Inventarisatie waarden en
beleid Nederlandse kust

als basis voor het Kustpact
14 juli 2016

Funenpark 1-D
1018 AK Amsterdam / NL
www.strootman.net
bureau@strootman.net
T. +31(0)20-419.41.69
F. +31(0)20-419.06.17

Foto voorpagina: Hollandse kustboog met IJmuiden op de achtergrond (Strootman Landschapsarchitecten)
De vuurtoren van Burgh-Haamstede (foto: Strootman Landschapsarchitecten)
2

Inventarisatie waarden en
beleid Nederlandse kust
als basis voor het Kustpact

14 juli 2016, gemaakt door:

Funenpark 1-D
1018 AK Amsterdam
Nederland
T. +31(0)20-419.41.69
bureau@strootman.net
www.strootman.net

In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Plesmanweg 1-6
Den Haag
T. +31(0)334217335
www.rijksoverheid.nl
3

De kop van Schouwen-Duiveland (foto: Strootman Landschapsarchitecten)
4

Inhoud

1
2
3
4
5
6
B

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

Ontwikkeling van de Nederlandse kust . . . . . . . . . . . . 10

Begrenzing kustgebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Kernkwaliteiten en collectieve waarden van het
kustgebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

Vigerend omgevingsbeleid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

Vervolgtraject . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84

Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88

6

1

Inleiding

Kust van Terschelling (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
7

1

Inleiding
Na het ontwerp-besluit van de minister van IenM in

De afgelopen jaren zijn er diverse bestuurlijke trajecten

december 2015 over de gewijzigde bevoegdheden voor

geweest en zijn diverse documenten opgesteld waarin

de ruimtelijke ontwikkeling van het kustfundament

de waarden van de kust met verschillende partijen zijn

ontstond maatschappelijke ongerustheid. In het

besproken en vastgelegd. Het gaat dan onder meer om

Algemeen Overleg (AO) Omgevingswet van 21

de Nationale Visie Kust (2013) in het kader van het

januari 2016 heeft de minister van Infrastructuur en

Deltaprogramma Kust als ook de diverse provinciale

Milieu aangegeven geen uitvoering te geven aan de

kustvisies.

voorgestelde wijzigingen van het Barro voor zover
deze betrekking hebben op de kust. In hetzelfde AO

Zowel de kernkwaliteiten en collectieve waarden, als

heeft de minister aangegeven dat zij in overleg zou

de montage van het vigerend omgevingsbeleid zijn

gaan met de maatschappelijke en bestuurlijke partijen

gebaseerd op bestaande onderzoeken, rapporten en

over het kustbeleid. Dit overleg heeft op 15 februari

beleidsplannen. Het gaat om plannen die op rijks- en

2016 plaatsgevonden. Toen is afgesproken dat er

provinciaal niveau zijn gemaakt, en dus een zekere mate

voor de zomer een «Kustpact» wordt opgesteld voor

van abstractie hebben. Plannen op het schaalniveau van

de kust in brede zin. “De ambitie van het Kustpact is

gemeenten en waterschappen zijn niet meegenomen

om te komen tot gezamenlijke waarden ten aanzien

in deze inventarisatie. Het geheel is te beschouwen als

van de toekomstige ontwikkelingen van de kust. Het

de status quo, op basis waarvan kan worden bepaald

Kustpact is niet het eindpunt, maar het vertrekpunt om

of er belangrijke omissies zijn waarvoor aanpassing/

te komen tot een visie op basis van gedeelde waarden.

aanscherping of toevoeging nodig is. De waarden

Deze visie vormt de basis voor de verdere plannen van

zijn in beeld gebracht op een regionale en nationale

de betrokken partijen. Draagvlak en zorgvuldigheid

schaal. Op een lokale schaal kunnen ook andere dan de

zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.” (brief van de

aangegeven waarden een rol spelen.

minister, 15 februari 2016)
Om het geheel in perspectief te plaatsen is in hoofdstuk
Om in het pact de juiste afspraken vast te leggen

2 een bondige beschouwing opgenomen over de

wil het ministerie van IenM beschikken over een

ontwikkeling van de Nederlandse kust.

aantal inhoudelijke bouwstenen, die als afzonderlijke
hoofdstukken zijn opgenomen in dit rapport:

In de bijlage zijn overzichten opgenomen van het

Hoofdstuk 3: Een beargumenteerde begrenzing van het

bronmateriaal dat is gebruikt.

gebied dat met kust kan worden aangeduid, in het besef
dat Nederland drie verschillende kustsystemen rijk is en
mede in het licht van de aanleiding tot het Kustpact.
Hoofdstuk 4: Een cartografische en uitgeschreven
analyse van de kernkwaliteiten en collectieve waarden
van het kustgebied. Het gaat om de integrale waarden.
De Nationale Visie Kust heeft de integrale aanpak ook
als uitgangspunt.
Hoofdstuk 5: Een cartografische ‘montage’ van het
vigerende omgevingsbeleid voor de kust en een analyse
van het beeld dat daaruit voortvloeit.

8

Kustfundament

Kustfundament: de zone van de doorlopende -20 m dieptelijn in zee tot en met de binnenduinrand (Bron: Rijkswaterstaat)
9

10

2

Ontwikkeling van
de Nederlandse
kust

Strand bij Burgh Haamstede (foto: Strootman Landschapsarchitecten)

11

2

Ontwikkeling van de kust
Water, wind, zand, mens: de vorming van
de Nederlandse kust
De Nederlandse kust is duizenden jaren lang door
natuurkrachten gevormd. In het door wind en water
gedreven proces van afwisselend sedimentatie en erosie
greep de mens pas vanaf de Middeleeuwen actief en
structureel in. Sindsdien probeerde hij de kust naar
zijn hand te zetten en het zeewater buiten de deur
te houden, vooral door dijken aan te leggen en de
duinen als zeewering te beheren. Toch bleef de kust
op veel plaatsen afslaan en trok de kustlijn zich terug.
Inmiddels wordt in het kustbeheer gezocht naar een
evenwicht, waarin zowel natuurlijke kustvormende
krachten een rol spelen als ’harde’ zeeweringen.
De kust is ruimtelijk opgebouwd uit verschillende
componenten: enerzijds de duinen, anderzijds de
’kunstwerken’: dijken, dammen, sluizen. De duinen aan
de kust van Zeeland, Zuid- en Noord-Holland en op de
Waddeneilanden manifesteren zich als een min of meer
natuurlijk, onbewoond en geaccidenteerd landschap.
De dijken langs met name de Friese en Groningse kust
begrenzen een open, vlak en bewoond agrarisch gebied.

Van de laatste ijstijd tot het begin van de
jaartelling
Het huidige Nederlandse kustlandschap, van CadzandBad in het zuidwesten tot Nieuw-Statenzijl in het
noordoosten, kent een lange ontwikkelingsgeschiedenis.
De wording begon na de laatste ijstijd, zo’n 10.000 jaar
geleden. Zeespiegelrijzing, sedimentatie en erosie waren
gedurende een lange periode de vormende krachten in
het gebied.
Tot ongeveer 6.500 jaar geleden steeg de zeespiegel
door het smelten van het landijs dat in de ijstijd was
gevormd. De Noordzee ontstond in een laagvlakte,
die in tweeën werd gedeeld door een landbrug
tussen Engeland en Nederland. Nadat de zee deze
landbrug had opgeruimd en de Noordzee ongeveer
zijn huidige vorm had gekregen, kwam grootschalig
zandtransport langs de kust op gang, onder invloed van
de getijdenbeweging. Deze zandmigratie, de ’kustdrift’,
volgde langs de Zeeuwse, Zuid-Hollandse en NoordHollandse kustlijn een noordelijke richting. Langs de
12

Noord-Nederlandse kust was de kustdrift oostelijk
gericht.
Na verloop van tijd leidde de kustdrift tot de vorming
van strandwallen. Deze langgerekte zandbanken
van enkele honderden meters tot enkele kilometers
breed werden gevormd ter hoogte van de huidige
West-Nederlands kuststrook, in de periode van 5000
tot enkele eeuwen voor Christus. De noord-zuid
gesitueerde strandwallen ontstonden in min of meer
parallelle series naast elkaar, met daar tussen lagere
strandvlaktes. De zee bouwde de kust uit in westelijke
richting; de meest westelijke reeksen strandwallen
werden gevormd ten westen van de huidige kustlijn.
Op de strandwallen ontwikkelden zich de oude
duinen, met een maximale hoogte van zo’n tien meter.
Deze duinen belemmerden de afwatering van het
achterliggende gebied naar zee. Achter de kust vernatte
en verzoette daardoor het milieu, en kwam op grote
schaal veenvorming op gang, op basis van afgestorven
plantendelen.
De veenvorming duurde enkele duizenden jaren en
resulteerde aan het begin van de jaartelling in Zuidwesten West-Nederland in een uitgestrekt veenlandschap
achter de kust. In Noord-Nederland ontstonden
parallelle reeksen kwelderwallen, vergelijkbaar met
de strandwallen, maar opgebouwd uit veel meer klei
en veel minder zand. De kwelderwallen lagen op een
halve tot anderhalve meter boven NAP, ongeveer
een meter hoger dan de tussenliggende gebieden,
de kwelderbekkens. Ook achter de kwelderwallen
groeide een veenlandschap aan [kwelder: NoordNederlands voor schor].In deze periode lag de
kustlijn westelijker en noordelijker dan nu. De kust
was grotendeels gesloten, op slechts enkele plaatsen
onderbroken door riviermondingen en zeegaten. De
Zuid-Hollandse en de Zeeuwse eilanden bestonden
nog niet; de Waddeneilanden waren verbonden met het
vasteland. De kwelderwallen werden onderbroken door
getijdebekkens, zoals de Middelzee en de Marneslenk.

Dynamische eeuwen
Zo’n 2000 jaar geleden nam als gevolg van
klimaatverandering de zee-activiteit sterk toe. De
uitbouw van de kust sloeg daardoor om in kustafslag.

5500 v. Chr.

2750 v. Chr.

1500 v. Chr.

100 n. Chr.

1500 n. Chr.

2000 n. Chr.

Paleogeografische ontwikkeling van Nederland (bron: www.archeologieinnederland.nl)

In de eerste eeuwen na het begin van de jaartelling

Op de Waddeneilanden hielden de kernen van de oude

veranderde het kustgebied ingrijpend. De kustlijn

duinen stand, op Texel resteerde een (in de ijstijden al

verschoof door erosie van strandwallen en het

gevormde) keileembult, die de kern van het ontstane

doorbreken van de oude duinen naar het oosten. Ten

eiland vormde.

noorden van Alkmaar spoelden de strandwallen en

Oude zeegaten en riviermondingen, zoals het Oer-IJ

oude duinen vrijwel helemaal weg, het veenlandschap

bij Castricum, slibden dicht en nieuwe ontstonden.

werd een wadvlakte met Callantsoog en Huisduinen als

Deze drongen ver het achterland in en sloegen grote

overblijvende eilandjes. Op Schouwen bleef een slechts

stukken van het veenlandschap weg. In Zuidwest-

een restant van de strandwal met oude duinen over.

Nederland ontstond een landschap van slikken (door
13

2
de zee gevormde, regelmatig overstroomde gronden),

Jonge duinen en verstuiving

schorren (idem, maar begroeid en zelden overstroomd), Er verdwenen niet alleen duinen, er ontstonden tussen
zeearmen en geulen. Door sedimentatie werd een nieuw ongeveer 1000 en 1800 ook nieuwe, de zogenoemde
zeekleilandschap gevormd.

In vrijwel het gehele strandwallengebied, van Schouwen
tot en met Texel, werd vanaf de late Steentijd (2850
- 2000 voor Chr.) gewoond (Vlaardingen cultuur).
Door de veranderingen in het landschap werden deze
gebieden soms echter weer verlaten. Onder andere
de bewoningscentra in het zuidwestelijk kustgebied
werden getroffen: zo verdwenen bij Domburg en
Colijnsplaat door kustafslag Romeinse (Nehalennia)
tempels in zee.

jonge duinen. Deze konden gedeeltelijk op de (restanten
van de) oude duinen ontstaan doordat de zee grote
hoeveelheden zand aanvoerde. Kenmerkend voor
de jonge duinen is het sterk wisselende reliëf, met
plaatselijk een grote hoogte, tot 30 à 50 meter. Ook zijn
ze kalkrijker dan de oude duinen. Van de oude duinen
is aan de oppervlakte weinig overgebleven, al zijn op
enkele locaties wel nog wel resten aanwezig, onder meer
op Walcheren en Schouwen.

Bij de vorming van de jonge duinen woei het zand
Ook de kwelderwallen in Friesland en Groningen, vanaf bij de overheersende westenwinden vanaf het strand
de 5e eeuw voor Christus hoog en droog genoeg om te
het duingebied in. Daardoor breidden de duinen
kunnen worden bewoond, raakten gedeeltelijk ontvolkt.
De westelijke Waddenzee en de Zuiderzee ontstonden
door afslag van enorme oppervlakten veen. De
Waddeneilanden bleven als restanten ’oud’ land langs
de eerdere kustlijn over; het vasteland van Groningen
en Friesland kreeg een nieuwe, zuidelijker kustlijn.
Ook hier vond op grote schaal sedimentatie van
zeeklei plaats. De hieruit ontstane kweldergebieden
in Friesland, langs de Middelzee, werden in de 12e
eeuw bedijkt. Dat gebeurde ook in Groningen. Een
groot deel van het kustgebied was al omstreeks 1200
door zeewerende dijken beschermd. Dat daarmee de
wateroverlast niet was afgelopen laat het Dollardgebied
zien: de Dollard is pas in de late Middeleeuwen
gevormd door stormvloeden en overstromingen van
bestaand land. De oostelijke Dollardboezem ontstond
in de eerste helft van de 15e eeuw. Al in 1454 bouwden
de inwoners van het gebied een nooddijk van de
Punt van Reide tot aan Finsterwolde. De westelijke
Dollardboezem is vermoedelijk na 1460 ontstaan. De
zeearm bereikte zijn grootste oppervlakte rond 1520.
In de Middeleeuwen zijn door kustafslag veel dorpen in
zee verdwenen. West-Vlieland verdween bijvoorbeeld
geheel in zee en het dorp Egmond brokkelde aan
de zeekant af, om aan de landkant weer te worden
aangebouwd. In Zeeland werden vanaf de 15e eeuw de
kustplaatsen ernstig bedreigd en vele verdwenen in de
golven.
14

zich op veel plekken landinwaarts uit. De breedte
van de duinstrook is zeer wisselend: van minder dan
honderd meter, zoals bij Ter Heijde in Zuid-Holland en
plaatselijk op Walcheren, tot vier kilometer breed, zoals
bij Bergen en Schoorl. Bij de smalste delen gaat het
vaak in aanzet om een zand- of stuifdijk, die vanaf het
begin van de 17e eeuw werden aangelegd op een plek
waar de natuurlijke duinen ernstig waren verzwakt. De
verschillen in breedte zijn enerzijds veroorzaakt door
de erosie (afslag) aan de zeekant en anderzijds door
de hoeveelheid zand die bij westenwind landinwaarts
ging verstuiven. Deze verhouding kon per locatie
verschillend zijn, mede onder invloed van plaatselijke
stromingen en de mate waarin zand voor de kust lag.
De ’wandelende’ duinen vormden een bedreiging voor
kustdorpen, die door het oprukkend zand werden
’verstikt’. Voorbeelden van overstoven nederzettingen
zijn Seven Huijsen en Drie Huijsen bij Bergen. Zij
kwamen voor op de kaart van Joan Blaeu uit 1660, maar
zijn later verdwenen.
Veel recenter hebben ruimtelijke ingrepen geleid tot
plaatselijke zeewaartse kustuitbreiding. Na aanleg van
de Deltawerken begon een proces van aanzanding tegen
de afsluitdammen. Door verlenging van de zuidpier
in IJmuiden, in de jaren zestig van de 20e eeuw, begon
daar sedimentatie op gang te komen en schoof het
strand een kilometer zeewaarts op. Ook de aanleg van
het haven- en industrieterrein van Maasvlakte 1 heeft

een zeewaartse uitbreiding van de kustlijn van circa

zijn verplaatst in oostelijke richting onder invloed van

vijf kilometer tot gevolg gehad. Met Maasvlakte 2 is de

de overheersende westenwinden en de oostwaartse

kustlijn nog een paar kilometer verder opgeschoven.

richting van de getijstroom.
De Nederlandse kust is een samenhangend systeem

De afslagkust tot in de 21e eeuw

waarbij het kustsysteem voortdurend zoekt naar een

Vanaf de Middeleeuwen hebben de bewoners van de

balans tussen sedimentatie en erosie op zowel de

kustgebieden geprobeerd het morfologische proces van

lange als korte tijdschaal. Aan de ene kant is de mens

kustafslag tegen te gaan, in hoofdzaak door de duinen te voortdurend bezig om de voor hem nadelige gevolgen
beheren als zeewering en door dijken aan te leggen.

