Kosten en effecten van
statiegeld op kleine
flesjes en blikjes

Kosten en effecten van
statiegeld op kleine
flesjes en blikjes

Dit rapport is geschreven door:
Geert Bergsma
Geert Warringa
Ellen Schep
CE Delft, augustus 2017
Publicatienummer: 17.2L17.130
Statiegeld / Drankenverpakkingen / Flessen / Blik / Kosten / Effecten / Zwerfafval /
Afvalverwerking / Recycling
Opdrachtgever: Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Alle openbare CE-publicaties zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Geert Bergsma.
© copyright, CE Delft, Delft
CE Delft
Committed to the Environment
CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving.
Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis
van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele
veranderingen te realiseren. Al ruim 35 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij
CE Delft om dit waar te maken.

1

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Voorwoord
Tijdens dit intensieve onderzoek naar statiegeld op kleine flesjes en blikjes en
zijn we bijgestaan door vele partijen in het veld die wij daar hartelijk voor
willen bedanken. Speciaal willen we daarbij noemen:
 SRN (beheerder huidig statiegeld, veel data over het huidige systeem);
 Recycling Netwerk Nederland;
 CBL (feedback op effect in supermarkt);
 NVRD en leden (data over schoonmaken in de praktijk);
 Nedvang (inventarisatie recycling PET en kosten andere systemen);
 Returpack, Zweden (informatie over praktijk in Zweden);
 Dansk Retursystem, Denemarken (informatie over praktijk in Denemarken);
 Morssinkhof Plastics (informatie over het recyclingproces)
 Producenten van apparatuur ten behoeve van statiegeldsystemen (Tomra,
Anker Andersen en Lamson Group).
Ook willen wij onze klankbordgroep bedanken voor het regelmatig meedenken
en de uitgebreide feedback (in alfabetische volgorde):
Belangenvereniging tankstations (Beta), Centraal Bureaulevensmiddelenhandel
(CBL), Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie (FNLI), Federatie
Nederlandse Rubber– en Kunststofindustrie (NRK), Kennis Instituut Duurzaam
Verpakken (KIDV), Koninklijke Horeca Nederland (KHN), Natuur & Milieu,
Nederland Schoon, Nederlandse Brouwers, Nederlandse Vereniging
Frisdranken, Waters, Sappen (FWS), Nederlands vereniging van
reinigingsdiensten (NVRD), Plastic Soup Foundation, Raad Nederlandse
Detailhandel (RND), Recycling Netwerk Nederland, Stichting Kringloop Blik
(SKB), Stichting Retourverpakking Nederland (SRN), Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG), en Jan van der Kolk (voorzitter).
De inhoud van dit rapport is voor verantwoordelijkheid van de onderzoekers
van CE Delft.
Een groot deel van de leden van de klankbordgroep hebben gebruik gemaakt
van de mogelijkheid om de opinie van hun organisatie over dit rapport en
statiegeld weer te geven in een pagina in bijlage H (1 A4 per organisatie).
Deze bijlagepagina’s zijn niet voor verantwoordelijkheid van de onderzoekers
maar van de betreffende klankbordleden.
Tot slot ook dank voor onze reviewer prof Carl Koopmans die ons steeds
nuttige feedback heeft gegeven voor een goede feitelijke analyse. Zijn
commentaar is te vinden in bijlage G.
Wij hopen u met dit rapport meer inzicht te geven in de kosten en effecten
van statiegeld op blikjes en flesjes en de maatschappelijke discussie hierover
een stapje verder te helpen.
Geert Bergsma, projectleider CE Delft

2

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Inhoud

3

1

Inleiding

11

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Aanleiding
Centrale vraagstelling
Varianten van uitbreiding
Kosten en effecten van uitbreiding
Databronnen en onzekerheden
Leeswijzer

11
11
11
12
12
13

2

Huidige situatie

14

2.1
2.2
2.3
2.4

Inleiding
Verwerkingsroutes kleine plastic flesjes, blik en eenmalig glas
Statiegeldverpakkingen
Samenvatting huidig systeem

14
14
16
19

3

Varianten statiegelduitbreiding

20

3.1
3.2
3.3
3.4

Inleiding
Varianten van uitbreiding
Collectieve inleversystemen in winkelcentra of in de buitenruimte
Keuzes bij uitwerking

20
20
21
22

4

Kosten en opbrengsten uitbreiding statiegeldsysteem

24

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9

Inleiding
Uitgangspunten
Aanpak
Bruto kosten uitbreiding statiegeldsysteem
Materiaalopbrengsten en netto kosten uitbreiding
Bekostiging statiegeldsysteem en retourpercentage
Kosten per partij
Kosten van uitbreiding per type verpakking
Conclusie

24
24
25
26
34
37
39
41
42

5

Effecten op bestaande systemen

43

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Inleiding
Effecten minder PET in bronscheiding en AVI
Bespaarde kosten blik in PMD en AVI
Effecten glasrecycling
Conclusie besparing huidige afvalverwerking

43
43
45
45
46

6

Effect op zwerfafval

47

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

Inleiding
Effecten op hoeveelheid blikjes en flesjes in het zwerfafval
Lagere inzet schoonmaak of betere beeldkwaliteit?
Kostendaling legen openbare prullenbakken
Effect op plastic in het marine milieu (plastic soep)
Overige effecten
Conclusie

47
47
52
58
59
62
63

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

7

Effecten op recycling en milieu

65

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6

Recycling en milieueffecten
Effecten Kunststof verpakkingen
Effecten metalen verpakkingen (aluminium en staal)
Effecten glazen verpakkingen
Effecten verschuiving naar drankenkarton
Totaaleffect CO2-emissie

65
65
67
69
72
73

8

Resultaten

74

8.1
Samenvatting resultaten
Kostenverdeling bij doorberekening aan consument
8.2
Analyse variaties buiten de varianten om (gevoeligheidsanalyse)
8.3
Mogelijk verder verdiepend onderzoek

74
77
77
78

9

Literatuur

79

Kostenoverzicht per post

83

Inleiding
Aantallen, volumes en gewichten verpakkingen
Supermarkten met RVM
Handmatig inzamelen
Transport
Distributiecentra
Tel- en sorteercentra
Administratie en management centraal syteem
Fraudepreventie
Materiaalopbrengsten
Niet-geïnd statiegeld en niet ingeleverde bonnetjes

83
83
84
87
88
89
90
92
93
93
95

Toerekening kosten uitbreiding statiegeldsysteem

96

Inleiding
Een statiegeldsysteem als er geen huidig systeem zou zijn
Door uitbreiding ontstaan efficiencyvoordelen
Het huidige systeem wordt goedkoper
Toegerekende kosten

96
96
96
96
97

Verdeling kosten en opbrengsten uitbreiding

98

Inleiding
Uitgangspunten
Kostenverdeling op de korte termijn
Kostenverdeling bij doorberekening aan consument

98
98
98
99

Bijlage A
A.1
A.2
A.3
A.4
A.5
A.6
A.7
A.8
A.9
A.10
A.11

Bijlage B
B.1
B.2
B.3
B.4
B.5

Bijlage C
C.1
C.2
C.3
C.4

Bijlage D

Statiegeldsystemen buitenland

100

Ervaring statiegeld systemen buitenland

100

Bijlage E

Zwerfafvaldata uit bronnen

108

Bijlage F

Besluit Beheer Verpakkingen – bepalingen over statiegeld

112

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

D.1

4

Bijlage G

Review rapportage

113

Bijlage H

Visies leden KBG op dit rapport

116

Visie Belangenvereninging Tankstations
Visie Centraal Bureau Levensmiddelenhandel
Visie FNLI, FWS en Nederlandse Brouwers
Visie Kennisinstituut Duurzaam Verpakken
Visie Koninklijke Horeca Nederland
Visie Natuur & Milieu
Visie Nederland Schoon
Visie NVRD en VNG
Visie Plastic Soup Foundation
Visie Raad Nederlandse Detailhandel
Visie Recycling Netwerk
Visie Stichting Kringloop Blik
Visie Stichting Retourverpakking Nederland

117
118
119
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130

H.1
H.2
H.3
H.4
H.5
H.6
H.7
H.8
H.9
H.10
H.11
H.12
H.13

5

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Samenvatting
Aanleiding
Het huidige statiegeldsysteem in Nederland omvat grote PET-flessen, kleine
hervulbare frisdrankflesjes in de horeca en hervulbare bierflesjes. Andere
verpakkingen zijn uitgezonderd. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu
heeft CE Delft gevraagd een onderzoek te doen naar de kosten en
(milieu)effecten van het invoeren van statiegeld voor kleine flesjes en blikjes.
Deze informatie dient ter input voor een vergelijking van verschillende
systemen in de beleidsmatige afweging. Dit rapport geeft de resultaten van
ons onderzoek weer.

Centrale vraagstelling
Wat zijn de kosten en (milieu)effecten van het invoeren van statiegeld voor
kleine flesjes en blikjes?

Varianten
Voor een compleet beeld zijn er acht mogelijke varianten onderzocht.
Deze varianten reflecteren verschillen in hoogte van het statiegeldbedrag
(10 of 25 eurocent), inzamelpunten (alleen supermarkten of alle verkooppunten) en type verpakkingsmaterialen (alleen plastic flesjes en blik of ook
eenmalig glas). De acht varianten zijn samengevat in Tabel 1. Deze varianten
zijn in samenspraak met de klankbordgroep gekozen en geven een groot deel
van de mogelijkheden weer. Het invoeren van een statiegeldsysteem voor
kleine flesjes en blikjes is doorgerekend als een uitbreiding van het bestaande
statiegeldsysteem voor de grote plastic flessen en hervulbare bierflesjes.
Tabel 1

Varianten statiegeld op kleine drankverpakkingen
1
2
3
4
5
6
7
8

Naam
PB-SUP-10
PB-SUP-25
PB-AL-10
PB-AL-25
PBG-SUP-10
PBG-SUP-25
PBG-AL-10
PBG-AL-25

Type verpakkingen
Kleine plastic flesjes
en blik

Kleine plastic flesjes,
blik en eenmalig glas

Innamepunten
Supermarkten
Alle verkooppunten
Supermarkten
Alle verkooppunten

Bedrag
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent

Met statiegeld voor kleine flesjes en blikjes zullen jaarlijks 2,7 tot 2,9 miljard
verpakkingen extra onder statiegeld vallen. Het gaat om 1,8 miljard blikjes,
900 miljoen kleine kunststof flesjes (met name PET, een klein deel HDPE/PP)
en eventueel 200 miljoen eenmalige glazen verpakkingen. Op dit moment
worden jaarlijks ongeveer 1 miljard verpakkingen individueel ingeleverd voor
statiegeld via de statiegeldmachines bij supermarkten. Dit betekent dat het
aantal individueel in te nemen verpakkingen een factor 3,5 maal groter wordt
(bij 85% inleveren van kleine verpakkingen) bij invoering van statiegeld voor
kleine flesjes en blikjes. De bestaande infrastructuur voor inname van
statiegeldverpakkingen moet daarvoor uitgebreid worden. De kosten die in
supermarkten worden gemaakt voor deze uitbreiding (onder andere voor de
aanschaf van statiegeldmachines en personeelskosten) vormen dan ook
verreweg de grootste kostenpost van uitbreiding (65 tot 95%).

6

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Resultaten
De kosten en effecten van statiegeld voor kleine flesjes en blikjes zijn per
variant weergegeven in Tabel 2. Het gaat om jaarlijkse netto kosten totaal en
per flesje of blikje, bekostiging door niet ingeleverde verpakkingen,
uitgespaarde kosten in de huidige systemen en om de effecten op zwerfafval,
afval in zee, toename van recycling en CO 2-besparing.
Tabel 2

Resultaten onderzoek uitbreiding van statiegeldsysteem met flesjes en blikjes

Statiegeldsysteem
Aantal verkochte blikjes en

PB-SUP-10 #

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

2.700

2.700

2.700

2.700

2.900

2.900

2.900

2.900

10 ~ 68

14 ~ 79

13 ~ 80

15 ~ 87

21 ~ 88

27 ~ 103

26~ 102

29 ~ 110

(0,4~2,5)

(0,5 ~2,9)

(0,5 ~2,9)

(0,6 ~3,2)

(0,7 ~3)

(0,9 ~3,6)

(0,9 ~3,5)

(1 ~3,8)

45 ~ 72

47~ 113

31 ~ 58

45 ~ 111

48 ~ 77

50 ~ 121

33 ~ 62

48 ~ 119

(1,7 ~ 2,7)

(1,7 ~ 4,2)

(1,1 ~ 2,1)

(1,7 ~ 4,1)

(1,7 ~ 2,7)

(1,7 ~ 4,2)

(1,1 ~ 2,1)

(1,7 ~ 4,1)

5,5

6,1

5,8

6,1

7,4

8,0

7,7

8,0

(0,20)

(0,23)

(0,21)

(0,23)

(0,26)

(0,28)

(0,27)

(0,28)

flesjes in variant, mln
Jaarlijkse netto kosten
uitbreiding, € mln (inclusief
opbrengst materialen)
(in eurocent per verpakking)
Bekostiging door niet ingeleverde
verpakkingen en bonnetjes €mln*
(in eurocent per verpakking)
Huidige systemen van inzameling
Uitgespaarde kosten inzameling
huidige systemen € mln
(eurocent per verpakking)
Zwerfafval
Reductie aantal blikjes en flesjes

70 tot 90% ^

in het zwerfafval (%)
Reductie plastic afval in zee

Circa 11~140 ton (0,5~6 miljoen flesjes, 15% plastic verpakkingen naar water)

(ton)
Maximale reductie kosten

Indicatief maximum € 80 mln

opruimen zwerfafval (€ mln)
(in eurocent per verpakking)
Reductiekosten ledigen

€ 3 mln tot € 10 mln (0,10 tot 0,37 eurocent per verpakking)

afvalbakken €mln
(in eurocent per verpakking)
Recycling en milieu
Retourpercentage %
Effecten op meer materiaal-

80

90

85

90

80

90

85

90

4,2 alu

4,8 alu

4,5 alu

4,8 alu

4,2 alu

4,8 alu

4,5 alu

4,8 alu

recycling (kton)

6,6 PET

7,6 PET

7,2 PET

7,6 PET

6,6 PET

7,6 PET

7,2 PET

7,6 PET

Effect op meer recycling-

2,1% alu

2,4% alu

2,2% alu

2,4% alu

2,1% alu

2,4% alu

2,2% alu

2,4% alu

percentage in relatie tot

1,4% kunst.

1,6% kun.

1,5% kunst

1,6% kun.

1,4% kunst.

1,6% kun.

1,5% kunst

1,6% kun.

44

54

49

54

44

54

49

54

raamovereenkomst in %
CO2-reductie kton
In geld uitgedrukte milieuwinst
Milieuprijzen 2030 € mln

3,5 ~ 22

4 ~ 27

4 ~ 25

4 ~ 27

3,5 ~ 22

4 ~ 27

4 ~ 25

4 ~ 27

(in eurocent per verkochte

(0,13~0,8)

(0,16~1)

(0,14~0,9)

(0,16~1)

(0,13~0,8)

(0,16~1)

(0,14~0,9)

(0,16~1)

verpakking)

*
#
^

7

Augustus 2017

Geen maatschappelijke opbrengstenpost. Bekostiging gaat ten koste van besteedbaar inkomen
consument. Consumenten die verpakkingen niet inleveren krijgen hun statiegeld niet terug.
PB = plastic flesjes en blikjes, SUP = alleen inleveren in supermarkt, AL = inleveren bij alle
verkooppunten, PBG = plastic flesjes, blikjes en eenmalig glas, 10/25 is statiegeld in eurocent.
Logischerwijs zal 25 eurocent statiegeld leiden hogere reductiepercentages dan 10 eurocent
maar de onderzoeken naar dit punt geven aan dat ook met lagere statiegeldbedragen hoge
reductiepercentages worden gehaald.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Onzekerheden en ranges
Voor een aantal belangrijke factoren hebben we in dit onderzoek geen exacte
waarde kunnen bepalen maar geven we een range. We hebben geprobeerd om
deze ranges zoveel mogelijk te verkleinen maar er blijven onzekere factoren
zoals het aantal verpakkingen die Nederlanders gaan inleveren of het aantal
statiegeldmachines dat supermarkten zullen gaan bijplaatsten. Deze ranges
geven zo goed mogelijk weer wat we nu weten. Een range betekent dat de
uiteindelijke waarde tussen deze twee uitersten zal liggen.

Kosten, materiaalopbrengsten en bekostiging statiegeldsysteem
Bij deze categorie gaat het om de kosten, materiaalopbrengsten en
bekostiging van invoering van het statiegeld voor flesjes en blikjes zelf.
Grootste kostenpost daarbij zijn de extra statiegeldmachines in de supermarkten. Het gaat om netto kosten, dus de opbrengsten van de verkoop van
materialen (PET, blik, glas) zijn in mindering gebracht op deze kosten van
uitbreiding. De kosten variëren van € 10 mln (lage bandbreedte Variant 1,
PB-SUP-10 tot € 110 mln (hoge bandbreedte Variant 8, PBG-AL-25).

Kosten verschillende varianten (glas, zuivel en sappen)
Uit de analyse blijkt dat de systemen met overal inleveren van verpakkingen
beperkt duurder zijn dan systemen waarbij alleen bij supermarkten wordt
ingeleverd. Verder zijn vooral de systemen met ook eenmalig glas in statiegeld
duurder. Als de meerkosten voor glas toegerekend worden aan de beperkte
stroom eenmalig glas dan zijn de uitbreidingskosten per eenmalig glazen flesje
6,5 tot 12 eurocent. Ook is bepaald wat de extra kosten zijn voor statiegeld
voor sappen en zuivel. Die stroom blijkt 0,2 à 0,3 eurocent per verpakking
duurder.
Een deel van de kosten van de uitbreiding kunnen worden bekostigd door niet
ingeleverde verpakkingen en bonnetjes. De bekostiging komt van consumenten
die wel statiegeld betalen bij de aankoop, maar deze niet innen in de supermarkt. Deze opbrengsten kunnen vanuit het oogpunt van de maatschappij niet
als baten worden beschouwd, omdat deze ten koste gaan van het besteedbaar
inkomen van deze consumenten.

Kostenreductie huidige inzameling en verwerking
Door het invoeren van statiegeld voor kleine flesjes en blikjes zullen bij de
huidige inzameling kostenvoordelen optreden, omdat de verpakkingen niet
meer te hoeven worden verwerkt via het restafval of gescheiden inzameling.
Bij de huidige gescheiden inzameling zullen ook materiaalinkomsten worden
misgelopen, omdat deze ingezamelde blikjes en flesjes nu ook al opbrengsten
genereren (maar wel minder dan in een statiegeldsysteem omdat het
materiaal minder zuiver wordt gescheiden). Per saldo bedraagt de
kostenbesparing ongeveer € 6 à 8 mln per variant (0,2 à 0,3 eurocent per
verpakking).

Effecten zwerfafval
KplusV 2015 rapporteert dat er jaarlijks 50-100 miljoen kunststof flesjes en
100 tot 160 miljoen blikjes in het zwerfafval geraken (2008-2014).
Door invoering van statiegeld zal de hoeveelheid blikjes en flesjes in het
zwerfafval afnemen. Op basis van de best beschikbare gegevens concluderen
we dat de afname in de range van 70 tot 90% zal liggen. Zowel de tellingen uit
de VS in de jaren ’70 en ’80, schattingen op basis van enquêteresultaten in
Nederland in 2001 en recente metingen van de samenstelling van blikjes in het
zwerfafval in Denemarken geven dit aan. In de varianten met een hoog
statiegeldbedrag en met eenmalig glas zal de reductie van het zwerfafval

8

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

waarschijnlijk het grootst zijn. Het gaat nadrukkelijk om een range, waarbij
een reductie van 70% net zo waarschijnlijk kan zijn als een reductie van 90%
(bij het citeren van deze rapportage moet dan ook de hele range worden
genoemd als mogelijk effect).
De afname van zwerfafval van blikjes en flesjes zal leiden tot een reductie van
kosten voor opruimen van zwerfafval. Hierbij speelt de vraag of beheerders
van openbare ruimte bij invoering van statiegeld hun schoonambitieniveau
gelijk houden en minder vaak gaan schoonmaken of het ambitieniveau
opschroeven. De meeste gemeenten hebben als uitgangspunt dat op basis van
beeldkwaliteit wordt gereinigd. Dit betekent dat de inzet lager wordt als er
minder zwerfafval ligt. Netto wordt de omgeving dan niet veel schoner (ander
zwerfafval vult het gat van blikjes en flesjes) maar er worden wel kosten
bespaard in de ordegrootte van tientallen miljoenen (indicatieve schatting
maximaal € 80 mln per jaar, 3 eurocent per verpakking). Als gemeenten en
andere instanties het ambitieniveau aanscherpen, zal de totale hoeveelheid
zwerfafval (blikjes, flesjes en overig zwerfafval) ook daadwerkelijk afnemen in
gebieden waar wordt gereinigd. Op plekken waar momenteel niet wordt
schoongemaakt, zal de hoeveelheid zwerfafval sowieso afnemen. De reductie
van de hoeveelheid zwerfafval is in deze gebieden niet afhankelijk van de
inzet van schoonmaak. Daarnaast zal er een besparing optreden in het ledigen
van openbare afvalbakken. Deze besparing is geraamd op € 3 tot € 10 miljoen.
De hoeveelheid plastic in zee zal afnemen door statiegeld (plastic soup) bij
gelijkblijvende schoonmaakinzet. We schatten dat het gaat om circa 11 à
140 ton (0,5 à 6 miljoen flesjes, 15% van de plastic verpakkingen naar zee)
minder afvalplastic per jaar in zee.

Recycling en milieu
Statiegeld op kleine flesjes en blikjes resulteert in extra recycling van PET en
van aluminium. Het gaat om ongeveer 4,5 kton aluminium en 7 kton PET.
Dit zou 44 tot 54 kton CO2-emissies besparen per jaar. Omgerekend met
milieuprijzen voor 2030 gaat het dan om 0,13 tot 1 eurocent voordeel per
verpakking. Het recyclingpercentage voor kunststofverpakkingen stijgt met
circa 1,5% en dat van metalen verpakkingen met circa 2,2%. Voor eenmalig
glas verwachten we geen tot een zeer beperkte verhoging van het recyclingpercentage.

Mogelijk verder verdiepend onderzoek
In korte tijd hebben wij in dit onderzoek zoveel mogelijk inzicht proberen te
vergaren over kosten, baten en andere effecten van het invoeren van een
Nederlands statiegeldsysteem voor kleine flesjes en blikjes. Een aantal
aspecten zouden nog diepgaander onderzocht kunnen worden om te komen tot
meer inzicht. Wij denken daarbij aan onder meer aan de volgende punten:
Metingen impact statiegeld op zwerfafval
Tijdens het onderzoek komt naar voren dat er vooral over hoeveelheden
zwerfafval, volume zwerfafval en distributie van zwerfafval richting natuur en
zee nog veel onbekend is, ook in relatie tot statiegeld. Dit geldt specifiek voor
Nederland maar ook voor andere Europese landen. In overleg met andere
Europese landen zou een onderzoek opgezet kunnen worden, bijvoorbeeld in
de vorm van voor- en nametingen als er een Europees land statiegeld invoert.

9

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Verdere analyse precieze ingreep benodigd in supermarkten en overige
winkels
Een belangrijke onzekerheidsfactor in de kosten van de hier onderzochte
invoering van statiegeld voor kleine flesjes en blikjes zijn het aantal extra
benodigde statiegeldmachines. In een uitgebreidere analyse samen met de
supermarktbranche, waar gedifferentieerd wordt naar grootte, type supermarkt (discount tot service) en belasting van de huidige RVM, zou de
bandbreedte verkleind kunnen worden.
(Meer aanbevelingen voor verdiepend onderzoek vindt u in Hoofdstuk 8.)
Oordeel reviewer
Prof. Carl Koopmans, onderzoeksdirecteur van SEO Economisch Onderzoek,
heeft de manier van onderzoek en de resultaten gereviewed (zie bijlage G).
Zijn hoofdoordeel luidt: “Het onderzoek is op degelijke wijze uitgevoerd. Er is
een grote hoeveelheid informatie verzameld. Deze informatie wordt
genuanceerd besproken en gepresenteerd. De berekeningen worden uitvoerig
onderbouwd in bijlagen.” De reviewer onderschrijft onze aanbeveling dat
aanvullend onderzoek gewenst is over de effecten op zwerfafval.

10

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
Het huidige statiegeldsysteem in Nederland omvat grote PET-flessen, kleine
hervulbare flesjes in de horeca en meermalige bierflessen en bierkratten.
Andere verpakkingen zijn uitgezonderd.
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) heeft CE Delft gevraagd een
onderzoek te doen naar de kosten en (milieu)effecten van de uitbreiding van
het statiegeldsysteem met kleine flesjes en blikjes. Deze informatie dient ter
input voor een vergelijking van verschillende systemen in de beleidsmatige
afweging.
Voorliggend rapport is ons eindrapport. In dit rapport zijn acht varianten voor
statiegeld uitbreiding opgenomen.

1.2

Centrale vraagstelling
Wat zijn de kosten en (milieu)effecten van het invoeren van statiegeld voor
kleine flesjes en blikjes?
Dit is doorgerekend als een uitbreiding van het bestaande statiegeldsysteem
voor de grote plastic flessen en hervulbare bierflesjes.

1.3

Varianten van uitbreiding
De kosten en effecten van uitbreiding van statiegeld hangen af van de manier
waarop de uitbreiding wordt vorm gegeven. Zo kan de hoogte van het
statiegeld variëren (10 eurocent zoals nu voor bierflessen of 25 eurocent zoals
op grote PET-flessen), maar ook de locaties waar statiegeldverpakkingen
worden ingeleverd (alleen grotere verkooppunten zoals supermarkten of ook
kleine verkooppunten) of het type verpakkingsmateriaal dat wordt opgenomen
in het systeem (bijvoorbeeld ook eenmalig glas).1
Deze keuzes zijn van invloed op de kosten en milieueffecten van het
uitgebreide systeem. Zo zal het inleverpercentage (en de milieuwinst)
waarschijnlijk hoger zijn bij een hoger statiegeldbedrag, en nemen de kosten
van uitbreiding van het systeem toe met een toename van het aantal inzamelpunten en type statiegeldverpakkingen.
Binnen de scope van deze studie hebben we daarom acht verschillende
varianten onderzocht. Deze varianten reflecteren verschillen in hoogte
statiegeldbedrag (10 of 25 eurocent), inzamelpunten (alleen supermarkten of
alle verkooppunten) en type materialen (blik/plastic of blik/plastic/eenmalig
glas). De varianten zijn samengevat in Tabel 3. Bij deze variaties in de

1

11

Augustus 2017

Er zijn landen (zoals Denemarken en Estland) waar ook eenmalig glas onderdeel uitmaakt van
het statiegeldsysteem.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

systemen hebben we nog niet alle mogelijke varianten in beeld maar variëren
we genoeg om een totaalbeeld te schetsen.
Tabel 3

Varianten statiegeld op kleine drankverpakkingen
1
2
3
4
5
6
7
8

1.4

Naam
PB-SUP-10
PB-SUP-25
PB-AL-10
PB-AL-25
PBG-SUP-10
PBG-SUP-25
PBG-AL-10
PBG-AL-25

Type verpakkingen
Kleine plastic flesjes,
blik

Kleine plastic flesjes,
blik, eenmalig glas

Innamepunten
Huidige innamepunten
Overal inleveren
Huidige innamepunten
Overal inleveren

Bedrag
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent

Kosten en effecten van uitbreiding
In dit onderzoek gaat het over kosten en effecten van uitbreiding van het
huidige statiegeldsysteem en niet om de kosten en effecten van het bestaande
systeem. We zien dus het bestaande systeem voor grote PET-flessen en bier als
referentie en bepalen wat er toegevoegd en aangepast moet worden om kleine
blikjes en flesjes ook mee te nemen. We doen dus geen uitspraken over de
kosten en effecten van het bestaande systeem.
Het gaat hierbij om de structurele jaarlijkse kosten en effecten. Kosten in het
eerste jaar kunnen afwijken, omdat de initiële kosten voor bijvoorbeeld de
opstart niet zijn opgenomen. Daarbij kunnen de retourpercentages in het
eerste jaar ook lager liggen door de onbekendheid met het systeem.

1.5

Databronnen en onzekerheden
Om de kosten en milieueffecten van uitbreiding te bepalen, hebben we ons
zoveel mogelijk gebaseerd op mogelijk objectieve en openbare informatie.
Waar mogelijk hebben we de verzamelde gegevens getoetst met andere
bronnen en feitelijke praktijkgegevens uit het buitenland, waar de blikjes en
flesjes onderdeel uitmaken van het statiegeldsysteem.
We willen benadrukken dat we in deze studie de kosten en milieueffecten van
uitbreiding op hoofdlijnen hebben bepaald; rondom de resultaten moet een
ruime onzekerheidsmarge gehanteerd worden. Voor een aantal kostenposten
geldt namelijk dat deze op voorhand slechts met een bandbreedte is vast te
stellen. Het gaat bijvoorbeeld om de kosten voor statiegeldmachines die
moeten worden bijgeplaatst om wachtrijen in supermarkten te voorkomen.
De buitenlandse praktijk laat zien dat er geen eenduidige relatie is tussen het
aantal statiegeldverpakkingen in een land en het aantal statiegeldmachines.
Ook de ruimtebeschikbaarheid voor nieuwe statiegeldmachines zal sterk per
supermarkt variëren en de inpassingskosten kunnen daarom slechts op
hoofdlijnen worden geraamd.
In deze studie maken we daarom een zo goed mogelijke inschatting op basis
van de beschikbare informatie. Daarbij brengen we de onzekerheden zo
transparant mogelijk in beeld en waar nodig werken we met bandbreedtes.
De ordegrootte van de uitkomsten toetsen we zoveel mogelijk aan de feitelijke
kosten in buitenlandse systemen.

12

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

1.6

Leeswijzer
De opzet van het onderzoek is als volgt:
 in Hoofdstuk 2 geven we een beschrijving van de huidige situatie over de
inzameling van flesjes en blikjes, het huidige statiegeldsysteem en de
varianten voor uitbreiding;
 in Hoofdstuk 3 presenteren we de kosten van de uitbreiding van varianten;
 in Hoofdstuk 4 presenteren we kosten en effecten bij andere systemen;
 in Hoofdstuk 5 presenteren we de effecten op zwerfafval;
 in Hoofdstuk 6 presenteren we de effecten op recycling en milieu
(CO2-emissies);
 in Hoofdstuk 7 presenteren we de conclusie;
 in de bijlagen zijn verschillende kostenonderdelen, systemen in het
buitenland, het oordeel van de reviewer en zwerfafvaldata meer in detail
gepresenteerd. In de laatste bijlage zijn opinies van de klankbordgroepleden opgenomen over het onderzoek.

13

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

2 Huidige situatie
2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we voor de huidige situatie de stromen van
blikjes, flesjes, eenmalige glazen flessen en statiegeldverpakkingen (grote
PET-flessen en hervulbare bierflessen). Hierbij geven we aan hoeveel
verpakkingen op de markt worden gebracht, de inzamel- en verwerkingsroutes
en het aandeel van deze verpakkingen in het zwerfafval.

2.2

Verwerkingsroutes kleine plastic flesjes, blik en eenmalig glas
Op dit moment worden deze blikjes, kleine plastic flesjes en eenmalige glazen
verpakkingen op verschillende manieren ingezameld en verwerkt. Het grootste
deel van de plastic flesjes (70%) wordt ingezameld via bronscheiding of
nascheiding ((Nedvang ,2017) en (TNO ; CE Delft, 2015)). Dit is een inzamelingsysteem voor plastic verpakkingen, zoals kleine PET-flessen, boterkuipjes en
plastic broodzakken. De producenten betalen de gemeenten een vergoeding
voor de inzameling, sortering en vermarkting van het kunststof, waarbij
gemeenten zelf bepalen op welke manier ze dit doen. Van het deel dat wordt
ingezameld via het Plastic Heroes-systeem, wordt ongeveer 80% van de PETflessen als monostroom gerecycled. (Van andere plastic verpakkingen gaat er
een groter deel naar mixed plastic. Flessen zijn zeer goed herkenbaar in de
sortering.)
De overige 30% van de plastic flesjes (minus het deel dat in het zwerfafval
belandt en niet opgeveegd of opgeraapt wordt) wordt ingezameld met het
restafval en vervolgens verbrand in een afvalverbrandingsinstallatie (AVI).
De kunststof flesjes die in de AVI belanden worden niet gerecycled; wel
wekken de AVI’s elektriciteit en warmte op met de energie die vrijkomt bij
verbranding.
In vergelijking met plastic flesjes wordt een kleiner deel van het blik direct
ingezameld via bronscheiding. Het gaat naar schatting om 10 à 20% van het
totaal dat vooral via PMD samen met kunststof en drankenkartons wordt
ingezameld. Na sortering wordt dit deel omgesmolten tot weer nieuw metaal.
Het overige deel wordt verwerkt met het restafval. Blikjes die naar de AVI
gaan worden voor een groot deel afgescheiden voor en na de AVI met
magneten en Eddy current-machines, waardoor materiaalrecycling ook kan
plaatsvinden als deze worden verwerkt met het restafval. Het gaat om totaal
circa 77% voor aluminium en meer dan 95% voor stalen verpakkingen.
Voor glazen verpakkingen geldt, net als voor de plastic verpakkingen, dat het
grootste deel wordt ingezameld door bronscheiding (glasbak). Het gaat naar
schatting om zo’n 85% van de verpakkingen. Dit wordt vrijwel allemaal nuttig
gerecycled. Het overige deel van de glazen flessen wordt ingezameld en
verwerkt via het restafval (AVI) en het overige deel belandt in het zwerfafval.

14

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Aantallen blikjes en flesjes op de Nederlandse markt in 2016
Voor een goed begrip van de markt van kleine drankverpakkingen is het nuttig
om te weten om welke volumes het gaat. Als statiegeld wordt uitgebreid met
kleine plastic flesjes, blik en eenmalig glas, zou het aantal statiegeldverpakkingen sterk toenemen.
Cijfers van Globaldata gebaseerd op kassadata van supermarkten laten zien
dat het op dit moment gaat om zo’n 620 mln grote PET-flessen en 2,2 miljard
hervulbare bierflessen die binnen het huidige statiegeldsysteem vallen.
Bij uitbreiding gaat het om 900 mln plastic flesjes, 1,8 miljard blikjes en bijna
200 mln eenmalige glazen verpakkingen. Kleine plastic verpakkingen omvatten
alle dranken met uitzondering van wijn en sterke drank met een volume tussen
de 0,1 en 0,75 liter.2
Tabel 4 toont het aantal verpakkingen dat bij uitbreiding van het statiegeld
aan het systeem wordt toegevoegd. Eenmalig glas wordt in een beperkt aantal
varianten toegevoegd. In totaal betreft het bijna 3 miljard verpakkingen.
Tabel 4

Aantallen verkochte kleine statiegeldverpakkingen bij uitbreiding (0,1–0,75 liter) in 2016, mln

Blik
Klein plastic

Bier en cider

Frisdrank

Sappen

Water

Zuivel

Totaal

900

900

10

10

20

1.840

-

450

110

300

40

900

HDPE
PET

-

450

100

150

10

20

10

1.050

1.360

140

320

Polypropylene (PP)
Eenmalig glas
Totaal

300

20

20

20

870

10

10
190
60

2.930

Bron: Global Data (2017).

In Bijlage A.2 zijn de volumes en de gewichten van deze verpakkingen
opgenomen.
Momenteel vallen 620 miljoen grote PET-flessen onder het statiegeldsysteem.
Hiernaast bestaat er een apart statiegeldsysteem voor meermalig glas.
Dit omvat met name bier in kratten, en glazen frisdrank- en waterflesjes
verkocht in de horeca. De statiegeldmachines nu in supermarkten verwerken
via het gat voor individuele verpakkingen nu ongeveer 1 miljard verpakkingen
per jaar (600 mln grote flessen en 400 mln bierflessen). Als 85% van deze
kleine verpakkingen ook op deze manier ingezameld gaan worden gaat het dus
om ongeveer 3,5 maal zoveel verpakkingen die ingenomen gaan worden dan nu
het geval is in het bestaande statiegeldsysteem.
Tabel 5

Aantallen verkochte statiegeldverpakkingen, huidig systeem in 2016, mln
Bier en cider
PET

Frisdrank

Water

Totaal

-

490

130

620

Meermalig glas

1.820

280

90

2.190

Totaal

1.820

770

220

2.810

Bron: Global Data (2017).

2

15

Augustus 2017

Deze volumegrens is gebaseerd op het huidige statiegeldsysteem, waarbij op PET-flessen
groter dan 0,75 liter statiegeld wordt geheven. Bron Stichting Afvalfonds 2017
https://afvalfondsverpakkingen.nl/verpakkingen/alle-tarieven/statiegeld

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Blik en kleine flesjes in zwerfafval
De hoeveelheid zwerfafval in termen van precieze aantallen verpakkingen is
onbekend. Wel is een ruwe indicatie beschikbaar van de samenstelling van het
zwerfafval. KplusV 2015 rapporteert op basis van metingen op basis van ruim
duizend locaties in Nederland dat er periode 2013-2014 er jaarlijks 98 miljoen
blikjes en 50 miljoen flesjes in het zwerfafval geraakten. Gemeten over de
periode 2008-2014 waren dit er 156 miljoen blikjes en 98 miljoen flesjes.
Volgens de landelijke zwerfafvalmeting bestond in 2015 zo’n 3% van het grove
zwerfafval (= zwerfafval exclusief kauwgom en peuken) uit plastic flessen
kleiner dan 1 liter en 6% uit blikjes, terwijl glazen flesjes 0,6% van het totaal
uitmaakten (gemeten in aantallen). Hierbij is geen onderscheid gemaakt
tussen eenmalige glazen flessen (zonder statiegeld) en meermalige glazen
flessen (met statiegeld) in de meting. Het aandeel eenmalige glazen
verpakkingen zal daarom lager zijn dan 0,6%. In totaal bedraagt het aandeel
plastic flesjes, blik en eenmalige glazen flessen daarmee een kleine 10% van
het totaal als aantallen als maat worden genomen.3 Alhoewel de cijfers een
indicatie geven, gaf de Staatssecretaris in haar brief van 18 juni 2015 aan dat
de monitoring niet is opgezet om ‘statistisch verantwoorde uitspraken te doen’
over de hoeveelheid en samenstelling van zwerfafval in Nederland en slechts
‘een ruwe indicatie van de samenstelling van zwerfafval geven’. Rondom de
cijfers moet over de aantallen daarom een ruime onzekerheidsmarge worden
gehanteerd (Rijksoverheid, 2015).
Een groot maar onbekend deel van het zwerfafval wordt opgeruimd. Het deel
dat niet wordt opgeruimd blijft achter in de natuur of stroomt via rivieren in
de zee.

2.3

Statiegeldverpakkingen
PET-flessen groter dan 0,75 liter en hervulbare glazen bierflesjes van 0,25 tot
0,5 liter4 worden ingezameld via het huidige statiegeldsysteem. Lege flessen
kunnen worden ingeleverd bij één van de 4.200 statiegeldmachines die in
supermarkten zijn gevestigd en bij slijterijen die meestal werken zonder
statiegeldinnamemachine. Daarnaast gaat ongeveer 5 tot 10% van de
statiegeldflessen gebruikt in de horeca via de drankengroothandel retour
(persoonlijke communicatie SRN).

Logistiek in statiegeldsysteem
Er zijn twee verschillende logistieke systemen voor statiegeld voor grotere
PET-flessen. Voor verreweg de meeste flessen (in (WUR, 2012) geschat op zo’n
540 mln) bestaat één systeem waarbij meerdere supermarkten zijn
aangesloten. Daarnaast hebben Aldi en Lidl elk een eigen gesloten systeem.
Het aantal flessen van Aldi en Lidl is in (WUR, 2012) geschat op zo’n 110 mln.
Bij Aldi en Lidl worden huismerken verkocht en is het niet mogelijk de flessen
bij concurrerende supermarkten in te leveren. Inmiddels verkoopt Aldi ook

16

Augustus 2017

3

Naast het landelijke onderzoek zijn er ook andere onderzoeken uitgevoerd naar de samenstelling van het zwerfafval. Stiensma (2016) komt bijvoorbeeld, op basis van een telling in
bermen, uit op een aandeel van 36% blikjes en PET-flessen. Dit betreft echter enkel bermen
en geen andere locaties waar de samenstelling anders kan uitpakken. Vrijwilliger Dirk Groot
deed tussen september 2016 en juni 2017 ook 165 metingen langs 337 kilometer wegen in
stedelijk gebied, verspreid over Nederland. Hij registreerde de blikjes, flesjes en kartonnen
verpakkingen die hij vond. Het ging om 12.314 drankverpakkingen, waarvan 103 statiegeldflessen.

4

Uitgezonderd eenmalige flesjes. Op beugelflessen zit 20 eurocent statiegeld.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

A-merk frisdranken. Dit is een afwijkende fles van 1,75 liter. Deze kan bij Aldi
en andere supermarkten worden ingeleverd maar Aldi doet niet mee aan het
collectieve systeem. Aldi vergoedt flessen die elders zijn ingeleverd gedeeltelijk (persoonlijke communicatie SRN).
In Figuur 1 is het dominante statiegeldsysteem weergegeven (SRN-systeem).
De volle, zwarte pijlen geven de fysieke stroom van volle PET-flessen weer, de
gestreepte pijlen geven de lege flessen weer. De keten start bij de producent.
Deze levert de volle flessen aan bij distributiecentra, van waaruit supermarkten worden bevoorraad.
De consument koopt de volle flessen en levert deze leeg in bij de supermarkt.
De lege flessen worden na inname door de flessenautomaat bij elkaar in grote
transparante zakken gedeponeerd. Deze grote zakken (big bags) worden
verzegeld en gaan op retourtransport naar de distributiecentra.
Vanuit de distributiecentra worden de big bags getransporteerd naar een
telcentrum. Daarnaast zijn er ook kleine bags voor ongeveer 70 flessen voor
gebruik in de horeca. Verpakkingen in de horeca gaan via groothandels naar
het telcentrum. In het telcentrum worden de flessen geteld (= aan de hand
van de barcode gescand). Hierbij wordt geadministreerd hoeveel flessen van
elk merk frisdrank van iedere supermarkt of groothandel afkomstig is. Na de
telling worden de flessen gesorteerd in transparant en bont en vervolgens tot
balen geperst en getransporteerd naar de recycling.
De centrale spil in het systeem is de Stichting Retourverpakking Nederland
(SRN). SRN is verantwoordelijk voor:
 Het innen en uitbetalen van statiegeld. SRN int het statiegeld bij deelnemende producenten en importeurs van flessen (die het statiegeld op hun
beurt hebben ontvangen bij verkoop van flessen aan retailers). Het geïnde
statiegeld wordt uitgekeerd aan retailers op basis van de tellingen in de
telcentra. Van iedere retailer is immers bekend hoeveel flessen zijn
ingeleverd. Met uitzondering van de niet-ingeleverde statiegeldbonnetjes
ontvangt iedere retailer evenveel statiegeld als dat ze uitkeert (het bedrag
aan kwijtgeraakte statiegeldbonnetjes door de consument is een voordeel
voor de retail). Het statiegeld dat retailers betalen aan producenten wordt
namelijk doorberekend aan de consument. Het statiegeld dat wordt
uitgekeerd aan consumenten krijgt de retailer vergoed van SRN.
 SRN is verantwoordelijk voor het innen van een verwerkingstarief van
deelnemende producenten en importeurs en het verzorgen van rapportages
richting deelnemers.

17

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 1

Schematisch overzicht huidig statiegeldsysteem (SRN)

De Aldi en Lidl hebben hun eigen gesloten systemen. Bij Aldi worden de flessen
direct na inname in de statiegeldmachine (Reverse Vending Machine ofwel
RVM) automatisch samengedrukt. Bij Lidl worden de flessen automatisch met
een lift in grote transparante zakken gedeponeerd. Voor beide systemen is
geen apart centrum noodzakelijk voor telling en verevening tussen de verschillende supermarkten. Bij Aldi vindt verevening tussen de verschillende filialen
plaats via de kassa.

Verwerkingsroutes kunststof statiegeldverpakkingen
Het retourpercentage in het huidige statiegeldsysteem voor grote PET-flessen
bedraagt ongeveer 95%. Vrijwel al deze verpakkingen worden gerecycled als
materiaal. Hervullen van kunststofverpakkingen zoals dat gebeurde voor 2006
komt vrijwel niet meer voor in Nederland. Het overige deel (2 tot 5% van de
verpakkingen) wordt ingezameld via het Plastic Heroes-systeem, met het
restafval of belandt in het zwerfvuil (bij grote flessen zeer klein deel).
Ook voor statiegeldverpakkingen geldt dat onbekend is welke hoeveelheden in
het zwerfafval belanden. Wel kan iets gezegd worden over het maximum
aandeel in de huidige samenstelling van het grove zwerfafval. In 2015 bedroeg
het aandeel kunststof flessen groter dan één liter 0,3% van het totaal aantal
verpakkingen in het zwerfafval; het aandeel glazen flessen in totaal 0,6%.
Dit is het maximum aandeel statiegeldverpakkingen in het zwerfafval, omdat
deze categorieën (gehanteerd in de zwerfafvalmeting) ook verpakkingen
kunnen bevatten waar geen statiegeld op wordt geheven (zoals eenmalige
glazen verpakkingen, glazen verpakkingen zonder bier en/of grote kunststof
flessen zonder statiegeld). Het aandeel statiegeldverpakkingen in het
zwerfafval is daarom in ieder geval lager dan 1% van het grove zwerfafval.

