Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 344

Terugkeerbeleid

Nr. 123

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2014
Tijdens het algemeen overleg over opvang en terugkeer van asielzoekers
op 2 juli 2014 (Kamerstuk 19 637, nr. 1901), heb ik toegezegd uw Kamer
een overzicht te sturen over hoe de vrijwillige terugkeer is te stimuleren
en te verbeteren. Ik ben hiertoe in gesprek gegaan met gemeenten en
betrokken organisaties en ik heb informatie ingewonnen bij andere
EU-lidstaten.
Uitgangspunt voor het kabinet is dat wanneer een vreemdeling geen recht
(meer) heeft op verblijf in Nederland, hij Nederland moet verlaten. Het
vertrek uit Nederland betreft een eigen verantwoordelijkheid van de
vreemdeling. Om die reden staat vrijwillige of zelfstandige terugkeer
voorop. De Nederlandse overheid ondersteunt de vreemdeling hierbij met
diverse maatregelen.
Reeds in 1991 is het zogeheten REAN-programma (Return and Emigration
of Aliens from the Netherlands) van start gegaan. Dit programma wordt
uitgevoerd door de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) en ziet
op het zoveel mogelijk wegnemen van praktische belemmeringen. Binnen
het REAN-programma kunnen in principe alle vreemdelingen (behalve uit
Westerse landen) ondersteuning krijgen die bestaat uit:
• Voorlichting over terugkeer;
• Het geven van advies en informatie over terugkeer;
• Begeleiding bij vertrek op Schiphol en voor zover van toepassing bij
transit en aankomst;
• Een vliegticket naar een plaats zo dicht mogelijk bij de eindbestemming en, indien nodig, een vergoeding om verder te reizen over land;
• Ondersteuning bij het verkrijgen van een reisdocument en vergoeding
van de kosten;
• Een financiële bijdrage, ook wel een ondersteuningsbijdrage genoemd,
om de eerste periode na vertrek uit Nederland te kunnen overbruggen.
Personen die geen verblijf in Nederland hebben aangevraagd, komen
niet voor een ondersteuningsbijdrage in aanmerking;

kst-29344-123
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 344, nr. 123

1

•

Extra individuele begeleiding / herintegratieondersteuning voor
alleenstaande minderjarige vreemdelingen, slachtoffers van mensenhandel en migranten met gezondheidsproblemen.

Om de vrijwillige of zelfstandige terugkeer en herintegratie in het land van
herkomst verder te stimuleren is er bovendien de Herintegratieregeling
Terugkeer (HRT) die ook door IOM wordt uitgevoerd. De HRT voorziet in
een extra financiële ondersteuning van uitgeprocedeerde asielzoekers.
Volwassenen en alleenstaande minderjarige vreemdelingen kunnen in
aanmerking komen voor een financiële ondersteuning ter waarde van
€ 1.750, Voor (begeleide) kinderen is dit bedrag € 880.
Met de komst van het Europees Vluchtelingenfonds en later het Europees
Terugkeerfonds is voor de Nederlandse overheid meer financiële ruimte
ontstaan voor andere vormen van terugkeer- en herintegratieondersteuning. Door IOM, gemeenten, onderwijsinstellingen en
maatschappelijke organisaties zijn met nationale en Europese middelen
verschillende projecten uitgevoerd waarin aan vreemdelingen «in natura»
ondersteuning is geboden. Het kan hierbij bijvoorbeeld gaan om het
bieden van een (vak)opleiding, het opstellen van een businessplan of het
kopen en verschepen van materialen.
Op basis van de ervaringen die door deze partijen zijn opgedaan en de
evaluatie van het migratie- en ontwikkelingsbeleid is besloten structureel
middelen vrij te maken voor deze vorm van ondersteuning. Inmiddels zijn
en worden door IOM en verschillende partijen in het maatschappelijk
middenveld projecten uitgevoerd om de herintegratie in het land van
herkomst te vergemakkelijken. Daarnaast zijn de betrokken ambtenaren
van het Ministerie van Veiligheid en Justitie makkelijk toegankelijk en is er
op diverse momenten contact over de voortgang of over nieuwe ideeën.
Verder spreek ik regelmatig op formele en informele wijze met verschillende organisaties die werkzaam zijn in het vreemdelingendomein (zoals
gemeenten, VluchtelingenWerk Nederland, IOM, verschillende NGO’s). Zij
delen met mij hun ervaringen en ideeën op het gebied van terugkeer.
Voorts is in het kader van het programma Versterking Vreemdelingentoezicht en Handhaving (VVH) eind juli 2013 het project Lokale Samenwerking van start gegaan waarin door de vreemdelingenketen wordt
samengewerkt met een aantal pilotgemeenten en maatschappelijke
instellingen. Met dit project wordt beoogd om lokale problematiek met
vreemdelingen op te lossen, illegaal verblijf tegen te gaan door
zelfstandige terugkeer te stimuleren en voor de gemaakte keuzes
maatschappelijk draagvlak te creëren. In dat verband is landelijk een
aantal pilots ingericht, waarbij gemeente, IOM, IND, Politie, DT&V en
maatschappelijke (hulpverlenings-) organisaties – elk vanuit de eigen
verantwoordelijkheid – samenwerken in de aanpak van zaken waarin een
gedeelde problematiek wordt ervaren. Dit kunnen zaken zijn van bijvoorbeeld overlastgevende vreemdelingen of van vreemdelingen die
kwetsbaar zijn. De betreffende gemeente heeft in deze pilots de regie.
Ook op Europees niveau leert Nederland graag van de praktijken van
andere Europese (lid)staten ter bevordering en verbetering van vrijwillige
of zelfstandige terugkeer van vreemdelingen. Om die reden hebben
Nederland en België destijds het initiatief genomen voor een Europees
samenwerkingsproject. Op dit moment werken zeven Europese landen
samen in het European Reintegration Network (ERIN). Het voornaamste
doel van ERIN is om operationele samenwerking tussen Europese
lidstaten te bewerkstelligen op het gebied van herintegratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 344, nr. 123

