Evaluatie opvangbeleid 2005-2008
overwinterende ganzen en smienten

Onderdeel van het Beleidskader Faunabeheer

Directie Kennis, juli 2009

© 2009 Directie Kennis, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Ede 2009
Rapport DK nr.2009/dk120
Teksten mogen alleen worden overgenomen met bronvermelding
Deze uitgave kan schriftelijk of per e-mail worden besteld bij de directie Kennis onder
vermelding van code 2009/dk120 en het aantal exemplaren.
Dit rapport is een samenvatting van de belangrijkste resultaten van het
beleidsondersteunend onderzoek ten behoeve van de evaluatie van het opvangbeleid
ganzen en smienten zoals vastgelegd binnen het Beleidskader Faunabeheer.
Het onderzoek is in opdracht van LNV uitgevoerd door Alterra met medewerking van
o.a. Sovon, Altenburg & Wymenga, CLM en Bureau Waardenburg.
Het onderzoek is begeleid door de Begeleidingscommissie evaluatie opvangbeleid
ganzen. Deze commissie had in 2009 de volgende samenstelling:
A.A.J. Smolders
Directie Natuur (LNV)
R.H.M. Verhoeven
Directie Kennis (LNV)
F.F. van der Zee
Directie Kennis (LNV)
H. Revoort
Faunafonds
T. van der Have
Faunafonds
B.S. Ebbinge
Alterra
D. Melman
Alterra
H. van der Jeugd
SOVON
M. Wesselius
Provincie Friesland (namens de werkgroep Flora en Fauna van
het Interprovinciaal Overleg)
M. Engelmoer
Provincie Friesland (namens de Interprovinciale Werkgroep
voor Inventarisaties en Monitoring van Natuur en Landschap)
J. Cronau
Provincie Gelderland
Eindredactie
Foto’s

F.F. van der Zee, R.H.M. Verhoeven & D. Melman
F.F. van der Zee, H. Jansman, B. Ebbinge

Aantal exemplaren

150

Bezoekadres
Postadres
Telefoon
e-mail

Horapark, Bennekomseweg 41
Postbus 482, 6710 BL Ede
0318-822500
r.h.m.verhoeven@minlnv.nl
f.f.van.der.zee@minlnv.nl

Voorwoord

Overwinterende ganzen en smienten horen in grote delen van ons land bij het beeld
van een gevarieerd en boeiend platteland. Doordat ze veelal in open gebieden en in
grote groepen slapen, vliegen en foerageren zijn ze goed waarneembaar en hebben
ze een hoge belevingswaarde. Nederland heeft bovendien internationaal gezien een
zeer belangrijke rol als overwinteringsgebied voor deze soorten. Doordat de aantallen
de afgelopen decennia sterk zijn gestegen treden echter ook minder gewenste
effecten op. Een toenemende schade aan weiland en akkerbouwgewassen springt
daarbij het meest in het oog. Ook de invloed op andere natuurwaarden in de
gebieden waar de ganzen veel verblijven lijkt niet altijd positief. Vandaar dat er in
2002 behoefte was aan een vernieuwd beleid ten aanzien van de in Nederland
overwinterende ganzen en smienten. Moties van het parlement onderstreepte deze
behoefte. De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft dit opgepakt
door samen met betrokken organisaties het Beleidskader Faunabeheer voor
overwinterende ganzen en smienten op te stellen en ten uitvoer te brengen.
Vanaf 2004 zijn de provincies begonnen met de aanwijzing van 80.000 hectare
foerageergebied waarbinnen de ganzen en smienten rust en voldoende voedsel
wordt geboden. In deze gebieden kunnen de boeren nu kiezen tussen een
opvangovereenkomst via de provinciale regelingen Agrarisch Natuurbeheer (PSAN) of
een 100% tegemoetkoming van de getaxeerde gewasschade via het Faunafonds. Het
aantal afgesloten overeenkomsten kende een sterk wisselend beeld per seizoen.
Nadat in 2008 de laatste foerageergebieden definitief zijn aangewezen en de
pakketten zijn verbeterd (schadeplafond verhoogd en gewasroulatie) is de deelname
in seizoen 2008/2009 uitgekomen op ca. 49.000 ha. Om de schade buiten de
opvanggebieden te verminderen dienen de ganzen daar verjaagd te worden waarbij
zonodig ook afschot mogelijk is. Het idee hierachter is dat de ganzen geleidelijk leren
waar ze welkom zijn en waar niet. Een succesvol opvangbeleid vraagt verder om een
samenwerking tussen alle betrokken partijen, waaronder boeren, jagers en
natuurorganisaties. Waar voorheen sprake was van polarisatie, is deze samenwerking
is nu gestart.
Om te evalueren of het opvangbeleid werkt is over 3 winterseizoenen onderzoek
uitgevoerd in opdracht van LNV. De minister van LNV heeft aan de Tweede Kamer
toegezegd in het voorjaar van 2009 te rapporteren over dit onderzoek. Directie Kennis
heeft daartoe in dit rapport de onderzoeksresultaten samengevat en aanbevelingen
voor het beleid opgesteld.
In de gerealiseerde foerageergebieden samen met de overige natuurgebieden in ons
land verblijft nu circa 60% van de overwinterende ganzenpopulatie. De belangrijkste
conclusie uit het rapport is dat de ganzen en smienten zich tot nu toe niet voldoende
concentreren in de opvanggebieden. Dit terwijl de opvangovereenkomsten samen
met de schaderegeling de overheid veel geld kosten. Door het huidige opvangbeleid
meer tijd te gunnen en op enkele plaatsen aan te passen naar de bevindingen van
deze evaluatie, kan het opvangbeleid alsnog een kans krijgen om zich te bewijzen.

DE DIRECTEUR DIRECTIE KENNIS
Dr. J.A. Hoekstra

Inhoudsopgave

1

Inleiding

7

2

Wat is er gerealiseerd van het opvang-beleid voor overwinterende
ganzen en smienten

9

2.1

Aanwijzing foerageergebieden

9

2.2

Opvangpakketten en schaderegeling

12

2.3

Verjaging buiten de opvanggebieden

13

3

4

Opzet van het onderzoek

15

3.1

Van beleidsvragen naar onderzoeksvragen

15

3.2

Methodologische aspecten

16

3.3

Definities

16

Resultaten van het onderzoek

19

4.1

Aantallen

19

4.1.1
4.1.2

Ontwikkeling ganzen in Europa
Ontwikkeling ganzen in Nederland

19
20

4.2

Gebruik van de opvanggebieden

22

4.2.1
4.2.2
4.2.3

Verschillen tussen soorten
Verschillen tussen provincies
Ganzenopvang bij de terreinbeherende organisaties

26
27
28

4.3

Opvangcapaciteit

28

4.3.1
4.3.2

Rafelranden en witte vlekken
Foerageergebied rondom Natura2000 gebieden

29
29

4.4

Effect van ganzen op weidevogels?