18

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

2.4

Samenvatting huidig systeem
In de huidige situatie worden kleine kunststof flesjes, blikjes en eenmalige
drankverpakkingen op verschillende manieren verwerkt. Voor kleine PETflesjes en glas is bronscheiding de dominante verwerkingsroute; voor blik geldt
dat het grootste deel na nascheiding bij de AVI wordt gerecycled. Grote PETflessen en hervulbare bierflessen worden ingezameld en gerecycled via de
statiegeldsystemen (SRN-systeem en Aldi/Lidl). Het retourpercentage bedraagt
zo’n 95%. Het overige deel wordt verwerkt via het restafval en bronscheidingssystemen en een deel belandt in het zwerfafval.
Het aandeel plastic flesjes, blikjes en eenmalige glazen verpakkingen in het
zwerfafval bedroeg in 2015, gemeten in stuks, een kleine 10%. Het aandeel
statiegeldverpakkingen is kleiner dan 0,9% van het grove zwerfafval. Een groot
maar onbekend deel van het zwerfafval wordt opgeruimd. Het deel dat niet
wordt opgeruimd blijft achter in de natuur of stroomt via rivieren in de zee.

19

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

3 Varianten statiegelduitbreiding
3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de varianten voor uitbreiding van het
bestaande statiegeldsysteem. De varianten verschillen in hoogte van het
statiegeldbedrag, aantal inleverpunten en type verpakkingen die kunnen
worden ingeleverd. In Paragraaf 3.2 geven we de verschillen in de varianten
weer. Paragraaf 3.4 beschrijft de keuzes voor uitwerking die voor alle
varianten gelden.

3.2

Varianten van uitbreiding
Voor de invulling van de varianten is gebruik gemaakt van informatie uit
andere landen5 en informatie van stakeholders.
De acht varianten zijn weergegeven in Tabel 6. Onder de tabel lichten we de
verschillen in de varianten toe.

Tabel 6

Varianten van uitbreiding van het statiegeldsysteem met flesjes en blikjes
Naam
1

PB-SUP-10

2

PB-SUP-25

3

PB-AL-10

4

PB-AL-25

5

PBG-SUP-10

6

PBG-SUP-25

7

PBG-AL-10

8

PBG-AL-25

Type verpakkingen
Kleine plastic flesjes,
blik

Innamepunten

Bedrag

Huidige innamepunten

10 eurocent

Overal inleveren

10 eurocent

25 eurocent
25 eurocent

Kleine plastic flesjes,
blik, eenmalig glas

Huidige innamepunten
Overal inleveren

10 eurocent
25 eurocent
10 eurocent
25 eurocent

Alle varianten hebben een naam, bestaande uit drie onderdelen. Het eerste
onderdeel vat het type verpakkingen samen. PB bevat alleen plastic en blik.
In de varianten beginnend met PBG is ook eenmalig glas toegevoegd.
Het tweede onderdeel laat zien waar de verpakkingen kunnen worden
ingeleverd. SUP staat voor supermarkten, AL staat voor alle verkooppunten.
Het derde onderdeel laat het statiegeldbedrag zien, waarbij 10 voor
10 eurocent staat en 25 voor 25 eurocent.

Type verpakkingen
Een eerste belangrijk verschil tussen de varianten is het type verpakking
waarop statiegeld wordt geheven. In de Tweede Kamer is gesproken een
statiegeldplicht op kleine plastic flessen en blikjes te onderzoeken. Op dit
moment worden flesjes van PET, HDPE en Polypropyleen (PP) en blikjes van
aluminium en staal geproduceerd. In vier varianten wordt ook niet-hervulbaar
glas meegenomen. Reden hiervoor is dat het uitsluiten van eenmalig glas tot
ongewenste concurrentie en verschuivingen zou kunnen leiden richting
5

20

Augustus 2017

In Bijlage B vindt u nog meer detailinformatie over statiegeldsystemen in het buitenland.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

eenmalig glas om statiegeld te vermijden. Zwerfafval van glas heeft
verschillende negatieve gevolgen (onveilig, lekke banden, vastlopen
veegmachines).
Kleine drankenkartons vallen buiten de scope van de uitbreiding met blikjes en
flesjes. De uitsluiting is in lijn met de bepalingen over statiegeld uit het
Besluit Beheer Verpakkingen waarin drankenkarton als categorie worden
uitgezonderd (zie Bijlage F; momenteel niet actief). Alhoewel de nieuwste
statiegeldmachines drankenkartons kunnen herkennen met 360 graden
scanners, wordt vrijwel nergens nog statiegeld geheven op drankenkartons in
buitenlandse systemen (naar wij weten alleen in sommige Canadese
provincies, in Europa nergens).
In de te onderzoeken varianten geldt een minimale volumegrens van 10 cl
(verpakkingen kleiner of gelijk aan 10 cl zijn uitgezonderd) en een maximaal
volume van 75 cl. Deze volumegrens is gebaseerd op het huidige onderscheid
tussen grote en kleine PET-flessen in het huidige statiegeldsysteem.
Grotere PET-verpakkingen (>0,75 liter) vallen al onder het huidige statiegeldsysteem voor PET-flessen.6 De varianten omvatten kleine verpakkingen van
mineraalwater, frisdranken en alcoholhoudende dranken (bier en mixdranken),
zuivel en sappen. Net als voor grote flessen zijn wijn en sterk alcoholische
dranken (spirits) uitgezonderd. Ook dit is in lijn met het huidige Besluit Beheer
Verpakkingen.

Inleverpunten
In de varianten wordt ook gevarieerd in de plaatsen waarin kan worden
ingeleverd. In vier varianten kan alleen worden ingeleverd bij de huidige
inleverpunten (vooral supermarkten met statiegeldmachines). Uitgangspunt
van deze varianten is dat dit de kleinste aanpassing van het huidige systeem
vergt. In de andere varianten kunnen verpakkingen overal worden ingeleverd,
waar ze worden verkocht. Dit systeem biedt de meeste service voor de
consument. In vrijwel alle buitenlandse statiegeldsystemen is het mogelijk om
naast statiegeldmachines ook handmatig in te leveren bij kleine
verkooppunten. In niet alle landen zijn verkooppunten ook verplicht om
verpakkingen in te nemen.

Hoogte statiegeld
Tot slot wordt gevarieerd in de hoogte van het statiegeldbedrag. In vier
varianten wordt uitgegaan van een bedrag van 10 eurocent. Dit sluit aan bij
het huidige statiegeldbedrag op hervulbare bierflesjes en bij het bedrag in
verschillende Scandinavische landen. In de andere varianten wordt uitgegaan
van 25 eurocent. Dit is gelijk aan het huidige statiegeldbedrag op grote
PET-flessen en sluit aan bij het statiegeldbedrag in Duitsland op blikjes en
kunststof flesjes.

3.3

Collectieve inleversystemen in winkelcentra of in de buitenruimte
Het is ook denkbaar dat inleverpunten voor blikjes en flesjes collectief door
meerdere verkooppunten worden geëxploiteerd. Daarbij gaat het om een

6

21

Augustus 2017

Dit geldt niet voor zuivel en sappen. In de huidige varianten betekent dit dat kleine
verpakkingen (≤0,75 liter) van zuivel en sappen wel onder het statiegeldsysteem vallen en
grote verpakkingen (> 0,75 liter) niet. Grote verpakkingen vallen buiten de scope van dit
onderzoek.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

collectieve oplossing voor een winkelcentrum of een collectieve oplossingen in
de buitenruimte.

Collectief in een winkelcentrum met meer verkooppunten
Het is denkbaar dat meerdere verkooppunten in één winkelcentrum afspreken
dat blikjes en flesjes maar bij één van de verkooppunten ingeleverd kunnen
worden. Als toekomstige regelgeving dit toestaat (bijvoorbeeld door de eisen
dat er een inleverpunt binnen 250 meter afstand dient te zijn) dan zou dit
theoretisch in een beperkt aantal gevallen kosten kunnen besparen. Het is
echter zeer de vraag of in de praktijk verkopers van dranken het interessant
vinden om statiegeldmateriaal in te laten leveren bij een concurrent. Hij loopt
dan immers een behoorlijk risico dat de consument zijn vervolgaankoop dan
ook bij die concurrent zal gaan doen. Om deze laatste reden is deze optie in
dit onderzoek niet verder uitgewerkt.

Collectief in de buitenruimte
Het is ook denkbaar dat er statiegeldinnamemogelijkheden worden geplaatst
niet in een winkel maar nabij plekken waar veel dranken buiten worden
geconsumeerd (bijvoorbeeld in een stadspark). We hebben deze optie voorgelegd aan verkopers van statiegeldmachines en deze geven aan dat de kosten
van mobiele innamemachines of innamemachines niet in een verkooplocatie
hoog zijn. De voorzieningen zijn zeer gevoelig voor molest en hebben daarom
een aparte behuizing nodig. Om deze reden is deze optie verder niet in dit
onderzoek onderzocht. Wel is in een aantal varianten meegenomen dat ook
kleine verkooppunten dichtbij gebruik in de buitenruimte statiegeldverpakkingen innemen.

3.4

Keuzes bij uitwerking
De uitbreiding kan in de praktijk op verschillende manieren worden vormgegeven. Zo kan gebruik gemaakt worden van reversed logistics (leveranciers
nemen lege verpakkingen mee terug als retourvracht; conform de huidige
Nederlandse praktijk) om de lege statiegeldverpakkingen vanuit de
supermarkten naar de tel- en sorteercentra te vervoeren, of kan gebruik
gemaakt worden van dedicated transports (aparte vrachtwagens rijden rond
om lege verpakkingen op te halen; zoals in Scandinavië gebruikelijk is).
Deze uitwerking is van invloed op de kosten van uitbreiding van het systeem.
Daarbij kan de organisatie van het statiegeldsysteem ook op verschillende
manieren worden vormgegeven. Momenteel hebben Aldi en Lidl eigen gesloten
statiegeldsystemen (zie Paragraaf 2.3). Bij uitbreiding kan worden gekozen
voor samenvoeging van deze twee systemen met het huidige systeem dat
wordt beheerd door Stichting Retourverpakking Nederland (SRN). Dit heeft als
voordeel dat sortering en telling op één centrale locatie in Nederland kan
plaatsvinden (naar Scandinavisch model). In de varianten is verondersteld dat
deels wordt voortgeborduurd op het huidige systeem, maar in de praktijk kan
dit ook anders uitpakken. In het Besluit Beheer Verpakkingen (momenteel niet
actief) voor statiegeld zijn daarom de randvoorwaarden van een systeem
bepaald, maar de sector mag zelf bepalen hoe zij het systeem verder invult.
Ook de keuze voor de aanschaf van een statiegeldmachine ligt niet in beton
gegoten. De buitenlandse praktijk laat zien dat verkooppunten zelf de
afweging maken bij welke hoeveelheden verpakkingen een (extra) statiegeldmachine ‘rendabel’ wordt. Zo zijn er in Duitsland tankstations waarin (kleine)

22

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

statiegeldmachines zijn geïnstalleerd en tankstations waar handmatig wordt
ingenomen.7
Om de kosten en effecten van uitbreiding te bepalen, hebben we keuzes
moeten maken voor de uitwerking van het systeem. Uitgangspunt daarbij is
één centraal systeem (naar Scandinavisch model), reversed logistics voor grote
innamepunten (huidige praktijk in Nederland), dedicated transport voor kleine
innamepunten (naar Scandinavisch model; reversed logistics in de bandbreedte), inname via statiegeldmachines bij supermarkten en handmatig
innemen bij overige inleverpunten. Alhoewel we ons ervan bewust dat bij een
concrete uitwerking mogelijk andere keuzes worden gemaakt, verwachten we
dat dit een realistische weergave van de praktijk zou kunnen zijn. Bedrijven
kunnen daar natuurlijk later van afwijken.
Daarbij is in alle varianten het uitgangspunt dat supermarkten extra statiegeldmachines installeren. Door de toename van het aantal verpakkingen zijn
extra machines naar verwachting noodzakelijk om wachtrijen in de supermarkten te voorkomen. (Voor het precieze aantal hebben we een uitgebreide
vergelijking gedaan met buitenlandse systeem. Zie Paragraaf 4.4.
Ook worden barcodescanners toegevoegd aan de statiegeldmachines en
compacteermachines in de winkels geplaatst. In alle buitenlandse systemen
met kleine flesjes en blikjes is dit de praktijk. Barcodescanners zijn voor het
innemen van blikjes een vereiste, omdat herkenning op vorm onvoldoende is.
Compacteermachines zijn belangrijk om fraude te voorkomen, maken telling in
het telcentrum overbodig en verlagen personeelskosten in de supermarkten. 8

23

Augustus 2017

7

Inname door een statiegeldmachine kan immers sneller gebeuren met minder inspanningen
voor het personeel per verpakking. Bij een bepaald aantal verpakkingen zal daarom een
omslagpunt optreden waarbij de investering in de statiegeldmachine wordt terugverdiend.

8

Door compacteermachines kan worden voorkomen dat verpakkingen meerdere malen door de
machine worden gehaald (fraude). Door de compactering is het immers niet mogelijk om de
samengedrukte verpakkingen nogmaals door de machine te halen. Daarbij nemen de
personeelskosten in supermarkten af, omdat een emballagemedewerker niet meer handmatig
de verpakkingen van de lopende band in de grote plastic zakken hoeft te deponeren.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

4 Kosten en opbrengsten

uitbreiding statiegeldsysteem

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk presenteren we de kosten en opbrengsten die direct
verbonden zijn aan de uitbreiding van het statiegeldsysteem. Het gaat
bijvoorbeeld om de kosten voor de aankoop van statiegeldmachines en
personeelskosten in de supermarkten en kleine verkooppunten. Na een
overzicht van de uitgangspunten (Paragraaf 4.2) en aanpak (Paragraaf 4.3),
bespreken we de kosten van uitbreiding van het systeem in Paragraaf 4.4.
De opbrengsten van het systeem komen voort uit de verkoop van materialen.
Deze bespreken we in Paragraaf 4.5. Ook wordt een deel van het systeem
gefinancierd door niet geïnd statiegeld en niet ingeleverde bonnetjes.
Deze bekostigingsopbrengsten brengen we in Paragraaf 4.6 in kaart. In
Paragraaf 4.7 bespreken we de kosten per partij, in paragraaf 4.8 de kosten
per type verpakking en in Paragraaf 4.9 tenslotte de conclusie.
De kosten en opbrengsten van uitbreiding van het statiegeldsysteem gepresenteerd in dit hoofdstuk zijn van verschillende factoren afhankelijk en moeten
daarom niet als absolute waarden worden geïnterpreteerd. In Bijlage A is meer
gedetailleerd weergegeven hoe de kosten van uitbreiding zijn opgebouwd en
welke aannames we in de berekeningen hebben gehanteerd. Indirecte kosten
en opbrengsten, zoals de vermeden kosten van inzameling via Plastic Heroes
en opruimen van zwerfafval bespreken we in Hoofdstuk 5 (andere systemen)
en Hoofdstuk 6 (zwerfafval). In Bijlage A gaan we dieper in op de wijze waarop
we kosten van uitbreiding in dit rapport hebben toegerekend.

4.2

Uitgangspunten
Zoals beschreven in Paragraaf 1.4 is een belangrijk uitgangspunt in deze studie
dat het om de kosten van uitbreiding gaat. Dit zijn de extra kosten die
optreden als gevolg van de uitbreiding, oftewel het verschil in kosten ten
opzichte van de huidige situatie. In economisch jargon wordt dit ook wel een
marginale analyse genoemd.
Uitbreiding betekent ook een beperkte aanpassing van het huidige systeem
(vooral compactering, transport en tellen) omdat het wel efficiënt is om het
één systeem te laten zijn. Alle meerkosten en besparingen van aanpassing van
het huidige systeem voor grote flessen zijn toegerekend aan de uitbreiding en
dus ook opgenomen in deze calculatie.
De marginale kosten wijken af van de totale kosten van het statiegeldsysteem,
omdat het alleen gaat om de kosten die veranderen. Het doel van het onderzoek is immers het in kaart brengen van de kosten en opbrengsten van de
uitbreiding. Dit betekent bijvoorbeeld dat de transportkosten laag of negatief
uitpakken in onze raming, omdat deze in huidige situatie ook al worden

24

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

gemaakt en bij sommige varianten beperkt toenemen. 9 Dit neemt echter niet
weg dat transportkosten substantiële kostenposten zijn die zonder het
statiegeldsysteem niet gemaakt hadden hoeven te worden. Ook zijn de kosten
voor de aanschaf van statiegeldmachines relatief lager bij een marginale
analyse, omdat bij de uitbreiding deels gebruik gemaakt kan worden van
bestaande machines die efficiënter gebruikt kunnen worden. Aan de andere
kant gaan de compacteerunits die gefinancierd worden door de uitbreiding ook
grote flessen compacteren waardoor ook grote flessen efficiënter getransporteerd gaan worden.
Daarbij gaat het om de kosten en opbrengsten vanuit een maatschappelijk
perspectief. Bekostiging van het statiegeldsysteem, zoals opbrengsten van
niet-geïnd statiegeld en niet ingeleverde bonnetjes, gaan ten koste van het
besteedbaar inkomen van de consument en zijn daarom geen maatschappelijke opbrengsten. Voor de volledigheid brengen we deze opbrengsten wel in
kaart, maar tellen ze niet op bij de maatschappelijke opbrengsten.

4.3

Aanpak
Om de kosten en opbrengsten van uitbreiding in kaart te brengen, hebben we
een uitwerking gemaakt van de veranderingen in het systeem en per kostenpost een raming gemaakt. Hierbij hebben we zoveel mogelijk gebruik gemaakt
van informatie uit buitenlandse systemen (Zweden, Denemarken, Noorwegen,
Finland, Estland) waar blikjes en flesjes al onderdeel van het systeem
uitmaken. Ook hebben we contact opgenomen met verschillende stakeholders,
meerdere leveranciers van statiegeldmachines, leveranciers van telmachines,
etc. Om de opbrengsten van de materialen te bepalen hebben we contact
opgenomen met marktpartijen.
Bepaling aantal extra statiegeldmachines en tijdsduur handmatige inname
Belangrijke kostenposten bij uitbreiding zijn aanschaf en onderhoud van extra
statiegeldmachines, compacteerapparatuur en handling time voor het personeel bij kleine
verkooppunten om de verpakkingen handmatig in te nemen.
Om het aantal statiegeldmachines te bepalen hebben we de buitenlandse systemen
onderzocht. Eerst hebben we in kaart gebracht hoeveel statiegeldmachines in buitenlandse
systemen aanwezig zijn. Vervolgens hebben we onderzocht of er een relatie is met het aantal
verpakkingen, inwoneraantal, aantal supermarkten en de supermarktstructuur in een land.
Op basis van deze analyse is een zo nauwkeurig mogelijke range van het aantal extra
benodigde machines voor Nederland bepaald.
Ook de kosten voor handmatig innemen zijn gebaseerd op ervaringen uit het buitenland.
Om de kosten van de handling time zo nauwkeurig mogelijk in te schatten, hebben informatie
opgevraagd bij de Deense systeemeigenaar die met stopwatches bij 84 verschillende
verkooppunten hebben opgenomen wat de tijdsduur van de activiteiten is (innemen statiegeld,
uitkeren statiegeld, dichtknopen zak met volle verpakkingen, schoonmaak). Op basis van deze
metingen worden de verkooppunten in Denemarken vergoed voor de kosten die zijn maken.
Dit is ons inziens de best beschikbare informatie die voorhanden is om de tijdsduur in
Nederland te voorspellen. Alhoewel de Deense situatie in de praktijk kan afwijken van
Nederland, veronderstellen we dat het proces van inleveren en uitkeren van statiegeld min of
meer identiek zal zijn.
9

25

Augustus 2017

Verpakkingen kunnen namelijk efficiënter vervoerd worden omdat deze zijn samengedrukt.
Hierdoor wordt minder’ lucht’ vervoerd dan in de huidige situatie. Ook flessen uit het huidige
systeem zullen worden samengedrukt.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De verschillende kosten- en opbrengstenposten bij uitbreiding zijn zo nauwkeurig mogelijk bepaald en verwerkt in een kostenmodel. In dit model zijn per
variant alle belangrijke parameters verwerkt zoals aantal verpakkingen,
retourpercentage, aantal statiegeldmachines (zie Paragraaf4.4) en aantal
transportbewegingen. Vervolgens is per variant doorgerekend wat de kosten en
opbrengsten van uitbreiding zijn.

Gebruik bandbreedte
De resultaten in dit hoofdstuk zijn gepresenteerd in een bandbreedte zonder
centrale waarde. Een centrale waarde zou een schijnnauwkeurigheid
suggereren; de onzekerheidsmarges zijn groot. De bandbreedte kan worden
gezien als range van mogelijke uitkomsten, waarvan het waarschijnlijk is dat
de daadwerkelijke kosten van uitbreiding hier binnen vallen.

4.4

Bruto kosten uitbreiding statiegeldsysteem
Met de bruto kosten van uitbreiding van het statiegeldsysteem bedoelen we de
kosten van een systeem nog zonder de opbrengsten van materialen of
bekostiging via niet-geïnde statiegelden. De kosten van het uitbreiden van het
statiegeldsysteem voor de acht varianten zijn te zien in Figuur 2.
Figuur 2 laat zien dat de jaarlijkse extra kosten variëren van ruim 30 mln euro
in de lage raming voor Variant 1 (PB-SUP-10) tot bijna 130 mln euro in de hoge
raming voor Variant 8 (PBG-Al-25). Voor alle varianten geldt dat de bandbreedtes groot zijn; de bovenbandbreedte is meer dan het dubbele van de
onderbandbreedte.

Figuur 2

Jaarlijkse bruto kosten voor uitbreiding statiegeldsysteem (€ mln/jaar) (de twee staven per
systeem geven een lage en hoge kosteninschatting per systeem weer)

Jaarlijkse kosten (mln €)

140
120

Administratie, marketing en
management

100

Telcentra

80

Labels

60

Transport

40

Distributiecentra

20

Kleine verkooppunten handmatig

NB:

26

Augustus 2017

PBG-AL-25

PBG-AL-10

PBG-SUP-25

PBG-SUP-10

PB-AL-25

PB-AL-10

PB-SUP-25

-20

PB-SUP-10

-

Supermarkten

Het gaat hier om de bruto kosten voor uitbreiding van het bestaande systeem. De kosten van
het bestaande systeem voor grote flessen zijn hierin niet opgenomen.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Verreweg de hoogste kosten voor uitbreiding in alle varianten worden gemaakt
in de supermarkten (circa 65-95%). Het gaat hierbij onder andere om kosten
voor de aanschaf van extra statiegeldmachines, het installeren van apparatuur
om de statiegeldverpakkingen te compacteren, het installeren van barcodescanners in de statiegeldmachines, verbouwingen in winkels om de apparatuur
bij te plaatsen, kosten voor ruimtebeslag en het scannen van de extra
statiegeldbonnetjes. De kosten van uitbreiding nemen toe bij een hoger
statiegeldbedrag, omdat meer verpakkingen door de consument worden
ingeleverd. Dit betekent dat meer statiegeldmachines worden aangeschaft en
hogere kosten voor emballagepersoneel en kassamedewerkers voor het
scannen van de bonnetjes. Uitbreiding met glas zorgt voor een toename van de
kosten. Naast het feit dat er meer statiegeldmachines zijn omdat er meer
verpakkingen worden ingeleverd, kost het meer tijd voor het emballagepersoneel om glazen verpakkingen af te handelen. Hierdoor nemen de kosten
voor het emballagepersoneel toe. De extra tijdsinspanning hebben we (zoals
eerder genoemd) gebaseerd op stopwatchmetingen in Denemarken. Daarnaast
zijn er aanvullende kosten voor de opslag van het ingenomen glas. We gaan uit
van een bak waarin de glazen flessen na inname automatisch terechtkomen,
maar niet worden gecompacteerd. Uit de Deense stopwatchmetingen blijkt dat
de tijdsbesteding voor inname van glas is groter dan de tijdsbesteding blik en
kleine PET-flessen. De kosten zijn daarom hoger zowel absoluut als relatief
(per verpakking) bij een uitbreiding met eenmalig glas. (Dit wordt kwantitatief
gepresenteerd in Paragraaf 4.8).
De overige kostenposten zijn relatief klein ten opzichte van de kosten in
supermarkten. Na de supermarkten vormen de kleine innamepunten de
grootste kostenpost in het totaal (handmatige varianten10). Het gaat hierbij
vooral om het tijdsbeslag van personeel om de statiegeldverpakkingen in te
nemen en ruimtekosten om de verpakkingen na inname te stallen. Ook gaan
we ervanuit dat voor veel winkels mogelijk speciaal transport noodzakelijk is
om de statiegeldverpakkingen vanuit (vele) kleine innamepunten naar de
telcentra te transporteren.11
Bij de telcentra gaat het vooral om personeel, huurkosten en machines om de
statiegeldverpakkingen te tellen, sorteren en te balen. Voor de telcentra
nemen de kosten toe in de varianten met handmatige inname, omdat relatief
meer (handmatig ingeleverde) verpakkingen (uit de kleine inzamelpunten)
geteld moeten worden. Daarnaast heeft glas een grote impact op de kosten.
De glazen verpakkingen die in de supermarkt worden ingeleverd moeten
namelijk apart worden geteld. Bovendien kan het glas minder efficiënt in de
telmachines worden geplaatst (omdat het zwaarder is voor een medewerker in
het telcentrum). In Variant 1 (PB-SUP-10) en 2 (PB-SUP-25) nemen de kosten
voor de telcentra juist af, omdat er bijna geen verpakkingen handmatig
worden ingeleverd, en de huidige grote PET-flessen niet meer in het telcentrum geteld hoeven te worden. Uitzondering hierop blijven flessen uit de
horeca die via groothandels worden ingezameld en handmatige inzameling bij

27

Augustus 2017

10

Dit is inclusief thuisbezorging.

11

Vanuit de supermarkten zijn de transportkosten lager, omdat de lege vrachtwagens voor
bevoorrading kunnen worden gebruikt om de ingezamelde verpakkingen mee te nemen. In de
varianten zonder glas zullen de transportkosten vanuit de supermarkten naar verwachting
dalen bij uitbreiding, omdat de verpakkingen worden samengedrukt waardoor het volume per
saldo afneemt en minder vrachtwagens hoeven om te rijden naar de telcentra bij het
retourtransport vanuit de distributiecentra. Hierbij merken we op dat de transportkosten in
het huidige systeem sowieso al relatief beperkt zijn. Bij het toevoegen van glas nemen de
kosten wel toe. Het glas zal niet worden gecompacteerd in de winkels waardoor het volume
toeneemt.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

bijvoorbeeld kleine supermarkten. In alle varianten geldt dat de kosten voor
het balen van de statiegeldverpakkingen toenemen.
Ook de kosten in de distributiecentra zullen toenemen in de varianten.
Alhoewel het ruimtebeslag afneemt (door de compactering), nemen de
personeelskosten toe door de toename van het te verplaatsen gewicht die in
kleinere zakken geladen en gelost zullen worden.12 Bij varianten met glas
nemen de kosten het meest toe, omdat zowel het volume als het gewicht
toeneemt.
Daarnaast zullen de kosten voor administratie en management toenemen.
Het gaat met name om kosten voor de financiële verevening (zogenaamde
clearing), maar ook kosten voor een helpdesk, uitbreiding van kantoorruimte,
etc. Ook gaan we in de hoge bandbreedte voor varianten van 25 eurocent uit
van kosten voor producenten omdat er speciale inkt wordt gebruikt in de
labels van verpakkingen. Dit wordt ingezet als extra maatregel om fraude te
voorkomen. Deze veiligheidsmaatregel is in Duitsland ook de praktijk (waar het
statiegeldbedrag 25 eurocent bedraagt).13 We beseffen ons hierbij dat het
Duitse systeem verschilt van het Nederlandse systeem (decentrale opzet)
waardoor een één op één koppeling niet is te maken. De hoogte van het
statiegeldbedrag is niet de enige factor die bepaalt of er al dan niet speciale
inkt wordt toegepast. Omdat we wel verwachten dat fraude eerder zal
optreden bij een hoog statiegeldbedrag (de prikkel tot fraude is immers
groter), hebben we de kosten voor speciale inkt in de hoge raming van de
varianten met 25 eurocent opgenomen. We zijn ons er echter van bewust dat
de markt uiteindelijk zal bepalen of speciale inkt al dan niet moet worden
toegepast.14
Tenslotte kunnen er eventueel extra kosten zijn voor marketing. 15 In Zweden
wordt bijvoorbeeld jaarlijks 5 mln euro besteed aan deze activiteiten.
Omdat onzeker is of er daadwerkelijk in marketing geïnvesteerd gaat worden,
hebben we deze jaarlijkse kosten alleen opgenomen in de hoge bandbreedte.
De kosten zullen waarschijnlijk alleen aan de orde zijn als de retourpercentages voor de kleine verpakkingen in de praktijk tegen blijken te vallen.
In de lage variant hebben we een eenmalige kostenpost voor marketing
opgenomen, gebaseerd op uitgaven in Estland met correctie voor omvang de
bevolking en prijsniveau. Deze hebben we vertaald naar jaarlijkse kosten.
Dit leidt tot een jaarlijkse kostenpost van € 0,6 mln. Hierbij gaat het om
kosten om consumenten bekend te maken met veranderingen in het systeem.
Zo is in Estland in 2005 geïnvesteerd in tv-spotjes en evenementen om het
statiegeldsysteem te introduceren.

28

Augustus 2017

12

In de huidige situatie bevatten de bigbags 235 flessen à 43 gram. Dit is in totaal zo’n
10 kilogram. Bij een compactieratio van PET 1:3 neemt het gewicht met een factor drie toe.
Ook het soortelijk gewicht van gecompacteerd blik en glas is hoger dan de ongecompacteerde
PET-flessen in de huidige situatie. Er zullen daarom meerdere (kleine) zakken (met meer
handling tijd) ingenomen moeten worden om het hogere gewicht te verplaatsen.

13

In Scandinavische landen, uitgezonderd Denemarken, gebeurt dit niet.

14

Daarnaast geeft de industrie aan dat er ook kosten zijn voor de aanpassing van haar
productielijnen, omdat aparte etiketten voor de Nederlandse markt noodzakelijk worden.
In eerdere studies voor Duitsland door Roland Berger en PWC zijn hier echter geen kosten
voor opgenomen.

15

Zo heeft de Zweedse organisatie een eigen YouTube-kanaal:
www.youtube.com/user/pantameranu

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bruto kosten uitbreiding per verkochte statiegeldverpakking (klein
blikje/flesje)
De kosten van uitbreiding kunnen ook worden uitgedrukt in eurocent per
verpakking (blikje, plastic flesjes en/of glas). Omgerekend per statiegeldverpakking bedragen de kosten van uitbreiding respectievelijk 1,3 tot
3,2 eurocent per statiegeldverpakking in de goedkoopste Variant 1 (PB-Sup-10)
en 2,1 tot 4,6 eurocent per statiegeldverpakking in Variant 8 (PBG-Al-25).
Figuur 3

Bruto kosten uitbreiding per verkochte verpakking, €ct/verpakking
5,0
4,5

4,0

€ct/verpakking

3,5

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5

PBG-AL-25

PBG-AL-10

PBG-SUP-25

PBG-SUP-10

PB-AL-25

PB-AL-10

PB-SUP-25

PB-SUP-10

0,0

4.4.1Bepaling bandbreedtes
De hoogte van de kosten en opbrengsten bij uitbreiding zijn afhankelijk van
verschillende parameters. Belangrijk is het aantal statiegeldmachines,
compacteermachines, transportkosten en personeelskosten bij de kleine
inleverpunten en supermarkten. Hierna gaan we in op de belangrijkste
uitgangspunten in de kostenrange en de gehanteerde uitgangspunten.

Aantal statiegeldmachines
Het aantal benodigde extra statiegeld- en compacteermachines heeft een
belangrijke invloed op de kosten van uitbreiding. De capaciteit van de
huidige 4.200 RVM’s zou theoretisch voldoende moeten zijn om alle extra
verpakkingen in te nemen als consumenten verspreid over de tijd verpakkingen
zouden inleveren. In de praktijk zijn er echter duidelijke piektijden
bijvoorbeeld op zaterdagmiddag. Om ook dan lange wachtrijen te voorkomen
verwachten wij dat bij een meer dan verdrievoudiging van het aantal
individueel in te nemen verpakkingen ook het aantal RVM’s zal toenemen.
De extra hoeveelheid RVM’s hebben we gebaseerd op een analyse van het
aantal machines in het buitenland. Een vergelijking met het buitenland laat
zien dat de statiegeldmachines in Nederland relatief weinig verpakkingen
innemen. In andere landen met ook statiegeld voor kleine verpakkingen ligt
het gemiddelde veel hoger. Er lijkt daarom overcapaciteit te zijn en ruimte
voor verdere efficiency. Hierbij merken we wel op dat we in de vergelijking
van het aantal verpakkingen alleen het aantal verpakkingen hebben meegenomen dat via het flessendeel wordt ingeleverd. Bierkratten zullen ook een

29

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

deel van de capaciteit in beslag nemen, maar wel veel minder omdat er
24 verpakkingen in één keer ingeleverd kunnen worden.
Tabel 7

Vergelijking landen met statiegeldsystemen
Aantal
RVM's

RVM’s/
supermarkt
(> 400 m2)

Verpakkingen
per RVM
(mln)

Verpakkingen per
supermarkt
>400 m2 (mln)

Verpakkingen
per inwoner

RVM/
mln
inwoner

Nederland huidige
situatie

4.200

1,1

0,24

0,3

59

247

Nederland uitbreiding
statiegeld

n.b.

n.b.

n.b.

0,8 – 0,9

182

n.b.

Zweden

5.900

2,5

0,29

0,7

172

621

Denemarken

3.100

1,5

0,37

0,5

202

554

Finland

4.000

3,3

0,43

1,4

309

741

Noorwegen

3.700

1,5

0,27

0,4

192

740

Estland

600

n.b.

0,40

n.b.

186

462

Duitsland

50.000

1,8

n.b.

n.b.

n.b.

623

2,1

0,35

0,8

212

623

Gemiddelde excl.
Nederland

Bron RVM’s: Centrale systeemeigenaren (voor Nederland Tomra Systems); Bron aantal
supermarkten: Nielsen (2012); Bron verpakkingen: Centrale systeemeigenaren (voor Nederland
Global Data (voorheen Canadean); Bron inwoners: Eurostat.

Tabel 7 laat zien dat het aantal statiegeldmachines per supermarkt sterk
verschilt per land. Het aantal supermarkten lijkt daarom geen goede variabele
om het aantal RVM’s te voorspellen (zie het volgende tekstkader voor een
nadere analyse).
Het aantal verpakkingen per RVM wijkt minder af tussen de verschillende
landen dan het aantal RVM’s per supermarkt. Alhoewel de verschillen
aanzienlijk zijn (430.000 verpakkingen per RVM in Finland versus 270.000 per
RVM in Noorwegen) is de bandbreedte relatief kleiner dan het aantal RVM’s
per supermarkt. Daarbij valt op dat in landen met een hoog aantal verpakkingen per supermarkt de RVM’s ook gemiddeld de meeste verpakkingen
innemen. Dit lijkt logisch te zijn, omdat in landen met relatief veel verpakkingen per supermarkt de machines het meest efficiënt benut zullen worden
(een consument die tien verpakkingen inlevert kan sneller geholpen worden
dan twee die er elk vijf inleveren).
Uit analyse van de systemen en contact met systeemeigenaren en andere
stakeholders blijkt dat de systemen van Finland, Noorwegen en Duitsland qua
RVM’s het best vergelijkbaar zijn met Nederland. In Zweden staan aparte
RVM’s voor verschillende soorten verpakkingen (waardoor het aantal relatief
hoog is) en in Denemarken financiert de centrale systeemeigenaar een deel
van de kosten van RVM’s. Voor Duitsland zijn – vanwege het ontbreken van een
centrale systeemeigenaar - geen betrouwbare cijfers bekend van het aantal
ingeleverde eenmalige en meermalige verpakkingen (persoonlijk communicatie
systeemeigenaren en Tomra Systems). In onze analyse zijn we daarom
uitgegaan van het aantal verpakkingen per RVM in Noorwegen als bovenwaarde
en het aantal verpakkingen per RVM in Finland als onderwaarde voor de
bepaling van de bandbreedte van benodigde RVM’s in Nederland. Gegeven het
aantal verpakkingen in de varianten, levert dit het volgende aantal
statiegeldmachines op (zie Figuur 4).

30

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 4

Aantal statiegeldmachines per variant (bestaande machines plus extra)

14.000
12.000
10.000
8.000
Laag

6.000

Hoog
4.000

Huidig

2.000

PBG-AL-25

PBG-AL-10

PBG-SUP-25

PBG-SUP-10

PB-AL-25

PB-AL-10

PB-SUP-25

PB-SUP-10

-

Alhoewel betrouwbare data over het aantal verpakkingen ontbreken in
Duitsland, kunnen we wel een vergelijking maken met Nederland op basis van
het aantal RVM’s per inwoner. Bij 50.000 RVM’s in Duitsland gaat het om 1 RVM
per 1.650 inwoners. Volgens Tomra Systems (persoonlijke communicatie) is
1 RVM per 2.000 inwoners een vuistregel bij een modern park met statiegeldmachines en een uitgebreid systeem. Als we dit toepassen op de Nederlandse
situatie komen we op ongeveer een verdubbeling uit (8.500 statiegeldmachines). Dit aantal valt binnen de bandbreedte in alle varianten in Figuur 4.

Aantal supermarkten en statiegeldmachines
Het lijkt er op dat het aantal supermarkten in een land slechts een beperkt verklarende
variabele is voor het aantal RVM’s. Het aantal RVM’s ten opzichte van het aantal supermarkten
(groter dan 400 m2) verschilt namelijk sterk in de Europese landen (1,5 in Denemarken tot 3,3 in
Finland). In Nederland is het aantal RVM’s per supermarkt verreweg het laagste van Europa
(gemiddeld 1,1). Hierbij merken we op dat in andere landen blijkbaar ook een groot aantal
RVM’s buiten supermarkten groter dan 400 m2 aanwezig zijn. Navraag bij de Finse systeembeheerder leert namelijk dat de RVM’s in Finland op zo’n 3.000 locaties staan terwijl er slechts
1.220 supermarkten zijn (groter dan 400 m2). Dit betekent dat een kleine 1.800 RVM’s buiten de
supermarkten groter dan 400 m2 zijn geplaatst. De plaatsing van RVM’s buiten de supermarkten
heeft niet te maken met de afwijkende supermarktstructuur ten opzichte van Nederland.
De samenstelling van de grootte van supermarkten in Finland is relatief vergelijkbaar met
Nederland (zie Figuur 5). Ook is het aandeel winkels kleiner dan 400 m2 in Finland niet
afwijkend hoog (marktaandeel is 20%).

31

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 5 Supermarktstructuur per land, aantal supermarkten per miljoen inwoners

SSM: supermarkt 400 m2–1.000 m2
LSM: supermarkt 1.000m2–2.500 m2
Bron: Nielsen Grocery Universe, 2014.

Personeelskosten handmatige inname
De bandbreedte voor de kosten van handmatige inname is vooral afhankelijk
van de tijdsduur voor het innemen van de verpakkingen, het uitbetalen van
het statiegeld en het dichtbinden en verplaatsen van de volle zak met
ingenomen verpakkingen.
De tijdsbesteding is gebaseerd op ervaringen in Denemarken, waar de tijdsduur voor de handmatige inname (17 handelingen) is opgemeten met een
stopwatch bij 84 verschillende verkooppunten. Op basis van deze metingen
krijgen de innamepunten een vergoeding voor de kosten die ze maken.
Dansk Retursystem heeft ons informatie gestuurd over de 30% snelste innamepunten. Dit vormt de ondergrens van de kosten. Op basis van een Weibullverdeling hebben we de bovenbandbreedte bepaald. De range in seconden per
verpakking is weergegeven in Tabel 8. Hierbij valt op dat de tijdsduur van de
inname van blik en klein PET ongeveer gelijk is. De inname van glas duurt
grofweg twee maal zo lang.
Tabel 8

Innametijd, seconden, handmatig inzamelen
Verpakking
Blik

Augustus 2017

1,6-5,2

PET klein

1,7-5,7

Glas eenmalig

3,8-11,2

Bron: Eigen bewerking o.b.v. Dansk Retursystem.

32

Tijdsduur inname (sec)

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Lagere personeelskosten door absorptie in reguliere werktijd?
Een argument waarom de kosten lager zijn, is dat de verkoper de werkzaamheden kan
absorberen in haar reguliere werktijd. In dat geval zullen de personeelskosten niet significant
toenemen. Wel bestaat het risico op langere wachtrijen in de winkel.
Alhoewel een absorptie in de reguliere tijd in de praktijk wellicht mogelijk is, vinden we het
wel reëel dat de kosten toenemen met de volledige tijdsbesteding van de winkelier voor het
innemen van de verpakkingen. Hiervoor zijn twee redenen:
1. Ten eerste kunnen we niet zondermeer veronderstellen dat efficiënter werken in kleine
verkooppunten mogelijk is. In veel winkels kunnen verkopers ook andere taken uitvoeren
als het rustig is, bijvoorbeeld werken aan bevoorrading of schoonmaak. In ieder geval voor
supermarkten geldt zelfs dat alle uren genormeerd zijn en dat extra werkzaamheden niet
in de loonsom geabsorbeerd kunnen worden.16
2. Ten tweede zal er een profiel in de toename van de kosten optreden. Alhoewel er winkels
kunnen zijn zonder extra kosten, zullen winkels die qua bezetting net op een kantelpunt
zitten geconfronteerd worden met een forsere kostenstijging dan de kosten gebaseerd op
het aantal extra seconden. Bij een uitbreiding van het statiegeld zullen deze winkels
namelijk een extra personeelslid moeten aantrekken voor alleen de inname van blikjes en
flesjes. Hierdoor zal er overcapaciteit in de winkel zijn na de uitbreiding van het
statiegeld en nemen de kosten in deze winkels meer toe dan alleen de kosten voor de
tijdsbesteding van de inname voor de verpakkingen. Er treedt daarom een profiel op in de
toename van de kosten, waarbij de gemiddelde kosten representatief zijn voor de
daadwerkelijke tijdsbesteding per verpakking.

Transportkosten kleine innamepunten
De brandbreedte in de transportkosten vanuit de kleine verkooppunten is
vooral afhankelijk van de mate waarin reversed logistics mogelijk is.
Wij hebben in de hoge bandbreedte verondersteld dat, net als in Denemarken,
extra (vanuit de centrale organisatie aangestuurd) transport noodzakelijk is
om de statiegeldverpakkingen op te halen bij de kleine inzamelpunten en te
transporteren naar de telcentra. Hierbij is een gemiddelde afstand van
300 kilometer per ronde aangehouden (Eunomia, 2010). Als we aannemen dat
de lege statiegeldverpakkingen meegenomen kunnen worden door de vrachtwagen die de winkels bevoorraadt (zogenaamde reversed logistics), dan
kunnen we transportkosten afnemen.
In dat geval zouden de statiegeldverpakkingen vanuit de kleine inzamelpunten
worden teruggenomen naar de groothandel. Vanuit de groothandel zouden de
statiegeldverpakkingen kunnen worden teruggenomen door de vrachtwagens
van drankproducenten die de groothandels bevoorraden. Omdat de telcentra
zich in de buurt van de drankproducenten bevinden, zou het transport voor
een deel van de producenten worden beperkt tot een klein deel omrijden.
Omdat er bij kleine flesjes en blikjes meerdere producenten worden
toegevoegd aan het systeem die zich niet dichtbij de telcentra bevinden, zal
dit niet voor alle drankenproducenten gelden. Hierbij geldt ook de kanttekening dat de kosten voor opslag en handling bij de groothandel zouden
toenemen. Daarnaast gaat het niet alleen om de kosten van omrijden, maar
zijn er ook kosten voor het laden en lossen bij de telcentra en de kleine
verkooppunten. Ook zal op piekmomenten (bijvoorbeeld net na het weekend)
alsnog dedicated transport noodzakelijk zijn, om ophopingen bij de groothandel te voorkomen (als er meer lege blikjes en flessen terugkomen dan
worden bevoorraad). Ook wordt de flexibiliteit van transporteurs verminderd,
ze worden immers gedwongen op retourtransport te gaan. Dit betekent dat

16

33

Augustus 2017

Bron: persoonlijke communicatie CBL, 2017.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

ook bij reversed logistics er nog steeds aanzienlijke transportkosten zullen
zijn. We gaan er in de berekening vanuit dat de totaalkosten met twee derde
afnemen ten opzichte van dedicted transports.

Tijdsbesteding schoonmaak en emballagewerk supermarkten
De bandbreedte in de kosten van uitbreiding voor schoonmaak en emballagewerk is ook vooral afhankelijk van de onzekerheid over tijdsbesteding voor
deze activiteiten. Enerzijds zullen de kosten afnemen, omdat emballagepersoneel niet meer handmatig de statiegeldverpakkingen vanuit de lopende
band in de zakken hoeft te deponeren. Anderzijds zullen de schoonmaakkosten
toenemen, omdat zowel de extra statiegeldmachines als de compactoren
moeten worden schoongemaakt.
In deze studie is de tijdsbesteding voor schoonmaak en emballagewerk
gebaseerd op de stopwatchmetingen in de Denemarken. Hierbij is het verschil
gehanteerd voor werkzaamheden per verpakking voor statiegeldmachines
zonder compactie-apparatuur (huidige situatie) en werkzaamheden voor
supermarkten met compactie-apparatuur. In Denemarken zijn namelijk niet
alle supermarkten uitgerust met een compacteermachine. Ook hier hebben we
de bandbreedte gebaseerd op de 30% snelste supermarkten en de 30% langzaamste supermarkten in de verschilberekeningen.
Tabel 9

Tijdbesteding emballage per verpakking, seconden, inname per RVM
Zonder compacteren

Met compacteren

0,92-2,9

0,55-1,73

Blik

n.v.t

0,25-0,79

PET klein

n.v.t

0,35-1,1

1,8-5,69

n.v.t.

PET groot

Glas eenmalig
Bron: Eigen bewerking o.b.v. Dansk Retursystem.

