van (ver)bouwstromen die verdere industrialisering mogelijk maken, standaardisering en digitalisering.
2. We moeten dat duurzaam doen: Dit betekent het bevorderen van
duurzame productieprocessen van materialen, de transitie naar het
gebruik van andere duurzame materialen en het toepassen van meer
duurzame bouwconcepten en -methoden.
3. We moeten beter samenwerken: Door meer samen te werken kunnen
we sneller kennis ontwikkelen, nieuwe innovaties toepassen en het
leervermogen van de sector vergroten.

1. Industrialiseren op basis van standaardisatie, digitalisering en
(ver)bouwstromen
Door grootschaliger en efficiënter te werken kunnen de kosten van
(ver)bouwprojecten omlaag en kan de bouwtijd aanzienlijk korter. Ik zet
hier samen met de sector op in door (a) grootschalige (ver)bouwstromen
te organiseren (b) kwaliteitseisen te standaardiseren en (c) een digitaal
stelsel voor de gebouwde omgeving op te zetten. Onderstaand staan de
verschillende acties binnen deze actielijn toegelicht, waar relevant
onderscheiden naar nieuwbouw en renovatie.
a. (Ver)bouwstromen
Bouwstromen en Woondeals
Het programma Woningbouw streeft ernaar om in 2030 de helft van alle
nieuwbouw circulair en industrieel te realiseren. Hierbij is veel aandacht
voor de bouw van flexwoningen, waarbij er al ervaring wordt opgedaan
met industriële bouw. Zo is er de inkoop van 2.000 flexwoningen door het
Rjjksvastgoedbedrijf geweest, opgevolgd door een innovatief inkooptraject gestart door Aedes. Voor al haar leden heeft Aedes raamovereen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

5

komsten gesloten met 36 bouwers voor het leveren van tenminste
8.000 flexwoningen. De geselecteerde bouwers voldoen met hun
woningconcept aan een vastgesteld programma van eisen gebaseerd op
de Woonstandaard van het Netwerk Conceptueel Bouwen.
Daarnaast zijn in een groot aantal woondeals inspanningsverplichtingen
opgenomen om gezamenlijk te werken aan meer circulaire en industriële
bouw. In de bestuurlijke overleggen over de woondeals en aan de
regionale versnellingstafels bespreek ik hoe we verdere opschaling
kunnen bespoedigen. Het optoppen van woningen zal ik daarbij ook
onderdeel maken van het gesprek in de woondeals.
Industriële en conceptuele bouw vraagt verder om een andere werkwijze
in de planvorming, bijvoorbeeld kijkend naar stedenbouwkundige
randvoorwaarden. Nu leiden discussies met de welstandcommissie vaak
nog tot vertraging van bouwprojecten. Ik heb daarom de Rijksbouwmeester en Federatie Ruimtelijke Kwaliteit opdracht gegeven samen met
de sector te komen tot een «ruimtelijk kwaliteitskader voor fabrieksmatige
woningbouw». Dit kwaliteitskader wordt uiterlijk eind 2023 opgeleverd. Dit
moet helpen om de werelden van welstandscommissies en conceptuele
bouwers dichter bij elkaar te brengen.
Op 30 maart 2023 is door het lid Grinwis c.s. een motie8 ingediend die de
regering verzoekt te inventariseren welke belemmeringen er zijn voor
industriële bouw en daarbij het programma «conceptuele bouw en
industriële productie» te actualiseren. Eind 2023 verwacht ik uw Kamer te
kunnen informeren over de uitvoering van deze motie. Daarbij betrek ik
ook de stappen die worden gezet de ruimtelijke kwaliteit van industriële
woningen in samenwerking met Federatie Ruimtelijke Kwaliteit en de
Rijksbouwmeester, en zal ik rapporteren over de voortgang van industrieel
en conceptueel bouwen binnen de woondeals en bij de flexwoningen.
Verbouwstromen en Renovatiedeals
Het ondersteuningsprogramma «Verbouwstromen», een samenwerkingsverband van TKI Bouw en Techniek, TKI Urban Energy, Stroomversnelling
en De Bouwcampus, ondersteunt opdrachtgevers, aanbieders en
medeoverheden bij de industriële en gestandaardiseerde verduurzaming
van woningen. Doel is «kansrijke samenwerkingsverbanden» te laten
groeien tot gezamenlijke renovatieprogramma’s waarbinnen aanbieders
op efficiënte wijze grote aantallen woningen minimaal naar de isolatiestandaard verduurzamen. Nu blijft de verduurzaming nog te vaak beperkt
tot enkele labelstappen en wordt niet doorgepakt naar het niveau dat
nodig is om een duurzame energiebron te kunnen aansluiten.
Uiteindelijk moet met hulp van het ondersteuningsprogramma Verbouwstromen in 2026 25.000 woningen p/j in grootschalige renovatieprogramma’s naar minimaal de standaard voor woningisolatie worden
gebracht. In 2030 moet dit aantal zijn gegroeid naar 75.000 woningen per
jaar. Als eerste stap zal BZK samen met verbouwstromen in de tweede
helft van dit jaar een aantal regionale renovatiedeals met corporaties,
bouwers en gemeenten afsluiten. De focus zal daarbij liggen op regio’s
met relatief grote energiearmoede en op het aardbevingsgebied. Indien
opportuun zal ik in de renovatiedeals ook inzetten op het optoppen van
woningen. Met deze deals zullen de eerste verbouwstromen in uitvoering
gaan.

