Derde Nationale Energie Efficiëntie Actie
Plan voor Nederland
30 april 2014

1

VOORWOORD

Dit derde Nationale Energie Efficiëntie Actie Plan (NEEAP) voor Nederland is opgesteld in het kader
van de rapportageverplichting aan de Europese Commissie conform de Richtlijn energie-efficiëntie
(2012/27/EU) verder de REE.
Dit Actieplan bevat een beschrijving van maatregelen ter bevordering van energie-efficiëntie in
Nederland, een berekening van de in de periode 2011-2013 behaalde en verwachte besparingen en
overige rapportageverplichtingen voortvloeiend uit de richtlijnen, REE en EPBD. De opzet volgt de,
door de Commissie, aanbevolen NEEAP structuur C(2013) 2882 final.
Dit Actieplan is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid van de Minister van Economische
Zaken, en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, met betrokkenheid van het
ministerie van Infrastructuur en Milieu. Berekeningen zijn uitgevoerd en toegelicht door Rijksdienst
Voor Ondernemend Nederland (bottom-up) en het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)
(top-down).

2

Inhoudsopgave
Voorwoord .............................................................................................................................................. 2
1

2

3

Inleiding........................................................................................................................................... 5
1.1

Belangrijkste onderdelen derde NEEAP .................................................................................. 5

1.2

Nationaal kader voor energiebesparing ................................................................................. 5

Overzicht van de nationale energie-efficiëntiestreefcijfers en besparingen.................................. 7
2.1

Nationale energie-efficiëntiestreefcijfers voor 2020 .............................................................. 7

2.2

Aanvullende energie-efficiëntiestreefcijfers........................................................................... 7

2.3

Primaire energiebesparingen.................................................................................................. 7

2.4

Eindenergiebesparing ............................................................................................................. 8

2.4.1

Bereikte eindenergiebesparing en verwachting 2016 .................................................... 8

2.4.2

Methodologie.................................................................................................................. 9

Beleidsmaatregelen tot uitvoering van de richtlijn energie-efficiëntie (REE) .............................. 10
3.1

Horizontale maatregelen ...................................................................................................... 10

3.1.1

Regelingen voor alternatieve beleidsmaatregelen volgens artikel 7, leden 9 en 10 .... 10

3.1.2

Energie-audits en energiebeheersystemen (REE: artikel 8).......................................... 10

3.1.3

Individuele bemetering, meteropneming en facturatie (REE: artikelen 9 – 11) ........... 12

3.1.4

Programma’s voor consumentenvoorlichting en opleiding (REE: artikelen 12 en 17) . 16

3.1.5
Beschikbaarheid van regelingen voor kwalificatie, accreditatie en certificering (REE:
artikel 16) ...................................................................................................................................... 17
3.1.6

Energiediensten (REE: artikel18)................................................................................... 17

3.1.7

Andere energie-efficiëntiemaatregelen van horizontale aard (REE: artikelen 19 en 20)
18

3.1.8

Renovatiestrategie voor gebouwen (REE: artikel 4) ..................................................... 18

3.1.9

Overige energie-efficiëntie in de bouwsector .............................................................. 19
3

3.2

Energie-efficiëntie van overheidsinstanties.......................................................................... 20

3.2.1

Gebouwen overheidsinstanties (REE: artikel 5) ............................................................ 20

3.2.2

Gebouwen andere overheidsinstanties (REE: artikel 5) ............................................... 20

3.2.3

Aankopen door overheidsinstanties (REE: artikel 6) .................................................... 21

3.3

Andere efficiëntiemaatregelen voor energie-eindgebruik in industrie en vervoer.............. 21

3.4

Bevordering van efficiënte verwarming en koeling .............................................................. 22

3.4.1

Uitgebreide beoordeling (REE: artikel 14) .................................................................... 22

3.4.2
14)

Andere maatregelen in verband met efficiëntie verwarming en koeling (REE: artikel
23

3.5

Omzetting, transport en distributie van energie en vraagrespons....................................... 23

3.5.1
Energie-efficiëntie criteria voor de regulering van energienetten en voor
electriciteitstarieven (REE: artikel 15)........................................................................................... 23
3.5.2

Vergemakkelijken bevorderen vraagrespons (REE: artikel 15) ..................................... 24

3.5.3
Energie-efficiëntie voor het ontwerpen en de regulering van energienetten (REE:
artikel 15) ...................................................................................................................................... 24
4

Referenties .................................................................................................................................... 25

ANNEX I. BESCHRIJVING VAN MAATREGELEN........................................................................................... 26
ANNEX II. ARTIKEL 4 STRATEGIE............................................................................................................ 63
ANNEX III. JAARVERSLAG 2014 CONFORM REE ARTIKEL 24, LID 1 ....................................................... 79

4

1

INLEIDING

1.1

Belangrijkste onderdelen derde NEEAP

De richtlijn energie-efficiëntie (REE) verplicht de lidstaten uiterlijk 30 april 2014 en daarna elke drie
jaar een nationaal energie-efficiëntie actieplan (NEEAP) bij de Commissie in te dienen. Deze plannen
omvatten maatregelen voor een significante verbetering van de energie-efficiëntie en de verwachte
en/of bereikte energiebesparingen, onder andere bij de levering, het transport en de distributie van
energie, en bij het eindenergieverbruik.
Bij de opstelling van dit NEEAP is het door de Europese Commissie opgestelde rapportagemodel
conform het uitvoeringsbesluit van de Commissie van 22 mei 2013 gevolgd, waarbij wordt
gerapporteerd over de wettelijke verplichtingen.
Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van de nationale energie-efficiëntiestreefcijfers voor 2020 en
besparingen, zoals berekend voor de richtlijn energie-efficiëntie. Verder bevat hoofdstuk 2 een
overzicht van bereikte eindenergiebesparing en verwachting voor 2016 onder de
energiedienstenrichtlijn (ESD). Deze besparingen zijn op twee manieren bepaald. Uitgaande van
nationale statistieken en evaluatiemodellen is de totale ESD besparing bepaald voor Nederland als
totaal en per sector. Daarnaast worden voor geselecteerde maatregelen de besparingen nader in
kaart gebracht volgens bottom-up monitoring. Dit laatste maakt het mogelijk een meer direct
verband met beleidsmaatregelen te leggen. De met bottom-up monitoring gevolgde maatregelen
dekken een fors deel van de gerealiseerde totale besparingen, ruim boven de in de ESD genoemde
30% van de totale besparingen die door bottom-up monitoring moeten worden verklaard.
Hoofdstuk 3 bevat een overzicht van de beleidsmaatregelen die in Nederland getroffen zijn of
getroffen worden voor de uitvoering van de REE. Hierbij komt ook de energie-efficiëntie van de
overheid zelf aan de orde. In de Annex worden de energie-efficiëntie maatregelen samengevat
waarvan de effecten meegenomen zijn in de berekening van de energiebesparing.
Dit NEEAP bevat tevens in Annex 3 het Jaarverslag conform artikel 24, lid 1 REE.
1.2

Nationaal kader voor energiebesparing

Energiebesparing is belangrijk, niet alleen voor verduurzaming van de energievoorziening, maar
zeker ook voor de concurrentiekracht van het Nederlandse bedrijfsleven en de koopkracht van de
consument. Het kabinet heeft daarom als doel dat energie-efficiëntie op een kosteneffectieve wijze
wordt ingezet om de doelstellingen (20% reductie van broeikasgassen en 14% duurzame energie in
2020) te bereiken. Energie-efficiëntie is een economisch interessant middel om de uitstoot van CO2
te reduceren. Het beleid is erop gericht om het potentieel aan economisch rationele investeringen
van de grond te laten komen. De overheid creëert de randvoorwaarden hiervoor. Het overkoepelend
kader hiervoor is het Energieakkoord voor duurzame groei (SER 2013) dat in september 2013 door
5

een groot aantal partijen is ondertekend, waaronder overheden, werkgevers- en
werknemersorganisaties, financiële instellingen en natuur- en milieuorganisaties. Energie-efficiëntie
in alle sectoren van de samenleving is een belangrijke pijler van het energieakkoord. Met het
energieakkoord geeft Nederland een alternatieve invulling aan artikel 7 van de REE.

6

2

OVERZICHT VAN DE NATIONALE ENERGIE-EFFICIËNTIESTREEFCIJFERS EN BESPARINGEN

2.1

Nationale energie-efficiëntiestreefcijfers voor 2020

Het indicatieve nationale energie-efficiëntiestreefcijfer voor 2020 bedraagt 482 PJ finaal aan te
realiseren efficiëntieverbeteringen op eindgebruik in de periode 2014-2020 (Daniëls et al. 2013, p.
11 ev); in primaire termen is dit 671 PJ primair. Dit zijn (conform voorschriften EED) cumulatieve
cijfers)
Tabel 2.1 bevat een schatting van het primaire energieverbruik in 2020 (algemeen en per sector).
Tabel 2.1 Energetisch verbruik in primaire termen algemeen en per sector in 2020
Energetisch verbruik in primaire termen (PJ primair)
Algemeen

2541

Sector
Energiesector

470

Gebouwde omgeving

771

Industrie en MKB

675

Transport

456

Land- en tuinbouw

169

2.2

Aanvullende energie-efficiëntiestreefcijfers

Eind 2013 is het Energieakkoord voor duurzame groei tot stand gekomen. Afgesproken doelen in het
akkoord zijn o.a.: Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5% per jaar en 100
PJ besparing in het finale energieverbruik in 2020 (SER, Energieakkoord voor duurzame groei, 2013).
2.3

Primaire energiebesparingen

Tabel 2.2. bevat een raming van de totale besparing op energetisch verbruik per sector in 2020.

7

Tabel 2.2 Raming totale besparing op energetisch verbruik in primaire termen per sector in 2020 (inclusief
vastgesteld, voorgenomen, EU- en autonoom beleid, niet cumulatief)
Energiebesparing in 2020 in primaire termen (PJ)
Sector
Gebouwde omgeving

122

Industrie en MKB

66

Transport

30

Land- en tuinbouw

19

Totaal

237

2.4

Eindenergiebesparing

2.4.1 Bereikte eindenergiebesparing en verwachting 2016

Tabel 2.3 geeft een overzicht van de energiebesparingsdoelstellingen (finaal) volgens de ESD zoals
opgesteld in het eerste NEEAP en de bereikte besparingen.
Tabel 2.3 Overzicht van energiebesparing t.o.v 2007 in het kader van de ESD
Doelstelling energiebesparing
Gerealiseerde*/verwachte# energiebesparing
Absoluut
(GWh)
2010

11.376

Percentage
(%; basis is gemiddeld
verbruik 2001-2005)
2

2016

51.190

9

Absoluut ( GWh)

19.339*

Percentage
(%; basis is gemiddeld
1
verbruik 2001-2005)
3,4%

57.282#

10,1%

1

Dit percentage geeft het verschil aan met het referentieverbruik in 2020, respectievelijk 2016; dat wil zeggen
het verbruik als er niet zou zijn bespaard.

Tabel 2.4 geeft een uitsplitsing naar sector van de besparingen berekend volgens de top-down
methode in finale termen.
Tabel 2.4 Samenvatting van energiebesparing per sector (top down)
Sector
Gerealiseerde besparing in 2010
(GWh)
Gebouwde omgeving
9912

Verwachte besparing in 2016
(GWh)
31.317

Industrie en MKB

1548

5.576

Transport

2172

10.639

Land- en tuinbouw

5706

9.750

Totaal

19.339

57.282

8

2.4.2 Methodologie

Voor de gebruikte methodologie wordt verwezen naar paragraaf 2.2 (Methodologie voor het
bepalen van de bereikte besparing) in het Tweede Nationale Energie Efficiëntie Actie Plan voor
Nederland zoals ingediend op 30 juni 2011 en de verwijzingen daarin.

9

3

BELEIDSMAATREGELEN TOT UITVOERING VAN DE RICHTLIJN ENERGIE-EFFICIËNTIE (REE)

3.1

Horizontale maatregelen

3.1.1 Regelingen voor alternatieve beleidsmaatregelen volgens artikel 7, leden 9 en 10

Het Energieakkoord voor duurzame groei (SER 2013) bundelt de activiteiten van meer dan 40
organisaties, inclusief centrale, regionale en lokale overheden, werkgevers- en
werknemersorganisaties, natuur- en milieuorganisaties, andere maatschappelijke organisaties en
financiële instellingen, onder andere op het gebied van energie-efficiëntie . Met het Energieakkoord
willen deze partijen een besparing van jaarlijks gemiddeld 1,5 procent van het finale energieverbruik
realiseren. Daarmee wordt naar verwachting ruimschoots voldaan aan de doelstelling van de REE.
Partijen zijn het in dit kader eens over een maatregelenpakket waarvan het de verwachting is dat
daarmee circa 100 PJ per 2020 kan worden bespaard op het finale energieverbruik1.
Deze doelstelling wordt gekoppeld aan twee ijkmomenten: 31-12-2016 zal ten minste 35% zijn
bereikt en 31-12- 2018 zal ten minste 65% zijn bereikt. Indien blijkt dat Nederland niet op koers ligt
om de afgesproken doelen te halen, zullen aanvullende maatregelen worden genomen. Dit kunnen
ook meer verplichtende en/of fiscale maatregelen of andere vrijwillige of niet-vrijwillige
maatregelen zijn, waaruit meer zekerheid zal ontstaan rondom het bereiken van 100 PJ
energiebesparing. Net als de in dit akkoord genoemde maatregelen richt het pakket zich op de
energiegebruiker en daarmee niet op de leverancier.
De afspraken over energiebesparing richten zich op de gebouwde omgeving, op het vergroten van
de energie-efficiëntie in de industrie, de agrarische sector en het overige bedrijfsleven en op
energiebesparing in mobiliteit en transport. Voor een beschrijving van de maatregelen wordt
verwezen naar Annex I.
De monitoring en borging van de resultaten van het Energieakkoord wordt uitgevoerd door een
permanente commissie binnen de SER (Sociaal Economische Raad) waarin alle partijen, inclusief de
overheid, deelnemen. Deze commissie wordt voorgezeten door een onafhankelijke voorzitter.
Partijen zijn zelf verantwoordelijk voor de uitvoering van de aan hen toebedachte onderdelen. De
rijksoverheid is verantwoordelijk voor de uitwerking, implementatie, uitvoering en evaluatie van de
in het akkoord benoemde beleidsmaatregelen en zal daarover verantwoording afleggen aan het
parlement.
3.1.2 Energie-audits en energiebeheersystemen (REE: artikel 8)

In de gebouwde omgeving worden energie-audits bevorderd via het energielabel, het
energieprestatie advies (EPA) en het energiezorgsysteem. Deze instrumenten worden onafhankelijk
uitgevoerd door gekwalificeerde deskundigen en worden gecontroleerd door onafhankelijke
instanties. Bij het energielabel gebeurt dit op basis van het Besluit energieprestatie gebouwen en de
Regeling energieprestatie gebouwen.

1

Zie Daniels et al. (2013, p. 19).

10

Voor de industrie wordt het gebruik van energie-audits bevorderd via de convenanten MJA3 en de
Meerjarenafspraak energie-efficiëntie ETS-ondernemingen (MEE). De MJA3 en MEE convenanten
zijn toegankelijk voor alle bedrijfsmatige eindafnemers. In de praktijk zijn er circa 1100 deelnemende
bedrijven die circa 80% van het energiegebruik door de industrie en circa 25% van het Nederlandse
energiegebruik dekken. In deze convenanten is afgesproken dat alle deelnemende bedrijven iedere
vier jaar een energie-efficiëntieplan (EEP) opstellen en rendabele maatregelen uit deze energieefficiëntieplannen implementeren. De bedrijven rapporteren jaarlijks over de genomen
maatregelen. De energie-audits worden door onder andere de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland beoordeeld waardoor is voorzien in de door de richtlijn vereiste onafhankelijke
implementatie en toetsing. Voor de bedrijven die deelnemen aan de MJA en MEE zijn in 2012 EEP’s
opgesteld voor de periode 2013-2016: in totaal zijn dit 1095 bedrijven. Hiermee voldoen deze
bedrijven al aan de verplichting om voor 5 december 2015 een met een energie-audit vergelijkbaar
onderzoek uitgevoerd te hebben.
Daarnaast vindt het stimuleren van energie-audits bij utiliteitsgebouwen plaats in het kader van de
Meerjarenafspraak energie-efficiëntie 2001-2020 (MJA3) en het programma Energiebesparing
gebouwde omgeving van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (voor niet MJA3deelnemers).
Met de branchevereniging MKB Nederland heeft het Rijk een Green Deal gesloten om energieefficiëntie te realiseren bij MKB bedrijven. Huishoudens worden via Milieu Centraal geïnformeerd
over de voordelen van energie-audits.
Om ervoor te zorgen dat artikel 8 van de richtlijn volledig wordt geïmplementeerd, zullen
aanvullende voorschriften in het Activiteitenbesluit milieubeheer op worden genomen. Daarin zal
worden neergelegd dat alle grote ondernemingen die geen energie-audit verrichten op grond van de
MJA3 en MEE, voor 5 december 2015 een energie-audit moeten uitvoeren. Daarnaast zal in het
Activiteitenbesluit milieubeheer worden geborgd dat alle grote ondernemingen hun energie-audit
om de vier jaar herhalen. Grote ondernemingen die op grond van het MJA3 en MEE al een energieaudit uitvoeren, zullen dit op grond hiervan al voornemens zijn. De in het Activiteitenbesluit
milieubeheer opgenomen bepaling dat bedrijven die onder de Europese emissiehandel in
broeikasgassen vallen, geen verplichtingen betreffende energie-audits kunnen worden opgelegd, zal
worden geschrapt. Dit omdat de vereisten uit de richtlijn ook voor deze bedrijven gelden.
Het vijfde lid van artikel 8 geeft aan dat de toegang van marktdeelnemers die energiediensten
leveren, dient te berusten op transparante, niet-discriminerende criteria. De Mededingingswet en
het toezicht daarop door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) draagt hier zorg voor.
In het zesde lid van artikel 8 van de richtlijn is opgenomen dat niet MKB-bedrijven die een energieof milieubeheerssysteem toepassen dat volgens Europese of internationale normen is gecertificeerd,
zijn vrijgesteld van het eens per vier jaar uitvoeren van een energie-audit op grond van de richtlijn.
In het Activiteitenbesluit milieubeheer zal voor deze situatie een uitzondering worden gemaakt op
het vereiste een energie-audit uit te voeren.
Het zevende lid van artikel 8 bevat een optionele bepaling ten aanzien van stadsverwarmings- en
koelingsnetwerken. In het kader van de bevordering van de efficiëntie bij verwarming en koeling
dienen voor nieuwe installaties of ingrijpende renovatie van dergelijke installaties met een totaal
11

inputvermogen van meer dan 20 MW een kosten-baten berekening gemaakt te worden van de
werking van de installatie als een hoogrenderende warmtekrachtkoppelinginstallatie. Om zicht te
krijgen of een uitgebreide kosten-baten berekening noodzakelijk is, zal in het Activiteitenbesluit
milieubeheer worden neergelegd dat in de energie-audit een quickscan wordt uitgevoerd.
3.1.3 Individuele bemetering, meteropneming en facturatie (REE: artikelen 9 – 11)

Individuele bemetering
Over het ter beschikking stellen van meters zijn voorschriften opgenomen in de Elektriciteitswet
1998, de Gaswet, de Warmtewet en de Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie.
Hiermee is geregeld dat kleinverbruikers van gas, elektriciteit, koude en warmte en grootverbruikers
van koude, over een individuele meter kunnen beschikken.
Het verstrekken van individuele meters aan kleinverbruikers van koude heeft betrekking op
ongeveer 14.000 woningen die koude krijgen via een bodemenergiesysteem. De levering van koude
hangt samen met de levering van warmte en is nodig om de warmtebalans in de bodem te
waarborgen. Koudelevering in de zomer leidt tot het toevoegen van warmte aan de bodem. Deze
warmte wordt in de winter weer gebruikt voor het verwarmen van de woningen. Koude- en
warmtelevering is daarmee noodzakelijk voor het technisch functioneren van het systeem. Het
meten van de levering van koude zal daarom in het algemeen niet tot energie-efficiëntie leiden.
Immers, als de verbruiker minder koude afneemt moet er een andere bron gevonden worden voor
het herstellen van de balans en dat kost geld en energie. Naast kleinverbruikers die koude afnemen
van een bodemenergiesysteem kunnen er ook kleinverbruikers zijn die koude afnemen die niet uit
een bodemenergiesysteem komt, maar bijvoorbeeld uit een collectieve koelinstallatie. Het gaat om
een heel klein marktsegment waarbinnen de omstandigheden ook nog eens sterk uiteenlopen. De
potentiële energie-efficiëntie zal hiermee in het algemeen verwaarloosbaar zijn. Indien het plaatsen
van koudemeters toch technisch mogelijk en kostenefficiënt blijkt te zijn, dan dient in deze situaties
uiteraard wel een meter geplaatst te worden.
In beginsel wordt ervan uitgegaan dat individuele verbruiksmeters kostenefficiënt geplaatst kunnen
worden. De leverancier dient te onderbouwen wanneer de installatie van die individuele
warmtemeters niet kostenefficiënt is. Daarbij moeten ook alternatieve kostenefficiënte methoden
voor de meting van het warmteverbruik worden overwogen. De beoordeling moet niet beperkt
worden tot de energie-efficiëntievoordelen die de leverancier behaalt, maar moet ook betrekking op
de energie-efficiëntievoordelen die afnemers met een individuele meetinrichting kunnen behalen.
Daarbij kan de berekening bijvoorbeeld gebaseerd worden op de methode als beschreven in ENnorm 15459 (Energy performance of buildings – Economic evaluation - procedure for energy systems
in buildings). Indien het plaatsen van een individuele verbruiksmeter niet technisch mogelijk of niet
kostenefficiënt is, installeert de leverancier bij voorkeur warmtekostenverdelers op radiatoren.
Alleen als ook dit niet technisch mogelijk of niet kostenefficiënt is, kan de leverancier alternatieve
berekeningsmethoden voorstellen. Laatstgenoemde bepaling is al opgenomen in de Warmtewet ten
aanzien van de toedeling van kosten aan kleinverbruikers van warmte in appartementencomplexen.
Voor grootverbruikers van warmte en voor groot- en kleinverbruikers van koude is het op dit
moment niet noodzakelijk om nadere regels te stellen over de kostenallocatie.
In het Besluit op afstand uitleesbare meetinrichtingen:
12

•
•
•
•

Zijn de functies die een slimme meter moet hebben, neergelegd.
Is de beveiliging van de meetgegevens van gegevens die op personen betrekking hebben
geregeld (in combinatie met de Wet bescherming persoonsgegevens)
Is neergelegd dat een slimme meter ervoor zorgt dat een afnemer die elektriciteit produceert
met bijvoorbeeld een zonnepaneel kan zien hoeveel elektriciteit aan het net is geleverd
Is geïmplementeerd dat de slimme meter duidelijke meetgegevens oplevert die een afnemer
kan gebruiken bij het beoordelen van aanbiedingen van andere energieleveranciers.