4.5

Materiaalopbrengsten en netto kosten uitbreiding
Naast kosten zorgt de uitbreiding van het statiegeldsysteem ook voor
inkomsten. Zo zijn er opbrengsten voor de verkoop van de ingezamelde
materiaal (PET, HDPE/PP en blik). We kijken hierbij naar de totale materiaalopbrengsten. In Hoofdstuk 5 wordt ingegaan op afnemende kosten en
opbrengsten voor bestaande systemen.
In het huidige systeem blijven de grote frisdrankproducenten eigenaar van hun
materiaal; materiaal van kleine fabrikanten wordt vermarkt door SRN
(persoonlijke communicatie SRN).
De materiaalprijzen zijn volatiel en daarom hebben we gewerkt met een bandbreedte. Deze bandbreedte is gebaseerd op de huidige prijzen met daaromheen een onzekerheidsmarge gebaseerd op de historische volatiliteit van de
prijzen (periode 2012-2017). De samenstelling van de materiaalstromen is
gebaseerd op verkoopgegevens van Global Data (2017) en een gewicht per
verpakking o.b.v. gegevens SKB, eigen metingen en andere bronnen.
Voor blikjes is aangenomen dat alle blikjes van 25 cl of kleiner van aluminium
zijn gemaakt; voor grotere blikjes is een verhouding 50/50 voor staal en
aluminium aangehouden.

34

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 10

Gehanteerde materiaalprijzen (€/ton)
Prijs per ton (€)
Transparant PET

450-750

HDPE/PP/bont PET

225-325

Staal

100-200

Aluminium

600-800

Glas

22

Bron: Diverse recyclers, Tata Steel, Fost Plus. Bandbreedte gebaseerd op periode 2012-2016.

Bruto kosten min de materiaalopbrengsten kunnen worden beschouwd als de
netto kosten van uitbreiding het systeem. Tabel 11 toont de bruto kosten, de
materiaalopbrengsten en de netto kosten van uitbreiding van het systeem.
In de range vallen hoge kosten samen met lage materiaalopbrengsten en vice
versa. Materiaalopbrengsten worden met name beïnvloed door de materiaalprijs en minder door de invulling van de varianten. De totale bandbreedte
komt uit op 14-29 mln euro.17 Uit de tabel blijkt dat de netto kosten van
uitbreiding in alle varianten positief zijn, ofwel dat de materiaalopbrengsten
bij uitbreiding lager zijn dan de bruto kosten van uitbreiding. Bij deze netto
kosten van uitbreiding hebben we nog niet het ‘niet geïnde statiegeld
meegenomen’ en ook besparing door minder zwerfafvalkosten en inzameling
en verwerking in bestaande systemen zijn hier nog niet in opgenomen.

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP10

PBG-SUP25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Bruto kosten en opbrengsten materialen bij uitbreiding, mln € per jaar, €ct/verpakking

PB-SUP-10

Tabel 11

Bruto kosten (mio)

34 ~ 84

41 ~ 98

39 ~ 97

43 ~ 105

47 ~ 105

56 ~ 122

53 ~ 119

57 ~ 129

Opbrengsten materialen (mio)

16 ~ 25

18 ~ 28

17 ~ 26

18 ~ 28

17 ~ 25

19 ~ 29

18 ~ 27

19 ~ 29

Netto kosten (mio)

10 ~ 68

14 ~ 79

13 ~ 80

15 ~ 87

21 ~ 88

27 ~ 103

26 ~ 102

29 ~ 110

0,4 ~ 2,5

0,5 ~ 2,9

0,5 ~ 2,9

0,6 ~ 3,2

0,7 ~ 3

0,9 ~ 3,5

0,9 ~ 3,5

1 ~ 3,8

Netto kosten per
verkochte verpakking (€ct)

In de volgende box vergelijken we deze uitkomst met het Zweedse systeem.
Variant 3 (PB-AL-10) lijkt het meest op het huidige Zweedse systeem.
Ook in dit systeem worden alleen blikjes en flesjes ingenomen en bedraagt de
hoogte van het statiegeldbedrag voor blik en kleine PET-flesjes omgerekend
10 eurocent (voor grote PET-flessen omgerekend 20 eurocent) (Pantamera,
n.d.).
De bruto kosten van uitbreiding die wij berekenen per verkochte statiegeldverpakking zijn lager dan de kosten in het Zweedse statiegeldsysteem. In dit
systeem bedragen de jaarlijkse kosten omgerekend zo’n 2,4 eurocent per
statiegeldverpakking (zie het volgende tekstkader), terwijl wij voor uitbreiding
op een range van 0,5 tot 2,9 eurocent per verkochte verpakking uitkomen.
17

35

Augustus 2017

De materiaalinkomsten van het statiegeldsysteem zijn relatief hoger dan alternatieve
systemen (zoals Plastic Heroes en PMD (plastic, metalen verpakkingen en drankenkartons)),
omdat de stroom vrijwel geheel zuiver is. Recyclingbedrijven zijn daarom bereid om meer te
betalen voor het materiaal. Door uitbreiding van statiegeld nemen de materiaalinkomsten van
de alternatieve systemen af. De vermeden kosten (en opbrengsten) voor de inzameling en
verkoop van materialen uit alternatieve inzamelsystemen bespreken we in Hoofdstuk 4.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De belangrijkste verklaring hiervoor is dat wij in de berekening uitgaan de
marginale kosten (kosten van uitbreiding; ten opzichte van de huidige situatie)
in plaats van de totale kosten. In de marginale benadering zijn vooral de
transportkosten, administratiekosten en tel/sorteerkosten lager (zie
vergelijking met Zweden in het volgende tekstkader).

Vergelijking met Zweden
In Zweden bedragen de jaarlijkse kosten zo’n 81 mln euro voor 2,1 miljard verkochte
verpakkingen (1,8 miljard ingeleverde verpakkingen). Dit is zo’n 3,9 eurocent per verkochte
verpakking. Deze 81 mln euro bestaan uit alle kosten die de centrale organisatie (Returpack)
maakt (tellen, administratie, clearing, enzovoort) en vergoedingen aan de retailsector voor de
kosten die zij maken. Volgens de heer Lagerman (directeur Returpack) zijn deze kosten
representatief voor de totale kosten in het Zweedse statiegeldsysteem, omdat de
vergoedingen alle kosten dekken die retailers maken (investeringskosten RVM’s, ruimtebeslag,
personeel, etc.). De materiaalopbrengsten bedragen € 28 miljoen. Hiermee komen de nettokosten in het Zweedse systeem op 2,4 eurocent per verkochte verpakking.
De opbouw van de bruto kosten in het Zweedse systeem is weergegeven in volgende tabel
(exclusief materiaalopbrengst).
Totaalkosten
Zweden (€ mln)

Kosten per
verpakking (€ct)
Zweden

Kosten
uitbreiding per
verpakking (€ct)
(PB-AL-10)

Supermarkten en kleine
verkooppunten

48

2,3

1,2 à 2,9

Transportkosten/logistiek

17

0,8

0,1 à 0,2

Administratiekosten*

7

0,3

0,1

Kosten marketing

5

0,2

0 à 0,3

Tel- en sorteerkosten

4

0,2

0,1

Bruto kosten

81

3,9

1,5 à 3,7

Materiaalopbrengsten

-28

-1,3

-0,8 à -1

Netto kosten

53

2,4

0,5 à 2,9**

*

Onduidelijk is welke kosten precies onder deze kosten vallen bij de Zweedse cijfers.
Er zitten ook personeelskosten bij, maar het is niet duidelijk of vrachtwagenchauffeurs en
medewerkers van het telcentrum hier ook onder vallen. Gegeven de relatief hoge kostenpost van 7 mln euro jaarlijks lijkt dit het geval te zijn. Als deze personeelskosten ook in
deze cijfers zitten, kan de kostenindeling per categorie afwijken van onze indeling, omdat
personeelskosten voor de telcentra bij ons bijvoorbeeld in de categorie tel- en sorteerkosten zijn ingedeeld.
** Afwijkingen in optelling door afronding.
De kosten in het Zweedse systeem vallen hoog in de bandbreedte van de door ons geraamde
kosten van uitbreiding. De netto kosten van Variant 3 (PB-AL-10), die het meest vergelijkbaar
is met het Zweedse systeem, bedragen 0,5 tot 2,9 eurocent per verpakking. Dit komt vooral
omdat de kosten voor transport, administratie en de telcentra/sortering lager uitpakken.
De transportkosten zijn deels lager omdat de afstanden in Nederland kleiner zijn en wij in
tegenstelling tot het Zweedse systeem uitgaan van reversed logistics vanuit de supermarkten.
De belangrijkste verklaring is echter dat het in onze studie om kosten van uitbreiding gaat.
Omdat in de huidige situatie ook al transportkosten worden gemaakt vanuit de supermarkten,
en de nieuwe verpakkingen worden samengedrukt waardoor het totaalvolume vanuit de
supermarkten afneemt in Variant 3, zijn de kosten van uitbreiding veel lager in onze analyse
dan in het Zweedse systeem. Dit neemt niet weg dat transport een significante kostenpost is
die er zonder het statiegeldsysteem niet zou zijn (zie ook Paragraaf 4.2).

36

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Hetzelfde argument geldt voor de kosten van uitbreiding in de tel- en sorteercentra. In de
huidige situatie worden al kosten gemaakt voor het tellen van de grote PET-flessen. Deze
infrastructuur kan bij uitbreiding worden gebruikt om handmatig ingeleverde verpakkingen te
tellen. De kosten voor het tellen zijn daarom lager bij uitbreiding dan bij een benadering van
de totale kosten van het Zweedse systeem.
De grootste kostenpost in het Zweedse systeem worden gemaakt bij de kleine en grote
verkooppunten. Deze bedragen 48 mln euro of omgerekend 2,3 eurocent per verkochte
verpakking. Deze waarde ligt binnen de range van de geraamde marginale kosten in Variant 3.
De kosten in Zweden tenderen wel naar de bovenkant van onze range. Een mogelijke
verklaring is dat de huidige statiegeldmachines overcapaciteit lijken te hebben in Nederland
waardoor de kosten per verpakking bij een uitbreiding lager uitpakken dan bij een benadering
van de totale kosten.
Materiaalopbrengsten in Zweden zijn gemiddeld wat hoger. Hierdoor vallen de netto-kosten
wel binnen onze range. Kanttekening is wederom dat het in Nederland om uitbreiding gaat en
in Zweden om totaalkosten.

4.6

Bekostiging statiegeldsysteem en retourpercentage
Naast materiaalopbrengsten zijn er geldstromen door niet-ingeleverde
statiegeldverpakkingen en bonnetjes. We noemen deze inkomsten bekostiging
en geen opbrengsten, omdat de inkomsten vanuit een maatschappelijk
perspectief niet als netto opbrengsten kunnen worden gerekend. Het besteedbaar inkomen van consumenten neemt namelijk af. De consumenten die de
statiegeldverpakkingen niet retourneren bekostigen een deel van het statiegeldsysteem. Er is hierbij dus sprake van herverdeling tussen consumenten en
supermarkten/het statiegeldsysteem.
Door niet ingeleverde statiegeldverpakkingen en bonnetjes kan het systeem
deels worden gefinancierd. Als consumenten de statiegeldverpakkingen niet
inleveren of vergeten de bonnetjes bij de kassa in te leveren, dragen zij wel
statiegeld af bij de aankoop van blikjes en flesjes, maar krijgen zij deze niet
retour. Dit betekent een opbrengst voor de centrale systeem operator
(niet-ingeleverde statiegeldverpakkingen) of de supermarkt (niet-ingeleverde
bonnetjes).

Retourpercentage
De inkomsten uit niet ingeleverde statiegeldverpakkingen zijn sterk afhankelijk van de hoogte van het statiegeld en van het retourpercentage.
Het retourpercentage is onzeker. In de berekening van de kosten van
uitbreiding is uitgegaan van een vaststaand retourpercentage, gedifferentieerd
naar variant. Kosten en materiaalopbrengsten zijn beperkt gevoelig voor het
retourpercentage. Als het retourpercentage stijgt, zullen kosten voor
bijvoorbeeld handmatige inname, transport en telcentra min of meer evenredig toenemen. Andere kosten van uitbreiding, bijvoorbeeld kosten voor
labels tegen fraude, blijven gelijk. Ook nemen materiaalopbrengsten toe.
De inkomsten uit niet-ingeleverde statiegeldverpakkingen zullen daarentegen
halveren als het retourpercentage bijvoorbeeld toeneemt van 90 naar 95%.
Daarom zullen we bij de bekostiging een bandbreedte voor het retourpercentage aanhouden.
Het retourpercentage voor grote flessen is op dit moment ongeveer 95%
(CE Delft, 2014). We gaan er van uit dat dit niet verandert door uitbreiding van
het statiegeldsysteem. Voor kleine flessen en blikjes wordt dit retourpercentage naar verwachting lager. Reden hiervoor is dat kleine verpakkingen

37

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

vaker buitenshuis geconsumeerd worden en het retourneren hierdoor lastiger
te organiseren is. Zo ligt in Zweden het retourpercentage voor grote PETflessen op 92% en voor kleine flesjes op 75% bij een statiegeldhoogte van
10 eurocent voor blikjes en kleine PET-flessen en 20 eurocent voor grote PETflessen. Ervaringen in het buitenland laten zien dat het retourpercentage voor
systemen met zowel grote als kleine verpakkingen op minimaal 80% ligt.
In Estland, waar het statiegeld op flessen 0,04 eurocent is (de lonen liggen
echter ook lager), is het gemiddelde retourpercentage voor alle flessen 90%,
terwijl in Duitsland met een statiegeldbedrag van 0,25 euro het retourpercentage 94-98,5% voor alle flessen wordt geschat (NABU, 2017).18
Eunomia heeft de relatie tussen retourpercentage en hoogte van statiegeld
onderzocht in 2012. Op basis daarvan zijn we in de gehanteerde varianten
uitgegaan van een retourpercentage van 80-90% afhankelijk van de kenmerken
van de variant. Uit de analyse van Eunomia (2012) blijkt dat de hoogte van het
statiegeld van invloed is op het retourpercentage. Bij een statiegeldbedrag van
0,10 eurocent is het verwachte retourpercentage op basis van Eunomia 86%19,
bij 0,25 eurocent is dit 90%. We veronderstellen dat bij een laag statiegeld en
weinig inleverpunten het percentage lager zal liggen dan bij eenzelfde statiegeld en meer inleverpunten. In deze varianten gaan we uit van een retourpercentage van 80%.
Figuur 6

Relatie statiegeldbedrag en retourpercentage

Bron: (Eunomia, 2015).

De retourpercentages zijn weergegeven in Tabel 12. Hierbij hebben we een
bandbreedte aangenomen van 5% hoger en lager

38

Augustus 2017

18

Volgens NABU (2017) is het precieze retourpercentage in Duitsland 70% onzeker, omdat dit
systeem decentraal georganiseerd is.

19

In de analyse ronden wij dit af naar 85%.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Range in retourpercentages

PB-SUP-10

Tabel 12

Lager retour

75%

80%

80%

85%

75%

85%

80%

85%

Centrale waarde

80%

90%

85%

90%

80%

90%

85%

90%

Hoger retour

85%

95%

90%

95%

85%

95%

90%

95%

Bekostiging
Tabel 13 toont de range in bekostiging bij een hoog en laag retourpercentage.
Bij een hoog retourpercentage daalt de bekostiging door niet-ingeleverde
verpakkingen, maar neemt de bekostiging door niet ingeleverde bonnetjes toe.
Bij een lager retourpercentage is dit effect omgedraaid. In totaal zorgt een
lager retourpercentage voor een hogere bekostiging.

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Range bekostiging uitbreiding statiegeld (hoog-laag retourpercentage), mln €

PB-SUP-10

Tabel 13

Niet-ingeleverde
verpakkingen

41~68

34~101

27~54

34~101

44~73

36~109

29~58

36~109

Niet-ingeleverde
bonnetjes

5~4

13~11

4~4

11~10

5~4

14~12

4~4

12~11

Totaal
Cent per verkochte
verpakking

4.7

45~72

47~113

31~58

45~111

48~77

50~121

33~62

48~119

1,7~2,7

1,7~4,2

1,1~2,1

1,7~4,1

1,7~2,7

1,7~4,2

1,1~2,1

1,7~4,1

Kosten per partij
Bij een uitbreiding van het statiegeldsysteem kunnen we aangeven waar de
kosten en opbrengsten per partij in eerste instantie zullen neerslaan. Dit is
weergegeven in Tabel 14 (hier zijn nog niet de kostenbesparing in andere
systemen opgenomen (dat wordt toegevoegd in Paragraaf 8.1).

PBG-AL-25

PBG-AL-10

PBG-SUP-25

PBG-SUP-10

PB-AL-25

PB-AL-10

PB-SUP-25

Verdeling kosten uitbreiding statiegeldsysteem bij huidige verdeelsleutel, mln €

PB-SUP-10

Tabel 14

Verkooppunten

70 ~ 27

73 ~ 26

74 ~ 28

72 ~ 24

86 ~ 35

90 ~ 34

90 ~ 35

88 ~ 32

Beheerder statiegeldsysteem

-61 ~ -76

-73 ~ -92

-38 ~ -59

-63 ~ -87

-60 ~ -76

-73 ~ -92

-36 ~ -57

-62 ~ -87

Consumenten (niet ingeleverde
verpakkingen en bonnetjes)

58

80

44

78

63

86

48

84

10 ~ 68

14 ~ 79

13 ~ 80

-15 ~ 87

21 ~ 88

27 ~ 103

26 ~ 102

29 ~ 110

Totaalkosten

39

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

In de verdelingsanalyse is onderscheid gemaakt naar drie groepen: verkooppunten, de beheerder van het systeem inclusief de drankenproducenten en
consumenten. Onder verkooppunten vallen supermarkten en handmatige
inname (inclusief horeca).
In eerste instantie dragen verkooppunten en consumenten de kosten. Het gaat
bijvoorbeeld om kosten voor innameapparatuur, personeelskosten, en ruimtebeslag.
De beheerder kent netto-opbrengsten. Baten van niet-ingeleverde
verpakkingen en materialen komen bij de beheerder terecht. De kosten van
uitbreiding zijn voor de beheerder relatief beperkt, omdat een deel van de
kosten nu ook al gemaakt worden en er kostenbesparingen mogelijk zijn door
innovaties in het systeem (compacteermachines).
Consumenten die verpakkingen en bonnetjes niet inleveren zullen kosten
hebben. Zij bekostigen immers een deel van het systeem. Bij een goed
functionerende markt zullen alle kosten (die niet worden bekostigd uit de niet
ingeleverde bonnetjes en verpakkingen) uiteindelijk worden doorberekend aan
de consument. Dit zal zich uiten in een hogere productprijs (tenzij verkooppunten en producenten bereid zijn een lagere winstmarge te accepteren).
In bovenstaande tabel zijn alleen de kosten opgenomen van het statiegeldsysteem zelf. Kostenbesparingen bij huidige systemen (zoals Plastic Heroes) of
reductie van zwerfafvalkosten zijn nog niet opgenomen in deze tabel. Een
meer gedetailleerd overzicht van de verdeling van de kosten is weergegeven in
Bijlage C.

Kostenverdeling in de huidige situatie
In de huidige situatie zijn de kosten van statiegeldmachines, personeelskosten en ruimtebeslag
voor rekening van de supermarkteigenaren. Dit geldt ook voor de kosten van het retourtransport van de supermarkten naar de distributiecentra. Hier staan opbrengsten van niet
ingeleverde bonnetjes voor supermarkteigenaren tegenover. Dit zijn consumenten die hun fles
wel in de statiegeldmachine doen, maar vergeten het bonnetje bij de kassa in te leveren.
De supermarkt ontvangt hierdoor wel een vergoeding van 25 eurocent van Stichting Retourverpakkingen Nederland (SRN), maar hoeft deze niet uit te keren aan de consument.
Deze opbrengsten zijn echter niet groot genoeg om alle kosten in de supermarkten te dekken.
De kosten voor de telcentra, het centrale systeem, de financiële verevening en het transport
van de distributiecentra naar de telcentra zijn voor rekening van de drankenproducenten.
In de huidige situatie krijgt Stichting Retourverpakkingen Nederland (SRN) van de drankenproducenten een financiële vergoeding van 3,2 eurocent per grote PET-fles om deze kosten te
dekken. De inkomsten van niet ingeleverd statiegeld en het grootste deel van de materiaalopbrengsten komen ten goede aan de drankproducenten.
Bovenstaand geldt niet voor Aldi en Lidl. Omdat Aldi en Lidl hun eigen systeem opereren, slaan
alle kosten en opbrengsten van het statiegeldsysteem neer bij de ketens zelf. Dit betekent
dat, in tegenstelling tot de overige supermarkten, deze ketens zelf de Inkomsten hebben van
materialen en niet ingeleverd statiegeld. Hier staat tegenover dat kosten voor sortering,
transport en balen ook voor rekening van Aldi en Lidl komen.

40

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Kostenverdeling in buitenlandse systemen
In tegenstelling tot de huidige Nederlandse situatie, worden in buitenlandse systemen de
supermarkten en kleine verkooppunten vergoed voor de kosten die zij maken met de
zogenaamde handling fee per ingenomen verpakking20. Hierdoor zijn er per saldo geen kosten
voor de supermarkteigenaren en kleine verkooppunten. De handling fees worden uitgekeerd
door de centrale systeemeigenaren, die hun inkomsten vergaren uit de verkoop van
materialen, niet geïnd statiegeld en vergoedingen van de producenten. Drankenproducenten
vergoeden daarom deels de kosten die supermarkten (en kleine verkooppunten) maken in het
buitenland.

4.8

Kosten van uitbreiding per type verpakking
Kosten toevoegen glazen verpakkingen
Het toevoegen van eenmalig glas verhoogt de gemiddelde kosten van
uitbreiding per verpakking voor alle verpakkingen. De extra kosten per glazen
verpakking bedragen 6,5 eurocent tot 12,2 eurocent in de varianten waar glas
aan wordt toegevoegd.
De relatief hoge kosten voor glas worden veroorzaakt door meerdere factoren:
 Voor glas moet speciale inname-apparatuur worden aangeschaft.
 We gaan ervan uit dat glas niet gecompacteerd wordt in supermarkten,
maar geteld wordt in het telcentrum. Hier zijn extra kosten aan
verbonden.
 Glas is relatief volumineus en zwaar. Hierdoor zijn de kosten voor opslag
en transport relatief hoog.
 De tijdsbesteding van winkelpersoneel voor het hanteren van glazen
verpakkingen ligt hoger dan bij plastic en blik.

Kosten toevoegen zuivel en sappen
In alle varianten zijn zuivel en sappen toegevoegd aan het statiegeldsysteem.
Het gaat om 160-180 mln verpakkingen. Door zuivel en sappen worden HDPE,
PP en niet transparante PET-verpakkingen aan de statiegeldstroom
toegevoegd. Dit betekent dat extra inspanningen voor sortering noodzakelijk
zijn. Dit kan gebeuren in de winkels (als er voldoende ruimte is), in het
telcentrum of bij recyclingbedrijven. Omgerekend per verkochte zuivel of
sapverpakking bedragen de extra sorteerkosten 0,2 tot 0,3 eurocent. Hiernaast
leidt het toevoegen van zuivel en sappen tot extra risico’s met betrekking
tot stank en hygiëne. Alhoewel het om maar een paar procent van de
verpakkingen gaat, kan dit er mogelijk ook toe leiden dat de schoonmaakkosten van de statiegeldmachines toenemen. Omdat in andere Europese
landen zuivel en sappen zijn uitgezonderd, hebben we dit effect niet kunnen
kwantificeren.

20

41

Augustus 2017

Momenteel wordt in Nederland gewerkt met de VBR, Vergoeding Behandeling Extra RetourEmballage. Producenten factureren 0,0625 eurocent per verpakking aan afnemers (zoals
supermarkten). Als een afnemer een verpakking inlevert bij de producent krijgt deze
0,0625 eurocent retour. Afnemers die meer inkopen dan inleveren betalen dus een netto
vergoeding, terwijl afnemers die meer innemen dan verkopen netto een vergoeding
ontvangen. Verrekening van VBR gebeurt gelijktijdig met de verrekening van statiegeld door
SRN. (Bron: persoonlijke communicatie SRN.)

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

4.9

Conclusie
In dit hoofdstuk zijn de kosten van uitbreiding van het statiegeld gepresenteerd. De figuur laat zien dat de jaarlijkse extra kosten variëren van ongeveer
35 mln euro in de lage raming voor Variant 1 (PB-SUP-10) tot zo’n 130 mln euro
in de hoge raming voor Variant 8 (PBG-Al-25). Voor alle varianten geldt dat de
bandbreedtes groot zijn; de bovenbandbreedte is meer dan het dubbele van
de onderbandbreedte.
Naast kosten zorgt de uitbreiding van het statiegeldsysteem ook voor
inkomsten. Zo zijn er opbrengsten voor de verkoop van de ingezamelde
materiaal (PET, HDPE/PP en blik). Gecorrigeerd voor de materiaalopbrengsten
bedragen variëren de netto kosten van zo’n 10 mln euro in de lage raming voor
Variant 1 (PB-SUP-10) tot zo’n 110 mln euro in de hoge raming voor Variant 8
(PBG-Al-25). Bij deze netto kosten hebben we nog niet het ‘niet geïnde
statiegeld’ meegenomen en ook besparing door minder zwerfafvalkosten en
inzameling en verwerking in bestaande systemen zijn hier nog niet in
opgenomen. De opbrengsten van niet-ingeleverde bonnetjes en verpakkingen
zijn sterk afhankelijk van de retourpercentages.
Bij een uitbreiding van het statiegeldsysteem zullen de kosten en opbrengsten
in eerste instantie neerslaan bij verkooppunten, de centrale beheerder
inclusief drankenproducenten en consumenten. In een goed functionerende
markt worden alle kosten uiteindelijk doorberekend aan de consument.

42

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

5 Effecten op bestaande systemen
5.1

Inleiding
Op dit moment worden blikjes en flesjes al verwerkt via aparte inzameling of
verwerkt in een afvalverbrandingsinstallatie (AVI; energieproductie en/of
nascheiding). Aparte inzameling vindt plaats door bijvoorbeeld Plastic Heroes,
het PMD-afvalinzamelingssysteem waarbij plastic, metalen verpakkingen en
drankenkartons gezamenlijk worden ingezameld en via nascheiding bij
afvalverwerkingsinstallaties.
Het verplaatsen van het grootste deel van de blikjes en flesjes naar een
statiegeldsysteem heeft gevolgen voor deze systemen. In dit hoofdstuk worden
de effecten op deze systemen globaal doorgenomen. Deze inschatting is
minder gedetailleerd dan de berekening van statiegeld omdat een complete
analyse van de andere systemen niet is opgenomen in het onderzoek.
Voor een meer gedetailleerde analyse op met namen het Plastic Heroessysteem verwijzen wij naar het lopende onderzoek naar de kosten van
bronscheiding van plastic in uitvoering bij PWC in het kader van de evaluatie
van de raamovereenkomst verpakkingen.
Over de kosten van andere systemen hebben we uitgebreid contact gehad met
Nedvang dat in Nederland de inzameling van kunststof beheert.

5.2

Effecten minder PET in bronscheiding en AVI
Bespaarde kosten Plastic Heroes-systeem
Het grootste deel van de PET-flesjes wordt ingezameld via bronscheiding met
het Plastic Heroes-systeem (Nedvang rapporteert 75% via bronscheiding en 25%
via nascheiding). Op dit moment geldt er een op kosten gebaseerde vergoeding
van 75621 euro per ton voor inzameling en sortering per ton gerecycled
materiaal. Deze wordt 712 euro in 2018 en 656 euro in 2019 conform de
afspraken tussen de partijen van de raamovereenkomst verpakkingen (VNG,
bedrijfsleven en I&M).
Samen met Nedvang is een expert guess gedaan van de marginale kosten voor
PET-flesjes op basis van de eerder uitgevoerde kostenstudies en ervaring van
Nedvang. Op dit moment loopt er een uitgebreid kostenonderzoek naar
bronscheiding van kunststof.

21

43

Augustus 2017

Het gaat hier om het systeem dat beheerd wordt door het afvalfonds verpakkingen waarvoor
partijen die verpakkingen op de markt zetten in Nederland moeten betalen en waaruit
vergoedingen worden uitgekeerd aan gemeenten die verpakkingen inzamelen en laten
sorteren en recyclen. Vergoeding worden vermeldt op www.nedvang.nl.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De marginale kosten van bronscheiding per ton zijn als volgt opgebouwd:
 Inzameling bij gemeenten
€ 208–293 (NVRD benchmark 2015).
 Overslag transport en sorteren
€ 192 (PWC, 2013).
 Totale marginale kosten
€ 400-48522.
Deze kosten zijn iets lager maar ongeveer in lijn met de eerdere inschatting
van 80% marginale kosten op basis van de vergoeding van 656 per ton (80%
hiervan is 525 euro per ton).
De geschatte gemiddelde opbrengst van PET-flesjes in 328-1 fractie bedraagt
volgens Nedvang € 175-22523(rekening houdend met kosten afzet 350 mix
bedragen de opbrengsten in totaal € 100 à 135 opbr/ton). Dit betekent dat de
netto marginale kosten van bronscheiding van PET-flesjes 265-385€/ton
bedragen.
Voor nascheiding heeft Nedvang geen recente kosten gegevens. KplusV is dat
nu aan het onderzoeken. Verwacht wordt dat de marginale ketenkosten
aanzienlijk lager liggen dan voor bronscheiding omdat nascheiding vooral vaste
kosten heeft en weinig variabele kosten. Daarnaast zijn de opbrengsten wel
vooral variabel zijn. Wel zijn er de sorteerkosten die ongeveer de helft van de
kosten bedragen van bronscheiding. Verder geeft Nedvang aan dat de
opbrengst van de afzet van PET-materiaal bijna vergelijkbaar is met die uit
bronscheiding. Als voor de opbrengst 100€/ton rekenen (de laagste waarde
voor bronscheiding) en de marginale kosten inschatten op de helft van die van
bronscheiding van € 200-242 per ton, dan worden de netto marginale kosten
voor nascheiden 100 à 142€/ton.
Met 75% bronscheiding en 25% nascheiding komen we dan op een marginale
kosten inschatting voor PET-flesjes in bron- en nascheiding van 224 à
324 €/ton.
Voor een PET-flesje van 22 gram24 bedragen de variabele kosten dan ongeveer
0,5 à 0,7 eurocent in het bron en nascheidingsysteem. Benadrukt moet worden
dat dit een globale schatting is en dat binnenkort er nieuwe kostenanalyses
komen over kunststofrecycling. Daarmee kan een meer gedetailleerde
berekening gemaakt worden.

Bespaarde kosten inzameling en verwerking restafval
De marginale kosten voor inzameling en verbranding van restafval in een AVI
baseren we op CE Delft (2017). Inzameling van plastic kost 60 tot 180 euro per
ton en verbranding 50 tot 100 euro per ton. In totaal zijn de bespaarde kosten
daarmee zo’n 110 tot 280 euro per ton materiaal. Dan gaat het per flesje om
0,26 tot 0,6 eurocent kosten (gemiddeld ongeveer 0,4 eurocent).
In TNO, CE Delft (2015) is uitgegaan van 70% inleveren van PET-flessen via
bronscheiding en 80% recycling daarvan als monostroom. Nedvang bevestigt dit
nu via een meting van 65% aanlevering aan recyclaars. Als we dat uitgangspunt

44

Augustus 2017

22

Deze marginale kosten zijn lager dan de vergoeding van 656 euro omdat het hier alleen gaat
om de marginale kosten en omdat door de volumes inmiddels groter zijn dan eerder
ingeschat.

23

Deze schatting is gebaseerd op vertrouwelijke opgaves aan Nedvang van gerealiseerde
afzetprijzen van vermarktende partijen en door een accountant geverifieerd.

24

CE Delft (2011c) meldt een door de sector aangedragen gewicht van 22 gram gemiddeld
zonder dop. We gaan er van uit dat het huidige gewicht verder verlaagd is tot 22 gram nu met
dop.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

van toen voor grote flessen nu voor kleine flessen hanteren, dan kost het nu
verwerken van PET-flessen via Plastic Heroes en AVI ongeveer (0,7x0,5 à
0,7)+(0,3x0,4)=0,5 à 0,6 eurocent. Deze kosten worden uitgespaard bij
uitbreiding van het statiegeldsysteem met PET-flesjes.

5.3

Bespaarde kosten blik in PMD en AVI
Naast kostenbesparing voor inzameling en verwerking van PET-materiaal zullen
kosten voor blik worden uitgespaard bij uitbreiding van het statiegeldsysteem.
In CE Delft (2017) (Blik via PMD of restafval verwerken) is een globale analyse
gemaakt van de kosten van blik via een PMD-systeem apart inzamelen en
recyclen of blik via het restafval inzamelen en nascheiden. Conclusie was dat
verwerken via PMD circa 180 €/ton materiaal kost en dat inzamelen via
restafval varieert tussen de 50 euro kosten en 120 euro opbrengst oplevert.
Voor een blikje van gemiddeld 17 gram25 gaat het dan per saldo om:
 PMD: 0,3 eurocent bespaarde kosten per blikje;
 restafval: 0,1 eurocent kosten tot 0,2 eurocent opbrengst per blikje
(gemiddeld 0,05 eurocent opbrengst).
Hoeveel blikjes er ingeleverd worden via het PMD-systeem is op dit moment
nog niet bekend. In België, waar het PMD-systeem al meer dan tien jaar
bestaat, wordt volgens Fost Plus 2016 ongeveer 50% van de drankenblikjes via
PMD ingeleverd. Dit PMD verschilt volgens NVRD, SKB en VNG echter sterk van
het Nederlandse PMD-systeem en is daarmee weinig vergelijkbaar.
In Nederland, waar PMD in een deel van de gemeenten is ingevoerd en waar
burgers daar nog aan moeten wennen, is dat volgens SKB nu veel lager.
Wij schatten een range van 10 à 20%. Met deze inschatting levert blikafvalverwerking nu – 0,015 eurocent tot 0,02 eurocent per blikje. Gemiddeld komt
dit uit op nul (geen opbrengsten, geen kosten). En als er toch een kosten of
opbrengstpost is dan is deze een orde kleiner dan de andere kosten. (Ook als
deze inschatting van het aandeel PMD lager of hoger is dan heeft het heel
weinig invloed op de totale kosten van de blikstroom in vergelijking met de
statiegeldkosten.)

5.4

Effecten glasrecycling
Een aantal varianten voeren ook statiegeld in voor 200 mln eenmalige glazen
flesjes. Deze schuiven dan vooral van de glasbak naar het statiegeldsysteem.
Voor glazen verpakkingen hanteert het afvalfonds in 2016/2017 een iets hoger
tarief (0,056€ct/kg) dan het algemene tarief voor de materialen die netto
geen ketenkosten hebben (0,02 €ct/kg voor bijvoorbeeld hout, aluminium,
metalen en statiegeldflessen)26. Dat wil zeggen dat glaseindverwerking (vooral
recycling) nu netto een bijdrage nodig heeft. Het algemene tarief is voor
monitoring en registratie en de kosten daarboven reflecteren de marginale
ketenkosten. Als 200 mln glazen flesjes van gemiddeld 224 gram verschuiven
naar het statiegeldsysteem dan zullen de kosten en het tarief voor het

45

Augustus 2017

25

Weging van 15 blikjes op de Nederlandse markt geraapt uit zwerfafval (Delft, 2 mei 2017)
geeft voor aluminium 25 cl 11,5 gram Alu 33cl 14,5 gram, staal + alu deksel 33 cl 25,2 gram
aluminium 50 cl 17 gram, staal + alu deksel 50 cl 32 gram.

26

https://afvalfondsverpakkingen.nl/verpakkingen/alle-tarieven

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

bestaande systeem dalen. Het gaan dan om 200 mln x 0,224 kg x (0,056-0,02)=
1,6 miljoen euro per jaar. Per glazen flesje gaat het om 0,8 eurocent.
Eerder in dit rapport hebben we berekend dat eenmalig glas in het statiegeldsysteem relatief hoge kosten maakt als je de extra apparatuur hiervoor
benodigd toerekent aan glas (6,5 tot 12 eurocent in plaats van 0,5 tot
4 eurocent voor plastic flesjes en blik). Ook met deze 0,8 eurocent besparing
blijft eenmalig glas een duurdere component in de statiegeldvarianten.

5.5

Conclusie besparing huidige afvalverwerking
Voor de systemen zonder eenmalig glas (PB)
Bij het invoeren van statiegeld zullen andere systemen kostenreducties kunnen
realiseren. Bij blik zijn kosten en opbrengsten ongeveer in evenwicht en dus
ongeveer nul). Bij bronscheiding van PET-flesjes gaat het om 0,5 à 0,6 eurocent per flesje. Dit bedrag kan nauwkeuriger worden bepaald na afronding van
het kosten onderzoek voor bronscheiding en nascheiding dat parallel aan deze
studie wordt uitgevoerd.
Gemiddeld over alle kunststof flesjes en blikje gaat het om circa 0,2 eurocent
per unit.

Voor de systemen met eenmalig glas (PBG)
Voor de systemen met eenmalig glas neemt de besparing in andere systemen
toe met 1,6 miljoen euro per jaar. De besparing in de systemen wordt dan
totaal per blikje of flesje (plastic en glas) circa 0,25 eurocent.

46

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

6 Effect op zwerfafval
6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk bespreken we de effecten op de hoeveelheid zwerfafval
(Paragraaf 6.2). Vervolgens gaan we in op de kostenbesparing door minder
opruimen zwerfafval (Paragraaf 6.3) en ledigen van openbare afvalbakken
(Paragraaf 6.4). Paragraaf 6.5 bespreekt de impact op plasticafval in zee (de
plastic soup), Paragraaf 6.6 de overige effecten en Paragraaf 6.7 tenslotte de
conclusie.

6.2

Effecten op hoeveelheid blikjes en flesjes in het zwerfafval
KplusV (2015) rapporteert op basis van metingen op basis van ruim duizend
locaties in Nederland dat er periode 2013-2014 er jaarlijks 98 miljoen blikjes
en 50 miljoen flesjes in het zwerfafval geraakten. Gemeten over de periode
2008-2014 waren dit er 156 miljoen blikjes en 98 miljoen flesjes. Wij hanteren
op basis hiervan de volgende ranges:
 kunststof flesjes in zwerfafval 50-100 miljoen per jaar;
 blikjes in zwerfafval 100-160 miljoen per jaar.
Paragraaf 2.2 liet zien dat flesjes en blikjes op land in Nederland (in 2015 en
2016) zo’n 9% van het aantal stuks grof zwerfafval uitmaakten (zwerfafval
exclusief peuken en kauwgom, op basis van de metingen van Rijkswaterstaat).27 Als peuken en kauwgom worden meegerekend in het totaal, is het
aandeel blikjes en flesjes lager. Het exacte aandeel is niet te bepalen, omdat
de hoeveelheden grof en fijn zwerfafval niet vergelijkbaar zijn in de meting. 28
Het aandeel glazen flesjes maakte in 2016 0,6% van het totaal (gemeten in
aantallen). Hierbij is geen onderscheid gemaakt tussen eenmalige glazen
flessen (zonder statiegeld) en meermalige glazen flessen (met statiegeld) in de
meting. Het aandeel eenmalige glazen verpakkingen zal daarom lager zijn dan
0,6%.
Statiegeld heeft een invloed op het gedrag van consumenten bij het
veroorzaken van zwerfafval. Consumenten zullen namelijk een financiële
prikkel hebben om verpakkingen in te leveren in plaats van deze weg te gooien
of achter te laten. Daarnaast zullen de zogenaamde premiejagers worden
geprikkeld om blikjes en flesjes uit het zwerfafval op te rapen en in te
leveren. Hierdoor zal de hoeveelheid zwerfafval naar verwachting afnemen.

47

Augustus 2017

27

Een trend op basis van eerdere jaren kan niet worden bepaald, omdat RWS aangeeft dat de
metingen tot 2014 op veel minder locaties werden uitgevoerd en daarom niet vergelijkbaar
zijn met 2015 en 2016. Daarbij gaat het in dit onderzoek om het in kaart brengen van de
effecten van uitbreiding van het statiegeld. Effecten van overige maatregelen om zwerfafval
te verminderen (die zichtbaar worden op basis van trends in het verleden) vallen niet binnen
de scope van dit onderzoek.

28

De hoeveelheden grof zwerfafval zijn gemeten over een oppervlakte van 100 m 2.
De hoeveelheid fijn zwerfafval (kauwgom) zijn gemeten in de meest vervuilde m 2 van dit
vlak. Een extrapolatie naar het totaal kan volgens RWS daarom niet worden gemaakt.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De belangrijkste bevinding uit de literatuuranalyse is echter dat er weinig
gegevens beschikbaar zijn over een geobserveerde daling van eenmalige
drankenverpakkingen in het zwerfafval na de introductie van statiegeld.
De belangrijkste bronnen met kwantitatieve informatie zijn CE Delft et al. 29,
(2001), studies uit de VS in de jaren ’70 en ’80 en tellingen van Deense blikjes.

CE Delft et al. (2001)
In CE Delft et al. (2001) is een uitgebreide studie voor het toenmalige
ministerie van VROM uitgevoerd. Hierin is het reductiepercentage zwerfafval
bepaald na invoering van statiegeld op basis van een consumentenonderzoek
onder 952 Nederlanders. De reductie zou 65% bedragen bij een statiegeldbedrag van 5 eurocent. Bij een bedrag van 0,20 eurocent loopt de reductie op
tot 83% (+/-5%). Inmiddels is door inflatie deze 0,20 eurocent vergelijkbaar
met 0,25 eurocent nu. Bij een bedrag van 0,10 eurocent zou, met de
berekening van toen, de reductie op 74% uitkomen.

Studies VS
Een beperking van de methode, gebaseerd op enquêtes, is dat daadwerkelijk
gedrag kan afwijken van de antwoorden die mensen geven. Dit nadeel is
ondervangen in studies die zijn uitgevoerd in de Verenigde Staten in de jaren
’70 en ’80. Hierbij zijn de gevolgen in kaart gebracht met voor- en nametingen
van het zwerfvuil bij de invoering van statiegeld.
Deze studies zijn uitgevoerd door of in opdracht van de betreffende Staten in
de VS. Deze studies laten zien dat het aantal drankverpakkingen die onder
statiegeld vielen in het zwerfvuil langs de weg, gemeten in aantallen, met
ongeveer 70–84% is afgenomen na invoering van statiegeld. De totale hoeveelheid zwerfvuil werd gereduceerd met 30 tot 45%. Het ging in de VS om statiegeld ter hoogte van 3 tot 7 eurocent (RDC, 2011 en Addendum, Technum en
CE Delft, 2015). Met een gemiddelde inflatie van 3,3% over 37 jaar voor de VS
(factor 3,330)gaat het gecorrigeerd om 10 à 23 eurocent.
Daarnaast zijn er, voor discussies over de invoering van statiegeld in heel de
VS, twee overkoepelende studies uitgevoerd door de ‘Comptroller general of
the United States’ (USA 1980) onder de titel ‘States’Experience With Beverage
container Deposit laws shows Positive Benefits’. Het rapport uit 1980 is een
update van de studie uit 1977. In de eerdere studie (1977) schatte de US
General accounting office (op basis van de studies in de Staten) dat een
nationaal statiegeldsysteem 80% reductie van zwerfafval van deze
verpakkingen zou kunnen realiseren (in het jaar 1985). In de 1980 update
herhaalt men deze conclusie en noemt het orgaan in de aanbiedingsbrief een
reductiepercentage van meer dan 80%:
“The reduction in beverage container litter will be more than 80% by piece
count”.
Deze conclusie trekt men omdat een nationaal systeem ingericht kan worden
met de kenmerken van de staten met het hoogste reductiepercentage.
Interessante observatie is ook dat in 1980 de kleine plastic fles net sterk was
gegroeid in de Amerikaanse markt en dat blikjes al voor een groot deel van
aluminium gemaakt werden in plaats van staal. Trends die we in Nederland
20 à 30 jaar later hebben gezien.

48

Augustus 2017

29

CE Delft, PWC, Trendbox en de Straat.

30

www.usinflationcalculator.com/inflation/historical-inflation-rates/

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

In Tabel 15 zijn de resultaten van de Amerikaanse analyses samengevat.
Voor de reductie van zwerfafval van verpakkingen gaat het om tellingen van
aantal blikjes en flesjes voor en na het invoeren van statiegeld op dezelfde
locaties. Volgens de federale analyse in 1980 (USA 1980) zijn deze
onderzoeken grondig en onafhankelijk door de verschillende staten uitgevoerd
en samen bruikbaar voor het beoordelen van het effect van statiegeld. De
methodologieën van de studies zijn vergelijkbaar maar niet helemaal
hetzelfde.
Tabel 15
Staat

New York

Gemeten reducties van zwerfafval door invoering van statiegeld

Jaar van

Hoogte statiegeld

Reductie

Opdrachtgever studie

Reductie

invoering

Eurocent (bedrag

verpakkingen

(Amerikaanse overheids-

totaal

1980 wisselkoers

in statiegeld in

organisaties)

zwerfafval

2017)

zwerfvuil
Long Island University and

30%

1983

4

Systeem

Pet, glas,

70 à 80%

blik

Temporary State
Commission on Returnable
Beverage Containers

Iowa

1979

4

Plastic,

78,7% (volume)

glas, blik
Maine

1978

4

Plastic,

10 wijn

glas, blik

Iowa department of

38,1 (volume)

Ook wijn

45%

Ook wijn,

Transportation
69-77%#

State of Maine en
US General accounting

geen zuivel

office
Michigan

1978

7

Plastic,

79,6 à 84%#

glas, blik
Oregon

1972

4

Plastic,

1973

4

Plastic

7 liqueur

glas blik

en sappen
41%#

Ook wijn

transportation
83% (aantal)

glas, blik
Vermont

Michigan department of
Oregon, department of

39% (aantal)

environmental quality
78%#

State of Vermont en

38%#

US General Accounting
Office

Bron: (Technum, 2015 en RDC, 2011 en Resource Recycling, 2005, USA, 1980 en Michigan, 1979).
#
Voor Maine werd er in Technum (2015_ een lagere reductie gemeld van 56%. Her-evaluatie
van de bronnen hiervoor leert dat gaat om alle container litter ook van verpakkingen waar
geen statiegeld op zat. Voor alle drankcontainers met statiegeld is 69 à 77% gemeten meldt
(USA, 1980). Voor Michigan werd 78,4% voor blikjes en 51,1% voor flesjes gerapporteerd in
Technum (2015). Een nadere check leert dat het gaat om 87,4% voor bier en frisdrankverpakkingen en voor alle statiegeldverpakkingen voor 79,6% (USA, 1980). Michigan zelf
meldt in (Michigan, 1979) een reductie van 84%.