van dat systeem (erosie) tegen te gaan, aan de andere

Op sommige plaatsen heeft het vastleggen succes gehad, kant heeft de mens in de afgelopen eeuw de balans in
elders niet of veel minder. De kust is voor de hele

het systeem ook behoorlijk beïnvloed. De verkorting

periode vanaf het begin van de jaartelling te typeren

van de kustlijn door grootschalige werken als de

als een ‘afslagkust’, met een gemiddelde jaarlijkse

Afsluitdijk en de Deltawerken in de Zuidwestelijke

verschuiving landinwaarts van 0.5 - 1.5m. De kustlijn

Delta hebben, naast het versterken van de veiligheid,

ligt nu vrijwel overal meer oostelijk dan rond het jaar

ook grote invloed gehad op het natuurlijke evenwicht

800. Van aangroei direct aan de kust was veel minder

in het systeem. Zowel de grote ‘zandhonger’ van de

sprake, maar dit gebeurde wel relatief grootschalig aan

Waddenzee en de Oosterschelde, de aanwezigheid van

de kust van Noord-Nederland, langs de Waddenzee,

een diepe erosiegeul voor de kust van Den Helder, als

de Middelzee en de Dollard. In Zuidwest-Nederland

de versterkte erosie in de Westerschelde, zijn directe

groeide het land niet direct aan de Noordzeekust,

gevolgen van de Afsluitdijk en de Deltawerken.

maar langs de Ooster- en Westerschelde, waar luwere
omstandigheden waren. Bij de Waddeneilanden zijn

In de menselijke beheersing van het natuurlijk

zowel aanwas als afslag duidelijk te zien. De eilanden

systeem, en daarin vooral het tegengaan van erosie,

afslagkust

Hondsbossche zeewering
[ 1880]

Deltawerken
[ 1966]

AFSLAGKUST

STARRE KUST

DYNAMISCHE KUST

grootschalige maatregelen, kustlijnverkorting

vasthouden BKL, 1990

dynamisch kustbeheer

basiskustlijn
[ 1990]

zwakke schakels
[ 2003-2015]

zwakke schakels
[2003-2015]

dynamisch kustbeheer
[ 1995]

De Kerf
[ 1997]

De ontwikkeling van de Nederlandse kust (bronnen: Atelier Kustkwaliteit/ Masterplan Kust en Erfgoed)

zandmotor
[ 2011]

15

2

is de vaststelling van de Basiskustlijn in 1990 een

moet gaan meegroeien met de stijgende zeespiegel.

belangrijke mijlpaal. In dat jaar stelde de minister van

Grote hoeveelheden zand worden daartoe opgespoten

Verkeer en Waterstaat de kustlijn vast, die voor de

voor de kust in zee en op het strand. Wind en water,

toekomst in stand diende te worden gehouden. Om dat

natuurkrachten dus, moeten het zand verspreiden

voor elkaar te krijgen, moest - om de continue afslag

waardoor het kustfundament hoger komt te liggen.

te compenseren - bij delen van de kust regelmatig

Illustratief voor het veranderende denken is de

zandsuppletie, ofwel zandopspuiting, op het strand

Zandmotor, een in 2011 opgespoten, haakvormig

en de aangrenzende onderwateroevers plaatsvinden.

schiereiland voor de kust van Ter Heijde. Hiermee

Deze maatregelen waren, net als het aanleggen van

onderzoeken Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-

dammen en dijken en het vastleggen van de duinen,

Holland of en hoe wind en water het zand verspreiden.

bedoeld om de kustlijn te fixeren en op die manier het

Het schiereiland steekt één kilometer ver in zee en

achterliggende land tegen de zee te verdedigen. Deze

is aan het strand twee kilometer breed. Het zand

technische innovaties en de kijk op de maakbaarheid

is tien kilometer ver uit de kust uit zee vandaan

van het Nederlands landschap hebben tot de huidige

gehaald. Inmiddels blijkt dat de Zandmotor aan de

kustvorming geleid. Het is ook een ode aan de

verwachtingen voldoet: ruim 2,5 miljoen kubieke meter

ingenieurskunst. De Nederlandse kennis op dit gebied

is sinds 2011 door wind en golven verplaatst langs de

wordt internationaal gewaardeerd.

kustlijn.

In de jaren na 1990 veranderde het denken over de

16

manier waarop zandsuppletie moest plaatsvinden:

In 2013 is de Nationale Visie Kust vastgesteld, die

van strijd tegen de natuur naar het benutten van de

het kompas is voor het veilig houden van Nederland

natuurkrachten. Er ontstonden ideeën om natuurlijke

tegen overstromingen vanuit zee, het omgaan met

processen in te zetten die tot nieuwe kustvorming

onzekerheden en een verantwoorde benutting van

zouden leiden. In die lijn, richt het beheer van de

de smalle, langgerekte kuststrook die zoveel functies

Nederlandse kust zich sinds 2001 op het onderhouden

herbergt. De in het Deltaprogramma vastgestelde

van het kustfundament, ’het gehele zandgebied, nat

toekomstige opgave voor kustveiligheid is dat beheer

én droog, dat als geheel van belang is als drager van

en onderhoud moet worden gecontinueerd en

functies in het kustgebied’ (Nota Ruimte, 2006). De

geïntensiveerd en dat de keringen de veiligheid van

zeewaartse grens van het kustfundament bestaat uit

het achterland kunnen blijven beschermen volgens

de doorgaande NAP -20 meter lijn. Aan de landzijde

de geldende normen. Daarnaast zijn er (afhankelijk

omvat het kustfundament alle duingebieden met alle

van het deltascenario) toekomstige aandachtslocaties

daarop gelegen harde zeeweringen. Het kustfundament

voor veiligheid. Voor de lange termijn lijkt het

Het strand van Ameland na de zandsuppletie eind 2015 (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

waarschijnlijk dat beheer en onderhoud in de vorm

om te anticiperen op mogelijke ontwikkelingen,

van zandsuppletie en meegroeiconcepten volstaan om

zodat toekomstige generaties voldoende ruimte

areaalverlies te voorkomen, bescherming te bieden

behouden om deze aan te passen aan de dan

tegen zeespiegelstijging en gebruiksfuncties in stand

geldende eisen en wensen;

te houden. Ook biedt dat de gelegenheid om nog meer

2.

het principe van basiszekerheid: de functies in

te gaan begrijpen van de werking van het systeem,

de kust moeten een basiszekerheid behouden

door relevante veranderingen in het kustsysteem goed

om zich te kunnen handhaven en om te kunnen

te monitoren, nieuwe kennis op te doen en te blijven

investeren. Dit biedt de nodige stabiliteit,

innoveren met het oog op slim en effectief kustbeheer.

zekerheid en duidelijkheid zodat burgers en

Het algemene beeld is dat behoud van kwaliteiten en

ondernemers weten waar ze rekening mee mogen

ontwikkeling van de kust vragen om een integrale
aanpak van waterveiligheid, aantrekkelijkheid en de

en moeten houden;
3.

het principe van natuurlijke dynamiek: werken

economie. Daarbij dient steeds rekening gehouden

voor en met natuurlijke processen. Dit principe

te worden met de bestaande functies en waarden

onderstreept het belang van de dynamiek van

per gebied. In de Nationale Visie Kust is gezocht

natuurlijke systemen, als doel (de intrinsieke

naar ontwikkellocaties als aangrijpingspunten

natuurkwaliteit van de kust) en als middel voor

voor de verdere ontwikkeling en het behoud van
de gouden rand van Nederland. Dat betekent

kustontwikkeling;
4.

het principe van ruimtelijke kwaliteit:

geen blauwdrukplanning, maar flexibiliteit. Geen

kernkwaliteiten benoemen en bewaken,

afwenteling van lasten naar toekomstige generaties,

veiligheidsmaatregelen zo goed mogelijk inpassen

andere gebieden of andere sectoren, maar solidariteit in

en nieuwe kwaliteiten toekomstbestendig

de verdeling van lusten en lasten. Geen achteruitgang

ontwikkelen;

van kwaliteit, maar duurzaamheid in het meebewegen

5.

het financieringsprincipe: partijen moeten

en weerstand bieden. Deze basiswaarden zijn vanuit

bijdragen in de kosten van het realiseren van

het motto ‘zacht waar het kan, hard waar het moet’

andere maatschappelijke wensen en behoeften

uitgewerkt in vijf ontwikkelprincipes voor integrale

dan voor veiligheid (zoals voor wonen, werken,

kustontwikkeling. Het gaat om:

recreëren, natuur, landschap) naar de mate van het

1.

het meegroeiprincipe: de kering en de functies

profijt dat elke partij heeft van die voorzieningen

moeten met een optimale kostenbatenverhouding

en de vervulling van haar maatschappelijke taak

kunnen meegroeien met de zeespiegelstijging en

(Nationale Visie Kust, 2013, ministerie van IenM).

klimaatverandering. Dit principe is erop gericht

17

18

3

Begrenzing
kustgebied

Castricum aan Zee (foto: Strootman Landschapsarchitecten)

19

3

Begrenzing kustgebied
Als begrenzing van het kustgebied hanteert deze

voormalige Zuiderzeekust. Voor de Zuidwestelijke

inventarisatie ‘het kustfundament van de Nederlandse

delta en de voormalige Zuiderzeekust is de

kust’: dat is de zone van de doorlopende -20 m

cultuurhistorische inventarisatie echter niet compleet,

dieptelijn in zee tot en met de binnenduinrand (zie

omdat deze gebieden buiten het masterplan Kust en

de kaart hiernaast). Het gaat daarbij om de gehele

erfgoed vallen. Hierdoor zou er een onevenwichtig

zandige kustlijn, dus ook die van de Waddeneilanden

kaartbeeld ontstaan; binnen de korte tijd die

(aan alle zijden) en de aan zee grenzende delen van

beschikbaar is voor het maken van deze inventarisatie

Zeeland, inclusief de harde keringen, zoals deze

is het niet mogelijk om de ontbrekende gegevens

ook wordt gehanteerd in de Nationale Visie Kust

op cultuurhistorisch vlak aan te vullen. Mocht

(2013, Deltaprogramma, ministerie van IenM).

worden besloten dat de Zuidwestelijke delta, en/of de

De Zuidwestelijke delta en de Waddenzee zijn

voormalige Zuiderzeekust onderdeel worden van het

geen onderdeel van deze inventarisatie. Groningen

Kustpact, dan kunnen deze ontbrekende gegevens in

maakt deel uit van deze inventarisatie, waar het

een later stadium alsnog worden aangevuld.

kustfundament in de provincie Groningen ligt.
Deze Inventarisatie van kernkwaliteiten en collectieve
Naast het kustfundament ligt de geografische focus op

waarden, en het vigerend omgevingsbeleid, bouwt

de kustzone. Dat gebied is minder scherp af te bakenen

voort op bestaande stukken. Een belangrijke basis voor

dan het kustfundament. Het betreft de strook op land

dit rapport wordt gevormd door:

en in zee, waar het ruimtegebruik, de economie en de

•

Het ‘Masterplan Kust en Erfgoed’, dat in 2014

ecologie rechtstreeks onder invloed staan van de zee.

is gemaakt opdracht van de Rijksdienst voor

In administratief opzicht wordt de kustzone gevormd

het Cultureel Erfgoed en de vijf kustprovincies

door de kustgemeenten.

(Strootman Landschapsarchitecten, Beek &
Kooiman, Dorine van Hoogstraten en Royal

In de derde plaats is er een wederkerige samenhang

HaskoningDHV. Het masterplan Kust en

tussen kustzone en het achterland. Die is vrijwel niet

Erfgoed richt zich in belangrijke mate op het

geografisch af te bakenen. Het betreft de grotere

Deltaprogramma.

regionale verbanden en netwerken waar de kustzone

•

‘De ruimtelijke identiteit van de Nederlandse

functioneel deel van uitmaakt, en die met name

kust’, dat in 2010 is gemaakt in opdracht van

economisch en ecologisch van karakter zijn.

de ministeries van V&W en VROM (Bureau
Overland, Strootman Landschapsarchitecten, RCE

Vanuit het oogpunt van kwaliteiten van de Nederlandse
•

‘Nationale Visie Kust’ 2013, ministerie van IenM

gaat, ligt een inventarisatie van kernkwaliteiten en

•

Provinciale Ruimtelijke visies van de provincies

collectieve waarden, en het vigerend omgevingsbeleid

Zeeland, Zuid Holland, Noord Holland, Friesland

van de complete Nederlandse kust voor de hand,

en Groningen

inclusief de Zuidwestelijke delta en wellicht ook de

20

en Muilwijk Landschap Advies).

kust in bredere zin, waar het in het Kustpact over

De begrenzing van het plangebied met de drie deelgebieden
21

3
Drie deelgebieden
In het kustgebied onderscheiden we, van noord naar

De kustzone van de Zuidwestelijke Delta wordt

zuid, de volgende deelgebieden:

gekenmerkt door de afwisseling tussen de zeearmen

Waddenkust

strand. In dit deel van de kust zijn zee en land direct

De waddenkust bestaat uit een zachte zandige kustlijn
van de Waddeneilanden met de Noordzee aan de
ene kant, en – na de afsluiting van de Zuiderzee - de
Waddenzee als ondiepe dynamische binnenzee met
de harde kustlijn van Groningen en Friesland aan de
andere kant. De Waddenzee heeft een grote ecologische
en culturele waarde, die is vastgelegd in de Unescostatus ervan.
Hollandse kust
Een kust in een lange lijn, vol afwisseling van rust en
reuring, in samenhang met de kamstructuur
van de wegen achter de kust, die de haakse
verbindingen naar de kust vormen. Hier hebben
recreatie en waterwinning het huidige gebruik van de
kust bepaald. Langs de Hollandse kust is er een sterke
toeristische en recreatieve binding met de Randstad in
het binnenland.

22

Estuariumkust/Zuidwestelijke delta

met hun Deltawerken en de eilanden met duinen en
aan elkaar gekoppeld. Het verhaal van de voortdurende
strijd tegen het water is hier nog steeds goed voelbaar.
In de estuariumkust/Zuidwestelijke delta bestaat
een sterke toeristische en recreatieve binding met de
Vlaamse ruit.

Schiermonnikoog (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

23

24

4

Kernkwaliteiten
en collectieve
waarden van het
kustgebied

Duingebied nabij Oostkapelle (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

25

4

Kernkwaliteiten en collectieve
waarden van het kustgebied
De Nederlandse kust is prachtig en uniek, ook in

Nederlandse kust- en duingebied beslaat zo’n 40.000

internationaal opzicht, door zijn ontstaansgeschiedenis,

hectare, ongeveer 1% van het totale Nederlandse

de erosie, de sedimentatie, de golven en de wind, en de

grondgebied. Een groot deel daarvan ligt dicht tegen de

manier waarop de Nederlanders daar in de loop van

dichtbebouwde Randstad aan.

de eeuwen mee om zijn gegaan. De Nederlandse kust

De Nederlandse zandkust is voor alles een dynamische

maakt deel uit van de zandige Noordzeekust die zich

kust. Getijdenstromingen, erosie en zandafzettingen

uitstrekt van Cap Blanc Nez in Frankrijk tot de kop van

hebben de Nederlandse kustlijn gevormd, mede door

Noord Jutland in Denemarken. De zee, met langs de

de ligging aan de monding van enkele grote Europese

kust trekkende stromingen en zandtransporten, maakt

rivieren. Niet alleen de opbouw en ligging van de

de Nederlandse kust tot een eenheid: één systeem.

kustlijn zelf, maar ook die van het achterland en het

De Nederlandse zandige kust is in Europees opzicht

grondgebruik dat daar in de loop van de eeuwen

een uniek kustgebied met bijzondere landschappelijke

is ontstaan, is alleen te begrijpen vanuit de deze

en ecologische waarden. Van de meer dan 15.000 km

kustdynamiek. Steden liggen op strandwallen of langs

kust in West-Europa bestaat ongeveer 3.000 km uit

vroegere riviermondingen. Op de plek van vroegere

duinen. Daarvan ligt zo’n 10% in Nederland.

inbraken en zeearmen liggen, vaak achter een smalle

Onze kust is een van de meest kenmerkende, grote en

duinenrij of een dam, zeekleigronden met akker- en

gave ruimtelijke structuren die Nederland rijk is. Het

tuinbouwgebieden.

