Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 911

Bestrijding georganiseerde criminaliteit

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

24 587

Justitiële Inrichtingen

Nr. 353

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juni 2022
Op 22 november 2021 informeerde mijn voorganger uw Kamer over
maatregelen die worden getroffen of onderzocht in de strijd tegen
voortgezet crimineel handelen tijdens detentie en berechting.1 Met deze
brief informeer ik u over de voortgang.
De brief heeft veel teweeggebracht. Het feit dat een buitencategorie
«zware» criminelen continu naar mogelijkheden zoekt om ook tijdens
detentie hun criminele activiteiten voort te zetten, zorgt voor een breed
gedragen gevoel van ernst en urgentie. Georganiseerde criminaliteit moet
georganiseerd bestreden worden. Politie, Openbaar Ministerie (OM), de
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), de Raad voor de rechtspraak en de
Nederlandse orde van advocaten (NOvA) werken, ieder vanuit diens eigen
rol en verantwoordelijkheid via de Taskforce Aanpak georganiseerde
criminaliteit tijdens berechting en detentie samen om deze vorm van
criminaliteit het hoofd te bieden. Ik voel mij gesteund met het front dat
samen met ketenpartners en de NOvA is gevormd en kan u in deze brief
melden dat de samenwerking heeft geleid tot de start van de bouw van
een videovoorziening in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI), strenger
toezicht en meer oog voor de kwetsbare positie van bijzondere
doelgroepen, zoals medewerkers van DJI en de advocatuur.
In de brief van mijn voorganger zijn deze maatregelen onderverdeeld in
fysieke maatregelen en maatregelen die een aanpassing van wet- en
regelgeving vergen. Ook is in de brief een aparte paragraaf gewijd aan de
advocatuur. Omwille van de leesbaarheid volgt deze voortgangsbrief
dezelfde structuur. Deze maatregelen passen bij de brede aanpak van
georganiseerde criminaliteit, waar het huidige kabinet zich hard voor
maakt. Uw Kamer is hier op 26 april jl. over geïnformeerd in de brief over
de hoofdlijnen van de aanpak georganiseerde criminaliteit.2

1
2

kst-29911-353
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 29 911, nr. 339.
Kamerstuk 29 911, nr. 348.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

1

Fysieke maatregelen
Er worden vier justitiële complexen gerealiseerd. In deze hoogbeveiligde
locaties komen detentie en berechting samen zodat vervoersbewegingen
van gedetineerden met een hoog of extreem vlucht- en maatschappelijk
risico tot een minimum worden beperkt. Gedetineerden kunnen daar voor
kortere of langere tijd verblijven.
Afhankelijk van de risicofactoren kan berechting van gedetineerden fysiek
of via een videoverbinding plaatsvinden.
De stand van zaken per complex licht ik hieronder toe.
Justitieel Complex Schiphol (JCS)
Dit complex huisvest reeds een penitentiaire inrichting (PI) en een
hoogbeveiligde zittingszaal van de rechtbank Noord-Holland. De PI wordt
uitgebreid met 6 extra beveiligde overnachtingscellen, zodat gedetineerden met een hoog of extreem vlucht- en maatschappelijk risico hier
tijdens meerdaagse aaneengesloten zittingen veilig kunnen overnachten.
De aanbesteding voor de realisatie van deze cellen is voor de zomer
afgerond. Oplevering en ingebruikname staat gepland voor het 4e
kwartaal van dit jaar.
Justitieel Complex Vlissingen (JCV)
In Vlissingen wordt een geheel nieuw complex gerealiseerd. Uw Kamer is
hier op verschillende momenten over geïnformeerd.3 De planvorming
verloopt conform schema, ingebruikname staat gepland voor 2028.
Momenteel wordt gewerkt aan het ontwerp bestemmingsplan en de
uitwerking van het programma van eisen voor de marktpartijen.
Justitieel Complex Lelystad (JCL)
De hoogbeveiligde zittingszaal van de Rechtbank in Amsterdam (beter
bekend als «de Bunker») is dringend aan vervanging toe. De Commissie
Hoogbeveiligde Zittingslocatie (HBZ) ten noorden van de grote rivieren
heeft in juli 2021 geadviseerd om naast de bestaande PI in Lelystad een
nieuwe, hoogbeveiligde rechtbank te bouwen als vervanging voor de
bunker. In navolging van dit advies is mijn inzet erop gericht om over te
gaan tot realisatie van dit complex en is planvorming gestart. Mogelijk
wordt binnen de muren van de PI een Afdeling Intensief Toezicht (AIT)
gerealiseerd. Binnen deze AIT wordt een aantal cellen gerealiseerd waar
gedetineerden met een verhoogd of extreem vlucht- en maatschappelijk
gevaar tijdens meerdaagse aaneengesloten zittingen veilig kunnen
overnachten.
Justitieel Complex Vught (JCV)
De vervoersbewegingen van gedetineerden uit de hoogste risicocategorie
veroorzaken te veel gevaar en overlast. Daarom worden deze drastisch
beperkt. Samen met de burgemeester van Vught is een aantal oplossingen uitgewerkt. Deze zijn:
1. Het realiseren van een tweede ontsluitingsweg naar de PI
Vught;
In de afgelopen maanden heeft onderzoek plaatsgevonden naar
alternatieven voor een tijdelijke tweede ontsluitingsweg vanaf de PI
Vught voor de hoogrisico transporten van het Bijzonder Ondersteuningsteam (BOT). Op 30 mei is de stuurgroep unaniem akkoord