Voor statiegeldbedragen tussen de 9 en 21 eurocent 31 ging het in de VS dus om
zwerfafvalreductie percentages tussen de 70 en 84% voor de drankverpakkingen waarop statiegeld werd ingevoerd. Een directe afhankelijkheid van het
bedrag en het reductiepercentage zoals in 2001 in Nederland is ingeschat is
lastig uit deze cijfers te halen. Wel is het zo dat Michigan met het hoogste
bedrag ook de hoogste reductie haalde (79,6 à 84%) maar een aantal andere
Staten met lagere bedragen scoorden ook hoog (Iowa, Oregon en Vermont).

31

49

Augustus 2017

Gecorrigeerd voor inflatie.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tellingen Denemarken
Alhoewel Denemarken statiegeld op blikjes kent, blijkt uit Deense metingen
dat het grootste deel van de blikjes in het zwerfafval geen statiegeldverpakking zijn (zie volgende tekstkader). Het gaat vooral om blikjes die
worden verkocht in winkels aan de Duits-Deense grens (in Duitsland), die
verpakkingen verkopen met speciale etiketten waar geen Duits (of Deens)
statiegeld op zit. Het volume blikjes dat hier wordt gekocht is zo groot dat het
aantal geconsumeerde blikjes met en zonder statiegeld in Denemarken
ongeveer gelijk lijkt te liggen.32
Uit de gemeten verhoudingen blikjes in het zwerfafval (met of zonder
statiegeld) en verkoopvolumes kunnen reductiepercentages worden afgeleid
(70-90%) die ongeveer in lijn liggen met de Amerikaanse resultaten.

Zwerfafvalreductie berekening met Deense praktijk statiegeld blik naast import niet
statiegeldblik uit Duitsland
In Denemarken worden jaarlijks door een groot aantal vrijwilligers (waaronder veel schoolkinderen) blikjes verzameld en vervolgens geteld. Van deze blikjes wordt in kaart gebracht
of er statiegeld op zit of niet. De resultaten worden per gemeente gepresenteerd.
In de meest recente meting (van meer dan 100.000 blikjes) in Denemarken bedroeg het
aantal blikjes zonder statiegeld in het zwerfafval 77% en met statiegeld 23%.33 Hieruit kan
worden afgeleid dat, bij dezelfde consumptievolumes Deense en Duitse blikjes , de kans dat
Deense blikjes in het zwerfafval belanden een factor 3,3 kleiner is dan Duitse blikjes zonder
statiegeld (77%/23%). Dit zou overeenkomen met een reductie percentage van ongeveer
70%.34
Dansk Retursystem geeft in een presentatie aan dat in 2014 het aandeel blikjes zonder
statiegeld 80% bedroeg. In dit geval is de kans 4 maal groter dat een blikje zonder statiegeld
zwerfafval wordt. Dit komt overeen met een reductiepercentage van 75%.35
Medewerkers van de organisatie die de metingen begeleiden (Danmarks Naturfredningsforening)36 hebben ons de meetgegevens gestuurd voor de periode 2008-2017. In deze
periode zijn 1.520.781 blikjes geraapt, waarvan 162.995 met statiegeld. Dit betekent dat
(afgerond) 90% van de blikjes in het zwerfafval geen statiegeldverpakking zijn. In dit geval is
de kans 9 maal groter dat een blikje zwerfafval wordt bij dezelfde verkoopaandelen. Dit
komt overeen met een reductiepercentage van ongeveer 90%.37

50

Augustus 2017

32

Het aantal op de markt gebrachte Duitse verpakkingen (zonder statiegeld) bedraagt volgens
een persbericht van de Law Office zo’n 600 tot 700 mln. Dit aantal is ongeveer gelijk aan het
aantal statiegeldblikjes dat Dansk Retursystem rapporteert (650 mln stuks). Dansk
Retursystem rapporteert dat het totaal aantal geretourneerde blikjes en flesjes samen
1,15 miljard bedraagt. Bij een retourpercentage van 90% betekent dit dat in totaal
1,3 miljard blikjes en flesjes met statiegeld op de markt worden gebracht. Hiervan bestaat
grofweg de helft (650 mln) uit blikjes.

33

http://www.affaldsindsamlingen.dk/arets-resultater/

34

Stel dat er eest 77 blikjes in het zwerfafval belanden, dan zijn het er na invoering van
statiegeld nog maar 23 blikjes. Dit is een reductie van 54 blikjes. Dit komt overeen met een
reductiepercentage van ongeveer 70% (54/77 is 70%).

35

Stel dat er eerst 80 blikjes in het zwerfafval belanden, dan zouden dit bij deze verhouding na
invoering 20 zijn. Dit is een reductie met 60 stuks (80 minus 20) ofwel 75% (60/80 is 75%).

36

E-mail de heer Laursen (Danmarks Naturfredningsforening).

37

Voor invoering belanden er 90 blikjes in het zwerfafval, na invoering daalt het naar 10 bij
deze verhouding. De afname is 80/90 ofwel (afgerond) 90%.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

We benadrukken echter dat met aanvullend onderzoek betere kwantitatieve
uitspraken gedaan kunnen worden op basis van de Deense case. Zo zou
nauwkeuriger bepaald kunnen worden wat het aandeel blikjes is dat met en
zonder statiegeld wordt geconsumeerd (om de exacte verhouding van de
consumptievolumes van blikjes met en zonder statiegeld te bepalen). Het is
bijvoorbeeld niet duidelijk wat het aantal blikjes is uit andere landen dan
Duitsland dat in Denemarken wordt geconsumeerd.
Daarbij worden de tellingen uitgevoerd door vrijwilligers in verschillende
locaties over heel Denemarken, maar is het de vraag of de uitkomsten in de
verschillende gemeenten op een statistisch verantwoorde wijze verhoudingsgewijs evenveel meewegen in het eindresultaat. Een nadere bestudering van
de cijfers leert (niet verwonderlijk) dat in gemeenten dichtbij de Duitse grens
relatief meer blikjes zonder statiegeld worden gevonden. Dit betekent dat de
geografische verdeling van de gevonden blikjes een belangrijke invloed
heeft op de gemeten verhouding. Met aanvullend onderzoek waarin deze
geografische spreiding wordt meegenomen en meer data wordt verzameld zou
de berekening op basis van deze Deense case nauwkeuriger gemaakt kunnen
worden. Zo zou ook de 2017-data kunnen worden verzameld.

Duitse blikjes in zwerfafval Denemarken leiden tot aanpassing in 2018
Omdat Duitse blikjes een zeer groot aandeel vormen in het Deense zwerfafval38, hebben de
Deense autoriteiten met Duitsland afspraken gemaakt om verpakkingen die in winkels met de
Duitse grens worden gekocht ook onder statiegeld te laten vallen (naar keuze Duits of Deens).
Deze Duitse blikjes kunnen dan ook in Denemarken met statiegeld worden ingeleverd.
De afspraak zal naar verwachting in 2018 in werking treden.39

Conclusie reductie zwerfafval door statiegeld
Metingen ongeveer 35 jaar geleden in zes Staten in de VS bij invoering van
statiegeld geven aan dat statiegeld op drankverpakkingen de hoeveelheid
zwerfafval van deze verpakkingen met 70 à 84% reduceert. Deze metingen
sluiten aan bij de in 2001 op basis van enquêtes uitgevoerde berekeningen
voor Nederland. Het lijkt logisch dat de hogere reductie percentages horen bij
hogere statiegeldbedragen maar hier is geen onderzoeksmatig bewijs voor.
In Denemarken laten tellingen van blikjes in het zwerfafval in 2016 zien dat
het aantal blikstatiegeldverpakkingen in zwerfafval significant lager ligt dan
het aantal blikjes zonder statiegeld.
Eerste indicatieve berekeningen laten zien dat de kans blikjes met statiegeld
in het zwerfafval belanden circa 70 tot 90% lager is dan blikjes zonder
statiegeld.
De drie bronnen wijzen allemaal in dezelfde richting qua ordegrootte van de
reductie. Op basis van metingen in zes Amerikaanse staten voor en na
invoering van statiegeld rond 1980, berekeningen op basis van enquêtes in
Nederland in 2001, en recente ervaring met blikjes met en zonder statiegeld in
Denemarken, concluderen we dat door statiegeld het aantal blikjes en flesjes
in het zwerfafval met 70 à 90% wordt gereduceerd.

51

Augustus 2017

38

http://germancansindk.mediajungle.dk/article/

39

http://www.internationallawoffice.com/Newsletters/Environment-ClimateChange/Denmark/Plesner/Agreement-on-deposits-on-drink-cans-and-bottles-bought-inGerman-border-shops#

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

6.3

Lagere inzet schoonmaak of betere beeldkwaliteit?
In Paragraaf 6.2 hebben we geconstateerd dat statiegeld op kleine drankverpakkingen een effect zal hebben op de hoeveelheid grotere units
zwerfafval die achtergelaten worden op straat of in de natuur. Wat dit
uiteindelijk betekent voor de beeldkwaliteit in Nederland hangt ook af van hoe
organisatie en hun reinigingsdiensten gaan reageren op deze verminderde
aanvoer van zwerfafval.
De NVRD, branchevereniging van gemeenten en hun afval- en reinigingsbedrijven, geeft aan dat zij verwacht dat een groot deel van de gemeenten
het ingrijpmoment van reiniging zullen uitstellen als er minder aanvoer is van
zwerfafval door statiegeld. In gemeenten waar op beeld wordt gereinigd (dit is
inmiddels de norm in Nederland) is er een beleidsmatig een ambitieniveau
vastgesteld in een schoonheidsniveau. Hierop richt de uitvoerder zich (in 90%
van de controlemetingen moet dit beeld zijn gerealiseerd). Als deze ondergrens wordt bereikt wordt er ingegrepen en gereinigd. Hierbij wordt in de
ideale situatie vandaag geschouwd waar morgen inzet nodig is (die straat wel
en die niet). In de praktijk zal er veelal een bepaalde routine ontstaan waarin
de beheerder volgens een interval reinigt dat gebaseerd is op de vervuilingssnelheid.
De inzet van reinigingsdiensten zal een grote invloed op de hoeveelheid
zwerfafval hebben. Bij een lagere inzet, nemen de kosten van schoonmaak
weliswaar af, maar blijft de beeldkwaliteit per saldo gelijk. In plaats van
blikjes en flesjes, zullen er dan bijvoorbeeld meer frietbakjes en overige
verpakkingen in het zwerfafval liggen. Het duurt in dit geval namelijk langer
voordat het overige zwerfafval (niet statiegeldverpakkingen) wordt opgeruimd.
Dit geldt uiteraard alleen voor de plekken in Nederland waar wordt schoongemaakt. Op de plekken waar niet wordt schoongemaakt, neemt de hoeveelheid zwerfafval wel af door de afnemende influx van blikjes en flesjes.
De wisselwerking tussen inzet en beeldkwaliteit is schematisch weergegeven in
Figuur 7. De aantallen in het voorbeeld zijn illustratief.

52

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 7

Ontwikkeling hoeveelheid zwerfafval bij afnemende schoonmaakfrequentie

120
110

Aantal stuks zwerfafval

100

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0

4

8

12
W eek

16

20

24

Ontwikkeling hoeveelheid zwerfafval
Gemiddelde hoeveelheid zwerfafval

In Figuur 7 is aangenomen dat de hoeveelheid zwerfafval tussen de schoonmaakbeurten lineair toeneemt en de schoonmaakdienst bij 110 stuks zwerfafval ingrijpt. Door de schoonmaak daalt de hoeveelheid zwerfafval van
110 stuks naar 10.40 De gemiddelde hoeveelheid zwerfafval is 60 stuks. Bij een
lineaire toename liggen deze 60 stuks zwerfafval tussen de schoonmaakbeurten in. Net na schoonmaken ligt er minder zwerfafval, vlak voor de
schoonmaak relatief meer.
Als in week 8 statiegeld wordt ingevoerd, neemt de vervuilingssnelheid af,
waardoor het langer duurt totdat er 110 stuks in het zwerfafval aanwezig zijn.
Omdat de inzet tegelijkertijd halveert, blijft het gemiddelde aantal stuks
zwerfafval echter gelijk (60 stuks). Na de schoonmaak blijft het langer schoon,
maar er blijft relatief ook langer meer zwerfafval liggen voorafgaand aan de
schoonmaakbeurten. In dit geval heeft statiegeld wel een invloed op de
schoonmaakkosten, maar niet op de beeldkwaliteit.
Als het ambitieniveau wordt bijgesteld (van 110 naar 60 stuks) blijft de inzet
gelijk en zal de hoeveelheid zwerfafval wel dalen. Dit is schematisch
weergegeven in Figuur 8. Omdat de vervuilingsgraad lager is op het moment
van schoonmaak, zal zowel de maximum hoeveelheid als de gemiddelde
hoeveelheid zwerfafval afnemen. Ook hoeven reinigingsdiensten per ronde
minder zwerfafval op te ruimen.

40

53

Augustus 2017

De figuur dient puur ter illustratie van het mechanisme. In de praktijk zal de vervuilingsgraad
per uur, dag, week kunnen verschillen.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 8

Hoeveelheid zwerfafval bij gelijkblijvende inzet

120
110

Aantal stuks zwerfafval

100

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0

1

2

3

4

5

6
7
W eek

8

9

10

11

12

13

Ontwikkeling hoeveelheid zwerfafval
gemiddelde hoeveelheid zwerfafval

Het effect zal groter zijn als de hoeveelheid zwerfafval tussen schoonmaakbeurten toeneemt met een exponentiele kromme. Deze toename kan in de
praktijk plaatsvinden, omdat mensen eerder geneigd zijn om zwerfafval te
veroorzaken op plaatsen waar het al vervuild is (het zogenaamde schoon
maakt schoon effect). Keep Britan Tidy heeft recent een rapport uitgebracht
waarin men concludeert dat dit effect nog wordt versterkt door bepaalde
producten van zwerfafval, waaronder flesjes en felgekleurde boxjes.41 Figuur 9
laat zien dat bij een gelijkblijvende inzet de daling dan relatief groter is,
omdat de kromme wordt opgerekt.
Figuur 9

Ontwikkeling zwerfafval bij lineaire en exponentiele toename zwerfafval

41

54

Augustus 2017

http://www.keepbritaintidy.org/-beacons-of-litter-act-as-magnet-for-morerubbish/2872/2/1/999/3

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Samengevat kunnen door de introductie van statiegeld twee effecten
optreden:
 Organisaties houden hun ambitieniveau gelijk waardoor er minder wordt
schoongemaakt maar de beeldkwaliteit gelijk blijft. Er liggen relatief
minder blikjes en flesjes op straat, maar meer patatbakjes, sigarettendoosjes en ander zwerfafval. De schoonmaakkosten nemen af door de
afnemende inzet. Daarnaast zal de hoeveelheid zwerfafval afnemen op
plekken in Nederland waar niet wordt schoongemaakt.
 Organisaties passen hun ambitieniveau aan, waardoor het effect van
statiegeld op de hoeveelheid zwerfafval maximaal is. In dit geval zijn de
besparingen op schoonmaakkosten lager. De frequentie neemt immers niet
af; wel hoeft er per ronde minder geraapt of geveegd te worden. Ook in
dit geval zal de hoeveelheid zwerfafval afnemen op plekken in Nederland
waar niet wordt schoongemaakt.
De NVRD verwacht dat op basis van de huidige praktijk de meeste gemeenten
hun ambitieniveau niet zullen aanpassen. Het eerste effect zal daarom
waarschijnlijk dominant zijn.

Uitzondering voor plekken waar niet wordt schoongemaakt
Op plekken waar niet wordt schoongemaakt zal de hoeveelheid zwerfafval sowieso afnemen.
Het deel van Nederland dat nooit wordt schoongemaakt is onbekend. Alhoewel voor alle
gebieden in Nederland een beheerder verantwoordelijk is (gemeenten, Rijk, provincie,
natuurorganisaties, waterschappen, particuliere eigenaren, bedrijven, etc.), zal de inzet per
beheerder en locatie verschillen.

Een kwantitatieve raming van de bespaarde kosten is moeilijk te maken.
Het zal gaan om een bepaald aandeel van de totale kosten die nu worden
gemaakt voor het opruimen van zwerfafval. De huidige totale kosten van het
opruimen van zwerfafval zijn in Deloitte 2010 geraamd op 88 mln tot 226 mln
euro. Gecorrigeerd voor inflatie is dit 97 mln tot 247 mln euro in 2016.42 Dit is
exclusief de maatschappelijke kosten van vrijwilligers die zwerfafval
opruimen.
Cijfers van de benchmark van de NVRD liggen hoog in deze range.
De resultaten laten zien dat de gemiddelde kosten voor het opruimen van
zwerfafval en het ledigen van afvalbakken samen 15 euro per inwoner
bedroegen in 2015 (inclusief BTW).43 In 2014 bedroegen de kosten voor het
ledigen van afvalbakken € 2,4 gemiddeld per inwoner. Dit is ongeveer € 50 mln
per jaar. Als we aannemen dat de cijfers voor het ledigen van afvalbakken in
2015 gelijk zijn gebleven aan 2014, bedragen de kosten van reinigen (exclusief
het ledigen van afvalbakken) volgens de NVRD benchmark € 210 mln in 2015.
Het gaat om directe kosten. Indirecte kosten, zoals de kosten voor afdelingshoofden, ondersteuning en administratie, ARBO, HRM, algemene huisvesting,
algemene ICT, versleutelde organisatieoverhead zijn niet opgenomen.
De kosten voor het opruimen van zwerfafval liggen daarmee hoog binnen de
bandbreedte van de Deloitte-cijfers.

55

Augustus 2017

42

Hierbij geldt dat de kosten kunnen fluctueren over de jaren, omdat de budgetten voor
reiniging kunnen toe- of afnemen. Vooral in tijden van laagconjunctuur en afnemende
overheidsbudgetten ligt het voor de hand dat de uitgaven relatief lager zullen zijn.

43

De kosten bedragen € 13 per inwoner exclusief BTW. Volgens CPB (2015) dient een gemiddeld
BTW-tarief van 18% gehanteerd te worden. Inclusief BTW bedragen de kosten € 15 per
inwoner.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De NVRD geeft aan dat bij een afnemende frequentie vooral het volume
bepalend is voor de afname van de kosten, omdat gemeenten veelal werken op
basis van beeldbestekken. Dit beeld wordt bevestigd door Vlaamse reinigingsdiensten. Daarbij geldt dat het verdwijnen van felgekleurde objecten, zoals
blikjes, een mogelijk grotere impact heeft op het zwerfafvalgedrag. Het effect
kan daarom mogelijk nog groter zijn.
Omdat het aandeel volume zwerfafval van blikjes en flesjes in Nederland niet
is gemeten, en niet precies bekend in hoeverre de inzet afneemt met het
volume grof zwerfafval, kunnen we geen precieze berekening maken van de
afname in de opruimkosten van zwerfafval. Wel kunnen we een indicatieve
raming maken van het maximum.
In Technum en CE Delft (2015) is aangenomen dat de zwerfafvalkosten in
Vlaanderen maximaal kunnen dalen met 40% door invoering van statiegeld.
Deze 40% is gebaseerd op het volume-aandeel van drankverpakkingen in
Vlaanderen. Het volume-aandeel is bepaald door metingen uit de Vlaamse
gemeente Mol naar heel Vlaanderen te extrapoleren.44 Ook in andere Europese
landen worden aandelen gevonden van deze ordegrootte, alhoewel de
verschillen groot zijn (zie het volgende tekstkader).

Volume-aandelen zwerfafval in Europese landen
Hogg et al. (2011) hebben voor de Europese Commissie een literatuurstudie gedaan naar het
volume-aandeel zwerfafval. Op basis van studies in Estland, Tsjechië, Slowakije, Duitsland
Luxemburg en Spanje concluderen de auteurs dat het aandeel drankverpakkingen gemeten in
stuks 1-10% bedraagt, terwijl het volume-aandeel zich in de range van 10-80% bevindt.
Voor Tsjechië, Slowakije en Luxemburg worden volume-aandelen van rond de 40%
gerapporteerd. In Duitsland, waar statiegeld op drankverpakkingen bestaat, bedraagt het
volume 6%; in Estland voor invoering van statiegeld 80%. De auteurs geven echter aan dat de
studies verschillen in opzet, locatie en scope, waardoor de variatie in de resultaten groot is.
Ook is er in de resultaten geen onderscheid gemaakt naar type drankverpakkingen.
Dit betekent dat grote PET-flessen, drankenkartons en glazen verpakkingen ook onderdeel
kunnen uitmaken van de gerapporteerde volumes. Het aandeel blikjes en kleine flesjes zal
daarom kleiner zijn dan de gerapporteerde waarden.

Omdat voor Nederland geen meting van het volume-aandeel is gedaan, hebben
we de waarde van 40% aangenomen (waar naast Vlaanderen ook andere landen
op uitkomen in hun meting) om een berekening te kunnen maken van een
indicatieve ordegrootte van het maximum. Uitgaande van een afname van de
inzet met 40%, en de bovenbandbreedte van de kostenrange in Deloitte (2010),
kan de kostenbesparing dan maximaal 80 mln euro per jaar bedragen45.

56

Augustus 2017

44

Een kanttekening die bij deze meting geplaatst kan worden is dat het stadscentrum van de
gemeente Mol niet is meegenomen. Om een beter beeld te krijgen voor heel Vlaanderen, is
de OVAM bezig met het opzetten van de uitvraag van een studie waarin de samenstelling van
het zwerfafval (inclusief gewicht en volume) in heel Vlaanderen wordt gemeten.

45

40% (volumeaandeel) maal 80% (reductie blikjes en flesjes) maal 247 mln euro
schoonmaakkosten is afgerond 80 mln euro.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 10

Maximum kostenreductie opruimen zwerfafval

90
80

Kostenbesparing (€ mln)

70
60

50
40
30
20

10
0

Deze benadering gaat uit van een (theoretisch) maximum. In de praktijk zal de
kostenbesparing waarschijnlijk lager uitpakken omdat:
 Reinigingsdiensten de inzet waarschijnlijk minder zullen laten dalen dan
de afname van het volume grof zwerfafval. Er zijn bijvoorbeeld ook
doelstellingen voor fijn zwerfafval waarop de afname van blikjes en flesjes
geen invloed heeft. De kosten voor het opruimen van fijn zwerfafval
blijven daarom gelijk.
 De besparing van 80 mln gebaseerd is op de bovengrens van de afvalkosten
in Deloitte (2010). Bij de ondergrens daalt de besparing naar 30 mln euro.
De cijfers van de Benchmark van de NVRD liggen wel weer meer in de
bovenrange van Deloitte (2010). Er zitten grote onzekerheidsmarges in de
ramingen van de opruimkosten van zwerfafval.
 De afname is gebaseerd op een volume-aandeel van 40% van blikjes en
flesjes in het zwerfafval. Alhoewel in veel landen, waaronder Vlaanderen,
dit aandeel wordt gemeten, gaat het bij de 40% niet alleen om blikjes en
kleine flesjes. In Vlaanderen bevat de volumemeting bijvoorbeeld ook
grote PET-flessen (aandeel onbekend) en drankenkartons (aandeel
2 procent punt), waardoor het aandeel blikjes en flesjes kleiner is dan
40%.
De 80 mln euro moet daarom als een eerste indicatieve raming worden
beschouwd van de maximale afname van de kosten. Voor een betere
inschatting is het belangrijk om te bepalen hoe de relatie is tussen het volume
aandeel en de inzet. Hierbij speelt het onderzoek van Keep Britian Tidy een
belangrijke rol, dat aantoont dat het effect op zwerfafvalgedrag van
felgekleurde items mogelijk groter is.
Daarbij benadrukken we dat als deze kostenbesparing optreedt, de beeldkwaliteit op veel plekken in Nederland per saldo gelijk zal blijven. De hoeveelheid zwerfafval zal alleen afnemen op plaatsen waar momenteel nog niet
wordt gereinigd.

57

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Effect toename zwerfafval glazen flesjes
In de varianten met statiegeld exclusief eenmalig glas zou er mogelijk een
verkoopverschuiving kunnen optreden van met name blikverpakking naar
eenmalig glas kunnen leiden (en wellicht drankenkartons) en wellicht ook
richting postmix en karton bekers in een deel van de horeca. Op dit moment is
hoeveelheid glas in zwerfafval beperkt maar de hinder van glas in zwerfafval
kan groot zijn. Een verschuiving naar glas zou de hoeveelheid zwerfafval van
glas kunnen vergroten omdat het volume eenmalig glas voor buitenconsumptie
ook kan gaan toenemen. Dit kan leiden tot extra kosten voor gemeenten.
Gemeenten rapporteren dat glas in zwerfafval relatief kostbaar is omdat
veegmachines ervan vast kunnen lopen en het veel tijd kost om scherven op te
rapen. In de varianten waarin statiegeld ook wordt ingevoerd op glas, zal dit
effect niet optreden. In Paragraaf 7.4 wordt toegelicht dat de kans op een
grote verschuiving richting eenmalig glas niet groot is ook gezien ervaring in
het buitenland.

6.4

Kostendaling legen openbare prullenbakken
Ook voor het beheer van afvalbakken zullen de kosten afnemen. Op basis van
ervaringen met reinigingsexperts verwachten wij niet dat het aantal afvalbakken in de openbare ruimte zal verminderen. Wel zal de ledigingsfrequentie
afnemen. De frequentie van lediging wordt vooral bepaald door de mate
waarin afvalbakken vol zitten. Hierbij worden vaak vaste rondes gemaakt,
waarbij reinigers de frequentie van lediging af kunnen stemmen op de mate
waarin de bakken vol zitten.
Als er minder PET-flessen en blikjes in de afvalbakken worden gedeponeerd,
zullen deze minder snel vol zitten en daarmee minder frequent geleegd
hoeven te worden. De totale kosten voor plaatsing, beheer en lediging van
afvalbakken zijn geraamd op 23 mln tot 60 mln euro (Deloitte, 2010).46
Gecorrigeerd voor inflatie bedragen de kosten 26 mln tot 65 mln euro.
De geraamde kosten van de Benchmark NVRD (49 mln euro) liggen binnen deze
bandbreedte. Hierbij geldt de kanttekening dat alleen de directe kosten in de
NVRD Benchmark zijn bepaald.
Binnen de bandbreedte van 26 mln euro tot 65 mln euro schatten wij in dat
grofweg 75% bestaat uit variabele kosten (personeelskosten). Dit is 19 mln tot
49 mln euro.
Sorteeranalyses van EURECO in circulus gemeenten, laat zien dat voor vier
steekproefmonsters, het volume aandeel PET-flesjes en blikjes grofweg 20%
bedraagt. Glazen flessen hebben een aandeel van 2 tot 4% van het totale
volume. Eén steekproefmonster bestaat hierbij uit meerdere afvalbakken in
een gebied.47 Hierbij is het aannemelijk dat het aandeel blikjes en flesjes in
de afvalbakken afneemt met hetzelfde aandeel als het retourpercentage.
Dit is immers het deel dat wordt ingeleverd bij de winkels en niet meer in de

58

Augustus 2017

46

De totale kosten van zwerfafval zijn in Deloitte 2010 geraamd op 250 mln (waarvan afvalbakken 46 mln uitmaken), met een bandbreedte van 127 mln tot 350 mln (afwijking -49% tot
plus 30%). Omdat geen specifieke bandbreedte voor de kosten van afvalbakken is
weergegeven, is verondersteld dat de bandbreedte in kosten van de afvalbakken
representatief is voor het totaalcijfer. Een range van -49% tot plus 30% van 46 mln impliceert
kosten 23 tot 60 mln euro.

47

De resultaten laten een stabiel en constant beeld zien.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

afvalbakken belandt.48 Hierdoor neemt het volume in de afvalbakken af met
1649 tot 21%50. De jaarlijkse kostenbesparing bedraagt 3 mln 51 tot 10 mln52
euro.
Figuur 11

Kostenreductie ledigen openbare afvalbakken

12

Kostenbesparing (€ mln)

10
8
6

4
2
0
Lage bandbreedte Deloitte (2010)

6.5

Hoge bandbreedte Deloitte (2010)

Effect op plastic in het marine milieu (plastic soep)
Het RIVM heeft een aantal analyses gedaan naar de bronnen van microplastic
in Nederland.
In RIVM (2014_ is geïnventariseerd wat de bronnen en emissies zijn van
microplastics in Nederland zijn (plastic <5 mm). Directe lozing van plastic op
zee (scheepvaart, visserij, boorplatforms en strandafval zijn hier niet in
meegenomen). Bronnen op land veroorzaken 80% van de hoeveelheid microplastics. Er is een precieze inventarisatie gemaakt waar plastic in Nederland
voor gebruikt worden. Er zijn geen cijfers opgenomen voor de hoeveelheid
plastic die uiteindelijke plastic soep worden. Alleen voor autobandenslijtage
wordt gemeld dat dit gaat om 17 kton per jaar (RIVM, 2014) waarvan 1,8 kton
uiteindelijk in het water komt (RIVM, 2016). Op basis van afwegingen van een
aantal experts worden de volgende conclusies getrokken:

59

Augustus 2017

48

Mogelijk is de daling in de praktijk wat kleiner, omdat de blikjes en flesjes die buiten huis
worden geconsumeerd mogelijk een lager retourpercentage kennen dan blikjes en flesjes
thuis. Het is immers makkelijker om de blikjes en flesjes die thuis worden geconsumeerd te
bewaren. Hier kan tegenin worden gebracht dat het retourpercentage in Duitsland op 98% ligt
(waarschijnlijk door het hoge statiegeldbedrag), en er kennelijk nauwelijks onderscheid is
tussen consumptie thuis en buiten.

49

In variant met alleen blikjes en plastic flesjes en statiegeldbedrag van 10 eurocent. Hier is
volume in afvalbakken 20 en inleverpercentage 80%. Totale reductie is 20 maal 80% is 16%.

50

In een varianten inclusief glas en statiegeldbedrag van 25 eurocent. Hier is volume in
afvalbakken 23 en inleverpercentage 90%. Totale reductie is 90% maal 23% is 21%.

51

16% (onder bandbreedte volumereductie in openbare afvalbakken) maal 19 mln euro (onder
bandbreedte opruimkosten openbare afvalbakken) is 3 mln euro.

52

21% (boven banbreedte volumereductie in vuilnisbakken) maal 49 mln euro
(bovenbandbreedte opruimkosten openbare afvalbakken) is 10 mln euro.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

“Zwerfvuil, voornamelijk verpakkingen en wegwerpartikelen, is de belangrijkste bron van microplastic (score 8-9 op een schaal van 10). Andere
secundaire microplastic bronnen die relatief hoog scoren (score 6-7) zijn
vezels en kleding, de afspoeling van straatvuil (waaronder bandenslijtage),
stofemissies van bouwplaatsen, landbouwplastics en de aanvoer van
microplastics door rivieren uit het buitenland. Verder scoren afvalwater,
zuiveringsslib en compost relatief hoog (score 6). Deze bevatten microplastics
van diverse bronnen die in het riool terechtkomen, bijvoorbeeld kledingvezels
die tijdens het wassen vrijkomen en kleine scrubdeeltjes uit cosmetica.”
In het kader van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) meet Nederland
jaarlijks de hoeveelheid zwerfafval op de Nederlandse stranden. Eén van de
gerapporteerde categorieën is drinks (bottles, containers and drums).
De meting laat zien dat in de periode 2011-2016 gemiddeld jaarlijks 4,7 items
plastic drankenverpakkingen zijn geteld per 100 m2 strand, waarbij de trend
tussen de 2011 en 2016 dalend is.
Ook het aantal plastic doppen is geteld. Het gaat niet alleen doppen van
drankverpakkingen, maar bijvoorbeeld ook doppen van flessen met
schoonmaakmiddelen. In de periode 2011-2016 gaat het om een gemiddeld
aantal van 19 doppen per 100 meter strand, waarbij net als voor drankverpakkingen, de trend dalend is (RWS, 2017).53 In een telling van Stichting de
Noordzee is een aantal van tussen de 20 en 128 per kilometer strand
gevonden.54

60

Augustus 2017

53

OSPAR Beach Litter Monitoring in the Netherlands 2011-2016. Annual Report.
Authors: M. Boonstra & M. Hougee North Sea Foundation, The Netherlands Ministry of
Infrastructure and the Environment. Report no. Rijkswaterstaat BM 17.16.

54

Samen met meer dan 2.000 vrijwilligers heeft Stichting De Noordzee in de zomer van 2016
doppen geraapt langs de gehele Nederlandse Noordzee kust. Van de 10.000 geraapte doppen
van de Nederlandse Noordzee was meer dan 80% is afkomstig van drank – en voedselverpakkingen van consumenten. Blauw en wit zijn de meest gevonden kleuren, 80% van de
gevonden doppen was merkloos en meer dan 70% beschadigd of zeer beschadigd.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Emissie microplastic naar water
In het tweede rapport van RIVM over microplastic (RIVM, 2016) ‘Emission of
microplastics and potential mitigation measures’ zijn er cijfers voor de emissie
van microplastics naar water door diverse bronnen opgenomen. Het gaat om
bandenslijtsel, verfdeeltjes van schepen en gebouwen en schurende reinigingsmiddelen (cosmetica en schoonmaakmiddelen.
Bandenslijtage leidt tot een emissie naar water van 1.800 ton aan microplastic
per jaar en vormt daarmee de grootste bron voor microplastic. De tweede
grote bron van microplastic wordt gevormd door verf. Door verfslijtage komen
kleine plastic deeltjes in het milieu terecht en verspreiden zich in bodem,
lucht en water. Verf op schepen heeft een iets hogere emissie dan verf op
gebouwen. Het gaat om respectievelijk 200 ton en 126 ton per jaar (RIVM,
2016). Schurende reinigingsmiddelen, zoals cosmetica of schuurmiddel,
hebben een veel lagere emissie van microplastics dan verf en bandenslijtage.
In totaal is dit ongeveer 1 ton per jaar. Dit is 0,05% van de emissie door
bandenslijtage (RIVM, 2016).
De verspreiding van bandenslijtage na het ontstaan op de weg naar asfalt,
bodem, lucht en water is door RIVM modelmatig berekend. Daaruit komt dat er
43% van het materiaal achterblijft in de weg (in asfalt) en 36% verdwijnt in de
bodem. De 21% die overblijft naar water en lucht komt volgens RIVM (2016)
dus voor ongeveer de helft uiteindelijk in zee. Voor de verspreiding van kleine
PET-flesjes vanuit zwerfafval is er nog niet zo’n verspreidingsberekening en
die is ook niet eenvoudig uit te voeren.
KplusV (2015) rapporteert dat er 50 kton zwerfafval per jaar ontstaat waarvan
8,3 kton kunststof verpakkingen (berekening op basis van KplusV (2015) in KIDV
(2017)). Hoe groot deel hiervan uiteindelijk in zee belandt is onbekend. Als we
dezelfde verspreidingsfactor hanteren als RIVM hanteert voor bandenslijpsel
(10%) dan zou het naar schatting gaan om 830 ton plastic verpakkingen naar
water. In het verspreidingsmodel voor bandenslijtage verdwijnt 79% van het
materiaal in weg of bodem. Voor kunststof verpakkingen en zeker voor flesjes
zal dit aandeel veel kleiner zijn. Aan de andere kant wordt bandenslijtage
door terreinbeheerders niet opgeruimd en worden plastic verpakkingen wel
regelmatig opgeruimd. Verder is bandenslijtage bij de aanvang al klein
waardoor filters in het afvalwatersysteem maar een beperkt deel tegenhouden. Bij plastic verpakkingen die nog niet uit elkaar zijn gevallen zal een
groter deel worden afgevangen in de afvalwaterroute.
Als we voor een grove inschatting er van uitgaan dat 80% van de flesjes worden
opgeruimd en 20% verdwijnt in de natuur en ook dat daarvan ongeveer de helft
direct of na uiteenvallen in zee terecht komt net als voor bandenslijtage
ongeveer 10% van de flesjes in zwerfafval uiteindelijk in zee. Deze inschatting
zien we als een maximum. Gezien de grootte van flesjes is een groter filterpercentage in het watersysteem denkbaar. Ook is het denkbaar dat meer dan
80% van de flesjes opgeruimd wordt. Gezien deze onzekerheid hanteren we
een factor 10 onzekerheid naar beneden die aangeeft dat schoonmaken en
afvangen in het watersysteem beter zou kunnen zijn. Dan komen we op een
minimumschatting van 83 ton plastic verpakkingen naar water.
KIDV (2017) berekent indicatief op basis van onderzoek van Milieu Centraal
2015, KplusV 2015 en Jambeck 2015 dat jaarlijks 5.000 à 13.000 ton kunststofafval van verpakkingen in Nederland in zee belandt via de zwerfafvalroute.
Deze inschatting is zeer indicatief en onzeker zo benadrukt KIDV (2017).
Het gaat om een mondiaal model zonder dat er specifiek in Nederland is
gemeten. Deze schatting is een factor 6 à 16 hoger dan de inschatting de hoge
inschatting die wij hier maken op basis van KplusV (2015) en RIVM (2016) en

61

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

60 à 160 maal hoger dan onze voorzichtige inschatting. Onze inschatting is
daarmee lijkt daarmee aan de lage kant maar KIDV (2017) geeft ook aan dat
berekeningen van Jambeck eigenlijk niet gelden voor Nederland.
KplusV (2015) heeft over de periode 2013/2014 de volgende kunststof hoeveelheden in het zwerfafval gevonden voor een standaardoppervlakte:
 kunststofflesjes 5,3 kg;
 bakjes 0,5 kg;
 snoepwikkels 9,5 kg;
 kunststof 4,9 kg;
 kunststof verpakkingen 1,6 kg;
 kunststof niet verpakkingen 5,8 kg.
Totaal kunststof 27,6 kg.
Flesjes zouden dan 19% van het gewicht aan plastic in het zwerfafval beslaan.
(Hierbij is aangenomen dat de vervuiling met andere zwerfafval van alle
artikelen vergelijkbaar is.)
Op basis van KplusV (2015) met de verspreidingsfactor van RIVM voor
bandenslijpsel en onze correctie daarop met een factor 10 zou het dan gaan
om 83 à 830x19%= 16 a 160 ton flesjes die in zee belanden. Voor flesjes die
gemiddeld 22 gram wegen gaat het dan om 0,7 à 7 miljoen flesjes van de
900 miljoen die jaarlijks verkocht worden. Een reductie van 70 à 90% zou
daarmee (afgerond) 11 tot 140 ton plastic in zee per jaar voorkomen (circa
0,5 à 6 miljoen flesjes). Als we deze circa 11 à 140 ton plastic vergelijken met
de eerder ingeschatte 83 à 830 ton plastic verpakkingen naar water gaat het
om ongeveer 15% reductie.
KIDV (2017) rapporteert op basis van het mondiale model van Jambeck
getallen die een factor 6 à 16 hoger liggen maar geeft daarbij aan dat deze
getallen zeer onzeker zijn. (Dan zou het gaan om 700 à 2.100 ton minder
kunststofafval in zee.) Omdat het hier gaat om een mondiaal model niet
gekalibreerd voor Nederland en omdat het niet geloofwaardig is dat 100
miljoen flesjes van de 900 miljoen jaarlijks in zee belanden verwerpen we
deze schatting als niet relevant voor Nederland.

6.6

Overige effecten
Een reductie van de hoeveelheid zwerfafval heeft verschillende maatschappelijke baten. Zo zorgt bermvervuiling voor een verhoogd risico voor
schade aan de machines die het bermmaaisel moeten inzamelen en verwerken
en voor bijkomende kosten voor het verwijderen van het afval in het maaisel.
Het verdwijnen van de drankverpakkingen uit het zwerfvuil zal deze kosten
reduceren.
Daarnaast kan een vermindering optreden door negatieve effecten door
inname van zwerfafval door vee en andere dieren. Eén van de negatieve
impacts van inname van zwerfafval is verminderde eetlust. Hierdoor kan
ondervoeding ontstaan.
Ook kan inname van zwerfafval het spijsverteringsstelsel blokkeren en interne
bloedingen veroorzaken. Laist (1997)55 concludeerde dat tenminste 267

55

62

Augustus 2017

Laist, D.W. Impacts of marine debris: entanglement of marine life in marine debris includinga
comprehensive list of species with entanglement and ingestion records. [boekaut.] J.M. and

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

verschillende soorten schade hebben ondervonden door inname van of
verstrikking door plastic afval.
Een reductie van het zwerfafval zal een positieve invloed hebben op de
belevingswaarde van Nederlandse steden, landschap, natuur- en recreatiegebieden. Zwerfafval staat hoog genoteerd in de ergernissen van
Nederlanders. In een onderzoek van RTL buurtfacts kwam de categorie afval
en zwerfafval op nummer één; bijna 30% van alle klachten die gemeenten
binnenkregen in 2015 ging over afval of zwerfafval. 56 Een reductie van het
zwerfafval zal daarom een positief effect hebben op de belevingswaarde van
het Nederlandse landschap.

6.7

Conclusie
Door de uitbreiding van statiegeld hebben consumenten een prikkel om
verpakkingen in te leveren. Daarnaast zullen de zogenaamde premiejagers
worden geprikkeld om blikjes en flesjes uit het zwerfafval op te rapen en in te
leveren. Door deze beide effecten zal de hoeveelheid zwerfafval naar
verwachting afnemen.
Metingen ongeveer 35 jaar geleden in zes Staten in de VS bij invoering van
statiegeld geven aan dat statiegeld op drankverpakkingen de hoeveelheid
zwerfafval van deze verpakkingen met 70 à 84% reduceert. Deze metingen
sluiten aan bij de in 2001 op basis van enquêtes uitgevoerde berekeningen
voor Nederland. Het lijkt logisch dat de hogere reductie percentages horen bij
hogere statiegeldbedragen maar hier is geen onderzoeksmatig bewijs voor.
Op basis van verhoudingen blikjes waar wel en geen statiegeld op zit in het
Deense zwerfafval, kunnen reductiepercentages worden afgeleid van 70 tot
90%.
Als minder blikjes en flesjes in het zwerfafval belanden, treden kostenbesparingen op bij het opruimen van zwerfafval en het ledigen van openbare
afvalbakken. De kostenreductie hangt vooral samen met de inzet van schoonmaak. Bij een afnemende inzet is de kostenbesparing het grootste. Ook bij een
gelijkblijvende schoonmaakfrequentie nemen de kosten van het opruimen van
zwerfafval af. Er hoeft per ronde immers minder zwerfafval opgeruimd te
worden. Omdat gegevens over zwerfafval ontbreken, is het niet mogelijk
geweest in het kader van dit onderzoek om een exacte raming te maken van
de kostenreductie. Een eerste indicatieve raming laat zien dat de besparing
maximaal 80 mln euro bedraagt. Nader onderzoek is gewenst voor een betere
schatting.
Daarnaast zijn er kostenreducties voor het ledigen van openbare afvalbakken.
Deze zijn geraamd op 3 tot 10 mln euro. Als de invoering van statiegeld leidt
tot een verschuiving naar glas, nemen de kosten waarschijnlijk significant toe.
Het oprapen van glas is tijdrovend en machines kunnen erop vastlopen.
Dit effect treedt niet op in de varianten met statiegeld op eenmalig glas.
Flesjes beslaan zo’n 19% van het gewicht aan plastic in het zwerfafval.
Op basis van KplusV (2015) met de verspreidingsfactor van RIVM voor bandenslijpsel kan ingeschat worden dat statiegeld 11 à 140 ton plastic in zee per
jaar kan voorkomen.
D.B. Rogers (Eds.) Coe. Marine Debris - Sources, Impacts and Solutions. sl : Springer-Verlag,
New York, 1997.
56

63

Augustus 2017

https://www.rtlnieuws.nl/buurtfacts/wonen/dit-zijn-de-grootste-ergernissen-in-jouw-buurt

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Door invoering van statiegeld zal de hoeveelheid zwerfafval in ieder geval
afnemen op plaatsen waar nu nog niet wordt schoongemaakt. Op plaatsen
waar wel wordt schoongemaakt hangt dit af van de vraag of gemeenten en
andere organisaties hun ambitieniveau aanpassen.
Een reductie van het zwerfafval zal een positieve invloed hebben op de
belevingswaarde van Nederlandse steden, landschap, natuur- en recreatiegebieden. Zwerfafval staat hoog genoteerd in de ergernissen van
Nederlanders. In een onderzoek van RTL buurtfacts kwam de categorie afval
en zwerfafval op nummer één. Daarnaast kan een vermindering optreden door
negatieve effecten door inname van zwerfafval door dieren en een
vermindering van schade aan machines die de bermen maaien.

64

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

7 Effecten op recycling en milieu
7.1

Recycling en milieueffecten
Naast een effect op zwerfafval heeft een statiegeldsysteem ook effecten op
het recyclen van materialen en daarmee op milieueffecten als de CO 2-emissie.
Deze effecten zijn gerapporteerd in dit hoofdstuk. Omdat de effecten vooral
verschillen per verpakkingsmateriaal worden de effecten eerst per materiaal
besproken en vervolgens samengevat.