Noord Jutland

Cap Blanc Nez

26

Zandige Noordzeekust van Cap Blanc Nez tot de kop van Noord Jutland
(bron: ministerie van VROM, 2001)

Kernkwaliteiten
volgens provincies

Friesland: Hoofdlandschapstypen
Friesland: Hoofdlandschapstypen
Friesland: Hoofdlandschapstypen

Friesland: Hoofdlandschapstypen
Landschapstypen

Landschapstypen
Elementen die kenmerkend zijn i
buitendijks
land/zomerpolders
Elementen die kenmerkendElementen
zijn in de structuur
van het
landschapstype
Landschapstypen
die kenmerkend
zijn in de structuur van het landschap
jonge zeepolders
dijken
buitendijks land/zomerpolders
dijken
buitendijks land/zomerpolders
dijken
buitendijks land/zomerpolders
platen en slikken
bos
jonge zeepolders
bos
jonge zeepolders
bosstrand en zandplaten
jonge zeepolders
lineaire beplantingsstru
platen en slikken
lineaire
beplantingsstructuren
platen en slikken
lineaire beplantingsstructuren
platen en slikken
duinen
verkavelingsrichting
strand en zandplaten
verkavelingsrichting
strand en zandplaten
verkavelingsrichting
strand en zandplaten
binnenduinrand
kliffen
duinen
kliffen
duinen
kliffen
duinen
droogmakerijen
stuifdijken
binnenduinrand
stuifdijken
binnenduinrand
stuifdijken
binnenduinrand
buitendijksland/kwelders
0-meterlijn
droogmakerijen
0-meterlijn
droogmakerijen
0-meterlijn
droogmakerijen
aandijkingen
beken
buitendijksland/kwelders
beken
buitendijksland/kwelders buitendijksland/kwelders
beken
eilandpolders; jonge zeepolders
natuurlijke waterlopen
aandijkingen natuurlijke waterlopen
aandijkingen
natuurlijke waterlopen
aandijkingen
Friese esstructuren (Am
eilandpolders;Friese
jonge esstructuren
zeepolders (Ameland) kleiterpenlandschap
eilandpolders; jonge zeepolders
Friese
esstructuren (Ameland)
eilandpolders; jonge zeepolders
kweldervlakte
terpen
kleiterpenlandschap
terpen
kleiterpenlandschap
terpen
kleiterpenlandschap
Middelzeepolder; oude zeepolders
verspreide groen-/boer
kweldervlakte verspreide groen-/boerderijerven
kweldervlakte
verspreide
groen-/boerderijerven
kweldervlakte
kwelderwal
vaarten/kanalen
Middelzeepolder;
oude zeepolders
vaarten/kanalen
Middelzeepolder; oude zeepolders
vaarten/kanalen
Middelzeepolder; oude zeepolders
wegen
kwelderwal wegen
Nederzettingsstructuren
kwelderwal
wegen
kwelderwal
openbare ruimte
bebouwing
(grote
kernen
en
steden)
openbare
ruimte
Nederzettingsstructuren
openbare ruimte
Nederzettingsstructuren Nederzettingsstructuren
dijken
onregelmatig geordende bebouwingsstructuren
dijken
bebouwing (grote
kernen en steden)
dijken
bebouwing (grote kernen enbebouwing
steden) (grote kernen en steden)
meren en meertjes
meren en meertjes
lineaire
bebouwingsstructuren
onregelmatig
geordende
bebouwingsstructuren
meren
en
meertjes
onregelmatig geordende bebouwingsstructuren
onregelmatig geordende bebouwingsstructuren
Friesland: Hoofdlandschapstypen
geconcentreerde bebouwingsstructuren
lineaire
bebouwingsstructuren
lineaire bebouwingsstructuren
lineaire bebouwingsstructuren
geconcentreerde bebouwingsstructuren
Landschapstypen
Elementen die kenmerkend zijn in de structuur van het landsch
geconcentreerde bebouwingsstructuren
geconcentreerde bebouwingsstructuren
Noord-Holland: behoud en ontwikkeling
dijken
buitendijks land/zomerpolders
cultuurlandschappen
Noord-Holland: behoud en ontwikkeling
Noord-Holland: behoud enNoord-Holland:
ontwikkeling behoud
bos
jongeen
zeepolders
ontwikkeling
cultuurlandschappen
Zuiderzeeplaats
cultuurlandschappen
cultuurlandschappen
lineaire beplantingsstructuren
platen en slikken
Zuiderzeeplaats
Stelling van Den Helder
Zuiderzeeplaats
verkavelingsrichting
strand en zandplaten
Zuiderzeeplaats
Stelling van Den Helder
Stellingforten
kliffen
duinen
Stelling van Den Helder
Stelling van Den Helder
stuifdijken
binnenduinrand
Stellingforten
Stelling van Amsterdam
Stellingforten
Stellingforten
0-meterlijn
droogmakerijen
Stelling van Amsterdam
Linieforten
Stelling van Amsterdam
beken
buitendijksland/kwelders
Stelling
van Amsterdam
Linieforten
Afsluitdijk waterlopen
Linieforten
natuurlijke
aandijkingen
Linieforten
Hondsbossche
en (Ameland)
Afsluitdijk
Friese
esstructuren
eilandpolders; jonge zeepolders
Afsluitdijk
Afsluitdijk
Pettemer zeewering
Hondsbossche
en
terpen
kleiterpenlandschap
Hondsbossche en
Aardkundig monument
Hondsbossche en
Pettemer zeewering
Pettemer zeewering
verspreide groen-/boerderijerven
kweldervlakte
Pettemer
zeewering
Aardkundig monument
Aardkundig waardevol gebied
Aardkundig monument
vaarten/kanalen
Middelzeepolder;
oude zeepolders
Aardkundig
monument
Aardkundig waardevol gebied
Jonge duinlandschap
Aardkundig waardevol gebied
wegen
kwelderwal
Aardkundig
waardevol gebied
Strandwallenen
Jonge duinlandschap
openbare
ruimte
Jonge duinlandschap Nederzettingsstructuren
Jonge duinlandschap
vlaktenlandschap
dijken
Strandwallen- en
Strandwallen- en
bebouwing
(grote
kernen
en
steden)
Aandijkingenlandschap
Strandwallen- en
vlaktenlandschap
meren en meertjes
vlaktenlandschap
vlaktenlandschap
onregelmatig geordende bebouwingsstructuren
Aandijkingenlandschap
Droogmakerijenlandschap
Aandijkingenlandschap
Aandijkingenlandschap
lineaire bebouwingsstructuren
Droogmakerijenlandschap
Oude zeekleilandschap
Droogmakerijenlandschap Droogmakerijenlandschap
geconcentreerde bebouwingsstructuren
Oude zeekleilandschap
Structuurlijnen
Oude zeekleilandschap
Oude zeekleilandschap
Structuurlijnen
behoud en ontwikkeling
StructuurlijnenNoord-Holland:
Structuurlijnen
cultuurlandschappen
Zuid-Holland: Laag van de cultuur- en natuurlandschappen
Landschapstypen

Zuid-Holland: Laag van de cultuur- en natuurlandschappen Duinlandschap
Zuiderzeeplaats
Zuid-Holland: Laag van deZuid-Holland:
cultuur- en natuurlandschappen
Laag van de cultuur- en natuurlandschappen
Duinlandschap
Stelling van Den Helder
Bollenlandschap
Duinlandschap
Duinlandschap
Bollenlandschap
Stellingforten
Landgoederenlandschap
Bollenlandschap
Bollenlandschap
Landgoederenlandschap
Stelling van Amsterdam
Plassen
Landgoederenlandschap Landgoederenlandschap
Linieforten
Plassen
Ringdijk
Plassen
Plassen
Afsluitdijk
Ringdijk
Zeekleipolder
Ringdijk
Ringdijk
Hondsbossche en
Zeekleipolder
Zeekleipolder (met veenkern)
Zeekleipolder
Pettemer zeewering
Zeekleipolder
Aardkundig monument
Zeekleipolder (met veenkern)
Buitendijks (natuur)landschap
Zeekleipolder (met veenkern)
Zeekleipolder (met veenkern)
Aardkundig waardevol gebied Buitendijks (natuur)landschap
Rivierdijk
Buitendijks (natuur)landschap
Buitendijks (natuur)landschap
Jonge duinlandschap
Polderdijk
Rivierdijk
Rivierdijk
Rivierdijk
Strandwallen- en
Polderdijk
Lint
Polderdijk
Polderdijk
vlaktenlandschap
Lint
Lint
Aandijkingenlandschap
Deze kaart laat de landschappelijke kernkwaliteiten
Lint
Zeeland: Landschap en cultuur
Droogmakerijenlandschap
aangegeven in
Zeeland: Landschap en cultuur per provincie zien, zoals
Inlagen, karrevelden, bossen en landgoederen,
Zeeland: Landschap en cultuur
Zeeland: LandschapOude
en cultuur
zeekleilandschap
poelgebieden EHS, duin- en strandlandschappen,
structuurvisies
en kaarten
van de afzonderlijke
Inlagen, karrevelden,
bossen en landgoederen,
Inlagen, karrevelden, bossen
enStructuurlijnen
landgoederen,
zilte weidengebieden, kreken
Inlagen,
karrevelden, bossen en landgoederen,
poelgebieden EHS, duin- en strandlandschappen,
poelgebieden EHS, duin- enpoelgebieden
strandlandschappen,
EHS, duin- en strandlandschappen,
zilte
weidengebieden,
kreken
provincies.
De
kaart
is
bedoeld
om de muralmuurtjes, atlantikwal,
Deltaen
binnendijken,
zilte weidengebieden, kreken
zilte weidengebieden, kreken
landfront Vlissingen, Staats Spaanse Linies,
Zuid-Holland: Laag van de cultuur- en natuurlandschappen
Deltaen
binnendijken,
muralmuurtjes,
atlantikwal,
Delta- en binnendijken, muralmuurtjes,
atlantikwal, muralmuurtjes, atlantikwal, overeenkomsten en verschillen
tussen de
duinbeken, houtwallen
en provinciale
elzenmeten
Delta- en binnendijken,
landfront Vlissingen, Staats Spaanse Linies,
Duinlandschap
landfront Vlissingen, Staatslandfront
Spaanse
Linies,
Vlissingen,
Staats Spaanse
Linies, houtwallen en elzenmeten
duinbeken,
duinbeken, houtwallen en elzenmeten
kwaliteitskaarten
te
laten
zien.
Vliedbergen, welen, paalhoofden, molenbiotopen,
duinbeken,
houtwallen en elzenmeten
Bollenlandschap
forten en kastelen, hollestelles
Vliedbergen, welen, paalhoofden, molenbiotopen,
Vliedbergen, welen, paalhoofden,
molenbiotopen,
Landgoederenlandschap
Vliedbergen,
welen, paalhoofden,forten
molenbiotopen,
en kastelen, hollestelles
forten en kastelen, hollestelles
forten en kastelen, hollestelles
Plassen
Ringdijk

Cartografische montage van de kernkwaliteiten op basis van de provinciale beleidsplannen
Zeekleipolder

Zeekleipolder (met veenkern)
Buitendijks (natuur)landschap

27

4
Bewegend zand is nog steeds kenmerkend voor de

deel van het Nederlandse kustgebied is aangewezen als

kust. Met een combinatie van traditionele (onderhoud

Natura-2000-gebied.

aan de zeereep) en nieuwe technische middelen
(zandsuppleties) wordt het beschermende zand in de

De kust: de zee, het strand, de badplaatsen, de duinen

gewenste vorm gehouden. Plaatselijk zorgen dammen

en de waterwerken, wordt hoog gewaardeerd door

en dijken voor extra bescherming tegen hoogwater.

bewoners en bezoekers. Het vrije uitzicht, het gevoel

Overal in het kustlandschap sporen te vinden van

van vrijheid, het water, de zon, de zilte wind, het

de manier waarop de mens zich in de loop van de

geluid, de geur, het vermaak, de natuur, de rust en de

tijd aan de kust heeft weten staande te houden. Soms

ongereptheid maken de kust voor veel verschillende

heel manifest, zoals bij forten, vuurtorens, dijken,

mensen aantrekkelijk, en voor veel mensen appelleren

vissershavens en badhotels. Soms verborgen in het duin

zee, strand en duinen aan onze ‘nationale identiteit’.

zoals bij ondergrondse bunkercomplexen, walsystemen

Mede daardoor is de kust nog altijd een van onze

of verlaten landbouwenclaves. Het kustlandschap is een

belangrijkste toeristische trekpleisters. Jaarlijks zijn er

van de rijkste en meest gevarieerde landschappen van

langs de Nederlandse kust zo’n 20 miljoen toeristische

Nederland.

overnachtingen, meer dan twee keer zoveel als in de

In tegenstelling tot veel andere geürbaniseerde landen

vier grote steden samen.

is onze kust nagenoeg onbebouwd en open. Op enkele

Binnen de kust is een divers landschap ontstaan, door

Duitse Waddeneilanden en aan de Belgische kust wordt

variatie op kenmerken als:

het kustsilhouet bepaald door uitgestrekte bebouwing

•

en hoogbouw; in Nederland ziet de kustlijn er op veel
plekken nog uit als tweehonderd jaar geleden, met

breedte van het strand).
•

hier en daar een kerk of een vuurtoren. Geleidelijk
aan is rond deze plekken wel steeds meer bebouwing

•
•

Bebouwing in kuststrook (afwezig –
boulevarddorp – badplaats / stad – industrieel).

•

meer het resultaat van de beschermende functie

28

Karakter van de kuststrook (natuurlijk – artificieel
/ duinen – dijken / hoogte).

wegen doorsneden als een kamstructuur, en dan vaak
alleen nog voor fietsers en voetgangers. Dat is onder

Karakter van de kustlijn (aaneengesloten – kerven,
openingen).

gekomen.
Onze duinkust wordt slechts op enkele plekken door

Breedte van de kuststrook / duinen (ook de

Huidig nog herkenbaar (historisch) grondgebruik
duinen (waterwinning / bosbouw).

van de duinen en kustdijken voor het dichtbevolkte

•

Overgang naar achterland (diffuus – scherp).

achterland, en de stringente handhaving daarvan door

•

Karakter achterland / (historische) functies tegen

Rijkswaterstaat en de waterschappen.

duinrand aan (Landgoederen en (modernere)

De Nederlandse kust kent een grote rijkdom aan flora

villaparken, Vakantiekolonies en sanatoria,

en fauna. Het Nederlandse kustgebied bevindt zich in

Stedelijke bebouwing, Glastuinbouw, Open

de top 10 van internationale vogelgebieden. Een groot

akkerland / weides / bollenvelden).

Kop van Terschelling (foto: Strootman Landschapsarchitecten)
29

4
Kenmerkende driedeling
De Waddenkust wordt gekenmerkt door een natuuren cultuurlandschap met recreatieve hotspots.
Kernwoorden zijn weidsheid, grootschaligheid,
natuurlijke dynamiek, leegte, duisternis en stilte.
De belangrijkste kenmerken zijn:
•

Zachte eilanden met een scherpe kustlijn, met
daarachter een dynamische, ondiepe binnenzee

•

Een fijnmazig netwerk ontsluit de luwe kust.

•

Herkenbare clusters van militaire
verdedigingswerken.

•

Elk eiland en elke kustplaats heeft zijn eigen
identiteit.

De Hollandse kustboog grenst direct aan de Randstad,
het meest verstedelijkte gebied van Nederland, en heeft
mede daardoor een bijzondere afwisseling van drukke
kustplaatsen en rustige natuurgebieden.
De belangrijkste kenmerken zijn:
•

Een afwisseling van drukke kustplaatsen en
rustige gebieden.

•

Besloten kustboog met vier doorbraken - de
Oude Rijn en drie 19e-eeuwse kanalen: het
Noordhollandsch Kanaal, het Noordzeekanaal
en de Nieuwe Waterweg, allen met spoor en
kopstation.

•

Ontsluiting via een fijne kamstructuur.

•

Herkenbare clusters van militaire
verdedigingswerken.

•

Elke kustplaats zijn eigen identiteit.

De estuariumkust van de Zuidwestelijke Delta wordt
gekenmerkt door de afwisseling van zeer
dynamisch getijdenwater, zoetwaterbekkens en
eilanden met verschillende signatuur, onderling

Een doorgaande hoofdweg en een fijnmazig
netwerk met veel aansluitingen op de kust.

•

Herkenbare clusters van militaire
verdedigingswerken.

•

Elk eiland en elke kustplaats zijn eigen identiteit.

Kernkwaliteiten en collectieve waarden
De Nederlandse kust heeft een groot aantal
kwaliteiten. De Nationale Visie Kust noemt als
de unieke kwaliteiten van de Nederlandse kust
bijvoorbeeld: weidse uitzichten, natuurlijkheid, vrije
toegankelijkheid, afwisseling van rust en reuring, long
en buffer voor de meer verstedelijkte omgeving. In de
Nationale Visie Kust is de waterveiligheid de essentiële
waarde van de kust. De bescherming van Nederland
tegen overstromingen uit zee en de bescherming tegen
afkalving van de kust wordt blijvend geborgd. Uit
diverse plannen, onderzoeken en eigen analyse, hebben
we het volgende overzicht gedestilleerd die hierna per
thema worden beschreven:
1.

Vrij zicht en grootschaligheid

2.

Natuurlijkheid en dynamiek

3.

Robuuste waterstaat

4.

Contrast tussen compacte bebouwingskernen en
uitgestrekte onbebouwde gebieden

5.

Contrasten met het achterland

6.

Kusterfgoed in het duingebied en het achterland

7.

Kustplaatsen en achterland

8.

Gebruikskwaliteiten

9.

Culturele en mentale betekenis van de kust

Dit overzicht vat alle kernkwaliteiten en collectieve
waarden van de Nederlandse kust samen. Daarnaast
zijn er ook vele kenmerken en functies die een plek
hebben langs het kustgebied. Deze hebben niet altijd

verbonden door dammen.

(voor iedereen) waarde, maar zijn wel van invloed op

De belangrijkste kenmerken zijn:

doet geen waardebepaling van kenmerken en functies.