8

Kamerstuk 32 847, nr. 1030.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

6

Er zijn twee subsidies beschikbaar gesteld om grootschalige renovatieprogramma’s te realiseren:
– Ten eerste de subsidieregeling procesondersteuning voor opschaling
renovatieprojecten (SPOR), met een budget van 19 miljoen euro. Bij de
SPOR kunnen samenwerkingsverbanden, bestaande uit verhuurders
en eigenaar-bewoners (ondergrens 100 huurwoningen per bundel en
minimaal 2 verhuurders; 30 koopwoningen bij eigenaar-bewoners) een
procesondersteuner inhuren en hier subsidie voor ontvangen. Dit moet
voor efficiencywinst in de voorbereiding en uitvoering leiden en erin
resulteren dat verhuurders en eigenaar-bewoners sneller gezamenlijk
kiezen voor een integraal maatregelenpakket en hiermee hun
woningen renoveren tot minimaal de Standaard voor woningisolatie.
De SPOR gaat voor de zomer in internetconsultatie en wordt opengesteld in het najaar 2023.
– Ten tweede komt er een subsidie voor een industriële aanpak van de
verduurzaming van bestaande woningen met een budget van
84 miljoen euro. Er komt subsidie beschikbaar voor consortia van
vragers en aanbieders die zich richten op de opschaling van renovatieprogramma’s naar industriële schaal (meer dan 500 woningen per
renovatieproject). Naast de voordelen van standaardisatie moet dit ook
leiden tot extra schaalvoordelen en arbeidsproductiviteitvergroting in
de productie (via o.a. robotisering en integratie van producten,
bijvoorbeeld geïsoleerde dak- en gevelsystemen met zon-pv, ventilatiesystemen en/of warmtepompen geïntegreerd). Ik zal voor het einde
van de zomer een marktuitvraag doen waarin de voorwaarden voor
deze subsidie verder zijn uitgewerkt zodat consortia nog dit jaar een
aanvraag kunnen doen.
– We kijken ook breder hoe we subsidiestromen kunnen bundelen. Het
doel is dat verduurzamingssubsidies voor de burger eenvoudiger
worden en dat subsidies voor gemeenten meer in samenhang worden
vorm gegeven.
b. Standaardisatie kwaliteitseisen
Standaardisatie nieuwbouw
Op dit moment zijn er verschillende prestatie-eisen in uitvragen en
aanbestedingen op verschillende locaties, wat het lastig maakt om het
bouwproces te standaardiseren. Door duidelijkheid te bieden over het
niveau dat vanuit de rijksoverheid en medeoverheden worden uitgevraagd, kan standaardisatie, en daarmee industrialisatie, beter tot stand
komen.
Ik verken op dit moment in welke vorm hierover afspraken gemaakt
kunnen worden, bijvoorbeeld in een convenant. Doel is om, naast het
periodiek aanscherpen van de wettelijke bouwvoorschriften (Bbl), samen
een landelijke innovatiestandaard af te spreken, voor die partijen die de
periodieke aanscherpingen van het Bbl op het terrein van duurzaamheid
niet snel en ver genoeg vinden gaan. Marktpartijen kunnen zich op zo’n
landelijke innovatiestandaard richten en inschrijven op eventuele tenders,
waarin de innovatiestandaard in de uitvraag is verwerkt. Tegelijkertijd kan
de innovatiestandaard worden gebruikt als springplank naar een nieuwe
ronde van aanscherping in de wettelijke bouwvoorschriften. Het streven is
om rond de zomer met de betrokken koepels richting te kiezen en hier in
de tweede helft van 2023 concrete afspraken over te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