30

4.5

Smienten

31

4.6

Ganzen op akkers op zware kleigronden

32

4.7

Effecten van verjaging en verstoring

33

4.8

Beheerkosten en schadevergoeding

35

4.9

Kosten en inpasbaarheid op bedrijfsniveau

40

4.9.1
4.9.2

Kosten en inpasbaarheid
Planologische Schaduwwerking

40
41

5

6

Conclusies en beleidsaanbevelingen

43

5.1

Realisatie van het beleidskader

43

5.2

Het evaluatieonderzoek levert de volgende inzichten

43

5.3

Aanbevelingen vanuit het onderzoek voor het beleid

47

Beschikbare rapporten

49

1

Inleiding

Nederland is binnen West-Europa een zeer belangrijk overwinteringgebied voor ganzen
en smienten. Bijna nergens komen er ’s winters zoveel ganzen en smienten voor als in
Nederland. Nederland heeft hierdoor een grote internationale verantwoordelijkheid
voor de opvang van deze trekvogels. Nederland is aantrekkelijk voor deze watervogels
vanwege het zachte winterklimaat en geschikte leefgebieden op en rondom rivieren,
wadden en meren. Nederland heeft bovendien uitgestrekte landbouwgebieden met
veel eiwitrijk gras en akkerbouwgewassen zoals wintertarwe, waar deze vogels kunnen
grazen. Daar staat tegenover dat sommige boeren veel schade van deze vogels kunnen
ondervinden wanneer die op hun percelen foerageren.Vooral wanneer de vogels hun
honger ook stillen met “dure” gewassen zoals wintergraan of groenten. Moties van het
parlement waarin gevraagd werd maatregelen te treffen tegen de toenemende schade
door ganzen en smienten waren voor de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit aanleiding om nieuw beleid te ontwikkelen.
Het resultaat was dat de Minister van LNV in het najaar van 2003 het Beleidskader
Faunabeheer aan de Tweede Kamer kon aanbieden. Hiertoe hebben partijen die
tegenover elkaar stonden vanwege verschillende belangen de handen ineengeslagen
en samenwerking opgezocht. Het Beleidskader is namelijk tot stand gekomen na
overleg tussen vertegenwoordigers van LNV, Interprovinciaal Overleg (IPO), Land- en
Tuinbouworganisatie Nederland (LTO), Vereniging Natuurmonumenten,
Staatsbosbeheer, Federatie Particulier Grondbezit (FPG), Koninklijke Nederlandse Jagers
Vereniging (KNJV) en Vogelbescherming Nederland. De Tweede Kamer heeft ingestemd
met het Beleidskader en de Minister heeft de provincies verzocht foerageergebieden
aan te wijzen en de maatregelen om de ganzen en smienten binnen deze aangewezen
gebieden te concentreren, zoals in het Beleidskader staat, uit te voeren.
Het Beleidskader is gebaseerd op twee belangrijke uitgangspunten. Enerzijds streeft het
Beleidskader naar een duurzame staat van instandhouding van overwinterende ganzen
en smienten als uitvloeisel van de internationale verantwoordelijkheid (en verplichting)
van Nederland voor beschermde soorten (Vogelrichtlijn). Anderzijds geeft het
Beleidskader aan dat de omvang en toename van de schade als gevolg van
overwinterende ganzen en smienten nu dusdanig omvangrijk is, dat beheer
noodzakelijk is. Om de schade door overwinterende ganzen en smienten aan de
landbouw te beperken en tegelijkertijd de duurzame instandhouding van deze soorten
te waarborgen, is afgesproken om (vanaf 2005) 80.000 hectare foerageergebied aan te
wijzen voor kolgans, grauwe gans, smient (‘beleidskadersoorten’), brandgans en kleine
rietgans (‘mengsoorten’). Uiteindelijk is dat in seizoen 2008/2009 bij alle provincies
gerealiseerd. Om de schade buiten de foerageergebieden ook daadwerkelijk te
verminderen, zal optimaal gebruik gemaakt moeten worden van het verondersteld
lerend vermogen van deze dieren. Dit betekent dat ganzen en smienten onderscheidt
kunnen maken tussen foerageergebieden waarin zo veel mogelijk rust heerst en
voldoende voedselaanbod is en buiten deze gebieden waar meer onrust heerst. Er zijn
aanwijzingen dat afschot van enkele dieren tijdens het verjagen (“aan verjaging
ondersteunend afschot”) voor dit doel effectief is.
De evaluatie gaat over alle ganzen die in de periode 1 oktober tot 1 april in ons land
verblijven, ongeacht of ze hier ook na 1 april blijven om te overzomeren (met name
om te broeden en/of te ruien). Een deel van de “overwinterende ganzen” worden
daarna dus “overzomerende ganzen”. In de winterperiode is het niet mogelijk een
duidelijk onderscheid te maken tussen de ganzen die in het voorjaar naar elders

Directie Kennis

7

vertrekken en de ganzen die ook in ons land overzomeren. Ze komen in de winter
veelal in gemengde groepen voor.
Om het Beleidskader in al zijn facetten te monitoren en evalueren is een 4-jarig
onderzoeksprogramma uitgevoerd. Op basis van het Beleidskader zijn door de
begeleidingscommissie de volgende 4 beleidsvragen vastgesteld:
1.

2.
3.
4.

Foerageren de ganzen en smienten hoofdzakelijk in de aangewezen
opvanggebieden en beduidend minder daarbuiten en neemt daarbij het aandeel
ganzen en smienten in de opvanggebieden toe als gevolg van het weer- en
verjaagbeleid?
Gaat het goed met de aantallen ganzen en smienten en hebben ze voldoende
voedsel?
Is de regeling voor de boeren werkbaar, met andere woorden werkt de regeling
in financieel opzicht en bedrijfsvoering naar tevredenheid?
Zijn de kosten voor LNV beheersbaar en op een acceptabel niveau?

Deze evaluatie geeft vooral een beeld van de ontwikkelingen in de drie seizoenen
waarin het nieuwe opvangbeleid enigszins wisselend geëffectueerd is: 2005-2006,
2006-2007 en 2007-2008. Dit is afgezet tegen de situatie in de jaren daarvoor. Doordat
de evaluatie is uitgevoerd tijdens de implementeringfase van het opgezette beleid is
het niet mogelijk over alle aspecten al harde conclusies te trekken.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt weergegeven hoe het beleidskader geïmplementeerd is, hoe en
waar de foerageergebieden zijn vastgesteld, van welke beheerpakketten en
schadetegemoetkomingen gebruik is gemaakt en hoe de verjaging buiten de
foerageergebieden is vormgegeven. In hoofdstuk 3 wordt de opzet van het onderzoek
beschreven en een relatie gelegd tussen bovenstaande beleidsvragen en de
onderzoeksvragen van de verschillende deelonderzoeken. Hoofdstuk 4 geeft de
resultaten van deze deelonderzoeken. In hoofdstuk 5 conclusies getrokken over de
effecten van het uitgevoerde beleid, knelpunten aangegeven en beleidsaanbevelingen
gedaan. Ten slotte wordt in hoofdstuk 6 een overzicht gegeven van alle deelrapporten
die als achtergronddocumenten voor dit stuk gelden.