•

Een dynamische, open estuariumkust met een
contrast tussen dammen, dijken en duinen.

30

•

de kwaliteit van het kustgebied. Deze inventarisatie
In een vervolgtraject zou dat alsnog kunnen worden
gedaan.

Terschelling (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

Noordwijk aan Zee (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

Brouwersdam (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

31

4

1. Vrij zicht en grootschaligheid
Vrij zicht – lege horizon - weidsheid
Langs de gehele Noordzeekustlijn is het mogelijk om
vrijwel onbelemmerd de horizon te zien. Op zee en
langs de kust is het landschap grootschalig en weids.
Zowel naar zee als langs het strand en de kustlijn
zijn vergezichten mogelijk. De Nationale Visie Kust
zegt hierover: “De vrije horizon is voor velen een
belangrijke kwaliteit van de kust. De vrije horizon is
waardevol ook vanuit toerisme en recreatie bezien en
dient meegewogen te worden in het zorgvuldige proces
rond de vernieuwing van de energiehuishouding en de
economische aspecten van windenergie op zee.”
De aaneengesloten duingebieden vormen samen een
grootschalig reliëfrijk landschap, waar weidsheid en
beslotenheid elkaar afwisselen. Het vrije zicht wordt
plaatselijk inmiddels wel beïnvloed door bijvoorbeeld
windmolenparken in zee, booreilanden, de Maasvlakte
en ankerplaatsen van grote schepen. Ook staat op veel
plaatsen langs en op het strand tijdelijke en permanente
strandbebouwing, en de druk om meer te bouwen
neemt toe. In een verder verstedelijkend land is een zo
min mogelijk belemmerd zicht vanaf de kustlijn een
landschappelijke kwaliteit die steeds zeldzamer wordt.
Het vrije zicht zet zich ook voort aan de landzijde van
het strand. Op hoge punten is vaak tot aan de horizon
een landschap van duinen (of dammen) te zien.
Belangrijk onderdeel van de weidsheid en leegte is ook
de beleefbaarheid van de duisternis aan de kust.
Eenheid in grootschaligheid
Dankzij het onbelemmerde zicht langs de kustlijn
zijn de grote geologische structuren en processen

Prinses Amalia Windpark (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
32

herkenbaar die aan de basis staan van de vorming
van West- en Noord-Nederland. Op het strand is
het mogelijk deze structuren over afstanden van vele
tientallen kilometers te overzien. Dat geldt zowel voor
de afwisseling van eilanden en (afgedamde) zeegaten in
Zuidwest Nederland, voor de Waddeneilanden met hun
tussenliggende gaten en diepen, als voor de concave
vorm van de Hollandse Noordzeekust.
Beleefbaar over hele lengte
Het gehele strand is vrij toegankelijk. Daardoor is het
mogelijk om die in zijn geheel te voet te verkennen. Er
zijn geen privéstranden, hekken of verboden zones. De
toegankelijkheid zoneert het strand en de kust op een
‘natuurlijke’ manier. Dankzij een beperkt aantal voor
auto’s toegankelijke strandopgangen zijn er altijd, zelfs
in de zomer, stille stranden te vinden.
De duingebieden zijn gedeeltelijk ook toegankelijk,
maar er zijn diverse delen zoals sommige
natuurgebieden en waterwinlocaties die restrictief
toegankelijk zijn.
Grote eenheden natuur
De Nederlandse kust is beleefbaar als een groot
natuurgebied. Op regelmatige afstanden liggen
kustplaatsen, die, doordat ze beperkt in omvang zijn
gebleven, slechts incidenten zijn binnen de langgerekte
duinzone. Den Haag is de enige grote stad aan de kust.
Vlissingen aan de Westerschelde heeft ook een lange
stedelijk kustlijn: een bebouwde boulevard van circa 2,3
km en in het verlengde hiervan de “groene boulevard”.

Weidsheid

DISCLAIMER
Deze kaart geeft de mate van openheid langs de kust
weer en de bestaande windparken in zee. Aan de
zeekant wordt de 12 mijlszone algemeen beschouwd
als de lijn waarachter windmolens op zee vrijwel niet
meer waar te nemen zijn, wanneer er dichter bij de kust
gebouwd wordt, verdwijnt op die plekken het vrije zicht
op zee (ZKA Consultants & Planners, 2013, Onderzoek
effecten Wind Op Zee). Voor de Belgische kust en een
gedeelte van Zeeuws-Vlaanderen liggen overigens ook
windparken
Legenda in zee.
12-mijlszone
bestaand windpark op zee
bebouwd gebied
Openheid landschap 2009, zichtbare oppervlakte
< 1 ha
1 - 10 ha
10 - 50 ha
50 - 100 ha
100 - 300 ha
300 - 750 ha
750 - 1500 ha
> 1500 ha

Openheid landschap (Compendium voor de Leefomgeving (CBS et al., 2012), Alterra)
33

Wind en zon

Aan de Nederlandse kust waait het harder dan in het binnenland (links), wat belangrijk is voor verstuiving en duinvorming.
Aantrekkelijk voor het toerisme is de grotere hoeveelheid zon, tot wel 250 uur (+15%; kaartje rechts).
Dat is overigens ook belangrijk voor de (glas)tuinbouw direct achter de duinen (bron www.compendiumvoordeleefomgeving.nl).

Dark Sky Park Boschplaat op Terschelling bij nacht (bron: Staatsbosbeheer Terschelling)
34

Donkerte

Deze kaart laat de nachtelijke lichtemissie zien
in 2015. De kaart laat zien dat vooral buiten de
verstedelijkte gebieden donkerte te ervaren is.
Wel kan er nog sprake zijn van reflectie via het
Legenda

wolkendek en uitstraling vanaf grote lichtbronnen
naar de omgeving.

Lichtemissie 2015 in 10- 10 Watt per cm2 per steradiaal
0.344636
159.588
Begronzing kustgebied

Lichtemissie op basis van het RIVM (2015)
35

Renesse (foto: Strootman Landschapsarchitecten)
36

Stiltegebieden

Op de kaart zijn de stiltegebieden te zien zoals die zijn
vastgesteld in de provinciale milieuverordeningen. De
zonering stiltegebied is er voor ecologische doeleinden,
en geeft dus niet aan of een gebied daadwerkelijk
stil is. In deze gebieden gelden vooral beperkingen
voor gebruik (auto’s, bepaalde voertuigen, recreatief
gebruik) en voor de aanleg van infrastructuur en
bedrijvigheid.

Provinciale stiltegebieden

Stiltegebieden
(Provinciaal
georegister)
Terschelling (bron:
https://beeldbank.rws.nl,
Rijkswaterstaat)
37

4

2. Natuurlijkheid en dynamiek
Meer dan waar dan ook in Nederland spelen
natuurlijkheid en natuurlijke dynamiek een rol in het

Herkenbare gradiënt van windsterkte en zout
Meer landinwaarts in de duinen beslaat de dynamiek
een grotere tijdspanne, maar is nog altijd duidelijk

kustlandschap.

dat het landschap het resultaat is van het natuurlijke

Beleefbaarheid van de elementen en natuurlijke

is bovendien een voor iedereen leesbare gradiënt

processen
De kust is bij uitstek het gebied waar natuurlijke
dynamiek zich openbaart. Mensen komen naar het
strand om water, zon, wind en storm te voelen. Op het
strand is de werking van natuurlijke processen direct te
ervaren. In het tijdsverloop van een dag verandert de
grootte en de vorm van het strand door zeestromingen
en eb en vloed. Binnen het tijdsverloop van een seizoen
treden op veel stranden zichtbare veranderingen
op door vorming van zandbanken, door duinafslag
en soms ook door beginnende duinvorming. Het
ecosysteem van de Waddenzee en waddenkust heeft
een grote natuurwaarde in de wisselwerking van eb en

proces van duinvorming. In het duinlandschap
zichtbaar, die wordt bepaald door de zoute wind. Aan
de zeekant groeit alleen korte vegetatie met helmgras.
Meer landinwaarts verschijnt struweel, dat weer wordt
opgevolgd door lage, vaak van de wind af groeiende
bomen. In de duinpannen staan lage bossen met eik,
berk en meidoorn. Hier en daar zijn de duinen bedekt
met aangeplante naaldbossen. In de beschutting direct
achter de duinen, vaak in landgoederen, komen hoger
opgaande loofbossen voor. De natuurlijkheid van
de duinen wordt nog versterkt doordat de duinen
onbewoond zijn, ondanks vele vroegere pogingen tot
ontginning. Juist de elementen, wind, zout en arme
zandgrond, maakten bewoning en agrarisch gebruik

vloed.

bijzonder moeilijk.

Directe relatie tussen landschap en natuurlijke

Seizoensgebondenheid

processen
In het kustgebied is zichtbaar hoe het landschap zich
door natuurlijke processen, vaak in samenspraak met
menselijk ingrijpen, vormt of heeft gevormd. Van
de duinen is afleesbaar hoe ze zijn opgestoven door
wind. Slufters en kreken bestaan bij de gratie van het
getij en zandbanken en zeegaten hangen samen met
zeestromingen.

Het strand is in hoofdzaak en zeker buiten de grote
badplaatsen vrij gebleven van permanente bouw.
Bebouwing, in de vorm van strandpaviljoens en
strandhuisjes, staat er in veel gevallen alleen in het
zomerseizoen. Zo verandert het beeld van het strand
met de seizoenen. Door hun tijdelijke karakter bieden
de paviljoens (wat betreft bereikbaarheid en type
gebouw) een heel ander beeld dan de bebouwing op
de boulevard. Steeds vaker krijgen strandpaviljoens
overigens een permanent karakter.

Kennemerduinen tussen Zandvoort en IJmuiden (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
38

Natuurwaarden

Deze kaart geeft de gebieden weer die natuurwaarden
bevatten van nationaal en internationaal belang, zoals
Natura 2000 en het Natuurnetwerk Nederland (vrijwel
het gehele duingebied). Daarnaast zijn de bosgebieden
en de waterwingebieden inclusief 25-jaarszones
aangegeven. De waterwingebieden bevatten bijzondere
natuurwaarden omdat er relatief weinig verstoring
is (Waterwinning en natuur, De betekenis van de
drinkwatersector voor de natuur in Nederland. Alterra
2016).

Legenda
Bosgebieden
Drinkwaterwinninggebied en 25 jaarzones
Natuur Netwerk Nederland
Natura2000

Natuurwaarden langs de kust op basis van Natura2000, Alterra (Waterwinning en natuur), Provincies (Natuurnetwerk Nederland)
39

4

3. Robuuste waterstaat
De artificiële kustverdedigingswerken langs de
Noordzeekust, gemaakt van basalt, beton en asfalt,
vormen een enorm contrast met de zandige, natuurlijke
ogende, zeewering van duinen en zeereep. Ze liggen op
plekken waar de zee ooit toegang had tot het achterland
en een bedreiging vormde voor de bevolking en
vertellen daarmee het verhaal van de strijd tegen de
zee. Het belang van de veiligheid is vooral te ervaren
in de enorme schaal van de kustverdedigingswerken
en de ongenaakbaarheid waarmee ze de branding
en stormen kunnen weerstaan. Daarmee drukken
ze als geen ander de noodzaak en de heiligheid uit
die de waterstaatswerken voor Nederland hebben.
Voorbeelden zijn de Hondsbossche Zeewering,
net versterkt door voor de dijk circa 20 miljoen
kubieke meter zand op te spuiten, de dammen
van de Deltawerken (met de Haringvlietdam en

Hondsbossche zeewering (www.dronefototexel.nl)
40

de Oosterscheldekering als hoogstandjes van
waterstaatkundig vernuft), maar ook diverse
stuifdijken, strekdammen als de Delflandse hoofden of
de palenrijen op Zeeuwse stranden.
De strategieën voor de kustveiligheid gaan inmiddels
uit van de ontwikkelprincipes van het Deltaprogramma
zoals genoemd in hoofdstuk 2 (pagina 16). Hierbij
is niet alleen versterking van de zachte, zandige
duinwaterkering te benoemen, met zandsuppleties
die inspelen op de natuurlijke dynamiek, maar
ook de harde keringen met deze aanpak (met als
bijzonder voorbeeld de Hondsbossche Zeewering).
Dit is het principe van natuurlijke dynamiek en de
meegroeiconcepten. Deze adaptieve aanpak is de meest
kosteneffectieve wijze om Nederland de komende
eeuwen veilig te houden, structurele kustafslag tegen te
gaan en de natuurlijke dynamiek te behouden.

Westkapelse Zeedijk tussen Westkapelle en Domburg (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

Scheveningen boulevard (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat/ Harry van Reeken)

Nieuwe boulevard bij Katwijk (www.rijnstreekbusiness.nl)

41

4

4 Contrast tussen compacte
bebouwingskernen en uitgestrekte
onbebouwde gebieden
De eerste bebouwing langs de kust waren kleine
vissersdorpen. Deze dorpen lagen als kleine compacte
clusters van bebouwing in een verder ongerept
duinlandschap: een groot contrast. De compacte
dorpen zijn in de loop van de jaren uitgegroeid tot
grotere badplaatsen, waarvan sommige met een
stenige en bebouwde boulevard aan het strand.
Parallel aan de kust ligt een netwerk van wegen met
af en toe een zijweg tot op het strand: de eerder
beschreven kamstructuur. Aan de strandzijde van de

is er maar een enkele strandtent en soms is er bij een
strandopgang helemaal geen bebouwing.
Voor de beleving van natuur, vrijheid en ongereptheid
is dit contrast tussen relatief kleine en compacte
bebouwingskernen en uitgestrekte duingebieden en
het strand daartussen van grote waarde. Hier kunnen
mensen zich ver van de bewoonde wereld wanen in
een landschap dat nog elke dag verandert door de
inwerking van natuurkrachten, en waar de hand van de
mens afwezig lijkt te zijn. Mensen kunnen hier onder
de indruk raken van de overweldigende natuur en
sublieme ervaringen hebben.

boulevards en bij sommige strandopgangen is in de
afgelopen decennia zowel tijdelijke als permanente
bebouwing verschenen, zoals strandtenten, clubhuizen,
vakantiehuisjes, kleedhokjes etc. Soms strekt deze

42

Eerste bebouwing

Huidige bebouwing

langs de kust

langs de kust

N o o rd zee

N o o rd zee

bebouwing zich als een sliert uit langs het strand, soms

Schematische weergaven van bebouwing langs de kust

Caspar David Friedrich - Der Mönch am Meer (de monnik bij de zee), 1808-1810

Strand bij Duindorp, Den Haag, zandstrand en duinen (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
43

4

5. Contrasten met het achterland
De leegte, rust en natuurlijkheid van het Nederlandse
kustgebied staan in scherp contrast met de drukte en
het menselijke gebruik van het achterland. Dat geldt
vooral voor het deel van de kust dat tegen de Randstad
aan ligt. Op de grens tussen duinen en achterland (de

Contrast tussen binnenduinrand (en dijken) en
achterland
Aan de binnenduinrand bestaat bij uitstek de
mogelijkheid om het artificiële karakter van het
Nederlandse cultuurlandschap te ervaren in contrast
met de natuurlijke duinen. In zekere zin is dit een van

binnenduinrand) is dat contrast het scherpst te ervaren.

de sterkste landschapscontrasten van Nederland.

Leeg en natuurlijk kustgebied - drukke bebouwde

Grote variatie aan landschappen haaks op de kustlijn

Randstad
Iedereen in Nederland kent het landschap van het
kustgebied doordat het zich sterk van het omliggende
landschap onderscheidt. Dat ligt in de eerste plaats aan
de geomorfologie en natuurlijkheid van de duinen,
die een enorm contrast vormen met het volledig door
mensen vormgegeven en – vooral in de Randstad dichtbevolkte achterland. Dit maakt het kustgebied een
aantrekkelijke bestemming voor recreanten.

In de richting loodrecht op de kustlijn wordt de kust
gekenmerkt door een grote variatie aan landschappen,
op korte afstand van elkaar, ieder met hun eigen
landschappelijke karakter en fysieke en natuurlijke
gesteldheid en met voor Nederlandse begrippen relatief
grote hoogteverschillen. De overgangen tussen de
verschillende landschappen, met hun verschillende
leefmilieus, zijn vanuit ecologisch oogpunt, maar ook
vanuit beleefbaarheid, bijzonder waardevol. Globaal
gaat het om zee – strand – zeereep – jongen duinen –
duinvalleien – binnenduinrand – polder.

Scheveningen (https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
44

Omgeving Julianadorp (https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
45

4

6. Kusterfgoed in het duingebied en het
achterland
Hoewel strand, zeereep en duinen een natuurlijke
uitstraling hebben, zijn ze mede gevormd door
menselijk ingrijpen. De zeereep (de eerste duinenrij)
en de hoge duinwal langs de binnenduinrand (zand
vastgelopen in begroeiing) zijn de resultaten van
menselijk ingrijpen. De duinen zelf herbergen
de sporen van (vroeger) menselijk gebruik. Soms

Batterij Den Hoorn, Texel (bron: Rijksmonumenten.nl)
46

zijn die sporen meer, soms juist minder zichtbaar.
Langzamerhand verdwijnen sporen weer onder
het stuivende zand. Dat representeert de barheid
van het duingebied om in te wonen. Het gaat
daarbij bijvoorbeeld om archeologische sporen,
landbouwontginningen, bossen, verdedigingslinies
en forten, drinkwaterwinning, recreatieterreinen,
maar ook om oude wegen, gedenktekens, grenspalen,
vakantiekolonies en sanatoria.