7

Standaardisatie renovatie
Voor de huur-, VVE- en koopsector zijn samen met de brancheorganisaties
de isolatiestandaard en streefwaarden voor bouwdeelaanpakken
ontwikkeld. Uiterlijk 2050 zouden alle woningen de warmtevraag
gereduceerd moeten hebben naar minimaal het niveau van de isolatiestandaard. Met de huursector zijn, in het licht van de afschaffing van de
verhuurdersheffing vorig jaar, prestatieafspraken gemaakt. Daarin speelt
ook de isolatiestandaard een belangrijke rol. In dit kader onderneem ik
samen met de huursector een aantal acties om de toepassing hiervan te
ondersteunen. Zo zal ik in september de vernieuwde regelgeving rondom
de Energie Prestatie Vergoeding (EPV 2.0) publiceren. Deze EPV 2.0 is in
samenwerking met Aedes, de Woonbond en Stroomversnelling vormgegeven en verbetert substantieel de economische haalbaarheid om
woningen naar de isolatiestandaard te brengen. Verder heeft het kabinet
in de voorjaarsbesluitvorming afgesproken dat in 2029 alle EFG labels
uitgefaseerd moeten zijn. Vanaf dat moment (2029) moet ook bij elke
renovatie minimaal de isolatiestandaard bereikt worden. Deze maatregel
zal ik eveneens samen met de huursector verder uitwerken.
Standaardisatie optoppen
Ook de opschaling van het optoppen van woningen is gebaat bij
standaardisatie. Gestandaardiseerde optop-producten en -processen zijn
nodig om verdere opschaling mogelijk te maken. Deze standaarden zullen
vragende partijen zoals corporaties helpen om grootschalige renovatie- en
woningbouwprogramma’s met optoppen uit te breiden. En de
standaarden kunnen voorts in de verdere uitwerking van de woon- en
renovatiedeals worden toegepast. Om deze standaarden te ontwikkelen
zal ik een aantal veelbelovende initiatieven bij elkaar brengen. Hierbij zal
ik andere marktpartijen, overheden en corporaties betrekken en uiterlijk
Q4 2023 een programmatische aanpak uitwerken. De focus zal hierbij in
eerste instantie liggen op corporatiewoningen, omdat daar het grootste
potentieel ligt. In het vervolg kunnen de ontwikkelde standaarden ook
benut worden voor particulieren woningen en panden zonder
woonfunctie.
c. Ondersteuning van digitalisering: het Digitaal Stelsel Gebouwde
Omgeving (DSGO)
In de bouw is het cruciaal om op het juiste moment over de juiste
informatie te beschikken. Hoewel er al veel informatie wordt verzameld
door zowel marktpartijen als de overheid, is deze vaak alleen toegankelijk
voor degene die het heeft gemaakt of verzameld. Dit leidt tot inefficiëntie,
aangezien het verzamelen van data veel tijd en geld kost. Bovendien
bestaat het risico dat de data verouderd of onvolledig is. Net zoals we
bouwmaterialen hergebruiken, is het nodig om ook data opnieuw te
gebruiken (eenmalig verzamelen, meervoudig gebruik). Op deze manier
kunnen we elke euro, minuut en kilowatt optimaal benutten.
Tot voor kort ontbrak echter een duidelijk raamwerk voor het uitwisselen
van digitale data in de hele bouwketen. Een betere digitale samenwerking
kan helpen bij het versnellen van bouwprocessen, de implementatie van
innovatie en het vergroten van de bouwcapaciteit. Wanneer data uit de
bouwfase ook beschikbaar is voor de gebruiker, wordt verduurzaming of
renovatie eenvoudiger en wordt bespaard op grondstoffeninzet én op
arbeidsinzet doordat een gebouw niet opnieuw hoeft te worden
opgemeten. Om dit te realiseren, is er een kader nodig met gemeenschappelijke normen en standaarden voor data-uitwisseling, waaronder
Application Programming Interfaces (API’s).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