3

Kamerstuk 24 587 nr. 782.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

2

gegaan met het advies over de tijdelijke noordelijke ontsluitingsweg.
Realisatie is mogelijk in 2023/2024.
2. Het via een hoogwaardige videoverbinding digitaal deelnemen
aan rechtszittingen voor gedetineerden in de EBI;
Er is opdracht verleend om in de EBI twee ruimtes te realiseren waar
gedetineerden, samen met hun advocaten, digitaal kunnen deelnemen
aan hun rechtszaak. In verband met de veiligheidsmaatregelen nemen
de bouwwerkzaamheden meer tijd in beslag dan een reguliere
bouwactiviteit. Desondanks wordt de installatie nog dit jaar opgeleverd
en in de eerste helft van 2023 in gebruik genomen. De advocaat houdt
zelf de keuze om bij de cliënt in de EBI of in de zittingszaal aan het
proces deel te nemen.
3. Het realiseren van een ruimte in de PI Vught waar een rechtercommissaris (RC) hoorzittingen kan houden.
Voor de beoogde locatie wordt momenteel een inpassingsstudie
verricht. Besluitvorming door het Ministerie en de Rechtspraak staat
gepland voor deze zomer. Realisatie en ingebruikname staat, met
inachtneming van bovengenoemde veiligheidsmaatregelen, gepland
voor het derde kwartaal van 2023.
Afdelingen Intensief Toezicht (AIT)
Er zijn gedetineerden die intensief toezicht behoeven om voortgezet
crimineel handelen tijdens detentie te voorkomen. Deze categorie
gedetineerden kunnen in Afdelingen met Intensief Toezicht (AIT) geplaatst
worden. Deze kleinschalige afdelingen zijn afgezonderd van andere
afdelingen binnen inrichtingen en hebben meer personeel waardoor
intensiever toezicht mogelijk is. Activiteiten vinden in kleine groepen
plaats, de contacten van gedetineerden met de buitenwereld kunnen
worden gemonitord en het dagprogramma wordt gecompartimenteerd
uitgevoerd. Gedetineerden van de AIT komen op deze wijze niet in contact
met gedetineerden van andere afdelingen. Er zijn op dit moment twee
AIT’s in Leeuwarden en Krimpen aan den IJssel. Na de zomer wordt de
derde AIT in Alphen aan den Rijn in gebruik genomen. Op termijn komt er
mogelijk een vierde AIT bij de PI Lelystad. Hiermee is er voorlopig
voldoende capaciteit voor gedetineerden waarbij extra toezicht nodig is
en plaatsing op een AIT aangewezen is.
Maatregelen op het gebied van wet- en regelgeving
Ik ben van mening dat de regels voor een bepaalde categorie gedetineerden strenger zouden moeten. Ik doel daarmee op gedetineerden met
een hoger risicoprofiel, denk bijvoorbeeld aan gedetineerden in de EBI.
Daar waar huidige wet- en regelgeving hiervoor niet toereikend is ga ik
deze aanpassen. Dit is nodig om voortgezet crimineel handelen tijdens
detentie (hierna ook: VCHD) tegen te (kunnen) gaan. De voorgenomen
wijzigingen van wet- en regelgeving zien op aanpassingen bij het
gevangeniswezen, de advocatuur en de rechtsgang.
Gevangeniswezen
Op 18 februari jl. heeft uw Kamer een motie van de leden Markuszower en
Helder aangenomen.4 Hierin roepen zij het kabinet op te onderzoeken of
het Italiaanse Artikel 41-bis van de wet op het gevangeniswezen ook in
Nederland kan worden ingevoerd. Ik heb het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) gevraagd onderzoek te
doen naar (werkzame) elementen uit het 41-bis regime die een aanvulling
zouden kunnen vormen op het bestaande EBI-regime. Het onderzoek ziet
4

Kamerstuk 35 925 VI, nr. 43.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