Erfgoedwaarden

Militaire kustverdediging WOII,
Atlantikwall en Koude Oorlog
Militair complex Atlantikwall
Vliegveld
Belangrijk militair complex Atlantikwall
Rijksmonument / UNESCO militair complex Atlantikwall
Erebegraafplaats of herdenkingsmonument
Koude Oorlog
Clusters

Militaire kustverdediging voor 1940
Ringwalburgen, vestingen en forten voor
1940
Linies en de Limes voor 1940
Cluster van militaire objecten voor
1940

Waterstaat
Dammen
Terpen
Kerven/slufters

Productielandschap
Eendenkooi
Waterwinning
Zanderij landschap

Recreatie voor 1940
Badplaatsen

De hier afgebeelde waarden zijn afkomstig uit het
Masterplan Kust en Erfgoed (2014). Het betreft een
inventarisatie van elementen uit diverse tijdsperioden
die in principe een cultuurhistische waarde hebben.
De elementen zijn niet op hun afzonderlijke waarde
beoordeeld.

Buitenplaatsen
Kuuroorden

Wederopbouw
Wederopbouwkernen met uitbreidingswijken
Markant Wederopbouwobject

Haven, visserij en industrie
Historische vissersplaats
Vuurtoren

Kaart met erfgoedwaarden langs de kust (bron: Masterplan Kust en Erfgoed)
47

4

7. Kustplaatsen en achterland
Ook kustplaatsen en het achterland hebben specifieke
kustkenmerken. Vaak zijn ze nauwelijks (meer)
zichtbaar of beleefbaar, maar ze hebben de potentie om
het ‘kustgevoel’ landinwaarts te brengen, en daarmee
de ruimtelijke kwaliteit of de waardering van het
achterland te verhogen.
In de meeste kustplaatsen is in het reliëf en de stedelijke
opbouw de (historische) vormende invloed van de
kust met kennis van zaken nog te herkennen. Het

Hoek van Holland (foto: ed mather)
48

reliëf – zoals de hoogteverschillen tussen straten geeft kustplaatsen plaatselijk een bijzondere sfeer.
Het reliëf is de resultante van vroegere duinen, met
ontzandingen en met de afwisseling van strandwallen
en strandvlakten. De geologische opbouw van het
kustgebied is vaak terug te lezen in de bebouwing en
het stratenpatroon, vooral in Den Haag/Scheveningen.
In Noord-Holland zijn de ‘dubbeldorpen‘ interessant:
Bergen - Bergen aan Zee, Egmond - Egmond aan zee.

Egmond aan Zee (https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
49

4

Verstedelijkt
kustgebied

1850

1950

2000

2015

De verstedelijking van de Hollandse kust in 1850, 1950, 2000 en 2015 volgens de Europese aanbeveling voor geïntegreerd
beheer van kustgebieden. Op het eerste gezicht lijkt het kustgebied anno 2000 enorm versnipperd en verstedelijkt te zijn. Bij
nader inzien blijkt dat vooral in het gebied ten oosten van de binnenduinrand het rood enorm is toegenomen. Het eigenlijke
duingebied is, ondanks de ligging in de Randstad, voor een groot deel onbebouwd gebleven.

De binnenduinrand tussen Katwijk en Noordwijk omstreeks 1900 en 2010. Het landschappelijke contrast tussen duinen en open
cultuurland is op veel plekken zeldzaam geworden. Langs de hele kust, maar vooral in de Randstad, is de vanouds aanwezige
bewoning van de binnenduinrand uitgegroeid tot een reeks dorpen en steden. Tussen de dorpen in ligt vaak een lint van
recreatieterreinen. Recent wordt veel landbouwgrond aan de binnenduinrand omgezet in natuur.

50

Bebouwde kust

De bebouwde kust uit de Top50-kaart is hier
weergegeven op de ondergrondlaag die het jonge
en het oude duingebied laat zien. De jonge duinen
zijn grotendeels onbebouwd, en de strandwallen
(oude duinen) zijn veelal in cultuur gebracht met
landbouw en stedelijk gebied. Haaks op de kust liggen
routeverbindingen als een kamstructuur tussen de
strandwallen
Legenda en het strand.

Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen
hoofdwegen
spoorlijn - veerverbinding

bebouwing
jonge duinen
oude duinen

Kaart met bebouwing langs de kust (Ruimtelijke identiteit van de kust, Masterplan kust en erfgoed)
51

Bebouwde kust: Wadden

52

De bebouwde kust uit de Top50-kaart is hier
weergegeven op de ondergrondlaag die het jonge
en het oude duingebied laat zien. De jonge duinen
zijn grotendeels onbebouwd, en de strandwallen
(oude duinen) zijn veelal in cultuur gebracht met
landbouw en stedelijk gebied. Haaks op de kust liggen
routeverbindingen als een kamstructuur tussen de
strandwallen
Legenda en het strand.

Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen
hoofdwegen
spoorlijn - veerverbinding

bebouwing
jonge duinen
oude duinen

Kaart met bebouwing langs de kust (Ruimtelijke identiteit van de kust, Masterplan kust en erfgoed)
53

Bebouwde kust:
Hollandse kustboog

De bebouwde kust uit de Top50-kaart is hier
weergegeven op de ondergrondlaag die het jonge
en het oude duingebied laat zien. De jonge duinen
zijn grotendeels onbebouwd, en de strandwallen
(oude duinen) zijn veelal in cultuur gebracht met
landbouw en stedelijk gebied. Haaks op de kust liggen
routeverbindingen als een kamstructuur tussen de
strandwallen
Legenda en het strand.

Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen
hoofdwegen
spoorlijn - veerverbinding

bebouwing
jonge duinen
oude duinen

Kaart met bebouwing langs de kust (Ruimtelijke identiteit van de kust, Masterplan kust en erfgoed)
54

Bebouwde kust: Zeeland

De bebouwde kust uit de Top50-kaart is hier
weergegeven op de ondergrondlaag die het jonge
en het oude duingebied laat zien. De jonge duinen
zijn grotendeels onbebouwd, en de strandwallen
(oude duinen) zijn veelal in cultuur gebracht met
landbouw en stedelijk gebied. Haaks op de kust liggen
routeverbindingen als een kamstructuur tussen de
strandwallen
Legenda en het strand.

Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen
hoofdwegen
spoorlijn - veerverbinding

bebouwing
jonge duinen
oude duinen

Kaart met bebouwing langs de kust (Ruimtelijke identiteit van de kust, Masterplan kust en erfgoed)
55

4

8. Gebruikskwaliteiten
Ook gebruikskwaliteiten van het kustgebied spelen een
belangrijke rol in de waardering ervan, bijvoorbeeld
in de vorm van recreatieve voorzieningen, havens en
infrastructuur, maar ook om een wandeling te maken,
op het strand te liggen of te zwemmen. Het strand is de
grootste openbare ruimte (op het land) van Nederland,
voor iedereen vrij toegankelijk. Die openbaarheid is
een belangrijke waarde.
Kustplaatsen bieden een brede keuze aan sferen voor
verblijf. In Den Haag en Scheveningen kan in een
grootstedelijke sfeer winkelen, uitgaan, gokken of
theaterbezoek worden gecombineerd met een bezoek
aan het strand. Daarnaast zijn er kleinere plaatsen
aan zee, zoals Katwijk, die meer het karakter hebben
van een familiebadplaats. Zandvoort heeft een
tussenpositie. Kenmerkend voor veel badplaatsen is
de boulevard, die het mogelijk maakt om de smalle
strook langs het water zo goed mogelijk te benutten.
Op de Waddeneilanden en langs de kust van Zuidwest

Den Helder https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat
56

Nederland ontbreken boulevards (met uitzondering
van Vlissingen).
Naast kustplaatsen direct aan zee ligt er een reeks
van kustplaatsen achter de duinen. In en tussen
deze plaatsen is het recreatielint ontstaan dat wel
wordt aangeduid als de ‘Langste Stad’. Campings,
huisjesterreinen, kamerverhuur, en huisjes in
de tuin, zorgen voor een enorm potentieel aan
overnachtingsmogelijkheden achter de duinen.
In de duinen zijn relatief weinig hotels en campings.
De recreatieve voorzieningen bestaan vooral uit
fiets- en wandelpaden, strandopgangen. Bij de meeste
strandopgangen liggen enkele strandpaviljoens. Bij
grote badplaatsen als Zandvoort/Bloemendaal en
Scheveningen ligt een uitgestrekt lint van paviljoens.
Veel paviljoens staan er alleen in het zomerseizoen. De
boulevards zelf zijn wel vast bebouwde plekken langs
de kust.

Economie

Op deze kaart zijn de belangrijkste economische
waarden te zien. Enerzijds laat het de potenties voor
energiewinning zien (windparken, gas- en olievelden
plus reeds aangelegde voorzieningen voor toekomstige
locaties en getijdenenergie). Anderzijds zijn er de
belangrijkste havens met vaarroutes over de Noordzee

Legenda

en de visserij.

Natuurwaarden

Economische activiteiten

Natura2000

Goederenhaven

Gebied met hoge ecologische waarde

Energie-knooppunt

Bodembeschermingszone

Energie- en gasknooppunt

Mossel- en oesterhabitat

Gas-knooppunt
Visafslag
Windturbine
Boorlocatie
Elektra-kabels
Pijpleiding
Gas- of olieveld
Mosselzaad-vanglocaties
Getijdenenergie

Economische waarden van de kust
57

Recreatie
en toerisme

Afgebeeld zijn de badplaatsen inclusief boulevards, de
belangrijkste ontsluiting ernaartoe, de havens en de
recreatiegebieden, op basis van de Ruimtelijke identiteit
van de Nederlandse kust en aanvulling van provincie
Zeeland. Van het strand van de 2e Maasvlakte

Legendanog kaartgegevens.
ontbreken

Knooppunten
haven
Waterstaatskering
boulevard
Identiteit
badplaats
recreatiegebied met mate van intensiteit
Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen
hoofdwegen
spoorlijn - veerverbinding

Kaart met recreatieve en toeristische waarden langs de kust (Ruimtelijke identiteit van de Nederlandse kust en provincie Zeeland)
58

Intensiteit recreatief
gebruik

Op deze kaart staat de intensiteit van het recreatief
gebruik van de Noordzeekust (Decisio, 2011).
Rust wordt hierbij gedefinieerd als een plek waar
het recreatief gebruik laag is. Daarnaast geeft de
bebouwingslaag aan waar het stedelijk gebied dicht
bij het strand aanweizig is. Daar is het recreatief
gebruik van het strand het hoogst. Onder de noemer
‘evenement’ worden locaties verstaan waarbij het
strand minstens 100m breed is zodat evenementen
kunnen plaatsvinden.

Legenda
Recreatiebasiskustlijn aan de hand van Decisio (2011)
Ruimte voor recreatie op het strand, onderzoek naar
een recreatiebasiskustlijn)
Niet recreatief
Rustig recreatief
Matig intensief
Sterk intensief

Intensiteit van het recreatief gebruik (Decisio)

Evenement
Kamstructuur
recreatieroutes
lokale wegen

59

De sluis bij IJmuiden (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
60

Infrastructuur

Op de kaart is de belangrijkste infrastructuur
weergegeven naar en langs de kust. Het gaat om de
strandtoegangen, spoor en vaarverbindingen met de
grote havens (Masterplan Kust en Erfgoed), waar
nodig aangevuld door de provincies. Daarnaast zijn de
scheepvaartroutes op de noordzee aangegeven.

Infrastructuur
Haven
Station bij de kust
Veerverbinding
Spoor
Kanaal/rivier/zeearm
Scheepvaartroute
Kamstructuur
lokale wegen
hoofdwegen

Knooppunt tussen land en zee (Masterplan Kust en Erfgoed)
61

4

9. Culturele en mentale betekenis
van de kust
De Nederlandse kust – met de zee, het strand en
de zilte wind - appelleert aan culturele en mentale
kwaliteiten zoals ‘vrijheid’ en ‘gezondheid’, maar ook
aan ‘het Hollandse licht’. Die culturele en mentale
kwaliteiten kleuren ons beeld van de kust, en hoewel
ze vaak niet meteen ruimtelijk of landschappelijk te
vertalen zijn, spelen ze wel een belangrijke rol bij het
gebruik en de beleving van de kust. Op die manier
bepalen ze mede welke functies een plaats krijgen (of
hebben gekregen) en hoe de fysieke ordening in het
kustgebied plaatsvindt.
De strijd tegen het water bepaalde eeuwenlang onze
houding ten opzichte van de zee, en daarmee ook
ons beeld van de kust: ‘de zee geeft, de zee neemt.’
Nederlands is een klein land dat voor een belangrijk
deel beneden de zeespiegel ligt. De ‘overwinning op
de zee’ - in de vorm van de Deltawerken, maritieme
expertise en baggerwerkzaamheden – hebben
Nederland op dit gebied een toonaangevende positie in
de wereld opgeleverd, én een zekere trots. Dat laatste
geldt ook voor onze handelsgeest, die nauw verbonden

Scheveningen 1901
62

is met de zeevaart en zijn ‘ruimtelijke weerslag’ vond in
havens als Vlissingen en Rotterdam.
Zeewater, zilte wind, frisse lucht, zon en ongereptheid
hebben vanaf de 19e eeuw de zee en de kust een
positieve uitstraling gegeven. De badpaviljoens in
Scheveningen (1818), Zandvoort (1825) en Domburg
(1837) waren aanvankelijk kuuroorden voor de
welgestelden. Men kwam er zeewater drinken, van
de zilte zeelucht genieten en later ook om kuurbaden
te nemen. Ook nu speelt het gezondheidsaspect nog
een belangrijke rol, van het uitwaaien op een herfstige
dag tot allerlei sportactiviteiten, zoals kitesurfen,
zwemmen, hardlopen, paardrijden en mountainbiken.
De kust was vanwege zijn uitgestrektheid en ligging
van oudsher een vrijplaats, deels gelegen buiten de
directe invloedssfeer van de macht. Ook tegenwoordig
is de kust nog een plek ‘buiten het alledaagse’,
letterlijk aan de rand van Nederland. De kust nodigt
uit tot bijzondere evenementen en activiteiten, zoals
theaterfestivals, concerten, danceparty’s, zandkastelen
bouwen, naakt zonnen, races, kampvuren, feesten of
vuurwerk.

Bloemendaal aan Zee (foto: Aaron Sikkink)
63

64

5

Vigerend
omgevingsbeleid

Jonge duinen bij Terschelling (bron: Strootman Landschapsarchitecten)
65

5

Vigerend omgevingsbeleid
De bescherming van de Nederlandse kust wordt op

(Habitatrichtlijn). Dat is relevant, omdat we daar als

meerdere plekken georganiseerd. We gaan uit van de

Nederland geen andere regime kunnen kiezen.

volgende beleidsdocumenten van Rijk en Provincies:

De toetsing van veel ruimtelijke ontwikkelingen,

•

Rijksnatuurvisie 2014

zoals nieuwe bebouwing of uitbreiding van bestaande

•

Structuurvisie ondergrond (drinkwaterwinning)

bebouwing vindt vooral plaats op gemeentelijk niveau

•

Nationale visie kust (kustveiligheid)

in het kader van het bestemmingsplan. Gemeenten

•

Barro (Besluit algemene regels ruimtelijke

stellen bestemmingsplannen op en dienen daarbij

ordening), 2011

de regels uit de provinciale verordening in acht

•

Zeeland: Omgevingsplan 2012-2018

te nemen. Gemeenten dienen zelf de provinciale

•

Zuid-Holland: Visie Ruimte en Mobiliteit

verordening als toetsingskader te hanteren. Gemeenten

•

Noord-Holland: Structuurvisie 2040, Provinciale

en provincie voeren over veel plannen vooroverleg

Ruimtelijke Verordening (PRV) en Provinciale

om de planvorming in lijn met de PRV en het beleid

Milieuverordening (PMV)

(bijvoorbeeld identiteit kustplaatsen) te brengen. Indien

Friesland: Streekplan 2007 en Structuurvisie

de provincie van mening is dat het uiteindelijke plan

•

Grutsk op ‘e romte 2014

niet past in de PRV kan de provincie een zienswijze

•

Strategische Agenda Kust Noord-Holland

indienen op een bestemmingsplan en uiteindelijk ook

•

Provinciale kustvisie Zuid-Holland

het instrument van de reactieve aanwijzing gebruiken.

•

Provinciale kustvisie Zeeland

Provincies kunnen bestemmingsplannen overigens
pas toetsen als er provinciaal beleid is. Zo had

Documenten van waterschappen (keur) en gemeenten

Zeeland bijvoorbeeld tot voor kort geen beleid voor

(bestemmingsplannen) zijn heel belangrijk voor de

strandhuisjes.

bescherming van de waarden van de Nederlandse kust,
maar zijn in dit overzicht niet meegenomen, omdat

Uitspraken in de geanalyseerde beleidsdocumenten

dit binnen het tijdsbestek van deze inventarisatie niet

van Rijk en Provincies zijn in de tabel hiernaast

haalbaar is, en omdat het detailniveau van die plannen

geordend in de thema’s Natuur, Waterwinning,

niet past bij de nationale schaal van deze inventarisatie.