8

Directie Kennis

2

Wat is er gerealiseerd van het opvangbeleid voor overwinterende ganzen en
smienten

2.1

Aanwijzing foerageergebieden

Na vaststelling van het beleidskader zijn de provincies in 2005 begonnen met het
aanwijzen van foerageergebieden volgens afgesproken criteria en tot het hen
toebedeelde quotum. De realisering hiervan verschilt sterk per provincie. Dit komt
mede door de tussentijdse extra afspraak dat de aanwijzing op basis van vrijwilligheid
van de betrokken agrariërs moest plaats vinden. Dit heeft in een aantal provincies vrij
grote invloed gehad op de begrenzing van de foerageergebieden. Dit heeft in een
aantal gevallen geleid tot kleinere gebieden dan gewenst en een minder optimale
ligging. Bij sommige gebieden heeft dit tot gevolg gehad dat er geen “strakke”
buitenbegrenzing is bereikt (“rafelranden”) en enclaves (‘witte gebieden”) binnen een
aantal gebieden ontstaan zijn. Hierdoor zijn verstorende randeffecten groter, wat de
rust in het aangewezen gebied niet ten goede komt. Dit laatste speelt onder andere in
Friesland en Groningen, en in mindere mate in Utrecht, Zuid Holland en Noord
Brabant.
In tabel 1 staat per provincie het afgesproken quotum en de omvang van de
begrensde foerageergebieden voor de verschillende seizoenen aangegeven. Dat het
begrensde gebied veelal groter is dan het quotum komt onder andere omdat soms
ook wegen, sloten e.d. zijn mee begrensd. Ook was het praktisch niet te voorkomen
dat delen van natuurterreinen van de terrein beherende organisaties (TBO’s) die
feitelijk niet geschikt zijn om te foerageren, zijn mee begrensd. Ten slotte geldt voor
de begrensde akkerbouwpercelen dat deze gemiddeld maar eens in de drie jaar
gedurende de winter voedsel bieden. Ze tellen daarom maar voor 33% mee in het
quotum.
•
•

•

Voor de provincies Drenthe, Overijssel, Gelderland, Flevoland, Noord Holland,
Zeeland en Limburg is het begrensde gebied vrijwel constant geweest of iets
uitgebreid tot het afgesproken quotum.
Friesland en Groningen hebben in de seizoenen 2005/2006 en 2006/2007 tezamen
ca. 10.000 ha extra foerageergebied aangewezen conform het afgesproken
“tijdelijke extra quotum”. Voor Groningen (1000 ha) betrof dit het gebied nabij de
Dollard en voor Friesland (9000 ha) vooral een schil rondom het al langer
bestaande opvanggebied Dongeradeel (nabij het Lauwersmeer), een gebied in
midden Friesland en enkele groepen percelen rondom andere foerageergebieden.
Vanaf 2007/2008 zijn deze gebieden niet langer aangewezen.
In Zuid Holland is de aanwijzing van de foerageergebieden door gebrek aan
draagvlak bij boeren het meest afwijkend verlopen. In de eerste twee seizoenen
zijn wel een aantal zogenaamde “zoekgebieden” aangewezen waar éénjarige
opvangpakketten konden worden afgesloten. In deze zoekgebieden mocht als er
geen pakket was afgesloten echter wel verjaagd worden. Echter in seizoen
2007/2008 is geen gebied aangewezen en konden dus ook geen opvangpakketten
worden afgesloten. Pas vanaf het seizoen 2008/2009 zijn wel een aantal echte

Directie Kennis

9

•

•

•

foerageergebieden aangewezen. De oppervlakte hiervan betreft echter nog maar
ca 70% van het provinciale quotum.
Ook in Utrecht verliep de aanwijzing moeizaam. Zowel de totale omvang als de
ligging van een deel van de gebieden wisselde per seizoen. Vanaf 2007/2008 is het
pas voor meerdere jaren vastgelegd. In de eerste twee jaren van de uitvoering van
het beleidskader zijn er in de provincie Utrecht voorlopige foerageergebieden
geweest. Pas vanaf seizoen 2007-2008 is er ingezet op verjaging met
ondersteunend afschot in alle gebieden buiten de foerageergebieden en kon ook
hier ervaring opgedaan worden met 'lerend vermogen' van ganzen.
Tenslotte heeft Noord Brabant pas vanaf 2006/2007 in het westelijk deel van de
provincie een aantal foerageergebieden kunnen aanwijzen. Mede vanwege het
feit dat dit deels akkerbouwgebieden betreft (waarvan gemiddeld 1/3e deel ’s
winters voedsel aan de ganzen biedt), is het bruto begrensd gebied hier
aanzienlijk groter dan het quotum. Het areaal waar pakketten voor afgesloten kan
worden komt echter wel redelijk overeen met het quotum.
Dit laatste geldt ook voor Drenthe, Flevoland en Zeeland. Zij hebben bovendien
relatief veel voor ganzen ongeschikt natuurgebied binnen de begrenzing
opgenomen. Reden hiervoor zijn de wens om tot aanééngesloten gebieden te
komen en een dynamisch beheer binnen de natuurgebieden niet in de weg te
staan.

Tabel 1

Quotum en oppervlak begrensd foerageergebied per provincie per seizoen

PROVINCIE

Quotum Tijdelijk extra
quotum 1)

Begrensd foerageergebied
( in ha)
2005-2006 2006-2007 2007-2008 2008-2009

2)

Friesland
Groningen
Drenthe
Overijssel
Gelderland
Flevoland
Noord Holland
Zuid Holland
Utrecht
Zeeland
Noord Brabant
Limburg

29.878
5.153
625
3.011
9.171
2.271
5.552
10.571
1.611
8.168
3.384
603

9.000
1.000

39.278
6.150
1.766
3.012
11.327
3.370
5.945
6.980
1.210
15.726
1.707
609

37.780
6.109
1.766
3.022
11.327
3.370
5.794
11.434
2.370
15.726
4.832
755

28.498
5.116
1.766
3.022
11.889
3.370
6.102
0
1.775
15.879
5.052
755

28.498
5.116
1.766
3.022
11.889
3.370
6.102
6.679
1.775
15.879
5.052
755

Totaal

80.000

10.000

97.080

104.286

83.225

89.904

ad 1)
ad 2)

extra quotum, alleen in de seizoenen 2005/2006 en 2006/2007
exclusief de opvanggebieden op de Waddeneilanden, jaarlijks ca 3.350 ha

Van het totale quotum van 80.000 ha zou ca 65.000 ha geschikte cultuurgronden van
boeren en 15.000 ha geschikte gronden van de TBO’s begrensd worden. Het totaal
aandeel aan TBO-terreinen binnen de begrensde foerageergebieden bedraagt
ongeveer 16%, ca. 14.000 ha. Per provincie verschilt dit nogal, in sommige provincies
zijn ook terreindelen mee begrensd die geen geschikt foerageerhabitat voor de
ganzen vormen, in andere provincies is dat niet gedaan. De TBO’s beheren ook grote
delen van Vogelrichtlijngebieden die mede vanwege de daar foeragerende ganzen of
Smienten als zodanig aangewezen zijn. Ook deze Vogelrichtlijngebieden fungeren als
opvanggebied waar de ganzen niet verstoord mogen worden, zonder dat de
provincies die nu geheel als foerageergebied hebben aangewezen. Binnen het
beleidskader is de afspraak gemaakt dat de TBO’s gezamenlijk op hun terreinen ten
minste 19% (15/80ste deel) van de overwinterende ganzen en smienten voldoende
foerageermogelijkheid (blijven) bieden, ook buiten de door de provincies aangewezen
foerageergebieden.