3

daarnaast op de voorwaarden waaronder die elementen in de Nederlandse wet- en regelgeving zouden kunnen worden ingevoerd. Dit
onderzoek duurt naar verwachting een jaar. Daarom heb ik in samenspraak met betrokken partijen gekeken welke maatregelen uit het
Italiaanse regime relatief snel, door wijziging van lagere regelgeving of
gebruik te maken van de mogelijkheden die de huidige regelgeving biedt,
in de EBI kunnen worden gerealiseerd. Enkele van deze maatregelen
worden hieronder uitgebreider uiteengezet.
Intensivering toezicht
Op dit moment worden gedetineerden in de EBI geplaatst bij actuele
signalen van vluchtgevaar en/of bij een ernstige verdenking van VCHD.
Gelet op de huidige dreiging is door mijn voorganger aangekondigd dat
plaatsing in de EBI ook mogelijk moet worden bij de dreiging die uitgaat
van iemands rol en positie in een crimineel netwerk. Inmiddels wordt er
gewerkt aan een concept-wijziging van de Regeling Selectie, Plaatsing en
Overplaatsing Gedetineerden (RSPOG), waarin deze uitbreiding kan
worden opgenomen. In deze regeling wordt eveneens een wijziging
opgenomen waardoor het mogelijk is om het halfjaarlijkse toetsingsmoment voor het verblijf in de EBI te verlengen naar een jaar. De Raad
voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) wordt op dit punt
om advies gevraagd. Ik verwacht dit advies in september te ontvangen.
Standaardpakket aan toezichtsmaatregelen
Aan gedetineerden met een verhoogd risico kunnen toezichtsmaatregelen
worden opgelegd. Hierbij kan worden gedacht aan het opnemen en
afluisteren van telefoongesprekken, het screenen van bezoekers en het
frequenter uitvoeren van celinspecties. Voor de EBI en de TA geldt een
vast pakket aan toezichtsmaatregelen. In een reguliere gevangenis
worden dergelijke toezichtsmaatregelen opgelegd door de directeur van
de betreffende inrichting. Deze moeten per maatregel onderbouwd en
verlengd worden.
Gedetineerden met een verhoogd risico worden geplaatst op de landelijke
lijst GVM (gedetineerden met een vlucht- of maatschappelijk risico). Deze
lijst bevordert informatie-uitwisseling en voorziet de betreffende directeur
van advies over de te nemen toezichtsmaatregelen.
Omdat de oplegging de verantwoordelijkheid van de directeur is, kan dit
leiden tot verschil in de aanpak tussen de verschillende PIs. Bovendien
brengt het veel werk mee om telkens een onderbouwing te geven bij elke
op te leggen (of verlenging van de) maatregel. Ik wil dit eenduidiger
maken door een standaard set aan toezichtsmaatregelen te koppelen aan
plaatsing op de lijst GVM. Hiervoor is aanpassing van de RSPOG en de
circulaire GVM noodzakelijk. Ik ga dit verder uitwerken en zal uw Kamer
bij de volgende Voortgangsbrief, begin 2023, informeren over de stand
van zaken.
Oprichten rechtspersonen vanuit detentie
Mijn ambtsvoorganger heeft in de brief van 22 november 2021
geschreven dat hij het oprichten van rechtspersonen zoals stichtingen of
verenigingen vanuit detentie voor iedere gedetineerde aan banden wil
leggen (Kamerstukken 29 911, 29 279 en 24 587, nr. 339). Ik heb hier
onderzoek naar verricht en ben tot de conclusie gekomen dat het complex
is om een algemeen verbod op het oprichten van rechtspersonen vorm te
geven. Bovendien is het al verboden om een organisatie op te richten die
in strijd is met de openbare orde, zoals een Outlaw Motorcycle Gang.
Daarnaast gaat een dergelijke maatregel in tegen het resocialisatiebe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

4

ginsel waarmee gedetineerden weer actief deel kunnen nemen aan de
maatschappij. Om deze redenen zet ik hier nu niet verder op in.
Financiële transacties vanuit detentie5
Er komt intensiever toezicht op betalingen door gedetineerden. Dit geldt
voor alle detineerden. Een gedetineerde beschikt niet over contant geld of
een eigen bankrekening, maar krijgt bij binnenkomst in een PI een
rekening-courant. Op deze rekening-courant mag maximaal een bedrag
van EUR 500,- staan. Een gedetineerde kan niet zelfstandig geld
overmaken vanaf zijn rekening-courant. Geld overmaken gaat met
tussenkomst van een medewerker van de PI. Op deze manier wordt
toezicht houden mogelijk gemaakt.
Indien de medewerker van de PI naar aanleiding van een financiële
transactie vermoedt dat er sprake is van voortgezet crimineel handelen,
kan de medewerker een melding doen bij het Bureau Inlichtingen en
Veiligheid (BIV) van de desbetreffende PI.6 Opvallende financiële
transacties via de rekening-courant kunnen aanleiding geven om een
gedetineerde intensiever te monitoren of een melding te doen bij het
Gedetineerden Recherche Informatie Punt (GRIP).7
Om de informatiepositie van het BIV te versterken en meer inzicht te
krijgen in opvallende financiële transacties van gedetineerden wordt voor
de zomer een computerprogramma opgeleverd dat patronen en
netwerken binnen financiële geldstromen in kaart brengt.
Dergelijke inzichten kunnen aanleiding geven tot nader onderzoek. De
bevindingen uit een dergelijk onderzoek kunnen onder meer leiden tot het
opleggen van maatregelen door de vestigingsdirecteur ten aanzien van de
Gedetineerde. Hierbij kan worden gedacht aan het opleggen van een
disciplinaire straf, het aanmelden voor plaatsing op de GVM-lijst of
aanleiding geven voor een strafrechtelijk onderzoek door de politie en het
OM.
Merkkleding
In de vorige brief heeft mijn voorganger aangegeven de invoer van dure
merkkleding en/of accessoires te willen beperken. Momenteel wordt
bezien hoe dit praktisch, eenduidig en uitvoerbaar kan worden ingevoerd.
lk verwacht hier in september van dit jaar uitsluitsel over te kunnen geven.
Informatiedeling verbeteren
Om een juiste inschatting te kunnen maken van mogelijke risico’s van
VCHD is het voor DJI belangrijk om te weten wie ze «in huis» heeft.
Hiervoor is een optimalisering in de informatiedeling tussen DJI en
ketenpartners nodig. Hieraan wordt op twee punten gewerkt.
Informatieoverdracht van OM naar DJI
Met informatie over het risicoprofiel van een gedetineerde kunnen vanaf
de eerste dag in detentie maatregelen worden opgelegd en kan de
5

De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft mij op 14 april jl. verzocht om een reactie
op een brief van een medewerker in het gevangeniswezen. De brief van de medewerker ziet op
betalingen aan en door gedetineerden. Met deze paragraaf ga ik in op het verzoek van de
commissie.
6
Het BIV is het centrale punt binnen de PI waar (risicovolle) gedetineerden worden gemonitord
en van waaruit advies kan worden gegeven aan de directie voor het opleggen van eventuele
maatregelen.
7
Het GRIP is onderdeel van de Landelijke Eenheid van de politie en faciliteert de informatieuitwisseling tussen DJI, politie en OM om strafbare feiten in de PI zowel te voorkomen als op te
sporen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