Stilte, Aardkundige monumenten, Archeologische

De keur stelt regels ter bescherming van de primaire

monumenten, Cultuurhistorie, Kust en Overig.

waterkeringen die doorgaans bij hen in beheer zijn en
niet bij het Rijk. Het Rijk beheert de Noordzee, niet de

Op basis van een vergelijking van de verschillende

keringen (op een enkele uitzondering na); dat beheer

beleidscategorieën hebben we de geanalyseerde

kan overlappen. De Noordzee is vanaf circa één km uit

beleidsplannen geordend in drie niveaus van

de kust niet gemeentelijk en provinciaal ingedeeld (de

bescherming (zie tabel en kaart ‘bescherming’):

1 km-grens wordt berekend vanaf de laagwaterlijn). Bij

•

Barro Wadden, drinkwaterwingebieden, primaire

Een juridische nuance hierbij is dat veel regels van Rijk

waterkeringen en rijksmonumenten. Zelfs in

en provincie geen directe bindende regels stellen voor

deze categorie is onder strikte voorwaarden soms

burgers, maar voor de gemeenten. De burger heeft
namelijk voornamelijk met regels van de gemeente

beperkte bebouwing toegestaan.
•

Niveau medium bevat de provinciale NN-

en het waterschap te maken. Voor vergunning voor

gebieden, 25-jaarszones voor grondwater,

handelingen die nadelige effecten kunnen hebben op

het kustfundament en hoge provinciale

Natura2000 ligt dan anders, omdat de provincie voor

beschermingen voor cultureel erfgoed(Zuid-

die vergunning het bevoegd gezag zijn. Het strikte

Holland) en strandbebouwing(Noord-Holland).

beschermingsregime voor Natura2000 is vastgesteld
door het Rijk, maar oorspronkelijk komt het uit Europa
66

Niveau hoog bevat de Natura2000-gebieden/

de Maasvlakte is de grens vastgesteld op 3 km.

•

Niveau licht bevat de overige beschermingsniveaus
waarbij op de een of andere wijze restricties

hoog

Rijk

primaire waterkering + ruimtelijke reserveringszone

Kustveiligheid
Er mag niet gebouwd worden, tenzij er geen belemmeringen zijn
voor de instandhouding of versterking van het zandige deel van het
kustfundament, of het onderhoud, de veiligheid of mogelijkheden
voor versterking van de primaire waterkering.

Rijk
Rijk

drinkwaterwinning: waterwingebieden
natura 2000

Rijk
Zuid‐Holland

rijksmonumenten
Zuid‐Holland: beschermingscategorie 1
Voornemen opgenomen in de actualisatie van het omgevingsbeleid
van Zuid Holland.

Geen ontwikkelingen toegestaan
Stategische zoetwatervoorraad
Restricties aan ruimtelijke ontwikkelingen, natuurdoeltypen
Natuurwaarden
moeten beschermd blijven
Restricties aan nieuwbouw en renovatie
Erfgoedwaarden
Natuurwaarden, Erfgoedwaarden,
Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen moeten landschappelijk
ingepast worden, behalve als het om bovenregionale infrastructuur Landschappelijke kernkwaliteiten,
weidsheid
of natuur gaat of om het Programma ruimte uitgezonderde
ruimtelijke ontwikkeling.

medium Rijk

licht

kustfundament

Nieuwe bebouwing alleen mogelijk bij: a. bouwwerken ten behoeve Kustveiligheid
van tijdelijke of seizoensgebonden activiteiten; b. herbouw of
verbouw van een bestaand bouwwerk waarbij een eenmalige
uitbreiding van het grondoppervlak met ten hoogste tien procent is
toegestaan; c. bouwwerken voor het openbaar belang

Rijk

drinkwaterwinning: 25‐jaarszone

Alle provincies

NN (Natuurnetwerk Nederland)

Alleen ontwikkelingen die voldoen aan een lange lijst van eisen
worden toegestaan, infrastructuur, industrie en veel vormen van
bebouwing kunnen hier dus niet. Verschilt per provincie wat hier
precies de eisen voor zijn.
Nee, tenzij‐restrictie: er kan in natuurgebieden in beperkte mate
woningbouw worden toegestaan, gekoppeld aan beheer van het
landschap. Natuurdoelen zijn leidend.

Noord‐Holland
Alle provincies

Noord‐Holland: strandzonering (geen jaarrond strandpaviljoens)
stiltegebieden

Jaarronde bebouwing niet toegestaan
Bebouwde kust, rust, stilte
stiltegebieden mogen geen een hoger geluidsniveau hebben dan 35 Stilte, rust
dB(A) LAeq,24h op 50 meter van de geluidsbron. In een stiltegebied
kan slechts ontheffing worden verleend voor in totaal 12
activiteiten per kalenderjaar, elk met een maximale tijdsduur van
24 uur.

Alle provincies

aardkundige monumenten

Natuurwaarden

Alle provincies

ecologische verbindingszones buiten NN

restricties aan het bewerken van het grondoppervlak, waaronder
ontgronden en egaliseren en graven.
per provinciale milieverordening verschillend, natuurdoelen
moeten beschermd of gecompenseerd worden

Zeeland

Zeeland: stikstofgevoelige locaties + 2km buffer

nieuwvestiging grondgebonden veehouderij niet toegstaan

Bebouwde kust

Zeeland

Landschappen en cultuurhistorie

nieuwe ontwikkelingen niet toegestaan in geval van significante
aantasting van waarden, oppervlak en/of samenhang

Landschappelijk kernwaarden en
erfgoedwaarden

Zuid‐Holland

Zuid‐Holland: beschermingscategorie 2

Natuurwaarden, landschappelijke
nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen moeten landschappelijk
ingepast worden, behalve als het om bovenregionale infrastructuur kernkwaliteiten, erfgoedwaarden,
weidsheid
of natuur gaat of om het Programma ruimte uitgezonderde
ruimtelijke ontwikkeling, en dan moet er een integraal ontwerp
worden gemaakt.

Strategische zoetwatervoorraad

Natuurwaarden

Natuurwaarden

Provinciale en nationale beleidsdocumenten in drie niveaus van bescherming.

gelden voor nieuwe ontwikkelingen langs de kust,

kust tussen Hoek van Holland en Bergen aan zee is

zoals stiltegebieden, aardkundige monumenten,

lichter beschermd dan de rest van de kust; dit gebied

provinciale monumenten of biotopen (Zuid-

is namelijk niet aangewezen als Natura2000-gebied.

Holland).

Alleen de plekken waar op dit moment al bebouwing
of recreatievoorzieningen aanwezig zijn, vallen in de

Deze niveaus zijn een inschatting van de mate van

lichtere categorieën; de directe omgeving ervan heeft

hardheid van het beleid waaraan nieuwe

wel de hoogste bescherming.

ontwikkelingen worden getoetst.

De landschappelijke kwaliteiten van de kust, zoals

Het overall-beeld van de kaart ‘bescherming’ laat

beschreven in hoofdstuk 4, worden op rijksniveau

zien dat de waarden veiligheid, natuur en drinkwater

alleen expliciet beschermd in het Waddengebied:

goed wordt beschermd in het vigerende beleid van

“rust, weidsheid, open horizon en natuurlijkheid met

Rijk en Provincies, vanwege nationale belangen

inbegrip van de duisternis” (zie artikel 2.5.2. Barro). De

(veiligheid en drinkwater) en vanwege internationale

Waddenzee en het Waddengebied worden in de Barro

afspraken (natuurbescherming). Bijna de gehele kust

beschouwd als zaken “van nationaal belang”.

valt onder de hoogste beschermingscategorie, zoals

De bescherming van landschappelijke waarden

op de kaart is te zien. De zeezijde van de Hollandse

‘lift’ nu vaak mee op andere beschermingsregimes.
67

Vigerend
beschermingsbeleid

Op deze kaart zijn 3 beschermingsniveaus te zien:
hoog, medium en laag. Deze categorieën zijn aan
de hand van de provinciale structuurvisies en
ruimtelijke verordeningen vastgesteld. De meeste
beschermingscategorieën zijn sectoraal, dat wil zeggen:
slechts één of enkele waarden zijn er beschermd. Op
pagina 67 is een tabel opgenomen waarin de restricties
per categorie uiteen zijn gezet.

Legenda

Beschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve hots

medium beschermingsniveau

Recreatieknoopp

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen k

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerreine

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowparken

Windenergie zee

Vigerend beschermingsbeleid in drie niveaus (bronnen: zie tabel op pagina 82)
68

Geplande HOV-v
Locatie plannen

Revitaliseren kus

Vigerend
ontwikkelingsbeleid

Legenda

Op deze kaart zijn de ontwikkelingen te zien uit de verschillende nationale en provinciale plannen. In de tabel
op pagina 82 staan de bronnen vermeld.

Berschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Hotspots zeeland

medium beschermingsniveau

Recreatieknooppunten

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen kustplaats

geen bescherming

Bedrijventerreinen plannen
Bungalowparken
Windenergie zeeland
Geplande HOV-verbinding
Locatie plannen windenergie
Herstructureren kustzone
12-mijlszone

Vigerend ontwikkelingsbeleid (bronnen: zie tabel pagina 82)
69

5
Beschermingsregimes werken met andere woorden

Kustkwaliteit en de Strategische Agenda Kust in het

per sector en niet ‘integraal’. Soms is het ene

kader van het Deltaprogramma en de Nationale Visie

beschermingsregime zelfs nadelig voor een andere

Kust”.

waarde. Natura2000 biedt bijvoorbeeld voor bepaalde

Opvallend is dat de provincies Zeeland en Friesland

doelsoorten een hoge mate van bescherming die

wel verschillende landschapstypen benoemen in

zwaar telt in beleidsafwegingen, maar beperkt de

aparte kaarten maar daar geen bescherming aan

ontwikkeling van andere waarden zoals recreatie.

koppelen, zoals de provincie Zuid-Holland dat

Natura2000 is bovendien gericht op de instandhouding

bijvoorbeeld wel doet in de Visie Ruimte en Mobiliteit.

van soorten en habitattypen, wat niet automatisch

Zuid-Holland onderscheidt in aanvulling op het

betekent dat bijvoorbeeld uitzicht, weidsheid en

generieke kwaliteitsbeleid, dat geldt voor de gehele

openbare toegankelijkheid ook worden veiliggesteld.

provincie, een tweetal beschermingscategorieën, waar

Dat er geen sectoraal beschermingsregime voor

onder voorwaarden van ruimtelijke kwaliteit ook

landschappelijke kwaliteit is, betekent niet dat deze

ontwikkelingen mogelijk zijn, maar waar vanwege de

kwaliteit ‘onbeschermd’ is. Er kan bescherming

kwetsbaarheid of bijzonderheid extra voorwaarden van

worden gegeven vanuit ruimtelijk beleid met afspraken

toepassing zijn. Zo vallen de kust en de Brouwersdam

over de wijze waarop de kwaliteit een rol speelt bij

in categorie 1 (hoogste bescherming: natuur en

de ontwikkeling van functies. Daarvoor kunnen

cultuurhistorie). In Zuid-Holland wordt op het strand

provincies en gemeenten handreikingen, leidraden of

geen nieuwe bebouwing toegestaan. Noord-Holland

afsprakenkaders opstellen. Zo heeft de provincie Noord

de enige provincie die in haar provinciale verordening

Holland de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie, die

heeft aangegeven hoe ze om wil gaan met jaarronde

richting geeft aan de omgang met de landschappelijke

bebouwing langs het strand.

kwaliteit, zonder vooraf voor te schrijven welke functie

De landschappelijke kustwaarden worden in het

passend is.

provinciaal beleid dus niet overal expliciet beschermd.

Ruimtelijke ontwikkelingen vinden overigens ook
plaats door functieverandering of groei of krimp

Ontwikkelingen

binnen bestemmingen. Relatief kleine bebouwing als

In de provinciale omgevingsplannen en de provinciale

een clubhuisje voor een surfschool kan zich zo soms

kustvisies worden naast beschermingsbeleid ook

ontwikkelen tot een grote horecagelegenheid.

uitspraken gedaan over regels met betrekking tot
ontwikkelingen (zie kaart op pagina 69). Iedere

70

Het landschappelijk en ruimtelijk beleid per provincie

provincie gaat hier anders mee om. Zo doet Zeeland

verschilt nogal. In Noord-Holland is de bescherming

als enige provincie in haar Omgevingsplan uitspraken

van de landschappelijke kwaliteiten Noord-Holland

over verblijfsrecreatie: in recreatieve hotspots mag zich

tevens geregeld vanuit de Leidraad Cultuur en

nieuwe verblijfsrecreatie vestigen onder voorwaarde

Cultuurhistorie. Dit instrument is als handreiking

van een economische meerwaarde. In de kustzone is

gekoppeld aan de provinciale ruimtelijke verordening

uitbreiding van verblijfsrecreatie en nieuwvestiging

(art 15) en stelt regels. Voor de stimulering van

mogelijk als er sprake is van revitalisatie van bestaande

de landschappelijke, toeristisch-recreatieve en

verblijfsrecreatie. In het achterland is nieuwvestiging

economische kwaliteiten van de kust gebruikt de

uitgesloten. In de provinciale kustvisie Zeeland is

provincie een ‘zacht’ instrumentarium. De afgelopen

veel aandacht voor veiligheid (zandsuppletiebeleid

jaren zijn hiervoor vanuit verschillende programma’s

voortzetten) en economisch aantrekkelijkheid

en beleidsvelden producten opgesteld: Identiteit

door ‘toeristische-recreatieve potenties te benutten’.

Kustplaatsen, Handreiking Verblijfsrecreatie, Atelier

Ook worden uitspraken gedaan over (getijden)

Vigerend
beschermings- en
ontwikkelingsbeleid

Legenda
Beschermingsniveau’s

Legenda

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve h

medium beschermingsniveau

Recreatieknoo

licht beschermingsniveau

Ontwikkelinge

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerre

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowpark

Windenergie z
Beschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve hotspots Zeeland

medium beschermingsniveau

Recreatieknooppunten

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen kustplaats

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerreinen plannen

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowparken

Geplande HO

Locatie plann

Revitaliseren k
12-mijlszone

Windenergie zeeland
Geplande HOV-verbinding
Locatie plannen windenergie
Revitaliseren kustzone
12-mijlszone

Combinatie van het vigerend beschermingsbeleid en het vigerend ontwikkelingsbeleid (bronnen: zie tabel op pagina 82)
71

5
energie en het herstructureren van de kust. Deze

duingebied) van de eilanden (stedelijke functies

gebiedsontwikkelingen zijn gebaseerd op een integrale

worden gekoppeld aan de dorpen), maar past

benadering, waarbij binnen een gebied diverse

geen bouwverbod toe. Er is ruimte voor nieuwe

opgaven van verschillende partijen met elkaar worden

recreatieve functies en nieuwe recreatieve bebouwing

verbonden en in gezamenlijkheid worden aangepakt.

of uitbreiding van bestaande, als die qua schaal en
maat passen in hun omgeving; daartoe wordt een

Zuid-Holland stuurt via de gebiedsprofielen op

specifieke kwaliteitsmethode van inpassing, ‘de Nije

ruimtelijke ontwikkelingen. Voor het duinlandschap,

Pleats’ gevolgd. Bij deze methodiek adviseert een team

schurvelingenlandschap, bollenlandschap en

van deskundigen in een vroeg stadium integraal over

landgoederenlandschap gelden verschillende regels.

alle aspecten die relevant zijn voor een zorgvuldige

“Bij verblijfsrecreatie is van belang dat ze een

ruimtelijke inpassing van een concrete ruimtelijke

aantrekkelijke, recreatieve uitstraling hebben en qua

ontwikkeling, zoals de vestiging of uitbreiding van een

locatie, schaal, inrichting en kwaliteit van de randen

recreatieve inrichting.

goed passen in hun omgeving.” In de provinciale
kustvisie Zuid-Holland is, net als in Zeeland, veel
aandacht voor veiligheid (zandsuppletiebeleid
voortzetten) en het economisch aantrekkelijk maken
van het kustgebied door “toeristisch-recreatieve
potenties te benutten”. Ook hier worden uitspraken
gedaan over (getijden)energie.
In de Structuurvisie van Noord-Holland ligt de nadruk
op het ontwikkelen en versterken van onderscheidende
identiteiten van de kustplaatsen. De ruimtelijke
kwaliteit hiervan wordt verbeterd en de identiteit als
badplaats versterkt. Kleinschalige woningbouw is
mogelijk maar hierop wordt niet specifiek ingegaan.
In de provinciale kustvisie Noord-Holland wordt
uitgebreid ingegaan op recreatie en landschappelijke
waarden. Infrastructuur en natuur worden minder
genoemd, er is wel aandacht voor Natura2000.
Kustversterking wordt gecombineerd met recreatieve
mogelijkheden.
Het streekplan van Friesland benoemt geen nieuwe
opgaven of ontwikkelingen aan de Friese Waddenkust.
In de Structuurvisie Grutsk op ‘e romte van de
provincie Friesland (2014) worden de waarden van
de Waddeneilanden beschreven. Grutsk geeft advies
en richting en is als procesvereiste opgenomen in de
verordening. In deze verordening is de koppeling
aangebracht tussen ontwikkeling en waarden van
landschap en natuur. Fryslân is terughoudend met
nieuwe bebouwde functies langs de kust (strand,
72