7.2

Effecten Kunststof verpakkingen
Op dit moment worden kleine PET-flesjes gedeeltelijk ingezameld voor
recycling via bron- of nascheiding en gedeeltelijk verbrand in een AVI voor
energieproductie. Daarnaast belandt een klein deel op straat als zwerfafval,
maar dit wordt voor het grootste deel opgeruimd en verbrand in een AVI.
Een statiegeldsysteem voor PET-flesjes zal leiden tot een hoger recyclingpercentage door de financiële prikkel voor het inleveren. In Paragraaf 4.6 is
beargumenteerd dat het retourpercentage voor 25 eurocent statiegeld
waarschijnlijk circa 90% zal zijn en voor 10 eurocent statiegeld overal
inleveren 85% en bij alleen inleveren in de supermarkt 80%.
De via statiegeld ingezamelde flesjes is een homogene stroom, die voornamelijk uit PET bestaat en voor een klein deel uit PP (dopjes). Met relatief weinig
schoonmaak- en verwerkstappen en met weinig uitval wordt dit materiaal
recyclaat verwerkt bij verwerkers die gespecialiseerd zijn in de statiegeldPET. Het aandeel kleine PET-flesjes dat via bron- en nascheiding wordt
verkregen ter recycling en het aandeel dat in de AVI terechtkomt zal dalen.
De netto milieu-impact57 van de diverse recycleroutes en van verbranding
heeft CE Delft onderzocht in eerdere studies, middels levenscyclusanalyse
(LCA) zoals gerapporteerd in CE Delft (2011) en TNO/CE Delft (2015).
In CE Delft (2011) is eerder berekend wat het klimaatvoordeel zou zijn van een
statiegeldsysteem voor kleine PET-flesjes. Daarbij is toen gerekend met 55%
inzameling (42% netto recycling) via bronscheiding of 90% retour via een
statiegeldsysteem. Toen hebben we berekend dat dit een klimaatvoordeel van
39 kton CO2 op zou kunnen leveren.58 In TNO/CE Delft hebben we dit model
geüpdatete alleen nog niet het effect op deze statiegeldberekening
gerapporteerd. De update bestond voor dit materiaal uit het aanpassen van de
milieudata voor het maken van virgin PET (nieuwe cijfers beter door innovatie)
en uit het aanpassen van hoe flessen zich in een bronscheidingssysteem
verspreiden over de mono- en mixed stroom (was 45% mono, aangepast naar
80% mono). Als we deze correcties doorvoeren is het milieuvoordeel beperkt

65

Augustus 2017

57

Netto: dit omvat zowel een impact door recycleprocessen/transport of verbrandingsemissies,
als een milieuwinst door vermeden virgin materiaal door geproduceerd recyclaat (recycling)
of door energieterugwinning (verbranding).

58

CE Delft (2011a) geeft per ton verpakkingsafval een voordeel van 846 – 739 = 107 kg CO2 voor
90% inzameling. Voor toen totaal 364,5 kton netto hoeveelheid hh kunststof verpakkingsafval
is het CO2-voordeel 364,5 kton x 107 kg CO2/ton= 39 kton CO2.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

kleiner en 31 kton. Dat het voordeel iets lager is dan eerder berekend is
logisch omdat het vervangen van virgin PET minder milieuvoordeel oplevert en
het materiaal meer wordt uitgesorteerd naar een monostroom.
Bij Nedvang (de organisatie die Plastic Heroes beheert) hebben we nu ook
opgevraagd of het inzamelingspercentage dat in 2012 naar schatting 55% van
de PET-flesjes (42% netto recycling) bedroeg inmiddels niet hoger bedraagt.
Gemiddeld wordt kunststof immers veel meer bron en nagescheiden dan in
2012. Uit die analyse blijkt dat ongeveer 65% 59 van de PET-flesjes via bron- of
nascheiding wordt aangeboden aan recyclers. Dit is inmiddels duidelijk hoger
dan de eerdere inschatting in 2011. Met een uitval bij recyclers van circa 10%
gaat het dan om 58% netto recycling. Hierdoor daalt het milieuvoordeel van
statiegeld naar 15 à 20 kton CO2 afhankelijk van de respons.
Netto is de hoeveelheid extra recycling van materiaal bij 90% retour 7,6 kton.
Als dit wordt vergeleken met de jaarlijkse hoeveelheid van 477 kton kunststof
verpakkingsafval jaarlijks op de markt is dit 1,6 procent punt meer kunststofrecycling. Voor 80 en 85% respons zijn de berekenden hoeveelheden beperkt
lager.
Tabel 16

Recycling en milieueffect statiegeld PET-flesjes

Varianten

Huidig

Bron

SUP-10

AL-10

AL25/SUP25

20.616 ton

20.616 ton

20.616 ton

20.616 ton

Naar recycling kleine
flesjes via bron-/
nascheiding

65%
(58% recycling)

10%

8%

5%

CE Delft, 2011

Respons kleine
flesjes via statiegeldsysteem

0%

80%

85%

90%

Paragraaf 4.6

35%
(netto 42%)

10%

7%

5%

100% min recycling
statie en Plastic Heroes

Extra PET-recycling
(percentage 477 kton
op de markt)

6,6 kton
(1,4%)

7,2 kton
(1,5%)

7,6 kton
(1,6%)

Berekende hoeveelheid/
477 kton kunststof
verpakkingen op de
markt Nedvang 2015

CO2-emissiereductie

15 kton

17 kton

20 kton

Model CE Delft, 2011
aangepast met nieuwe
PET-prod. cijfers en PET
voor 80% i.p.v. 45% in
monostroom Plastic
Heroes en 65% naar
recycling voor PH

Hoeveelheid kleine
flesjes op de markt

Aandeel naar
verbranding

59

66

Uitbreiding statiegeld effect PETflesjes

Augustus 2017

Global Data, 2017

Nedvang geeft aan dat ongeveer 11,5 kton PET met specificatie 328-1 in NL is aangeleverd
aan recyclers in 2016. Naar schatting van Nedvang is dat 8,5 kton bronscheiding en 3 kton
nascheiding. Van deze hoeveelheid is conform de specificatie ca. 90% flesjes = 10,5 kton.
Daarnaast bevat de DKR 350 mixfractie ook PET-materiaal. Op basis van uitvoerde
kwaliteitsmetingen is dit 2 kton flesjes. Totaal dus 12,5 kton PET-flesjes. Op basis van
870 mln PET-flesjes (Global Data) en 22 gram per fles gaat het om 12,5/19= 65% naar
recyclaars. Verwacht wordt dat in 2018 nieuwe nascheidingsinitatieven (400 kton) nog 3 kton
PET kunnen gaan toevoegen. Ook groeit bronscheiding de laatste jaren nog steeds 10-15% per
jaar.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

In deze analyses zijn de HDPE-doppen en etiketten verwaarloosd. Deze worden
bij de recycleraar afgescheiden en ook voor een groot deel gerecycled.
Ook zijn er een beperkte hoeveelheid HDPE-flesjes (<2%) en PP-flesjes (1%).
Die zijn gemodelleerd als dat zij een PET-flesje zijn. Deze kleine onnauwkeurigheid valt weg in de onnauwkeurigheid van andere getallen.

7.3

Effecten metalen verpakkingen (aluminium en staal)
Volgens CE Delft (2017) en SKB wordt er jaarlijks 126 kton blik verpakkingen
gebruikt door huishoudens. Hiervan bestaat 21% (26,5 kton) uit drankenblikjes,
waarvan ongeveer 50% van staal is, met aluminium deksel, en 50% helemaal
van aluminium. Deze marktverhouding weet SKB ook niet precies (en mag zij
wegens mededingingsregels ook niet bijhouden.) Die 50%-verhouding is het
beeld van verschillende spelers in de markt. Gemiddeld zijn stalen blikjes
ongeveer 1,8 maal zwaarder dan aluminium blikjes. Met deze verhoudingen
zou het gaan om 9,5 kton aluminium blikjes en 17 kton stalen blikjes voor
dranken.
Global Data (2017) bevat data over aantal en de grootte van de blikjes maar
niet over het materiaal. Als er we van uitgaan dat alle blikjes van 0,25 cl of
kleiner van aluminium zijn en grotere voor 50% dan is er jaarlijks 14,1 kton
aluminium blik op de markt en 18,5 kton staal met aluminium deksel voor
dranken. Deze hoeveelheid is 23% groter dan de door SKB ingeschatte hoeveelheden. Omdat het bij Global Data (2017) om daadwerkelijk getelde kassaverkopen nemen we deze bron als nauwkeuriger en gaan we uit van 14 kton
aluminium blikjes.
In CE Delft (2017) is recent de performance van PMD voor blik vergeleken met
de nascheiding van blik bij een AVI. De conclusie was dat voor stalen blikjes
(met aluminium deksel) er vrijwel geen milieuverschil bestaat tussen bron- of
nascheiden. De scheiding en recycling van stalen verpakkingen is ook bij
nascheiding bij AVI’s al hoog. Apart inzamelen en afscheiding lijkt hier niet
veel aan toe te voegen. Voor inzamelen via statiegeld zal dit ook gelden.
Een deel van drankenblikjes is echter helemaal van aluminium. Voor aluminium blik kan inzameling met PMD een voordeel hebben als de AVI géén
moderne aluminiumafscheiding heeft. De meeste hebben dat echter wel en
dan is er ook voor aluminium weinig milieuverschil tussen de PMD-route of
nascheiding bij de AVI.
Op de langere termijn (2020) is de verwachting dat alle AVI’s over een hoog
rendement aluminiumafscheiding gaan beschikken. Inzamelen van blik via het
restafval en nascheiding is dan milieukundig vergelijkbaar met inzamelen via
PMD. Op dit moment is er gemiddeld voor Nederland volgens CE Delft (2017)
een nascheidingsrendement voor aluminium blikjes van 77%60. Hierin is
opgenomen dat ongeveer 7% van het aluminium van blikjes oxideert in de
verbrandingsoven van de AVI en terechtkomt in de vliegas op basis van
Biganzoli (2012)61 Trays en folies oxideren wel sterk, maar dat is hier niet

67

Augustus 2017

60

Tijdens dit onderzoek heeft Stichting Afvalfonds aangegeven dat het voorlopige afscheidingspercentage dat zij gaat rapporteren voor 2016 waarschijnlijk 83% gaat zijn. Dit resultaat zien
we in deze studie als ondersteuning van de 77% maar gebruiken we nog niet voor deze
berekening omdat het nog niet gepubliceerd en gecontroleerd is.

61

Biganzoli, L., Gorla, L., Nessi, S. & Grosso, M., 2012. Volatilisation and oxidation of
aluminium scraps fed into incineration furnaces. Waste Management, 30 June, pp. 2266-2272.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

relevant. Verder is 85% afscheiding van non ferro metalen uit bodemas
mogelijk is met nieuwe technieken als bijvoorbeeld de wasinstallatie van HVC
of de ADR van Inashco). Biganzoli (2012) geeft ook aan dat aluminium blikjes
wel smelten in de AVI maar dat 80,5% van het materiaal niet kleiner wordt dan
8 mm. Deze grotere fractie wordt het beste afgescheiden. Professor Rem van
de TU Delft bevestigt deze analyse. Deze 77% scheiding levert materiaal dat
naar een recyclaar gaat. Dit is op dit moment het meetpunt van recyclingpercentages die door Afvalfonds en Nedvang worden gerapporteerd. Voor het
daadwerkelijke recycling proces valt er nog een deel van het materiaal uit.
Over deze laatste stap is weinig informatie beschikbaar. Uit gegevens van een
recyclingbedrijf (Jansen Recycling) blijkt dat er ongeveer 25% smeltverlies
optreedt tijdens het recyclingproces voor geslagen aluminium. Dit gaat om een
mix van vervuiling en geoxideerd aluminium. Als we conservatief rekenen met
80% echte uitval van aluminium dan is er een verlies van 20%. De 77% scheiding
tot het meetpunt resulteert met deze inschatting in 77%x0,8= circa 62%
recycling.
Via statiegeld zou dit percentage bij een inleverpercentage van 80 à 90%
kunnen stijgen naar 100 - ((20% à 10%) x 38%) = 92% à 96%.
Dit zou bij 80% inzamelen jaarlijks extra recycling van (92% - 62%) x 14 kton) =
4,2 kton aan extra aluminium opleveren. Voor 90% inzamelen gaat het om
ongeveer4,8 kton.
Voor Europees Aluminium geldt volgens de milieudatabase Ecoinvent 3 dat er
7,67 kg CO2 vermeden wordt bij recycling van blik en dat er 0,72 kg CO2 nodig
is voor het recycleproces. Een kg extra recycling van aluminium leidt dus tot
7 kg CO2-emissiereductie 62. Met de eerder berekende 4,2 à 4,8 kton
gerecycled materiaal (aluminium) komen we dan op 29 à 34 kton
CO2-reductie. Door de steeds betere scheiding van aluminium bij AVI’s neemt
dit voordeel de komende jaren af. Deze getallen zijn wel gevoelig voor de
verhouding aluminium en stalen drankenblikjes op de markt waarvoor we geen
precieze gegevens hebben.

62

68

Augustus 2017

(Eco-invent 3 Vervanging = Aluminium, primary, liquid {IAI Area, EU27 & EFTA} | aluminium
production, primary, liquid, prebake. Recycling process = Aluminium, wrought alloy {RER} |
treatment of aluminium scrap, post-consumer, prepared for recycling, at remelter).

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 17

Recycling en milieu effect statiegeld blikjes
Huidig

Uitbreiding statiegeld effect blikjes
SUP-10

Bron

AL25/SUP25

Hoeveelheid
blikjes jaarlijks op
de markt

26,5 kton (SKB)
32,6 kton (Global Data 2017 maal blikgewichten en
inschatting 100% alu voor <0,26 cl en 50% voor groter)

Global Data, 2017

Recycling blikjes
bron/nascheiding

Ca. 62%
alu
>95% staal

92% alu
>95% staal

94% alu
>95% staal

96% alu
>95% staal

CE Delft, 2017

0%

80%

85%

90%

Paragraaf 4.6

Extra metaal
recycling
(percentage 200
kton op de markt
hh en bedrijven)

4,2 kton
alu
(2,1%)

4,5 kton
alu
(2,2%)

4,8 kton alu
(2,4%)

CO2-emissiereductie

29 kton

32 kton

34 kton

Respons blikjes
statiegeldsysteem

7.4

AL-10

Berekende
hoeveelheid/
200 kton metalen
verpakkingen
Nedvang 2015
Ecoinvent-data

Effecten glazen verpakkingen
In een deel van de varianten die we onderzoeken worden glazen verpakkingen
ook allemaal verplicht onder statiegeld gebracht en een deel van de varianten
blijft de situatie van nu bestaan waarbij een groot deel van de glazen bierflesjes in een statiegeldsysteem worden ingezameld voor hervullen en een
kleiner deel glazen flesjes eenmalig zijn.

7.4.1

Glas niet verplicht in statiegeld (varianten PB)
Een statiegeldvariant waarbij statiegeld wordt ingevoerd voor kunststof flesjes
en metalen blikjes en niet voor eenmalig glas zou kunnen leiden tot een
toename van eenmalig glazen verpakkingen ten koste van een afname van
blikjes en PET-flesjes. Aan de andere kant is het ook mogelijk dat fabrikanten/
consumenten overschakelen van blik naar meermalig glas met name voor bier.
Of en hoe groot dergelijke verschuivingen zullen zijn is zeer lastig in te
schatten en hangt van de keuzes af van individuele bedrijven en markttrends.

Figuur 12

Voorbeelden van dranken die nu te koop zijn in blik, kunststof en eenmalig glas en meermalig
glas (merken zijn willekeurig gekozen)

Bier (meer/een/blik)

Mixdrankjes (een/blik)

Frisdrank (blik/een)

Recent is in Litouwen statiegeld op blikjes en kunststof flesjes en niet op
glazen flesjes ingevoerd. Statiegeldbeheerders en adviseurs ter plekke Rauno
Raal en Gintaras Varnas (resp Estland en Litouwen) rapporteren op onze
vragen hierover dat daar geen noemenswaardige verschuivingen te zien zijn in
de drankenmarkt.

69

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De Vereniging Nederlandse Brouwers geeft aan dat de afgelopen jaren een
aantal grote Nederlandse spelers geïnvesteerd heeft in nieuwe statiegeldflesjes (met name Heineken en Grolsch) die afwijken van het standaardstatiegeld flesje. Door deze investering onderscheiden deze grote merken zich
ook hun statiegeldretourflesje van de concurrenten. Andere bedrijven hebben
nieuwe producten (o.a. Radler en 0,0%) voornamelijk uitgebracht in de
meermalige standaard bruine statiegeldfles. Het ligt niet voor de hand dat
deze statiegeldflesjes snel ingeruild zullen worden voor eenmalige flesjes.
Volgens de Vereniging Nederlandse Brouwers is hervulbaar voor pilsverkoop in
Nederland ook goedkoper dan eenmalige glazen flesjes. Die laatste worden
vooral gebruikt voor import en speciaal bier. Ook blik is iets goedkoper dan
eenmalig glas. De ‘Nederlandse brouwers’ verwachten dan ook vrijwel geen
verschuiving van blik verpakkingen naar eenmalige glazen flessen bij invoering
van statiegeld alleen op kunststof flesjes en blik. De Vereniging Nederlandse
Brouwers beschouwen toename van vervuiling van het statiegeldsysteem met
eenmalige flesjes ook met statiegeld wel als een risico dat het statiegeldsysteem voor hervulflessen duurder en minder aantrekkelijk kan maken.
Hierover zijn echter geen data beschikbaar waardoor we dit alleen als risico
kunnen noemen.
Als er al een verschuiving zou optreden van blik in bier naar glas dan zou dat
zowel naar eenmalig glas maar ook naar meermalig statiegeld glas kunnen
plaats vinden.
In Nederland zijn er geen recente publicaties waarin de impact van drankverpakkingen vergeleken worden. Ongeveer twaalf jaar geleden ten tijde van
de introductie van de verpakkingenbelasting op basis van CO 2-emissie over de
hele keten werden drankverpakkingen wel regelmatig vergeleken en toen
kwam naar voren dat eenmalig glazen verpakkingen een hogere klimaatemissie
hadden net als een deel van de zwaardere PET-flessen maar dat het
gemiddelde blikje en het gemiddelde PET-flesje elkaar niet veel ontliepen.
In 2012 heeft CE Delft voor SKB en de FWS ook het aluminium en stalen blikjes
vergeleken (CE Delft, 2012). Daaruit kwam dat binnen een aantal jaren door
de betere aluminium recycling aluminium en stalen blikjes vergelijkbaar
zouden gaan scoren. Meermalig glas en drankenkarton scoorde het beste op de
CO2-emissies zoals berekend voor de verpakkingenbelasting.
In 2010 heeft IFEU in Duitsland een vergelijking gemaakt van verschillende
drankverpakkingen. Zie Figuur 13.

70

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 13

Emissies per 1.000 liter drank eenmalig glas, meermalig glas blik en PET

Bron: (IFEU, 2010).

Ook in de Duitse analyse scoort meermalig glas het best en eenmalig glas het
slechtst. PET en blik zitten daartussen. Bij PET zijn er nog vrij grote
verschillen in gewicht en de Duitse analyse geeft aan dat multilayer PET ook
iets minder goed scoort. In Duitsland scoort het aluminium blikje in tegenstelling tot de analyse van CE Delft uit 2012 wat beter door het statiegeldsysteem (Dat komt overeen met het milieuvoordeel dat hierboven is berekend
voor blik in statiegeld.)
Voor de verschuivingen in de markt die wellicht zouden kunnen optreden als
glas wordt uitgezonderd van statiegeld is het dus zo dat een verschuiving naar
eenmalig glas (vanaf blik of PET) negatief zou zijn en dat een verschuiving
naar meer meermalig glas (vanaf blik of PET) positief zou zijn. Beide
verschuivingen zijn denkbaar en werken dus zowel positief als negatief.
Omdat er bij de recente introductie van statiegeld in Litouwen deze
verschuivingen niet gezien worden schatten we dit effect netto als relatief
klein in.

7.4.2

Glas ook onder statiegeld (varianten PBG)
Nedvang (2015) rapporteert dat eenmalig glas in Nederland voor 83%
gerecycled wordt. De doelstelling voor recycling van eenmalig glas zoals
opgenomen de raamovereenkomst verpakkingen is 90%. Omdat de inleverpercentages van statiegeld in dezelfde ordegrootte liggen als het retourpercentage via de glasbak, zijn er geen milieueffecten ingeboekt voor glas.
Een tweede effect dat ook zou kunnen optreden is een verschuiving van
eenmalig glas naar meermalig glas. Een aspect van eenmalig glas is immers dat
het makkelijk is voor de consument want hij hoeft de verpakking niet terug te
brengen naar de winkel. Als eenmalig glas ook onder statiegeld valt vervalt dit
verschil met meermalig glas en zouden consumenten meer kunnen kiezen voor
meermalig glas (bijvoorbeeld bij bier waar er regelmatig eenmalig en meermalig beide te koop is) of zouden fabrikanten kunnen kiezen om sommige
producten alleen nog maar in meermalig glas te verkopen. Of deze effecten op
gaan treden vergt een uitgebreide complexe marktstudie die niet opgenomen
is in dit project.

71

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tot slot geeft de Vereniging Nederlandse Brouwers aan dat zijn toename van
vervuiling van het statiegeldsysteem met eenmalige flesjes ook met statiegeld
als een risico beschouwen voor het statiegeldsysteem voor hervulflessen.
Dit wordt zou hierdoor duurder en minder aantrekkelijk worden. Hierover zijn
echter geen data beschikbaar waardoor we dit alleen als risico kunnen
noemen.
Om toch een indruk te krijgen van een eventuele correlatie tussen de
verhouding eenmalig en meermalig glas en statiegeld wel of niet op glas
hebben we de verkoopdata van Global Data voor een aantal landen met al een
statiegeldsysteem voor blikjes en kunststof flesjes naast Nederland bekeken.
Tabel 18

Aandeel eenmalig en meermalig glas drankverpakkingen (excl. wijn en sterke drank)
Land

Statiegeld eenmalig
glas

Eenmalig glas

Meermalig glas

Nederland
Zweden

Nee

9%

91%

Nee

56%

44%

Noorwegen

Nee

19%

81%

Estland

Ja

2%

98%

Denemarken

Ja

13%

87%

Bron: Global Data.

De verhoudingen in de markt zijn zeer verschillend. Gemiddeld lijkt het
aandeel meermalig groter in landen met statiegeld op eenmalig glas (Estland
en Denemarken) maar Denemarken dat toch meer lijkt op Nederland dan
Estland heeft ook met statiegeld op eenmalig glas juist een hoger aandeel
eenmalig glas.
Op basis van deze cijfers concluderen we dat een beperkte verschuiving naar
meermalig glas wellicht optreedt en dat dit gunstig voor het milieu zou zijn
maar dat dit zeer onzeker is.

7.5

Effecten verschuiving naar drankenkarton
Ook denkbaar is dat voor een aantal verpakkingen als sappen (zowel in blik,
PET als drankenkarton verkrijgbaar) en kinderlimonade er een beperkte
verschuiving zal zijn van PET-flesjes en blikjes naar drankenkarton.
In Duitsland heeft men drankenkarton na milieuanalyses betiteld als
‘ökofreundlich’ vergelijkbaar met meermalig glas. Voor de CO 2-emissies zou
een dergelijk zeer onzekere verschuiving daarmee positief kunnen zijn.
Op dit moment worden er 437 mln kleine drankenkartonnetjes per jaar
verkocht (Global Data, 2017). Dat is 7% van de totale hoeveelheid kleine
drankverpakkingen.

72

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

7.6

Totaaleffect CO2-emissie
In Tabel 19 zijn verschillende milieueffecten samengevat:

Tabel 19

Recycling en milieu effect statiegeld kleine drankverpakkingen
CO2-emissiereductie

Uitbreiding statiegeld
SUP-10

AL-10

AL25/SUP25

PET-flesjes

15 kton

17 kton

20 kton

Blikjes

29 kton

32 kton

34 kton

Glas

Pm +/-

Pm +/-

Pm +/-

Pm +

Pm+

Pm+

Pm+

Pm+

44 kton

49 kton

54 kton

Totaal in milieuprijs 2015
(48€/ton CO2)

2,1 mln euro
0,07 €ct/unit

2,4 mln
0,08 €ct/unit

2,6 mln
0,09 €ct/unit

Totaal in milieuprijs 2030
(80-500 €/ton CO2)

3,5 a 22 mln
0,13 à
0,8 €ct/unit

3,9 a 25 mln
0,14 à
0,9 €ct/unit

4,3 a 27 mln
0,16 à
1,0 €ct/unit

Drankenkarton
Totaal

+glas

Extra PM

Er is een te berekenen voordeel voor PET-flesjes en aluminium blikjes.
Daarnaast is er kans op verschuiving naar meermalig glas of drankenkarton met
een CO2-voordeel en is er een risico op verschuiving naar eenmalig glas in de
varianten zonder statiegeld op eenmalig glas met nadeel.

CO2-voordeel omgezet in schaduwkosten per blikje
CO2-reductie kan ook uitgedrukt worden in geld met schaduwprijzen. Het kost
immers geld om emissies te verminderen en de Nederlandse overheid heeft als
doel om de klimaatverandering te beperken. Het recente Handboek milieuprijzen (CE Delft, 2017c) rapporteert voor 2015 een CO2-prijs van 48 euro te
hanteren in LCA-studies en die loopt op naar 80 euro in 2030 en 160 euro in
2050. Daarnaast wordt er gerapporteerd dat de CO2-prijs om echt de doelen
van Parijs te halen in 2030 100 à 500 euro per ton CO2 zal zijn.
Met de milieuprijs voor CO2 van 2015 is het berekende bedrag voor de CO2effecten een orde kleiner dan de andere kosten en opbrengsten. Met de hoge
schatting van de milieuprijs in 2030 kan de CO2-winst gewaardeerd worden als
0,8 tot 1,0 eurocent per blikje of flesje.

73

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

8 Resultaten
In de voorgaande paragrafen zijn voor de verschillende varianten van
uitbreiding van het statiegeldsysteem de kosten en effecten onderzocht.
Hier vindt u een overzicht van deze resultaten.

8.1

Samenvatting resultaten

Tabel 20

De kosten en effecten van uitbreiding van statiegeld met blikjes en flesjes

Statiegeldsysteem

PB-SUP-10 #

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

2.700

2.700

2.700

2.700

2.900

2.900

2.900

2.900

10 ~ 68

14 ~ 79

13 ~ 80

15 ~ 87

21 ~ 88

27 ~ 103

26~ 102

29 ~ 110

(0,4~2,5)

(0,5 ~2,9)

(0,5~2,9)

(0,6 ~3,2)

(0,7 ~3)

(0,9 ~3,6)

(0,9 ~3,5)

(1 ~3,8)

Bekostiging door niet ingeleverde

45

47

31

45

48

50

33

48

verpakkingen en bonnetjes € mln*

~

~

~

~

~

~

~

~

(in eurocent per verkochte

72

113

58

111

77

121

62

119

(1,7 ~2,7)

(1,7 ~4,2)

(1,1 ~2,1)

(1,7 ~4,1)

(1,7 ~2,7)

(1,7 ~4,2)

(1,1 ~2,1)

(1,7 ~4,1)

5,5

6,1

5,8

6,1

7,4

8,0

7,7

8,0

(0,20)

(0,23)

(0,21)

(0,23)

(0,26)

(0,28)

(0,27)

(0,28)

Aantal verkochte verpakkingen in
variant, mln
Jaarlijkse netto kosten uitbreiding,
€ mln (inclusief opbrengst materialen)
(in eurocent per verkochte
verpakking)

verpakking)
Huidige systemen van inzameling
Uitgespaarde kosten inzameling
huidige systemen (€ mln) (en
(eurocent per verkochte verpakking)
Zwerfafval
Reductie aantal blikjes en flesjes in

70 tot 90%^

het zwerfafval (%)
Reductie plastic afval in zee (ton)

Circa 11 ~ 140 ton (0,5~6 miljoen flesjes, 15% plastic verpakkingen naar water)

Reductie kosten opruimen zwerfafval

Zeer onzeker, tot maximaal € 80 mln als gemeenten het schoonmaakambitieniveau gelijk houden en minder vaak

(€ mln)

gaan schoonmaken (tot 3 eurocent per verpakking)

Reductiekosten ledigen afvalbakken

€ 3 mln tot € 10 mln (0,10 tot 0,37 eurocent per verpakking)

€mln (in eurocent per verkochte
verpakking)
Recycling en milieu
Retourpercentage %
Effecten op meer materiaalrecycling

80

90

85

90

80

90

85

90

4,2 alu

4,8 alu

4,5 alu

4,8 alu

4,2 alu

4,8 alu

4,5 alu

4,8 alu

(kton)

6,6 PET

7,6 PET

7,2 PET

7,6 PET

6,6 PET

7,6 PET

7,2 PET

7,6 PET

Effect op meer recycling percentage

2,1% alu

2,4% alu

2,2% alu

2,4% alu

2,1% alu

2,4% alu

2,2% alu

2,4% alu

in relatie tot raamovereenkomst in %

1,4% kunst.

1,6% kunst.

1,5% kun.

1,6% kunst.

1,4% kunst.

1,6% kunst.

1,5% kunst

1,6% kunst.

44

54

49

54

44

54

49

54

CO2-reductie kton
In geld uitgedrukte milieuwinst
Milieuprijzen 2030 € mln

3,5~22

4~27

4~25

4~27

3,5~22

4~27

4~25

4~27

(in eurocent per verkochte

(0,13~0,8)

(0,16~1)

(0,14~0,9

(0,16~1)

(0,13~0,8)

(0,16~1)

(0,14~0,9)

(0,16~1)

verpakking)

)

*
#
^

74

Augustus 2017

Geen maatschappelijke opbrengstenpost. Opbrengsten bekostiging gaan ten koste van
besteedbaar inkomen consument.
PB = plastic flesjes en blikjes, SUP = alleen inleveren in supermarkt, AL = inleveren bij alle
verkooppunten, PBG = plastic flesjes, blikjes en eenmalig glas, 10/25 is statiegeld in eurocent.
Logischerwijs zal 25 eurocent statiegeld leiden hogere reductiepercentages dan 10 eurocent
maar de onderzoeken naar dit punt geven aan dat ook met lagere statiegeldbedragen hoge
reductiepercentages worden gehaald.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Kosten en bekostiging uitbreiding statiegeldsysteem
Samenvattend kunnen we concluderen dat de kosten het hoogst zijn in de
variant met een statiegeldbedrag van 25 eurocent, inleveren bij supermarkten
en kleine verkooppunten en toevoeging eenmalig glas (PBG-AL-25). De reden is
dat:
 Bij een statiegeldbedrag van 25 eurocent naar verwachting meer
verpakkingen worden ingeleverd. Hierdoor moeten meer kosten gemaakt
worden om de verpakkingen in te nemen en te verwerken (statiegeldmachines, personeelskosten, transport, etc.). De extra materiaalinkomsten
wegen hier niet tegenop.
 Bij handmatig innemen fors meer innamepunten aan het systeem worden
toegevoegd (snackbars, tankstations, kiosken, etc.). Dit vergt meer
transportbewegingen om de verpakkingen vanuit de winkels te vervoeren,
tijdsinzet voor handmatig innemen en ruimtebeslag in de winkels.
 Eenmalig glas extra investeringen in supermarkten vergt, omdat het zwaar
is, veel ruimte inneemt bij transport en aparte machinecapaciteit vergt
om deze te tellen.
De kosten van uitbreiding worden lager naarmate varianten verschillen in de
bovengenoemde kenmerken. De variant met een statiegeldbedrag van
10 eurocent, alleen innemen bij supermarkten en exclusief eenmalig glas is
dan ook het goedkoopst. De overige varianten liggen tussen de uitersten in.
Een deel van de kosten van uitbreiding kunnen worden gefinancierd door nietingeleverde verpakkingen en bonnetjes. Dit zijn consumenten die wel
statiegeld betalen bij de aankoop, maar deze niet innen in de supermarkt.
Naarmate het systeem succesvoller is en meer mensen de verpakkingen
inleveren, dalen de opbrengsten van niet-ingeleverde bonnetjes en
verpakkingen. Ook de hoogte van het bedrag is van invloed. Deze opbrengsten
kunnen vanuit het oogpunt van de maatschappij niet als baten worden
beschouwd, omdat deze ten koste gaan van het besteedbaar inkomen van
consumenten.

Kostenreductie huidige inzameling
Door de uitbreiding van het statiegeldsysteem zullen buiten het statiegeldsysteem kostenvoordelen optreden. Omdat de verpakkingen niet meer te
hoeven worden verwerkt via het restafval of gescheiden inzameling, zullen
voor deze systemen minder kosten optreden. Per saldo bedraagt de kostenbesparing ongeveer € 6 à 8 mln per variant in deze systemen (kosten minus
misgelopen materiaalopbrengsten).

Effecten zwerfafval
KplusV (2015) rapporteert dat er jaarlijks 50-100 miljoen kunststof flesjes en
100 tot 160 miljoen blikjes in het zwerfafval geraken (2008-2014).
Door invoering van statiegeld zal de hoeveelheid blikjes en flesjes in het
zwerfafval afnemen. Op basis van de best beschikbare gegevens concluderen
we dat de afname in de range van 70 tot 90% zal liggen. Zowel de tellingen uit
de VS in de jaren ’70 en ’80, schattingen op basis van enquêteresultaten in
Nederland en recente metingen van de samenstelling van blikjes in het
zwerfafval in Denemarken wijzen in de richting van deze ordegroottes. In de
varianten met een hoog statiegeldbedrag en met eenmalig glas zal de reductie
van het zwerfafval waarschijnlijk groter zijn en in de bovenrange van deze
inschatting liggen.

75

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De afname van blikjes en flesjes in zwerfafval zal leiden tot een reductie van
schoonmaakkosten. De meeste instanties hebben als uitgangspunt dat op basis
van beeldkwaliteit wordt gereinigd (dit is inmiddels de norm in Nederland).
Dit betekent dat de inzet lager wordt als er minder zwerfafval ligt. Het is in
het kader van deze studie niet mogelijk geweest om een kwantitatieve
inschatting te maken van de mogelijk afname van de schoonmaakkosten.
De besparing kan echter oplopen tot in de ordegrootte van tientallen
miljoenen (indicatieve schatting ordegrootte maximaal 80 mln euro, 3 eurocent per verpakking). Hierbij benadrukken we wel dat er een uitruil bestaat
tussen beeldkwaliteit en inzet van schoonmaak. Als er bespaard wordt op
schoonmaak, zal er meer ander zwerfafval liggen (zoals frietbakjes) waardoor
de beeldkwaliteit per saldo gelijk blijft. Pas als gemeenten en andere
instanties het ambitieniveau aanscherpen, zal de hoeveelheid zwerfafval ook
daadwerkelijk afnemen in gebieden waar wordt gereinigd.
Op plekken waar momenteel niet wordt schoongemaakt, zal de hoeveelheid
zwerfafval sowieso afnemen. Daarnaast zal er een besparing optreden in het
ledigen van openbare afvalbakken. Deze besparing is geraamd op 3 tot
10 miljoen euro.
Tenslotte daalt de hoeveelheid plastic in zee geraken door statiegeld.
Inschatting hiervan met veel onzekerheid geeft 11 à 140 ton (0,5 à 6 miljoen
flesjes) minder plastic per jaar. Hierbij gaan we uit van en gelijkblijvende
schoonmaakinzet van terreinbeheerders.

Recycling en milieu
Statiegeld op blikjes en flesjes resulteert in extra recycling van PET en van
aluminium. Het gaat om ongeveer 4,2 à 4,8 kton aluminium en 6,6 tot 7,6 kton
PET. Dit zou circa 1,5 procent punt extra kunststof recycling en circa 2,2
procent punt metaalrecycling geven in Nederland. Dit zou ook 44 tot 54 kton
CO2-emissies besparen per jaar. Omgerekend met milieuprijzen voor 2030 gaat
het dan om 0,13 tot 1 eurocent voordeel per statiegeldverpakking.
Het recyclingpercentage voor kunststofverpakkingen stijgt met circa 1,5% en
dat van metalen verpakkingen met circa 2,2%. Voor eenmalig glas verwachten
we geen tot een zeer beperkte verhoging van de recyclingpercentages.

Verdeling kosten en opbrengsten per partij
De verdeling van de kosten en opbrengsten per partij is weergegeven in Tabel
21.
Tabel 21

Verkooppunten
Beheerder statiegeld-

Verdeling kosten en baten uitbreiding statiegeldsysteem bij huidige verdeelsleutel, mln €
(positieve getallen zijn netto kosten en negatieve netto baten)
PB-SUP-10

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

70 ~ 27

73 ~ 26

74 ~ 28

72 ~ 24

86 ~ 35

90 ~ 34

90 ~ 35

PBG-AL-25
88 ~ 32

-61 ~ -76

-73 ~ -92

-38 ~ -59

-63 ~ -87

-60 ~ -76

-73 ~ -92

-36 ~ -57

-62 ~ -87

58

80

44

78

63

86

48

84

-6

-6

-6

-6

-7

-8

-8

-8

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

+

+

+

+

+

+

+

+

systeem
Direct richting
consumenten
Besparing andere systemen
(bv. Afvalfonds)
Gemeenten en andere
organisaties
Burger/omwonende/
recreant*

* Een + bij burger/omwonende/recreant betekent een positief effect.

76

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 21 toont waar de kosten van uitbreiding bij de acht varianten in eerste
instantie neerslaan. In de verdelingsanalyse is onderscheid gemaakt naar zes
groepen: verkooppunten, de beheerder van het systeem inclusief de
drankenproducenten, andere systemen (bv Afvalfonds), consumenten,
gemeenten en andere organisaties, en burgers/omwonenden/recreanten.
Onder verkooppunten vallen supermarkten en handmatige inname (incl.
horeca).
In eerste instantie dragen verkooppunten en consumenten de kosten. Het gaat
bijvoorbeeld om kosten voor innameapparatuur, personeelskosten, en ruimtebeslag. Ook consumenten die verpakkingen en bonnetjes niet inleveren zullen
kosten hebben. De beheerder kent netto-opbrengsten. Baten van nietingeleverde verpakkingen en materialen komen bij de beheerder terecht.
De kosten van uitbreiding zijn voor de beheerder relatief beperkt, omdat een
deel van de kosten nu ook al gemaakt worden en er kostenbesparingen
mogelijk zijn door innovaties in het systeem (compacteermachines).
Gemeenten en andere organisaties zijn die partijen die de schoonmaak voor
hun rekening nemen. Zij besparen kosten als zwerfafval afneemt en de inzet
van schoonmaak afneemt. Burgers en omwonenden hebben baat bij minder
zwerfafval en een schonere leefomgeving. Deze baten zijn niet verder
gekwantificeerd.

Kostenverdeling bij doorberekening aan consument
In Tabel 21 zijn de kosten weergegeven waar ze in eerste instantie neerslaan.
Mogelijk kan de verdeling in de praktijk anders uitpakken, omdat afspraken
worden gemaakt over de verdeling van de kosten. Daarbij zullen in een
normaal functionerende markt de kosten in het statiegeldsysteem worden
doorberekend aan de consument. Dit zal zich uiten in een hogere prijs voor de
consument (tenzij de winkels in de industrie genoegen nemen met een lagere
winstmarge).
Aan de andere kant zullen de kostenbesparingen van gemeenten en andere
organisaties ook uiteindelijk terecht komen bij de burger/consument.
De besparing in schoonmaakkosten zal zich bijvoorbeeld vertalen in lagere
gemeentelijke heffingen. Deze voordelen zullen waarschijnlijk bij een bredere
groep burgers neerslaan dan groep die de kosten van het statiegeld krijgen
doorberekend, omdat niet alle Nederlanders in dezelfde mate blikjes en
flesjes consumeren.

8.2

Analyse variaties buiten de varianten om (gevoeligheidsanalyse)
Er zijn veel factoren die gevarieerd kunnen worden in eens statiegeldsysteem.
Met de acht varianten (overal inleveren of alleen supermarkt, 10 of 25 eurocent statiegeld en wel of geen glas toegevoegd aan blik en kunststof flesjes)
dekken we veel variaties maar niet alle. Daarom bespreken we hier nog een
paar punten van variatie:

Eenmalig glas
Eenmalig glas geeft hogere kosten in de statiegelduitbreiding. Toegerekend
naar eenmalig glazen flesjes gaat het om 6,5 à 12 eurocent per verpakking.
In diverse landen met statiegeld is dit waarschijnlijk de reden om eenmalig
glas uit te zonderen.

77

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Sappen en zuivel
Sappen en zuivel geven beperkte meerkosten voor het hele systeem. Als deze
kosten toegerekend worden naar de flesjes sappen en zuivel gaat het om 0,2 à
0,3 eurocent.

8.3

Mogelijk verder verdiepend onderzoek
In korte tijd hebben wij in dit onderzoek zoveel mogelijk inzicht proberen te
vergaren over kosten, baten en andere effecten van uitbreiding van het
Nederlandse statiegeldsysteem met blikjes en flesjes. Een aantal aspecten
zouden nog diepgaander onderzocht kunnen worden om te komen tot meer
inzicht. Wij denken daarbij aan de volgende punten:

Metingen impact statiegeld op zwerfafval
Tijdens het onderzoek komt naar voren dat er vooral over hoeveelheden
zwerfafval, volume zwerfafval en distributie van zwerfafval richting natuur en
zee nog veel onbekend is, ook in relatie tot statiegeld. Dit geldt zowel voor
Nederland maar ook voor andere Europese landen. In overleg met andere
Europese landen zou onderzoek opgezet kunnen worden, bijvoorbeeld in de
vorm van voor- en nametingen als er een Europees land statiegeld invoert.

Preciezer maken zwerfafvalreductie effect Deens blik
Uit de Deense zwerfafvalmetingen en de blikverkoop deels met statiegeld en
deels zonder statiegeld (grootschalige import uit Duitsland) kan de kansverhouding worden bepaald waarin blik met en zonder statiegeld in het
zwerfafval belandt. Door het verzamelen van meer data over deze case (bijv.
2017-cijfers) en verder verdieping zou dit cijfer nauwkeuriger bepaald kunnen
worden.

Meenemen resultaat lopende onderzoeken bron- en nascheiding
kunststof
Gemiddeld wordt door statiegeld ongeveer 0,2 eurocent per unit bespaard
door minder kosten in andere systemen die nu blikjes en flesjes verwerken.
Het gaat hierbij vooral over minder marginale kosten in bron- en nascheiding
van kunststof. Hier lopen in het kader van de evaluatie van de raamovereenkomst twee andere onderzoeken naar. Alhoewel dit punt geen grote
factor is in de het totaalresultaat zou zodra de resultaten bekend zijn dit
kleiner punt gecheckt kunnen worden.

Verder analyse precieze ingreep benodigd in supermarkten en
overige winkels
Een belangrijke onzekerheidsfactor in de kosten van uitbreiding van statiegeld
zijn het aantal benodigde statiegeldmachines en beperkt ook de benodigde
verbouwingskosten. In een analyse samen met de supermarktbranche waar
gedifferentieerd wordt naar grootte, type supermarkt (discount tot service),
belasting van de huidige RVM zou de onzekerheid in deze factor verkleind
kunnen worden.

Gedrag consument nauwkeuriger inzichtelijk maken
Het gedrag van de consument zou nauwkeuriger in beeld gebracht kunnen
worden. Hoe gaat de consument een plastic flesje of blikje inleveren? Hoeveel
procent van de consumenten levert kleinverpakkingen in met de grote PETflessen? Hoeveel procent van de consumenten levert klein verpakkingen in op
de plek waar die het gekocht heeft of bij soortgelijke verkoopkanalen?

78

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

9 Literatuur
Amienyo, D., Gujba, H., Stichnothe, H., Azapagic, A. 2013. Life cycle
environmental impacts of carbonated soft drinks. International Journal of Life
Cycle Assessment, 18, 77-92.
Biganzoli, L., Gorla, L., Nessi, S. & Grosso, M., 2012. Volatilisation and
oxidation of aluminium scraps fed into incineration furnaces. Waste
Management, 30 June, pp. 2266-2272
CE Delft 2015, Kosten statiegeldsystemen voor grote PET-flessen
CE Delft 2017c, Handboek Milieuprijzen
CE Delft 2017, Blik: bron- of nascheiden? Afwegingskader voor gemeenten
TNO/CE Delft, 2015 Milieuanalyse Raamovereenkomst verpakkingen
CE Delft 2012, De milieudruk van de stalen en aluminium drankenbus
CE Delft 2011, LCA Recycling kunststof verpakkingsafval van huishoudens
CE Delft 2011c, Klimaatimpact van de 0,5 liter PET-fles,
RDC 2011, Service Public de Wallonie. 2011 Réalisation d'une étude
préparatoire à la mise en oeuvre d'un système de consigne sur les canettes de
boissons en Belgique. RDC
TNS NIPO 2011, Statiegeld; handhaven of uitbreiden? Een onderzoek naar
draagvlak voor uitbreiding van statiegeld
cao supermarkten, 2013-2017, via www.loonwijzer.nl
CE Delft B&G 2004 Een breed inzamelplan voor drankverpakkingen
IFEU, 2010, Life Cycle Assessment of various packaging systems for beer in
accordance with ISO 14040, Heidelberg, March 2010, commissioned by the
European association BCME (Beverage Can Makers Europe).
Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz, Bau und Reaktorsicherheid, 2014,
Fragen und Antworten zur Pfandpflicht,
http://www.bmub.bund.de/fileadmin/Daten_BMU/Download_PDF/Abfallwirts
chaft/pfandpflicht_faq_de_bf.pdf
Eunomia, 2010, Have We Gott he Bottle? Implementing a Deposit Refund
Scheme in the UK.
Eunomia, 2012, Implementing a Deposit Refund System in Spain
Eunomia, 2015, A Scottish Deposit Refund System
Fost Plus 2016, Jaarverslag Fost Plus

79

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Hogg et al. 2011, Options and Feasibility of a European Refund System for
Metal Beverage Cans. Final Report Appendix 3: Impacts Associated with
Incompatibility. Authors: Dominic Hogg, Tim Elliott, Simon Croasdell
16th November 2011.
Jambeck 2015, Plastic waste inputs from land into the ocean, Jambeck e.a.,
Science, 13 februari 2015 (inclusief onderliggend datasheet)
NABU, 2017, Das Geschäft mit dem Einwegpfand
Michigan 1979, Michigan roadside litter composition study - Michigan
Department of Transportation 1979
Nedvang, 2017, Analyse van flessen PET in bron en nascheiding en inschatting
van marginale kosten bronscheiding voor PET flesjes
Nurminen, n.d., Deposit systems for beverage packages in Finland,
http://www.mehrweg.at/file/001084.pdf
Prognos A.G. , 2007, Effects of deposits on beverage
packaging in Germany
PWC, 2011, Reuse and Recycling Systems for Selected Beverage Packaging
from a Sustainability Perspective
Resource recycling, 2005, Bron Resource Recycling july 2005, Litter things cost
a lot
RIVM, 2014, Inventarisatie en prioritering van bronnen en emissies van
microplastics RIVM Briefrapport 2014-0110
RIVM, 2016, Emission of microplastics and potential mitigation measures
Abrasive cleaning agents, paints and tyre wear RIVM Report 2016-0026
RND, 2017, communicatie met Raad Nederlandse Detailhandel en
www.detailhandel.info
Roland Berger Strategy Consultants. Europäische Verpackungspolitik􀀃–
Konsequenzen eines Einwegpfandsystems am Beispiel Deutschland. Kein Ort:
AGVU, 2007.
RVO, energiecijfers.databank.nl
Stichting Afvalfonds, 2017, Statiegeldverordening
https://afvalfondsverpakkingen.nl/verpakkingen/alle-tarieven/statiegeld
Svensk författningssamling, 2008, Förordning om ändring i förordningen
(2005:220) om retursystem för plastflaskor och metallburkar,
https://www.lagboken.se/Views/Pages/GetFile.ashx?portalId=56&cat=27525&
docId=175168&propId=5
Technum, SuMa Consulting, CE Delft, 2015, Impactanalyse invoering statiegeld
op eenmalige drankverpakkingen
Technum, SuMa Consulting, CE Delft, 2015, Addendum Impactanalyse invoering
statiegeld op eenmalige drankverpakkingen
Thompson Rivers University, 2013. Beverage container review.