8

Het Digitaal Stelsel Gebouwde Omgeving (DSGO) biedt dit kader. Dit
systeem maakt veilige gegevensuitwisseling mogelijk tussen verschillende partijen in de hele bouwketen. Het DSGO is een federatief datadeelstelsel, wat betekent dat data direct vanuit de bron kan worden uitgewisseld zonder dat deze telkens opnieuw moet worden opgeslagen. Door
te werken met gelinkte data in plaats van kopieën, is de gebruikte data
altijd up-to-date. Het DSGO bevordert uitgebreide digitale samenwerking
in de gefragmenteerde OBT-sector, wat leidt tot efficiëntere bouwprocessen, lagere faalkosten, minder transportbewegingen, vermindering van
stikstof- en CO2-emissies en een hogere arbeidsproductiviteit in de bouw.
In maart 2023 heb ik met bijna 60 andere partijen een nieuw Digi-Akkoord
ondertekend, waarin we ons committeren aan de implementatie van de
standaarden van het DSGO. Via zogenaamde digideals werken we nu aan
de praktische uitvoering van deze verbintenis.
Digideals zijn samenwerkingsverbanden van partijen die de voordelen van
digitale samenwerking erkennen en de afspraken in het DSGO in de
praktijk willen brengen. Marktpartijen, kennisinstellingen en publieke
organisaties bundelen hun krachten in deze deals om bepaalde duurzaamheidsdoelen te bereiken. Enkele voorbeelden van lopende digideals zijn
onder andere een datastelsel voor het verduurzamen van utiliteitsbouw
(BespaarSamen), een ruimtelijke besluitvormingstool voor provincies
(Digital Twin Flevoland), een digitale vergunningscheck voor
bouwplannen en een kwaliteitsborgingstoets (BIM Legal).

2. Verduurzamen door meer circulair, biobased en emissieloos te
bouwen
Niet alleen moet het tempo worden verhoogd en opgeschaald, maar dit
moet ook gepaard gaan met een aanzienlijke verduurzaming van de
(ver)bouwketen. De overgang naar industrieel bouwen biedt enorme
mogelijkheden om direct duurzame bouwstromen op te zetten. Hieronder
schets ik hoe het beleid bijdraagt aan (a) het bevorderen van circulariteit
en biobased materialen, en (b) het realiseren van schone en emissieloze
industriële bouwprocessen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