Artikel 9, tweede lid van de richtlijn bepaalt dat een afnemer met een slimme meter duidelijke
informatie moet krijgen over de aan het net geleverde elektriciteit en de van het net afgenomen
elektriciteit. Die informatie moet het vergelijken van aanbiedingen van andere leveranciers
vergemakkelijken voor de afnemer. Dit voorschrift is al geïmplementeerd in het Besluit
kostenoverzicht energie. Een kleinverbruiker kan door middel van een ondubbelzinnige verklaring
een derde machtigen om namens hem zijn meetgegevens in te zien.
Op grond van artikel 9, tweede lid, onderdeel e, van de richtlijn, moet een afnemer advies en
informatie krijgen bij de installatie van een slimme meter. Deze informatie moet leiden tot een
goede benutting van de mogelijkheden van een slimme meter. In de wijziging van de Wet
implementatie EU richtlijnen energie-efficiëntie wordt voorgesteld om de partij die de slimme meter
bij een kleinverbruiker installeert, meestal de netbeheerder, te verplichten om deze informatie te
verstrekken. Met deze informatie wordt de afnemer beter in staat gesteld om energie te besparen.
Degene die de slimme meter plaatst, moet ook informatie verstrekken over de informatie op het
leesvenster van de slimme meter en de mogelijkheden van de P1-poort. Dit is de zogenaamde
consumentenpoort op de slimme meter, waar onder andere displays en
energiemanagementsystemen op kunnen worden aangesloten. In dit kader kan een lijst met op de
slimme meter aan te sluiten energiemanagementsystemen ter beschikking worden gesteld. Andere
partijen dan de voor plaatsing verantwoordelijke partij kunnen uiteraard altijd afnemers eveneens
informeren over de energiebesparingsmogelijkheden van de slimme meter.
Meteropneming en facturatie
De voorschriften met betrekking tot facturatie van eindafnemers die niet beschikken over een
slimme meter en minimumeisen aan de gegevens op de factuur zijn al gedeeltelijk geïmplementeerd
in het Besluit kostenoverzicht energie. Dit geldt nog niet voor rekeningen met betrekking tot warmte
en koude. In de wijziging van de Wet implementatie EU richtlijnen energie-efficiëntie wordt de
mogelijkheid opgenomen ook voor warmte eisen aan de facturen middels een grondslag in de
Warmtewet en de Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie.
Op grond van artikel 10 van de richtlijn hoeft de bij de factuur geleverde informatie niet als
betalingsverzoek te worden beschouwd. In dat geval moeten er flexibele regelingen voor feitelijke
betaling worden aangeboden. Dit voorschrift sluit aan bij de Nederlandse praktijk, waarbij afnemers
maandelijks een overwegend gelijkmatig voorschot betalen en de eindafrekening jaarlijks achteraf
plaatsvindt op basis van daadwerkelijk verbruik. Door de kostenoverzichten die de afnemer
tussentijds ontvangt, krijgt hij de mogelijkheid zijn energieverbruik bij te sturen. Deze
kostenoverzichten bieden inzicht in het daadwerkelijke periodieke verbruik en de bijbehorende
kosten daarvan. Het voorschotsysteem heeft als voordeel dat de afnemer iedere maand evenveel
betaalt aan energie. Gelet op de introductie van de slimme meter wordt het economisch niet
verantwoord geacht om in die gevallen waarin afnemers niet beschikken over een slimme meter de
13

frequentie van de facturering of factureringsinformatie te verhogen. Via de slimme meter kunnen
afnemers een tweemaandelijks verbruiks- en kostenoverzicht krijgen. Het vaker ter beschikking
stellen van dit soort informatie bij niet-slimme meters leidt zowel voor afnemers als voor
energieleveranciers tot uitvoeringslasten terwijl de komende jaren alle afnemers, voor zover zij
daarvoor kiezen, een slimme meter tot hun beschikking krijgen. Bovendien sluit dit niet uit dat
afnemers zelf met de energieleverancier afspraken maken over de frequentie van facturen of
factureringsinformatie. Van de mogelijkheid in de richtlijn om een afwijkend meet- en
factureringsbeleid te voeren ten aanzien van gas dat alleen wordt gebruikt voor het koken in
huishoudens wordt geen gebruik gemaakt.
Artikel 10, derde lid, van de richtlijn bepaalt dat gegevens over in rekening gebrachte energie en
energieverbruiksverleden, voor zover deze beschikbaar zijn, op verzoek van de afnemer aan een
door hem aangewezen aanbieder van energiediensten beschikbaar moet worden gesteld. Voor
kleinverbruikers van elektriciteit en gas is reeds geregeld dat netbeheerders om niet kwartier-, uuren dagwaarden verstrekken. Er zijn voldoende wettelijke grondslagen om leveranciers te verplichten
om deze groep afnemers inzage te geven in het voormalige energieverbruik, maar dit vraagt nadere
uitwerking. Voor grootverbruikers van elektriciteit, gas en voor klein- en grootverbruikers van
warmte en koude is er nog geen wettelijke basis om nadere regels te stellen aan gegevens over in
rekening gebrachte energie en verbruiksverleden. In de wijziging van de Wet implementatie EU
richtlijnen energie-efficiëntie wordt daarom voorgesteld om te bepalen dat een netbeheerder (voor
de sectoren elektriciteit en gas) of een leverancier (voor de sectoren warmte en koude) dergelijke
meetgegevens verstrekt aan een grootverbruiker. Ook wordt de grondslag opgenomen om dit
voorschrift voor alle groepen verbruikers uit te werken, bijvoorbeeld in het Besluit kostenoverzicht
energie.
Afnemers moeten kunnen kiezen voor elektronische factureringsinformatie en moeten op
begrijpelijke wijze uitleg krijgen over de factuur. In de wijziging van de Wet implementatie EU
richtlijnen energie-efficiëntie wordt voorgesteld om ter implementatie hiervan een wettelijke
grondslag op te nemen in de Wet implementatie EU richtlijnen energie-efficiëntie, de
Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet. Een nadere uitwerking zal vervolgens
plaatsvinden in het Besluit kostenoverzicht energie. Het gaat dan bijvoorbeeld om actuele prijzen,
het daadwerkelijke verbruik van energie, vergelijkingen van het huidige verbruik ten opzichte van
het voorgaande jaar en met dat van gelijksoortige afnemers, en contactinformatie over organisaties
waar informatie over energie-efficiëntie kan worden verkregen, benchmark gegevens van
gelijksoortige afnemers en objectieve technische specificaties voor energieverbruikende apparatuur.
Ook moet er informatie over energie-efficiëntiemaatregelen worden verstuurd bij de rekening en bij
(het wijzigen van) overeenkomsten.
Ten slotte schrijft artikel 10, onderdeel e, van de richtlijn voor dat de afnemer op zijn verzoek tijdig
informatie en energiekostenramingen krijgt in gemakkelijk te begrijpen vorm die vergelijking van
aanbiedingen op basis van gelijke criteria mogelijk maakt. Ter implementatie van dit voorschrift
wordt in de wijziging van de Wet implementatie EU richtlijnen energie-efficiëntie een wettelijke
grondslag opgenomen in de Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie, de
Elektriciteitswet 1998, de Gaswet en de Warmtewet. Aangezien het Besluit kostenoverzicht energie
al voorschriften bevat over daarmee samenhangende informatie, wordt voorgesteld om in dat
besluit uit te werken dat leveranciers op verzoek van de afnemer binnen redelijke termijn
14

vergelijkbare energiekostenramingen op basis van gelijke criteria moeten verstrekken. In de praktijk
zijn er overigens al veel websites waarmee consumenten energiekostenramingen, aanbiedingen of
factureringsinformatie kunnen vergelijken.
Het tweede lid van artikel 10 van de richtlijn vereist dat afnemers die beschikken over een slimme
elektriciteits- of gasmeter de beschikking krijgen over accurate factureringsinformatie, gebaseerd op
het feitelijk verbruik. Informatie over bijvoorbeeld het verbruiksverleden dient makkelijk
beschikbaar te zijn. Verder moet de afnemer gedetailleerde gegevens over het verbruik in diverse
verbruiksperiodes (dag, week, maand, jaar) via internet of de meterinterface kunnen benaderen.
Hiervoor geldt een periode van 24 maanden, of indien de contractperiode korter is, voor de duur van
het contract. Dit lid is alleen van toepassing op slimme meters voor elektriciteit en gas. In het Besluit
op afstand uitleesbare meetinrichtingen zijn eisen neergelegd die ervoor zorgen dat slimme meters
het mogelijk maken accurate factureringsinformatie op basis van het feitelijk verbruik te
verstrekken. De gemakkelijke toegankelijkheid van meetgegevens van elektriciteit en gas zal nog in
het Besluit kostenoverzicht energie worden opgenomen.
Ook een leverancier van lucht- of scheepvaartbrandstof moet de in deze alinea omschreven
factureringsinformatie verstrekken. De afnemer is in deze sectoren niet degene die de brandstof
daadwerkelijk tankt maar degene die de factuur betaalt. Deze vereisten zijn reeds geïmplementeerd
in de Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie. Aanvullende implementatie is om die
reden voor deze sectoren niet nodig.
Het eerste lid van artikel 11 bepaalt dat de afnemer al zijn facturen en factureringsinformatie
betreffende het energieverbruik kosteloos ontvangt, en tevens op passende wijze kosteloos toegang
heeft tot zijn verbruiksgegevens. Voorgesteld wordt om in de Elektriciteitswet 1998, de Gaswet, de
Warmtewet en de Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie een grondslag op te nemen
deze bepalingen verder uit te werken. Op basis van deze grondslagen kan in het Besluit
kostenoverzicht energie worden geregeld dat voor verstrekking van de factuur of het verbruiks- en
indicatief kostenoverzicht geen kosten in rekening gebracht mogen worden. Dit sluit overigens niet
uit dat energieleveranciers een voordeel geven aan afnemers die kiezen voor elektronische
facturering en factureringsinformatie.
Artikel 11 bepaalt daarnaast dat de verdeling van de kosten in verband met factureringsinformatie
betreffende het individueel verbruik van verwarming en koeling in appartementengebouwen en
multifunctionele gebouwen kosteloos moet worden uitgevoerd. Kosten van een derde partij kunnen
wel worden doorberekend aan een afnemer. Dit lid behoeft implementatie in de Warmtewet en de
Wet implementatie EU-richtlijnen energie-efficiëntie. Voorgesteld wordt om met dit wetsvoorstel in
deze wetten een grondslag op te nemen om de bepaling uit de richtlijn uit te werken in het Besluit
kostenoverzicht energie. In het Besluit kostenoverzicht energie kan dan worden geregeld dat in geval
van warmte- of koudelevering aan appartementengebouwen en multifunctionele gebouwen de
leverancier van warmte of koude, geen kosten berekent voor de kosten voor de facturering voor
individueel verbruik. De leverancier van desbetreffende appartementengebouwen en
multifunctionele gebouwen kan conform de huidige bepalingen van de warmtewet onverminderd
het meettarief in rekening blijven brengen ter dekking van de kosten voor het beheer en onderhoud
van de warmtemeter of kostenverdelers/kostenverdeling. Van de optie om kosten van derde
partijen in rekening te brengen bij afnemers wordt geen gebruik gemaakt. De Warmtewet voorziet al
15

in een integraal, redelijk tarief, voor activiteiten die in rekening worden gebracht in verband met de
levering van warmte. Dit zou tevens afbreuk doen aan het NMDA principe van de Warmtewet. Er is
daarnaast geen noodzaak om te voorzien in de regulering van tarieven voor de levering van koude.
3.1.4 Programma’s voor consumentenvoorlichting en opleiding (REE: artikelen 12 en 17)

Voorbeelden van instrumenten en beleidsmaatregelen die in Nederland geïmplementeerd zijn voor
het bevorderen van gedragswijziging door fiscale prikkels zijn bijvoorbeeld de Energieinvesteringsaftrek (Eia, artikel 3.42 van de Wet inkomstenbelasting 2001) voor kleine ondernemers
en de accijnzen op minerale oliën (afdeling 6, hoofdstuk II van de Wet op de accijns) voor kleine
afnemers en consumenten.
De Eia is een gebudgetteerde fiscale regeling voor ondernemers die investeren in
energiebesparende bedrijfsmiddelen. Een ondernemer die investeert in energiebesparende
bedrijfsmiddelen kan via de Eia een deel van zijn investeringskosten aftrekken van de fiscale winst
van zijn onderneming. Het effectieve financiële voordeel is afhankelijk van het belastingpercentage
en bedraagt gemiddeld 10,5% van de goedgekeurde investeringskosten.
De energiebelasting en accijnzen op minerale oliën zorgen ervoor dat de kosten van het gebruik van
onder andere gas, elektriciteit, benzine en diesel voor kleine afnemers en consumenten toenemen.
Dit geeft hen een extra prikkel om efficiënt met het gebruik hiervan om te gaan. De energiebelasting
en accijnzen voor de kleine afnemers, waaronder huishoudens, zijn hoger dan de minimumtarieven
die de richtlijn (2003/96/EG) over de belasting van energieproducten en elektriciteit stelt en zijn
daarom nationaal aanvullend beleid.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland verspreidt via het internet informatie over
bijvoorbeeld duurzame huurcontracten voor gebouwen (Green Lease contracten),
prestatiecontracten voor beheer en onderhoud van gebouwen, en hypotheekvormen in combinatie
met energiebesparende maatregelen. De website www.energiesubsidiewijzer.nl is een door de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland ontwikkelde website die een overzicht geeft van
subsidies, leningen en andere regelingen op het gebied van energie-efficiëntie.
De stichting Milieu Centraal licht samen met het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD)
via de website www.bespaartest.nl consumenten voor over energie-efficiëntie.
In Nederland zijn er diverse ondernemingen die energiediensten aanbieden. De onafhankelijke
netwerkorganisatie Esconetwerk wil deze partijen beter in staat stellen om kennis te vergaren over
energiedienstverlening en om kansen te benutten op dit gebied. Esconetwerk richt zich hierbij op
het verlagen van de kosten om tot een energiedienstverleningscontract tussen
energiedienstverlener en eigenaar, beheerder en/of gebruiker van een gebouw te komen en op het
verhogen van de kwaliteit van de energiebesparingsmaatregelen in deze gebouwen. Met deze
maatregelen wordt informatie verstrekt aan banken en andere financiële instellingen over de
mogelijkheden om deel te nemen aan de financiering van maatregelen ter verbetering van de
energie-efficiëntie, onder meer door de oprichting van publiek-private partnerschappen.

16

3.1.5 Beschikbaarheid van regelingen voor kwalificatie, accreditatie en certificering (REE: artikel
16)

De deskundigheid, objectiviteit en betrouwbaarheid van Nederlandse energieadviseurs is van een
hoog niveau. Er zijn diverse opleidingsprogramma’s voor energieadviseurs. Voor de certificering en
accreditatie van de opleidingsprogramma’s voor energieadviseurs zijn certificerende instellingen.
Een voorbeeld van een certificerende instelling is de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector
(KBI). Stichting KBI is een brancheorganisatie die onder andere de certificering verzorgt op het
gebied van het ontwerpen, installeren en beheren van installaties en het beoordelen van
ventilatievoorzieningen in woningen. Een ander voorbeeld van een certificerende instelling is de
stichting coördinatie certificatie milieu- en arbomanagementsystemen (SCCM). De SCCM werkt aan
een eenduidig certificaat voor onder andere ISO 14001 (milieu), EMAS (milieu) en ISO 50001
(energie). De SCCM stelt daarvoor onder andere de certificatieschema’s op en publiceert die op haar
website.
Op de certificerende instellingen houdt de Raad voor Accreditatie toezicht. Door deze structuur
wordt bijgedragen aan het verwezenlijken van de nationale energie-efficiëntiedoelstellingen. Op de
website van de Stichting Milieu Centraal, gericht op consumenten, wordt gewezen op het belang van
een gecertificeerde maatwerkadviseur.
3.1.6 Energiediensten (REE: artikel18)

Via de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland wordt informatie verspreid om de
markt voor energiediensten en de toegang van kleine en middelgrote ondernemingen tot deze
markt te bevorderen. Het betreft hier bijvoorbeeld een model-prestatiecontract voor de levering van
warmte en/of koude door een ESCo en een aantal andere model-prestatiecontracten, Ook geeft de
website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland informatie over financieringsconstructies
en subsidiemogelijkheden, zoals de EIA.
In de green deal met VNO-NCW, MKB-Nederland, LTO Nederland, Stichting Natuur & Milieu,
Stichting Natuur- en Milieufederaties en MVO-Nederland (Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012,
33 043, nr. 7) heeft het Rijk met deze partijen afgesproken dat de advisering door het
Energiecentrum midden- en kleinbedrijf omgezet zal worden in de Green Deal MKB Projecten. Het
Energiecentrum midden- en kleinbedrijf geeft actuele en objectieve informatie over energieefficiëntie en de uitvoeringspraktijk.
Op internet (www.esconetwerk.nl) worden leveranciers voor energiediensten genoemd. Het betreft
hier 41 aanbieders en betrokkenen. De beschikbare dienstverlening in Nederland is zonder twijfel
veel groter, maar deze aanbieders maken dus (nog) geen deel uit van dit toegankelijke netwerk. De
omvang van het gebruik van ESCO diensten in Nederland is niet bekend. Het vermoeden is wel dat
het gebruik de komende jaren sterk zal stijgen omdat de werkwijze past in een trend van meer
samenwerken, niet alleen aanbesteden op laagste prijs maar op de verhouding kosten en
opbrengsten en het zoeken en gebruiken van kerncompetenties (niet elk bedrijf is goed in alle
aspecten van de bedrijfsvoering). Hoe snel dit gebruik zal stijgen is moeilijk te zeggen, omdat er ook
conservatieve krachten zijn. ESCo’s hebben een toekomst, maar de ontwikkeling zal langzaam gaan.

17

3.1.7 Andere energie-efficiëntiemaatregelen van horizontale aard (REE: artikelen 19 en 20)

De onafhankelijkheid van de netbeheerders is gewaarborgd in de Elektriciteitswet 1998 en de
Gaswet (Tweede Kamer, 30 212). Op basis van bestaande regelgeving op het gebied van energie en
mededingingswetgeving wordt een goede markttoegang verzekerd. Door een open standaard te
verplichten voor de consumentenpoort op de slimme meter geven we hier ook invulling aan. Deze
verplichting is opgenomen in de AMvB op afstand uitleesbare meetinrichtingen. Daarnaast kunnen
derden, mits daartoe toestemming verkregen van de kleinverbruiker (privacyregelgeving), toegang
krijgen tot de door de netbeheerder via de slimme meter opgehaalde meetdata.
In het kader van de sociale woningbouw is het probleem van split incentive opgelost door het
Woningwaarderingsstelsel (WWS) waarin investeringen in energie-efficiëntieverbetering worden
gestimuleerd middels een puntensystematiek op basis van het energielabel. Een energiezuinige
woning levert op basis van het puntensysteem meer punten op dan een woning die niet
energiezuinig is.
Het Rijksvastgoedbedrijf i.o. neemt vanaf 2016 de energiekosten integraal mee in de
huisvestingskosten. Dit betekent dat het Rijksvastgoedbedrijf voor kantoren ook de energiekosten
voor zijn rekening neemt en voor eigendomsgebouwen volledig verantwoordelijk is voor het
energiebeheer van het gebouw. Dit voorkomt een split incentive. Voor andere gebouwen werken
verschillende marktpartijen in een Platform duurzame huisvesting samen aan het wegnemen van
belemmeringen. Een mogelijke oplossing voor het split incentive probleem wordt gezien in
duurzame huurcontracten voor gebouwen en wordt op dit moment door het Platform duurzame
huisvesting verkend en nader uitgewerkt.
Nederland kiest ervoor een nationaal fonds op te richten, dit als invulling van de alternatieve
beleidsmaatregelen op grond van artikel 7 van deze richtlijn. Op grond van het Woonakkoord
(Kamerstukken II, 2012/2013, 32 847 nr. 42) zal het kabinet in de jaren 2013 en 2014 in totaal € 150
miljoen inbrengen in een fonds voor energiebesparing in de gebouwde omgeving. Het fonds krijgt
een revolverend karakter, hetgeen betekent dat de uitgaven uit het fonds na verloop van tijd in de
vorm van rente en aflossing terugvloeien naar het fonds. Dit revolverend fonds richt zich op
energiebesparing voor verhuurders en eigen woningbezitters en zal worden aangevuld met
middelen vanuit de markt, zodat een totale investeringsimpuls van € 600 miljoen wordt bereikt. Het
revolverend fonds zal in 2013 van start gaan. Het rijk stelt tevens € 400 miljoen subsidie beschikbaar
voor verhuurders in de sociale huursector ten behoeve van investeringen in energie-efficiëntie voor
de periode 2014 – 2017 met als doel een bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het
Convenant Energiebesparing Huursector.
3.1.8 Renovatiestrategie voor gebouwen (REE: artikel 4)

In artikel 4 van de EED richtlijn wordt van de Europese lidstaten een lange termijn strategie voor de
renovatie van gebouwen gevraagd. De Nederlandse strategie (zie Annex 2) is gebaseerd op het in
september 2013 gesloten Energieakkoord. Het uitgangspunt in het Energieakkoord is dat burgers en
bedrijven zelf hun verantwoordelijkheid nemen voor investeringen in energiebesparende
maatregelen. De rol van de Rijksoverheid is om waar nodig te faciliteren en te stimuleren en
beperkende regelgeving aan te pakken. Met name op het gebied van de financiering van
energiebesparende maatregelen wordt een impuls gegeven vanuit het Rijk met het Revolverend
fonds energiebesparing van woningen en een subsidie voor sociale verhuurders. Ook komen er
18

extra middelen beschikbaar om gemeenten te ondersteunen bij hun rol om op lokaal niveau energieefficiëntie te stimuleren en om de eigenaren van woningen een (indicatief) energielabel te
verstrekken. Het doel hiervan is het vergroten van de bewustwording van energie-efficiëntie . Het
aanpassen van wet- en regelgeving is bijvoorbeeld van belang bij de Stroomversnelling (deal tussen
woningcorporaties en bouwers), waardoor het mogelijk is ruim 100.000 woningen van
woningcorporaties te renoveren tot nul-op-de-meter woningen. Samen met de andere afspraken in
het Energieakkoord en met het commitment van alle ondertekenaars, verwachten we dat dit een
samenhangende aanpak oplevert, die de komende jaren zal zorgen voor een stevige impuls
(Tigchelaar en Menkveld 2013). Dit is goed voor de energie- en klimaatdoelstellingen, maar vooral
ook om de woonlasten van burgers te verlagen en extra bedrijvigheid en werkgelegenheid in de
bouw- en installatiesector en aanverwante sectoren te creëren. Voor de gebouwde omgeving is het
onderdeel van het Energieakkoord dat betrekking heeft op de Wet Milieubeheer (Wm) ook van
belang. Een aantal besluiten hangend onder deze wet werkt ook ten gunste van het Energieakkoord.
Een Borgingscommissie zorgt ervoor dat de afgesproken maatregelen worden genomen, en dat het
Energieakkoord niet bij intenties blijft. Op gezette tijden zullen de gemaakte resultaten vanuit het
Energieakkoord worden geëvalueerd; er kan dan besloten worden tot bijstelling van de te nemen
maatregelen indien onvoldoende resultaat wordt geboekt. In 2016 is de eerstvolgende integrale
evaluatie van het Energieakkoord voorzien. Deze vormt de input voor de verlangde rapportage aan
de Europese Commissie over 3 jaar.
De overheid faciliteert en stimuleert derden tot het nemen van energiebesparende maatregelen. En
pakt beperkende regelgeving aan. De renovatiestrategie van de overheid valt in die zin dan ook
uiteen in een drietal activiteiten:
1.
2.
3.