Maasvlakte 2 (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
73

Beschermings- en ontwikkelingsbeleid:
Waddenkust

74

Legenda
Beschermingsniveau’s

Legenda

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve h

medium beschermingsniveau

Recreatieknoo

licht beschermingsniveau

Ontwikkelinge

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerre

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowpark

Windenergie z
Beschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve hotspots Zeeland

medium beschermingsniveau

Recreatieknooppunten

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen kustplaats

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerreinen plannen

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowparken

Geplande HO

Locatie plann

Revitaliseren k
12-mijlszone

Windenergie zeeland
Geplande HOV-verbinding
Locatie plannen windenergie
Revitaliseren kustzone
12-mijlszone

Combinatie van het vigerend beschermingsbeleid en het vigerend ontwikkelingsbeleid (bronnen: zie tabel op pagina 82)
75

Hollandse kust

Legenda
Beschermingsniveau’s

Legenda

Ontwikkeli

hoog beschermingsniveau

R

medium beschermingsniveau

R

licht beschermingsniveau

O

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

B

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

B

W
Beschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve hotspots Zeeland

medium beschermingsniveau

Recreatieknooppunten

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen kustplaats

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerreinen plannen

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowparken
Windenergie zeeland
Geplande HOV-verbinding
Locatie plannen windenergie
Revitaliseren kustzone
12-mijlszone

76

Combinatie van het vigerend beschermingsbeleid en het vigerend ontwikkelingsbeleid
(bronnen: zie tabel op pagina 82)

G

L

R

1

Zeeuwse kust

Legenda
Beschermingsniveau’s

Legenda

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve h

medium beschermingsniveau

Recreatieknoo

licht beschermingsniveau

Ontwikkelinge

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerre

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowpark

Windenergie z
Beschermingsniveau’s

Ontwikkelingen

hoog beschermingsniveau

Recreatieve hotspots Zeeland

medium beschermingsniveau

Recreatieknooppunten

licht beschermingsniveau

Ontwikkelingen kustplaats

overig ruimtelijk beleid (geen sectorale
beschermingscategorieën)

Bedrijventerreinen plannen

duinen en strand: overig ruimtelijk beleid
(geen sectorale beschermingscategorieën)

Bungalowparken

Geplande HO

Locatie plann

Revitaliseren k
12-mijlszone

Windenergie zeeland
Geplande HOV-verbinding
Locatie plannen windenergie
Revitaliseren kustzone
12-mijlszone

Combinatie van het vigerend beschermingsbeleid en het vigerend ontwikkelingsbeleid (bronnen: zie tabel op pagina 82)
77

Veiligheidsnormen

Op de kaart zijn de primaire waterkeringen aangegeven
langs de kust, en hun beschermingswaarde per dijkring.
In de huidige situatie krijgt een dijkring dezelfde
normering over de hele ring. Vanaf 1 januari 2017
wordt een nieuwe veiligheidsbenadering op basis van
overstromingsrisico’s gehanteerd. Daarmee wordt de
afgebeeldde normering verlaten. Van de nieuwe norme-

Legenda

ring is echter op dit moment nog geen data beschikbaar.

Huidige normering per dijkring
1:10000
1:4000
1:2000

Veiligheidsnormen voor de kustlijn (Rijkswaterstaat)
78

Veiligheidsopgave

Legenda

Maatregelen dynamisch kustbeheer bij brede duingebieden
Zandmotor
Kerven
Maximale dynamiek
Mogelijke locatie dynamisch kustbeheer (Provinciale visie)

Veiligheidsopgave 2020-2050
Opgave zachte kering - matige zeespiegelstijging
Opgave zachte kering - snelle zeespiegelstijging
Opgave harde kering - matige zeespiegelstijging
Opgave harde kering - snelle zeespiegelstijging
Opgave - hoogte
Opgave - stabiliteit
Opgave - bekleding
Opgave - afslag
Opgave - nader onderzoek
Opgave bebouwde kering- matige zeespiegelstijging
Opgave bebouwde kering - snelle zeespiegelstijging
Groene dijk
Dijken versterken
Innovatieve dijk
Secundaire dijk
Waterrobuuste inrichting

Veiligheidsopgave 2050-2100
Zandsuppletie
Opgave zachte kering - langzame zeespiegelstijging
Opgave zachte kering - snelle zeespiegelstijging
Opgave harde kering - langzame zeespiegelstijging
Opgave harde kering - snelle zeespiegelstijging

Op deze kaart zijn de voorgestelde maatregelen uit het
Deltaprogramma kust uit 2012 te zien, inmiddels zijn
enkele projecten al uitgevoerd.

Opgave - hoogte
Opgave - stabiliteit
Opgave - bekleding
Opgave - afslag
Opgave - nader onderzoek
Opgave bebouwde kering- matige zeespiegelstijging
Opgave bebouwde kering - snelle zeespiegelstijging

Waterveiligheidsopgave op basis van het Deltaprogramma Kust, Deltaprogramma Wadden (Masterplan Kust en Erfgoed)
79

Grondwaterbeschermingsgebieden
en waterwingebieden

Op de kaart zijn de drinkwaterwingebieden en
de 25-jaarszones te zien die in de provinciale
milieuverordeningen zijn aangegeven. Het
duingebied langs de kust is een infiltratiezone voor
zoet water en heeft een onmiskenbare waarde als

Legenda

drinkwaterwingebied voor de Randstad.

Grondwaterbeschermingsgebied
Waterbeschermingsgebied (25 jaarzones)

Grondwaterbeschermingsgebieden op basis van Provinciaal Georegister, Alterra (Waterwinning en natuur)
80

Grondwater Reserves (NGR) bevinden zich in:
I.
De diepere delen van de Roerdal Slenk in Brabant en Limburg.
II.
Het diepere zoete grondwater onder de Veluwe met uitlopers ond
III.
Het diepere zoete grondwater onder de Utrechtse Heuvelrug me
het westen.
IV.
Het diepere zoete grondwater in het zuidwesten van Frieslan
Gaasterland.

Figuur
3.1: Begrenzing van de kandidaat Nationale Grondwater Reserves (blauwe omlijning)
Begrenzing van de kandidaat Nationale Grondwater Reserves (blauwe omlijning), van de mogelijke brakke reserves (rode omlijning) en van de

huidige voedingsgebieden
van die bij
deze reserves enen
voorraden
Een aanzet
voor de begrenzing van Nationale
brakke
reserves (rode
omlijning)
vanhoren
de (bron:
huidige
voedingsgebieden
van die bij deze rese
Grondwater Reserves, Deltares, 2015)
horen.
81

Bescherming en ontwikkeling
beleidsdocumenten
Rijsknatuurvisie 2014 (natuur) Structuurvisie ondergrond
(drinkwaterwinning)

e che mi g Rood =
beschermende legendaeenheid
Zwart = legendaeenheid
zonder status

tuu

te

Nationale visie kust (kustveiligheid)

Natura 2000‐gebieden moeten worden
beschermd via het Natuurnetwerk
Nederland, dat door de provincies wordt
geregeld.

i

i g

Kaart 13 EHS en Natura2000: Natura2000,
bestaande natuur , Agrarisch gebied (van
ecologische betekenis) en Nieuwe natuur zijn
beschermd via de VRPZ (Artikel 2.13 en 2.14.)

Kaart 8 Ecologische hoofdstructuur en
Natura2000: Ecologische hoofdstructuur,
Natura2000 gebied

Behoud en ontwikkeling
Natura2000 gebied, NN
natuurverbindingen, we
PRV en bijbehorende ka

Kaart 5 Geluid: Integrale
milieubeschermingsgebieden

PMV, hoofdstuk 4 Voork
geluidhinder

d u dige
mo ume te

Kaart 17 Aardkundige waarden: Aardkundige
monumenten

cheologi che
mo ume te

Kaart 16 Archeologie: Archeologisch
rijksmonument, Vastgestelde archeologische
waarde

co clu ie
e che mi g

De in bodem aanwezige archeologische waarden en
de overige voor het gebied kenmerkende
cultuurhistorische structuren en elementen,
bestaande uit: historische scheepswrakken,
verdronken en onderslibde nederzettingen en
ontginningssporen ( waaronder de dam Ameland‐
Holwerd), zeedijken en de daaraan verbonden
historische sluizen (waaronder het ensemble
Afsluitdijk), landaanwinningswerken, systeem van
stuifdijken, systeem van historische vaar‐ en
uitwateringsgeulen, en kapen.

Het gebied waar de Nationale Visie Kust zich over
Waterbeheerders stellen voor de primaire
waterkeringen ruimtelijke reserveringszones in. uitspreekt is het kustfundament
waar geen of weinig
ruimtelijke ontwikkeling is toegestaan of waar
deze ontwikkeling aan extra voorwaarden
onderhevig is. Het rijk beheert de Noordzee, niet
de kerinfen (op een enkele uitzondering na).

Als landschappelijke kwaliteiten van de Waddenzee
worden aangemerkt de rust, weidsheid, open
horizon en natuurlijkheid met inbegrip van
duisternis.

Rijk is verantwoordelijk voor kustfundament,
maar focust op waterbouw. Economische en
ruimtelijke ontwikkelingen en regelingen
daarvoor komen van lagere overheden.

Wel aanwezig, niet in structuurvisie

Behoud en ontwikkeling
cultuurlandschappen: S
Stellingforten, Stelling v
Hondbossche en Pettem
monument, Aardkundig
Duinlandschap, Strandw
Aandijkingenlandschap
art 10 PRV Aardkundig w
bijbehorende kaart 10
hoofdstuk 6 Beschermin
monumenten

Kaart 16 Archeologie : Gebied met (zeer) hoge
archeologische waarde, Romeinse Limes

Kaart 14 Landschap en cultuur: Landschappen van Kaart 9 Cultureel erfgoed: Kroonjuweel cultureel
provinciaal belang en cultuurhistorische elementen. erfgoed, landgoedbiotoop, molenbiotoop,
kasteelbiotoop, werelderfgoed
(Bescherming via artikel 2,17 (Landschap en
Erfgoed) en 2.18 (Molenbiotoop) van de
Verordening Provincie Zeeland)

Behoud en ontwikkeling
cultuurlandschappen: S
Stellingforten, Stelling v
Hondbossche en Pettem
monument, Aardkundig
Duinlandschap, Strandw
Aandijkingenlandschap
Kaart 5a (Verordening)
uitzonderlijke universel
Amsterdam

Kaart 20 Kustfundament: kustfundament

Kaart 8 (Verordening) B
Strandzonering, jaarron
toegestaan
art 31 PRV Strandzoneri
(de ontwerpwijziging va
ter inzage)

Kaart 18 Luchtvaart: hoogtebeperkingen Kaart 20 Kaart 6 Beschermingscategorieën en
Art 8a PRV meerlaagse v
verblijfsrecreatiegebied: beschermingscategorie
PAS: Stikstofgevoelige locaties, 2km buffer
Art 12‐14 PRV regels voo
1(gebieden met bijzondere kwaliteit),
rondom stikstofgevoelige locaties
Art 15 PRV ruimtelijke k
beschermingscategorie 2(gebieden met een
verstedelijking in het lan
specifieke waarde)
Kaart 7 Compensatie
windturbines
natuur, recreatie en landschap: Ecologische
Art 18 recreatiewoninge
hoofdstructuur, strategische reservering natuur,
Art 26b Bollenconcentra
belangrijk weidevogelgebied, recreatiegebied rond Verder uit de Structuurv
de steden
“Voldoende en gediffere
Kaart 10 Stad en land verbonden: Groene buffer, recreatieve en toeristisc
recreatiegebied, stedelijke groenstructuur,
stedelijke waterstructuur

Beschermingscategorieën voor cultuurhistorische
Er is aandacht voor natuur, water, archeologie,
biotopen vallen in categorie 1: molens,
aardkundige monumenten en landschap. De
landgoederen, kastelen hebben bescherming, De
bescherming voor het laatste komt erop neer dat
nieuwe ontwikkelingen niet zijn toegestaan in geval zaken in kaart 10 vallen in categorie 2. Ruimtelijke
van significante aantasting van de landschappelijke kwaliteit is gedefinieerd in gebiedsprofielen waar
waarden, significante aantasting van de samenhang ingepast, getransformeerd of aangepast moet
worden afhankelijk van de ontwikkeling.
tussen gebieden of significante vermindering van
het oppervlak.

Landschap is kort beschr
1 extra verordening op h
strandpaviljoens. In de s
afzonderlijke landschaps
behandeld of beschermd

e e gie

Kaart 2 Energie: concentratielocatie windenergie, Kaart 14 Bodemgebruik en energie:
geothermie
ondergrondse waterberging, ambitiegebied
bodemenergie
Kaart 17 Energietransitie: locatie voor
windenergie, zoekgebied geïntegreerd
warmtenetwerk
Art 32 PRV Windturbines en bijbehorende kaart 9
en art 32a Opstellingen voor zonne‐energie

Voldoende ruimte voor
duurzame energie: hers
windenergie op land, su
oplossingen voor duurza

ec e tie

Kaart 3 Recreatiekansenkaart: Onderscheid
recreatieve hotspots, kustzone, regionale
ontwikkelingslocaties en overig Zeeland.

Behoud en ontwikkeling
voldoende en gediffere
recreatieve en toeristisc
Knooppunt, recreatiekn
wandelnetwerk, fietsnet

i

82

Noord‐Holland: St
Provinciale Ruimte
(PRV) en Provincia
Milieuverordening

tilte

o e ig

co clu ie
o t i eli g

Zuid‐Holland: Visie Ruimte en
Mobiliteit

PMV, hoofdstuk 5 Gron
oog op waterwinning

u t

eli g

Zeeland: Omgevingsplan 2012‐2018

Kaart 12 Zoetwatervoorziening en
Kaart 8 Waterfunctiekaart: Natte Ecologische
oppervlaktewater: Milieubeschermingsgebied
verbindingszone(breed), drinkwater,
Kaart
11 Grondwaterlichamen: menselijke consumptie voor grondwater

Provincies moeten in provinciale
milieuverordeningen
drinkwaterbeschermingsgebieden aanwijzen.

cultuu hi to ie

o t i

Barro

t uctuu e
ed i igheid

Nationale Visie Kust gaat ook over zaken als
adaptief bouwen. Meegroeiconcepten uit de visie
zijn voor bebouwing en ontwikkeling van de kust
belangrijk.
Indien veiligheidopgave en ruimtelijke ontwikkeling
binnen een periode van 50 jaar vallen is integraal
plan nodig

Kaart 13 Natuur: nieuwe natuur

Kaart 2 Beter benutten mobiliteitsnetwerk:
Maatregelen HOV‐netwerk, maatregelen
spoornetwerk, maatregelen wegennetwerk

Voldoende en gediffere
economische activiteite
knooppunt, nieuwe zees
plan voor bedrijventerre
bedrijventerrein, vastge
kantoorlocatie, zacht pla
Behoud en ontwikkeling
vervoersnetwerken: Re
ingrijpende reconstructi

In de gebiedsprofielen staat beschreven hoe
De focus is hier op de ku
Als enige provincie nagedacht over
ontwikkelingen zich moeten gedragen per
verbeteren in ruimtelijke
verblijfsrecreatie. In recreatieve hotspots staat
als badplaats versterken
ontwikkeling van samenhangend verblijfsrecreatief gebiedsprofiel. Voor het duinlandschap,
is mogelijk maar hier wo
product centraal. Nieuwvestiging is mogelijk. Beleid schurvelingenlandschap, bollenlandschap en
landgoederenlandschap gelden verschillende regels. ingegaan.
kustzone gericht op revitalisering: uitbreiding en
nieuwvestiging alleen in combinatie met
transformatie. Regionale ontwikkelingslocaties
uitbreiding alleen bij transformatie en
nieuwvestiging wanneer aansluitend bij vastgelegde
kans. Daarbuiten alleen beperkt uitbreiding bij een
verbeteringsslag.