10

Directie Kennis

Figuur 1 geeft de ligging van zowel de aangewezen foerageergebieden (vanaf 20082009) als die van voor ganzen aangewezen Vogelrichtlijngebieden weer.

Figuur 1

Foerageergebieden en Natura 2000 gebieden met doelstellingen voor
Ganzen en Smienten. (De meeste Natura 2000 gebieden met alleen een
slaapfunctie en sommige met slaap- en foerageerfunctie).

Directie Kennis

11

2.2

Opvangpakketten en schaderegeling

De wijze waarop boeren pakketten konden afsluiten (1-jarig of 6-jarige pakketten), de
hoogte van de vergoedingen (plafond) en voorwaarden over (gewas)roulatie hebben een
belangrijke invloed gehad op deelnamebereidheid van de agrariërs. Daardoor zijn tussen
de seizoenen grote verschillen gevonden in het aantal hectares beschikt foerageergebied. Ook het deels tijdelijk of voorlopig aanwijzen van foerageergebieden speelde
hierbij een rol. Voor alle onderzochte seizoenen (2005-2008) gold dat als boeren voor
percelen binnen een foerageergebied geen pakket afgesloten hadden ze wel recht
hadden op een tegemoetkoming van de gehele vastgestelde vraatschade via het
Faunafonds (ook bij overschrijding van het door Brussel in 2006/2007 opgelegde
maximum). Het draagvlak (deelnamebereidheid) bij de boeren voor het afsluiten van
pakketten is zichtbaar in het aantal hectares waarvoor pakketen zijn afgesloten (zie ook
tabel 2).
2005/2006
In het seizoen 2005/2006 konden voor het eerst opvangpakketten (éénjarig) worden
afgesloten. Dit verliep via een regeling van het Faunafonds. De pakketten kwamen
overeen met wat hierover in het Beleidskader was afgesproken.
Totaal afgesloten pakketten bedroeg ca 53.000 ha (71% van het quotum).
2006/2007
In 2006 zijn deze pakketten aan Brussel voorgelegd om opgenomen te kunnen worden in
de Provinciale Subsidieregeling(en) Agrarisch Natuurbeheer (PSAN). Door Brussel is toen
een maximum schadevergoeding voor de grasland- en bouwlandpakketten bepaald. Het
oogstrestenpakket is afgewezen omdat dit niet of te weinig van de normale
bedrijfsvoering zou afwijken. Voor het seizoen 2006/2007 is dit verwerkt in de PSANpakketten die via Directie Regelingen konden worden aangevraagd. Dit seizoen zowel
voor 1-jarige contracten als voor de binnen PSAN gebruikelijke contractduur van 6 jaar.
Voor de 6-jarige contracten waren er wel strenge en lastige beperkingen ten aanzien van
gewasroulatie, ofwel het wijzigen van het oppervlak per pakket en de ligging per pakket
binnen een bedrijf. Dit was de belangrijkste reden dat voor dit seizoen alleen 1-jarige
contracten zijn aangevraagd. Het vervallen van het oogstrestenpakket heeft geresulteerd
in minder afgesloten pakketten in de mee begrensde akkerbouw- c.q. gemengde
gebieden (vooral in het Zuidwestelijk Deltagebied).
Totaal afgesloten pakketten was ongeveer 60.000 ha (80% van het quotum).
2007-2008
Vanaf dit seizoen kon alleen nog voor 6 jarige pakketten gekozen worden. Veel boeren
en in een aantal gevallen hele Agrarische Natuurverenigingen (ANV’s) hebben toen
geen pakketten afgesloten. Redenen hiervoor waren de maximum schadevergoeding,
de nog bestaande onduidelijkheid over de roulatiemogelijkheden van gewassen en de
toegestane flexibiliteit in hectares gewas/pakket per seizoen in combinatie met de
vanaf nu verplichte 6 jarige duur van contracten. Vooral in gebieden met relatief veel
en lang verblijvende ganzen speelde de maximum vergoeding een grote rol. Daarom
kozen veel boeren daar voor een tegemoetkoming van vraatschade via het Faunafonds
dat geen maximum schadeniveau kent.
Totaal afgesloten pakketten kwam hiermee op ca 29.000 ha (44% van het quotum).
2008-2009
Voorjaar 2008 zijn belangrijke verbeteringen in de pakketten voorgelegd aan Brussel.
Op voorwaarde van goedkeuring hiervan zijn in de zomer van 2008 van veel eerdere
afgehaakte ANV’s cq. deelnemende boeren nieuwe aanvragen voor pakketten
ontvangen. Najaar 2008 heeft Brussel de voorgestelde verbeteringen in grote lijnen
goedgekeurd en zijn de aanvragen veelal geëffectueerd. De deelname aan de PSANpakketten ofwel het draagvlak bij de betrokken boeren is daarmee weer flink omhoog
gegaan.
Totaal afgesloten pakketten: ca 49.000 (76% van het quotum).

12

Directie Kennis

In tabel 2 zijn oppervlaktes cultuurgrond (in beheer bij boeren)vermeld waarvoor in
de afgelopen seizoenen verschillende pakketten zijn afgesloten.
Tabel 2

Afgesloten pakketten ganzenopvang vanaf 2005 in ha
2005-2006

2006-2007 3)

2007-2008

2008-2009 3)

Quotum foerageergebied
afgesproken ha’s cultuurgrond

75.000

75.000

65.000

65.000

Beschikte/afgesloten Pakketten
A Grasland
B Bouwland
C Oogstresten2)
D Grasgroenbemester bouwland
E Grasgroenbemester maïsland
Totaal afgesloten pakketten

45.122
4.136
719
903
2.230
53.010

51.721
3.326
0
1.660
2.923
59.630

24.598
883
0
1.258
2.022
28.761

39.496
3.145
0
3.142
3.332
49.115

71%

80%

44%

76%

1)

Aandeel quotum cultuurgrond

ad 1)
het de afgesproken areaal TBO-terreinen binnen de foerageergebieden is hier buiten
beschouwing gelaten
ad 2)
alleen in 2005/2006 opengesteld
ad 3)
betreft aangevraagde pakketten, cijfers over beschikte pakketten (nog) niet beschikbaar

Voor percelen binnen de opvanggebieden waar in een bepaald seizoen geen pakket is
afgesloten kon bij schade een beroep gedaan worden op de schaderegeling van het
Faunafonds. In deze gevallen werd alle seizoenen 100% van de getaxeerde schade
uitbetaald, zonder eigen risico. Reden hiervoor is dat daar de ganzen niet verjaagd
mogen worden.
Buiten de opvanggebieden hebben boeren, mits ze aan de verjaagverplichtingen
hebben voldaan, over 2005/2006 100 % van de getaxeerde schade vergoed gekregen.
Vanaf 2006/2007 is daarvoor de door het Faunafonds gebruikelijke 5% eigen risico
ingevoerd (met een minimum van €250,-).