Zelfverantwoordelijkheid
Faciliteren en stimuleren
Financieren en subsidiëren

Deze aanpak geldt zowel voor de woningbouw als voor de utiliteitsbouw.
3.1.9 Overige energie-efficiëntie in de bouwsector

Tabel 3.1 geeft een deel van de jaarlijkse besparingen aan voor de gebouwde omgeving. Een
overzicht van de maatregelen staat in Annex I.3.

19

Tabel 3.1 Jaarlijkse besparingen woningen (bottom-up) (exclusief elektrische apparaten)
2008
2009
2010
2011

2012

Besparingen woningbouw/jaar (GWh)

1.550

1.500

1.400

2.250

2.500

0

300

250

200

200

- bestaande bouw (GWh)

1.560

1.200

1.150

2.050

2.300

Totale besparing tov 2007 (GWh)

1.550

3.050

4.450

6.700

9.200

Totale besparing tov 2000 (GWh)

13.000

14.500

15.900

18.650

21.150

- nieuwbouw (GWh)

3.2

Energie-efficiëntie van overheidsinstanties

3.2.1 Gebouwen overheidsinstanties (REE: artikel 5)

Artikel 5 REE verplicht lidstaten om jaarlijks 3% van het vloeroppervlak van gebouwen in eigendom
en gebruik bij de centrale overheid te renoveren en biedt lidstaten de mogelijkheid om met een
alternatieve aanpak een equivalente doelstelling te bereiken. Nederland heeft op basis van artikel 5
lid 6 gekozen voor een alternatieve aanpak.
Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) heeft ten behoeve van de keuze voor een
alternatieve aanpak onderzoek gedaan naar de besparing die de 3% renovatieverplichting oplevert
versus de besparing die Nederland met een alternatieve aanpak realiseert. De bevindingen van ECN
zijn neergelegd in het rapport “Alternatieve aanpak artikel 5 Energy Efficiency Directive, ECN-E--13031, mei 2013”. Het ECN-rapport bevat macrogegevens over de groep overheidsgebouwen die
onder artikel 5 van de Richtlijn vallen. Op basis van het onderzoek heeft ECN aangetoond dat de
reeds ingezette aanpak leidt tot een grotere energie-efficiëntie dan een jaarlijkse renovatie van 3%
van de gebouwen zou opleveren.
Op basis van de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en via het jaarverslag Defensie zal de komende
jaren worden gemonitord en aangetoond dat aan de verplichting in het kader van artikel 5 lid 1 EED
zal worden voldaan.
Daarnaast is op grond van de EPBD een groot deel van de rijksgebouwen voorzien van een
energielabel. Deze gebouwen, met relevante energie-informatie zijn (publiek) te vinden in het
betreffende register van gelabelde gebouwen (http://www.ep-online.nl/Default.aspx).
3.2.2 Gebouwen andere overheidsinstanties (REE: artikel 5)

Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) heeft onderzoek gedaan naar de besparing die de
3% renovatieverplichting oplevert versus de besparing die Nederland met een alternatieve aanpak
realiseert. De bevindingen van ECN zijn neergelegd in het rapport “Alternatieve aanpak artikel 5
Energy Efficiency Directive, ECN-E--13-031, mei 2013”. De reeds ingezette aanpak leidt tot een
grotere energie-efficiëntie dan een jaarlijkse renovatie van 3% van de in de richtlijn genoemde
gebouwen zou opleveren. Er wordt derhalve gebruik gemaakt van deze alternatieve route en er zijn
geen aanvullende beleidsmaatregelen nodig.
Naast de verplichtingen voor overheidsgebouwen, moeten ook andere overheden en
woningcorporaties worden aangemoedigd om energiebesparingsmaatregelen te nemen. De Minister
van Infrastructuur en Milieu stimuleert gemeenten en provincies om een lokale klimaatagenda op te
stellen met daarin ambities op het gebied van energie-efficiëntie. Een lokale klimaatagenda bevat
20

ook beleid om het energieverbruik te reduceren in de gebouwde omgeving. Daartoe is onder andere
het “Stappenplan klimaatneutrale gemeentelijke-provinciale organisatie” ontwikkeld.
Rijkswaterstaat, onderdeel leefomgeving, ondersteunt bij het opstellen van een lokale
klimaatagenda.
Ook woningcorporaties ontwikkelen initiatieven om het energieverbruik in de gebouwde omgeving
terug te dringen. Dit ter invulling van het door de Minister van Wonen en Rijksdienst met de
woningbouwcorporaties gesloten Convenant Energiebesparing Sociale Huursector, waarin is
afgesproken dat woningcorporaties over de periode 2008 – 2020 het gebouwgebonden
energiegebruik met 33% gaan terugdringen.
Van de 420 gemeenten in Nederland hebben 319 gebruik gemaakt van de subsidieregeling
stimuleringsmaatregel lokaal klimaatbeleid (SLOK). De regeling was in werking van 2008 tot en met
2012). De uitkering ondersteunt lokale overheden bij het uitvoeren van lokaal klimaatbeleid. Deze
gemeenten hebben hun energie-ambitie verwoord in beleid. Hiernaast zijn er plannen bij overige
overheidsorganisaties maar die zijn niet centraal bekend.
3.2.3 Aankopen door overheidsinstanties (REE: artikel 6)

Het Rijk en de andere overheden kopen sinds 2007 duurzaam in om zo te stimuleren tot duurzaam
produceren. Sinds 2010 koopt de rijksoverheid voor 100 procent duurzaam in. Gemeenten kopen
sinds 2010 voor 75 procent duurzaam in en streven ernaar om in 2015 voor 100 procent duurzaam
in te kopen. Daarnaast hebben ook provincies, waterschappen, universiteiten, hoger en middelbaar
beroepsonderwijs zich tot doel gesteld geheel of gedeeltelijk duurzaam in te kopen.
Ter versterking van het duurzaam inkopen wordt een algemeen inkoopkader ontwikkeld voor het
meewegen van energie-efficiëntie bij de inkopen van de centrale overheid Dit kader wordt door de
inkopers bij de rijksoverheid toegepast bij het inkoopproces en kan, indien wenselijk, ook gebruikt
worden door andere overheden en bedrijfsleven. Na vaststelling van dit inkoopkader wordt het op
de website van PIANOo geplaatst zodat de medeoverheden ook de mogelijkheid krijgen om dit kader
voor hun inkoop te gebruiken. In de jaarlijkse bedrijfsvoeringsrapportage Rijk wordt verantwoording
afgelegd over de uitvoering van het aankoopbeleid.
Het Rijk stimuleert dat inkopers in alle fasen van het inkooptraject de kansen benutten om, zoveel
mogelijk in samenspraak met bedrijven, te komen tot zo duurzaam mogelijke of zelfs innovatieve
oplossingen. Dit gebeurt enerzijds door informatie beschikbaar te stellen via de website van PIANOo
(het kenniscentrum voor overheidsaanbestedingen), en door zo mogelijk afspraken te maken over
een systematische aanpak van zo duurzaam of zo innovatief mogelijke aanbestedingen.
3.3

Andere efficiëntiemaatregelen voor energie-eindgebruik in industrie en vervoer

Tabel 3.2, 3.3 en 3.4 geven de jaarlijkse besparingen aan voor de industrie, inclusief MKB, de landen tuinbouw en de sector vervoer. Zie Annex I voor een beschrijving van de maatregelen.

21

Tabel 3.2 Jaarlijkse besparingen industrie/MKB onder MJA (bottom-up)
eenheid

2008

2009

2010

2011

2012

Primair energiegebruik MJA Industrie (incl. EU ETS)*

GWh

46.988

51.472

58.372

57.989

57.966

Primair energiegebruik MJA industrie (excl. EU ETS)*

GWh

21.547

23.903

28.964

30.289

29.978

Besparing via procesmaatregelen (excl. ETS)

GWh

346

377

910

675

421

Besparing via DE–achter de meter

GWh

76

66

50

50

94

Besparingspercentage per jaar

%

1,9%

1,8%

3,2%

2,3%

1,7%

Totale besparing ten opzichte van 2007

GWh

422

789

1.683

2.359

2.824

Totale besparing ten opzichte van 2000
GWh
3.355
3.723
4.617
5.293
* De stijging van het energiegebruik tussen 2008-2012 is vrijwel volledig het gevolg van het toetreden van nieuwe
bedrijven. Zo zijn enkele nieuwe sectoren toegetreden en zijn een 20-tal bedrijven van het Benchmarkconvenant
toegetreden tot MJA.

Tabel 3.3 Jaarlijkse besparingen land- en tuinbouw (bottom-up)
2008
Primair energiegebruik sector glastuinbouw (GWh)
34.722
- Primair energiegebruik (electriciteit) (GWh)
15.000
- Energiegebruik warmte (GWh)
19.445
Verbetering Energie-efficiency index t.o.v. 1995
45%
Electriciteitsproductie WKK (GWh finaal)
7.500
Warmte productie WKK (GWh)
Totale besparing vraagzijde (teeltgebonden)
ten opzichte van EEI 2007 (GWh)
Totale besparing aanbodzijde (WKK excl. ETS installaties)
ten opzichte van EEI 2007 (GWh)
Totale besparing vraagzijde (teeltgebonden)
ten opzichte van EEI 1995 (GWh)
Totale besparing aanbodzijde (WKK excl. ETS installaties)
ten opzichte van EEI 1995 (GWh)
Totale besparing vraagzijde (teeltgebonden)
ten opzichte van EEI 2007 (GWh)
ten opzichte van EEI 1995 (GWh)
Totale besparing aanbodzijde (WKK excl. ETS installaties)
ten opzichte van EEI 2007 (GWh)
ten opzichte van EEI 1995 (GWh)
Tabel 3.4 Jaarlijkse besparingen vervoer (bottom-up)
Verschuiving naar efficiënte personenauto’s
(label shift plus CO2-normering)
Besparing ten opzichte van 2007 (in GWh)
Besparing ten opzichte van 2001 (in GWh)
1

5.758

2009
38.056
20.000
17.778
41%
10.833

2010
36.735
15.012
21.723
42%
12.233

2011
34.762
14.591
20.171
47%
11.734

2012
34.939
13.618
21.320
48%
10.671

10.000
2.222

13.889
-1.111

14.874
268

13.661
3.329

13.534
2.880

3.889

5.278

5.092

4.862

5.059

14.167

10.556

11.677

15.074

14.541

7.778

9.167

8.661

8.575

8.997

2.222
14.167

-1.111
10.556

268
11.677

3.329
15.074

2.880
14.541

3.889
7.778

5.278
9.167

5.092
8.661

4.862
8.575

5.059
8.997

2008

2009

2010

2011

1

2012

429
1.119

927
1.617

1.853
2.543

3.241
3.932

4.617
5.307

1

Voor 2011 en 2012 deels op basis van voorlopige cijfers.

3.4

Bevordering van efficiënte verwarming en koeling

3.4.1 Uitgebreide beoordeling (REE: artikel 14)

Het onderzoek naar het potentieel voor de toepassing van hoogrenderende warmtekrachtkoppeling
en efficiënte stadsverwarming zal worden uitgevoerd door de rijksoverheid en de relevante
brancheorganisaties zullen hierbij worden betrokken. Het onderzoek zal om de vijf jaar worden
herhaald. Het eerste onderzoek zal uiterlijk op 31 december 2015 zijn afgerond.
22

Tevens moet op grond van artikel 14 van de richtlijn het potentieel worden onderzocht voor de
toepassing van hoogrenderende warmtekrachtkoppeling en efficiënte stadsverwarming. In het
Activiteitenbesluit milieubeheer zal in verband hiermee worden bepaald dat iedereen die het
bevoegd gezag in kennis stelt van zijn voornemen om een grote installatie voor de opwekking van
elektriciteit te bouwen of te renoveren, vooraf beoordeelt of de daarbij vrijkomende warmte of
koude op een nuttige wijze kan worden gebruikt voor stadsverwarming of –koeling. Daarnaast zal
degene die voornemens is om een nieuw stadsverwarmings- of koelingsnetwerk aan te leggen,
moeten beoordelen of dit netwerk gevoed kan worden met warmte uit nabijgelegen industriële
installaties. in het Activiteitenbesluit milieubeheer zal geregeld worden dat, indien blijkt dat de
kosten van aansluiting van de installatie aan een (toekomstig) stadsverwarmings- of
koelingsnetwerken lager zijn dan de baten die hieruit voortvloeien, de eigenaars van deze installaties
moeten overgaan tot de levering van warmte en koude aan een stadsverwarmings- of koelingsnetwerk.
Op grond van artikel 14, zevende lid, van de richtlijn, moet de eigenaar van een nieuwe of te
renoveren elektriciteitscentrale onderzoeken of deze eveneens kan dienen als hoogrenderende
warmtekrachtkoppeling of als bron voor stadsverwarmings- of –koelingsnetwerken. Ook dit zal
worden meegenomen in de wijziging van het Activiteitenbesluit milieubeheer. Ingevolge artikel 14,
negende lid, zullen een aantal verplichtingen uit dit artikel ook gelden voor installaties die vallen
onder de richtlijn 2010/75/EU over industriële emissies. Daarom zal het verbod in Besluit
omgevingsrecht om eisen te stellen aan energie-efficiëntie, vervallen.
Artikel 14, tiende lid, geeft regels over garanties van oorsprong voor elektriciteit uit hoogrenderende
warmtekrachtkoppeling. Deze regels zullen worden geïmplementeerd in de Regeling garanties van
oorsprong voor elektriciteit opgewekt in een installatie voor hoogrenderende
warmtekrachtkoppeling.
3.4.2 Andere maatregelen in verband met efficiëntie verwarming en koeling (REE: artikel 14)

De ontwikkeling van efficiënte warmte- en koudenetten wordt gestimuleerd door middel van fiscale
prikkels zoals de EIA en energiebelasting, maar ook door middel van de MJA3, MEE, Green Deals, het
Nationaal expertise Centrum Warmte en EPC-normering.
3.5

Omzetting, transport en distributie van energie en vraagrespons

3.5.1 Energie-efficiëntie criteria voor de regulering van energienetten en voor electriciteitstarieven
(REE: artikel 15)

Artikel 15, vierde lid, van de richtlijn bepaalt dat prikkels worden weggenomen in de
transporttarieven voor zowel gas als elektriciteit die de algehele efficiëntie (inclusief de energieefficiëntie) aantasten van de productie, het transport, de distributie en de levering van elektriciteit
of die de marktdeelname van vraagrespons in verband met systeemefficiëntie of voor balanceringsen aanverwante diensten kunnen belemmeren. De Elektriciteitswet 1998 stimuleert, evenals de
Gaswet al dat de netwerktarieven in verhouding staan tot de meest doelmatige bedrijfsvoering en
kwaliteit van de elektriciteitsketen. Aangezien er in de netwerktarieven geen verschil wordt
gemaakt tussen aanbieders van balancerings- en aanverwante diensten door middel van
vraagresponsmaatregelen of door overige maatregelen, zijn hiervoor geen aanvullende regels
noodzakelijk.
23

Bijlage XI.2 van de richtlijn bepaalt tarieven of voorwaarden voor het transport van elektriciteit niet
mogen verhinderen dat diensten op het gebied van bijvoorbeeld vraagresponsmaatregelen,
vraagbeheer en gedistribueerde opwekking worden aangeboden. Voorbeelden van deze diensten
zijn het verschuiven van piekbelasting of vraagvermindering door energie-efficiëntiemaatregelen. De
huidige tarieven en voorwaarden maken geen onderscheid in de diensten die kunnen worden
ingezet om uitvoering te geven aan deze diensten.
Vastgelegd wordt dat de ACM erop toeziet dat de tarieven en voorwaarden van netbeheerders geen
belemmeringen vormen voor het aanbieden van genoemde diensten en de energie-efficiëntie van
de elektriciteits- en gasmarkt. Voorgesteld wordt om expliciet te bepalen dat netbeheerders geen
voorschriften hanteren die het aanbod of de uitvoering van energie-efficiëntie belemmeren. De ACM
kan er op toezien dat de tarieven en voorwaarden van netbeheerders geen belemmeringen
inhouden van de ontwikkeling van energie-efficiëntie.
3.5.2 Vergemakkelijken bevorderen vraagrespons (REE: artikel 15)

Aanbieders van vraagresponsdiensten moeten non-discriminatoir behandeld worden op de markt
voor balancerings- en aanverwante diensten. Dit is in Nederland reeds het geval. Alle
programmaverantwoordelijke producenten of afnemers, waaronder aanbieders van
vraagresponsdiensten, kunnen meedingen op de markt voor het leveren van systeemdiensten,
wanneer zij door het aanzetten of afschakelen van installaties een bijdrage kunnen leveren aan het
balanceren van het systeem.
Bijlage XI.3 van de richtlijn geeft de mogelijkheid om dynamische elektriciteitstarieven en
netwerktarieven te hanteren voor vraagresponsmaatregelen door eindafnemers. Hier wordt reeds
invulling aangegeven. De tarieven van het transport van elektriciteit hangen af van het
spanningsniveau van het net waarop de afnemer is aangesloten en de capaciteit van de
elektriciteitsaansluiting.
3.5.3 Energie-efficiëntie voor het ontwerpen en de regulering van energienetten (REE: artikel 15)

Met de regeling kwaliteitsaspecten netbeheer elektriciteit en gas wordt reeds voorzien in prikkels
voor het optimaliseren van energie-efficiëntie in het energiesysteem. Daarnaast regelt dit
wetsvoorstel dat de ACM bij de uitvoering van zijn taken op de elektriciteits- en gasmarkt rekening
moet houden met energie-efficiëntie. Langs deze weg kan het potentieel voor energie-efficiëntie in
de elektriciteits- en gasnetten maximaal worden benut. Ook wordt hiermee nadere invulling
gegeven aan artikel 15, tweede lid, van de richtlijn, waarin lidstaten wordt gevraagd een beoordeling
te geven van het resterende potentieel voor energie-efficiëntie in de netten.

24

4

REFERENTIES

BZK, Nationaal Plan voor het bevorderen van bijna-energieneutrale gebouwen in Nederland,
september 2012. http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2012/09/28/nationaal-plan-bijna-energieneutrale-gebouwen.html
Daniëls, Bert, Joost Gerdes, Piet Boonekamp, Pieter Kroon, Kim Stutvoet-Mulder, Casper Tigchelaar,
Wouter Wetzels. Energie Efficiency Directive Artikel 7 Nederlandse invulling. ECN-E—13-061,
december 2013.
ECN en PBL, Het Energieakkoord: wat gaat het betekenen, september 2013.
SER, Energieakkoord voor duurzame groei, 6 september 2013
Tigchelaar, C., M. Menkveld. Achtergronddocument bij doorrekening SER Energieakkoord - sector
Gebouwde omgeving. ECN-E--13-045, september 2013.

25

ANNEX I. BESCHRIJVING VAN MAATREGELEN

I.1 Generieke maatregelen
De volgende maatregelen hebben betrekking op ten minste 4 sectoren:
•

Energiebelasting (alle sectoren)

•

Energie Investeringsaftrek (EIA, alle sectoren)

•

Meerjarenafspraken (handel, diensten en overheid (HDO), industrie, transport en landbouw)

•

Groen beleggen en financieren (VAMIL/MIA)

•

Green Deal (alle sectoren)

26

Naam

Energiebelasting (EB)

Categorie

Energiebelasting

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Alle eindgebruikers die vallen onder de werkingssfeer van de
EED

Te
beïnvloeden
eindgebruikers

activiteiten

Gedragsverandering (zuiniger om gaan met energie) en
investering in energiebesparende maatregelen

Effectiviteit

Door het verhogen van de energieprijs wordt de investering in
een energiebesparende maatregel aantrekkelijker en wordt
energiebesparend gedrag gestimuleerd.