5

gedetineerde in een inrichting met het juiste beveiligingsniveau worden
geplaatst. Samen met de ketenpartners ben ik bezig om de informatieoverdracht aan DJI bij plaatsing van hoogrisico-gedetineerden te
verbeteren. Hierbij is specifiek aandacht voor informatie aangaande het
risicoprofiel van een verdachte die aan de voorkant van, maar ook
gedurende het strafproces met DJI gedeeld kan worden door politie en
Openbaar Ministerie. Als optie wordt onderzocht of dit via een zogeheten
voorgeleidingsformulier kan.
Toetreding RIEC8/LIEC9
Criminelen profiteren van onze open en snelle infrastructuur. Binnen die
infrastructuur willen zij anoniem wonen, betalen, vervoeren en communiceren. Om hier als overheid toch zicht en grip op te krijgen is het
noodzakelijk om informatie uit te wisselen daar waar onderwereld en
bovenwereld samenkomen. Door kennisdeling en met een integrale
aanpak in samenwerking met alle ketenpartners kan DJI efficiënter en
sneller optreden bij signalen van VCHD. De noodzakelijke kennis hierover
wordt vergroot als DJI onderdeel uitmaakt van het zogeheten
RIEC-convenant zodat voortvarend en geborgd informatie uitgewisseld
kan worden met andere convenantpartners.10
Dit werkt twee kanten op: DJI weet nog beter welke gedetineerden zij in
huis krijgt en kan een betere risico-inschatting maken. Omgekeerd kan DJI
signalen over VCHD delen met ketenpartners zodat zij hier op kunnen
acteren.
Doelstelling van het RIEC is een bestuurlijke geïntegreerde aanpak van de
georganiseerde criminaliteit door naast strafrechtelijke vervolging ook in
te zetten op bestuursrechtelijke interventies en fiscale handhaving. Dit
ontlast de strafrechtketen en verbreedt het palet met mogelijke interventies. DJI is in gesprek met het LIEC over een mogelijke toetreding tot
het convenant en voert daarnaast verkennende gesprekken met RIEC’s in
het land.
Periodieke screening medewerkers
Op dit moment hoeven medewerkers van DJI alleen bij indiensttreding
een Verklaring omtrent het Gedrag (VOG) te overleggen. Met de recent
aangenomen wet VOG politiegegevens kan nog beter worden gescreend.
Naar verwachting treedt deze wet op 1 juli 2022 in werking. Met deze
regeling kan een VOG niet alleen op basis van justitiële gegevens worden
geweigerd, maar ook op basis van enkel politiegegevens. Daarnaast gaat
DJI over tot het invoeren van een periodieke VOG. DJI is in overleg met de
vakbonden voor welke functies een periodieke VOG verplicht wordt.
Met een zogeheten continue screening wordt het personeel door de
Justitiële Informatie Dienst (Justid) dagelijks gecontroleerd op nieuwe
strafrechtelijke gegevens of een wijziging daarvan in het Justitieel
Documentatiesysteem (JDS). Als er een relevante wijzing in het JDS
optreedt, informeert Justis de toezichthouder dat een nieuwe VOG
aangevraagd moet worden door de medewerker. Continue screening kan
het integriteitsbeleid versterken, maar vormt tevens een grotere inbreuk
op de privacy van medewerkers, omdat zij dagelijks worden gecontroleerd
op de aanwezigheid van nieuwe justitiële gegevens in het JDS. Ik ga
onderzoeken of ik continue screening voor bepaalde functies kan invoeren
8
9
10

Regionaal Informatie- en Expertisecentrum.
Landelijk Informatie- en Expertisecentrum.
Convenantpartners zijn onder andere gemeenten, provincies, Openbaar Ministerie, Nationale
Politie, Belastingdienst, Koninklijke Marechaussee, Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND),
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en de Sociale Verzekeringsbank (SVB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