2.3

Verjaging buiten de opvanggebieden

De regels voor het weren en verjagen ter preventie van schade buiten de
opvanggebieden zijn de afgelopen seizoenen ongewijzigd gebleven ten opzichte van
de daaraan voorafgaande periode. Nieuw was de optie waar mogelijk ook gebruik te
maken van ondersteunend afschot.
Alle provincies met uitzondering van Friesland hebben dit geregeld via een ontheffing
ex art 68 van de Flora en faunawet. Friesland heeft via vrijstelling o.b.v. art 65, onder
nagenoeg dezelfde voorwaarden als die andere provincies aan het gebruik van de
ontheffing stellen, geregeld. Voor zover nodig hebben de provincies de
faunabeheereenheden gevraagd de faunabeheerplannen (FBP’s) aan te passen.
Met uitzondering van Noord Holland, waar de ontheffingen voor de seizoenen 20052006 en 2006-2007 door de rechter zijn vernietigd, zijn de ontheffingen cq
vrijstellingen in alle provincies ook regelmatig gebruikt. In paragraaf 4.7 wordt hier
verder op ingegaan.
In Friesland speelde de discussie of in de zogenaamde “witte vlekken” (niet
aangewezen enclaves binnen de foerageergebieden van minder dan 40 ha) wel of niet
ondersteunend afschot mag cq moet plaatsvinden om voor een tegemoetkoming in
de schade in aanmerking te kunnen komen. Vanaf seizoen 2007-2008 zijn hier wel
mogelijkheden voor. In paragraaf 4.3.2 wordt nader in gegaan op het mogelijk
negatief effect hiervan op het functioneren van het omringende foerageergebied.

Directie Kennis

13

Doordat in een aantal provincies de ligging van en/of het aantal hectares aangewezen
foerageergebied tijdens de onderzoeksperiode nog wijzigde, varieerde ook de actieve
verjaging rondom (en deels nog in) die gebieden. Dit heeft waarschijnlijk negatieve
invloed op van het leren van de ganzen op het punt van waar zij wel of niet veilig en
rustig konden foerageren/verblijven. Het trekken van conclusies over het
leervermogen van de ganzen wordt hierdoor bemoeilijkt. Een periode van 3
seizoenen (van toepassing indien de begrenzing van een foerageergebied al wel vanaf
het begin vast lag) wordt nog te kort geacht voor optimaal leereffect.
In paragraaf 4.7 wordt nader ingegaan op de effectiviteit van verjaging en de omvang
van aan verjaging ondersteunend afschot.

14

Directie Kennis

3

Opzet van het onderzoek

3.1

Van beleidsvragen naar onderzoeksvragen

De evaluatie gaat om de vier beleidsvragen zoals verwoord in hoofdstuk 1. Om deze
beleidsvragen te beantwoorden is een 4-jarig evaluerend onderzoeksprogramma
opgezet, waarin 3 winterseizoenen zijn onderzocht. Dit is uitgevoerd onder leiding
van Alterra met medewerking van Sovon, Altenburg & Wymenga en bureau
Waardenburg. De beleidsvragen zijn uitgewerkt tot onderstaande onderzoeksvragen
die al of niet geclusterd zijn ondergebracht in een aantal deelonderzoeken.
1. Foerageren de ganzen en smienten hoofdzakelijk in de aangewezen
foerageergebieden en beduidend minder daarbuiten en neemt daarbij het
aandeel ganzen en smienten in de opvanggebieden toe als gevolg van het
weer en verjaagbeleid?
- Hoe verloopt de verdeling van de verschillende ganzensoorten en smienten
tussen foerageergebied, natuur- en N2000-gebied en overig gebied.?
Welke veranderingen hierin treden op tussen de seizoenen (jaren), welke
veranderingen treden op gedurende een winterseizoen en welke verschillen zijn
er tussen de provincies?
- Hoe verlopen de inspanningen om de ganzen naar de foerageergebieden te
verjagen?
- Wat is het terreingebruik en actieradius van smienten? In welke mate maken
smienten gebruik van de opvanggebieden?
- Is er een negatief effect van ganzen op de weidevogels?
2. Gaat het goed met de aantallen ganzen en smienten en hebben ze voldoende
voedsel?
- Wat zijn de aantallen ganzen en smienten in Europa en zijn deze veranderd
sinds het opvangbeleid?
- Wat zijn de aantallen ganzen en smienten in Nederland en zijn deze veranderd
sinds het opvangbeleid?
- Is de hoeveelheid aangewezen opvanggebieden voldoende qua voedselaanbod
en rust? Liggen de opvanggebieden op de juiste plek?
- Zijn grootte en vorm van de opvanggebieden optimaal gekozen?
- Is er voldoende opvanggebied aanwezig rondom Natura2000 gebieden?
3. Is de regeling voor de boeren werkbaar, met andere woorden werkt de
regeling in financieel opzicht en bedrijfsvoering naar tevredenheid?
- Zijn de boeren tevreden met de regeling?
- Hoe is de deelnamebereidheid van de boeren?
- Is er sprake van een eventuele waardedaling van de grond in opvanggebieden?
- Zijn er alternatieve pakketten mogelijk voor akkerbouw op zware kleigrond?
(Deze deelvraag valt strikt genomen buiten het oorspronkelijke onderzoek. Het
betreft een opdracht aan ZLTO. Om praktische redenen is de monitoring van de
ganzen in dit onderzoek uitgevoerd door Alterra en Sovon samen met het
Faunafonds)

Directie Kennis

15

4. Zijn de kosten voor LNV beheersbaar en op een acceptabel niveau?
- Hoeveel kost het opvangbeleid en is dit veranderd na de invoering van het
opvangbeleid
- Is er buiten de opvanggebieden nog sprake van schade en hoe groot is deze?
Deze onderzoeksvragen zijn geclusterd in een aantal deelonderzoeken. Per
deelonderzoek is een rapport verschenen waarvan in hoofdstuk 6 een overzicht
gegeven word.