Status implementatie en planning

Geïmplementeerd. Ingevoerd op
Regulerende Energie Belasting (REB).

1

januari

1996

als

Beschrijving
De EB is een heffing op energieverbruik. De EB heeft als effect het verbeteren van de rentabiliteit
van maatregelen gericht op energie-efficiëntie en hernieuwbare energie. Door heffing op het
gebruik van energie is energie-efficiëntie (door gedragsverandering of investering in
energiebesparende maatregelen) aantrekkelijker. Voor de investering geldt dat toepassing van
energiebesparende technieken eerder rendabel is. De prijselasticiteit (de mate waarin het verbruik
reageert op een prijsverandering) van de EB is laag en varieert van -0,1 tot -0,25 op de korte termijn.
Op de langere termijn is de elasticiteit hoger door verandering in het investeringsgedrag.
De energiebelasting wordt geheven over:
•

elektriciteit;

•

aardgas;

De hoogte van de EB is sinds 2004 afhankelijk van het energieverbruik van een afnemer. Hoe hoger
het verbruik, hoe lager de EB-heffing. Sinds januari 2010 is de belasting op minerale oliën
overgeheveld naar de Wet op Accijns (Fiscale Vereenvoudigingswet 2010).
Huishoudens
De EB leidt tot een behoorlijke stijging van de energieprijzen in ieder geval voor kleinverbruikers (tot
5.000 m3 gas en 10.000 kWh) en in mindere mate voor grootverbruikers. Het aandeel van de EB in
de aardgas- en elektriciteitsprijs bij kleinverbruikers bedroeg in 2010 ongeveer 30%.
De belasting wordt in rekening gebracht door de energieleverancier. De opbrengst van de
energiebelasting wordt teruggesluisd naar de belastingbetaler door onder andere een verlaging in de
loon- en inkomstenbelasting. De Energiebelasting is een regeling van het ministerie van Financiën.
Industrie non-ETS
27

De industrie die niet onder emissiehandel valt, betaalt in vergelijking met de energie-intensieve
industrie (die wel onder emissiehandel valt) een hogere prijs voor aardgas en elektriciteit.
Landbouw
De energiebelasting (EB) kent voor glastuinbouw een apart lager tarief voor gas (in ieder geval tot
2013). Daarmee worden deze bedrijven op dezelfde manier behandeld als de energie-intensieve
grootverbruikers.
Voor het jaar 2014 zijn de tarieven voor de Energiebelasting:
Tabel 1: Reguliere EB-tarieven op aardgas en elektriciteit (tarief 2014 in € per eenheid excl. BTW)
3
Aardgas
0 – 5.000 m
€ 0.1894
3
5.000 – 170.000 m
€ 0.1894
3
170.000 – 1 mln m
€ 0.0446
3
1 mln – 10 mln m
€ 0.0163
3
> 10 mln m niet-zakelijk
€ 0.0117
3
> 10 mln m zakelijk
€ 0.0117
Elektriciteit
0 – 10.000 kWh
€ 0.1185
10.000 – 50.000 kWh
€ 0.0431
50.000 – 10 mln kWh
€ 0.0115
> 10 mln kWh niet-zakelijk
€ 0.0010
> 10 mln kWh zakelijk
€ 0.0005

28

Naam

EIA: Energie-investeringsaftrek

Categorie

Belastingverlaging en andere belastingen die het
energieverbruik bij eindverbruikers verlagen

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Ondernemers uit alle sectoren welke inkomsten- of
vennootschapsbelasting betalen
(geen huishoudens, geen overheden, non-profit sector is
uitgesloten)

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

De investeringskeuze wordt beïnvloed (stimulans om te
investeren in energie-efficiënte bedrijfsmiddelen en
bedrijfsmiddelen voor de opwekking van duurzame energie)

Effectiviteit

Het instrument verlaagt de financiële drempel om energieefficiënte bedrijfsmiddelen aan te schaffen.

Status implementatie en planning

Geïmplementeerd in 1997; lopend.

Beschrijving
De Energie-investeringsaftrek (EIA) is een fiscale regeling die een extra aftrekmogelijkheid geeft voor
de fiscale winst. EIA kan worden aangevraagd voor de aanschaf van aangewezen energie-efficiënte
bedrijfsmiddelen en bedrijfsmiddelen die duurzame energie opwekken. Vanaf 2014 worden
investeringen in duurzame energie alleen nog ondersteund door de SDE+.
De EIA maakt het voor bedrijven mogelijk 41,5% van het investeringsbedrag af te trekken van de
fiscale winst waardoor minder belasting betaald hoeft te worden. EIA kan worden aangevraagd voor
de aanschaf- of voortbrengingskosten van energie-efficiënte bedrijfsmiddelen en duurzame energie.
De energie-efficiënte bedrijfsmiddelen moeten energie besparen ten opzichte van het bedrijfsmiddel
dat gangbaar is in de markt. Bedrijfsmiddelen voor de opwekking van duurzame energie komen in
aanmerking voor EIA indien ze de energie efficiënter opwekken dan dat gangbaar is. Alleen de
nieuwste typen bedrijfsmiddelen komen dus in aanmerking voor EIA.
Het is mogelijk om een generieke EIA in te dienen, waarbij voor een bedrijfsmiddel, dat niet op de
energielijst staat, met een energiebesparingsberekening wordt aangetoond dat aan EIA-bepaalde
normen wordt voldaan. Het is mogelijk om voor een nieuwe energielijst voorstellen in te dienen
voor technieken voor opname op de energielijst.
Het kan voorkomen dat een investering betrekking heeft op een (onderdeel van een) bedrijfsmiddel
dat zowel in aanmerking komt voor de EIA als voor andere fiscale regelingen
(Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA), VAMIL en/of MIA). Voor hetzelfde investeringsdeel
gebruik maken van zowel EIA als MIA is niet mogelijk. Wel is de combinatie EIA of MIA met de VAMIL
mogelijk.
De EIA is een regeling van de ministeries van Financiën en Economische Zaken. Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland en de Belastingdienst voeren de EIA uit.
29

Naam

Meerjarenafspraken / Long Term Agreements

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Industrie

•

Dienstensector

•

Landbouw

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

De bedrijven moeten plannen opstellen voor energie
efficiëntie, deze uitvoeren en rapporteren over de voortgang.
Daarnaast moeten de bedrijven jaarlijks het energieverbruik
monitoren. Bedrijven aangesloten bij de MJA3 moeten een
systeem van energiezorg opzetten.

Effectiviteit

Gemiddeld werd over de periode 1989 - 2012 een
efficiëntieverbetering bereikt van ruim 2% per jaar

Status implementatie en planning

Met de meerjarenafspraken is in 1992 een begin gemaakt.
Looptijd MJA3 en MJA-ETS tot 2020.

Beschrijving
Vanaf 1992 heeft de overheid in het kader van het energiebesparingsbeleid met een groot aantal
sectoren een meerjarenafspraak (MJA) gemaakt over de verbetering van de energie-efficiëntie. In
2000 is de eerste serie MJA's voor de industrie met succes afgesloten. Gemiddeld werd over de
periode 1989 - 2000 een efficiëntieverbetering bereikt van 22,3%. In de periode tot 2012 hebben de
MJA3-deelnemers een besparingstempo van 2% per jaar gerealiseerd. De deelnemrs aan het MEEconvenant (MJA-ETS) realiseerden sinds de start in de periode 2009-2012 een totaal van 4,7%
besparing, ca 1,6% besparing per jaar dus.
De Meerjarenafspraken die met diverse sectoren gemaakt zijn kunnen een belangrijke rol spelen bij
de bewustwording ten aanzien van de mogelijkheden voor energie-efficiëntie en ook de baten
daarvan. De MJA kan door vergroting van de kennis over de mogelijkheden een bijdrage leveren aan
een meer economisch-rationele besluitvorming over energiebesparende technieken.
Ter ondersteuning van het convenant worden verschillende (algemene) instrumenten ingezet, zoals
de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE), MIA/VAMIL en, EIA.
Industrie
Momenteel lopen er twee soorten meerjarenafspraken:
•

MJA3 met grote en middelgrote bedrijven en instellingen in de industrie, landbouw en
dienstensector;

•

MEE (MJA-ETS) met ETS-bedrijven in de industrie sector (incl. VGI).
30

De MJA's zijn afgesloten met individuele bedrijven, branches èn Bevoegd Gezag. De MJA’s richten
zich naast energie-efficiëntie in het eigen bedrijfsproces ook op energie-efficiëntie in de keten en op
duurzame energie. Daarnaast maken aangesloten branches, indien relevant, strategische studies
(roadmaps) met als uitgangspunt 50% CO2-reductie in 2030.
De MJA3 en MEE hebben een looptijd tot en met 2020. Een aangesloten bedrijf verplicht zich tot het
volgende:
•

Elke vier jaar maakt het bedrijf een energiebesparingsplan (voor MJA3 bedrijven in overleg
met het Bevoegd Gezag). In het EEP beschrijft het bedrijf welke rendabele maatregelen
worden genomen in het eigen proces en in de keten.

•

Per aangesloten MJA-branche wordt zover mogelijk een maatregellijst opgesteld. Bedrijven
voeren de rendabele energie-efficiëntiemaatregelen van die lijst uit.

•

Op grond van alle EEP's in een branche wordt een branchedoelstelling vastgesteld. Die wordt
vastgelegd in een meerjarenplan (MJP).

•

Binnen drie jaar na deelname heeft het bedrijf dat meedoet aan de MJA3 een systeem van
energiezorg.

•

Jaarlijks dient het bedrijf te rapporteren aan AgentschapNL en de brancheorganisatie over
de uitvoering van het EEP en de implementatie van energiezorg.

Het effect van de MJA als instrument heeft een relatie met het instrument Wet Milieubeheer (alleen
MJA3), ETS en de energiebelasting: de MJA heeft een stimulerende functie, de Wet Milieubeheer en
ETS reguleren, en de energiebelasting zorgt voor beprijzing.
Het MJA-programma wordt uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Economische Zaken,
Binnenlandse Zaken en Infrastructuur en Milieu. De uitvoering wordt gefaciliteerd door RVO.nl.
Handel, diensten en overheid
Met verschillende subsectoren binnen de handel, diensten en overheid zijn Meerjarenafspraken
over energie-efficiëntie afgesloten. Het betreft het Wetenschappelijk en hoger beroepsonderwijs en
banken en verzekeraars en de Universitaire Medische Centra (UMC’s).
Landbouw
In het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren staan specifieke doelstellingen voor onder andere
energie efficiëntie verbeteringen voor de glastuinbouw, veehouderij, akkerbouw en bloembollen en
paddenstoelen voor de periode tot en met 2020.
De sectoren bloembollen en paddenstoelen hebben nieuwe meerjarenafspraak voor de periode
2012-2016 voorgesteld. In het kader van deze sectorspecifieke MJA’s worden de
’instrumenten/maatregelen’ onderzoek, , voorlichting en tevens demonstratie- en kennisoverdracht
benut. De ’instrumenten/maatregelen’ zijn dus ook verweven.
Voor de glastuinbouwondernemers is het convenant CO2-sectorsysteem gesloten, waarmee de
sector effectief een CO2-plafond met de overheid afspreekt. Om de gestelde CO2-doelen te halen,
31

zowel vanuit het perspectief van energie-efficiency als vanuit de wens onafhankelijker te worden
van fossiele brandstoffen, is er ook een omvangrijk ‘Innovatie- en Actieprogramma Kas als
Energiebron’ gestart waarbinnen sectorspecifieke innovaties voorbereid worden. Middels twee
specifiek voor de glastuinbouw ingestelde subsidieregelingen (MEI en IMM/IRE) wordt ook voorzien
in marktintroductie van deze innovaties.
In 2014 wordt het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren ‘herijkt’, waarbij de inzet is dat de
gestelde energieefficiencydoelen gehandhaafd worden en er een actualisatie plaatsvindt van de
(inmiddels afgelopen) Meerjarenafspraken.
De primaire dierlijke sector en de akkerbouw kent geen specifieke MJA., maar er wordt wel, in het
kader van het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren, gewerkt aan toepassen van innovaties op
energiegebied in deze sectoren.
De afgelopen jaren zijn er, in alle sectoren, diverse demonstratieprojecten gerealiseerd en de
opgedane kennis is actief verspreid (Project Energiek). Enkele voorlopende boerenbedrijven waren
deelnemer in het project ‘BoerEnKlimaat’ waarin primaire bedrijven direct ondersteund werden
door (praktijk)onderzoekers om (desgewenst) tot een klimaatneutrale bedrijfsvoering te komen.
Ook werden in deze sectoren interessante Green Deals afgesloten, gericht op energieproducerende
bedrijven en verdergaande energiebesparing (w.o. op het terrein van de ontwikkeling van
Geothermie, Hoge temperatuur WKO en vergroening van een WKK installatie, maar ook bijvoorbeeld
bij het energie neutraal maken van een paddenstoelenbedrijf).

32

Naam

Groen Beleggen en Financieren

Categorie

Belastingvoordeel

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Alle eindgebruikers die vallen onder de werkingssfeer van de
EED

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in projecten met een positief effect op natuur en
milieu aantrekkelijker maken

Effectiviteit

Werkt direct op eindgebruiker.

Status implementatie en planning

Geïmplementeerd in 1995; lopende regeling

Beschrijving
De overkoepelende term ‘Groen Beleggen’ omvat enerzijds groen sparen en beleggen en anderzijds
groene financiering. Om voor groene financiering in aanmerking te kunnen komen moeten projecten
beschikken over een ‘groenverklaring’ waaruit blijkt dat ze voldoen aan bepaalde criteria. Groen
Beleggen wordt mogelijk gemaakt door twee regelingen: de Regeling groenfondsen en de Regeling
groenprojecten.
De Milieu-investeringsaftrek (MIA) biedt ondernemers die investeren in milieuvriendelijke
bedrijfsmiddelen de mogelijkheid tot 36 procent van de investeringskosten af te trekken van de
fiscale winst. Het percentage van de aftrek is afhankelijk van de milieueffecten en de gangbaarheid
van het bedrijfsmiddel. Deregeling Willekeurige afschrijving voor milieu-investeringen (Vamil) biedt
een liquiditeits- en rentevoordeel. Ondernemers die Vamil voor een bedrijfsmiddel toepassen
mogen dit bedrijfsmiddel willekeurig ofwel vrij afschrijven. De MIA en Vamil zijn twee verschillenden
regelingen, maar worden vaak gecombineerd. Beide regelingen maken gebruik van een gezamenlijke
lijst, de zogenaamde Milieulijst. Op deze lijst staan alle bedrijfsmiddelen genoemd die in aanmerking
komen voor MIA en/of Vamil. De Milieulijst wordt jaarlijks herzien.
In de glastuinbouw worden veelvuldig de Groen Label Kas en de semi-gesloten kas opgevoerd onder
Groen Beleggen en in de MIA en Vamil.
•

•

Groen Label Kassen: kassen voor het bedrijfsmatig telen van tuinbouwgewassen met een laag
energiegebruik en een lage milieudruk. De kassen moeten voldoen aan strenge eisen op het
gebied van het gebruik van mineralen, water en energie. Ook aspecten als lichtuitstraling en
biologische gewasbeschermingsmethoden spelen een rol. Afhankelijk van het aantal behaalde
punten in het groen certificaat kunnen Groen Label Kassen meedoen met MIA/Vamil en/of
Groen Beleggen.
Semi-gesloten kassystemen. In semi-gesloten kassystemen zijn de milieu- als energieprestaties
aanmerkelijk beter dan bij de Groen Label Kassen doordat de nadruk ligt op toepassing van de
33

nieuwste technieken en het gebruik van duurzame energiebronnen. In deze kassen wordt de
warme kaslucht gekoeld en de warmte wordt opgeslagen in aquifers.
De Regeling Groenprojecten is een regeling voor belastingkorting voor groen beleggen.
Investeringen in duurzaam bouwen en energie-efficiëntie vallen hier onder. Doordat de overheid
een belastingkorting aan spaarders en beleggers geeft op beleggingen in groenprojecten kunnen
beleggers genoegen nemen met een lagere vergoeding en kunnen banken voor groenprojecten
tegen een lagere rente geld uitlenen. De regeling is per 1 januari 2011 aangepast, het
belastingvoordeel voor spaarders en beleggers van 2,5% is in stappen afgebouwd naar 0,7% , zoals
afgesproken in het Lenteakkoord 2012. De vrijstelling van vermogensrendementsheffing (voordeel
1,2%) blijft onverkort in stand. Daardoor resteert een belastingvoordeel voor spaarders en beleggers
van 1,9%. Nationale Hypotheek Garantie is een garantie waarbij het risico van het niet kunnen
betalen van de hypotheek door de hypotheeknemer verzekerd is. Deze garantie is bestemd voor
hypotheken tot €350.000 (1 juli 2012), en wordt in stappen omlaag gebracht naar €265.000 per 1 juli
2014. Energiebesparende maatregelen kunnen worden meegefinancierd, waarbij investeringen in
energie-efficiëntie tot een bedrag van maximaal €8.000 buiten beschouwing blijven bij de
inkomenstoets. Onder energiebesparende maatregelen vallen: HR-ketel, spouwmuurisolatie,
dakisolatie, vloerisolatie, HR++-beglazing, warmtepomp, zonneboiler en/of zonnecellen.

34

Naam

Green Deal

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Alle eindgebruikers

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in energiebesparende en duurzame energie
maatregelen.

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Start concrete uitvoering van Green Deal-afspraken in het
najaar van 2011.

Beschrijving
Het kabinet wil een Green Deal met de samenleving aangaan op het gebied van energie, waarin het
accent ligt op energie-efficiëntie en lokale duurzame energieopwekking. Burgers, bedrijven en
anderen vinden zelf steeds vaker oplossingen om slimmer en duurzamer met energie om te gaan.
Bijvoorbeeld door energie te besparen, of het zelf op te wekken, of het schoon te gebruiken. Vaak
gaat het om energieprojecten die zichzelf terugverdienen. Toch komen deze initiatieven niet altijd
van de grond. Knelpunten waar burgers, bedrijven of andere partijen bij het opzetten van een
energieproject tegenaan kunnen lopen zijn bijvoorbeeld onvoldoende menskracht, te weinig
informatie, onduidelijkheid over vergunningen, onduidelijke of tegenstrijdige regelgeving of het niet
vinden van samenwerkingspartners.
De overheid kan helpen om deze knelpunten weg te nemen. Dat kan op verschillende manieren,
zoals door het geven van advies, het met elkaar in contact brengen van partijen en door het
wegnemen van belemmeringen in wet- en regelgeving. Door een Green Deal aan te gaan met de
initiatiefnemer zal de overheid zich inzetten om deze knelpunten op te lossen en zo het project een
nieuwe kans te geven.
Om de markt in beweging te krijgen wordt gezocht naar vooroplopende initiatieven. Daarbij wordt
gedacht aan:
•

Initiatieven die een bijdrage leveren aan het realiseren van meer energie-efficiëntie en aan
hernieuwbaar energiebeleid en die vanuit economisch perspectief aantrekkelijk zijn.
Initiatieven die zich bevinden in de implementatiefase, de toepassingsfase.

•

Initiatieven die op kortere termijn tot resultaat kunnen leiden, bij voorkeur al in deze
kabinetsperiode.

•

Initiatieven die bij voorkeur herhalingspotentieel hebben: vergelijkbare projecten kunnen
zonder extra overheidsinterventie van de grond komen.

35

De overheid is in gesprek met bedrijven en personen uit haar netwerk om initiatieven te
inventariseren. Daarnaast is een internetsite geopend waar partijen hun energieprojecten kunnen
aanmelden. Projecten kunnen worden aangemeld van 1 april tot 1 juni 2011. De
voortgangsrapportage Green Deal 2013 geeft een beeld van de 146 Green Deals die in 2011 en 2012
zijn afgesloten (http://www.rvo.nl/actueel/nieuws/voorgangsrapportage-green-deal2013?ns_service=mail&ns_robot=partnermailplus&ns_mail_uid=2zMTZiRwgpgqz7f&ns_mail_job=31191089&ns_mchannel=nieuwsbrief&ns_s
ource=do&ns_linkname=voorgangsrapportage-green-deal-2013).
Twee voorbeelden van Green Deals zijn:
•

•

De
provincie Overijssel heeft in juni 2011 met 25 Overijsselse woningcorporaties een
convenant getekend voor het 25% energiezuiniger maken van de woningvoorraad.
Deze corporaties vertegenwoordigen 90% van de sociale huurwoningvoorraad in
Overijssel. De Provincie Overijssel stelt voor de woningcorporaties die dit convenant
ondertekenen een regeling beschikbaar ter financiering van energiebesparende
maatregelen of voor duurzame energieopwekking in bestaande sociale
huurwoningen. Deze aanpak moet beheersbare woonlasten opleveren.
De gemeente Amsterdam heeft de doelstelling dat alle nieuwbouw in de stad vanaf
2015 klimaat neutraal is. Het gaat om de nieuwbouw van 23.900 woningen tussen
2015-2020. De Rijksoverheid werkt samen met de Gemeente Amsterdam om
belemmeringen in wet- en regelgeving weg te nemen, zodat de stad vrij is om eisen
te kunnen stellen die leiden tot klimaatneutrale nieuwbouw. De Rijksoverheid
ondersteunt en waardeert deze ambitie en gaat samen met Amsterdam bekijken hoe
eventuele belemmeringen in wet- en regelgeving, die deze ambitie in de weg kunnen
staan, voor deze overgangsperiode weggenomen kunnen worden. Deze
mogelijkheden gaan stad en Rijk samen binnen een jaar verkennen en tot
besluitvorming brengen.