6

binnen DJI. Hiervoor ga ik onder andere in gesprek met de uitvoeringsorganisaties die een rol vervullen in de continue screening en de vakbonden
om de doelgroep voor het continu screenen te specificeren. Ik verwacht
dit in januari 2023 afgerond te hebben.
Veiligheidsonderzoek medewerkers EBI
DJI gaat na of de functies van de medewerkers van inrichtingen waar
hoog-risico gedetineerden verblijven (in ieder geval de EBI) aangemerkt
kunnen worden als vertrouwensfunctie op grond van de Wet veiligheidsonderzoeken. Doel hiervan is om de veiligheid onder het personeel zo
optimaal mogelijk te waarborgen. Ik ben hierover in gesprek en verwacht
in het derde kwartaal van dit jaar uitsluitstel te hebben of dit realiseerbaar
is.
Weerbaarheid van medewerkers
DJI is bezig met risicoanalyses voor haar inrichtingen. Dit moet leiden tot
inzicht en kennis van dreigingen ten aanzien van de veiligheid van
inrichtingen.
Medewerkers van DJI rapporteren inmiddels onder nummer.11 Hierdoor
zijn hun namen niet vindbaar bij eventuele juridische procedures, tot het
moment dat ze door de rechter als getuige worden opgeroepen. Verder
blijven medewerkers van DJI cursussen en trainingen volgen die zien op
het versterken van hun weerbaarheid.
Rechtsgang
Wijziging besluit videoconferentie
Zoals hierboven beschreven wordt het vervoer van gedetineerden met
ernstige veiligheidsrisico’s teruggedrongen. Hiervoor wordt geïnvesteerd
in digitale voorzieningen zoals videoconferentie. Daardoor kan de rechter
bepalen dat niet alle verdachten fysiek in de zittingszaal aanwezig zijn,
maar ze wel op een goede manier worden gehoord.
Dit is nader uitgewerkt in een aanpassing van het Besluit videoconferentie. Daarin wordt expliciet tot uitdrukking gebracht dat de rechter, ook
zonder instemming van de verdachte of diens raadsman, kan beslissen
om videoconferentie te gebruiken bij ernstige veiligheidsrisico’s tijdens
het vervoer van en naar de zitting. Het besluit is nu in consultatie en de
adviezen worden in juni verwacht.
Advocatuur
Ook advocaten kunnen betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit.
Als dat gebeurt moet dat worden aangepakt. Het toezicht op de
advocatuur zal onder meer daarom worden versterkt. Bij de aanpak van
georganiseerde criminaliteit in relatie tot de advocatuur heeft ook het OM
een belangrijke verantwoordelijkheid voor zover het opsporing en
vervolging betreft. Tegelijkertijd is het van groot belang om te voorkomen
dat advocaten bewust of onbewust in de verleiding komen om mee te
werken aan ondermijnende activiteiten. In de vorige brief zijn daarom in
preventieve sfeer enkele maatregelen aangekondigd om de weerbaarheid
te vergroten en daarmee de integriteit van de advocatuur verder te
beschermen. Gelet op de onafhankelijke positie van de advocaat
tegenover de Staat is het van belang rekening te houden met het precaire
evenwicht tussen de waarborgen van onze rechtsstaat en de aanpak van
georganiseerde criminaliteit.
11

Met uitzondering van directie en medische dienst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

7

Bij brief van 9 februari jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over wat er
vanuit de advocatuur zelf is ondernomen richting de aangehouden
advocaat Youssef T.12 In navolging van die brief kan ik uw Kamer melden
dat ik van de NOvA heb begrepen dat na de klacht van de NOvA bij de
deken Midden-Nederland Youssef T. een verzoek heeft gedaan om
geschrapt te worden van het tableau. Youssef T. is sinds 4 april jl. geen
advocaat meer en kan niet langer werkzaamheden verrichten als
advocaat. Daarop is de klacht van de NOvA ingetrokken.
Versterking toezicht
Zoals reeds eerder gemeld wordt het toezicht op de advocatuur
versterkt.13 Er komt één landelijk toezichthouder op de advocatuur die
eindverantwoordelijk wordt voor het toezicht op de advocatuur. De
aanhouding van Youssef T. in de EBI laat zien dat er een reëel risico is dat
advocaten betrokken kunnen raken bij georganiseerde criminaliteit. De
bestrijding van georganiseerde criminaliteit vraagt om een stevige
integrale aanpak, ook binnen de advocatuur. Die integrale aanpak binnen
de advocatuur kan mijns inziens alleen worden bereikt met de komst van
landelijke toezichthouder die daadkrachtig en slagvaardig is, die kennis en
expertise heeft en die met relevante partijen informatie kan uitwisselen.
Onder meer de ontwikkelingen op het gebied van georganiseerde
criminaliteit en de impact van incidenten maken het noodzakelijk het
toezicht op de advocatuur opnieuw en in dat licht te bezien. Uitgangspunt
voor mij is dat het toezicht op de advocatuur onafhankelijk, transparant,
uniform, preventief en effectief is.14 De komst van de landelijk toezichthouder op de advocatuur (hierna: «LTA») draagt hier in grote mate aan bij.
Over de inrichting van de LTA hebben zoals eerder aangekondigd de
afgelopen periode gesprekken plaatsgevonden met vertegenwoordigers
van de algemene raad, de dekens en het college van toezicht.
De lokaal deken heeft nu veel verschillende taken en rollen. De deken is
advocaat en voorzitter van de raad van de orde in het eigen arrondissement. Samen met die raad van de orde komt de deken op voor de
rechten en belangen van advocaten in dat arrondissement. Daarnaast is
de raad van de orde verantwoordelijk voor de toetreding tot de
advocatuur en voor de stage. Verder heeft de deken de taak om
voorlichting te geven over de praktijkuitoefening, te bemiddelen bij
geschillen tussen advocaten, klachten tegen advocaten te behandelen en
toezicht uit te oefenen. Ook fungeert de deken vaak nog als vertrouwenspersoon. Deze verschillende taken en rollen kunnen elkaar versterken,
maar kunnen ook tegenstrijdig zijn met elkaar. Het combineren van die
verschillende taken en rollen kan in toenemende mate steeds lastiger
worden en in antwoord op vragen van uw Kamer over het functioneren
van het toezicht op Pels Rijcken heb ik aangeven de zorgen van uw Kamer
over de schijn van belangenverstrengeling te delen.15
Mede gelet op die zorg en er van uitgaande dat alle betrokkenen in het
toezicht moeten opereren met duidelijk afgebakende taken, rollen en
bevoegdheden en gegeven de veranderingen in de maatschappij, het
belang van een onafhankelijke advocatuur, het vertrouwen binnen en in
de advocatuur kies ik ervoor de toezichthoudende taak (zie artikel 45a van
de Advocatenwet) primair te beleggen bij de LTA. Ik beraad me nog op de
vraag of bij de toekomstige inrichting van het toezicht onder verantwoor12