3.2

Methodologische aspecten

De gegevens voor dit onderzoek hebben in grote lijnen de volgende basis:
Tellingen door vrijwilligers van Sovon. Groepen ganzen zijn ten behoeve van dit
onderzoek in detail ingetekend op kaarten, zodat onderscheid tussen
opvanggebieden, natuurgebieden en gangbaar boerenland mogelijk was.
Het aflezen en analyseren van ringgegevens (halsbanden) van gemerkte ganzen,
vergelijking binnen/buiten foerageergebieden.
Bijeenbrengen buitenlandse telgegevens ganzen en smienten.
Keutelonderzoek van ganzen en smienten om dichtheden vast te stellen.
Zenderonderzoek aan smienten.
Opvragen van gegevens van Dienst Regelingen en Faunafonds (kosten, schades),
provincies (ligging foerageergebieden, afschotgegevens).
Enquêtes bij boeren (tevredenheid) en grondwaarde experts (kosten).
Vergaren van informatie over verjaagacties via contacten met boeren en jagers.
Observatie van verstorende activiteiten in foerageergebieden.
Analyse van bestaande datasets over het voorkomen van ganzen en weidevogels.
Observatie gedrag weidevogels in nabijheid van ganzen.
Model ontwikkeld door Alterra om de opvangcapaciteit van opvanggebieden te
berekenen, gevalideerd met veldgegevens.
Nadere gegevens over de onderzoeksmethoden worden beschreven in de
deelrapporten per deelonderzoek.

3.3

Definities

In het rapport wordt een aantal begrippen gebruikt, die niet altijd door iedereen op
dezelfde manier geïnterpreteerd worden. Voor de duidelijkheid zijn daarom hieronder
enkele belangrijke begrippen gedefinieerd. Zie ook figuren 2A en 2B.
Foerageergebied
Door de Provincies begrensde gebieden ten behoeve van het ongestoord foerageren
van ganzen in de periode van 1 oktober t/m 31 maart.
Sommige Provincies hebben nagenoeg alleen percelen met geschikte begroeiing
(voornamelijk grasland en andere geschikte akkerbouwgewassen) begrensd, anderen
hebben ook niet geschikte begroeiingen, wegen, bouwkavels ed. mee begrensd. Voor
een groot deel bestaan de foerageergebieden uit gebied zonder een natuurbestemming,
veelal in eigendom van boeren. Deels overlappen ze echter wel natuurgebied en/of
Natura 2000-gebied, veelal in eigendom van TBO’s. De afspraak was om in totaal ca.
80.000 ha geschikte percelen te begrenzen (quotum), waarvan ca 65.000 in beheer bij
boeren en ca 15.000 ha in beheer bij de TBO’s.
Natuurgebied
Alle natuurgebieden in Nederland. In dit rapport worden echter vooral de voor
foeragerende ganzen geschikte gebieden bedoeld met dus geschikte vegetaties, zoals:
graslanden, kwelders, moeras en overig open begroeid natuurgebied. Binnen dit
onderzoek is hiervoor gewerkt met het een GIS-bestand waarin de eigendommen (najaar
2005) van de 3 grote TBO’s (Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en Provinciale

16

Directie Kennis

Landschappen) zijn opgenomen.
(totaal ca 415.000 ha, waarvan ca 90.000 ha met geschikte vegetatie)
Natura 2000 gebieden ( N2000-gebieden)
De Vogelrichtlijn- en Habitatrichtlijngebieden met doelstellingen voor ganzen of
smienten (53 van de 162 gebieden). Deze gebieden kunnen een slaapplaats- en of een
foerageerfunctie hebben. In of rondom deze gebieden moet voldoende
foerageergelegenheid zijn voor de aangegeven aantallen ganzen en smienten. Tenzij
anders vermeld worden in dit rapport vooral de voor het foerageren van ganzen en
smienten geschikte vegetaties binnen deze gebieden bedoeld. Voor het overgrote
deel zijn de Natura 2000 gebieden in beheer bij de TBO’s. Maar met name in voor
ganzen en smienten aangewezen N2000-gebieden er zijn ook delen in regulier
agrarisch beheer bij boeren, met name in de uiterwaarden van de grote rivieren.
(totaal ca 1.112.000 ha (incl. grote wateren), waarvan ca 100.000 ha met geschikte
vegetatie)
Opvanggebied
Het opvanggebied omvat het totaal van bovengenoemde drie gebiedscategorieën
(foerageer-, natuur- en N2000-gebieden). Voor al deze gebieden geldt dat de ganzen
en smienten hier zeker in het winterhalfjaar (oktober t/m maart) welkom zijn en dus
niet verjaagd mogen worden. Zie ook fig B, hiernaast.
Bij overlap worden de hectares toebedeeld in de eerst genoemde categorie,
achtereenvolgen; foerageergebied, natuurgebied en N2000-gebied.
Vogeldagen
Maat voor de aanwezigheid per soort. Globaal gezegd is dit het aantal getelde dieren
maal de verblijfstijd in dagen. Ganzen worden in het midden van de maand geteld.
Per maand wordt het aantal ganzen van een soort vermenigvuldigd met het aantal
dagen van die maand en vervolgens worden de verschillende maanden bij elkaar
opgeteld.
Kolgansdagen
Eenheidsmaat voor de begrazing door verschillende soorten ganzen en smienten. Het
aantal vogeldagen per soort gerelateerd aan de dagelijkse energieopname van de
Kolgans. Grotere vogels vreten meer dan kleinere. Hierbij telt de Grauwe gans als 1,27
Kolgans, de kleine Smient als 0,45 Kolgans, de Brandgans als 0,76 Kolgans en de
Kleine Rietgans als 1,06 Kolgans.
Categorieën soorten
Beleidskadersoorten: Grauwe gans, Kolgans en Smient
Mengsoorten: Brandgans en Kleine Rietgans
Overige overwinterende ganzen soorten: Rietgans en Rotgans
Deze eveneens inheemse beschermde soorten vallen niet onder het beleidskader,
ze hebben dan ook geen rol gespeeld bij het begrenzen van foerageergebieden.
In dit rapport getoonde overzichten van aantallen ganzen in Europa en in
Nederland zijn ook deze soorten opgenomen om een volledig beeld te geven van
het aantallen in ons land verblijvende ganzen. Overigens heeft het Faunafonds
speciaal voor deze soorten wel een 5-tal opvangovereenkomsten met (groepen)
boeren afgesloten; 3 op de Waddeneilanden, één in Zeeland en één in Noord
Brabant. Deze staan echter los van het opvangbeleid voor overwinterende ganzen
en smienten in het kader van het Beleidskader Faunabeheer.
“Witte vlekken”
Gebiedsdelen die niet zijn aangewezen als foerageergebied (veelal omdat de
betreffende agrariër(s) niet mee wil werken aan het opvangbeleid), maar wel volledig
omringd wordt door foerageergebied. Zie figuur 2B.
Rafelranden
Zeer onregelmatige buitengrenzen van een foerageergebied. Veelal ook veroorzaakt
doordat de betreffende agrariër(s) niet mee wil werken aan het opvangbeleid. Zie
figuur 2B.
Directie Kennis

17

Opvanggebied = Foerageergebied + Natuurgebied + N2000-gebied
Voor alle drie hieronder genoemde gebiedscategoriën worden met de genoemde
oppervlakten alleen de voor ganzen of smienten geschikte vegetaties gedoeld.