9

a. Bevorderen van circulariteit en biobased materialen in de bouwketens
Bouwmaterialenakkoord
Om de verduurzaming van de hele markt te ondersteunen, ga ik samen
met marktpartijen, medeoverheden en andere relevante ministeries in
overleg over een bouwmaterialenakkoord. Hiermee geven we invulling
aan de wens van de markt om lange termijn doelen voor circulair bouwen
vast te leggen. Dit doen we onder andere door sector breed afspraken te
maken om de benodigde veranderingen in bouwmaterialen en -methoden
succesvol te implementeren. Het gebruik van meer biobased- en
secundaire materialen, duurzamer beton of andere constructiematerialen
zoals duurzamer staal, glas en keramiek, moet leiden tot aanzienlijke
vermindering van de milieudruk bij de nieuwbouw- en renovatie van
gebouwen.
In de uitwerking van het bouwmaterialenakkoord zullen we de samenhang
met een mogelijk convenant standaardisering in de nieuwbouw goed
bewaken. Terwijl het convenant zich richt op de vraagkant, namelijk
eenduidige duurzaamheidsambities van opdrachtgevers, zal het bouwmaterialenakkoord zich richten op de aanbodkant en het verduurzamen van
de toeleveringsketen. Het akkoord zal materiaalaanbieders ondersteunen
om te voldoen aan strengere duurzaamheidseisen voor hun producten en
processen. Daarmee helpt het akkoord om een verdere aanscherping van
de milieuprestatie-eis gebouwen (MPG) in de toekomst mogelijk te
maken. De rijksoverheid zal dit akkoord initiëren en ondersteunen.
Hiermee geef ik uitvoering aan de motie van het lid Bromet.9 Streven is
om eind 2023 met partijen sluitende afspraken te hebben gemaakt.
Stimuleringsmaatregelen
De opschaling van biobased en circulaire bouwmaterialen stimuleer ik via
meerdere sporen. Allereerst stimuleer ik de productie en toepassing van
biobased isolatie- en plaatmateriaal (gemaakt van bijvoorbeeld hennep,
vlas en olifantsgras). Ten tweede ben ik voornemens om vanaf 2024 een
verhoging van de subsidie voor isolatiematerialen met een (zeer) goede
milieuprestatie in werking te laten treden voor verschillende subsidieregelingen (ISVE, SVVE en SVOH). Hiermee geef ik uitvoering aan de motie
van de leden Boulakjar en Bromet.10
Daarnaast heeft het kabinet bij de voorjaarsbesluitvorming middelen
gereserveerd voor de normering en stimulering van biobased bouwen11.
Deze middelen zullen in ieder geval worden ingezet voor het opzetten van
innovatieve productielijnen door de verwerkende industrie, de vorming
van ketens van boeren, verwerkers en bouwers, en het maken van extra
biobased productkaarten voor de Nationale Milieudatabase. Het opzetten
van de ketens is belangrijk omdat boeren, verwerkers en bouwers alleen
gaan investeren in biobased materialen als er zekerheid is over de
levering, kwaliteit en prijs op de langere termijn.
In het kader van het coalitieakkoord heeft het kabinet middelen
beschikbaar gesteld voor circulaire maatregelen waarmee onder meer
hergebruik en recyclaat in bouwmaterialen via Rijksinkoop wordt
gestimuleerd12. Dit traject loopt tot en met 2023 en geeft een impuls
9

Kamerstuk 32 813, nr. 1202.
Kamerstuk 32 813, nr. 1023.
Kamerstuk 32 813, nr. 1230.
12
Maatregel 5a van het Coalitieakkoord 2021 – 2025: Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de
toekomst (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77).
10
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