36

I.2 Gebouwde omgeving
Bij de sector gebouwde omgeving gaat het om de volgende maatregelen:
•

Energiebelasting (zie beschrijving in paragraaf I.1)

•

Meerjarenafspraken (zie beschrijving in paragraaf I.1)

•

Energie-investeringsaftrek (zie beschrijving in paragraaf I.1)

•

Aanscherping energieprestatienormen (EPC)

•

Lenteakkoord

•

Convenant Meer met Minder

•

Aanpassing Woningwaarderingsstelsel

•

'Verlaagd BTW-tarief voor isolatiewerkzaamheden’ en ‘Verlaagd BTW-tarief op arbeidskosten
voor onderhoud en renovatie van woningen’ (eindigt op 31 december 2014)

•

Handhaving wet milieubeheer utiliteitsbouw

•

Blok-voor-Blok aanpak

•

De Stroom versnelling

•

Revolverend fonds energiebesparing en aanvullende maatregelen

•

Convenant Energiebesparing Sociale huursector

•

€ 400 miljoen subsidie beschikbaar voor verhuurders in de sociale huursector

37

•
Naam

Aanscherping energieprestatienormen (EPC)

Categorie

Gebouweisen en handhaving

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Bouwbedrijven

•

Projectontwikkelaars

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Nieuwbouw steeds energiezuiniger maken

Effectiviteit

Groot

Status implementatie en planning

Lopend tot eind 2015

Beschrijving
Op 1 januari 2011 is voor nieuwe woningen de EPC-aangescherpt van 0,8 naar 0,6. Deze
aanscherping is vastgelegd in het Bouwbesluit. De volgende EPC-aanscherping naar 0,4 is gepland op
1 januari 2015, met als uiteindelijk doel de bijna-energieneutrale woning in 2020. Voor
utiliteitsbouw geldt dat deze in 2015 50% energie-efficiënter moet zijn t.o.v. 2007. Nieuwe
overheidsgebouwen moeten al vanaf eind 2018 bijna-energieneutraal gebouwd worden.
De EPC is sinds 1995 een onderdeel van het Nederlandse klimaatbeleid en stelt minimum-prestatieeisen aan nieuwbouw op het gebied van energie.

38

Naam

Lenteakkoord energiezuinige nieuwbouw

Categorie

Vrijwillige afspraken (convenant)

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Bouwbedrijven

•

Projectontwikkelaars

•

Banken

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Nieuwbouw steeds energiezuiniger maken

Effectiviteit

Groot

Status implementatie en planning

Lopend tot eind 2015

Beschrijving
Ter ondersteuning van de aanscherping van de energieprestatie-eisen is in 2008 een
convenant (Lenteakkoord) gesloten tussen de Rijksoverheid en marktpartijen (Bouwend
Nederland, NEPROM en NVB). De doelstelling van het Lente-akkoord is de verbetering
van de energieprestatie van de nieuwbouw met 25% in 2011 en 50% in 2015 (ten
opzichte van de bouweisen van 2007), met de intentie om de voorwaarden te scheppen
voor energieneutrale nieuwbouw in 2020. Het Rijk scherpt daartoe de wet-en
regelgeving regelmatig aan. De brancheorganisaties voeren voor de bij hen aangesloten
bedrijven een kennisoverdracht- en stimuleringsprogramma uit om het kennisniveau bij
hun leden over de verbetering van de energieprestatie op peil te brengen. In juni 2012 is
het lenteakkoord herijkt. Hiervoor zullen uitvoeringsprogramma’s worden gemaakt.

39

Naam

Meer met Minder: Convenant energiebesparing bestaande
woningen en gebouwen

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Woningcorporaties

•

Bouwbedrijven

•

Installatiesector

•

Eigenaar-bewoners

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Bestaande woningen energiezuiniger maken

Effectiviteit

Werkt direct op doelgroep

Status implementatie en planning

Lopend tot en met 31 december 2020

Beschrijving
Het Meer Met Minder programma is een gezamenlijk initiatief van de Rijksoverheid,
woningcorporaties, bouwbedrijven, de installatiesector en de energiebedrijven voor
energiebesparing in de bestaande bouw. Op 28 juni 2012 is het convenant herijkt. De partijen
beogen met dit nieuwe convenant dat jaarlijks de energieprestatie van minimaal 300.000 bestaande
woningen en andere gebouwen met minimaal twee klassen in het energielabel wordt verbeterd. Tot
eind 2011 waren er subsidies beschikbaar vanuit Meer Met Minder.

40

Naam

Aanpassing Woningwaarderingsstelsel

Categorie

Wetgeving

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Verhuurders

•

Huurders

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van energiebesparende investeringen

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Inwerkingtreding 1 juli 2011

Beschrijving
Op 1 juli 2011 is het woningwaarderingsstelsel (WWS) gewijzigd. Daarmee wordt in het WWS de
energieprestatie van de woning gewaardeerd (op basis van het energielabel), om investeringen in
energiebesparende maatregelen te stimuleren. Het WWS bepaalt, aan de hand van kenmerken van
de woning, de maximale huurprijs van de woning. Door opname van het energielabel in het WWS
wordt de maximale huurprijs van de woning gekoppeld aan het energielabel van de woning. De
wijziging van het WWS wordt na drie jaar geëvalueerd. Dit is direct na het einde van de
overgangstermijn. De wijziging van het WWS was al op 1 juli 2011 ingegaan voor woningen met een
energielabel en voor woningen die op grond van de regelgeving een energielabel moeten hebben.
Voor woningen die nog geen energielabel moeten hebben, bestond tot 1 januari 2014 een
overgangstermijn; sinds 1 januari 2014 geldt het WWS met energielabel voor alle huurwoningen.

41

Naam

Verlaagd BTW-tarief op arbeidskosten voor het aanbrengen
van isolatie, glas en onderhoud en renovatie van woningen

Categorie

Belastingvoordeel

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•

Woningcorporaties

•

Woningeigenaren

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van energiebesparende investeringen

Effectiviteit

Direct op woningeigenaar gericht

Status implementatie en planning

Lopend vanaf 2009

Beschrijving
Dit betreft de verlaging van het BTW-tarief op arbeid voor maatregelen aan de woning gericht op
energiebesparing. Het verlaagde BTW-tarief is van toepassing op renovatie en herstel van
woningen, het aanbrengen van isolatiemateriaal en de arbeidscomponent voor het aanbrengen van
glas.. Het BTW-tarief is verlaagd van 19 naar 6%. Tot 1 januari 2014 gold het verlaagde tarief voor
isolatiewerk ook voor materialen. Met ingang van 1 januari 2014 geldt het verlaagde tarief enkel
voor de arbeid voor het aanbrengen van isolatiemateriaal. Dit is in lijn met het verlaagde tarief op
arbeid voor renovatie en herstel van woningen, waarvan in voorkomend geval isolatiewerk deel
kan uitmaken. Tegenover deze inperking staat ook een uitbreiding. De arbeidscomponent voor het
aanbrengen van glas valt vanaf 1 januari 2014 onder het verlaagd BTW-tarief.
Het besluit is genomen in het kader van de Fiscale verzamelwet 2013 – die op 23 mei 2013 naar
de Tweede Kamer is gestuurd en op 15 oktober 2013 door de Eerste Kamer is aangenomen.

42

Naam

Handhaving Wet Milieubeheer Utiliteitsbouw

Categorie

Gebouweisen en handhaving

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Gebouweigenaren en gebruikers/huurders

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Handhaving wettelijke verplichting tot het nemen van
energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van
minder dan 5 jaar

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Lopend

Beschrijving
Het onderwerp energie-efficiëntie maakt onderdeel uit van de Wet milieubeheer. Dit is verder
uitgewerkt in het Activiteitenbesluit. Groot of middelgrote bedrijven moeten – op grond van artikel
2.15 eerste lid van het Activiteitenbesluit - alle rendabele maatregelen treffen met een
terugverdientijd van 5 jaar of minder. De verplichting geldt bij een energiegebruik van meer dan
50.000 kWh en 25.000 m3 gas. Deze verplichting geldt ook voor utiliteitsgebouwen waaronder
kantoren, zorginstellingen en scholen. Het bevoegd gezag, meestal de gemeente, kan naleving van
het Activiteitenbesluit afdwingen. Verbruikt de ondernemer meer dan 200.000 kWh elektriciteit of
75.000 m3 aardgas per jaar, dan kan de handhaver hem verplichten om een
energiebesparingsonderzoek uit te voeren. Dit onderzoek kan worden opgelegd als aannemelijk is
dat onvoldoende rendabele maatregelen worden getroffen.
In het kader van het Energieakkoord is afgesproken dat concrete ‘erkende’ maatregelenlijsten zullen
worden verankerd in de regeling bij het Activiteitenbesluit. Per sector zal een lijst worden opgesteld
met rendabele (terugverdientijd korter dan of gelijk aan vijf jaar) energiebesparende maatregelen.
De systematiek van erkende maatregelen heeft als doel om de bestaande verplichting te
verduidelijken en tot betere uitvoering te komen.

43

Naam

Blok-voor- Blok aanpak (grootschalige aanpak van
energiebesparing in de bestaande woningvoorraad)

Categorie

Demonstratieprojecten

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Woningeigenaren, corporaties

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in verbetering van energetische kwaliteit van
woningen vergemakkelijken

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Eind 2011 zijn 13 lokale en 1 regionaal blok voor blok-project
gestart. Eind 2012 zullen de eerste 10.000 woningen zijn
voorbereid. In 2013 zullen daar ook daadwerkelijk de
maatregelen worden getroffen.

Beschrijving
Om in de bestaande bouw meer vaart te kunnen maken, zet het kabinet in op een grootschalige
aanpak van de bestaande gebouwen. Onder de noemer blok-voor-blok is een pilotproject van start
gegaan waarbij diverse consortia van lokale samenwerkende marktpartijen werken aan het op
grotere schaal treffen van energiebesparende maatregelen in de bestaande woningbouw. Het is de
bedoeling om met een aantrekkelijk aanbod van maatregelen eigenaar-bewoners en verhuurders te
stimuleren energiebesparende maatregelen te treffen en uiteindelijk een zelfstandige marktwerking
te stimuleren. In 2011 is de pilot gestart met 13 lokale en één regionaal project. De lokale projecten
worden getrokken en uitgevoerd door marktpartijen in nauwe samenwerking met de gemeenten. De
lokale overheid speelt veelal een regierol. Eind 2012 waren de eerste 10.000 woningen voorbereid.
In 2013 zijn daar ook daadwerkelijk de maatregelen getroffen. De pilot kent een looptijd van in
totaal drie jaar. In deze periode moeten er voldoende inzichten zijn opgedaan over de
mogelijkheden van marktconcepten die op grotere schaal kunnen worden toegepast. Het gaat dan
met name om ervaring ten aanzien van de verschillende financieringsconstructies,
marketingmodellen en vormen van kwaliteitsborging. Het Rijk ondersteunt de projecten financieel
voor wat betreft de extra proceskosten en verzorgt de verspreiding van kennis en ervaring.

44

Naam

De Stroomversnelling

Categorie

Innovatieproject

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Corporaties
Bouwbedrijven

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in verbetering van energetische kwaliteit van
woningen vergemakkelijken

Effectiviteit

http://www.stroomversnelling.net/

Status implementatie en planning

Eind 2013 zijn 4 prototypes opgeleverd.
Fase 1: Prototyping: 1.000 woningen in 2014.
Fase 2: Industrialisatie: 10.000 woningen 2015 en 2016
Fase 3: Opschaling: 100.000 woningen 2017 t/m 2020

Beschrijving
De Stroomversnelling is een samenwerkingsovereenkomst tussen bouwbedrijven en
woningbouwcorporaties voor de realisatie van de eerste 11.000 nul-op-de-meter woningen. Bij
succesvolle uitrol zijn t/m 2020 100.000 ‘nul-op-de-meter-renovaties gepland. De essentie van het
concept nul-op-de-meter is het idee dat de energierekening wordt aangewend om de renovatie van
de woningen naar energieneutrale woningen te financieren. Om aan te kunnen tonen dat het huis
na renovatie vrij is van energiekosten, geven bouwbedrijven hiertoe garanties aan de verhuurders.
Dit is alleen mogelijk door forse innovaties en industriële opschaling die leiden tot beteren
woonproducten en aanzienlijk lagere prijzen.

45

Naam

Revolverend fonds energiebesparing

Categorie

Leningen

Geografisc
he
toepassing

Nederland

Doelgroep

•
oningeigenaren
•
oningcorporaties
•
edrijven

Te
beïnvloede
n
activiteiten
eindgebrui
kers

Stimuleren van investeringen in energiebesparing in de bestaande bouw

Effectivitei
t
Status
implement
atie en
planning

-Het fonds voor eigenaar-bewoners is operationeel sinds 21 januari 2014.
-Het fonds voor verhuurders en het fonds voor verenigingen van eigenaren worden naar
verwachting ook in 2014 operationeel

Beschrijving
De Rijksoverheid stelt revolverende fondsen in voor energiebesparende maatregelen in de
gebouwde omgeving (bestaande bouw). Deze maatregel stimuleert energiebesparing en
werkgelegenheid en zorgt dat de woon- en huisvestingslasten van Nederlandse huishoudens beter
beheersbaar worden voor prijsstijgingen van energie. Voor de drie fondsen gezamenlijk (eigenaarbewoners, verhuurders en verenigingen van eigenaren) is 185 miljoen euro aan rijksgeld
beschikbaar. Voor het rijksgeld wordt gezocht naar cofinanciering ten bedrage van 555 miljoen
euro. Het fonds voor eigenaar-bewoners is inmiddels gestart, met 225 miljoen euro cofinanciering
van banken.

46

Naam

Convenant Energiebesparing huursector

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografisc
he
toepassing

Nederland

Doelgroep

•
oningcorporaties
•
articuliere verhuurders
•
ouwbedrijven
•
nstallatiesector
•
uurders

Te
beïnvloede
n
activiteiten
eindgebrui
kers

Bestaande woningen energiezuiniger maken

Effectivitei
t

Werkt direct op de doelgroep

Status
implement
atie en
planning

Lopend tot 31 december 2020

Beschrijving
Het Convenant Energiebesparing Corporatiesector bestaande bouw van oktober 2008 is herijkt en
aangescherpt. Het convenant met woningcorporaties van 2008 is een afspraak tussen de
Rijksoverheid, Aedes en de Woonbond. Het doel is borging van de inzet van de corporaties bij het
realiseren van de energiebesparingdoelstellingen. Corporaties bezitten ca. 2,3 miljoen woningen en
hebben inmiddels stappen gezet in het energiezuiniger maken van het woningbestand. Met het
nieuwe Convenant Energiebesparing Huursector van juni 2012 wordt de oorspronkelijke doelstelling
van 20% ‘additionele’ besparing in de periode 2008-2018 omgezet naar een totale besparing van
33% over de periode 2008 tot en met 2020. Dat betekent dat de huurwoningen van corporaties eind
2020 gemiddeld op label B uitkomen. Door toetreding van Vastgoed Belang geldt het convenant nu
ook voor huurders in de particuliere huursector. Voor die sector geldt de doelstelling dat 80% van de
woningen voor eind 2020 moet worden verbeterd tot label C of beter.
47

Het kabinet zet zich in om wettelijke, financiële en fiscale belemmeringen voor collectieve invoering
van duurzame energie ongedaan te maken. Daarnaast zijn niet-groene labels (D, E, F en G)
onacceptabel verklaard en komt er een visie op hoe we daar een einde aan kunnen maken. De
ontwikkeling van woonlasten (huur, energie, huurtoeslag) wordt landelijk in kaart gebracht en lokaal
gemonitord.

48

Naam

€ 400 miljoen subsidie beschikbaar voor verhuurders in sociale
huursector

Categorie

Subsidie

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Sociale huursector

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Woningen in de sociale huursector zuiniger maken

Effectiviteit

Werkt direct op de doelgroep

Status implementatie en planning

Beschikbaar voor investeringen in periode 2014-2017

Beschrijving
De partijen van het Convenant Energiebesparing Huursector committeren zich om de afgesproken
doelstellingen van gemiddeld label B (corporaties) en 80% van de woningen minimaal label C
(particuliere verhuurders) in 2020 te halen. Het rijk stelt in dat kader € 400 miljoen subsidie
beschikbaar voor verhuurders in de sociale huursector ten behoeve van investeringen in energieefficiëntie voor de periode 2014-2017 met als doel een bijdrage te leveren aan de doelstellingen van
het Convenant. Deze maatregel stimuleert een substantiële investeringsgolf op korte termijn om
huurwoningen energie-efficiënt te maken. De € 400 miljoen komt ter beschikking van de
verhuurders in 2018 en 2019 en wordt gedekt door een tijdelijke verhoging van de energiebelasting.
Deze energiebelastingverhoging wordt lastenneutraal mogelijk gemaakt door de voorziene lagere
uitgaven van de SDE+-gelden vanaf 2018, zoals later beschreven onder grootschalige hernieuwbare
opwekking.

49

I.3 Industrie
Bij de sector industrie gaat het om de volgende maatregelen:
•

Energiebelasting (EB); zie beschrijving in paragraaf I.1

•

Energie-investeringsaftrek (EIA); zie beschrijving in paragraaf I.1

•

Meerjarenafspraken; zie beschrijving in paragraaf I.1

50

I.4 Verkeer en vervoer
Bij de sector Verkeer en vervoer gaat het om de volgende maatregelen:
•

Energie-investeringsaftrek (voor beschrijving zie paragraaf I.1)

•

Meerjarenafspraken (voor beschrijving zie paragraaf I.1)

•

Fiscale vergroening

•

Proeftuinen Duurzame Mobiliteit

•

Het Nieuwe Rijden

•

Duurzame Logistiek (Connect)

•

Lean and Green Logistiek

•

Lean and Green Personal Mobility

51

Naam

Fiscale vergroening (overige transportbelastingen)

Maatregelen

•

Vrijstelling van Motorrijtuigenbelasting (MRB) voor zuinige
personenauto’s

•

Belasting personenauto’s en motorrijwielen (BPM)
gebaseerd op de CO2-uitstoot

•

Fiscale bijtelling voor de auto van de zaak afhankelijk van
de CO2-uitstoot

•

Stimulering van zuinige auto’s d.m.v. MIA, VAMIL en KIAregelingen

Categorie

Belastingvoordeel

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Eigenaren en gebruikers van personenauto’s

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Het stimuleren van aanschaf lichtere en zuinige auto’s.

Effectiviteit

Groot, directe invloed op eindgebruiker

Status implementatie en planning

Lopend

Beschrijving
MRB: In de periode 2011 - 2013 zijn zeer zuinige auto’s vrijgesteld van MRB. Hieronder worden
verstaan dieselauto’s met een CO2-uitstoot kleiner of gelijk aan 95 gram per kilometer en
benzineauto’s met een CO2 -uitstoot kleiner of gelijk aan 110 gram per kilometer. De vrijstelling in
de MRB voor zeer zuinige auto’s vervalt per 1 januari 2014 voor zowel nieuwe als bestaande
personenauto’s.
BPM: Met ingang van 1 januari 2010 is de grondslag voor het vaststellen van de BPM gefaseerd
omgezet van de netto-catalogusprijs van een nieuwe personenauto naar de uitstoot van CO2-van
een auto. Vanaf 2013 wordt de BPM alleen nog geheven op basis van de CO2-uitstoot. In de periode
2011- 2013 zijn zeer zuinige auto’s vrijgesteld van BPM. De CO2-grenzen voor BPM-vrijstelling
worden periodiek aangescherpt, zodat steeds de meest zuinige auto wordt gestimuleerd.
Bijtelling: Voor zuinige auto’s van de zaak zijn lagere bijtellingspercentages van toepassing. In 2011 –
2013 ging het om de volgende percentages: 0%, 14%, 20% en 25%. Het is de bedoeling dat mensen
met een auto van de zaak, en die auto ook gebruiken voor privékilometers, kiezen voor een zeer
zuinige auto. De CO2-grenzen voor bijtellingscategorieën worden steeds aangescherpt. Auto’s
houden een verlaagde bijtelling voor een periode van 60 maanden.
MIA, VAMIL en KIA-regelingen: Zeer zuinige auto's en nulemissieauto’s kwamen in 2011 – 2013 in
aanmerking voor fiscale stimuleringsregelingen voor ondernemers. Een nulemissieauto is een auto
waarvan de CO2-uitstoot 0 gram per kilometer is. De milieu-investeringsaftrek (MIA) biedt voor
bedrijven de mogelijkheid de fiscale winst te verlagen. Met de VAMIL kan een investering op een

52

willekeurig moment worden afgeschreven, waardoor een rente- en liquiditeitsvoordeel kan worden
behaald. Bij de KIA-regeling gaat het om een regeling voor kleinschaligheidsinvesteringsaftrek.
Naam

Proeftuinen duurzame mobiliteit

Categorie

Subsidies

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Bedrijven en instellingen

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Aanschaf en in de praktijk ervaren van zuiniger voertuigen op
andere brandstoffen dan benzine of diesel

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Het programma Proeftuinen Duurzame Mobiliteit loopt van
2009 tot 2014

Proeftuinen Duurzame Mobiliteit: Electrisch Rijden
Binnenkort verschijnt een nieuw Plan van Aanpak Electrisch Rijden, voor de periode 2011-2015,
waarin is aangegeven dat er een opschaling komt naar 20.000 electrische voertuigen in 2015 plus
nog scooters, innovatieve fietsen en boten. Energiebesparing: 0,05 PJ. Dit zou een reductie van CO2
uitstoot moeten opleveren van 0,5 Mton, alsmede schonere lucht en minder geluidhinder m.n. in
binnensteden en minder afhankelijkheid van fossiele brandstof.
Binnen dit programma is ingezet om hybride en electrisch rijden te stimuleren. En hebben 9
projecten subsidie gekregen om het rijden met elektrische voertuigen voor verschillende
deelmarkten en verschillende voertuigen te ervaren. Hiermee worden knelpunten en
belemmeringen onderkend voor grootschalige marktintroductie, die vervolgens aangepakt kunnen
worden.
Proeftuinen duurzame mobiliteit: rijden op waterstof
Doel van deze proeftuin is door praktijkvoorbeelden de ontwikkeling en acceptatie van de
technologie te stimuleren en de belangrijkste barrières weg te nemen. Het moest een verdere stap
zijn in de richting van de implementatie van rijden op waterstof met auto’s en tankstations.