Foerageergebied 80.000ha
- ca 65.000 in beheer bij boeren
(waarvan klein deel ook N2000-gebied is)
- ca 15.0000 in beheer bij TBO’s
(waarvan een deel ook N2000-gebied is)

Natuurgebied
- in beheer bij TBO’s
(waarvan een deel ook N2000-gebied is)
- ca 90.000 ha voor ganzen geschikte
vegetatie buiten de foerageergebieden

N2000-gebied
- groot deel overlappend met natuurgebied
en in beheer bij TBO’s
- voor een deel in beheer bij boeren
waarvan voor een deel overlapt met
foerageergebied

Opvanggebied

Figuur 2A

Foerageergebied, rafelrand, “witte vlekken” en percelen zonder PSAN-pakket:

Wel aangewezen gebied,
maar percelen zonder
PSAN-pakket

Witte vlekken:
niet aangewezen gebied

Foerageergebied
Rafelrand

Figuur 2B

18

Directie Kennis

4

Resultaten van het onderzoek

4.1

Aantallen

4.1.1
Ontwikkeling ganzen in Europa
Gegevens over ganzenaantallen zijn van andere Europese landen doorgaans minder
goed beschikbaar dan die van Nederland. Concrete tellingen per land, zoals
bijgehouden in de International Waterbird Census (IWC) database van Wetlands
International, zijn over sommige perioden daardoor onvolledig of komen pas na jaren
beschikbaar. Om deze reden zijn de cijfers per “Flyway” (totale deelpopulatie van een
soort die Nederland aandoet om te overwinteren) uit de “Waterbird Population
Estimates” als uitgangspunt genomen. Deze gegevens zijn deels op tellingen en deels
op schattingen van deskundigen gebaseerd en worden om de 3 tot 5 jaar door
Wetlands International gepubliceerd. De laatste versie is in 2006 uitgekomen. Voor de
getallen uit 2008 is een aparte enquête georganiseerd onder internationale
ganzencoördinatoren. Ter vergelijking zijn de gemiddelde seizoensmaxima (grootste
aantal tegelijkertijd aanwezige dieren in een seizoen, SOVON-tellingen) per soort in
Nederland van dezelfde jaren opgenomen.
Tabel 3

Ontwikkeling van het aantal ganzen in de relevante flyways van Noordwest
Europa en Nederland (geschatte maxima per seizoen) tussen 1990 en 2008
Flyway’s NW Europa 1)
19911993

20032005

Kolgans 2)

815.000

1.000.000 1.154.000

Grauwe gans 2)

120.000

500.000

611.000

Smient 2)

750.000

1.500.000

?

120.000

420.000

700.000

Kleine rietgans 3)

30.000

42.000

60.300

Rietgans

380.000

680.000

Rotgans

250.000

200.000

Brandgans

3)

2008

Seizoensmaxima Nederland

toename toename 1991per jaar
1993
1998 1993 2008
2005

% van
Europa

20032005

% van 2006- % van
Europa 2008 Europ
a

3%

23%

503.000

59%

718.000

72%

831.000 72%

9%

317%

85.000

64%

329.000

66%

349.000 57%

100%

757.000

92%

925.000

54%

893.000

10%

250%

155.000

> 90%

379.000

90%

473.000 68%

6%

40%

29.000

> 90%

56.000

> 90%

47.000 78%

?

79%

52.000

11%

170.000

25%

188.000

?

-20%

118.000

44%

82.000

41%

97.000

Bronnen: Waterbird Population Estimates 1 (1991/1993) en 4 (2003/2005) en SOVON
(seizoensmaxima Nederland), aanvullende enquête 2008 (deelrapport 4).
ad 1)

ad 2)
ad 3)

Flyways NW Europa; alleen de aantallen van de flyway-populaties waarvan een aanzienlijk
aantal dieren tenminste een deel van de winter in Nederland verblijft zijn hierin opgenomen.
De aantallen per flyway zijn deels gebaseerd op schattingen, wat waarschijnlijk de oorzaak is
voor het feit dat voor sommige soorten in bepaalde perioden de aantallen in Nederland hoger
uitvallen dan die van de (geschatte) aantallen voor de totale flyway.
Beleidskader soort
Mengsoort

Directie Kennis

19

Wat opvalt, is dat van 1990 tot 2005 voor zowel Europa als voor Nederland er voor alle
soorten sprake was van een forse toename, met uitzondering van de
Rotganspopulatie (geen beleidskadersoort) die na een aanvankelijke toename de
laatste jaren weer kromp. Verder laten de resultaten goed zien dat van de relevante
Europese populaties van deze soorten, uitgezonderd de Rietgans (ook geen
beleidskadersoort) , een groot of zelfs overgroot deel voor een kortere of langere
periode in Nederland overwintert.
Uit andere (recentere, maar niet volledige) gegevens van diverse landen in Europa
blijkt dat de invoering van het beleidskader in 2005 niet heeft geleid tot een andere
verdeling van de ganzen binnen Europa. De verhoudingen in aantallen ganzen en
smienten tussen de landen onderling is ongewijzigd. Tot slot tonen de gegevens dat
het lijkt of de jaarlijkse groei van de aantallen per soort de afgelopen jaren wat
afgevlakt is. Vanwege jaarlijkse schommelingen in de aantallen is hier echter nog
geen zekerheid over te geven.
4.1.2
Ontwikkeling ganzen in Nederland
De aantallen ganzen die in Nederland overwinteren zijn vanaf 1975/1976 goed
bekend, de aantallen smienten vanaf 1995. Tabel 4 geeft per soort het maximum
aantal dieren dat in Nederland overwinterde (seizoensmaximum). Figuur 3 geeft een
beeld van het aantal vogeldagen per soort en als totaal. Het aantal vogeldagen per
soort is een combinatie van het aantal aanwezige dieren en de verblijfsduur, zie
paragraaf 3.3.
Tabel 4

Seizoensmaxima van ganzen en smienten in Nederland vanaf 2002/2003.
Weergegeven zijn geschatte aantallen (afgerond), gebaseerd op maandelijkse
tellingen tussen september en mei. Type winter geeft het karakter van de winter
aan (naar IJnsen 1991).
2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2006-2007 2007-2008

Type winter:

normaal

zacht

vrij zacht

vrij zacht

extra
zacht

zacht

Kolgans
Grauwe Gans
Smient
Brandgans
Kleine Rietgans
Rietgans
Rotgans

749.000
327.000
993.000
399.000
48.000
175.900
86.000

645.000
312.000
926.000
346.000
52.000
181.800
81.000

761.000
348.000
857.000
392.000
67.000
151.500
78.000

850.000
316.000
994.000
535.000
49.000
213.800
114.000

821.000
346.000
805.000
388.000
48.000
181.000
105.000

821.000
385.000
881.000
497.000
45.000
168.300
72.000

Totaal 1)
perc t.o.v. 2002

2.777.900
100,0%

2.543.800
91,6%

2.654.500
95,6%

3.071.800
110,6%

2.694.000
97,0%

2.869.300
103,3%

ad 1)

2007 t.o.v.
2002

109,6%
117,7%
88,7%
124,6%
93,8%
95,7%
83,7%

De rij ‘Totaal’ onderaan de tabel kan ten onrechte de indruk wekken dat dit het
maximum aantal ganzen en smienten is dat tegelijkertijd in Nederland aanwezig is. In
werkelijkheid ligt dat aantal altijd lager omdat niet alle seizoensmaxima in dezelfde
maand optreden.