10

richting de markt via de voorbeeldrol en inkoopkracht van het Rijk met
circulair inkopen en aanbesteden.
b. Bevorderen Schoon en Emissieloos Bouwen
Naast de duurzaamheid van materialen werken we ook aan de verduurzaming van de bouwlogistieke keten. De voertuigen en machines die in de
bouwsector worden gebruikt, stoten schadelijke emissies uit die de
natuur, het klimaat en de gezondheid aantasten. Zowel voor de natuur, het
klimaat en de gezondheid als voor de voortgang van bouwprojecten, is
het belangrijk om de uitstoot tijdens de bouwfase verder terug te dringen.
In 2019 werden duizenden bouwplannen en vergunningaanvragen
stilgelegd vanwege te hoge stikstofdeposities die neersloegen op
nabijgelegen Natura 2000-gebieden. Met het wegvallen van de gedeeltelijke vrijstelling voor bouwactiviteiten op 2 november 2022, moet nu per
project worden beoordeeld of de stikstofuitstoot tijdens de aanlegfase
significant negatieve effecten heeft en of er een vergunning voor natuur
moet worden aangevraagd.
In het programma Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) werken
overheidsinstanties, marktpartijen en kennisinstellingen samen aan een
routekaart die moet leiden tot een vermindering van stikstof, fijnstof en
CO2 in 2030. De doelstellingen zijn een vermindering van stikstof met
60%, fijnstof met 75% en CO2 met 0,4 Mton in 2030. De routekaart omvat
een geleidelijke overgang naar schoner en emissieloos bouwmaterieel en
procesmaatregelen zoals industrieel geprefabriceerd bouwen, het gebruik
van lichtere materialen zoals hout, en bouwlogistieke maatregelen zoals
het implementeren van bouwhubs. Deze maatregelen verkorten de
werktijd en verminderen het vermogen dat nodig is op de bouwplaats,
evenals het aantal kilometers dat voertuigen moeten afleggen. Er wordt
ook ingezet op digitalisering om de samenwerking in de bouwlogistieke
keten efficiënter te maken en zo de emissies te verminderen. De routekaart zal worden bevestigd in een convenant met de sector en andere
overheidsinstanties. Dit zal naar verwachting dit najaar plaatsvinden na
notificatie in Brussel. De Minister van Infrastructuur en Waterstaat zal op
korte termijn een Kamerbrief sturen over dit proces.
Om de ambitie van het convenant en de routekaart te ondersteunen heeft
het kabinet 900 miljoen euro beschikbaar gesteld. Dit geld wordt ingezet
middels verschillende instrumenten: de Subsidieregeling Schoon en
Emissieloos Bouwmaterieel (SSEB), middelen voor de aanbestedende
Rijksdiensten (waaronder het Rijksvastgoedbedrijf) en ondersteuning van
medeoverheden, en een kennis- en innovatieprogramma (K&I). Binnen het
SEB-programma richt het K&I programma zich op het optimaliseren van
procesmaatregelen. Het K&I-programma loopt van 2021 tot eind 2023 en
heeft een budget van 50 miljoen euro. Tot nu toe heeft het programma
laten zien hoe effectief procesmaatregelen kunnen zijn bij het verminderen van stikstof- en andere emissies. De eerste resultaten tonen aan dat,
door bijvoorbeeld industriële prefab-bouw te combineren met biobased
materialen, emissiereducties tot stand komen tot 60% in vergelijking met
traditionele woningbouw. Bovendien kan een gebiedsgerichte organisatie
van bouwlogistieke stromen leiden tot een verdere emissiereductie van
20%. Deze maatregelen maken het mogelijk om te bouwen in Natura
2000-gebieden. Gezien het belang hiervan zal SEB ook na 2023 blijven
inzetten op de optimalisatie en verdere opschaling van procesmaatregelen via een Kennis-, Opschalings- en Praktijkervaringsprogramma
(KOP).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

11

3. Het lerend vermogen vergroten door versterken van het kennisen innovatie ecosysteem en menselijk kapitaal
De ontwikkeling naar industrieel, duurzaam en volgens een gedigitaliseerd proces (ver)bouwen brengt veel innovatieopgaven met zich mee.
Om nieuwe innovatieopgaven sneller aan te pakken en ontwikkelde
oplossingen sneller te verspreiden, gaan we ook het leervermogen in de
OBT-sector beter waarborgen. Dit betekent meer leren op sector- en
organisatieniveau in plaats van op projectniveau. Hieronder leg ik uit hoe
het beleid dit ondersteunt door (a) het versterken van het kennis- en
innovatie-ecosysteem van de OBT-sector en (b) het opleiden van zowel
bestaand als nieuw personeel om innovaties toe te passen.
a. Versterken kennis- en innovatie-ecosysteem
Inbedding van de innovatieopgaven in beleid
Het is cruciaal om het innovatievermogen van de sector duurzaam te
vergroten door de (nieuwe) innovatieopgaven van de sector stevig te
verankeren in het topsectoren beleid voor missiegedreven innovatie. De
overheid, bedrijven en kennisinstellingen werken hiervoor samen in twee
Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s): TKI Urban Energy en TKI
Bouw en Techniek.
De programmering van nieuwe kennis- en innovatieopgaven voor de
sector wordt uitgewerkt in Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s (MMIP’s). Deze programma’s vormen de basis voor verschillende subsidieregelingen (DEI+ Aardgasvrij, MOOI, TSE GO), die ik de
komende jaren blijf ondersteunen met steun van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat en de uitvoerder van de regelingen de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