Visie Ruimte en

Noord‐Holland: Structuurvisie 2040,
Provinciale Ruimtelijke Verordening
(PRV) en Provinciale
Milieuverordening (PMV)

Friesland: Streekplan 2007

e hoofdstructuur en
gische hoofdstructuur,

Behoud en ontwikkeling van natuurgebieden:
Natura2000‐gebied, NN, NN‐grote wateren,
natuurverbindingen, weidevogelleefgebied, art 19
PRV en bijbehorende kaart 4 Ecologie

Kaart 11: Provinciale ecologische hoofdstructuur:
Water, overige natuur, beheergebied, Natte
ecologische verbindingszone, Droge ecologische
verbindingszone, Speciale beschermingszones,
natuur buiten provinciale ehs, landschapszone tbv
ecologische verbinding.
Kaart 12: Speciale beschermingszones:
natuurbeschermingswetgebieden,
habitatrichtlijngebieden, vogelrichtlijngebieden,
Kaart 13: functiezonering Provinciale EHS: natuur
met extensief recreatief medegebruik, natuur met
recreatief medegebruik, VHR‐gebied ,
beheergebied binnen EHS normaal agrarisch gebruik
mogelijk, functie beroepsvaarweg (nevengeschikt),
functie waterhuishouding(nevengeschikt)

ervoorziening en
Milieubeschermingsgebied

PMV, hoofdstuk 5 Grondwaterbescherming met het Kaart 10: Mileubeschermingsgebieden:
oog op waterwinning
grondwaterbeschermingsgebieden, 25jaarszone

in structuurvisie

PMV, hoofdstuk 4 Voorkomen of beperken van
geluidhinder
Behoud en ontwikkeling van Noord‐Hollandse
cultuurlandschappen: Stelling van Den Helder,
Stellingforten, Stelling van Amsterdam ,
Hondbossche en Pettemer Zeewering, Aardkundig
monument, Aardkundig waardevol gebied, Jonge
Duinlandschap, Strandwallen‐ en vlaktenlandschap,
Aandijkingenlandschap
art 10 PRV Aardkundig waardevolle gebieden, met
bijbehorende kaart 10
hoofdstuk 6 Bescherming aardkundige
monumenten

gie : Gebied met (zeer) hoge
arde, Romeinse Limes

Provinciale kustvisie NH

Provinciale kustvisie Zuid Holland

Provinciale kustvisie Zeeland

Kaart 10: Mileubeschermingsgebieden:
stiltegebied, uitzonderingsgebied, gebied met
specifieke waarden,

Wel aanwezig, niet in structuurvisie

erfgoed: Kroonjuweel cultureel Behoud en ontwikkeling van Noord‐Hollandse
iotoop, molenbiotoop,
cultuurlandschappen: Stelling van Den Helder,
elderfgoed
Stellingforten, Stelling van Amsterdam ,
Hondbossche en Pettemer Zeewering, Aardkundig
monument, Aardkundig waardevol gebied, Jonge
Duinlandschap, Strandwallen‐ en vlaktenlandschap,
Aandijkingenlandschap
Kaart 5a (Verordening) Erfgoederen met
uitzonderlijke universele waarde: Stelling van
Amsterdam

Kaart 8 (Verordening) Blauwe ruimte:
Strandzonering, jaarrond strandpaviljoens niet
toegestaan
art 31 PRV Strandzonering
(de ontwerpwijziging van dit artikel ligt t/m 21 juli
ter inzage)

ngscategorieën en
bied: beschermingscategorie
zondere kwaliteit),
orie 2(gebieden met een
Kaart 7 ‐ Compensatie
n landschap: Ecologische
ategische reservering natuur,
gelgebied, recreatiegebied rond

Art 8a PRV meerlaagse veiligheid
Art 12‐14 PRV regels voor het landelijk gebied
Art 15 PRV ruimtelijke kwaliteitseis ingeval van
verstedelijking in het landelijk gebied en voor
windturbines
Art 18 recreatiewoningen
Art 26b Bollenconcentratiegebied
Verder uit de Structuurvisie het provinciale belang
“Voldoende en gedifferentieerde ruimte voor
and verbonden: Groene buffer, recreatieve en toeristische voorzieningen” noemen
delijke groenstructuur,
ctuur

orieën voor cultuurhistorische
ategorie 1: molens,
elen hebben bescherming, De
llen in categorie 2. Ruimtelijke
eerd in gebiedsprofielen waar
rmeerd of aangepast moet
van de ontwikkeling.

Landschap is kort beschreven in 1 themakaart, er is
1 extra verordening op het strand over
strandpaviljoens. In de structuurvisie worden
afzonderlijke landschapstypen niet verschillend
behandeld of beschermd.

ebruik en energie:
rberging, ambitiegebied

Voldoende ruimte voor het opwekken van
duurzame energie: herstructureringsgebied
windenergie op land, suggestiestrook, kleinschalige
oplossingen voor duurzame energie

ansitie: locatie voor
ebied geïntegreerd

In het ruimtelijk beleid wordt onderscheid gemaakt
tussen natuur met recreatief medegebruik en
natuur met minder medegebruik. Natuur is
uitgebreid, rest niet.

Getijdenenergie op de brouwersdam en
Oosterschelderkering (zonder het estuariene
dynamiek in het Oosterschelde‐bekken te verstoren)

bines en bijbehorende kaart 9
gen voor zonne‐energie

utten mobiliteitsnetwerk:
etwerk, maatregelen
tregelen wegennetwerk

Behoud en ontwikkeling van groen om de stad en
voldoende en gedifferentieerde ruimte voor
recreatieve en toeristische vorozieningen: Ov‐
Knooppunt, recreatieknooppunt, kustplaats,
wandelnetwerk, fietsnetwerk

focus is op kustplaatsen, versterken ruimtelijke
identiteit, achterland ontwikkelen voor langere
verblijfsduur

zoekgebieden voor jachthavens

Voldoende en gedifferentieerde ruimte voor
economische activiteiten: Efficiënter benutten OV‐
knooppunt, nieuwe zeesluis Ijmuiden, vastgesteld
plan voor bedrijventerrein, zacht plan voor
bedrijventerrein, vastgesteld plan voor
kantoorlocatie, zacht plan voor kantoorlocatie
Behoud en ontwikkeling van verkeers‐ en
vervoersnetwerken: Regionaal HOV‐ nieuw of
ingrijpende reconstructie(indicatief)

focus op langzaam verkeer en ov richting de
kustplaatsen, ook de bereikbaarheid van de
natuurgebieden verbeteren

nieuwe ov‐verbindingen, nieuwe parallel kustpad in
de binnenduinrand

en staat beschreven hoe
Dit streekplan levert geen nieuwe opgaven of
De focus is hier op de kustplaatsen, die moeten
moeten gedragen per
verbeteren in ruimtelijke kwaliteit en hun identiteit ontwikkelingen aan de Friese Waddenkust
r het duinlandschap,
als badplaats versterken. Kleinschalige woningbouw
chap, bollenlandschap en
is mogelijk maar hier wordt niet specifiek op
chap gelden verschillende regels. ingegaan.
e is van belang dat ze een
eatieve uitstraling hebben en
inrichting en kwaliteit van de

Uitgebreide aandacht voor veiligheid
Hebben uitgebreide visie op recreatie en
landschappelijke waarden. Infrastructuur en natuur (zandsuppletiebeleid voortzetten) en economisch
wordt minder genoemd, wel aandacht voor Natura aantrekkelijk (dmv toeristische‐recreatieve
potenties benutten). Ook focus op
2000. De kustversterking is gecombineerd met
(getijden)energie.
recreatieve mogelijkheden.

recreatiehotspots waar soms flexibeler om mag
worden gegaan met beperkingen vanuit rijk en
waterschappen, langere verblijfsrecreatie, inspelen
op ruimtelijke druk dmv realiseren tweede
woningen

Uitgebreide aandacht voor veiligheid
(zandsuppletiebeleid voortzetten) en economisch
aantrekkelijk (dmv toeristische‐recreatieve
potenties benutten). Ook focus op
(getijden)energie.

ving."

83

84

6

Vervolgtraject

Antitankmuur bij Katwijk (foto: Marijke Beek)

85

6

Vervolgtraject
Deze inventarisatie is opgesteld in een kort tijdsbestek.

•

Combineren van verschillende waarden met

Er is daarom gebruik gemaakt van bestaande data

elkaar zodat duidelijk wordt waar overlap is en

vanuit verschillende bronnen. Deze informatie blijkt

waar verschillende waarden met elkaar in conflict

niet altijd voor het gehele gebied voorhanden te zijn,

komen.

waardoor enkele onderdelen niet zijn meegenomen

•

Maken van een kaart waarin alle

in deze inventarisatie. Ook zijn gedurende het

verantwoordelijke organisaties en eigenaren langs

proces meerdere ideeën benoemd, die niet in deze

van de Nederlandse kust inzichtelijk worden en

inventarisatie konden worden meegenomen.

waar verantwoordelijkheden van verschillende
partijen overlappen.

Daarom verdient het aanbeveling om de volgende

•

projecten in een vervolgtraject op te pakken:

het regionale schaalniveau, voor een preciezer

•

beeld van de waarden en de huidige stand van

Completeren van de inventarisatie van
erfgoedwaarden in de Zuidwestelijke delta.

•

Komen tot een waarde-stelling binnen de

zaken in het kustgebied.
•

Onderzoeken welke economische druk er vanuit

afzonderlijke inventarisaties. Bijvoorbeeld welke

het binnenland op de kust ligt en waar dat tot een

stedelijke wederopbouwgebieden waardevol en

verschillende benadering van toekomstig beleid

welke niet, welke bebouwing waardevol is en

langs de kust kan leiden.

welke niet etc.

86

Vertalen van de geïnventariseerde waarden naar

Bloemendaal aan Zee (foto: Strootman Landschapsarchitecten)
87

88

B

Bronnen

Kust bij Domburg (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)

89

Literatuurlijst
Al het beeldmateriaal is (op)gemaakt door Strootman Landschapsarchitecten bv, tenzij anders aangegeven.
Sommige beelden komen uit andere publicaties en van derden. Bij deze beelden zijn de bronnen aangegeven.

Rijksbeleid

Provinciaal beleid

•

•

Ministerie van Economische zaken.
Rijksnatuurvisie. Den Haag, 2014

•

Ministerie van Infrastructuur en Milieu,

Zeeland 2012‐2018. Middelburg, 2016.
•

Ministerie van Economische Zaken.
•
•

90

Provinciale Staten van Zeeland. Omgevingsplan
Provincie Zuid-Holland. Visie op ontwikkeling
van ruimte en mobiliteit. Den Haag, 2014

Structuurvisie ondergrond. Den Haag, 2014

•

Provincie Noord‐Holland: Structuurvisie 2040

Deltaprogramma Kust. Nationale visie kust. Den

•

Provincie Friesland: Streekplan 2007

Haag, 2013

•

Provinciale kustvisie Noord-Holland

Rijksoverheid. Barro. Den Haag, 2011

•

Provinciale kustvisie Zuid Holland

•

Provinciale kustvisie Zeeland

WAARDEN
Categorie
Ondergrond Noordwest‐Europa

Legenda‐eenheid
Duinen en wadden

Bron
Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening (ministerie van IenM, 2001)

Bebouwde kust

Bebouwing. jonge duinen en strandwallen, wegen

Top50‐kaart, Ruimtelijke identiteit van de kust, Masterplan kust en erfgoed

Openheid landschap

Weidsheid, windparken in zee

Compendium voor de Leefomgeving (CBS et al., 2012), Alterra, ZKA Consultants & Planners, 2013, Onderzoek
effecten Wind Op Zee

Natuurwaarden

Natura2000, Waterwinning en natuur, Natuurnetwerk Nederland

Pdok, Waterwinning en natuur, De betekenis van de drinkwatersector voor de natuur in Nederland. Alterra 2016,
Provinciale visies

Recreatief gebruik

Intensiteit van het recreatief gebruik van de Noordzeekust

Decisio, 2011

Economische waarden

Windparken, gas‐ en olievelden, getijdenenergie, havens met vaarroutes

Wind en Zon

compendium voor de leefomgeving

Donkerte

Lichtemissie

RIVM: Lichtemissiekaart 2015

Stiltegebieden

Stiltegebieden

Provinciaal georegister, IPO http://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/search?hl=dut&#

Cartografische montage van de kernkwaliteiten

Kustlandschapswaarden Groningen

Provinciaal Omgevingsplan Groningen

Kustlandschapswaarden Friesland

Grutsk op E Romtekaart

Kustlandschapswaarden Noord‐Holland

Structuurvisie Noord‐Holland

Kustlandschapswaarden Zuid‐Holland

Visie Ruimte en Mobiliteit Zuid‐Holland

Kustlandschapswaarden Zeeland

Kustlandschapswaarden

Historische Vissersplaatsen en vuurtorens

Masterplan Kust en Erfgoed

Havens, stations en toevoerlijnen

Masterplan Kust en Erfgoed

Erfgoedwaarden

Recreatie voor 1940: Badplaatsen, landgoederen/buitenplaatsen, gebieden Masterplan Kust en Erfgoed
met veel gezondheidszorg
Militaire kustverdediging: Ringwalburgen, Linies en Limies, Cluster van
militaire objecten

Masterplan Kust en Erfgoed

Militaire kustverdediging WOII: Atlantikwall, belangrijk militair complex,
tankmuur, rijksmonument, Koude Oorlog, Erebegraafplaats, Vliegveld,
Cluster van militaire complexen

Masterplan Kust en Erfgoed

Wederopbouw: Wederopbouwkernen, Deltawerken, Markant
wederopbouwobject

Masterplan Kust en Erfgoed

Recreatie en toerisme

Badplaatsen inclusief boulevards, de belangrijkste ontsluiting ernaartoe, de Ruimtelijke identiteit van de Nederlandse kust en provincie Zeeland
havens en de recreatiegebieden

Infrastructuur

Wegen, scheepvaartroutes, spoor, knooppunten water‐zee

Masterplan Kust en Erfgoed met aanvullingen van de provincies

Categorie
Natuur

Legenda‐eenheid
Natura2000, Natuurnetwerk Nederland, NN‐grote wateren,
natuurbeschermingswetgebieden, habitatrichtlijngebieden,
vogelrichtlijngebieden, natuur met extensief recreatief medegebruik,
natuur met recreatief medegebruik, VHRgebied

Bron
Ministerie I&M, Provinciale Streekplan 2007 Friesland, Structuurvisie Noord‐Holland, Visie Ruimte en Mobiliteit
Zuid‐Holland, Omgevingsplan 2012‐2018 Zeeland, Provinciale Omgevingsvisie 2016‐2020 Groningen

Kustveiligheid

Primaire waterkering, Basiskustlijn 2016, Maatregelen Deltaprogramma

Deltaprogramma Kust, Deltaprogramma Wadden (Masterplan Kust en Erfgoed)Rijkswaterstaat geodatabase

Veiligheidsnormen voor de kustlijn

Veiligheidsnormering

Rijkswaterstaat

Erfgoed

Unesco Werelderfgoed 2016, Rijksmonumenten, Archeologische
monumenten, Gebied met (zeer) hoge
archeologische waarde, Romeinse Limes, Aardkundig monument

Provinciale Streekplan 2007 Friesland, Structuurvisie Noord‐Holland, Visie Ruimte en Mobiliteit Zuid‐Holland,
Omgevingsplan 2012‐2018 Zeeland, Provinciale Omgevingsvisie 2016‐2020 Groningen, Database RCE, Masterplan
Kust en Erfgoed

Algemeen

beschermingscategorie 1(gebieden met
bijzondere kwaliteit), beschermingscategorie
2(gebieden met een specifieke waarde)

Zuid‐Holland: Visie Ruimte en Mobiliteit

Grondwater

Begrenzing van de kandidaat Nationale Grondwater Reserves,
drinkwaterwingebieden en de 25‐jaarszones

Een aanzet voor de begrenzing van Nationale
Grondwater Reserves, Deltares, 2015, Provinciaal Georegister

VIGEREND BELEID

91

Waddenkust bij Ameland (bron: https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat)
92

Colofon
Deze inventarisatie en visualisatie voor de waarden van de Nederlandse kust is gemaakt door Strootman
Landschapsarchitecten uit Amsterdam. De ontwikkelingsvisie is tot stand gekomen door een intensieve
samenwerking met een projectgroep. Er is gebruik gemaakt van veel bestaande bronnen waaronder de
Nationale Visie Kust (2013), nadere of bijzondere visies van de provincies Groningen, Friesland, NoordHolland, Zuid-Holland en Zeeland, het Masterplan Kust en Erfgoed, De ruimtelijke identiteit van de
Nederlandse Kust, Kustanalyse Natuurmonumenten (Zuidwestelijke Delta) en andere door de projectgroep
aangereikte documenten.

Projectgroep partners Kustpact
Louwerse, P.C.

DGRW

Koning, N. de

DGRW

Satumalaij, P.Z.

DGRW

Hollemans, W.A.

Provincie Zeeland

Versteegen, T.V.

Gemeente Zandvoort

Niemeijer, J.

Gemeente katwijk

Nobel P.D.

PWN

Hermens, S.

CRA

Verschuur M.

RCE

Oujamaa, I.

Waterschap Scheldestromen

Boom, B. van den

Natuurmonumenten

Eker, M.

Provincie Noord-Holland

Vos, J.M.

Provincie Noord-Holland

Elshof N.J.H.

Provincie Zeeland

Dicke, J.J.

Provincie Fryslan

Lindeloof, A. van de

Provincie Zuid-Holland

Dam, E. van

Provincie Zuid-Holland

Stee, S. van der

Strand Nederland

Projectteam Strootman Landschapsarchitecten
Berno Strootman
Remco van der Togt
Arjen Venema
Eva Willemsen
Michiel van Zeijl

93