80

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

TNO, 2014, Verschillenanalyse rapporten WUR en CE over kosten
statiegeldsysteem
USA 1980, State’s experience with beverage container deposit laws shows
positive experience - US general accounting officer 1980
WUR 2014, Analyse Nederlands statiegeldsysteem voor PET-flessen
WUR 2017, Samenstelling ingezameld kunststof/PMD verpakkingen – het effect
van inzamelsystemen, Eureco en WUR, KIDV 2017
Zero Waste Europe, www.zerowasteeurope.eu
Websites buitenlandse statiegeldsystemen:
Denemarken: http://www.dansk-retursystem.dk/en/
Estland: http://eestipandipakend.ee/en/
Finland: https://www.palpa.fi/beverage-container-recycling/deposit-refund-system;
Israël: http://www.ela.org.il ; http://www.sviva.gov.il
IJsland: http://www.endurvinnslan.is/english/
Noorwegen: http://www.infinitum.no
Zweden: http://www.pantamera.nu

Tabel 22

81

Overzicht bronnen statiegeldsystemen

Titel

Organisatie

Jaar

Link

Impactanalyse invoering statiegeld op
eenmalige drankverpakkingen +
addendum

Technum,
SuMa,
CE Delft

2015

www.ce.nl/publicatie/impactanalys
e invoering statiegeld op eenmalige
drankverpakkingen/1849

Kosten statiegeldsystemen voor grote
PET-flessen

CE Delft

2014

www.ce.nl/publicatie/kosten
statiegeldsystemen voor grote petflessen/1477

Analyse Nederlands statiegeldsysteem
voor PET-flessen

WUR

2012

http://edepot.wur.nl/201338

Reuse and Recycling Systems for
Selected Beverage Packaging from a
Sustainability Perspective

PWC

2011

www.duh.de/fileadmin/user
upload/download/Projektinformatio
n/Kreislaufwirtschaft/PwC-Study
reading version.pdf

Examining the Cost of Introducing a
Deposit Refund System in Spain +
appendix

Eunomia

2012

www.eunomia.co.uk/reportstools/examining-the-cost-ofintroducing-a-deposit-refund-systemin-spain/

Evaluation of economic aspects of the
deposit-refund system for packaging in
Latvia

Dace et al.

2013

www.researchgate.net/publication/
236622072 Evaluation of economic
aspects of the deposit-refund system
for packaging in Latvia

A Scottish Deposit Refund System

Eunomia

2015

www.eunomia.co.uk/reportstools/a-scottish-deposit-refundsystem/

A European refunding scheme for drinks
containers

EU

2011

www.europarl.europa.eu/thinktank/
en/document.html?reference=IPOLAFET_NT(2011)457065

Réalisation d’une étude préparatoire à la
mise en oeuvre d’un système de
consigne sur les canettes de boissons en
Belgique

Intertek RDC

2011

http://environnement.wallonie.be/r
apports/owd/pwd/rap_final_consign
e.pdf

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 23

82

Overzicht Bronnen Zwerfafvalonderzoek

Titel

Organisatie

Jaar

Onderzoek gedragsbeïnvloeding langs
op- en afritten in Asten

Gemeente
Schoon

2016

Monitoringsboekje zwerfafval
(2013/2014/2015): Samen voor een
schone omgeving

RWS en
Nederland
Schoon

2016

Monitoring rapport. Wat spoelt er aan
op het strand?

Stichting de
Noordzee

2016

The litter Challenge, the Copenhagen
experience

CITY OF
COPENHAGEN

2015

Handleiding Schoon Belonen plus
bijlage 1 en 2

RWS
leefomgeving

2015

Notitie afbraaktijden zwerfafval

Rebel

2015

Kosten en omvang zwerfafval

KplusV

2015

Grondstofwaarde zwerfafval

KplusV

2015

Zwerfafval rapport Milieu Centraal

Milieu centraal

2015

Hoeveelheden en kosten van zwerfvuil
in Vlaanderen.

KplusV.

2014

Statiegeld en zwerfafval

Recycling
netwerk,
Nederland

2013

Monitoringsboekje zwerfafval
(2010/2011/2012): Schone omgeving
gedeelde verantwoordelijkheid

Gemeente
Schoon

2013

Belonen en zwerfafval

Gemeente
Schoon

2013

'Afval loont!' Onderzoek naar
beloningssystemen voor zwerfafval

Public Result

2013

Schoonmaakkosten KRM Kostenkentallen voor opruimen
zwerfafval langs de Nederlandse
stranden

Ecorys

2012

Plastic Waste: Ecological and Human
Health Impacts..

EC, DG
Environment

2011

Onderzoek kosten zwerfafval

CROW

2010

Rapport Kostenonderzoek zwerfafval
Nederland.

Deloitte

2010.

Zwerfafval gemeten en beleefd

Tauw

2009

Kostencalculatiemodel straatreiniging
en zwerfafvalbestrijding: Wat kost
zwerfafvalbestrijding in uw gemeente?

Cyclus/
Senter Novem

2009

Europees Verpakkingsbeleid; de
gevolgen van een statiegeldsysteem
voor eenmalige verpakkingen naar
Duits voorbeeld

AGVU&Roland
Berger

2007

Blikjes en flesjes in het zwerfafval
2006

Trendbox

2006

Zwerfvuil in Vlaanderen

OVAM

2006

Inzamel- en beloningsystemen
ter vermindering van zwerfafval

CE Delft, PWC,
De Straat,
Trendbox

2001

Een breed inzamelplan voor
drankverpakkingen

CE Delft voor
NVRD, VNG,
SNM en Roteb

2004

Augustus 2017

Link

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage A Kostenoverzicht per post
A.1

Inleiding
In de volgende paragrafen geven we basisgegevens weer voor het berekenen
van de kosten en opbrengsten van uitbreiding van het statiegeldsysteem voor
alle acht varianten. We geven meerkosten weer ten opzichte van het huidige
systeem met grote PET-flessen. Indien er bij een specifieke kostenpost
gewerkt is met een range presenteren we de lage en hoge waarde.

A.2

Aantallen, volumes en gewichten verpakkingen

Tabel 24

Aantallen verkochte kleine statiegeldverpakkingen bij uitbreiding (0,1–0,75 liter) in 2016, mln
Bier en cider

Frisdrank

Sappen

Water

Zuivel

Totaal

900

900

10

10

20

1.840

-

450

110

300

40

900

Blik
Klein plastic
HDPE

-

PET

-

450

100

150

10

20

10

1.050

1.360

140

320

Polypropylene (PP)

300

20

20

20

870

10

Eenmalig glas
Totaal

10
190
60

2.930

Bron: Global Data (2017).

Tabel 25

Maten en gewichten van de betreffende verpakking

Blik cl

Gram

PET cl

Gram

Glas cl

Gram

Bronnen:

15

9

20

15

18

106

www.milieucentraal.nl

20

10

23

17,7

20

106

www.glazenflessenenpotten.nl

25

11

25

17,7

23

122

Primapack

30

17

33

22,3

25

133

Frapak
NIPAK

33

19

37,5

22,3

27,5

146

SKB

35,5

20

50

23,8

33

216

CE Delft, 2011, Klimaatimpact van een 0,5
liter PET-fles

47,3

22

75

31,7

35

229

Eigen metingen

48,5

22

50

450

50

23

70

527

56,8

26

75

565

83

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Kosten nieuwe RVM’s

PB-AL-10

Jaarlijkse kosten supermarkten met RVM (mln €) bij uitbreiding statiegeld, laag

PB-SUP-25

Tabel 26

Supermarkten met RVM

PB-SUP-10

A.3

7,1

8,5

6,1

6,8

7,9

9,5

6,9

7,6

Kosten bak voor glas

2,1

1,6

1,7

Kosten compacteermachines

8,6

10,5

7,4

8,2

9,7

11,8

8,4

9,3

Installatiekosten

0,6

0,8

0,5

0,6

0,7

0,9

0,6

0,7

Verbouwwingskosten

0,8

1,0

0,7

0,8

0,9

1,1

0,8

0,9

Onderhoud

9,2

11,2

7,9

8,8

11,4

13,7

9,9

10,9

Barcodescanners en
voortijdige afschrijving

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

Personeelskosten Emballage

1,2

1,5

1,0

1,1

2,1

2,5

1,9

2,0

Elektriciteitskosten

0,6

0,7

0,5

0,6

0,6

0,7

0,6

0,6

Ruimtegebruik

1,0

1,2

0,9

1,0

2,2

2,5

2,0

2,1

Scannen bonnetjes

1,5

1,8

1,3

1,4

1,6

2,0

1,4

1,6

Totaal

32,2

38,6

27,9

30,7

40,5

48,1

35,6

38,9

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Kosten nieuwe RVM’s

PB-SUP-25

Jaarlijkse kosten supermarkten met RVM (mln €) bij uitbreiding statiegeld, hoog

PB-SUP-10

Tabel 27

1,8

17,0

19,3

15,5

16,5

18,3

20,8

16,7

17,8

Kosten bak voor glas

4,1

4,7

3,8

4,0

Kosten compacteermachines

21,7

24,7

19,7

21,0

23,4

26,7

21,3

22,8

Installatiekosten

1,5

1,7

1,4

1,5

1,7

1,9

1,5

1,6

Verbouwingskosten

1,9

2,2

1,8

1,9

2,1

2,4

1,9

2,0

Onderhoud

22,5

25,6

20,5

21,8

26,7

30,3

24,3

26,0

Barcodescanners en
voortijdige afschrijving

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

Personeelskosten Emballage

3,9

4,7

3,3

3,6

6,7

7,8

5,9

6,4

Elektriciteitskosten

1,1

1,3

1,1

1,1

1,2

1,4

1,1

1,2

Ruimtegebruik

2,4

2,8

2,2

2,4

4,3

4,8

4,0

4,2

Scannen bonnetjes

1,5

1,8

1,3

1,4

1,6

2,0

1,4

1,6

Totaal

75,1

85,5

68,0

72,7

91,7

104,1

83,5

89,0

De belangrijkste aannames die ten grondslag liggen aan de jaarlijkse kosten
van uitbreiding zijn:
 We gaan uit van gedifferentieerde retourpercentages. We veronderstellen
bij een statiegeldbedrag van 0,25 eurocent een retourpercentage van 90%,
ongeacht het aantal inleverpunten. Bij 0,10 eurocent gaan we uit van een
retourpercentage van 80% als alleen in supermarkten ingeleverd kan
worden en 85% als overal kan worden ingeleverd. 63

63

84

Augustus 2017

Retourpercentages zijn gebaseerd op buitenlandse ervaringen en Eunomia (2011).

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes











85

Augustus 2017

Er is verondersteld dat 89% van alle statiegeldverpakkingen die in de retail
wordt ingeleverd wordt ingeleverd via RVM’s in supermarkten. 64
Momenteel zijn er 4.200 statiegeldmachines in Nederland:
 Statiegeldmachines van Aldi zijn al uitgerust met barcodescanner en
compacteerinstallatie. Statiegeldmachines van de Lidl en in de grensstreek zijn uitgerust met barcodescanner. Deze worden uitgebreid met
een compacteerinstallatie. De overige machines worden uitgebreid met
barcodescanner en compacteerinstallaties. Een deel van deze groep is
niet geschikt voor een barcodescanner en zal vroegtijdig worden
vervangen.65
 Glazen verpakkingen worden niet in de winkel gecompacteerd, maar in
een bak verzameld en in het telcentrum geteld.66
We veronderstellen dat de capaciteit toeneemt naar 6.600 tot 8.000
statiegeldmachines in een lage schatting en maximaal 10.500 tot 12.700 in
een hoge schatting, afhankelijk van de variant.67 De extra statiegeldmachines hebben géén krattendeel.
De investeringskosten voor een statiegeldmachine zonder krattendeel
bedragen 13.325 euro.
investeringskosten compactor (twee compartimenten) voor één innamemachines: 10.000 euro; bij iedere extra innamemachine: 7.500 euro.
Investeringskosten losse barcodescanner: 2.000 euro. Investeringskosten
bak voor glas: 3.000 euro.68
Investeringskosten zijn omgerekend naar jaarlijkse rente- en afschrijvingskosten aan de hand van een economische levensduur van zeven jaar en een
rentepercentage van 5% )i.a. (Technum ; SuMa Consulting ; CE Delft,
2015a) (Eunomia, 2015)). Installatiekosten bedragen 1.200 euro en worden
ook over de levensduur van de RVM afgeschreven. 69 Verbouwingskosten
bedragen 4.050 euro per extra RVM. Deze worden in 30 jaar
afgeschreven.70

64

Gebaseerd op aanname in Technum, Suma en CE Delft (2015a, 2015b), gebaseerd op
praktijkcijfers in Noorwegen. Zie voetnoot 81.

65

Bron: persoonlijke communicatie Tomra Systems.

66

Ook in andere landen (Denemarken, Litouwen, Estland) worden glazen verpakkingen niet
kapot gemaakt in de winkel i.v.m. stofoverlast. Dit is wel mogelijk. Er zijn verschillende
andere invullingen voor het statiegeldsysteem voor glazen verpakkingen. Zo kunnen ze samen
met meermalig de glas op een tafel terechtkomen en handmatig worden gesorteerd. Hiervoor
is extra tafelruimte en sorteercapaciteit nodig. In deze berekening is uitgegaan van een bak
van 1 m3 voor 300 verpakkingen met een mechanisme waardoor de verpakkingen wel
automatisch in de bak vallen, maar niet breken. Bron: persoonlijke communicatie Tomra,
Anker Andersen en Lamson Group.

67

Dit is gebaseerd op het aantal verpakkingen per statiegeldmachine. Bij een statiegeldbedrag
van 0,25 eurocent, eenmalig glas en alleen inleveren in supermarkten is de verwachte
uitbreiding het grootst. Bij een statiegeldbedrag van 0,10 eurocent, geen eenmalig glas en
overal inleveren is de uitbreiding het kleinst. Zie Paragraaf 4.6 voor meer informatie over het
aantal statiegeldmachines.

68

Bron: in deze berekening is uitgegaan van prijzen marktleider Tomra Systems (persoonlijke
communicatie). Kosten zijn getoetst bij Lamson Group en vergelijkbaar met andere studies
naar de kosten van statiegeld (i.a. WUR (2014); PWC (2011); Roland Berger (2007); Eunomia
(2010, 2012, 2015)).

69

Bron: persoonlijke communicatie Tomra Systems.

70

Bron: Gemiddelde verbouwingskosten, PWC (2011), op basis van Roland Berger (2007) en
aangepast voor inflatie. Verbouwingskosten kunnen ook meer dan 10.000 euro bedragen
(persoonlijke communicatie CBL). Als de gemiddelde verbouwingskosten 10.000 euro
bedragen, nemen de bruto kosten per verpakking met maximaal 0,1 eurocent toe.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes













86

Augustus 2017

Voorbeeld: in PBG-AL-25 gaan we uit van 7.700 nieuwe RVM’s à 13.325
euro. Dit leidt tot een investering van 103 mln euro. Bij een levensduur
van zeven jaar en een rente van 5% zijn de jaarlijkse kosten 17,8 mln
euro. Extra onderhoudskosten (10%) zijn berekend over de extra RVM’s,
barcodescanners, compacteermachines en bakken voor glas.
Jaarlijkse onderhoudskosten zijn 10% van de investeringskosten (PWC,
2011) (Technum ; SuMa Consulting ; CE Delft, 2015a).
Voor emballagewerkzaamheden (schoonmaak en vervangen) zakken is
uitgegaan van data die ten grondslag liggen aan de handelingsvergoedingen
van het Deense statiegeldsysteem (Dansk Retursystem). In Denemarken is
dit steekproefsgewijs gemeten in 84 winkels. 71 Jaarlijkse personeelskosten
voor emballagemedewerkers zijn 20.700 euro.72
Voor stroomgebruik voor een RVM is uitgegaan van een gemiddeld
vermogen van 40 W stand-by en 90 W als de machine wordt gebruikt.
Voor een compactor is uitgegaan van een vergelijkbaar energieverbruik.
De elektriciteitsprijs van supermarkten is geschat op gemiddeld
0,12 eurocent per kWh.73
Het ruimtegebruik van een huidige RVM + tafel is geschat op 8 m2.74
Uitbreiding van het aantal RVM’s en het toevoegen van compactoren leidt
tot een additioneel ruimtebeslag van 2,4 m 2 per extra RVM. 75
In de varianten met eenmalig glas is een extra ruimtebeslag van 1m2 per
RVM geschat.76
Gemiddelde huurkosten zijn 137 euro per m2.77
Voor het scannen van bonnetjes is uitgegaan van een tijdinspanning van
vijf seconden per bonnetje (Technum ; SuMa Consulting ; CE Delft, 2015b).
Het extra aantal bonnetjes zal afhangen van het inlevergedrag van
consumenten. Momenteel bevat een Nederlands statiegeldbonnetje
gemiddeld 15 flessen, inclusief flesjes ingeleverd in kratten. We gaan er
van uit dat dit toeneemt tot het Europees gemiddelde van 20 flessen en
blikjes, inclusief flesjes ingeleverd in kratten. 78

71

In WUR (2015) is uitgegaan van 1 uur schoonmaaktijd per week per RVM en 1 uur
emballagewerkzaamheden per dag per RVM, zonder compactor. Door compactor neemt tijd
voor emballagewerkzaamheden (flessen in zakken doen en zakken vervangen) af; door
toename statiegeldverpakkingen in het systeem en extra RVM’s nemen werkzaamheden toe.

72

Op basis van CAO supermarken en leeftijds- en schaalverdeling op basis van WUR (2014).

73

Bron: persoonlijke communicatie Lamson Group en Tomra Systems (vermogen) en RVO
(energiecijfers.databank.nl).

74

Bron: WUR (2014); CE Delft (2015).

75

Door toevoeging compactoren kan emballageruimte anders worden ingericht. Zo kan de
opvoerband worden ingekort en is minder ruimte nodig voor bigbags. Extra ruimtebeslag zal
winkelspecifiek zijn. Verondersteld is dat alleen ruimte wordt toegevoegd voor compactoren
en extra RVM. Ruimtebeslag is gebaseerd op informatie van Tomra Systems (www.tomra.nl),
uitgegaan van een vloeroppervlak van 0,4 m2 per flessenautomaat en 2 m2 voor twee
compactoren.

76

Bron: persoonlijk communicatie Tomra Systems.

77

Bron: DTZ Zadelhoff, 2011. Getoetst bij marktpartijen. Dit is een gemiddelde, kosten kunnen
sterk variëren per locatie en type supermarkt. DTZ Zadelhoff gaat uit van een range van
96-159 euro.

78

Bron: persoonlijke communicatie Tomra Systems, gebaseerd op data van RVM’s. In de praktijk
worden lege verpakkingen in Scandinavië opgespaard en met een vaste frequentie
teruggebracht.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes



PB-AL-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

-

-

1,7

1,7

-

-

1,8

1,8

Personeelskosten

-

-

2,5

2,6

-

-

2,8

3,0

Totaal

-

-

4,2

4,4

-

-

4,6

4,8

PBG-AL-10

PBG-AL-25

PBG-SUP-25

PB-AL-10

Ruimtekosten

1,8

1,8

-

-

Personeelskosten

-

-

Totaal

-

-

PBG-SUP-25

PBG-SUP-10

PB-AL-25

Ruimtekosten

PB-AL-10

PB-SUP-25

Jaarlijkse kosten handmatig inzamelen (mln €) bij uitbreiding statiegeld, hoog

PB-SUP-10

Tabel 29

PBG-SUP-10

Jaarlijkse kosten handmatig inzamelen (mln €) bij uitbreiding statiegeld, laag

PB-SUP-10

Tabel 28

Handmatig inzamelen80

PB-SUP-25

A.4

De gemiddelde jaarlijkse personeelskosten van een supermarktmedewerker
zijn geschat op 30.000 euro.79

1,7

1,7

-

-

8,2

8,6

-

-

9,1

9,5

9,9

10,3

-

-

10,9

11,4

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de kosten:
 In vier varianten wordt handmatig ingeleverd. Van alle geretourneerde
verpakkingen in de retail wordt 11% handmatig ingeleverd.81 Dit leidt
jaarlijks tot 300-350 mln euro handmatig ingeleverde verpakkingen,
afhankelijk van de variant.82

87

Augustus 2017

79

Gebaseerd op gemiddelde personeelskosten supermarkten, o.b.v. CAO supermarkten.

80

Dit is inclusief horeca. Kleine blikjes en flesjes (eenmalig) worden in de horeca met name in
de ‘fast service’ sector gebruikt (pretparken, snackbars, cafetaria’s). Restaurants, cafés, e.d.
maken doorgaans gebruik van grote PET-flessen en kleine (hervulbare) glazen flesjes.
Deze worden doorgaans via groothandels geretourneerd. (Bron: persoonlijke communicatie
KHN en GDH). Andere kleine verkooppunten zijn onder meer kiosken, tankstations,
bouwmarkten en sportkantines. In vier varianten is verondersteld dat verpakkingen op geen
enkel klein verkooppunt kunnen worden ingeleverd (momenteel kunnen grote PET-flessen ook
bijvoorbeeld bij sommige tankstations worden ingeleverd, we gaan ervan uit dat dit niet
verandert). Ook online verkoop/thuisbezorging valt onder handmatig inzamelen, waarbij de
verpakkingen uiteindelijk in het verkooppunt worden opgeslagen.

81

Gebaseerd op praktijkcijfers in Noorwegen. Bij invoering van het systeem bedroeg het
aandeel handmatige inzameling in Noorwegen 15%. Uit informatie van Infinitum, de Noorse
statiegeldbeheerder, blijkt dat het aandeel handmatig inzamelen in Noorwegen inmiddels is
gedaald naar 7% (inclusief horeca). In deze berekening is uitgegaan van een gemiddelde van
11%. Intertek RDC (2011) benoemt een range van 10%-20% handmatig inleveren. In Finland
wordt 5% handmatig ingeleverd (Nurminen, [2009]).In Zweden is dit momenteel 4%
(persoonlijke communicatie Returpack). In Duitsland bedroeg dit het aandeel handmatige
inzameling in 2006 20% (Prognos , 2007).

82

In totaal worden 2,7 miljard blikjes en flesjes en 0,2 miljard eenmalig glazen verpakkingen
verkocht. We gaan uit van een retourpercentage van 80-90%, afhankelijk van de variant en
11% handmatige inlevering.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes



Een zak met 120 verpakkingen neemt 1 m2 ruimte in beslag. Per verpakking
is dit ruimtebeslag 0,008 m2 (Technum ; SuMa Consulting ; CE Delft,
2015a). Voor glazen flessen wordt eenzelfde ruimtebeslag verondersteld. 83
Per week worden zakken gemiddeld tweemaal opgehaald. Dit betekent dat
een verpakking gemiddeld 1,75 dag in een verkooppunt aanwezig is (0,4%
van het jaar).84
Kosten van ruimtebeslag zijn 137 euro.85
Tijdsduur innemen en afhandelen per verpakking bedraagt 2 tot 6
seconden voor kleine blikjes en flesjes en 4 tot 11 seconden voor eenmalig
glas.86
Gemiddelde personeelskosten zijn gelijk aan kosten van medewerkers in
supermarkten.






PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

0,0

0,2

2,1

2,2

1,5

1,8

3,8

4,1

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Transportkosten

PB-AL-10

Jaarlijkse kosten transport (mln €) bij uitbreiding statiegeld, hoog

PB-SUP-25

Tabel 31

PB-AL-10

Transportkosten

PB-SUP-25

Jaarlijkse kosten transport (mln €) bij uitbreiding statiegeld, laag

PB-SUP-10

Tabel 30

Transport

PB-SUP-10

A.5

0,0

0,2

6,6

6,9

1,5

1,8

9,1

9,5

De volgende aannames liggen ten grondslag aan transportkosten:
 Lege verpakkingen worden bij bevoorrading van de supermarkt mee
teruggenomen naar het distributiecentrum. Hier zijn beperkte extra kosten
aan verbonden omdat vrachtwagens anders deels leeg terug zouden gaan
(WUR, 2012).87 Wel zijn er kosten verbonden aan het laden en lossen van

88

Augustus 2017

83

In het buitenland worden deze op verschillende manieren opgeslagen. Horecabedrijven in
Finland gebruiken een container van 240 liter (www.palpa.fi). Eunomia (2010) gaat uit van
een stapelbare krat voor ongeveer 40 flessen. Kosten zijn opgenomen bij centraal systeem.

84

Bron: eigen aanname, gebaseerd op Technum, Suma en CE Delft (2015).

85

Gebaseerd op Technum, Suma en CE Delft (2015). Er is verondersteld dat huurkosten gelijk
zijn aan huurkosten van supermarkten.

86

Bron: Persoonlijke communicatie Dansk Retursystem (2017), gebaseerd op metingen (met
stopwatch) in 84 winkels. Volledige afhandeling beslaat 17 handelingen, onder meer
verpakking in zak doen, sluiten van zak, labelen van zak en schoonmaken Zie Paragraaf 4.1
voor een overzicht.

87

In de praktijk zal het transport zonder emballage anders worden ingericht, waardoor er dus
toch sprake is van extra kosten.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

de vrachtwagens88. Van het distributiecentrum worden lege verpakkingen
naar het telcentrum vervoerd. Dit gebeurt door drankenleveranciers.
Telcentra (Utrecht en Tilburg) zijn gevestigd nabij frisdankfabrieken
(Utrecht, Dongen, Bunnik).89 Hierdoor is het aantal kilometers dat moet
worden gereden beperkt. Wij gaan uit van een totaal van 50 extra km per
rit .90 We gaan uit van grote vrachtwagens.
Voor handmatige inzameling en horeca veronderstellen we zogenaamde
‘dedicated transports’ (waarbij een aparte vrachtwagen een ronde rijdt
om de verpakkingen op te halen en naar het telcentrum te brengen) in de
hoge bandbreedte en reversed logistics (leveranciers nemen lege
verpakkingen mee terug) in de lage bandbreedte. Dit leidt tot meer
transportkilometers ‘per ronde’ dan bij supermarkten vanwege kleinere
hoeveelheden per verkooppunt.91 We gaan uit van kleine vrachtwagens en
100 tot 300 kilometer per rit.
Kosten voor een grote vrachtwagen bedragen 1,6 euro per km.92
Kosten voor een kleine vrachtwagen bedragen 1,5 euro per km (Technum ;
SuMa Consulting ; CE Delft, 2015a).
De capaciteit van een grote vrachtwagen is twee keer de capaciteit van
een kleine vrachtwagen.
Per grote vrachtwagen kunnen ongecompacteerd 19.000 PET-flessen,
60.000 blikjes en 15.000 glazen flessen worden meegenomen.93
Na compactie door statiegeldmachines heeft een grote vrachtwagen een
capaciteit van 57.000 PET-flessen en 390.000 blikjes.94









89

Augustus 2017

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Jaarlijkse kosten distributiecentra (mln €) bij uitbreiding statiegeld

PB-SUP-25

Tabel 32

Distributiecentra

PB-SUP-10

A.6

Ruimtegebruik

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,0

-0,0

-0,0

Personeelskosten

0,8

0,9

0,7

0,7

1,4

1,6

1,3

1,3

Totaal

0,7

0,8

0,6

0,7

1,3

1,5

1,2

1,3

88

Deze zijn afhankelijk van het volume en gewicht van de verpakkingen en gelijk aan de
personeelskosten in distributiecentra.

89

Bron: Persoonlijke communicatie SRN.

90

Bron: WUR (2014).

91

Ook in andere landen (bijvoorbeeld Denemarken) wordt gebruik gemaakt van ‘dedicated
transports’. Dit betekent dat er geen gebruik wordt gemaakt van ‘reverse logistiscs’. Reverse
logistics leidt tot extra vraag naar opslagruimte bij leveranciers. Deze zijn meegeteld bij de
transportkosten.

92

Bron: Technum, Suma en CE Delft, gebaseerd op WUR (2012). Dit is inclusief kosten voor
laden en lossen.

93

Bron: Technum, Suma en CE Delft (2015) en persoonlijke communicatie SRN.

94

Bron: Technum, Suma en CE Delft (2015). Compactieratio: 1:3 voor PET en 1:6,5 voor blik.
Glas wordt niet gecompaceerd. In de huidige situatie vindt geen compactie plaats; in de
nieuwe situatie worden ook grote PET-flessen gecompacteerd.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de jaarlijkse kosten:
 Per RVM ingenomen verpakkingen gaan eerst naar een distributiecentrum.
Vanuit daar worden ze verder vervoerd naar het telcentrum.
 Voor distributiecentra zijn kosten voor ruimtebeslag en kosten voor
personeel meegenomen. We veronderstellen dat personeelskosten
afhangen van de hoeveelheid verpakkingsmateriaal.
 Ruimtebeslag is gebaseerd op het ruimtebeslag van gecompacteerde en
niet-gecompacteerde verpakkingen.95
 Ruimtekosten bedragen 50 euro per m2.96

Personeel telcentra

PBG-AL-25

PBG-AL-10

PBG-SUP-25

PB-AL-25

PB-AL-10

PBG-SUP-10

Jaarlijkse kosten telcentra (mln €) bij uitbreiding statiegeld

PB-SUP-10

Tabel 33

Tel- en sorteercentra

PB-SUP-25

A.7

-4,1

-4,1

-1,2

-1,1

-1,4

-1,0

1,7

2,1

Huur gebouwen

-

-

-

-

-

-

-

-

Afschrijvings- en
rentekosten
telmachines

-

-

-

-

-

-

-

-

Onderhoud
telmachines

-0,2

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

0,1

0,1

Stroomkosten
telmachines

-0,0

-0,0

-0,0

-0,0

-0,0

-0,0

0,0

0,0

Kosten sorteren
alu/staal, PET

3,0

3,4

2,8

3,0

3,0

3,4

2,8

3,0

Kosten balen maken

0,7

0,8

0,8

0,8

0,7

0,8

0,8

0,8

Overig (10%)

-0,1

-0,0

0,2

0,3

0,2

0,3

0,5

0,6

Totale kosten

-0,7

-0,2

2,5

2,9

2,5

3,4

6,0

6,6

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de jaarlijkse kosten
 We gaan uit van twee telcentra in Nederland, één in Utrecht en één in
Tilburg. In deze telcentra staan momenteel in totaal veertien telmachines
en twee balenpersen.97 Ook worden hier ongetelde flessen en balen
opgeslagen. We gaan uit van een benodigde oppervlakte van 10.000 m 2
voor het telcentrum.98
 Bij uitbreiding van het statiegeldsysteem verandert de rol van het
telcentrum. In alle varianten worden plastic flesjes en blikjes die per RVM

90

Augustus 2017

95

Waarden zijn berekend op basis van kentallen in WUR (2015). We zijn uitgegaan van de
volgende ruimtebeslagen in m2 per mln verpakkingen: ongecompaceerd – grote PET 5,8;
kleine PET 1,9; blik 1,2; gecompaceerd – grote PET 1,9; kleine PET 0,6; blik 0,2.

96

Bron: op basis van gemiddelde huidige (zomer 2017) te huur staande DC’s
(www.warehouserotterdam.nl; www.warehousematch; www.realnext.nl).

97

Bron: persoonlijke communicatie SRN en Anker Andersen. We veronderstellen dat deze twee
centra gehandhaafd blijven. In de praktijk zou er, in sommige varianten, volstaan kunnen
worden met één telcentrum of met minder telmachines. Ook kan het nodig zijn om het aantal
balenpersen uit te breiden.

98

Bron: persoonlijke communicatie Anker Anderson.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes











91

Augustus 2017

worden ingezameld niet meer geteld in het telcentrum. Wel worden ze
daar nog gesorteerd en gebaald. Handmatig ingezamelde verpakkingen
worden nog wel geteld in het telcentrum en ook gesorteerd en tot balen
geperst. Alle glazen verpakkingen worden in het telcentrum geteld.
Het aantal draaiuren van de telmachines hangt af van het aantal
verpakkingen. We gaan uit van een gemiddelde capaciteit van 7.050
verpakkingen per uur voor plastic en blik en 3.150 verpakkingen voor
glas.99
We veronderstellen 1,5 medewerker per telmachine plus 1,5 medewerker
per telmachine voor het uitladen van de zakken e.d.100 We gaan uit van
personeelskosten van 18 euro per uur.101 Bij de draaiuren voor de
telmachines wordt 20% aan werktijd opgeteld voor schoonmaken,
storingen, e.d.102
De investeringskosten van een telmachine voor blik en PET zijn
160.000 euro. Per draaiuur gaan we uit van onderhoudskosten van
3,50 euro. De technische levensduur van een telmachine is 10 jaar.103
Het vermogen van een telmachine is 2.3 kWatt (Technum ; SuMa
Consulting ; CE Delft, 2015a). Stroomprijs is 0,10 euro per kWh104.
We veronderstellen dat in het telcentrum per RVM ingezameld blik en
plastic apart worden gesorteerd. Hierbij wordt aluminium van staal
gescheiden en wordt PET op kleur gesorteerd. Ook worden HDPE en PP
gescheiden. Dit gebeurt met behulp van infraroodscheiding. 105 Het sorteren
van blik kost 20 euro per ton en het sorteren van plastic kost 150 euro per
ton. Dit tarief is inclusief ruimte, medewerkers, etc. 106 Verpakkingen die
geteld worden door de telmachines, worden bij het tellen al gesorteerd.
Zo kan ook glas al op kleur worden gesorteerd.
Blik en plastic worden tot balen geperst. Voor het maken van balen gaan
we uit van een totaalkost van 17,50 euro per baal. Deze totaalprijs bevat
kosten voor afschrijving machines, personeel, ijzerdraad om de baal te
omwikkelen, onderhoud, ruimtegebruik, etc.107

99

Bron: persoonlijke communicatie Anker Anderson Als het aandeel glas laag is, kunnen deze
ook worden meegeteld bij PET en blik. Ik het buitenland worden deze echter vaak in een
aparte ruimte geteld, i.v.m. geluidsoverlast.

100

Bron: persoonlijke communicatie Anker Anderson en SRN.

101

Bron: eigen aanname.

102

Bron: persoonlijke communicatie Anker Anderson.

103

Bron: persoonlijke communicatie Anker Anderson.

104

Bron: RVO (energiecijfers.databank.nl).

105

HDPE en PP bedragen minder dan 3% van de totale materiaalstroom. In het huidige
statiegeldsysteem zijn doppen en etiketten ook van PP/PE. HDPE en PP kunnen ook bij de
recycler worden uitgesorteerd. Hierdoor is de PET-stroom minder zuiver en zal het materiaal
minder opleveren. In deze varianten vindt de sortering plaats in het telcentrum.

106

Bron: eigen aanname op basis van informatie recyclingbedrijven.

107

Bron: eigen aanname op basis van informatie recyclingbedrijven en leverancier persen.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Clearing

1,4

1,5

1,5

1,6

1,5

1,6

1,6

1,7

Administratief personeel
en klantenservice
(personeel)

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

Management, legal en HR

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

Huurkosten
kantoorruimte (incl.
meubilair, etc.)

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

Marketing / invoerkosten

0,7

0,7

0,7

0,7

0,7

0,7

0,7

0,7

Materiaalkosten

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

0,4

0,4

Totaal

3,0

3,1

3,1

3,1

3,1

3,2

3,2

3,2

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Jaarlijkse kosten administratie en management centraal systeem (mln €) bij uitbreiding
statiegeld, hoog

PB-SUP-25

Tabel 35

Jaarlijkse kosten administratie en management centraal systeem (mln €) bij uitbreiding
statiegeld, laag

PB-SUP-10

Tabel 34

Administratie en management centraal syteem

PB-SUP-10

A.8

Clearing

1,4

1,5

1,5

1,6

1,5

1,6

1,6

1,7

Administratief personeel
en klantenservice
(personeel)

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

Management, legal en HR

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

Huurkosten kantoorruimte (incl. meubilair,
etc.)

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

Marketing/invoerkosten

7,6

7,6

7,6

7,6

7,6

7,6

7,6

7,6

Materiaalkosten

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

0,4

0,4

10,2

10,3

10,3

10,3

10,2

10,4

10,5

10,6

Totaal

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de jaarlijkse kosten:
 We veronderstellen een toename van de personele inzet binnen het
centrale systeem vanwege het toename van het aantal verkoop- (en
inname-) punten en statiegeldverpakkingen die onder het statiegeldsysteem vallen.
 Kosten voor clearing is gebaseerd op praktijkinformatie uit Denemarken.
Kosten bedragen 0,0006 eurocent per statiegeldverpakking.108
 Personeelskosten klantenservice 30.000 euro per jaar; administratief
personeel 50.000 euro per jaar; management HR en legal 100.000 euro per
medewerker.109

92

Augustus 2017

108

Clearing bij supermarkten vindt plaats via de RVM. Bron: Technum, Suma, CE Delft (2015).

109

Bron: Technum, Suma, CE Delft (2015).

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes




Voor kantoorruimte is uitgegaan van 25 m2 per fte en 400 euro per m2.
Het centraal systeem maakt kosten voor materialen zoals zakken en
kratten om glas in op te slaan. Voor plastic zakken gaan we uit van
0,175 eurocent per zak. Voor glas gaan bij handmatige inzameling uit van
twee stapelbare kratten van 10 euro per innamepunt. 110 Deze stapelbare
kratten gaan 5 jaar mee. In supermarkten gaan we uit van een bak waar de
verpakkingen automatisch invallen.111
In de beide varianten is uitgegaan van extra marketinguitgaven. In de lage
variant gaan we uit van eenmalige kosten om het systeem te introduceren
en bekend te maken bij de consument. Uitgaven hiervoor zijn gebaseerd
op praktijkcijfers uit Estland, waar in 2005 een systeem is geïntroduceerd.
Cijfers zijn gecorrigeerd voor koopkracht en bevolkingsomvang en teruggerekend naar jaarlijkse kosten.112 In de hoge variant gaan we er van uit
dat marketinguitgaven jaarlijks worden gecontinueerd. Dit is gebaseerd op
Zweedse praktijkervaringen. In Zweden wordt jaarlijks 5 mln euro aan
marketing besteed.113 In de hoge variant veronderstellen we dat deze
uitgaven per inwoner, gecorrigeerd voor koopkracht, gelijk liggen aan
Zweden.114



PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Jaarlijkse kosten labels fraudepreventie (mln €) bij uitbreiding statiegeld, hoog

PB-SUP-25

Tabel 36

Fraudepreventie

PB-SUP-10

A.9

0,0

2,7

0,0

2,7

0,0

2,9

0,0

2,9

Kosten labels





A.10

93

Augustus 2017

In de varianten met een statiegeld van 0,25 eurocent is uitgegaan van
speciale labels met inkt die fraude kunnen voorkomen. In Denemarken en
Duitsland wordt gewerkt met deze inkt. Het is echter de vraag of dit nodig
is als RVM’s worden uitgerust met een barcodescanner en compactor.
In dat geval worden buitenlandse verpakkingen niet geaccepteerd 115.
Daarom is deze kostenpost alleen in de hoge variant meegenomen.
Kosten voor deze labels bedragen 0,001 eurocent per stuk (PWC, 2011).

Materiaalopbrengsten

110

Bron: WUR (2014).

111

Zie Paragraaf A.3.

112

In Estland werd in 2005 0,2 miljoen euro uitgegeven aan onder meer tv-spotjes en marketing
op evenementen. Deze cijfers zijn op basis van Eurostat-data voor BBP per hoofd en bevolking
aangepast voor Nederland. Bron: persoonlijke communicatie Eestipandipakend (2017).

113

Bron: persoonlijke communicatie Returpack (2017).

114

Hierdoor liggen de uitgaven circa 70% hoger. Nederland heeft 17 mln inwoners;
Zweden 9,9 mln.

115

Bron: Persoonlijke communicatie Tomra Systems. Uitbreiding zou ook kunnen leiden tot het
aanpassen van productielijnen, omdat vanwege verschillende type labels en streepjescodes in
kleinere (Nederlandse) badges geproduceerd moet worden.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

PB-SUP-10

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Blik

9,1

10,3

9,7

10,3

9,1

10,3

9,7

10,3

Klein plastic

7,1

8,0

7,6

8,0

7,1

8,0

7,6

8,0

Glas

0,0

0,0

0,0

0,0

0,4

0,4

0,4

0,4

Totaal

16,3

18,3

17,3

18,3

16,6

18,7

17,7

18,7

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Jaarlijkse materiaalopbrengsten (mln €) bij uitbreiding statiegeld, hoog

PB-SUP-25

Tabel 38

Jaarlijkse materiaalopbrengsten (mln €) bij uitbreiding statiegeld, laag

PB-SUP-10

Tabel 37

Blik

13,1

14,7

13,9

14,7

13,1

14,7

13,9

14,7

Klein
plastic

11,5

12,9

12,2

12,9

11,5

12,9

12,2

12,9

Glas

0,0

0,0

0,0

0,0

0,9

1,0

0,9

1,0

Totaal

24,5

27,6

26,1

27,6

25,4

28,6

27,0

28,6

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de jaarlijkse opbrengsten bij
uitbreiding van het statiegeldsysteem:
 De hoeveelheden verpakkingen in ton zijn gebaseerd op het aantal
statiegeldverpakkingen op basis van Global Data-data en gemiddelde
gewichten per volumeklasse.116


PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-0

PBG-SUP-5

PBG-AL-10

PBG-AL-25

Hoeveelheden materiaal (ton) per variant

PB-SUP-10

Tabel 39

Tabel 39 geeft de materiaalopbrengsten per variant in tonnen. Verschillen
tussen varianten worden verklaard door verschillen in retourpercentage en
het al dan niet toevoegen van glas.

Blik

26.000

29.500

27.500

29.500

26.000

29.500

27.500

29.500

Klein
plastic

16.500

18.500

17.500

18.500

16.500

18.500

17.500

18.500

0

0

0

0

35.500

40.000

37.500

40.000

Glas

94

Augustus 2017



De plasticstroom bestaat voor bijna 98% uit PET, minder dan 2% uit HDPE
en minder dan 1% uit PP.

116

Gewichten zijn gebaseerd op informatie van Primapack, NIPAK, SKB en FRAPAK, WUR, Milieu
Centraal, glazenflessenenpotten.com en eigen metingen.

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes



Voor transparant PET gaan we uit van een materiaalprijs van 450-750 euro
per ton; voor HDPE, PP en bont PET 225-325 euro.117 We veronderstellen
10% bont PET in de PET-stroom.118 Bij blik gaan we uit van 100-200 euro
per ton voor staal en 600-800 euro voor aluminium.119 We veronderstellen
50% staal en 50% aluminium in de blikstroom. 120

Inkomsten niet-ingeleverde
bonnetjes bij supermarkten
Totaal

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL10

PBG-AL25

Inkomsten niet-geïnd
statiegeld

PB-AL25

Opbrengsten niet-geïnd statiegeld en niet- ingeleverde bonnetjes bij uitbreiding statiegeld,
mln €

PB-AL10

Tabel 40

PB-SUP-25

Niet-geïnd statiegeld en niet ingeleverde bonnetjes121

PB-SUP-10

A.11

54,1

67,6

40,6

67,6

58,0

72,5

43,5

72,5

4,3

12,2

3,8

10,5

4,6

13,1

4,1

11,3

58,4

79,8

44,3

78,1

62,7

85,6

47,6

83,8

De volgende aannames liggen ten grondslag aan de jaarlijkse opbrengsten van
uitbreiding:
 retourpercentage varianten variëren van 80 tot 90%, afhankelijk van het
aantal inleverpunten en de hoogte van het statiegeldbedrag122;
 aandeel niet ingeleverde bonnetjes bij supermarkten bedraagt 2%;123
 een hoger of lager retourpercentage leidt direct tot hogere opbrengsten
van niet-geïnd statiegeld en niet-ingeleverde bonnetjes.

95

Augustus 2017

117

We veronderstellen dat de toegevoegde verpakkingen voldoen aan huidige design-forrecylingregels.

118

Dit is gelijk aan het huidige aandeel bont PET in de stroom van grote flessen. Bron:
persoonlijke communicatie SRN.

119

Bron: gegevens van diverse recyclers en Tata Steel. In dit onderzoek is voor alle onderdelen
de actuele prijs aangehouden. De prijs voor PET is volatiel. De afgelopen vijf jaren is de PETprijs gedaald van ongeveer 750 euro per ton naar 450 euro per ton. Eerder was juist sprake
van een stijging. De prijs van staal is momenteel juist relatief hoog. De spreiding van de
staalprijs is ongeveer 100-200 euro.

120

Bron: CE Delft, 2017.

121

Hier is uitgegaan van een vast retourpercentage. In de hoofdtekst is gewerkt met een
gevoeligheid rondom het retourpercentage.