Kamerstuk 29 911, nr. 343.
Zie onder meer: Kamerstuk 29 279, nr. 683 en Aanhangsel Handelingen 2021/22, nr. 2291.
14
Kamerstuk 32 123 VI, nr. 87.
15
Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 2291.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

8

delijkheid van de LTA er bij de uitvoering van dat toezicht nog een rol is
weggelegd voor de lokaal deken. Overigens zal de lokaal deken hoe dan
ook een belangrijke rol blijven vervullen bij het behandelen van klachten
tegen advocaten en in het tuchtrecht (zie onder meer artikel 46c en 46f van
de Advocatenwet).
Het toezicht op de advocatuur blijft, gelet op de onafhankelijke rol en
positie van advocaten ten opzichte van de Staat, binnen de beroepsgroep
zelf georganiseerd. De LTA wordt verantwoordelijk voor het toezicht op de
naleving door advocaten van het bepaalde bij of krachtens de Advocatenwet, de Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van
terrorisme (Wwft), de Sanctieregelgeving, toekomstige wetgeving zoals
bijvoorbeeld de Wet Kwaliteit Incassodienstverlening16 en speelt een
belangrijke rol bij de aanpak van ondermijning in relatie tot de
advocatuur.
De LTA zal worden bestuurd door ten minste drie advocaten, niet zijnde de
lokaal deken. Deze advocaten hebben geen andere taken en houden zich
uitsluitend met het toezicht bezig. Zij zullen om die reden ook worden
vrijgesteld van de verplichting om duurzaam en stelselmatig kantoor te
houden. De LTA krijgt voldoende instrumenten in handen om het toezicht
uit te kunnen oefenen, zoals de bevoegdheid om bij overtreding van
bepaalde voorschriften bestuurlijke maatregelen als de boete of last onder
dwangsom op te leggen en hebben de toezichthouders de bevoegdheden
van titel 5.2 Awb. Daarnaast krijgt de LTA de bevoegdheid om zelfstandig
een tuchtklacht in te dienen bij de raad van discipline. Ook krijgt de LTA de
bevoegdheid om verzoeken tot een ordemaatregel, zoals een spoedshalve
schorsing of voorlopige voorziening, bij de raad van discipline in te
dienen. De LTA krijgt de bevoegdheid om extra toezichthouders aan te
wijzen. Net als nu wordt geregeld dat advocaten zich ten opzichte van de
toezichthouders niet kunnen beroepen op hun wettelijke geheimhoudingsplicht en dat deze toezichthouders vervolgens beschikken over een van de
advocaat afgeleide geheimhoudingsplicht (vergelijk artikel 45a, tweede lid
van de Advocatenwet). Op die manier blijft de vertrouwelijkheid van
cliëntinformatie gewaarborgd.
De LTA werk ik op dit moment nader uit. Over enkele verschillende
onderdelen ben ik nog in gesprek met de NOvA. Over de verdere
inrichting en het vervolgproces informeer ik uw Kamer na de zomer.
4-ogen principe bij bezoek aan gedetineerden
In de brief van 22 november 2021 heeft mijn ambtsvoorganger aangegeven te overwegen om het advocatenbezoek aan gedetineerden in de
EBI alleen nog in duo’s te laten plaatsvinden. Dit kunnen alleen advocaten
zijn om zo de vertrouwelijkheid van advocaat-cliënt gesprekken te
waarborgen. Een verplichting om met twee advocaten gedetineerden in
de EBI te bezoeken heb ik afgelopen periode nader verkend. Om het een
effectieve maatregel te laten zijn moet de tweede advocaat op de hoogte
zijn van het volledige dossier waarover het gesprek met de gedetineerde
gaat. Nader onderzoek wijst uit dat een 4-ogen principe, waarbij verplicht
een tweede advocaat aanwezig is met kennis van het volledige dossier, in
strijd is met het rechtstatelijke recht op vrije advocaatkeuze, en daarom

16

De Wwft bepaalt nu dat de deken zowel toezichthoudende autoriteit is (art. 1d, eerste lid,
onderdeel d) als toezichthouder (art. 24, tweede lid). Daarnaast regelt het wetsvoorstel
Kwaliteit incassodienstverlening (Stb 2022, nr. 186) dat de lokaal deken de toezichthouder
wordt op de naleving van die wet door advocaten. Dit zal de LTA moeten worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