Eind 2009 is een tenderprogramma rijden op waterstof uitgeschreven. De voorstellen die toen
werden ingediend voldeden niet aan de kwaliteitseisen. Besloten is om de middelen voor het
programma aan te houden. Deze worden ingezet in het nieuw uitgebrachte programma Rijden op
Waterstof (april 2013) en zijn zowel bedoeld voor voertuigen als waterstoftankinfrastructuur.

Proeftuinen duurzame mobiliteit: rijden op biogas en hogere blends biobrandstoffen
Doel van dit programma is emissiereductie brandstofbesparing en CO2-reductie bij personenauto’s,
bestelauto’s en lichte vrachtwagens te stimuleren en de acceptatiegraad daarvan te bevorderen. De
mogelijkheden van het rijden op biogas en hogere blends biobrandstoffen in de praktijk zijn daarbij
onderzocht en er is gekeken naar de kenlpunten van toepassing in de praktijk. Het programma is
53

opengesteld in 2011 en de projecten hebben doorgelopen tot eind 2013. Het programma wordt
momenteel geevalueerd.
Proeftuinen duurzame mobiliteit: Truck van de toekomst
Het Plan van aanpak Truck van de Toekomst is tot standgekomen na uitvoerige consultatie van
betrokkenen uit het veld. Conclusie van deze consultatie was dat er veel kansen zijn voor
brandstofbesparing en CO2 reductie in het goederenvervoer over de weg, maar dat deze niet
massaal worden verzilverd vanwege onbekendheid van bedrijven met kansen en/of en in de praktijk
onduidelijk en onbewezen zijn van de kansen qua effectiviteit, betrouwbaarheid en
bedrijfseconomische ratio.
Het Plan van Aanpak bouwt hierop voort door o.a. het opzetten van een Proeftuinenprogramma
Truck van de Toekomst om de meerwaarde en effectiviteit van kansen in de praktijk te
demonstreren en het ontwikkelen van een Kennisloket Truck van de Toekomst, waarin kennis
gebundeld en overgedragen kan worden.
Zie Kamerstukken II, 2009/2010, 31209, nr. 122. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31209122.html
Proeftuinen duurzame mobiliteit: innovatieve OV-bussen
Eind 2008 zijn zes proefprojecten gestart voor OV-bussen op waterstof of aardgas of biogas. ZuidHolland, Gelderland, de stadsregio’s Amsterdam en Rotterdam en de regio’s Eindhoven en Twente
nemen deel aan een regeling voor innovatieve OV-bussen.
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft middelen ingezet beschikbaar voor
praktijkproeven in de dagelijkse OV dienstuitvoering. OV-bedrijven dragen ook geld bij. Er worden
daarvoor nieuwe ontwikkelde voertuigconcepten ingezet. EDit programma heeft tot doel aan
concessieverleners en ov bedrijven inzicht te gegven in de operationele inzet mogelijkheden van
schone bussen. Momenteel rijden in Nederland zo’n vijfduizend OV-bussen rond.
Proeftuinen duurzame mobiliteit: Intelligente transportsystemen
Doel is het aanjagen van location aware mobility services: hoe bereik je een groep reizigers of auto’s
op een bepaald wegsegment of traject en hoe kun je nuttige data (bv. doorstroming, preferentiële
toegang) uit deze groep halen. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van open source en van de
ontwikkeling van een technisch platform voor communicatie tussen mobiele apparaten en meerdere
dienstverleners. Deze proeftuin is opgegaan in het programma Beter benutten dat in 2011 van start
is gegaan in Nederland.
Proeftuinen duurzame mobiliteit: duurzame mainports
Door beide mainports (luchthaven Schiphol en Zeehaven Rotterdam) zijn CO2-reductiedoelstellingen
geformuleerd. Het deelprogramma duurzame mainports wil aansluiten op de voorstellen die door
beide mainports zijn ontwikkeld. De bijdrage van het rijk is erop gericht om opgedane kennis en
ervaring te ontsluiten en succesvolle projecten verder op te schalen.
Er zijn 3 verschillende regelingen uitgevoerd: Well to Wing, Walstroom en LNG binnenvaart. Well to
wing ondersteunt de ontwikkeling van biobrandstoffen voor de luchtvaart (KLM). Hiervoor is een
gesloten regeling gemaakt. Walstroom beoogt minder vervuilende uitstoot en geluidshinder in de

54

haven, hiervoor loopt een proeftuin met een ferrymaatschappij (Stena). De regeling LNG
binnenvaart richt zich op vulpunten voor vloeibaar gas.

55

Naam

Programma “Het nieuwe rijden” (HNR)

Categorie

Training en opleiding
Subsidies

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

(aspirant) autogebruikers; intermediaire organisaties
(wagenparkbeheerders, rijscholen, brancheorganisaties, e.d.)

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Rijgedrag en aankoopgedrag

Effectiviteit

Verschilt: sommige activiteiten zijn direct op eindgebruiker
gericht, andere activiteiten proberen de eindgebruiker te
bereiken via intermediaire organisaties.

Status implementatie en planning

Lopend (sinds 1999).

Beschrijving
Beschrijving
Programma HNR stimuleert (aspirant) rijbewijsbezitters en wagenparkbeheerders in energieefficiënt en veiliger aankoop- en rijgedrag. Uit praktijkcijfers blijkt dat toepassen van HNR tenminste
6% brandstof bespaard. Naast deze kostenbesparing draagt HNR bij aan grotere verkeersveiligheid
en meer rijcomfort
Het programma HNR beoogt de uitstoot van Co2 in het personen-vervoer in de periode oktober
2010 tot oktober 2014 met minimaal één megaton (1 miljoen ton) structureel te reduceren. Hiertoe
zijn de afgelopen jaren vele producten ontwikkeld en projecten uitgevoerd, gericht op specifieke
doelgroepen zoals jongeren en de zakelijke rijder.
De uitvoering van het programma is ondergebracht bij het Instituut voor Duurzame Mobiliteit
(IvDM). Het IvDM is een stichting die opereert namens brancheorganisaties RAI Vereniging, BOVAG,
Vereniging Focwa Schadeherstel en Stiba.
Het programma loopt per oktober dit jaar af. In het kader van het “Energieakkoord voor duurzame
groei” is in SER-verband afgesproken dat een aantal brancheverenigingen (RAI, BOVAG, VNA
alsmede de ANWB) een volgende stap voor het Nieuwe Rijden in het personenvervoer definiëren.
Deze brancheverenigingen hebben aangegeven kansen te zien om op deze wijze een bijdrage te
blijven leveren aan de reductie van CO2, ook gezien de mogelijkheden tot
(brandstof)kostenbesparing. Meer informatie is te vinden via http://www.hetnieuwerijden.nl/.

56

Naam

Duurzame Logistiek (Lean and Green Logistiek)

Maatregelen

Bedrijven worden ondersteund in het terugdringen van de CO2
uistoot van hun logistieke keten. Krijgen als zij dit realiseren
een Lean and Green award.

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Bedrijven met logistieke keten

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Het terugdringen van de CO2 uistoot van hun logistieke keten.

Effectiviteit

Positief

Status implementatie en planning

Lopend (Sinds 2014 staat Connekt hiermee op eigen benen)

Beschrijving
Lean and Green is een stimuleringsprogramma voor bedrijven en overheid dat wordt uitgevoerd
door Connekt. Met Lean and Green Logistics laten organisaties zien dat zij zich actief inspannen om
hun logistieke proces duurzamer te maken. Het stimuleert organisaties om te groeien naar een
hoger duurzaamheidsniveau, door maatregelen te nemen die niet alleen kostenbesparingen
opleveren, maar gelijktijdig milieubelasting reduceren. Als een organisatie met een Plan van Aanpak
kan aantonen dat zij 20% CO2 reductie kan behalen in vijf jaar tijd, komt zij in aanmerking voor de
Lean and Green Award. Organisaties die hun 20% CO2 doelstelling daadwerkelijk hebben
gerealiseerd, ontvangen de Lean and Green Star als symbool voor het bereiken van hun Lean and
Green ambitie. Met Lean and Green laten organisaties zien dat zij zich actief inspannen om hun
mobiliteitsproces duurzamer te maken.
Lean and Green Logistics is 5 jaar geleden, gefinancierd door IenM gestart, sinds 2014 staat
Connekt op eigen benen. Via stickers op de voertuigen wordt kenbaar gemaakt dat men deelnemer
is. Daarbij zijn veel grote bedrijven zoals Heinz en Bavaria aangesloten. Binnen dit programma
worden ook nieuwe werkwijzen ontwikkeld en gepromoot en via het L&G netwerk en de
ambassadeurs hiervan (logistieke managers van bedrijven) kennis uitgewisseld.
Inmiddels werkt L&G aan verdergaande stap via mogelijkheden om CO2 prestaties te meten en
daardoor ook verladers en vervoerders te prikkelen om verdergaande maatregelen te nemen.
Hiervoor zijn de eerste “Two Stars” inmiddels uitgereikt aan koplopers.
http://lean-green.nl/nl-NL/logistics/

57

Naam

Duurzame Personenmobiliteit (Lean and Green Personal
mobility)

Maatregelen

Bedrijven worden ondersteund in het terugdringen van de CO2
uistoot van hun medewerkers (woon-werk en zakelijk verkeer)
met 20%. Zij krijgen een award als zij dit realiseren.

Categorie

Stimuleringsprogramma /vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Grote en aansprekende bedrijven.

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Vervoersmiddelkeuze, rijgedrag medewerkers (woon-werk en
zakelijk verkeer).

Effectiviteit

Positief

Status implementatie en planning

Gestart in 2013

Beschrijving
Lean and Green is een stimuleringsprogramma voor bedrijven en overheid dat wordt uitgevoerd
door Connekt. Na het succes van de van het Lean dan Green programma logistiek is in het SER
akkoord afgesproken dit programma te verbreden naar personen mobiliteit. Doel is om 300
bedrijven in 2014 te ondersteunen in het maken van een plan van aanpak om de CO2 uitstoot van
hun personenmobiliteit met 20% terug te dringen. Voor een concreet plan van aanpak krijgen ze, na
toetsing door TNO een “award” en bij realisatie ervan een “star”. Via stickers op de voertuigen/
uitingen op de website wordt kenbaar gemaakt dat men deelnemer is. De eerste bedrijven hebben
eind 2013 hun award in ontvangst genomen (waaronder Cap Gemini en Mazar). Binnen dit
programma worden ook nieuwe werkwijzen ontwikkeld en gepromoot en via het L&G netwerk en de
ambassadeurs hiervan (logistieke managers van bedrijven) kennis uitgewisseld.
http://lean-green.nl/nl-NL/personal-mobility/wat-is-lean-and-green-personal-mobility/

58

I.5 Landbouw
Bij de sector landbouw gaat het om de volgende maatregelen:
•

Energiebelasting (EB); zie beschrijving in paragraaf I.1

•

Energie-investeringsaftrek (EIA); zie beschrijving in paragraaf I.1

•

Meerjarenafspraken (zie beschrijving in paragraaf I.1): Innovatie- en Actieprogramma Schone en
Zuinige Agrosectoren

•

Groen Beleggen en Financieren (MIA, Vamil); zie beschrijving in paragraaf I.1.

•

Innovatieprogramma Kas als energiebron

•

Subsidies, zoals MEI, IRE en Demonstratieprojecten

•

Intern CO2-vereveningssysteem voor de glastuinbouw

59

Naam

Subsidies (zoals MEI, IRE, Demonstratieprojecten Schoon en
Zuinig)

Categorie

3.1 Subsidies

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Landbouw, met name glastuinbouw

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in projecten met een positief effect op natuur en
milieu aantrekkelijker maken

Effectiviteit

Groot

Status implementatie en planning

lopende regelingen

Beschrijving
Er zijn verschillende subsidieprogramma’s binnen de landbouwsector die de ontwikkeling van
energie-efficiënte maatregelen en efficiënte energiesystemen bevorderen.
Het subsidieprogramma ‘Investeringen in energiebesparingen’ (IRE) biedt bedrijven in de
glastuinbouw een subsidie van 25 % op maatregelen om de energie efficiëntie te verhogen,
waarbij het maximale subsidiebedrag per investering kan verschillen. Subsidie kan ook
aangevraagd worden door clusters van bedrijven.
Het programma ‘Marktintroductie Energie-innovaties’ (MEI) heeft als doel om de invoering van
efficiënte energiesystemen door bedrijven in de glastuinbouw te bevorderen en te versnellen.
Investeringen in halfgesloten kassen moeten resulteren in een lokale CO2 emissiereductie van
ten minste 25 %.
De regeling demonstratieprojecten Schoon en Zuinig ondersteunt demonstratieprojecten die
moeten gaan over het toepassen van vernieuwende technieken die leiden tot energiebesparing, het
gebruik van duurzame energie en een reductie in de uitstoot van broeikasgassen. De subsidie
bedraagt maximaal 50% van de subsidiabele kosten en 70% indien het project wordt uitgevoerd
door een samenwerkingsverband van landbouwondernemingen.

60

Naam

Intern CO2-vereveningssysteem voor de sector

Categorie

4.1 Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Glastuinbouw

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Vergroten van bewustzijn van energieverbruik en stimuleren
van investeringen in energiebesparing door middel van het
invoeren van een plafond en marktprijs voor CO2

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Maatregel is in 2011 van start gegaan in glastuinbouw
(proeffase)

Beschrijving
De glastuinbouw is de belangrijkste energieverbruiker in de landbouw sector. Om de CO2 –
uitstoot te reguleren is een CO2-vereveningssysteem voor deze sector opgesteld. Het plafond
voor het systeem wordt vastgesteld door de overheid. Het invoeren van een marktprijs voor CO2
stimuleert bedrijven om in energie-efficiëntie te investeren.
De basis voor de emissies wordt gevormd door het gasverbruik met verrekening voor de
warmtelevering en CO2 levering. De CO2 prijs wordt gebaseerd op de prijs in het ETS.
Het CO2 vereveningssysteem zal niet worden gekoppeld aan het EU-ETS. Aan ongeveer 80
tuinbouw bedrijven wordt de mogelijkheid van opt-out geboden. Deze zullen uit het EU-ETS
systeem stappen en deel gaan nemen aan het interne CO2 vereveningssysteem.

61

Naam

Innovatieprogramma Kas als Energiebron

Categorie

2.6 Demonstratie

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Glastuinbouw

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Ontwikkeling en toepassing van innovaties die
energiebesparing mogelijk maken. Hierbij wordt zowel de
markt als het onderzoek betrokken.

Effectiviteit

De energie-efficiëntie van de glastuinbouw kwam uit op 53%
minder primair brandstofverbruik per eenheid product dan in
1990

Status implementatie en planning

Opgericht in 2002; lopend programma

Beschrijving
Het innovatieprogramma ‘Kas als energiebron’ bevat een strategie van 6 transitiepaden die
moeten leiden tot een duurzaam energiesysteem voor kassen, dat wil zeggen dat in 2020
nieuwe kassen energieneutraal en economisch rendabel kan worden geteeld. Hiernaast streeft
het programma naar reductie van gebruik fossiele grondstoffen en wil de glastuinbouw in 2020
leverancier zijn van duurzame warmte en elektriciteit.
In ‘Kas als Energiebron’ werken overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samen aan
langetermijn innovaties én aan maatregelen die op de korte termijn energie besparen. Het
programma hanteert hiervoor verschillende instrumenten, zoals een ontwerpwedstrijd,
demonstratieprojecten, communicatie en verspreiding van kennis en financiële ondersteuning.
Een van de innovaties die binnen het programma kas als energiebron is ontwikkeld, is Het
Nieuwe Telen. Met Het Nieuwe Telen kan door toepassing van nieuwe teelttechnieken tot 50%
energie bespaard worden. Hiernaast besteedt het programma onder andere aandacht aan
energiebesparende verlichting, (bio) wkk, zonne-energie en aardwarmte.

62

ANNEX II. ARTIKEL 4 STRATEGIE

Energy Efficiency Directive, artikel 4 – Renovatiestrategie
(versie 13 maart 2014)

1. Introductie
In december 2012 is de EED, the Energy Efficiency Directive, vastgesteld. Deze Energie Efficiëntie
Richtlijn is geïntroduceerd met de bedoeling om het energieverbruik met 20% te doen verminderen
in 2020. Deze strategie van energie-efficiëntie richt zich op allerlei beleidsvelden; in deze notitie
wordt ingegaan op de gevraagde lange termijn strategie op het gebied van renovatie van gebouwen,
zoals beschreven in artikel 4 van de EED.

2. EED artikel 4
In december 2012 is het Europees Parlement akkoord gegaan met de EED, de Energie Efficiëntie
Richtlijn. In artikel 4 van deze richtlijn wordt van de lidstaten gevraagd een lange termijn strategie op
te stellen voor de renovatie van gebouwen.
Renovatie van gebouwen
De lidstaten stellen een langetermijnstrategie vast om in te zetten op investeringen in de renovatie
van het nationale, openbare en particuliere bestand van woningen en bedrijfsgebouwen. Deze
strategie houdt het volgende in:
a) een overzicht van het nationale gebouwenbestand, waar passend op basis van statistische
steekproefneming;
b) de bepaling van kosteneffectieve aanpakken van betreffende renovaties naargelang van het
gebouwtype en het klimaat- type;
c) beleid en maatregelen om kosteneffectieve grondige renovatie van gebouwen, onder meer in
gefaseerde vorm, te stimuleren;
d) een toekomstgerichte perspectief om investeringsbesluiten van particulieren, de bouwsector en
financiële instellingen te begeleiden;
e) een op feitelijke gegevens gebaseerde raming van de verwachte energiebesparing en van de
voordelen in ruimere zin.
Een eerste versie van de strategie wordt uiterlijk 30 april 2014 bekendgemaakt; de strategie wordt
vervolgens om de drie jaar geactualiseerd en telkens als onderdeel van de nationale energieefficiëntieplannen aan de Commissie voorgelegd.
63

De basis van het Nederlandse antwoord op deze gevraagde lange termijn strategie wordt gevormd
door het onlangs gesloten Energieakkoord, dat onderschreven is door zo’n 40 partijen, publiek en
privaat, met stevige ambities, doelen, intenties en afspraken ten aanzien van energiebesparing op
vele terreinen in Nederland, voor de korte, middellange en lange termijn. Naast het uitvoeren van
het Energieakkoord wordt ander staand beleid op het gebied van energiebesparing verder de
komende jaren uitgevoerd.
Leeswijzer
De vragen a) en b) worden beantwoord door de bijlagen 8.a. Energiebesparing: Een samenspel van
woning en bewoner – Analyse van de module Energie WoON 2012, en 8.b. Verbetering
referentiebeeld utiliteitssector (voorraadgegevens, energiegebruik, besparingspotentieel,
investeringskosten, arbeidsinzet).
De vragen c), d) en e) worden door middel van het Energieakkoord beantwoord. De verschillende
relevante onderdelen ten behoeve van een renovatiestrategie voor de gebouwde omgeving worden
in de onderdelen 3. tot en met 7. behandeld en besproken. Bijlage 8.c. Achtergronddocument bij
doorrekening SER Energieakkoord – sector Gebouwde omgeving, biedt meer informatie over de
doorrekening van het Energieakkoord, de effecten daarvan en de verwachte energiebesparing in het
vastgoed.

3. Het Energieakkoord
In september 2013 is het Energieakkoord voor duurzame groei getekend door ruim 40 partijen in
Nederland die actief zijn op het terrein van energie-efficiëntie en duurzame energieopwekking. De
partijen leggen hierin de basis voor een breed gedragen, robuust en toekomstbestendig energie- en
klimaatbeleid.
Met het Energieakkoord wordt sterk ingezet op energie-efficiëntie . Dit is van groot belang omdat
energie-efficiëntie niet alleen bijdraagt aan de voorzienings-zekerheid en de reductie van de CO2uitstoot, maar ook zorgt voor een lagere energierekening voor burgers en bedrijven en voor een
stevige werkgelegenheidsimpuls, in het bijzonder in de bouwsector. Er zijn onder andere afspraken
gemaakt over een nationaal energiebespaarfonds van 600 miljoen euro, een subsidie van 400
miljoen euro voor investeringen in de sociale huursector, stimulering en ontzorging in de
koopsector, versterking van de rol van gemeenten bij energie-efficiëntie , een indicatief energielabel
voor woningen, een Energie Prestatie Keuring voor bedrijven en utiliteitsgebouwen, betere naleving
en handhaving van de Wet Milieubeheer en aanvullingen op de energiebesparingsafspraken met de
industrie.
De in het akkoord afgesproken maatregelen leiden tot een energiebesparing van 22 tot 60 PJ in
2020. In aanvulling daarop zijn afspraken gemaakt om het energiebesparingspotentieel in
verschillende sectoren verder te ontsluiten. De gemaakte afspraken leiden opgeteld tot een
besparing van 100 PJ in 2020 en geven tevens invulling aan de Europese verplichting om in de
periode 2014-2020 gemiddeld 1,5% te besparen op het finale energieverbruik.

64

Met de maatregelen in het Energieakkoord die door ECN en PBL zijn doorgerekend worden bruto
investeringen met een omvang van 13 tot 18 miljard euro uitgelokt ten opzichte van de
referentieraming 2012 van PBL en ECN. Deze investeringen leiden volgens berekeningen van het EIB
bruto tot 103.000 tot 161.000 arbeidsjaren in de periode 2013-2020. Als gevolg van verschuivingen
in de bestedingen van burgers en bedrijven is het netto werkgelegenheidseffect lager. Netto zorgen
de investeringen voor circa 15.000 extra banen in de komende jaren. De gebouwde omgeving draagt
hier in grote mate aan bij.
Voor meer informatie zie bijlage……: Het Energieakkoord: Wat gaat het betekenen? Inschatting van
de gemaakte afspraken of http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2013-hetenergieakkoord-wat-gaat-het-betekenen-1087_0.pdf
Energiebesparing in de gebouwde omgeving
Energiebesparing in de gebouwde omgeving is een belangrijk onderdeel van het Energieakkoord. In
de gebouwde omgeving zijn er namelijk kansen om te komen tot een aanzienlijke energiebesparing.
De partijen die hebben getekend, hebben de bestaande doelstellingen herbevestigd:
•
•
•
•

de doelstellingen uit de Europese energie-efficiëntie richtlijn (EED), de herziening van de
richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD) en de richtlijn Ecodesign;
bestaande bouw: 300.000 bestaande woningen en andere gebouwen per jaar minimaal twee
labelstappen laten maken;
nieuwbouw: bijna-energieneutraal vanaf 2020 (en vanaf 2018 reeds voor overheidsgebouwen)
conform de EPBD-richtlijn;
huur: gemiddeld label B in de sociale verhuur en minimaal label C voor 80% van de
particuliere verhuur in 2020.