122

Retourpercentages gebaseerd op buitenlandse ervaringen en verondersteld dat minder
inleverpunten en een lager statiegeldbedrag het retourpercentage verkleint.

123

Bron: Technum, Suma, CE Delft, 2015 o.b.v. WUR (2015).

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage B Toerekening kosten uitbreiding
statiegeldsysteem
B.1

Inleiding
In dit onderzoek zijn de kosten van uitbreiding van het statiegeldsysteem
berekend. We kijken hierbij naar de meerkosten vergeleken met de huidige
situatie, ofwel het nulalternatief.
Op basis van gesprekken met stakeholders (onder meer Tomra, SRN, Lamson
Group) hebben we geconstateerd dat bij uitbreiding aanpassingen in het
huidige systeem voor de hand liggen. Het gaat hierbij om de aanschaf van
barcodescanners en compacteermachines bij supermarkten. Dit heeft gevolgen
voor de kosten van het huidige systeem voor grote flessen, welke al dan niet
kunnen worden toegerekend aan de uitbreiding. In deze bijlage gaan we
dieper in op deze toerekening.

B.2

Een statiegeldsysteem als er geen huidig systeem zou zijn
Als er zonder bestaand systeem een statiegeldsysteem voor kleine blikjes en
flesjes wordt ingevoerd is het duidelijk dat alle gemaakte kosten kunnen
worden toegerekend aan dat nieuwe systeem. In dit onderzoek is niet voor alle
posten precieze inschatting gemaakt van de hoogte van die kosten. Zo is er
bijvoorbeeld alleen gekeken naar de kosten van uitbreiding van de centrale
organisatie zonder dat de huidige kosten gedetailleerd zijn bepaald. Ook is er
alleen gekeken naar extra ruimte in supermarkten die nodig is voor RVM’s en
compacteermachines.

B.3

Door uitbreiding ontstaan efficiencyvoordelen
Omdat er al een bestaand statiegeldsysteem is, kan er gebruik worden
gemaakt van bestaande infrastructuur. Zo kan er deels gebruik worden
gemaakt van bestaande RVM’s. Deze worden hierdoor meer efficiënt benut.
Ook kan er gebruik worden gemaakt van de al bestaande organisatie.

B.4

Het huidige systeem wordt goedkoper
Innovaties in het huidige systeem leiden tot extra kosten (bv. extra
compacteermachines) en besparingen (bv minder transportkosten door
compactering) voor het huidige systeem van grote PET-flessen. Per saldo wordt
het systeem voor grote flessen goedkoper. De kosten voor onder meer
compacteermachines zijn lager dan de besparingen op bijvoorbeeld
transportkosten. In deze studie worden de kosten van uitbreiding afgezet
tegen de kosten in de nulsituatie (de huidige situatie en meest voor de hand
liggende ontwikkelingen zonder uitbreiding). Hierdoor worden besparingen en
extra kosten voor het huidige systeem toegerekend aan de uitbreiding.

96

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

B.5

Toegerekende kosten
Figuur 14 toont de uiteindelijke kosten die zijn toegerekend aan het
statiegeldsysteem. De figuur laat zien dat de kosten die worden toegerekend
aan uitbreiding van het systeem (ten opzichte van het bestaande systeem)
lager zijn dan de kosten die gemaakt worden bij een losstaand systeem.

Figuur 14

Toerekening kosten uitbreiding statiegeldsysteem

Effi ci encyvoordel
en

Kosten statiegeld blikjes en flesjes als er geen
huidig systeem zou zijn

Kosten uitbreiding

Voorbeeld: transportkosten in variant PB-SUP-10
Losstaand zou een systeem voor kleine flesjes en blikjes 1,5 miljoen euro kosten (linkerbalk
bovenstaand figuur). Door het compacteren worden de transportkosten voor grote flessen
1,4 miljoen euro lager (efficiencyvoordeel; gele pijl). Hierdoor zijn de toegerekende kosten
voor uitbreiding van het systeem 0,1 miljoen euro(lichtblauwe balk).

97

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage C Verdeling kosten en opbrengsten
uitbreiding
C.1

Inleiding
In deze bijlage geven we een overzicht van de verdeling van kosten en
opbrengsten per partij, indien de kostenverdeling gelijk blijft aan de huidige
situatie.

C.2

Uitgangspunten
In de verdelingsanalyse is onderscheid gemaakt naar vijf groepen: verkooppunten, beheerder, consumenten, gemeenten en andere organisaties, en
burgers/omwonenden. Onder verkooppunten vallen supermarkten en
handmatige inname (inclusief horeca). Kostenposten zijn kosten voor innameapparatuur, personeelskosten, en ruimtebeslag. Ook de kosten van DC’s vallen
onder de verkooppunten. Opbrengsten voor verkooppunten bestaan uit nietingeleverde bonnetjes.
De beheerder omvat kosten voor de producenten en een centrale organisatie.
Onder deze groep vallen de kosten voor transport, telcentra, kosten voor
labels, kosten voor de centrale organisatie. Kosten voor de centrale
organisatie zijn onder andere kosten voor clearing en kosten voor materialen.
Opbrengsten voor de beheerder zijn de materiaalopbrengsten en opbrengsten
uit niet-ingeleverde verpakkingen.
Consumenten zijn de kopers van de statiegeldverpakkingen. Kosten voor hen
zijn de niet-ingeleverde statiegeldverpakkingen en niet-ingeleverde bonnetjes.
Gemeenten en andere organisaties zijn verantwoordelijk voor het opruimen
van (zwerf)afval. Andere systemen zijn bijvoorbeeld het Afvalfonds.
Burgers/omwonenden en recreanten zijn gebruikers van de omgeving, waar
mogelijk zwerfafval ligt.

C.3

Kostenverdeling op de korte termijn

Tabel 41

Verkooppunten
Beheerder statiegeld-

Verdeling kosten uitbreiding statiegeldsysteem bij huidige verdeelsleutel, mln €

PB-SUP-10

PB-SUP-25

PB-AL-10

PB-AL-25

PBG-SUP-10

PBG-SUP-25

PBG-AL-10

70 ~ 27

73 ~ 26

74 ~ 28

72 ~ 24

86 ~ 35

90 ~ 34

90 ~ 35

PBG-AL-25
88 ~ 32

-61 ~ -76

-73 ~ -92

-38 ~ -59

-63 ~ -87

-60 ~ -76

-73 ~ -92

-36 ~ -57

-62 ~ -87

58

80

44

78

63

86

48

84

-6

-6

-6

-6

-7

-8

-8

-8

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

Max. -90

+

+

+

+

+

+

+

+

systeem
Direct richting
consumenten
Besparing andere
systemen (bv. Afvalfonds)
Gemeenten en andere
organisaties
Burger/omwonende/
recreant*

* Een + bij burger/omwonende/recreant betekent een positief effect.

98

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 41 toont de verdeling van kosten van uitbreiding voor de acht varianten
als de huidige verdeelsleutel gehandhaafd blijft. Een ‘-‘ betekent dat er
sprake is van een netto-besparing ten opzichte van de huidige situatie. Hierbij
wordt nogmaals benadrukt dat deze verdeling in de praktijk heel anders uit
kan pakken. Ook betreft dit de kosten van uitbreiding; ook de verdeling van de
totaalkosten kan heel anders uitpakken.
In deze situatie dragen verkooppunten en consumenten de kosten. De beheerder kent netto-opbrengsten. Baten van niet-ingeleverde verpakkingen en
materialen komen bij de beheerder terecht. De kosten van uitbreiding zijn
voor de beheerder relatief beperkt, omdat een deel van de kosten nu ook al
gemaakt worden en er kostenbesparingen mogelijk zijn door innovaties in het
systeem (compacteermachines). Gemeenten en andere organisaties zijn die
partijen die de schoonmaak voor hun rekening nemen. Zij profiteren als
zwerfafval afneemt en zij kiezen voor een lagere schoonmaakfrequentie. Ook
systemen zoals het Afvalfonds krijgen te maken met lagere kosten. Burgers en
omwonenden hebben baat bij minder zwerfafval en een schonere
leefomgeving. Deze baten zijn niet verder gekwantificeerd.

C.4

Kostenverdeling bij doorberekening aan consument
In een normaal functionerende markt zullen de kosten in het statiegeldsysteem, die in eerste instantie worden gemaakt door de verkooppunten en de
industrie, worden doorberekend aan de consument. Dit zal zich uiten in een
hogere prijs voor de consument (tenzij de winkels in de industrie genoegen
nemen met een lagere winstmarge).
Aan de andere kant zullen de kostenbesparingen van gemeenten en andere
organisaties ook uiteindelijk terecht komen bij de burger/consument.
De besparing in schoonmaakkosten zal zich bijvoorbeeld vertalen in lagere
gemeentelijke heffingen. Deze voordelen zullen waarschijnlijk bij een bredere
groep burgers neerslaan dan groep die de kosten van het statiegeld krijgen
doorberekend, omdat niet alle Nederlanders in dezelfde mate blikjes en
flesjes consumeren.

99

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage D Statiegeldsystemen buitenland
D.1
D.1.1

Ervaring statiegeld systemen buitenland
Bereik
Bij statiegeldsystemen is de eerste vraag voor welke verpakkingen deze geldt.
Deze bereikvraag gaat over verpakkingsmaterialen, over soorten verpakte
producten en over de volumes van de verpakkingen die er onder vallen.

Materialen
In het buitenland komt het voor dat er statiegeld is op blik, kunststof flessen,
glazen flessen en soms ook drankenkartons en verschillende combinaties van
deze verpakkingen.
Nu zijn eenmalige glazen verpakkingen (kleine eenmalige bierflesjes,
mixdrankjes, etc.) en drankenkarton uitgezonderd van statiegeld in Nederland.
Een reden voor de uitzondering van drankenkartons was dat statiegeldmachines moeite hadden met het scannen van vierkante verpakkingen.
Inmiddels zijn er statiegeldmachines waarbij het scanapparaat ronddraait
(Eunomia, 2015). In andere Europese landen zijn drankenkartons ook
uitgezonderd van statiegeld. Meermalig glas valt al onder de statiegeldregeling
(meermalige bierflesjes).

Producten
Momenteel zijn ook grote plastic drankverpakkingen voor zuivel en sappen
uitgezonderd van statiegeld in Nederland. In de meeste andere landen (bv.
Estland) is deze productgroep uitgezonderd. In de Canadese provincie Alberta
is zuivel in 2009 toegevoegd. In Duitsland is een zuivelproduct uitgezonderd als
het meer dan 50% melk of melkproducten bevat (Bundesministerium für
Umwelt, Naturschutz, Bau und Reaktorsicherheid, 2014). Wat vruchtensap is
staat in de warenwet maar is voor consumenten soms verwarrend.
Sportdrankjes en ijsthee vallen wel onder het statiegeldsysteem. Ook in
Zweden zijn deze producten uitgezonderd, als er meer dan 50% sap en of
zuivel in het product aanwezig is. Reden voor de uitzondering kan de hoge
viscositeit van zuivel en sappen zijn. Hierdoor blijft er relatief veel drank
achter in de verpakking hetgeen collectie en recycling bemoeilijkt. Melk is in
veel landen om historische of hygiënische uitgezonderd (Eunomia, 2015). Ook
spelen gezondheidsredenen een rol. In Duitsland heeft de Bundesrat (de Duitse
Eerste Kamer) besloten om ook statiegeld te heffen op melkverpakkingen en
verpakkingen van sappen (WeltN24, 2017). In Duitsland waren mixdrankjes in
blik (bijvoorbeeld rum-cola) van 2003 tot 2006 uitgezonderd; inmiddels zijn zij
ook onderdeel van het statiegeldsysteem.
SRN geeft aan dat het de vraag is of zuivel en sap echt een probleem geven in
het systeem. Ook fris en bier geven residu met name bij compressie. Zo zijn in
Zweden recent siropen (vrijwillig) toegevoegd aan het statiegeldsysteem.

Volume
In Kroatië zijn verpakkingen kleiner dan 0,2 liter uitgezonderd; in Duitsland en
Israël zijn verpakkingen kleiner dan 0,1 liter uitgezonderd. Op de Nederlandse
markt lijken de kleinste verpakkingen vooral zuiveldrankjes te zijn.

100

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

D.1.2

Bedrag
Het huidige bedrag op grote PET-flessen is 25 eurocent en op hervulbare
glazen (bier)-flesjes is dit 10 eurocent. In het buitenland worden verschillende
tarieven gehanteerd met verschillende grenzen tussen kleine en grote flessen.
Tabel 42 geeft een niet-uitputtend overzicht van de tarieven in enkele
Europese landen.

Tabel 42

Hoogte statiegeld in het buitenland
Blik

PET < 0,5 L

PET > 0,5 l

Glas

Nederland

N.v.t.

N.v.t

€ 0,25

€ 0,10

Estland

€ 0,10

€ 0,10

€ 0,10

€ 0,10

Zweden

€ 0,11

€ 0,11

€ 0,11-0,22

Denemarken

€ 0,13

€ 0,20

€ 0,20-0,39

Finland

€ 0,15

€ 0,10-0,20

€ 0,20-0,40

Duitsland

€ 0,25

€ 0,25

€ 0,25

€ 0,13-0,39
€ 0,08

Bronnen: http://www.dansk-retursystem.dk/en/; www.zerowasteeurope.eu;
http://eestipandipakend.ee/en/; https://www.palpa.fi/ ; www.pantamera.nu

In Duitsland geldt een lager (vrijwillig) tarief op glazen flessen en hervulbare
PET-flessen. Het systeem is niet bij wet geregeld. Er is sprake van een civiele
overeenkomst tussen consument en verkoper, waarbij de consument het
statiegeld betaalt en de verkoper dit teruggeeft bij inname.
In België is door de Vlaamse regering een voorstel gedaan om een statiegeld
van 25 eurocent in te voeren. Uit onderzoek bleek dat bij dit bedrag de kosten
van het systeem gedekt werden door niet-geïnd statiegeld en materiaalopbrengsten. Bij lagere (25 eurocent) en hogere (50 eurocent) bedragen was
dit niet het geval (Technum ; SuMa Consulting ; CE Delft, 2015a).

Retourpremiesystemen
Verschillende landen hanteren voor blikjes en of kleine PET-flessen geen
statiegeld maar een kleine retourpremie. Deze premie wordt door bedrijven
opgebracht via een systeem vergelijkbaar met het Nederlandse afvalfonds.
Omdat dit onderzoek specifiek gaat over statiegeld zullen we in dit onderzoek
deze retourpremiesystemen niet verder onderzoeken. Retourpremiesystemen
zijn wel opgenomen in het ‘Schoon belonen’-onderzoek dat parallel aan dit
onderzoek loopt.

D.1.3

Innamepunten
Een tweede kwestie bij een statiegeldsysteem is het aantal innamepunten.

Aantal innamepunten
Het huidige systeem voor statiegeld was gebaseerd op een statiegeldverordening van het productschap dranken (Productschap dranken, 2003) die is
omgezet naar een regeling van het afvalfonds (Afvalfonds Verpakkingen,
2017):
1. De Producent of Importeur van frisdranken en/of waters dient bij de
verkoop in Nederland van die dranken in flessen van kunststof met een
inhoudsmaat van meer dan 0,75 liter, op de verkoopnota afzonderlijk als
statiegeld gespecificeerd dan wel tegelijk met de afrekening aan de koper,
25 eurocent per fles aan zijn afnemers in rekening te brengen alsmede op
het etiket van deze flessen een aanduiding te plaatsen die duidelijk maakt
dat de flessen met statiegeld zijn belast.
2. De bovengenoemde Producent of Importeur, dan wel zijn afnemer die de
flessen met statiegeld doorverkoopt in Nederland, dient tegen inlevering

101

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

van onbeschadigde, op de juiste wijze gesorteerde en niet verontreinigde,
van hem afkomstige flessen als bedoeld onder 1, het daarvoor aan hem
betaalde statiegeld uit te betalen.
Uitbreiding van het statiegeld kan leiden tot een toename van het aantal
innamepunten. Terwijl grote PET-flessen voornamelijk door supermarkten
(grote verkooppunten) worden verkocht, worden kleine PET-flessen en blikjes
ook verkocht in kiosken, scholen (kantines, flessenautomaten), bedrijfskantines, snackbars, tankstations, etc. Een (niet complete) raming van
verkooppunten die kleine flessen (zouden kunnen) verkopen komt uit op een
30.000 verkooppunten. Dit is bijna zeven keer zo veel als het aantal
supermarkten (4.370).
Tabel 43

Aantal verkooppunten kleine PET-flessen
Aantal

Bron

Cafetaria

4.828

Bedrijfschap Horeca en Catering (2014)

Restauratie

107

Spijsverstrekkers n.e.g.

424

Kiosk

112

Strandbedrijf

396

Horeca bij sportaccommodatie

2.049

Horeca bij recreatiebedrijf

1.259

IJssalon

566

Shoarmazaak

1.460

Bemande tankstations

2.800

Middelbare scholen
Supermarkt
Kleine levensmiddelenwinkel (buurtsuper,
campingwinkel, avondwinkel)
Overige verkoopunten met
Blikjes/flesjes al bijproduct

642
4.370
910
10.110

Tuincentra

580

Drogisterijen

2.800

Consumentenelektronica

4.400

Tabak- en gemakzaken

580

Slijterijen

3000

Overig (Ikea, Primark)
Totaal

Tankpro (2013)
CBS (2017)
CBL (2017); Distrifood Dynamics
Distrifood Dynamics
Persoonlijke commmunicatie RND en
www.detailhandel.info

100
30.033

Buitenlandse systemen hanteren soms een minimum grootte van de winkel
voordat er innameplicht geldt voor flessen van andere winkels. In Israël is dit
28 m2; in Duitsland 100 m2. In het Nederlandse besluit beheer verpakkingen
(momenteel niet van kracht) is een grens van 200 m2 genoemd voor het alleen
innemen van eigen verpakkingen. In Nederland zou deze systematiek gebruikt
kunnen worden om verkooppunten uit te zonderen.
Naast deze bedrijven met nadruk op voedsel en of dranken zijn er ook steeds
meer nog food winkels als bouwmarkten en huishoudartikelwinkels die als
bijproduct ook flesjes en blikjes verkopen. Deze verkooppunten, vrijwel altijd
groter dan 200 m2, die flesjes en blikjes verkopen als branchevreemde
activiteit hebben op dit moment geen verkoop en automatische inname van
grote flessen (geen RVM’s). Gezien de vaak beperkte omzet van kleine blikjes
en flesjes is het voor hen ook niet rendabel om een RVM aan te schaffen. Bij

102

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

statiegeld zouden zij handmatige inzameling kunnen toepassen en daarmee
lijken zij eigenlijk meer op een klein verkooppunt dan op een grote
supermarkt. Voor het onderzoek naar een systeem met alleen inzameling in
grote winkels met RVM’s zonderen we deze winkels dan ook uit.
In Zweden is er geen verplichte inname maar een soort hybride systeem.
Klanten van Returpack worden gecompenseerd voor de verpakkingen die ze
innemen.

D.1.4

Telcentra en compacteren
Het huidige statiegeldsysteem voor PET-flessen in Nederland dateert uit de
jaren ’80. Daarvoor was er een statiegeldsysteem voor glazen frisdrankflessen
en ook voor melkflessen. Tot 2006 werden PET-flessen hergebruikt.124
Dit vereiste dat flessen in tact bleven en niet werden samengeperst
(gecomprimeerd). Sinds 2006 zijn bijna alle frisdrankfabrikanten overgestapt
op PET-flessen die als materiaal gerecycled worden. Toen zijn er naar het
voorbeeld van Zweden telcentra opgezet dichtbij de leveranciers van
frisdranken en water om ingeleverd flessen te tellen. Door deze telcentra was
het niet nodig om de RVM’s om te bouwen (barcodescanners en compactering
toevoegen).
Indien het statiegeldsysteem uitgebreid wordt is het zaak de logistiek van
RVM’s en telcentra opnieuw te bezien. SRN geeft aan dat voor fraudepreventie
en voor herkenning van kleine statiegeldartikelen het logisch is om in dit geval
barcodescanners en compactering te gaan toe te passen in winkels. Telcentra
zouden dan een andere rol krijgen vooral voor handmatige inname en
sortering.

Positie van telcentrum
In het huidige statiegeldsysteem van SRN gaan alle flessen eerst per vrachtwagen van het distributiecentrum naar één van de twee telcentra. Ook in de
buitenlandse systemen wordt voor de kleine verkooppunten (handmatige
inname) met een telcentrum gewerkt.
Een mogelijke innovatie is dat de flessen al direct worden geteld en
gecompacteerd bij inname door de statiegeldmachine. Het telcentrum kan
worden gebruikt voor sorteren (aluminium/staal; gekleurd/helder pet) en
balen.

Compacteren
In het huidige systeem worden flessen niet samengeperst, maar in hun oorspronkelijke vorm vervoerd. Het compacteren van flessen in de winkel leidt
tot een kleiner volume bij transport. Daarbij heeft compactie het voordeel dat
fraude wordt voorkomen. Het is immers niet meer mogelijk om flessen
meerdere malen door de statiegeldmachine te halen.
Tomra en SRN geven aan dat het ruimtebeslag in de winkel met compacteren
niet per sé kleiner is. De compacteerunit neemt ongeveer even veel ruimte in
als de ruimte die wordt bespaard. SRN geeft aan dat dit in hun systeem vrijwel
niet tot minder transportkosten zou leiden omdat er gebruik wordt gemaakt
van retourritten die anders leeg terug gaan. Ook in Finland worden flessen en
blikjes niet gecompacteerd. In andere landen gebeurt dit wel. In Estland en
Noorwegen krijgen retailers een hogere compensatie als ze flessen

124

103

Augustus 2017

http://www.statiegelddebat.nl/geschiedenis

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

gecompacteerd aanleveren. Ook bij de Aldi in Nederland worden flessen al
gecompacteerd.
Compacteren betekent overigens dat de blikjes en flesjes alleen worden
samengeperst, maar niet in stukjes gehakt. Verder wordt perst een balenpers
bij een telcentrum harder dan die in een winkel waardoor er meer ruimtewinst
optreedt.

D.1.5

Fraudepreventie
Elk statiegeldsysteem kan te maken krijgen met fraude. Flesjes en blikjes uit
het buitenland kunnen in Nederland worden ingeleverd. Hierdoor ontvangen
consumenten statiegeld terwijl dit bij aankoop niet betaald is. In Denemarken
en Duitsland (landen met relatief hoge statiegeldbedragen) kent men de
strengste fraudepreventie. Hier hebben alle flesjes en blikjes een label van
speciale gecertificeerde inkt. Hierdoor herkent de statiegeldmachine alleen
verpakkingen die binnen het eigen statiegeldsysteem vallen. In Duitsland kan
de keuze voor deze inkt samenhangen met de decentrale organisatie. Andere
Europese landen kennen alleen een label waarop te zien dat de verpakking
onder het statiegeldsysteem valt en soms staat de hoogte van het bedrag er
op. In landen waar slechts op deelstaatniveau een statiegeldsysteem bestaat,
zoals Australië, Canada en de Verenigde Staten, staat op de verpakkingen
alleen in welke staten statiegeld wordt geheven (Eunomia, 2015). In Nederland
wordt voor fraudepreventie in supermarkten dicht bij de Belgische grens de
barcode van grote PET-flessen gescand in de RVM om inleveren van Belgische
flessen zonder statiegeld te voorkomen.
De noodzaak van fraudepreventie hangt met name af van de hoogte van het
statiegeld in buurlanden en of er veel over de grens boodschappen wordt
gedaan. In Duitsland is het statiegeld op eenmalige verpakkingen 25 eurocent
en zijn er vele buurlanden zonder statiegeldsysteem; in Vlaanderen is een
voorstel gedaan om statiegeld van 25 eurocent in te voeren. Daar speelde ook
de kwestie dat Vlaanderen, Wallonië, Brussel maar ook Luxemburg dezelfde
barcodes hanteren als Vlaanderen.
SRN geeft aan dat bij uitbreiding van statiegeld barcodescanning en direct
daarna compacteren onontbeerlijk zijn ter voorkoming van fraude.

D.1.6

Extra aanvullingen voor statiegeldsysteem
Goede doelenbak en verenigingsinzameling
In Noorwegen haalt het Rode Kruis verpakkingen op in onherbergzame
gebieden. Ook kunnen scholen, sportclubs en andere organisaties zich
aanmelden om handmatig in te zamelen en zo bij te verdienen voor hun
organisatie.125 Ook in Israël worden lege flesjes in bakken bij onder meer
scholen gedeponeerd. Ook in Nederland zou een goede doelenbak kunnen
worden ingevoerd. Dit sluit ook aan bij de gewoonte in Nederland om
statiegeld te schenken aan een goed doel (soms via een inleverbus bij of knop
op de RVM). In Zweden zijn er kokers op straat waar blikjes achtergelaten
kunnen worden die door daklozen in geleverd worden.
Via deze deels informele systemen kan het aantal inleverpunten voor de
consument groter zijn dan aantal formele inleverpunten waar ook daadwerkelijk geld uitbetaald wordt. (De consument doet dan wel afstand van zijn
statiegeld)
125

104

Augustus 2017

http://infinitum.no/english/other-collection-schemes

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Figuur 15

Een achterlaatkoker in Zweden en een prullenbak met tray voor flesjes/blikjes in Copenhagen

http://pantamera.nu/pantsystem/fakta/burk-pet/

Op de volgende pagina staat een tabel met daarin kenmerken van buitenlandse
statiegeldsystemen. Systemen in Europa en net daarbuiten (Israël) zijn
onderzocht. Een aantal overeenkomsten en verschillen viel op:
 In alle landen waar statiegeld wordt geheven op kleine blikjes en flesjes
kunnen deze ook bij kleine verkooppunten worden ingeleverd. Alleen bij
IJsland is dit niet helemaal duidelijk.
 Handmatig ingezamelde verpakkingen gaan doorgaans naar een
telcentrum. Bij verpakkingen opgehaald middels een RVM wisselt dit.
 In alle landen kan handmatig en met een RVM worden ingeleverd.
Uitzondering is IJsland.
 Het beeld is wisselend als het gaat om comprimeren

105

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 44

Kenmerken buitenlandse statiegeldsystemen.

Land

Bedrag

Inleverpunt

Telcentrum

Handmatig / RVM

Comprimeren

Fraude

Bron

Denemarken

Hervulbaar glas <0,5 L:
€ 0,13;
>0,5L: € 0,39; blik,
glazen waterflessen
< 1L: € 0,13; plastic
flessen <1L € 0,20; blik,
glas, plastic >1L: € 0,39

Verkooppunt en
Pantstation (11 voor
grote zakken); hotels,
kantines, etc. hoeven
geen andere verpakkingen terug te nemen

Ja, Dansk
Retursystem A/S
haalt op telt en
stuurt het naar
recycling

Beide; kapot kan
handmatig. 3.000
RVMs, handmatig
als ze het zelf
verkopen (eg alle
blik als ze blik
verkopen)

Een comprimeersysteem kan
worden gebruikt

Labels hebben
onzichtbare
detecteerbare
inkt

www.danskretursystem.dk
/en/

Duitsland

€ 0,25 op nietnavulbaar;
€ 0,08-0,15 op navulbaar

Verkooppunt, geen
innameplicht als opp
< 200 m en verkopen
merk niet

Alleen voor
verpakkingen niet
via RVM

Beide

Ja, bij grote
winkels

Labels hebben
onzichtbare
detecteerbare
inkt

www.zerowast
eeurope.eu

Estland

€ 0,1 (plastic (niethervulbaar), glas
(hervulbaar en niethervulbaar), blik)

Verkooppunt

Ja

Beide

Beide, hogere
compensatie
retailer bij
comprimeren

Eigen label,
universele
barcode

http://eestipa
ndipakend.ee/
en/

Finland

0.15 € - aluminium
blikjes in alle soorten en
maten; 0,1 € plastic fles
<35 cl; €,2 plastic fles
35-100 CL; 0,4€ plastic
fles >100 cl

Stores and kiosks;
horeca, scholen, etc.
geven terug aan
drankleveranciers;
14,000 collection points

Alleen voor
verpakkingen niet
via RVM

Beide; handmatig
in zakken en
dozen

Nee, pas in
processing plant

Eigen label,
barcode

www.palpa.fi/
beveragecontainerrecycling/depo
sit-refundsystem/
www.mehrweg
.at/file/001084
.pdf

IJsland

€ 0,14

60 inleverpunten

N.b.

Alleen handmatig

Je mag ook
inleveren als
verpakking niet
meer in tact is.

N.b.

www.endurvinn
slan.is/english/

Israel

€ 0,08

> 28 m2 + gemeentelijke
recycling stations +
bakken bij scholen e.d.

Ja, de recycling
company stuurt ze
naar het
‘processing
centre’ en daarna

Beide

Nee, eerst sorteren

N.b.

www.sviva.gov.
il/English/env_
topics/Solid_W
aste/ExtendedProducer-

106

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Land

Bedrag

Inleverpunt

Telcentrum

Handmatig / RVM

Comprimeren

Fraude

naar de recycling

Bron
Responsibility/
Pages/Beverag
e-ContainerDepositLaw.aspx#GovX
ParagraphTitle
3
http://ela.org.
il/english/

Noorwegen

PET; blik

Overal waar je statiegeldflesjes en blikjes
kunt kopen; rode kruis
haalt op in onherbergzame gebieden; deals
met schools en
sportclubs

Niet bij RVM bij
compressie; wel
bij RVM zonder en
geen RVM; gaan
allemaal naar
Infinitum
production facility
= soort telcentrum

Beide

Ja, in RVM,
krijgen hogere
compensatie

Eigen label,
barcode

www.infinitum.
no

Zweden

€ 0,11 blik, PET <1L;
€ 0,22 PET > 1L

Grote en kleine
verkooppunten; ook
special collection
containers eg. Bij
sportcentra, campings

Ja, bij handmatig,
leverancier haalt
op; Bij RVM:
Returpack haalt
op; RVM-supplier
checkt aantal
ingeleverde
flessen

Beide

Ja, in RVM

Eigen label,
barcode

www.pantamer
a.nu

107

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage E Zwerfafvaldata uit bronnen
In de volgende tabellen is opgenomen wat andere bronnen zeggen over de
reductie van zwerfafval door statiegeld.
Tabel 45

Overzicht Bronnen Zwerfafvalonderzoek gericht op reductie percentages

Titel

Organisatie

Jaar

The litter Challange
the Copenhagen
experience

MARIA LEAL & KIRA
THUME
CITY OPERATIONS,
CITY OF
COPENHAGEN

2015

Zwerfafval rapport
Milieu Centraal

Milieu Centraal

2015

Link

Informatie link statiegeld/zwerfafval
Verschillende praktische oplossingen getest voor minder
zwerfafval:
1 Party Bench: 56% less litter
2 2kroon statiegeld pizzadozen: 69% less litter
3 Refund tray: beugel aan vuilnisbak om flesjes blikjes in te doen
voor premiejagers:
59% in the trays, 76% less outside the bins en 49% less bottles in the
bins

Link

Vooral internationale voorbeelden:
Blz 13, over situatie in Duitsland: “Statiegeld heeft geleid tot
minder zwerfafval, ondanks de duidelijk gestegen verkoop van
eenmalige drankenverpakkingen.” Elders (blz. 44) wordt
aangegeven dat geconcludeerd is uit interviews, niet uit metingen.
Geen % vermeld.
Blz. 22, verwachte daling in Convenant Verpakkingen III: “(er werd
verwacht dat de) hoeveelheid plastic flesjes in het zwerfafval met
80% zou verminderen. Dit percentage is toen gekozen omdat dat
het percentage was dat verwacht werd met statiegeld gehaald te
kunnen worden.”
Blz. 43, uit rapport van Arcadis uit 2013: verwachte afname door
invoering statiegeld “van het aantal afvalitems dat op Noordzee
stranden gevonden wordt, bedroeg slechts 2,7%”. Paar
kanttekeningen, belangrijkste: flesjes en blikjes beslaan maar een
heel klein deel van het zwerfafval op het strand.
Blz. 44: In Estland is sinds de invoering van statiegeld op
drankverpakkingen in 2005 een duidelijke afname geconstateerd
van deze fractie in zwerfafval. Geen % vermeld.
Blz. 76: In de UK was er in de jaren 70 een statiegeldsysteem, dit is
afgeschaft toen bleek dat het zwerfafvalniveau constant hoog
bleef. Er wordt toch verwacht dat de hoeveelheid zwerfafval zal
verminderen als het statiegeld nu ingevoerd wordt (zie Eunomia,
2010, hoofdstuk 4.2).

Statiegeld en
zwerfafval.

Recycling netwerk,
Nederland

2013

Link

Plastic flesjes & blikjes: “Gemeten in volume bestaat ongeveer 15%
van het zwerfafval uit plastic flesjes, en 15% uit blikjes.
Afhankelijk van het statiegeldbedrag wordt minimaal 70% van de
plastic flesjes/blikjes in de winkel ingeleverd.[9] (…) Verwacht mag
worden dat de totale hoeveelheid zwerfafval met ongeveer 10% zou
kunnen afnemen als gevolg van statiegeldheffing.”.
Situatie VS: studies hebben uitgewezen dat zwerfafval van
drankverpakkingen na invoering van een statiegeldsysteem met 69-

108

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Titel

Organisatie

Jaar

Link

Informatie link statiegeld/zwerfafval
84% is afgenomen, en dat zwerfafval in totaal is afgenomen met
30-65%.

Effects of deposits
on beverage
packaging in
Germany

Prognos

2007

Link

“According to recent studies beverage packaging contributes only
to a minor extent to littering, and there are no significant
quantitative effects in litter reduction and no economic effects in
street cleaning identifiable as result of the introduction of deposits
on non-refillable beverage packaging.”
Studie noemt laag % drankverpakkingen in Wenen (0,45%).
Onduidelijk waarom dit relevant is. Ook wordt genoemd dat er in
Frankfurt, ondanks het statiegeldsysteem, naar Europese begrippen
een groot deel van het zwerfvuil uit drankverpakkingen bestaat.
Op sheet 15 staat: “statistics on waste show no effects in waste
quantities from street cleaning”. De grafiek ernaast laat zien dat
deze hoeveelheden in Düsseldorf en Frankfurt wel (sterk) zijn
gedaald (van +/- 19.500 ton naar +/- 18.100 ton, en van +/- 18.500
ton naar +/- 13.900 ton). Alleen in Keulen is hoeveelheid afval
gestegen i.p.v. gedaald. Ook wordt niet vermeld hoeveel hiervan
uit drankverpakkingen bestaat.
Slide 15 noemt ook: “Deposit-bearing non-refillable beverage
packaging has nearly totally disappeared from street cleaning
waste -because of their collection by deprived persons”.
Vervolgens wordt geconcludeerd: “There are no quantitative
effects in litter reduction and no economic effects in street
cleaning identifiable as a result of the introduction of deposit on
non-refillable beverage packaging.”. Dit lijkt tegenstrijdig te zijn.

Europees
Verpakkingsbeleid;
de gevolgen van een
statiegeldsysteem
voor eenmalige
verpakkingen naar
Duits voorbeeld

AGVU&Roland
Berger

Een breed
inzamelplan voor
drankverpakkingen

CE Delft voor
NVRD, VNG, SNM
en Roteb

2004

Link

Verwijst vooral naar eerder onderzoek van CE (2001). “Een
algemene aanpak, ongeveer zoals de Stichting Nederland Schoon nu
uitvoert zou een verlaging voor al het zwerfafval van 45% kunnen
opleveren in 2006. Een algemene aanpak gecombineerd met
statiegeld voor blikjes en flesjes zou voor deze fractie een
zwerfafvalreductie met 83% kunnen realiseren.”

Inzamel- en
beloningsystemen
ter vermindering van
zwerfafval

CE Delft, PWC, De
Straat, Trendbox

2001

Link

Zie hierboven. “Een retourpremie van 5 eurocent verlaagt de
hoeveelheid blikjes en flesjes in het zwerfafval met 20% ten
opzichte van concept 1” (concept 1 = handhaving + voorlichting +
meer afvalbakken). Bij 20 cent wordt de hoeveelheid blikjes en
flesjes in het zwerfafval nog eens met 18% verlaagd. Totale daling
(in hoeveelheid blikjes/flesjes in zwerfafval) is dus 20-38%,
afhankelijk van de hoogte van het statiegeld. (en 38+45=83 zoals
hierboven vermeld).

109

2007

Link

“Drankverpakking is goed voor slechts 6% van het zwerfafval, dus
(statiegeld heeft) geen wezenlijk effect. Het meeste zwerfafval in
de vorm van nietverpakkend materiaal - wikkels??, sigaretten, etc.
– blijft hetzelfde”
“verplicht statiegeld vermindert wel enigszins zwerfafval, maar
draagt niet bij tot het schoon blijven van openbare ruimtes”.

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 46

Overzicht Bronnen Kosten Statiegeld met ook info over reductiepercentages

Titel

Organisatie

Jaar

Link

Informatie link statiegeld/zwerfafval

Impactanalyse
invoering
statiegeld op
eenmalige
drankverpakkingen +
addendum

Technum,
SuMa, CE

2015

www.ce.nl/publicatie
/impactanalyse
invoering statiegeld op
eenmalige
drankverpakkingen/18
49

Zie blz. 38 en verder. Er wordt uitgaan dat de
eenmalige drankverpakkingen grotendeels uit het
zwerfvuil verdwijnen. Dit wordt geschat op 10 % van
het aantal stuks herkenbaar zwerfvuil (en 4 % van
het aantal stuks zwerfvuil), en 33% in gewicht, of 40%
in volume van het totale zwerfvuil. Deze 33% wordt
gebruikt in het uitrekenen van het vermeden gewicht
aan zwerfvuil na de invoering van statiegeld op
eenmalige drankverpakkingen. Er wordt benadrukt dat
dit de maximale daling is: de daling die plaatsvindt als
alle eenmalige drankenverpakkingen uit het zwerfvuil
zouden blijven.
De hieraan gekoppelde kostenbesparing zou zijn: “Bij
een huidige jaarlijkse kost voor het opruimen van
zwerfafval en het ledigen van straatvuilbakjes van
€ 59,2 mln bekomen we een maximale daling van deze
kost met ca. € 20 mln” (blz. 42).
In het addendum worden voor de daling iets andere
getallen gegeven: “(…) daling tot gevolg zou hebben
van 10 à 15 gew.% of 20 à 40 vol.% van het totale
zwerfvuil.” (blz. 25).

Reuse and
Recycling
Systems for
Selected
Beverage
Packaging from
a Sustainability
Perspective

PWC

Examining the
Cost of
Introducing a
Deposit Refund
System in Spain
+ appendix

Eunomia

2011

2012

www.duh.de/fileadmi
n/user
upload/download/Proj
ektinformation/Kreisla
ufwirtschaft/PwCStudy reading
version.pdf

Blz 11: “Mandatory single-use deposit systems make a
considerable contribution to reducing littering” – Geen
getallen vermeld.

www.eunomia.co.uk/r
eportstools/examining-thecost-of-introducing-adeposit-refundsystem-in-spain/

Op blz. 12 begint een literatuuranalyse van het effect
van statiegeld op litter. “There is evidence to suggest
that deposit refund policies can reduce litter”. Er
wordt geen uiteindelijk getal vermeld. Een paar
getallen uit deze literatuurstudie:

Blz. 369: “Due to the very high return rates achieved in
the deposit system for refillable and one-way beverage
containers, these systems contribute very effectively
to reducing the amount of littering resulting from
beverage packaging”. Geen getallen vermeld.

US: 30-40% afname in zwerfafval na introductie
statiegeld. Het effect op ‘used beverage containers’
was 70-80%. Wel onduidelijkheid over eenheden.
New York: 30% reductie in zwerfafval door statiegeld.
Australië: een container deposit scheme zou kunnen
leiden tot 6% minder zwerfafval (in aantallen), of 19%
minder zwerfafval (in volume).

110

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Titel

Organisatie

Jaar

Link

Informatie link statiegeld/zwerfafval

Evaluation of
economic
aspects of the
deposit-refund
system for
packaging in
Latvia

Dace et al.

2013

www.researchgate.net
/publication/23662207
2 Evaluation of
economic aspects of
the deposit-refund
system for packaging
in Latvia

Artikel benadrukt dat zwerfafval wordt verminderd
door statiegeld. Noemt geen getal, maar zegt:
“Nevertheless, the report of EUROPEN (2012) argues
that beverage containers make only 5-15 per cent of
littering in Europe (there are no detailed data on
littering in Latvia).”

A Scottish
Deposit Refund
System

Eunomia

2015

www.eunomia.co.uk/r
eports-tools/ascottish-depositrefund-system/

Studie neemt aan dat zwerfafval sterk vermindert door
statiegeld; neemt vervolgens, op basis van andere
studies, aan dat het percentage (in volume) van
‘beverage containers’ in zwerfafval 40% is. In gewicht
zou dit 17% zijn. (zie blz. 72 & 82). Geen vermelding
daling in %. Op basis van die 40% stelt het rapport:
“the value of disamenity associated with beverage
containers only is around £ 205m per annum (40% x
£ 513 m).” Er wordt niet gemeld wat de kostenreductie
is na de invoering van statiegeld.

A European
refunding
scheme for
drinks
containers

EU

2011

www.europarl.europa.
eu/thinktank/en/docu
ment.html?reference=I
POLAFET_NT(2011)457065

Blz. 5: “The mandatory DRS systems are very successful
in reducing littering”. Dit wordt voor een aantal landen
een paar keer herhaald, maar geen info over %.

111

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage F Besluit Beheer Verpakkingen –
bepalingen over statiegeld
In het Besluit beheer Verpakkingen 2014 (2014-409) zijn enkele artikelen
opgenomen die richting kunnen geven voor de keuzes in een uitbreiding van
statiegeld. De desbetreffende artikelen (art 11-14) in dit besluit zijn
momenteel niet van kracht.
Artikel 11
In deze paragraaf wordt onder drank verstaan: vloeistof bestemd voor
menselijke consumptie en primair bedoeld om te worden gedronken.
Artikel 12
1. Een ieder die in de uitoefening van zijn beroep of bedrijf een drank in een
verpakking aan een ander ter beschikking stelt, heft op die verpakking
statiegeld.
2. De in het eerste lid bedoelde verpakking wordt na gebruik met
terugbetaling van het statiegeld in ieder geval ingenomen door degene die
in de uitoefening van zijn beroep of bedrijf een verpakking van dezelfde
materiaalsoort aan een ander ter beschikking stelt. De inname geschiedt
op de plaats waar een dergelijke verpakking ter beschikking wordt gesteld
of in de onmiddellijke omgeving.
3. Degene die een drank aan een ander ter beschikking stelt vanuit een plaats
van verkoop met een verkoopoppervlakte van minder dan 200 m2, kan de
inname, bedoeld in het tweede lid, beperken tot verpakkingen die vanuit
die plaats van verkoop zelf aan een ander ter beschikking zijn gesteld.
Artikel 13
De verplichting, bedoeld in artikel 12, eerste lid, is niet van toepassing op:
a Verpakkingen van:
i. Medicinale drank, zijnde een geneesmiddel als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, onder b, van de Geneesmiddelenwet.
ii. Wijn als bedoeld in artikel 1, eerste lid, van de Drank- en Horecawet,
alsmede drank die door alcoholische gisting is verkregen uit het sap
van vruchten anders dan van druiven en uitsluitend of ten dele
bestanddelen bevat afkomstig van die vruchten.
iii. Sterke drank als bedoeld in artikel 1, eerste lid, van de Drank- en
Horecawet.
iv. Matig-alcoholhoudende drank zijnde alcoholhoudende drank die bij
een temperatuur van twintig graden Celsius voor meer dan twaalf en
minder dan vijftien volumeprocenten uit alcohol bestaat.
b Drankenkartons.
c Verpakkingen die direct voor verkoop met een drank worden gevuld.
d Verpakkingen van dranken met een inhoud van 1 deciliter of minder.
e Verpakkingen van dranken waarbij de producent of importeur kan
aantonen dat er op jaarbasis minder dan 500.000 eenheden consumentenverpakkingen in Nederland aan consumenten ter beschikking worden
gesteld.
Artikel 14
Bij ministeriële regeling wordt de hoogte van het statiegeld, bedoeld in artikel
12, eerste lid, bepaald. In die regeling kan per soort drankverpakking of per
volume van de drankverpakking de hoogte van het statiegeld worden
vastgesteld.