12

TKI Urban Energy
TKI Urban Energy stimuleert de ontwikkeling van innovaties voor een
duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem in de gebouwde
omgeving. Binnen de Topsector Energie werkt TKI Urban Energy aan het
creëren van kansrijke samenwerkingsverbanden tussen Nederlandse
bedrijven, kennisinstellingen en andere belanghebbenden. Sinds 2012 zijn
er 270 innovatieprojecten gestart binnen de MMIP’s van TKI Urban
Energy, met een gezamenlijke investeringswaarde van meer dan
520 miljoen euro, waarvoor 320 miljoen euro aan subsidie is verleend. Dit
heeft geleid tot een aanzienlijke groei van zonne-energie op daken en de
ontwikkeling van diverse schaalbare technologieën in de toeleveringsindustrie. Voorbeelden hiervan zijn aardgasvrije renovatiearrangementen,
lichtgewicht zonnepanelen, zonnegevels, (hybride) warmtepompen en
duurzame warmtenetcomponenten.13
TKI Bouw en Techniek
Recentelijk is ook TKI Bouw en Techniek (TKI BT) opgericht. Het doel van
TKI BT is om een betere verbinding tot stand te brengen tussen het
kennis- en innovatie-ecosysteem en de bouw- en installatiebedrijven,
alsmede de markt voor nieuwbouw en infrastructuur. Daarnaast richt TKI
BT zich op enkele nieuwe innovatieopgaven en heeft het aanvullende
Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s (MMIP’s) ontwikkeld
naast de bestaande MMIP’s voor de energietransitie14:
• MMIP. Circulaire bouw en infrastructuur
• MMIP. Levensduurverlenging gebouwde omgeving
• MMIP. Klimaatadaptief, natuurinclusief en omgevingsbewust bouwen
Met de nieuwe MMIP’s is de missie voor de gebouwde omgeving
uitgebreid naar een CO2-vrije en toekomstbestendige gebouwde
omgeving (missie B+). Industrialisatie, standaardisatie en digitalisering
zijn dwarsdoorsnijdende thema’s die in alle MMIP’s worden benadrukt15.
Dit zijn de richtingen waarin we integraal werken aan verschillende
uitdagingen in de ontwerp, bouw- en technieksector.
Nationaal Groeifondsprogramma Toekomstbestendige Leefomgeving
Het belangrijkste instrument van TKI BT op dit moment is het Nationaal
Groeifondsprogramma Toekomstbestendige Leefomgeving. Het
programma is inhoudelijk ontworpen om als katalysator te dienen voor de
opschaling van innovaties in de ontwerp, bouw- en technieksector. Het
Groeifondsprogramma Toekomstbestendige Leefomgeving heeft een
toekenning van 60 miljoen euro gekregen van de adviescommissie van
het Groeifonds, plus een voorwaardelijke toekenning van 40 miljoen euro
(toe te kennen na specifieke planuitwerking en monitoring). Naast de
financiering vanuit het Groeifonds investeren de deelnemende partijen
zelf meer dan 100 miljoen euro in de projecten uit het voorstel.
TKI BT heeft de primaire verantwoordelijkheid in de dagelijkse aansturing
van het programma Toekomstbestendige Leefomgeving. Het programma,
dat loopt van 2023 tot 2028, bestaat uit drie verschillende consortia: één
gericht op gebouwen, één op infrastructuur en één op de ontwikkeling
van het kennis- en innovatie-ecosysteem. Voor consortium gebouwen
wordt de focus gelegd op industrialisering en het gebruik van biobased
13

Zie voor meer voorbeelden: 150 innovaties – 150+ innovaties – Uptempo!
Missie Gebouwde Omgeving (topsectorenergie.nl).
15
Naast deze thema’s wordt in alle energietransitie missies ook gewerkt aan systeemintegratie,
human capital en maatschappelijk verantwoord innoveren.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