Met name de eerste bullet is erg belangrijk: In het Energieakkoord worden de doelstellingen uit de
EED herbevestigd. Voor artikel 4 van de EED zijn de tweede en vierde bullet vooral van belang. En
daar waar renovatie niet meer opgaat, zorgt nieuwbouw voor bijna-energieneutraal (derde bullet).
Het Energieakkoord richt zich op een reductie van 80-95% van de CO2-uitstoot in 2050 en een
aandeel van 16 procent in hernieuwbare opwekking in 2023. In het kader van de mondiale
klimaatafspraken heeft Nederland zich uitgesproken voor ten minste 40% CO2-reductie in 2030. In
het Energieakkoord is voor gebouwen afgesproken dat in 2030 wordt gestreefd naar ten minste
gemiddeld energielabel A. Alle nieuwe gebouwen moeten volgens de richtlijn EPBD vanaf 2020 bijnaenergieneutraal zijn. Bij de nadere uitwerking van deze doelen wordt gelet op haalbaarheid,
kosteneffectiviteit en betaalbaarheid voor burgers en bedrijven. In 2016 vindt een belangrijke
evaluatie van het akkoord plaats, waarbij de voortgang van het akkoord wordt beoordeeld en over
het vervolg wordt besloten met het oog op het bereiken van de in het akkoord overeengekomen
doelstellingen voor 2020 en 2030, inclusief het verkennen van aanvullende maatregelen waar
mogelijk en wenselijk. Tot en met 2016 zullen de maatregelen nader worden uitgewerkt die invulling
moeten geven aan de 2030-ambitie. De evaluatie wordt gebruikt voor verdere bijstelling van het
instrumentarium gericht op het bereiken van de doelen voor 2020, 2030 en 2050.

65

4. Hoofdlijn Strategie
Het uitgangspunt in het Energieakkoord is dat burgers en bedrijven zelf hun verantwoordelijkheid
nemen voor investeringen in energiebesparende maatregelen. De rol van de Rijksoverheid is om
waar nodig te faciliteren en te stimuleren en beperkende regelgeving aan te pakken. Met name op
het gebied van de financiering van energiebesparende maatregelen wordt een impuls gegeven
vanuit het Rijk met een Revolverend fonds voor energiebesparing van woningen en een subsidie
voor sociale verhuurders. Ook komen er extra middelen beschikbaar om gemeenten te
ondersteunen bij hun rol om op lokaal niveau energiebesparing te stimuleren en om de eigenaren
van woningen een (indicatief) energielabel te verstrekken. Het doel hiervan is het vergroten van de
bewustwording van energiebesparing. Het aanpassen van wet- en regelgeving is bijvoorbeeld van
belang bij de Stroomversnelling (deal tussen woningcorporaties en bouwers), waardoor het mogelijk
is ruim 100.000 woningen van woningcorporaties te renoveren tot nul-op-de-meter woningen.
Samen met de andere afspraken in het Energieakkoord en met het commitment van alle
ondertekenaars, verwachten we dat dit een samenhangende aanpak oplevert, die de komende jaren
zal zorgen voor een stevige impuls. Dit is goed voor de energie- en klimaatdoelstellingen, maar
vooral ook om de woonlasten van burgers te verlagen en extra bedrijvigheid en werkgelegenheid in
de bouw- en installatiesector en aanverwante sectoren te creëren.
Voor het commerciële en maatschappelijke vastgoed, waaronder kantoren, scholen en
zorggebouwen (utiliteitsbouw)is het onderdeel van het Energieakkoord dat betrekking heeft op de
Wet Milieubeheer (Wm) van belang. Een aantal besluiten hangend onder deze wet werkt ook ten
gunste van het Energieakkoord.
Een Borgingscommissie zorgt ervoor dat de afgesproken maatregelen worden genomen, en dat het
Energieakkoord niet bij intenties blijft. Op gezette tijden zullen de gemaakte resultaten vanuit het
Energieakkoord worden geëvalueerd; er kan dan besloten worden tot bijstelling van de te nemen
maatregelen indien onvoldoende resultaat wordt geboekt. In 2016 is de eerstvolgende integrale
evaluatie van het Energieakkoord voorzien.
Opzet uitwerking
De overheid faciliteert en stimuleert derden tot het nemen van energiebesparende maatregelen. En
pakt beperkende regelgeving aan. De renovatiestrategie van de overheid valt in die zin dan ook
uiteen in een drietal thema’s:
1. Informeren en bewustwording vergroten
2. Faciliteren
3. Financiële prikkels
Deze aanpak geldt zowel voor de woningbouw als voor de utiliteitsbouw. In deze strategie wordt
eerst de aanpak woningbouw behandeld, waarna de utiliteitsbouw aan de orde komt. Bij de
behandeling van zowel de woningvoorraad als de utiliteitsbouw komen eerst de kenmerken van
beide aan de orde met het besparingspotentieel.
66

5. Aanpak huur-/koopwoningen
Bij de aanpak van de woningbouw richt de overheid zich op informeren en bewustwording,
faciliteren en financiële prikkels. Onder informeren en bewustwording valt het Energielabel; Onder
faciliteren vallen de Stroomversnelling, de VNG ondersteuning, en Blok voor Blok; Onder financiële
prikkels vallen de energiebelasting, het Revolverend fonds, en de Subsidie sociale (ver)huurders.
5.1 Kenmerken woningvoorraad
De Nederlandse woningvoorraad per 1-1-2012 telt 7,14 miljoen woningen. Via steekproefonderzoek
is in 2012 de energetische kwaliteit van de woningvoorraad in beeld gebracht, wat per woning een
EnergieIndex (EI) oplevert. De steekproef is representatief voor de woningvoorraad.
De energetische kwaliteit van die woningvoorraad wordt geleidelijk aan steeds beter. In 2000 had
70% van de woningen nog een E, F of G label. In 2012 was dit nog maar 36%, waarbij vooral het
aantal G-label woningen sterk gedaald is. Slechts 20% van de woningen heeft een F of G label. De
Nederlandse woningvoorraad bestaat voornamelijk uit C en D labelwoningen.
Figuur 1: Mutaties van energielabels in de perioden 2000-2012

Het gemiddelde elektriciteitsverbruik van huishoudens is gestabiliseerd op iets boven de 3.200 kWh
per jaar. Het gasverbruik (gestandaardiseerd, dat wil zeggen vergelijkbaar gemaakt tussen de jaren)
heeft een dalende trend en is nu iets meer dan 1.600 m3 per jaar per huishouden.

67

Figuur 2: Gemiddeld gas- en elektriciteitsverbruik in periode 2004-2010

Besparingspotentieel in de woningvoorraad
Per labelstap kan worden weergegeven hoeveel energiebesparing (in GigaJoule (GJ), gas en
elektriciteit gesommeerd) gerealiseerd kan worden in de woningvoorraad. Eén GJ is 31,6 m3
aardgas, een gemiddeld verbruik van 1.600 m3 per woning staat gelijk aan 51 GJ.
Het verbeteren van alle woningen (voor zover mogelijk) naar label A niveau, kan in totaal 197 PJ
primaire besparing opleveren. Ter indicatie, het totale primaire energiegebruik in huishoudens was
511 PJ in 2011, waarvan driekwart gebouwgebonden verbruik en een kwart verbruik door
elektrische apparaten. Verbeteren van de hele Nederlandse woningvoorraad naar label A kan dus
39% besparing opleveren.
Gebruikte gegevens:
Energiebesparing: Een samenspel van woning en bewoner – Analyse van de module Energie WoON
2012. Casper Tigchelaar (ECN), Kees Leidelmeijer (RIGO), Augustus 2013, ECN–E—13-037.
5.2 Informeren en bewustwording vergroten
5.2.1 Energielabel
Het is de woningeigenaar die investeert in de energieprestatie van de woning. Over het algemeen is
de particuliere eigenaar-bewoner zich nog niet echt bewust van de kansen die verbetering van de
energieprestatie van de woning kunnen bieden voor zijn portemonnee en wooncomfort. En als hij
zich daarvan wel bewust is, dan zijn de drempels om echt tot actie over te gaan hoog. In het
Energieakkoord is hiervoor een breed en samenhangend programma opgenomen gericht op
voorlichting, financiële ondersteuning en vooral ontzorging.

68

Begin 2015 krijgen de eigenaren van alle woningen in Nederland die nog geen energielabel hebben
een indicatief energielabel van de Rijksoverheid. Het indicatieve energielabel is een eerste stap om
woningeigenaren bewust te maken van de energieprestatie van hun woning en de kosten die ze
mogelijk kunnen besparen door te investeren in energie-efficiëntie . De marktpartijen kunnen hierop
aansluiten met de voorlichting en marketingcampagne die ze voornemens zijn te ontwikkelen. De
woningeigenaar heeft de mogelijkheid om de gegevens waarop het indicatief energielabel is
gebaseerd, aan te passen en te actualiseren via een internetpagina van de overheid. Ook kunnen ze
hier algemene adviezen vinden over mogelijk verbetermaatregelen.
Desgewenst kunnen zij een formeel energielabel laten registreren op deze internetpagina. Bij
verkoop, verhuur en oplevering van een woning is dit verplicht. Daarvoor moeten ze de ingevoerde
gegevens door een onafhankelijk deskundige op afstand laten valideren.
Het energielabel wordt een eenvoudig en toegankelijk instrument dat moet bijdragen aan
bewustwording van de woonconsument over de mogelijkheden van energie-efficiëntie . De
verwachting is daarom dat makelaars, taxateurs en andere professionals rondom het verkoopproces
actief zullen bijdragen zodat op het moment van transactie de verkopende partijen aan hun
verplichting voldoen. Een sanctie blijft echter noodzakelijk vanuit de herziene EPBD.
5.3 Faciliteren
5.3.1 Stroomversnelling
Vier bouwers en zes woningcorporaties tekenden 20 juni 2013, in het bijzijn van de minister voor
Wonen en Rijksdienst, een samenwerkingsovereenkomst ‘Stroomversnelling’ voor realisatie van de
eerste 11.000 nul-op-de-meter woningen Bij een succesvolle uitrol zijn tot en met 2020 100.000 ‘nulop-de-meter’ renovaties gepland. Negen bouwbrancheorganisaties en zestien corporaties hebben
zich met een steunbetuiging al aangesloten bij deze uitrol.
De essentie van het concept ‘nul-op-de-meter is het idee dat de besparing op de energierekening
wordt aangewend om de renovatie van de woningen naar energieneutrale woningen te financieren.
Om aan te kunnen tonen dat de woning na renovatie vrij is van energiekosten, geven de
bouwbedrijven hiertoe garanties aan de verhuurders. Financieel zijn deze renovaties alleen mogelijk
door forse innovaties en industriële opschaling die leiden tot betere woonproducten en aanzienlijk
lagere kosten van toekomstige renovaties.
Groot winstpunt van de Stroomversnelling is dat huurders van relatief slechte woningen met hoge
energierekeningen een comfortabele en duurzame woning krijgen tegen dezelfde woonkosten.
Daarnaast gebruiken corporaties de nieuwe geldstroom om te investeren in de waarde van hun
vastgoed en de leefbaarheid van wijken, zonder overheidssubsidies. Bijkomend voordeel is dat dit
samenwerkingsverband de bouwsector veel werkgelegenheid brengt. Bovendien levert de
Stroomversnelling een bijdrage aan duurzaamheidsdoelstellingen.
In het kader van de Stroomversnelling wordt onderzocht of een aanpassing in de wet- en regelgeving
nodig is om projecten met een hoge besparingsambitie, zoals nul-op-de-meter woningen mogelijk te
maken. Concreet wordt onderzocht of huurders en verhuurders afspraken kunnen maken over een
maandelijkse vergoeding (die geen deel uitmaakt van de huur) om de kosten voor renovaties met
een zeer hoge besparingsambitie te dekken. Het gaat hierbij om een generieke regeling die van
69

toepassing is voor projecten, waarbij energiebesparende voorzieningen zodanig worden
gecombineerd met energieopwekkende voorzieningen dat het netto energieverbruik van een
woning (inclusief gebruik van huishoudelijke apparaten) nagenoeg tot nul wordt gereduceerd.
Daarnaast is in het Energieakkoord de afspraak gemaakt dat onderzocht zal worden in hoeverre het
nodig en mogelijk is dat de huursector (naast particulieren en vve’s) ook gebruik kan gaan maken
van het verlaagde energiebelastingtarief voor lokaal opgewekte stroom. Verder zal worden
onderzocht of het Revolverend fonds energiebesparing uit het Woonakkoord hierbij kan worden
ingezet (zie 5.4.1).
5.3.2 VNG ondersteuning
Gemeenten en provincies ondernemen al diverse activiteiten om energie-efficiëntie in de gebouwde
omgeving te stimuleren. Om een gerichte impuls te geven aan energie-efficiëntie en duurzame
energieopwekking als onderdeel en medevliegwiel van de energieke samenleving is echter iets
extra’s nodig. Om de energieke samenleving waarin burgers en bedrijven zelf initiatieven nemen te
ondersteunen is in het Energieakkoord afgesproken dat er in de periode 2014-2016 15 miljoen euro
beschikbaar is voor een ondersteuningsstructuur voor en in gemeenten en op regionaal niveau
(bijvoorbeeld in de vorm van een energieloket). Het voortouw voor het uitwerken van deze
ondersteuningsstructuur ligt bij de VNG. De VNG heeft, om te komen tot een plan van aanpak, een
bouwteam en een bestuurlijke stuurgroep ingericht, die diverse gesprekken voeren met gemeenten,
partijen uit de energieke samenleving, kennisinstellingen en medeondertekenaars van het
Energieakkoord over de meest doelmatige en efficiënte wijze van inzet van de middelen. Eerste
kwartaal 2014 worden tussen het Rijk en de VNG hierover nadere afspraken gemaakt.
5.3.3 Blok voor Blok
Blok voor blok moet een beweging op gang brengen om op grote schaal energie te besparen in
bestaande bouw.
Veertien projecten zijn van start gegaan met het kennis- en leertraject blok voor blok. Onder meer
marktpartijen, gemeenten, corporaties en provincies voeren een gezamenlijk plan uit om minimaal
1.500 - 2.000 woningen in één gemeente flink energiezuiniger te maken.
Het tempo en de omvang van de aanpak daarvan moet omhoog, was de stelling bij het
startschot voor de grootschalige aanpak van energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving. Bij elkaar
moeten deze projecten zorgen voor vergaande besparing in minstens 23.500 woningen. De
investeringen door de marktpartijen voor de uitvoering zullen vele malen hoger zijn dan de
toegekende subsidiebedragen.
In de blok voor blok-projecten werken minstens 3 marktpartijen samen in een consortium. Ze delen
hun kennis en ervaring om zo te komen tot een mogelijke landelijke introductie van deze manier van
werken. Voor de uitvoering van de projecten zijn investeringen uit de markt nodig. De subsidie van
de Rijksoverheid was alleen bedoeld om een bijdrage te leveren in de extra proceskosten tijdens de
pilotfase.
Zo is het de bedoeling een beweging op gang te brengen om energieneutraliteit tot realiteit te
maken. Met de Energiesprong wordt geëxperimenteerd in diverse energieneutrale projecten op het
gebied van woningbouw. En in 2013 is het programma Gebieden Energieneutraal (GEN) tot een
70

afronding gekomen. GEN, bestaande uit een consortium van marktpartijen, had tot doel de
marktintroductie van energieneutrale nieuwbouw en renovatie op gebiedsniveau voor te bereiden
en heeft veel kennis en ervaringen opgeleverd ten behoeve van (markt-)partijen. Uitgangspunten
waren een repeteerbare aanpak en oplossingen die zonder subsidie levensvatbaar en rendabel zijn.
Dit programma wordt geëvalueerd; de uitkomsten zullen medio 2014 beschikbaar zijn.
5.4 Financiële prikkels
5.4.1 Energiebelasting
De overheid heft belasting over het verbruik van elektriciteit en aardgas. Energieleveranciers betalen
deze belasting aan de Belastingdienst. Zij kunnen de belasting doorberekenen aan hun klanten. In
vergelijking met de landen om ons heen ligt de energiebelasting in Nederland op een relatief hoog
niveau. De overheid wil dat er zuiniger en efficiënter omgegaan wordt met energie. De
energiebelasting geeft een financiële stimulans voor energie-efficiëntie . In sommige gevallen geldt
er een vrijstelling van energiebelasting. Bijvoorbeeld als een gebouweigenaar zelf elektriciteit of
warmte opwekt voor eigen gebruik.
5.4.2 Revolverend fonds
Met het Revolverend fonds zorgt het Rijk er samen met cofinanciers voor dat nieuwe
financieringsmogelijkheden beschikbaar komen voor zowel eigenaar-bewoners als verhuurders die
energiebesparende maatregelen willen realiseren aan hun woningen. Daarnaast wordt onderzocht
of het mogelijk is om ook leningen te laten aanbieden aan verenigingen van eigenaren (vve’s).
Eigenaar-bewoners
Een deel van het Revolverend fonds voor eigenaar-bewoners is genaamd de Stichting Nationaal
Energiebespaarfonds (NEF). Het NEF is op 21 januari 2014 van start gegaan met het aanbieden van
laagrentende leningen aan eigenaar-bewoners. De cofinanciers die 225 miljoen euro leveren zijn: de
Rabobank en de ASN Bank. Met de 75 miljoen euro rijksgeld is er in totaal 300 miljoen euro
beschikbaar voor leningen voor eigenaar-bewoners.
Op de website Ikinvesteerslim.nl kunnen eigenaar-bewoners een lening aanvragen voor
energiebesparende maatregelen. De leningen kunnen van 2.500 euro tot 25.000 euro belopen. Er
geldt een limitatieve lijst van energiebesparende maatregelen waar de lening aan mag worden
besteed. De stichting NEF monitort onder meer het aantal leningen dat is toegekend, het
uitgeleende bedrag per lening, het totale bedrag aan leningen en de maatregelen waaraan de
leningen zijn besteed en rapporteert hierover driemaandelijks aan de minister voor Wonen en
Rijksdienst.
Verhuurders
In het woonakkoord is 75 miljoen euro ter beschikking gesteld voor energie-efficiëntie door
verhuurders. De rijksbijdrage dient ook in dit geval gepaard te gaan met 225 miljoen euro
cofinanciering. Het fonds is bedoeld voor zowel woningcorporaties als private verhuurders van
huurwoningen. Het is het voornemen de leningen voor verhuurders te richten op projecten voor
bestaande huurwoningen met een hoge energiebesparingsambitie. Dit kunnen bijvoorbeeld
71

projecten zijn waarin huurwoningen gerenoveerd worden tot nul-op-de-meter woningen. Van
belang bij dit soort ambitieuze projecten is dat voldoende maatregelen worden genomen om de
(financiële) risico’s voor de huurder te beperken. Verhuurders kunnen zelf in samenwerking met
bouwers komen tot robuuste proposities voor huurders en daarmee tot waardevolle en goed
beheersbare projecten. De verhuurders krijgen een rentevoordeel op het deel van de lening dat met
rijksgeld wordt aangeboden. Dit rentevoordeel geeft verhuurders die op projecten met een hoge
energiebesparingsambitie inzetten een extra financiële steun bovenop de subsidie waarvoor zij in
aanmerking kunnen komen.
Het is de intentie dit fonds zo te organiseren dat het Rijk leningen ter beschikking stelt voor een
kwart van de benodigde investering. De verhuurder kan dan zelf de benodigde cofinanciering kan
aantrekken. Verhuurders kunnen daarvoor hun gebruikelijke financieringsmethoden benutten.
Vanuit het oogpunt van eenvoud van de organisatie en de snelheid van de totstandkoming van het
fonds heeft deze aanpak grote voordelen. Het fondsdeel voor verhuurders kan naar verwachting
halverwege 2014 in werking treden.
Verenigingen van eigenaren
In de concept begroting voor Wonen en Rijksdienst voor 2014 is een aanvulling op het Revolverend
fonds opgenomen van 35 miljoen euro. Bekeken wordt of het mogelijk is met dit bedrag financiering
aan te bieden voor energiebesparing door verenigingen van eigenaren (vve’s). De appartementen
van vve’s bieden nog grote kansen voor energiebesparing. Banken bieden nu echter niet of zeer
beperkt leningen voor vve’s aan vanwege de bijzondere aansprakelijkheidsstructuur van vve’s en
deels ook vanuit onbekendheid met deze doelgroep. Uit eerste gesprekken met banken, komt naar
voren dat een bijdrage van het Rijk hier verandering in kan brengen.
Aanbod van leningen vanuit het Revolverend fonds voor vve’s kan een belangrijke stimulans
opleveren voor vve’s om werk te maken van energie-besparing. Daarnaast kan het
ervaringsgegevens opleveren voor banken waarmee zij vervolgens zelf financieringsproducten voor
vve’s kunnen ontwikkelen. Dit sluit ook goed aan bij de afspraak in het Energieakkoord om
belemmeringen voor vve’s voor het nemen van energiebesparende maatregelen in kaart te brengen
en waar mogelijk weg te nemen.
5.4.3 Subsidie sociale (ver)huurders
De 400 miljoen euro subsidie die het Rijk beschikbaar stelt voor verhuurders van sociale woningen
wordt zoals afgesproken in het Energieakkoord ingezet bij investeringen in energie-efficiëntie van
sociale huurwoningen in de periode 2014-2017. De middelen worden in 2018-2019 uitbetaald aan
de verhuurders. De aanvragers regelen zelf de voorfinanciering van het subsidiebedrag.
De regeling betreft een éénmalige bijdrage aan de renovatie van sociale huurwoningen met een
maximale huurgrens van 699,48 euro. Om te zorgen voor voldoende resultaat wordt ingezet op een
verbetering van de energieprestatie met drie labelstappen of meer. Daarnaast moet minimaal
energielabel B worden gerealiseerd voor corporatiewoningen (de doelstelling in het Huurconvenant
voor corporaties). Voor de particuliere verhuurders zou minimaal label C, zoals opgenomen in het
Huurconvenant voor particuliere verhuurders moeten worden gerealiseerd. Hiermee is de
subsidieregeling met name gericht op het verbeteren van woningen met lagere labels (D tot en met
72

G) naar minimaal label B, respectievelijk C. In deze categorieën valt de meeste energiewinst te
behalen.
De vormgeving van de regeling zal een aantal maanden vergen. De planning is de regeling rond de
zomer van 2014 gereed te hebben. Er zal tijdig worden begonnen met heldere communicatie over
de regeling, zodat de potentiële aanvragers zich hierop kunnen voorbereiden. Dit wordt samen met
de betrokken partijen uitgevoerd.