112

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage G Review rapportage
Review van “Kosten en effecten statiegeld op kleine flesjes en blikjes. Eindrapport” van CE Delft
Prof. dr. Carl Koopmans, Onderzoeksdirecteur SEO
In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu
SEO-nummer 2017-60
30 augustus 2017
Hoofdconclusie
 Het onderzoek is op degelijke wijze uitgevoerd. Er is een grote hoeveelheid informatie verzameld.
Deze informatie wordt genuanceerd besproken en gepresenteerd. De berekeningen worden uitvoerig
onderbouwd in bijlagen.
Opmerkingen
 De input van de klankbordgroep van het onderzoek en deze review vullen elkaar aan. Mijn inbreng
betreft de uitvoering van het onderzoek en de presentatie van resultaten. Ik ben geen deskundige
met betrekking tot statiegeldsystemen. Die deskundigheid is bij uitstek aanwezig in de
klankbordgroep. De klankbordgroep heeft daarover een groot aantal opmerkingen gemaakt die in het
eindconcept zijn verwerkt.
 Ik heb schriftelijk gereageerd op drie conceptversies van het rapport. Een groot deel van de
opmerkingen in die reacties is geheel of gedeeltelijk verwerkt in de eindversie. Daarnaast heb ik bij
een enkel onderdeel op verzoek van CE Delft telefonisch advies gegeven; ook dit is verwerkt.
 Het is goed dat het rapport voor diverse effecten, kosten en opbrengsten bandbreedtes (ranges) laat
zien. Deze cijfers zijn niet ‘hard’; de bandbreedtes maken dit zichtbaar.
 Er is grote onzekerheid bij de cijfers over zwerfafval. Zowel de hoeveelheid flesjes en blikjes in
zwerfafval (50-100 miljoen kunststof flesjes en 100 tot 160 miljoen blikjes) als de geschatte reductie
die door statiegeld wordt bereikt (70 tot 90%) kent een flinke bandbreedte. Er lijkt op dit terrein nog
te weinig bruikbaar onderzoek te zijn gedaan. Ik beveel aan om de kennis te vergroten met het oog
op toekomstige onderzoeken. De beschikbare kennis lijkt goed te zijn weergegeven met de
bandbreedtes.
 Sommige cijfers in het rapport zijn niet goed controleerbaar omdat ze op mondeling verstrekte
informatie zijn gebaseerd (zie de bijlage bij deze review).
 In de tabellen met de verdeling van kosten en opbrengsten over stakeholders (paragraaf 4.7 en 8.1)
had de vrij diffuse groep “Beheerder statiegeldsysteem” beter kunnen worden uitgesplitst in
drankenproducenten en inzamelorganisaties.
 Het onderzoek is niet bedoeld als een complete maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) en
mag dus ook niet als zodanig worden opgevat. Een effect dat buiten de scope van het onderzoek valt
is de moeite die consumenten moeten doen om meer verpakkingen in te leveren. Dit vereist kennis
(op welke flessen zit statiegeld?), discipline (statiegeldverpakkingen consequent selecteren), ruimte
(om verpakkingen te bewaren), tijd en ‘arbeid’ (vaker of meer inleveren). In een integrale MKBA zou
de extra moeite voor consumenten een kostenpost zijn. Onderstaande tabel bevat een tentatieve
poging om de totale maatschappelijke kosten en baten in beeld te brengen126 127. Diverse posten
kunnen nog niet worden gekwantificeerd.
126

De bekostiging door niet ingeleverde verpakkingen en bonnetjes is in de tabel weggelaten omdat het (zoals CE Delft opmerkt)
geen maatschappelijke opbrengstenpost is. Deze bekostiging gaat ten koste van consumenten.

127

In de tabel wordt de meest vergaande variant (PGB-AL-25) getoond. Voor de andere varianten is een soortgelijke opstelling
mogelijk.

113

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Tabel 1 Tentatieve inschatting maatschappelijke kosten en baten van statiegeld op blikjes en flesjes
(variant PGB-AL-25)
Baten
Minder inzamelkosten huidige systemen
Minder kosten ledigen afvalbakken
Minder zwerfafval
Minder plastic afval in zee
Minder CO2 uitstoot
Totale maatschappelijke baten

€ mln per jaar
8,0
3 tot 10
Minstens 30 tot
minstens 80128
?
4 tot 27
45+? tot 125+?

Toelichting/extra informatie

70 tot 90% minder blikjes en
flesjes in zwerfafval
11 tot 140 ton per jaar
54 kton per jaar

Kosten
Jaarlijkse netto kosten uitbreiding (incl.
29 tot 110
opbrengst materialen)
Moeite van bewaren en inleveren voor
?
consumenten
Totale maatschappelijke kosten
29+? tot 110+?
Bron: C. Koopmans (SEO) o.b.v. cijfers van CE Delft.

Bijlage bij review: Toets van enkele belangrijke cijfers
Als toets heb ik de onderbouwing van enkele cijfers nader gecheckt. Daarbij zijn cijfers geselecteerd die
een grote invloed hebben op de schatting van de totale kosten. Het betreft de volgende cijfers:
 Kosten supermarktmedewerkers. De gemiddelde jaarlijkse personeelskosten worden geschat op
€ 30.000, onderbouwd met: “o.b.v. cao supermarkten” (p. 88). Het blijkt dat er twee cao’s (voor
ketens resp. afzonderlijke bedrijven en franchisers) zijn met dezelfde lonen. De laagste twee schalen
lijken relevant voor inzamelwerkzaamheden. De bruto maandlonen in deze schalen variëren
(afhankelijk van leeftijd en ervaring) van € 600 tot € 2133. Dit komt overeen met een jaarloon van
€ 7.776 tot € 27.644. Op zaterdag is er een toeslag van 50%, op zondag 100%. Als 20% van de uren op
zaterdag wordt gewerkt en 10% op zondag, komt het bruto jaarloon uit op € 9.331 tot € 33.172.
Inclusief ca. 18% werkgeverspremies129 zijn de totale loonkosten € 11.011 tot € 39.143. Gemiddeld
(ongewogen) is dit ca. € 25.000. Naast de loonkosten van extra mensen om verpakkingen in te nemen
kan er bij supermarkten sprake zijn van extra kosten voor administratie en management. Inclusief die
kosten lijkt € 30.000 aannemelijk.

128

Gemeenten kunnen volgens het rapport (p. 57) € 30 tot € 80 mln. per jaar besparen op opruimkosten door minder vaak op te
ruimen (NB deze cijfers worden volgens het rapport mogelijk lager als onderscheid wordt gemaakt tussen fijn en grof
zwerfafval). Als zij er daarentegen voor kiezen om even vaak op te ruimen als nu, wordt deze kostenbesparing niet
gerealiseerd, maar wordt de omgeving wel schoner. Als gemeenten ervoor kiezen om even vaak op te ruimen als nu, vinden
zij de schonere omgeving kennelijk belangrijker dan € 30 tot € 80 mln. besparing. Met andere woorden, de waarde van de
schonere omgeving is in dat geval minstens € 30 tot € 80 mln. Ook locaties die niet worden opgeruimd worden in elk geval
schoner; dit is ook weerspiegeld in het woord “minstens” in de tabel.

129

Bron: https://www.adp.nl/eerste-loonstrook/infographic-werkgeverslasten-2017.pdf

114

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

 Investeringen in compacteringsmachines. De kosten van compactors worden door CE Delft geschat op
€ 10.000 voor de eerste machine en € 7.500 voor extra machines (p. 86). De kostenschattingen
werden in een conceptrapport onderbouwd met de zin “in deze berekening is uitgegaan van prijzen
marktleider Tomra Systems (persoonlijke communicatie).” Naar aanleiding van een opmerking over
(niet-) controleerbaarheid in een conceptversie van deze review heeft CE Delft de toelichting
aangevuld met: “Kosten zijn getoetst bij Lamson Group en vergelijkbaar met andere studies naar de
kosten van statiegeld (i.a. WUR (2014); PWC (2011); Roland Berger (2007); Eunomia (2010, 2012,
2015))”.
De website van Lamson Group laat geen prijzen van compactors zien. Zoeken naar de genoemde
literatuur levert het volgende op:
 WUR (2014): Bevat informatie over kosten van personeel en inname-machines, maar niet over
(meer)kosten van compactering.
 PWC (2011): Bevat geen kosten van compactering als losse installatie. Wel zijn de kosten
genoemd van een statiegeldmachine inclusief een compacteer-installatie. De gehanteerde
waarde in de PWC studie voor Duitsland (€ 20.000) ligt in dezelfde ordegrootte als de waarde die
CE Delft hanteert voor een extra statiegeldmachine en een losse compacteermachine bij elkaar
opgeteld. De kosten van een statiegeldmachine zijn door CE Delft namelijk geraamd op € 13.325;
de losse compacteermachine kost € 7.500 tot € 10.000. Bij elkaar opgeteld resulteert dit in een
totaal bedrag van € 20.825 tot € 23.325. Dit bedrag ligt in dezelfde ordegrootte als het bedrag dat
is genoemd in PWC (2011).
 Roland Berger (2007): studie niet gevonden op het internet.
 Eunomia (2010, 2012, 2015): Deze studies bevatten informatie over kosten van personeel en
inname-machines, maar niet over (meer)kosten van compactering. Wel noemt Eunomia (2010) op
p. 132 een bedrag van € 2.000 voor het vervangen van compactors, maar het is onduidelijk of dit
de kosten zijn van integrale compactors of slechts van onderdelen.
Hieruit blijkt dat de geschatte (meer)kosten van compactering door CE Delft zijn gecheckt bij
meerdere marktpartijen, maar voor derden niet goed controleerbaar zijn. De waarden liggen wel in
dezelfde ordegrootte als de studie van PWC (2011) voor Duitsland.
 Rentepercentage. “Investeringskosten zijn omgerekend naar jaarlijkse rente- en afschrijvingskosten
aan de hand van een economische levensduur van zeven jaar en een rentepercentage van 5%” (p. 86).
De keuze voor 5% wordt onderbouwd met een verwijzing naar Technum, SuMa Consulting & CE Delft
(2015) en Eunomia (2015). Technum, SuMa Consulting & CE Delft (2015) verwijst naar Tomra systems;
dat is echter geen publicatie maar een interview. Eunomia (2015) bevat geen rentepercentage.
Daardoor is onduidelijk waar de keuze voor 5% vandaan komt.
Uit deze voorbeelden kan worden geconcludeerd dat enkele belangrijke cijfers in het rapport niet goed
controleerbaar zijn. De geschatte loonkosten zijn verdedigbaar.

115

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

Bijlage H Visies leden KBG op dit rapport
Tijdens dit onderzoek hebben wij viermaal onze aanpak en conceptresultaten
voorgelegd ter commentaar aan een brede klankbordgroep met stakeholders.
Afgesproken is dat klankbordgroepleden indien gewenst een A4 mochten
toevoegen met hun visie op dit onderzoek en de resultaten daarvan. In deze
bijlage vindt u zonder commentaar en redactie van de onderzoekers deze
A4’tjes. Een aantal leden heeft een gezamenlijke visie toegevoegd. De
volgende organisaties hebben een visie ingebracht (op alfabetische volgorde):
1. Belangenvereniging Tankstations (BETA).
2. Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL).
3. Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie (FNLI), Nederlandse
Vereniging Frisdranken, Waters, Sappen (FWS) en Nederlandse Brouwers.
4. Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV).
5. Koninklijke Horeca Nederland (KHN).
6. Natuur & Milieu.
7. Nederland Schoon.
8. Nederlandse Vereniging van Reinigingsdiensten (NRVD) en Vereniging
Nederlandse Gemeenten (VNG).
9. Plastic Soup Foundation.
10. Raad Nederlandse Detailhandel.
11. Recycling Netwerk.
12. Stichting Kringloop Blik (SKB).
13. Stichting Retourverpakking Nederland (SRN).
NB: Een aantal reacties verwijzen naar het oordeel van de reviewer en geven
citaten uit de review weer. Dit zijn citaten uit de concept review. De reviewer
heeft zijn definitieve review ((zie bijlage G) nog beperkt aangepast waardoor
sommige citaten niet meer letterlijk passen. Qua strekking zijn de citaten
echter nog steeds geldig.

116

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.1

Visie Belangenvereninging Tankstations
Commentaar van belangenvereniging BETA bij het rapport betreffende statiegeld op
blikjes en flesjes.
Den Haag, 23 augustus 2017
Geachte dames, heren,
Hierbij neem ik de vrijheid om commentaar te leveren op het plan om statiegeld op
blikjes en flesjes te heffen om mogelijk minder (zwerf)afval te creëren. BETA is pas in
het laatste stadium benaderd bij het onderzoek naar de kosten van een systeem om op
blikjes en flesjes statiegeld te heffen.
De Belangenvereniging Tankstations (BETA) komt op voor de zelfstandige
tankstationondernemer (huurders en eigen vergunninghouders). De vereniging BETA
is met 450 aangesloten leden, met in totaal meer dan 1.000 aangesloten tankstations,
alle met shop en vele met carwash, sinds 1990 uitgegroeid tot veruit de grootste
Nederlandse belangenorganisatie gespecialiseerd in tankstations.
Als eerste merken wij op dat een tankstation weliswaar blikjes en flesjes verkoopt maar
dat deze bijna altijd worden meegenomen in de auto om daarin op te drinken dan wel
mee naar huis of elders te nemen. Bierblikjes/flesjes en wijnflesjes mogen überhaupt al
niet worden verkocht op een tankstation. De blikjes of flesjes van ter plekke genuttigde
sappen en non alcoholische dranken worden in altijd aanwezige prullenbakken
weggegooid dan wel later door het tankstation personeel verzameld en via gescheiden
afval afgevoerd. Van zwerfafval op een tankstation is derhalve geen sprake.
Maar welke flesjes en blikjes moeten dan worden ingenomen? Alleen diegene die je
verkocht hebt? En hoe controleer je dat en wie moet dat doen? Als kassamedewerker
op een tankstation heb je het te druk. Je moet diverse afleverautomaten vrijgeven voor
de klant, het voorterrein in de gaten houden, je moet van elke klant tot 25 jaar altijd de
ID-kaart controleren op leeftijd in verband met de verkoop van tabak, je moet
servicegericht bezig zijn en snel werken i.v.m. de haast van de automobilist die op
doorreis is etc.
Voor een inname-automaat voor blikjes en flesjes is in de shop geen plaats in een
gemiddeld tankstation. Ter indicatie: een tankstation shop heeft gemiddeld een
oppervlakte van 50 m2, een supermarkt 500 m2. Voor opslag van ingenomen blikjes en
flesjes is al helemaal geen plaats in het magazijn van een tankstation dat een hele
beperkte oppervlakte heeft. En het rendement van de automaat zal heel klein zijn
omdat de meeste bij het tankstation gekochte blikjes of flesjes elders genuttigd
worden. Voor het verhelpen van mogelijke storingen van een dergelijk apparaat heeft
de medewerker geen tijd en hij kan zijn kassa met nood/alarmknoppen niet verlaten.
BETA is om bovengenoemde redenen tegen het verplicht innemen van blikjes en flesjes
met statiegeld op een tankstation. Daar is een tankstation absoluut niet geschikt voor.
Namens de belangenvereniging voor tankstations BETA,
E. Klok
Voorzitter BETA
Floris Grijpstraat 2
2596 XE Den Haag
010 - 411 1180
www.beta-tankstations.nl

117

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.2

118

Augustus 2017

Visie Centraal Bureau Levensmiddelenhandel

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.3

Visie FNLI, FWS en Nederlandse Brouwers

Samenvatting
Het terugdringen en voorkomen van zwerfafval is een belangrijk thema in onze
maatschappij en een verantwoordelijkheid van iedereen. Bij de keuze voor methodes
om zwerfafval te voorkomen of reduceren, is het van belang om de verschillende
mogelijke aanpakken objectief naast elkaar te zetten om zo de meest effectieve aanpak
te kiezen. Het rapport ‘kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes’ dat CE Delft in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (Min. IenM)
heeft opgesteld - geeft een overzicht van de stand van kennis m.b.t. statiegeld in relatie
tot zwerfafval. De Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI), de
Nederlandse Vereniging Frisdranken, Waters, Sappen (FWS) en de Nederlandse
Brouwers hebben met belangstelling kennis genomen van het rapport, maar stellen
vast dat de doelstelling van het onderzoek – in kaart brengen van effecten en kosten
van de invoering van statiegeld op kleine drankenverpakkingen – in zeer beperkte mate
is gerealiseerd. De FNLI, FWS en Nederlandse Brouwers steunen een goed afgewogen
oordeel maar zijn van mening dat het op dit moment aan cruciale informatie ontbreekt
om tot een afgewogen oordeel over een beloningssysteem voor het voorkomen en
reduceren van zwerfafval te komen. Op hoofdlijnen hebben de FNLI, FWS en
Nederlandse Brouwers drie bezwaren met het rapport ‘kosten en effecten van
statiegeld op kleine flesjes en blikjes’, namelijk:
1.
2.
3.

Het effect op zwerfafval (de doelstelling) is op basis van huidige informatie niet
goed in te schatten en de genoemde reductiepercentages zijn grove inschattingen;
De bandbreedte in de kosten tussen bekeken varianten, maar ook binnen varianten
is zeer groot;
Veel relevante aspecten zijn in het onderzoek niet meegenomen.

Het effect op zwerfafval (de doelstelling) is op basis van huidige informatie niet goed
in te schatten en de genoemde reductiepercentages zijn grove inschattingen
De waarde en betrouwbaarheid van enkele referenties gebruikt om het effect van
uitbreiding van statiegeld op zwerfafval te onderbouwen, schiet te kort. Wij stellen vast
dat een belangrijk deel van deze referenties onvoldoende representatief zijn om te
kunnen gebruiken en vooral veel vragen oproepen. Zo wordt er gebruik gemaakt van
een Amerikaanse studie uit de jaren 70-80 over zwerfafvalreductie en wordt er een
aanname gedaan over zwerfafvalsamenstelling aan de hand van een Vlaamse studie
naar zwerfafvalsamenstelling die is gebaseerd op een extrapolatie van metingen in één
gemeente. De gebrekkigheid van referenties wordt ook door Prof. Dr. Carl Koopmans
(externe reviewer) vastgesteld en is menigmaal door verschillende leden van de
Klankbordgroep onder de aandacht gebracht. Helaas zijn deze signalen onvoldoende
geadresseerd. Een onderbouwd antwoord op de vraag wat de effecten van statiegeld
op zwerfafval zijn, kan alleen gegeven als het Ministerie van IenM daar een
uitgebreider onderzoek naar laat doen.

119

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

De bandbreedte in de kosten tussen bekeken varianten, maar ook binnen varianten is
zeer groot
Het belangrijkste kritiekpunt betreft de grote (en vele) onzekerheidsmarges van het
eindrapport. Dit geldt niet alleen voor het effect op het zwerfafval, maar zeker ook voor
de kostencomponent van het onderzoek. De bandbreedte binnen de gekozen varianten
en tussen de varianten is erg groot (de maximale kosten kunnen oplopen tot een factor
7 van de minimale kosten) en overlappen elkaar. De bandbreedte is zo groot dat de
kostenrange van 29-68 miljoen euro binnen de individuele bandbreedte van iedere
variant valt. En hoewel de onderzoekers van CE Delft open en transparant zijn over
deze onzekerheden, is de kans groot dat hier in de discussie erg gemakkelijk overheen
wordt gestapt. Berekend cijfermateriaal begint daardoor in veel gevallen als aanname
en eindigt als (gepercipieerd) feit.
Veel relevante effecten zijn niet meegenomen in de kosten en opbrengsten
In de kostenberekeningen in het rapport is een aantal cruciale aspecten niet
meegenomen die wel van belang zijn. De Deense-Duitse casus toont bijvoorbeeld aan
dat grenseffecten een zeer groot effect kunnen hebben op de afzet van winkels in
grensgebieden. Zo ook leert deze casus dat invoering van statiegeld op kleinverpakkingen een grote impact heeft op de marktverhoudingen. Tot slot is ook niet
gekeken naar de acceptatie van consumenten. Begrijpt de consument wat er van hem
of haar wordt gevraagd en is de consument bereid om daaraan mee te werken?
Aspecten die in het onderzoek vanwege de scope en tijdsdruk niet meegenomen zijn en
zwaar mee horen te wegen in een besluit omtrent statiegeld.
Conclusie
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu heeft in het Algemeen Overleg
Circulaire Economie van 5 okt 2016 aan de Tweede Kamer toegezegd onderzoek te
zullen doen naar de kosten en effectiviteit van een statiegeldsysteem op kleine flesjes
en blikjes. Helaas is het onderzoek pas een half jaar na deze toezegging gestart.
Hierdoor was de tijd voor het onderzoek beperkt. Bovendien zijn de beschikbare
middelen en scope zeer beperkt gebleken. Het rapport is daarom beperkt tot een
waardevolle opsomming van de bestaande kennis en de kennishiaten, maar geeft geen
eenduidig antwoord op de onderzoeksvraag. Nader onderzoek op onderdelen is
daarvoor nodig. Geen enkele organisatie zal op basis van een dergelijk rapport een
gefundeerd investeringsbesluit waarmee tientallen miljoenen euro’s zijn gemoeid
kunnen, willen en mogen nemen. De staatssecretaris heeft aangegeven een goed
onderbouwde afweging te willen maken en de Kamer daarover te informeren. Dit
onderzoek geeft een prima eerste overzicht van de hiaten in kennis die er zijn om tot
een onderbouwde beslissing over al dan niet uitbreiden van statiegeld te komen. Naar
die hiaten zal vervolgonderzoek nodig zijn om tot een afgewogen oordeel te komen. Er
moet dan ook gekeken worden naar de resultaten van alternatieven zoals het project
‘Schoon Belonen’ dat dit najaar wordt geëvalueerd. Naar onze mening past dat binnen
de belofte om tot een goed onderbouwde afweging te komen wat in het belang is van
alle betrokken partijen. Alleen dan is er sprake van een zorgvuldig
besluitvormingstraject. En daaraan willen wij uiteraard graag ten volle onze
medewerking verlenen.

120

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.4

Visie Kennisinstituut Duurzaam Verpakken

Den Haag, 28 augustus 2017
Afsluitende reactie op het onderzoek ‘Kosten en effecten statiegeld op blikjes en
flesjes’ door CE Delft
Het KIDV richt zich als kennisinstituut op het ontwikkelen en delen van feitelijke kennis
over duurzaam verpakken om een bijdrage te leveren aan een circulaire economie voor
verpakkingsmateriaal. Vanuit die rol heb ik me als lid van de klankbordgroep gedurende
het proces gefocust op de aanpak van de onderzoekers, opzet van het onderzoek en de
gebruikte bronnen. Vanuit deze focus heb ik enkele aandachtspunten bij de
eindrapportage.
Laat ik beginnen met te benadrukken dat het niet makkelijk is om in relatief korte tijd
alle informatie te verkrijgen die nodig is voor een gedegen onderzoek op dit onderwerp,
waarbij alle aspecten op een gelijke manier belicht worden. Ik wil de onderzoekers
complimenteren met de gedegen procesmatige aanpak van dit onderzoek. Door te
werken met een Klankbordgroep waarin uiteenlopende belangen vertegenwoordigd zijn,
zijn alle relevante stakeholders in de gelegenheid geweest te reageren op de gebruikte
data en methode. De aandachtspunten, voornamelijk ingegeven door de korte
doorlooptijd, zijn de volgende:
Bij een uitbreiding van statiegeld op blikjes en flesjes dient de kwaliteit van andere
materiaalstromen, vanuit het oogpunt van duurzaamheid, niet uit het oog worden
verloren. In het onderzoek worden de milieueffecten van verschuivingen (substitutie)
naar het gebruik van andere materialen die mogelijk optreden na het invoeren van
statiegeld op blikjes en flesjes niet duidelijk benoemd.
Verder is het lastig dat het vaststellen van het milieueffect van zwerfafval nog niet
mogelijk is door het ontbreken van data en een geschikte methodiek. Het KIDV is daar
ook meerdere keren tegenaan gelopen in onderzoeken. Het ontwikkelen van een
methodiek is dus belangrijk, maar dat kan niet op korte termijn.
In de rapportage zijn de kosten in beeld gebracht, zij het met ruime marges. Zo zijn de
kosten die het inleveren van statiegeldverpakkingen bij supermarkten met zich
meebrengen erg nauwkeurig onderzocht, waar uitbreiding van de inleveropties met
andere (alle) locaties minder grondig zijn doorgerekend.
Rest mij nog op te merken dat het voor de objectiviteit van het onderzoek belangrijk is
dat de conclusie als totaalplaatje, inclusief alle vraagtekens en kennishiaten, gebruikt
wordt.

Hester Klein Lankhorst
Directeur Kennisinstituut Duurzaam Verpakken

121

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.5

Visie Koninklijke Horeca Nederland
Opmerkingen Koninklijke Horeca Nederland op rapport CE Delft
Allereerst wil Koninklijke Horeca Nederland (KHN) het Ministerie van I&M/CE Delft
bedanken voor de mogelijkheid tot het geven van haar visie op het rapport.
KHN is van mening dat op basis van dit rapport van CE Delft geen beleidsbeslissingen
kunnen worden genomen. Het rapport bevat te veel aannames en
onzekerheidsmarges. Meer onderzoek is nodig. Hieronder volgt een nadere uitleg.
Geen goede cijfers over zwerfafval
Het Ministerie van I&M heeft CE Delft gevraagd een onderzoek te doen naar de kosten
en milieueffecten van de uitbreiding van het statiegeldsysteem met kleine flesjes en
blikjes. Deze informatie dient ter input voor een vergelijking van verschillende
systemen in de beleidsmatige afweging. Zo omschrijft het rapport in de aanleiding. Dit
betekent dat er goed gekeken moeten worden naar de huidige inzamelsystemen en het
effect daarvan op het zwerfafval in vergelijking tot een nieuw systeem met statiegeld
op klein verpakkingen en het effect daarvan op het zwerfafval.
Is de invoering van statiegeld op klein verpakkingen met een investering van maximaal
€110 miljoen dit waard? Helaas kan het rapport daar geen antwoord op geven omdat
goede cijfers over zwerfafval ontbreken.
In het rapport wordt bij een invoering van statiegeld op klein verpakkingen geschreven
dat er een reductie van het aantal blikjes en flesjes in het zwerfafval van 70 tot 90% kan
worden gehaald. Deze cijfers zijn met name gebaseerd op cijfers uit de Verenigde
Staten uit de jaren ‘70 en ‘80. Totaal niet representatief voor deze tijd.
Een zwerfafvalreductie van 70-90% lijkt hoog maar moet berekend worden over 10%
(aandeel klein verpakkingen in het zwerfafval), wat betekent een totale reductie van
het zwerfafval tussen de 7-9%.
Huidige inzamelpercentage al best hoog
In het rapport wordt gekeken naar de huidige inzameling van kleine blikjes en flesjes:
70% plastic flesjes, 77% Alu blik, 95% staal blik, 85% glas. Deze cijfers zijn al best hoog.
CE verwacht met een systeem van statiegeld op klein verpakkingen te komen tot
inzamelpercentage van 80-90%.
Rapport bestaat uit aannames en onzekerheidsmarges, meer onderzoek nodig
Het rapport bevat veel aannames en hoge onzekerheidsmarges omdat essentiële
informatie niet altijd beschikbaar is. Om een goed beeld te geven van de werkelijke
kosten en effecten op het milieu is meer onderzoek nodig, o.a. naar:
Goede, representatieve zwerfafval cijfers.
Het gedrag van consumenten. Hoe gaat de consument klein verpakkingen
inleveren? Hoeveel % van de consumenten levert klein verpakkingen in met de
grote PET-flessen? Etc.
Enorme impact op horeca
Voor horecaondernemers betekent een verplichting om kleine flesjes en blikjes in te
nemen een enorme extra last in de vorm van personeelskosten, ruimte en
schoonmaakkosten. Het gaat hier vaak om kleine ondernemingen, zoals cafetaria en
lunchrooms. Daar is de ruimte vaak beperkt en kan het zelfs zo zijn dat in een ruimte
waar voedsel wordt bereid ook lege open plakkende verpakkingen worden bewaard.
Geen wenselijke situatie gezien de voedselhygiëne.
Contactpersoon Koninklijke Horeca Nederland: Nicolette Barkhof, n.barkhof@khn.nl.

122

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.6

Visie Natuur & Milieu
Uitbreiding statiegeld kent milieuwinst en een positief financieel rendement
Goed voor het milieu, meer hoogwaardige recycling en met een positief financieel
rendement. Het rapport toont volgens Natuur & Milieu aan dat uitbreiding van
statiegeld eigenlijk geen nadelen kent.
Statiegeld helpt bij het streven naar meer kwaliteit in recycling
Het rapport bevestigt nogmaals dat statiegeld zorgt voor recycling van plastic met een
hoog milieurendement per kilo plastic. Doordat de stroom zuiver gehouden wordt kan
het materiaal met relatief weinig processtappen in nieuwe flessen omgezet worden.
Dat bleek eerder ook al uit het milieueffectonderzoek dat naar de hele
raamovereenkomst is uitgevoerd door het KIDV.
Na vijf jaar raamovereenkomst zijn de meeste partijen het er over eens dat de focus
afgelopen jaren teveel is komen te liggen op het inzamelen van zoveel mogelijk tonnen
plastic via Plastic Heroes. En dat er meer aandacht moet komen voor kwaliteit. Dit
rapport bevestigt dat uitbreiding van statiegeld bijdraagt aan het streven om meer op
kwaliteit te gaan sturen. Dat is beter voor het milieurendement en voor de
kosteneffectiviteit van de inzameling en recycling in Nederland. En brengt de circulaire
economie dichterbij.
Kostenefficiënt en door de vervuiler betaald
Het rapport toont aan dat de kosten voor uitbreiding van het statiegeld ruimschoots
worden gedekt door het kleine aandeel flesjes en blikjes dat niet ingeleverd wordt. En
waarvoor het betaalde statiegeld dus niet uitgekeerd hoeft te worden. Het systeem
levert daarmee geld op en wordt volledig door de vervuiler betaald. De weerstand bij
sommige partijen kan te maken hebben met de ongelijke verdeling tussen lasten en
baten. Dat is voor een deel op te lossen door bepaalde keuzes bij invoering van het
systeem.
Gunstig effect op zwerfafval en plastic soup
Uitbreiding van statiegeld zorgt er voor dat tussen de zeventig en de negentig procent
minder flesjes en blikjes in het zwerfvuil zullen voorkomen, laat het rapport zien. Het
deel van Nederland dat niet door gemeenten schoongehouden wordt zal door
statiegeld daarmee schoner worden, bijvoorbeeld onze natuurgebieden. Dat is goed
voor het milieu en maakt Nederland en leidt tot een afname van plastic soup in
oceanen. Of het binnen gemeenten schoner gaat worden hangt sterk van gemeentelijk
beleid af. Zij kunnen ervoor kiezen om te bezuinigen omdat het minder snel vies wordt.
Of om met hetzelfde budget de buitenruimte echt schoner te maken. Natuur & Milieu
roept gemeenten op om niet te bezuinigen op het schoonmaken maar te zorgen dat
uitbreiding van statiegeld ook werkelijk tot schonere gemeenten leidt.
Goede implementatie en monitoring is nodig
De resultaten laten bepaalde onzekerheidsmarges zien, het aandeel flesjes en blikjes in
het zwerfvuil zal bijvoorbeeld ergens tussen de zeventig en negentig procent afnemen.
En ook voor de kosten bestaan dergelijke marges. Deze marges doen weinig af aan de
conclusies die je uit het rapport kan trekken, ook in ongunstige scenario’s wegen kosten
en baten tegen elkaar op volgens N&M. Omdat deze marges voor een belangrijk deel
samenhangen met keuzes die gemaakt worden bij implementatie bestaat er ook
invloed wat het maatschappelijk rendement uiteindelijk wordt.
Het is de moeite waard om de effecten van het systeem op zwerfvuil, na de
implementatie, beter te bepalen dan ‘tussen zeventig en negentig procent minder
flesjes en blikjes’. Natuur & Milieu pleit er daarom voor om de goede metingen naar
samenstelling en kwantiteit van zwerfafval zoals die nu door Rijkswaterstaat uitgevoerd
worden uit te breiden. Tenminste naar plekken waar gemeenten niet opruimen, zoals
in natuurgebieden.

123

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.7

124

Augustus 2017

Visie Nederland Schoon

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.8

Visie NVRD en VNG

Notitie
Bestemd voor
Van
Datum
Onderwerp

:
:
:
:

Klankbordgroep statiegeld flesjes en blikjes
NVRD, mede namens de VNG
28 augustus 2017
Visie op eindconceptrapport

Op de eerste plaats willen wij waardering uitspreken voor de wijze
waarop de onderzoekers de niet eenvoudige onderzoeksvraag in een
relatief kort tijdbestek en met inachtneming met de diverse
deelbelangen hebben opgepakt.
Het rapport biedt een helder inzicht in de kosten en (milieu)effecten
van de verschillende varianten voor uitbreiding van het
statiegeldsysteem met kleine flesjes en blikjes.
In het onderzoek is het niet mogelijk gebleken voor alle factoren de
exacte waarde te bepalen en is noodgedwongen gewerkt met
onzekerheden en marges. Deze zijn echter goed beschreven en de
gemaakte keuzes zijn helder onderbouwd.
Ondanks de noodzakelijke ranges in de resultaten laat het onderzoek
zien dat de invoering van statiegeld op blikjes en flesjes potentieel
een enorme impact heeft op de reductie van zwerfafval en hiermee op
de kosten die gemeenten maken om het zwerfafval op te ruimen.
Deze kostenbesparing is aanzienlijk en kan tot maximaal 90 miljoen
euro per jaar bedragen.
Bovendien kunnen de systeemkosten (bijna) geheel bekostigd worden
door niet ingeleverde verpakkingen en bonnetjes en levert uitbreiding
van het systeem de mogelijkheid het huidige statiegeldsysteem te
optimaliseren.

125

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.9

Visie Plastic Soup Foundation
Invoeren van statiegeld op kleine flesjes stopt Plastic Soup aan de
bron
Plastic Soup
Met de “ontdekking” van de Plastic Soup in de Pacific Ocean (1997),
alweer 20 jaar geleden, zette kapitein Charles Moore de Plastic Soup
wereldwijd op de kaart. De Plastic Soup Foundation pleit voor aanpak bij
de bron, te beginnen bij de plastic afval items die het meest voorkomen
in het milieu.
Flesjes dragen sterk bij aan Plastic Soup
Zoals het rapport ook aangeeft, werden in de periode (2011-2016)
gemiddeld 19 doppen aangetroffen per 100 meter Noordzeestrand (bron
RWS). Doppen staan hiermee op nr.3 van de meest aangetroffen
afvalitems die aanspoelen uit zee. Flessen worden minder vaak
aangetroffen, omdat een PET fles zonder dop zinkt naar de zeebodem.
Daar worden ze dan ook in grote aantallen aangetroffen tijdens
duikexpedities.
Effectief aanpakken afvalbron
Het rapport gaat uit van 70-90% minder flesjes in het zwerfvuil indien
statiegeld wordt ingevoerd en tot 6 miljoen plastic flesjes per jaar die niet
in de Plastic Soup belanden. De partijen die fel tegen uitbreiding van
statiegeld zijn trekken dit sterk in twijfel. Men twijfelt voornamelijk aan de
bovenkant van deze bandbreedte. Plastic Soup Foundation denkt dat
90% reductie echter zeer reëel is, of eigenlijk nog een onderschatting. Uit
eigen onderzoek (TrashHunters 2015) bleek op slechts 0,4% van de
drankverpakkingen die in de publieke ruimte werden verzameld
statiegeld te zitten. Flesjes met statiegeld dragen vrijwel niet bij aan de
Plastic Soup, flesjes zonder statiegeld doen dit massaal. Andere
onderzoeken (citizen science) van de Zwerfinator en Litterati bevestigen
dit beeld.
Kosten
In het huidige systeem, waarin veel kleine flesjes en blikjes in het
zwerfvuil belanden, maken gemeenten hoge opruimkosten. Deze kosten
worden afgewenteld op de burger. De gehele discussie in dit rapport over
de kosten en bandbreedtes valt volledig weg t.o.v. de potentiele
opruimkosten van flesjes op zee, laat staan op de oceaan.
Conclusie
Waarde toekennen aan plastic flessen werkt, dat leren eerder opgezette
systemen in het buitenland ons, maar ook het recente verbod op gratis
plastic tasjes in Nederlandse winkels.
Voor Plastic Soup Foundation is het duidelijk, het invoeren van statiegeld
op kleine plastic flesjes is een efficiënte en effectieve maatregel die een
belangrijke bron van Plastic Soup stopt aan de bron. Hiermee worden
veel milieuschade en opruimkosten voorkomen.

126

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.10

Visie Raad Nederlandse Detailhandel

De Raad Nederlandse Detailhandel (RND) is de koepelorganisatie van de nonfood detailhandel in Nederland. Met de aangesloten brancheverenigingen
vertegenwoordigt de RND het overgrote deel van de non-food detailhandel
in Nederland. Via de brancheorganisaties zijn de grootste non-food
winkelformules aangesloten.
De RND was lid van de klankbordgroep van het onderzoek naar de extra kosten
en effecten van statiegeld op blikjes en flesjes. Aan de klankbordgroep is
gevraagd gedurende het onderzoek inhoudelijk te reflecteren op aanpak,
vraagstelling en resultaten van het onderzoek. Daarnaast is het onderzoek
voorzien van een review (dhr. Carl Koopmans van SEO Economisch onderzoek).
Innameplicht blikjes en flesjes
De RND is tegenstander van het invoeren van statiegeld systeem voor blikjes
en flesjes en een verplichte inname van flesjes en blikjes voor verkooppunten
die in hoofdzaak non-food artikelen verkopen. Er moet voor een heel groot
aantal verkooppunten een groot inzamelnetwerk worden opgezet. Daar komt
bij dat de verkooppunten met een kleinere winkeloppervlakte sowieso al
woekeren met de (opslag)ruimte. Het ontbreekt ons inziens aan de
proportionaliteit van de maatregel ten opzichte van het te bereiken doel.
Reactie op onderzoek
In het onderzoek zijn acht verschillende varianten van systemen met
statiegeld onderzocht. De resultaten laten een zeer grote range zien aan
jaarlijkse extra kosten van uitbreiding van statiegeldsystemen, in alle acht de
varianten. Het verschil tussen de lage en de hoge kosteninschatting is bij alle
varianten groot.
Om de kosten en effecten te bepalen, hebben de onderzoekers van CE Delft
bepaalde keuzes gemaakt voor de uitwerking van het systeem. Dit brengt in
het onderzoek onzekerheden met zich mee. CE Delft geeft aan dat nader
onderzoek noodzakelijk is om te bepalen wat de invloed zou zijn als
bijvoorbeeld andere keuzes worden gemaakt. De onderzoekers geven in
paragraaf 8.3 opties voor mogelijk verder verdiepend onderzoek. Daarnaast
constateert ook de reviewer dat een aantal belangrijke cijfers in het rapport
niet controleerbaar zijn. De reviewer beveelt daarom nader onderzoek van
kosten en effecten aan.
De RND is van mening dat op basis van de onzekerheden, ranges en
aanbevelingen in het onderzoek van CE Delft geen beleidsbeslissing over
(statiegeld op) kleine flesjes en blikjes genomen kan worden. Aanvullend
onderzoek op de kosten en effecten is hiervoor eerst vereist.

127

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.11

Visie Recycling Netwerk

Oordeel en kanttekeningen van Recycling Netwerk
Wij zijn van mening dat de studie van een goede kwaliteit is en helder laat zien dat de
uitbreiding van statiegeld bijzonder aantrekkelijk is omdat het A) kosten bespaart, B) een
grote positieve impact heeft op het milieu, en C) past binnen een circulaire economie.
Wat betreft in de studie berekende voordelen van uitbreiding van statiegeld merken wij
op:
Kosten en inkomsten betrokken bedrijfssectoren (retail, drankenproducenten)
1. Voor de betrokken bedrijfssectoren blijkt de uitbreiding van statiegeld naar andere
drankflessen en blikjes niet te hoeven leiden tot extra kosten.130 In alle 8 de
bestudeerde scenario’s zijn de geschatte inkomsten voor de bedrijfssectoren
gemiddeld zelfs hoger dan de geschatte kosten.
2.

Door de verkoop van meer materialen van een hogere kwaliteit worden bij uitbreiding
van het statiegeldsysteem extra inkomsten gegenereerd. Daarnaast zorgen de niet
ingeleverde flessen en blikjes voor een belangrijk deel van de extra inkomsten van
het systeem (vervuiler betaalt-principe). De uitbreiding van het statiegeldsysteem
leidt verder tot een efficiënter gebruik van de inzamelstructuur.

3.

De studie schat de kosten van uitbreiding van statiegeld met voor ieder scenario een
dure variant (“hoge bandbreedte”) en een goedkopere variant (“lage bandbreedte”).
De dure variant is een optelsom van de hoogst denkbare kosten op alle
kostenposten. Daarbij gaat het deels om niet-noodzakelijke kosten voor bijvoorbeeld
dure inkten, speciale marketing en een overmaat aan inzamelmachines131. Het
verschil in kosten tussen de varianten wordt grotendeels veroorzaakt door keuzes
die de betrokken bedrijven zelf kunnen maken. De goedkopere variant geeft daarom
een veel realistischer beeld van de kosten die echt nodig zijn bij uitbreiding van
statiegeld.
De goedkopere variant “lage bandbreedte” mag daarbij niet worden gezien als een
ondergrens: het kan goed dat het systeem in Nederland met minder kosten kan
worden opgezet dan de studie aangeeft, bijvoorbeeld door te kiezen voor een
aanpak met een vergelijkbaar aantal inzamelautomaten per supermarkt als in
Duitsland gebruikelijk is.

Besparing opruiming zwerfafval
De studie schat de maximale kostenbesparing op de opruiming van het zwerfafval op 80
miljoen euro. Hierin zijn nog niet alle kosten vervat, zoals kosten die worden gemaakt
door bedrijven en de inzet van vrijwilligers. Ook gaat deze kostenraming nog voorbij aan
de bijdrage van plastic flessen aan de problematiek van de plastic soep. De besparing op
het ledigen van openbare afvalbakken wordt geschat op 3 à 10 miljoen euro.
Zwerfafval en milieu
De studie schat dat statiegeld leidt tot 70-90% minder plastic flessen en blikjes in het
zwerfafval. Dit sluit nauw aan bij de beleidsdoelstelling om de hoeveelheid plastic flesjes
in het zwerfafval met 90% te verminderen in 3 jaar tijd132. Statiegeld is het enige systeem
waarvoor is ingeschat dat het zo’n vergaand effect echt kan realiseren.
De studie geeft verder nog aan dat de recycling van plastics verbetert (vooral ook de
kwaliteit) en dat er minder aluminium verloren gaat. Daardoor draagt uitbreiding van
statiegeld bij aan de klimaatdoelstellingen met een CO2-reductie van 44-54 kton, ter
waarde van 3,5 tot 27 miljoen euro.
130

131

Wanneer er een ‘handling fee’ voor iedere ingenomen verpakking wordt afgesproken met de
producenten kunnen supermarkten en andere verkooppunten zelfs volledig gecompenseerd
worden voor alle kosten.
De kosten in de dure varianten zijn sterk afhankelijk van de inschatting van de benodigde
hoeveelheid statiegeldmachines. Die inschatting is gemodelleerd op basis van het minst efficiënt
functionerende land in Europa (Noorwegen). Aangezien Nederland een veel hogere
bevolkingsdichtheid heeft en ook veel minder kleine supermarkten heeft, is er geen reden om
aan te nemen dat de lage kostenefficiëntie in Noorwegen van toepassing zou zijn op Nederland.

132 Zie Kamerbrief Ministerie I&M d.d. 23 mei 2017; kenmerk IENM/BSK-2017/66247.

128

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.12

129

Augustus 2017

Visie Stichting Kringloop Blik

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes

H.13

Visie Stichting Retourverpakking Nederland

Stichting Retourverpakking Nederland (SRN) heeft de onderzoekers van CE Delft
voorzien van allerlei informatie ten behoeve van voorliggend rapport. Uiteindelijk
hebben de onderzoekers naar beste kunnen het rapport samengesteld. Door de
beperkte tijd, middelen en scope kent het eindrapport echter veel onzekerheden en
grote marges, en zijn de te verwachten ten minste onzeker te noemen. Als
uitvoeringsorganisatie voor het overgrote deel van de grote PET-flessen met statiegeld
in Nederland merkt SRN meer in het bijzonder het volgende op.
1. De vergelijking met buitenlandse statiegeldsystemen levert een goede eerste
inventarisatie op, maar deze kunnen geen van allen 1 op 1 worden gekopieerd
naar een Nederlandse situatie. Hiervoor is nader onderzoek nodig. De
verschillende buitenlandse systemen zijn niet voor niets allemaal anders. Talloze
factoren zijn hierbij van belang, en deze zijn van invloed op de werking, effectiviteit
en kosten van een statiegeldsysteem. Het in het rapport geschetste beeld is
derhalve slechts een ruwe eerste schets.
2. In het verlengde hiervan gaan de onderzoekers er te gemakkelijk vanuit dat het
huidige systeem van SRN voor wat betreft praktische uitvoering vrijwel
ongewijzigd blijft, op compactering van een groot deel van de verpakkingen na. Dat
zal echter niet het geval zijn. Zo zijn er fors meer partijen betrokken. Hierdoor
wordt bijvoorbeeld het transport wezenlijk anders, en zijn de huidige locaties van
tel/sorteercentra niet langer vanzelfsprekend. Ook zal de huidige werkwijze met
retourbags hoogstwaarschijnlijk fundamenteel wijzigen om de eenvoudige reden
dat de huidige werkwijze niet praktisch is in een uitgebreide situatie. Hoe de
invulling wel gestalte kan krijgen zou nader onderzocht moeten worden. Door dit
alles komen de kosten in elk geval anders uit dan nu in het rapport weergegeven.
3. Het rapport beperkt zich door de beperkte scope tot de kosten voor uitbreiding.
Hierdoor blijven totale systeemkosten achterwege. De in het rapport vermelde
kosten zullen –ten onrechte- al snel gebruikt worden als totale kosten per
verpakking. De totale kosten zullen echter anders zijn. We geven een voorbeeld:
het rapport veronderstelt dat het transport door compactering efficiënter wordt,
waardoor de additionele kosten beperkt blijven. De overige kosten (het huidige
kostenniveau) zullen echter niet gedragen worden door (de deelnemers aan) het
huidige systeem, maar naar rato worden verdeeld. Ofwel: voor kleine verpakkingen
rijden vrachtwagens, er worden kleine verpakkingen geteld, gesorteerd en
verwerkt, etc. etc. De kosten hiervan zullen ten laste komen van de
producenten/importeurs van die kleine verpakkingen. Dit laat het rapport nu
achterwege. De in het rapport vermelde kosten voor uitbreiding zullen worden
gepercipieerd als totale kosten terwijl dit slechts een deel van de kosten betreft. De
totale kosten zullen hoger uitvallen.
De discussie gaat uiteindelijk om wat de kosten (al dan niet per verpakking) van een
statiegeldsysteem voor kleine verpakkingen zijn. Het rapport geeft hier door een te
beperkte scope geen antwoord op. De uitwerking van een systeem in Nederland is
niet voldoende in kaart gebracht en de kosten zijn beperkt tot de kosten voor
uitbreiding. Dit is betreurenswaardig, omdat de conclusies uit het rapport
vermoedelijk leidend zullen zijn in verdere discussies en het zal helaas onvermijdelijk
zijn dat de in het rapport vermelde ranges aan kosten voor uitbreiding hierbij
onterecht gebruikt zullen worden als totale kosten.

130

Augustus 2017

2.L17 - Kosten en effecten van statiegeld op kleine flesjes en blikjes