13

materialen. Er wordt gestreefd naar het opschalen van volwassen
innovaties uit het programma naar het publieke opdrachtgeverschap, via
Woondeals en Renovatiedeals. De eerste activiteiten van het consortium
van het Nationaal Groeifonds starten in september van dit jaar.
b. Opleiden van personeel
Aanvalsplan Techniek
De OBT-sector zal de komende jaren last houden van arbeidstekorten,
waarvan een deel wordt veroorzaakt door vergrijzing. Op dit moment zijn
er bijvoorbeeld zo’n 60.000 onvervulde vacatures in de technieksector16.
Het EIB spreekt van zo’n 52.000 arbeidskrachten die nodig zullen zijn in de
bouw tussen 2023–2026 voor vervanging en uitbreiding in de bouwsector.
Het «Aanvalsplan Techniek», opgesteld door grote brancheorganisaties en
gesteund door de overheid, richt zich op het oplossen van deze structurele
tekorten via drie sporen: 1. het vergroten en behouden van het aantal
mensen dat kiest voor werken in de techniek, 2. het bevorderen van
productiviteit door industrialisatie, en 3. het aantrekken van talent van
buitenaf. De sectoren investeren ongeveer 50 miljoen euro in zeven
actielijnen, waarbij ze ook steun vragen van de overheid om deze
investering te verdubbelen. Namens het kabinet hebben EZK, OCW en
SZW hierop positief gereageerd, en ook vanuit het Ministerie van BZK zijn
we positief over het aanvalsplan.
Human Capital programma: ShareBouw & Techniek
Dit programma is opgezet in het kader van het Groeifondsprogramma
Toekomstbestendige Leefomgeving. Sharebouw & Techniek, gebaseerd
op een gelijknamig succesvol initiatief in de regio Amsterdam van TNO &
De Bouwacademie, is uitgebreid naar vier innovatiehubs die al verbonden
zijn met TKI BT. Het programma heeft tot doel studenten, bouwpersoneel
en ondernemers in de lokale bouwsector de nodige vaardigheden en
kennis bij te brengen op het gebied van innovaties in de OBT-sector.
Hierbij wordt aandacht besteed aan nieuwe bouwmaterialen, zoals
biobased materialen, circulair bouwen en nieuwe vormen van samenwerking in de keten, zoals bij industriële bouw en digitale vaardigheden.
De vier regiohubs hebben roadmaps ingediend met geplande activiteiten,
waaronder leerbijeenkomsten, trainingen en het ontwikkelen van
onderwijsmodules op verschillende onderwijsniveaus.
Mensen Maken de Transitie
Het Ministerie van BZK ondersteunt verder het programma «Mensen
Maken de Transitie» (MMT) in samenwerking met verschillende organisaties, waaronder Netbeheer Nederland, Techniek Nederland, Bouwend
Nederland, 4TU Federatie, de MBO Raad, Vereniging van Hogescholen en
FNV Bouw. Dit programma richt zich op het vinden van structurele
oplossingen voor de tekorten in de OBT-sector door middel van drie
sporen: het vergroten van het aantal technici, het bevorderen van
ketensamenwerking en het stimuleren van technologische innovatie. Een
voorbeeld hiervan is de installatie van (hybride) warmtepompen, waarbij
een coalitie van installateurs werkt aan versnelling van het installatieproces. Het MMT-programma onderzoekt ook de mogelijkheid om mensen
die momenteel werkzaam zijn in fixbrigades voor verduurzaming van
woningen, kansen te bieden voor reguliere banen in de energietransitie.
Een werkgroep is opgericht om dit te verkennen.
16

Bron: CPB, raming structureel arbeidsaanbod en participatie, via Aanvalsplan Techniek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

14

Tot slot
De opgaven voor de gebouwde omgeving zijn groot, zowel in de
woningbouw als in de verduurzaming. Samen met de sector zet ik daarom
in op sneller, goedkoper en duurzamer (ver)bouwen en werken we aan
een groter lerend vermogen om dit te bereiken. Dit vraagt, zoals uiteengezet, om een radicale transformatie en cultuurverandering over de hele
keten van de OBT-sector. Dit is uitdagend maar ook kansrijk. In het
industrieel en duurzaam bouwen liggen grote kansen en zijn positieve
ontwikkelingen zichtbaar. Samen met de sector zal ik deze positieve
ontwikkelingen verdere versnellen en monitoren. In het Bouwberaad
bespreken we de voortgang en gaan we samen met de sector op zoek
naar oplossingen voor gesignaleerde knelpunten. Uiteraard zal ik vanuit
de verschillende programma’s ook de Kamer regelmatig blijven informeren over de voortgang van dit beleid en de bereikte resultaten.
De Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1045

15