2

Hiervoor worden onder meer gezamenlijke herintegratieprojecten opgezet
in ten minste zes landen van herkomst. Op deze wijze wordt op Europees
niveau ingezet op een effectiever en efficiëntere terugkeer en herintegratie. Bovendien is binnen het Europees Migratienetwerk (EMN) in 2014
de Return Experts Group opgericht. Deze expert groep heeft als primair
doel informatie-uitwisseling over vrijwillige of zelfstandige terugkeer en
praktische samenwerking tussen Europese lidstaten op het gebied van
terugkeerprogramma’s te bevorderen.
Op Europees niveau wordt inmiddels ook serieus gesproken over meer
coherentie en coördinatie tussen de interne en externe dimensie van het
migratiebeleid, inclusief terugkeer. Ik heb daarvoor tijdens de JBZ-Raad in
maart 2014 een pleidooi gehouden, omdat de migratieproblemen zo
complex zijn geworden dat individuele Lidstaten die niet meer zelf kunnen
oplossen. De EU heeft veel meer slagkracht. Er is een initiatief om met
drie herkomstlanden een pilot op te starten om die integrale aanpak vorm
te geven. Over de invulling daarvan heeft momenteel overleg plaats.
Voorts merk ik op dat ik het beleid ook regelmatig laat evalueren door
onder andere het WODC. Het laatste rapport van het WODC1 heeft uw
Kamer voor de zomer ontvangen. Maar ook een eerder rapport van het
WODC «Kiezen tussen twee kwaden»2 heeft waardevolle inzichten
gegeven op het terrein van terugkeer. Verder laat ik mij regelmatig
adviseren door de Advies Commissie Vreemdelingenzaken (ACVZ).
Momenteel is de ACVZ bezig met een evaluatie van de strategische
landenbenadering terugkeer. Graag verwijs ik u ook naar de adviezen
«geen land in zicht» en «verloren tijd». Samen met de collega’s van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken wordt ongeveer 2 keer per jaar met de
diaspora en migrantenorganisaties gesproken waarbij ook terugkeer aan
bod komt. Ongeveer één keer per jaar nodig ik wetenschappers uit op het
departement om met mijn ambtenaren hun kennis te delen. De volgende
bijeenkomst staat gepland voor 22 januari 2015. Ook op andere gelegenheden is er contact met academici. Zo hebben mijn ambtenaren deze
zomer nog promovendi van de Universiteit van Maastricht presentaties
gekregen van hun onderzoeken naar diverse aspecten van terugkeer.
Voorgaande maakt duidelijk dat ik mijn oor regelmatig te luisteren leg om
na te gaan hoe de zelfstandige terugkeer verder kan worden gestimuleerd.
Dit neemt niet weg dat terugkeer, zowel zelfstandig als gedwongen, zeer
weerbarstig is. Er spelen hierin meerdere aspecten mee die niet door de
overheid zijn te beïnvloeden. Duidelijk is dat terugkeer in de eerste plaats
immers de eigen verantwoordelijkheid van de betrokken vreemdeling
betreft.
Daar waar mogelijk worden vreemdelingen, die het aangaat geholpen. Ik
blijf mij inspannen om de terugkeer van vreemdelingen die geen recht
(meer) hebben op verblijf in Nederland te stimuleren.
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

1
2

Kamerstuk 29 344, nr. 120
Kamerstuk 19 637, nr. 1349

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 344, nr. 123

3