6. Aanpak utiliteitsbouw
Bij de aanpak van de utiliteitsbouw richt de overheid zich op informeren en bewustwording,
faciliteren en financiële prikkels . Onder informeren en bewustwording vallen de Wet Milieubeheer
(Wm) met het Activiteitenbesluit, en de voorbeeldrol van de Rijksoverheid; Onder faciliteren vallen
Green Deals, en de EPK Pilot; Tenslotte valt onder financiële prikkels de EIA.
6.1 Kenmerken utiliteitsbouw
De utiliteitsbouw is divers wat betreft samenstelling. De gebouwen hebben uiteenlopende functies
(kantoren, scholen, ziekenhuizen, winkels etc.) en verschillen sterk in gebruiksoppervlak. Net zo
uiteenlopend is de energetische kwaliteit van de utiliteitsbouw.
Er is niet een enkele gegevensbron beschikbaar die alle gevraagde informatie levert. Via combinatie
van bronnen, registraties en steekproefonderzoeken, is toch een adequaat beeld beschikbaar van de
utiliteitsbouw.
De voorraad utiliteitsgebouwen in Nederland beslaat circa 600 mln m2 Bruto VloerOppervlak (BVO).
Ter referentie: in de woningvoorraad is dat circa 1.000 mln m2. Veruit het grootste deel (bijna 80%)
van de utiliteitsbouw valt in de sector “Diensten”.
De energie intensiteit verschilt sterk per type utiliteitsgebouw. Het rekenkundig gemiddelde van
utiliteitsgebouwen binnen de dienstensector is 13m3 gas/m2 BVO en 80 kWh/M2 BVO.
Het totale gasverbruik binnen de dienstensector komt op 181PJ en het totale elektriciteitsverbruik
op 128 PJ. De onderverdeling per gebouwtype is te zien in figuur 3.

73

Figuur 3: Procentuele verdeling gasverbruik (181 PJ) en elektriciteitsverbruik (128 PJ)
Dienstensector, naar gebouwtype

Gebouwtype

% PJ gas verbruik

% PJ elektriciteitsverbruik

% BVO mln m2

% Aantal gebouwen

Kantoor

20%

19%

18%

17%

Bedrijfshal

17%

34%

31%

8%

Eten en drinken

10%

11%

6%

16%

Groepspraktijken

6%

3%

4%

13%

Winkel zonder koeling

6%

6%

6%

22%

Verpleeg

5%

3%

3%

1%

Ziekenhuizen

5%

2%

2%

0%

Sport accommodatie

4%

3%

4%

3%

Autobedrijf

4%

4%

5%

5%

Logies overig

3%

2%

3%

2%

Onderwijs secundair

3%

1%

4%

1%

Onderwijs primair

2%

1%

3%

3%

Sauna

2%

0%

0%

0%

Winkel met koeling

2%

5%

1%

3%

Overige 10 gebouwtypen

10%

7%

12%

7%

Totaal Diensten

181

128

473

409.000

Besparingspotentieel in de utiliteitsbouw
Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) heeft berekeningen uitgevoerd die een indicatie geven
van het technisch besparingspotentieel voor gas en elektraverbruik in de utiliteitsbouw en de
daarmee gemoeide niveau van investeringen en arbeidsinzet. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen
het maximaal haalbaar technisch potentieel en het potentieel van maatregelen met een
terugverdientijd van minder dan 5 jaar (Wet milieubeheer), genomen op natuurlijke momenten.
Het maximaal haalbaar technisch besparingspotentieel voor gas is 67 PJ, bij alleen toepassing van
maatregelen die onder de Wet milieubeheer vallen 23 PJ. De daarmee gemoeide investeringskosten
zijn respectievelijk 18 miljard euro en 900 miljoen euro. De direct arbeidsinzet is respectievelijk
63.000 manjaar en 4100 manjaar.
Het maximaal haalbaar technisch besparingspotentieel voor elektriciteit is 29 PJ, bij alleen
toepassing van maatregelen die onder de Wet milieubeheer vallen 18PJ. De daarmee gemoeide
investeringskosten zijn respectievelijk 3,8 miljard euro en 800 miljoen euro. De directe arbeidsinzet
is respectievelijk 6100 manjaar en 1200 manjaar.
De omschrijving maximaal verwijst hierbij naar alle gebouwen binnen de dienstensector zonder
rekening te houden met de terugverdientijd, en alleen voor de maatregelen die in het onderzoek
beschouwd zijn. Als de ambities hoger liggen, dan is er meer mogelijk.
Voor de berekeningen is ECN uitgegaan van een aantal uitgangspunten om doorrekening van de
verschillende sectoren haalbaar te maken. Bij het gasverbruik zijn de maatregelen beschouwd die
het verbruik van energie voor ruimteverwarming reduceren. Naar schatting gaat dit over 96% van
74

het gasverbruik. Er wordt een pakket beschouwd van maatregelen bijvoorbeeld vervanging enkele
glas door isolerend glas, installeren van een HR ketel of het isoleren van dichte delen naar een Rc
van 3,5. Bij elektriciteitsverbruik is alleen gekeken naar maatregelen die het verbruik voor de functie
binnenverlichting reduceren. Binnenverlichting heeft betrekking op naar schatting 32% van het
totale elektriciteitsverbruik binnen de dienstensector.
Gebruikte gegevens:
Verbetering referentiebeeld utiliteitssector: voorraadgegevens, energiegebruik, beparingspotentieel,
investeringskosten, arbeidsinzet. J.M. Sipma (ECN), December 2013, ECN–E–13–069.
6.2 Informeren en bewustwording vergroten
6.2.1 Wet Milieubeheer/Activiteitenbesluit
Het Activiteitenbesluit (artikel 2.15) kent de verplichting dat “degene die de inrichting drijft alle
energiebesparende maatregelen neemt met een terugverdientijd van vijf jaar of minder.” Over de
wijze waarop deze verplichting moet worden ingevuld, bestaat nu veel onduidelijkheid. In dat kader
is over deze verplichting in het Energieakkoord afgesproken dat het “Rijk voor de
energiebesparingsverplichting uit de Wet Milieubeheer (Wm) concrete ‘erkende’ maatregellijsten
wettelijk zal verankeren in de regeling bij het Activiteitenbesluit“. Het gaat hierbij dus niet om de
introductie van een nieuwe verplichting. De ‘besparingsplicht’ is al van kracht sinds 1 januari 2008. In
het Energieakkoord is ‘slechts’ afgesproken om de bestaande verplichting te verduidelijken en tot
betere uitvoering te komen door introductie van een systematiek rond erkende maatregelen. Per
sector wordt daarom een lijst opgesteld met rendabele (terugverdientijd korter dan of gelijk aan vijf
jaar) energiebesparende maatregelen. Die systematiek is nieuw, maar de verplichting niet.
(In het SER akkoord zijn rond de ‘besparingsplicht’ ook afspraken gemaakt over een
‘Energieprestatiekeur (EPK), een expertisecentrum en prioriteit vanuit de bevoegde gezagen voor
uitvoering van artikel 2.15.)
Artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit geldt specifiek voor inrichtingen type A en B die jaarlijks
minimaal 50.000 kWh aan elektriciteit verbruiken of 25.000 m3 aan aardgas(-equivalenten). Voorts
geldt artikel 2.15 specifiek niet voor:
•
•
•

bedrijven die op grond artikel 2.15 kleingebruiker van energie zijn
bedrijven onder het Europese emissiehandelssysteem
glastuinbouwbedrijven die deelnemen aan het CO2 vereveningssysteem.

Verder geldt dat bedrijven die zijn aangesloten bij het convenant MJA3 worden geacht te voldoen
aan artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit. De introductie van de erkende maatregelensystematiek
leidt niet tot een wijziging in het functioneren van de huidige MJA-systematiek. Het zogenoemde
tripartiete overleg tussen bedrijfsleven, bevoegd gezag en Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) blijft functioneren.
Ten slotte geldt voor nieuwbouw niet ouder dan X jaar (de waarde van X wordt nog vastgesteld) en
voor gebouwen die (op grond van het BEG) een energielabel A (of mogelijk ook B) hebben, dat voor
de gebouwgebonden maatregelen al aan de besparingsverplichting wordt gedacht te zijn voldaan.
75

6.2.2 Voorbeeldfunctie Rijksoverheid
De Rijksoverheid maakt gebruik van de mogelijkheid om te demonstreren dat zij met een
alternatieve aanpak voor de renovatiestrategie kan bijdragen aan de beleidsdoelstellingen verwoord
in de EED. Die alternatieve aanpak bestaat, naast kosteneffectieve maatregelen bij natuurlijke
momenten van renovatie, beheer en onderhoud, uit de volgende maatregelen:
•
•
•
•
•

Toepassing duurzaam-inkoop eisen;
Krimp van de gebouwenvoorraad met prioriteit voor de afstoot van gebouwen met een slecht
energielabel;
Optimalisatie van de inregeling van energiesystemen;
Energie-prestatie adviezen aan beheerders van individueel vastgoed over kosteneffectieve
realisatie van besparingsmaatregelen;
Prestatiecontracten, waarbij het beheer van energie-installaties gedurende de looptijd van het
prestatiecontract wordt overgedragen, en de opdrachtnemer een bepaalde energiebesparing
garandeert.

Verder wil de Rijksoverheid het goede voorbeeld geven door invulling te geven aan de opdracht in
het Energieakkoord om samen met gemeenten projecten voor verduurzamen van de
energievoorziening in maatschappelijk vastgoed aan te jagen met een gebiedsgeoriënteerde aanpak.
Met deze aanpak creëren Rijk en gemeenten ankerpunten voor de ontwikkeling van lokale,
duurzame en kosteneffectieve energievoorzieningen. De VNG heeft aangekondigd hierin het
initiatief te nemen en daarbij een grootschalige introductie van deze aanpak te stimuleren. Zo laat
de overheid zien dat zij niet alleen zelf maatregelen neemt in het kader van de renovatiestrategie,
maar samenwerking zoekt met andere partijen om duurzame energievoorzieningen te realiseren die
passen in de beleidsdoelstellingen van de EED.
6.3 Faciliteren
6.3.1 Green deals
Bedrijven, maatschappelijke organisaties of overheden lopen soms tegen knelpunten aan als ze een
duurzaam initiatief willen realiseren. De Rijksoverheid kan dan helpen om deze barrières te
doorbreken door een Green Deal met ze aan te gaan.
Bij de ontwikkeling van duurzame initiatieven kunnen bedrijven, maatschappelijke organisaties en
andere overheden tegen barrières aanlopen. Bijvoorbeeld als ze een plan willen uitvoeren om
energie op te wekken of om zuiniger met water om te gaan.
De barrières kunnen verschillende oorzaken hebben. Soms zijn het wetten en regels die voor
vertraging zorgen. Een andere keer hebben initiatiefnemers moeite om geschikte
samenwerkingspartners te vinden. Ook lukt het soms niet om voldoende geld bij elkaar te krijgen. In
die gevallen kan de Rijksoverheid helpen. Ze sluit dan een Green Deal af en zet zich in om deze
knelpunten weg te nemen.
Nederland wil toe naar een economie waarin duurzaamheid en economische groei hand in hand
gaan. Groei die niet ten koste gaat van het milieu, maar rekening houdt met de leefomgeving en
behoeften van volgende generaties. De Green Deals passen daarin. Ze zorgen op korte termijn al
voor resultaat. Dit effect is nog groter, als andere partijen de Green Deal gaan navolgen.
76

Sinds de start in 2011 heeft de Rijksoverheid circa 150 Green Deals afgesloten met bedrijven,
maatschappelijke organisaties en andere overheden (zoals provincies en gemeenten). Deze Green
Deals hebben betrekking op energie, klimaat, water, grondstoffen, mobiliteit, biodiversiteit,
biobased economy, bouw en voedsel. De komende jaren wil het Rijk nog meer Green Deals afsluiten.
6.3.2 EPK Pilot
Gemeenten en bevoegd gezagen krijgen hulp bij hun wettelijke taak om toezicht te houden op
energiemaatregelen die bedrijven verplicht moeten nemen. Er komt een proef met de zogenoemde
Energie Prestatie Keuring (EPK), een APK voor bedrijven.
In het Energieakkoord is afgesproken dat een EPK-systeem wordt ingevoerd als pilot, maar gericht
op continuering na een evaluatie over twee jaar. Het plan moet nader worden uitgewerkt. Bedoeling
is dat gecertificeerde bedrijven bij al het zakelijk vastgoed eens in de vier of vijf jaar controleren of
de eigenaar genoeg energiebesparende maatregelen heeft genomen. Bedrijven en instellingen zijn
verplicht om energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder uit te
voeren, zoals beschreven in 6.2.1. In 2015 dienen de eerste pilots te worden opgeleverd. Nadat de
resultaten van de pilots beoordeeld zijn, zal besloten worden of de EPK een vrijwillig of een verplicht
karakter zal kennen.
6.4 Financiële prikkels
6.4.1 EIA
Via de Energie Investeringsaftrek (EIA) kunnen bedrijven fiscaal voordelig investeren in
energiezuinige technieken en duurzame energie. 41,5% van de investeringskosten kan afgetrokken
worden van de fiscale winst, bovenop de gebruikelijke afschrijving.
Daardoor wordt minder inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting betaald. Gemiddeld levert
de EIA 10% belastingvoordeel op. Naast dit belastingvoordeel leveren energiezuinige investeringen
ook een lagere energierekening op.
Op de Energielijst 2014 staan de mogelijkheden per branche aangegeven hoe er energie bespaard
kan worden met fiscaal voordeel van de EIA. Dit is een lijst met zo’n 160 energiezuinige
investeringen (op de Energielijst worden deze bedrijfsmiddelen genoemd), waarvoor gebruik
gemaakt kan worden van de EIA. Fiscale aftrek is mogelijk voor duidelijk omschreven investeringen
(specifiek), maar ook voor maatwerk investeringen (generiek) die een forse energiebesparing
opleveren.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland voert de Energie Investeringsaftrek (EIA) uit in
opdracht van het ministerie van Economische Zaken. Het budget voor 2014 is 111 miljoen euro.

7. Evaluatie Energieakkoord
Een Borgingscommissie zorgt ervoor dat de afgesproken maatregelen uit het Energieakkoord
worden genomen, en dat dit akkoord niet bij intenties blijft. Op gezette tijden zullen de gemaakte
77

resultaten vanuit het Energieakkoord worden geëvalueerd; er kan dan besloten worden tot
bijstelling van de te nemen maatregelen indien onvoldoende resultaat wordt geboekt. In 2016 is de
eerstvolgende integrale evaluatie van het Energieakkoord voorzien. In de Borgingscommissie zitten
alle partijen die het Energieakkoord hebben ondertekend, en wordt voorgezeten door een
onafhankelijke voorzitter (dhr. Drs. E.H.Th.M. Nijpels).
De resultaten van de evaluatie van het Energieakkoord zullen input vormen voor de rapportage aan
de Europese Commissie die over 3 jaar van elk lidstaat wordt verwacht ten aanzien van de EED,
Energie Efficiëntie Richtlijn, artikel 4, de renovatiestrategie.

8. Bijlagen (literatuur)
a. Energiebesparing: Een samenspel van woning en bewoner – Analyse van de module Energie
WoON 2012. Casper Tichelaar (ECN), Kees Leidelmeijer (RIGO), Augustus 2013, ECN-E-13-037.
b.
-

Verbetering referentiebeeld utiliteitssector:
voorraadgegevens
energiegebruik
besparingspotentieel
investeringskosten
arbeidsinzet
J.M. Sipma (ECN), December 2013, ECN-E-13-069.

c. Het Energieakkoord: Wat gaat het betekenen? Inschatting van de gemaakte afspraken of
http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2013-het-energieakkoord-wat-gaathet-betekenen-1087_0.pdf
d. Achtergronddocument bij doorrekening SER Energieakkoord – sector Gebouwde omgeving. C.
Tigchelaar, M. Menkveld (ECN), September 2013, ECN-E-13-045.

78

ANNEX III. JAARVERSLAG 2014 CONFORM REE ARTIKEL 24, LID 1

79

Artikel 3, lid 1,verwacht verbruik

2183 PJ (raming finaal verbruik)

Een raming van de volgende indicatoren voor 2012
2012 eenheid
Primair energieverbruik
3.269,14 PJ

toelichting
totaal energieverbuik

bron
CBS

energiebalans, aanbod,
omzetting en verbruik
CBS statline 6-8-2013
energiebalans, aanbod,
omzetting en verbruik
CBS statline 6-8-2013

Totaal eindenergieverbruik

1.959,62

PJ

energetisch finaal
verbruik, totaal
energieafnemers

CBS

Eindenergieverbruik per sector
— industrie

544,82

PJ

nijverheid (geen
energiesector)

CBS

— vervoer (opgedeeld tussen
479,63
passagiers- en goederenvervoer,
indien beschikbaar)
— huishoudens
429,25

PJ

CBS

PJ

particuliere huishoudens CBS

— diensten

505,92

PJ

dienstverlening +
landbouw en visserij +
waterbedrijven en
afvalbeheer (AVI's)

CBS

Bruto toegevoegde waarde per
sector
— industrie

67.968

CBS

CBS statline, bbp,
productie en
bestedingen 6-8-2013

— diensten

402.663

CBS

CBS statline, bbp,
productie en
bestedingen 6-8-2013

Beschikbaar inkomen van
huishoudens

264.151

mln euro bruto toegevoegde
waarde basisprijzen,
werkelijke prijzen
nijverheid (geen bouw)
en energie
mln euro bruto toegevoegde
waarde basisprijzen,
werkelijke
prijzenoptelling
commerciële en nietcommerciël
dienstenproducten
mln euro

CBS

Bruto binnenlands product (bbp) 599.338

CBS

Elektriciteit uit thermische
energieopwekking

mln euro Binnenlands product
(bruto, marktprijzen),
werkelijke prijzen
97.165.556 MWh
Totaal installaties

CBS

Elektriciteit uit
warmtekrachtkoppeling

53.115.143 MWh

CBS

Warmte uit thermische
energieopwekking

225.320

CBS statline, bbp,
productie en
bestedingen 6-8-2013
Nationale Rekeningen
2011 CBS publikatie,
kerncijfers
CBS statline,
elektriciteit, productie
en productiemiddelen
6-8-2013
CBS statline,
elektriciteit, productie
en productiemiddelen
6-8-2013
CBS statline,
elektriciteit, productie
en productiemiddelen
80
6-8-2013

TJ

productie stoom/warm
water

CBS

energiebalans, aanbod,
omzetting en verbruik
CBS statline 6-8-2013

energiebalans, aanbod,
omzetting en verbruik
CBS statline 6-8-2013
energiebalans, aanbod,
omzetting en verbruik
CBS statline 6-8-2013

Warmte uit
warmtekrachtinstallaties, met
inbegrip van industriële
afvalwarmte
Brandstofinput voor thermische
energieopwekking

225.308

TJ

productie stoom/warm
water

CBS

952.860

TJ

Totaal installaties

CBS

Passagierskilometers (pkm),
indien beschikbaar

186,0

mld km

Tonkilometers (tkm), indien
beschikbaar

45.021

CBS statline,
elektriciteit, productie
en productiemiddelen
6-8-2013
CBS statline,
elektriciteit, productie
en productiemiddelen
6-8-2013
CBS statline, gereisde
kilometers door
personen 6-8-2013

het totaal aantal
CBS
gereisde kilometers door
de Nederlandse
bevolking op Nederlands
grondgebied
mln
binnenlands vervoer
CBS + CBS statline,
ladington over weg 2012
Odyssee kwartaalreeks
km
goederenvervoor over
de weg 6-8-2013

Gecombineerdvervoerkilometers
(pkm + tkm), ingeval
passagierskilometers (pkm) en
tonkilometers (tkm) niet
beschikbaar zijn
Populatie 1-1-2011
16.730.348 inwoners per 1 januari 2012

CBS

CBS statline, bevolking
kerncijfers 6-8-2013

In sectoren waarin het energieverbruik stabiel blijft of groeit, analyseren de lidstaten de redenen daarvoor en
voegen zij hun beoordeling bij de ramingen.
Energieverbruik 3 procent hoger in 2012
Het energieverbruik in Nederland was in 2012 bijna 3 procent hoger dan in 2011. Het energiegebruik in de industrie
steeg met bijna 2%. Dit wordt veroorzaakt door een toename van het gebruik van restgassen met 13 PJ en van LPG
met 4 PJ; de toename van het aardgasverbruik was 1 PJ terwijl elektriciteit bijna 3 PJ daalde. Het verbruik van
huishoudens steeg met 6% wat te wijten is aan de koudere winter van 2011/2012 dan die van 2010/2011. Het
verbruik van diensten en landbouw steeg met 7%, ook (grotendeels) door de koudere winter.

81