9

niet toegestaan.17 De Taskforce «Aanpak georganiseerde criminaliteit
tijdens detentie en berechting» deelt deze bevindingen.
Een beperktere invulling van het 4-ogen principe, waarbij een derde
slechts als toehoorder bij gesprekken aanwezig is, is evenmin toegestaan.
Dit is terug te voeren op een uitspraak van het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM) uit 1991 waarin het Europees Hof zich
principieel over het toezicht op gesprekken tussen een advocaat en zijn
cliënt heeft uitgelaten.18 Toezicht mag niet ertoe leiden dat afbreuk wordt
gedaan aan het vertrouwelijk karakter van dit overleg. Aan de uitspraak
kan verder worden ontleend dat vormen van visueel toezicht wel
toelaatbaar kunnen zijn. Met een wijziging van de Penitentiaire beginselenwet wil ik in dergelijk toezicht voorzien. Visueel toezicht wordt zo
mogelijk gemaakt voor gevallen waarin aanwijzingen bestaan dat het
vertrouwelijk overleg tussen de advocaat en de gedetineerde, bijvoorbeeld met non-verbale communicatie, wordt misbruikt.
Verder bestaat nu al de mogelijkheid voor een officier van justitie om op
grond van artikel 46 en 47 van het Wetboek van Strafvordering het contact
tussen raadsman en cliënt tijdelijk te verbieden.
Taskforce NOvA Bescherming tegen ondermijning
Mede in reactie op de vorige brief heeft de NOvA eind 2021 de Taskforce
Bescherming tegen ondermijning opgezet (hierna NOvA-Taskforce).
Hiermee wil de NOvA de rechtsstaat versterken, bewustwording van
risico’s die met de beroepsuitoefening kunnen samenhangen vergroten en
de weerbaarheid en veiligheid van advocaten versterken. De
NOvA-Taskforce richt zich onder andere op de versterking van de
informatiepositie van de advocatuur. Er is behoefte aan een beter beeld
van vertakkingen van onderwereld naar de advocatuur, zodat de NOvA op
basis van gedegen wetenschappelijk onderzoek, zelf maatregelen kan
nemen. Zo onderzoekt de NOvA op dit moment de mogelijkheden en
risico’s van niet herleidbare financiële middelen, het gebruik van onder
meer PGP-telefoons en de kroongetuigeregeling. De invalshoek van deze
onderzoeken is het risico dat de advocaat (en zijn omgeving) loopt. Binnen
de NOvA-Taskforce vallen ook de maatregelen die de NOvA al aanbood,
en blijft aanbieden, ter vergroting van de weerbaarheid van advocaten
(noodtelefoon, veiligheidsscan, weerbaarheidstraining, noodknop en
recentelijk het meldpunt bij rechtbanken).
Ik vind het positief dat de NOvA de aanpak van ondermijning via de
NOvA-Taskforce serieus ter hand neemt. In dit verband noem ik ook het
initiatief om samen met de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
(KNB) en de Koninklijke Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders
(KBvG) een kennis- en opleidingscentrum Weerbaarheid/Ondermijning op
te zetten. Ik vind het goed om te zien dat de verschillende juridische
beroepsgroepen de samenwerking zoeken op dit belangrijke onderwerp.
In dat kader meld ik dat er uit de Prinsjesdaggelden 2 miljoen aan

17

Het doel van het 4-ogen principe is vooral het voorkomen van druk op individuele advocaten.
Dit doel, hoe legitiem ook, sluit niet aan bij de redenen op grond waarvan grond inperking van
het recht op vrije advocaatkeuze is toegestaan. Volgens jurisprudentie van het EHRM is een
inperking van het recht op vrije advocaatkeuze toegestaan indien er relevante en voldoende
redenen zijn dat dit noodzakelijk is voor een behoorlijke rechtspleging (o.a. EHRM,
25 september 1992, 13611/88 (Croissant t. Duitsland). Bij de invulling van een behoorlijke
rechtspleging wordt gekeken naar de belangen van de verdachte en het waarborgen van het
recht op een eerlijk proces. Dat is een ander belang dan het met het 4-ogen principe beoogde
belang.
18
Zie EHRM 28 november 1991, NJ 1994/88 (S./Zwitserland).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

10

structurele middelen beschikbaar komen voor het versterken van de
weerbaarheid van juridische beroepen, inclusief het toezicht daarop.
Naast diverse preventieve maatregelen moeten advocaten ook in staat zijn
om te stoppen met bijstand aan een gedetineerde, ook als een advocaat
het criminele circuit al zou zijn ingezogen. Ik ben onder andere met de
NOvA in gesprek hoe dit verder vorm te geven, bijvoorbeeld door middel
van het aanwijzen van een speciale vertrouwenspersoon en indien nodig
met de daarbij horende serieuze bescherming voor de veiligheid van de
advocaat bij terugtrekking.
Zoals in de vorige brief is aangegeven is het daarbij belangrijk dat de
toezichthouder op advocaten en de opsporingsinstanties met behoud van
ieders rol en verantwoordelijkheid, intensiever met elkaar samenwerken
als het gaat om de aanpak van mogelijke betrokkenheid van advocaten bij
ondermijning. Het is in dat kader ook van belang om signalen van
mogelijke overtredingen door advocaten op een efficiënte wijze naar de
toezichthouder te geleiden. De NOvA en het OM hebben hiervoor een
contactpunt ingericht. Ik vind dit een goede ontwikkeling. Bij de wettelijke
inrichting van de LTA zal ik bezien of en hoe de uitwisseling van signalen
stroomlijning behoeft.
Screening en kwaliteitseisen
De afgelopen periode heb ik ook met de NOvA gesproken over het stellen
van extra eisen met betrekking tot kennis, ervaring en integriteit. Het
stellen van extra juridisch inhoudelijke kwaliteitseisen bovenop de
bestaande eisen voegt weinig toe.19 Wel zie ik een toegevoegde waarde in
het vergroten van de weerbaarheid van advocaten die deze groep
hoogrisico gedetineerden in de EBI bijstaan. Zo ontwikkelt de NOvA een
weerbaarheidstraining specifiek voor advocaten die gedetineerden in de
EBI bijstaan. Daarnaast heeft de NOvA mij toegezegd dat er intervisie/peer
review komt voor deze groep advocaten als onderdeel van de
weerbaarheidstraining.
Bijstaan van familieleden
Net als mijn ambtsvoorganger vind ik het moeilijk verdedigbaar dat
advocaten cliënten bijstaan met wie zij een nauwe persoonlijke band of
een familieband hebben. De wettelijke kernwaarde onafhankelijkheid is
hier de sleutel: een advocaat dient onafhankelijk te zijn, ook ten opzichte
van zijn eigen cliënt. Het bijstaan van familie zal de onafhankelijkheid al
snel in het geding brengen, maar dat kan ook gelden voor het bijstaan van
een goede vriend of een buurman met wie een nauwe band bestaat. De
huidige gedragsregel vereist dus al dat advocaten een afweging maken of
zij, gelet op de kernwaarde onafhankelijkheid, een cliënt bij kunnen staan.
Van belang hierbij is uiteraard het toezicht op de naleving van beroeps- en
gedragsregels. De NOvA blijft hier doorlopend aandacht aan geven. Ook
het versterkte toezicht zoals ik dat voorsta kan hieraan een bijdrage
leveren.

19

Integriteit is een van de vijf wettelijke kernwaarden (artikel 10a, eerste lid, sub d, Advocatenwet). Een advocaat dient zich te onthouden van enig handelen of nalaten dat een behoorlijk
advocaat niet betaamt (artikel 46 Advocatenwet). Voor wat betreft kennis en ervaring verplicht
de regelgeving advocaten nu al om te beschikken over de professionele kennis, kunde en
vaardigheden die nodig is voor het uitoefenen van het beroep. Ook geldt dat advocaten alleen
zaken mogen aannemen waarvoor zij de deskundigheid beschikken (artikel 10a, eerste lid, sub
c Advocatenwet).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

11

Betalingen aan advocaten
Vanuit de NOvA-Taskforce wordt onderzoek gedaan naar betalingen
binnen de advocatuur. Dit onderzoek is naar verwachting in het voorjaar
van 2023 afgerond. Nadat de resultaten van het onderzoek beschikbaar
zijn zal ik zoals eerder aangekondigd in gesprek gaan met de NOvA en het
OM over het spanningsveld tussen het recht op rechtsbijstand en de
strafrechtelijke norm inzake heling en witwassen. Ik zal in die gesprekken
ook betrekken het verlagen van de huidige grens van EUR 5.000 voor
contante betalingen aan advocaten en de optie om het in beginsel niet
meer mogelijk te maken een ambtshalve toevoeging te weigeren.
Het eerder aangekondigde thematische onderzoek van de lokaal dekens
naar de naleving door strafrechtkantoren van de Wet ter voorkoming van
witwassen en financieren van terrorisme en de Verordening op de
advocatuur voor wat betreft contante betalingen en financiële
bewegingen op de kantoor- en derdengeldrekening bevindt zich in de
afrondende fase.
Financiële paragraaf
In de afgelopen jaren zijn er zowel incidenteel als structureel extra
middelen ter beschikking gesteld voor de aanpak van georganiseerde
criminaliteit. Het vorige kabinet stelde 10 miljoen structureel en 100
miljoen incidenteel ter beschikking. De moorden op de broer van de
kroongetuige en de advocaat van de kroongetuige in het Marengo-proces
toonden aan dat er nog veel meer nodig is.
Eind 2019 kwam daarom € 110 mln. incidenteel beschikbaar voor een
breed offensief. Dit bedrag is bij Voorjaarsnota 2020 bijgesteld naar
€ 88 mln. voor 2020, € 141 mln. voor 2021 en € 150 mln. structureel vanaf
2022.
Op Prinsjesdag 2021 is bekend geworden dat het toenmalige kabinet voor
de aanpak van ondermijning in 2022 boven op voornoemde bedragen een
bedrag van € 524 mln. beschikbaar heeft gesteld, waarvan € 434 mln.
structureel. Hiervan ging ruim 24 miljoen euro structureel naar de Dienst
Justitiële Inrichtingen.
In het coalitieakkoord 2021–2025 heeft het nieuwe kabinet nog eens
100 miljoen structureel uitgetrokken voor het tegengaan van ondermijning. Bij de presentatie van de begroting voor 2023 zal inzichtelijk
worden gemaakt hoe deze middelen voor de aanpak van georganiseerde
criminaliteit zullen worden besteed en welk deel daarvan ten goede komt
aan de aanpak van georganiseerde criminaliteit tijdens detentie en
berechting.
Tot slot
Ondanks dat er nog acties verder moet worden uitgewerkt en gerealiseerd
kan worden geconstateerd dat er al veel in gang is gezet. Dit is mede te
danken aan de inzet van een Taskforce die kort na verzending van de brief
is ingericht en voortvarend aan de slag is gegaan met de uitwerking van
de maatregelen. Opsporingsinstanties werken, dankzij het brede offensief
en de extra middelen die door het kabinet ter beschikking zijn gesteld, de
klok rond in de strijd tegen de ondermijning van onze samenleving. Die
strijd levert naast een veiliger samenleving ook meer criminelen achter de
deur op, hetgeen meer vraagt van DJI. Er is geen moment ruimte voor
verslapping. Integendeel: in aanvulling op de maatregelen die reeds in
gang zijn gezet blijf ik, indien nodig, zoeken naar andere methoden om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

12

VCHD tegen te gaan. We zullen alert moeten blijven en steeds nieuwe
maatregelen moeten nemen om geharde criminelen een stap voor te
blijven, ook in de gevangenis. Tegelijkertijd moeten die maatregelen
proportioneel zijn, het detentieregime humaan blijven en moet een aantal
fundamentele waarden van de Nederlandse rechtsstaat worden gewaarborgd. Dat is de balans waarnaar gezocht moet worden.
Mijn volgende voortgangsbrief over dit onderwerp stuur ik u uiterlijk in
het eerste kwartaal van 2023.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 911, nr. 353

13