In Nederland overwinteren tegenwoordig ca. 2 miljoen ganzen en ca. 900.000
smienten. De meest voorkomende gans is de Kolgans met ruim 800.00 exemplaren,
gevolgd door de Brandgans (ca. 400.000) en de Grauwe gans (ca. 350.000).

20

Directie Kennis

400
Smient
350

Brandgans
Grauwe Gans

Vogeldagen x 1 000 000

300

Kolgans
Kleine Rietgans

250
200
150
100
50
0
75-76

Figuur 3

79-80

83-84

87-88

91-92

95-96

99-00

03-04

07-08

Ontwikkeling van het aantal overwinterende ganzen en Smienten in
Nederland sinds 1975-76. Weergegeven wordt het aantal vogeldagen per
soort per seizoen gebaseerd op getelde en bijgeschatte aantallen.
Tellingen van Smienten voor het seizoen 1995/96 zijn minder volledig en
worden daarom niet weergegeven.

Gedurende de periode 1975 –2008 is totale aantal vogeldagen dat door ganzen in
Nederland wordt doorgebracht gestaag gegroeid met gemiddeld ca. 6% per jaar.
Vanaf 2002 lijkt de toename echter wat af te vlakken, de laatste 5 jaar is de toename
van het totaal aantal ganzen en smienten gemiddeld minder dan 1% per jaar. De
Kolgans, Grauwe gans en Brandgans nemen nog steeds toe. Van de Smient, Rotgans,
Rietgans en Kleine Rietgans zijn de aantallen sinds 2002 min of meer constant
gebleven.
Directie Kennis

21

De toename in het aantal ’vogeldagen’ (aantal ganzen x het aantal dagen dat ze in
Nederland zijn) is sterker dan de toename van de maximum aantallen. Veel ganzen
arriveren vroeger in Nederland en vertrekken later. Doordat ze langer blijven, is ook
de periode waarin schade optreedt (vroege voorjaar) langer geworden.

4.2

Gebruik van de opvanggebieden

Voor de opvanggebieden zoals die in seizoenen 2005-2008 golden (aangewezen
foerageergebieden plus natuur- en relevante N2000-gebieden) is gekeken hoeveel
ganzen gebruik gemaakt hebben van die gebieden, zowel in die 3 seizoenen als in de
10 seizoenen ervoor. De vergelijking is nodig om te kunnen beoordelen of deze
gebieden van nature op een geschikte plek liggen en daarom veel ganzen herbergen,
en om te kunnen volgen of het gebruik van de opvanggebieden toeneemt. Hierbij is
gebruik gemaakt van maandelijkse tellingen van SOVON. De figuren 4, 5 en 6 geven
een beeld van de resultaten hiervan. Gedetailleerdere gegevens worden gegevens in
deelrapport 4 (zie hoofdstuk 6).
Tabel 5 toont de mate waarin de ganzen per soort gebruik gemaakt hebben van de
opvanggebieden.
Tabel 5

De verdeling van het gebruik van de gebiedscategorieën per soort,
gemiddeld over de periode 2005 - 2008.

Grauwe gans
Kolgans
Smient
Brandgans
Kleine Rietgans
Totaal

Foerageergebied
21 %
41 %
14 %
48 %
57 %
33 %

Natuur- &
N2000-gebied
31 %
17%
38 %
29 %
3%
26 %

Overig
gebied
48 %
42 %
48 %
23 %
40 %
41 %

Gedurende de drie evaluatieseizoenen verbleef 57 tot 60% van de Nederlandse
populatie van de vier soorten ganzen en Smienten in de opvanggebieden
(foerageergebieden en natuur- & N2000-gebied). Per soort was dit gemiddeld over de
drie seizoenen als volgt; Grauwe gans 52%, Kolgans 58%, Smient 52%, Brandgans
77%, Kleine Rietgans 60%.
De beleidskadersoorten Kolgans, Grauwe gans en Smient maakten relatief minder
gebruik van de opvanggebieden dan de mengsoorten Brandgans en Kleine Rietgans.
In de foerageergebieden alleen verbleef ca. 33% van alle ganzen en smienten en in de
natuurgebieden plus N2000-gebieden ca 26%. Ruim 40% van de ganzen en smienten
verbleef daarmee in landbouwgebieden buiten de foerageergebieden.
Tegen het einde van het seizoen, in de maanden februari en maart, wanneer het gras
begint te groeien wordt de meeste schade veroorzaakt. Als alle soorten
samengenomen worden was in het seizoen 2005-2006 in die maanden sprake van een
lichte afname van het gebruik van opvanggebieden. In 2006-2007 en 2007-2008 is
tegen het eind van het seizoen een lichte toename van het gebruik zichtbaar. Een
eenduidige verklaring hiervoor is niet met zekerheid te geven.

22

Directie Kennis

Figuur 4

Aantal Kolgansdagen per SOVON hoofdgebied voor vier soorten ganzen
en Smient en verdeling over de categorieën foerageergebied (blauw),
natuur- en N2000-gebied (groen) en overig gebied (rood) in het seizoen
2007-2008. De ligging van de foerageergebieden wordt weergegeven in
grijs. De grootte van de cirkels is proportioneel aan het aantal ganzen en
Smienten in het gebied.

Directie Kennis

23

100%
percentage van populatie

4
3
2
1

75
50
25

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

60%
40%
20%

45
30
15

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

95-96
percentage van populatie

100%

60

Evaluatie
periode

Grauwe Gans

80%
60%
40%
20%

Evaluatie
periode

Brandgans

100%
percentage van populatie

60
45
30
15

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

95-96

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

0%
95-96

Evaluatie
periode

Brandgans

80%
60%
40%
20%

Evaluatie
periode

Smient

100%

percentage van populatie

60

45

30

15

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

97-98

98-99

Evaluatie
periode

Smient

80%

60%

40%

20%

overig gebied
natuur- & N2000-gebied
foerageergebied

Figuur 5:

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

0%
95-96

0

96-97

95-96

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

95-96

0%

96-97

Kolgansdagen x 1.000.000

80%

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

97-98

96-97

95-96
Kolgansdagen x 1.000.000

Evaluatie
periode

Grauwe Gans

0

Kolgansdagen x 1.000.000

Evaluatie
periode

Kolgans

0%

0

24

20%

95-96

0

75

40%

100%

100

75

60%

07-08

06-07

05-06

04-05

03-04

02-03

01-02

00-01

99-00

98-99

96-97

97-98

Evaluatie
periode

Kolgans

percentage van populatie

Kolgansdagen x 1.000.000

125

75

80%

0%
95-96

0

Evaluatie
periode

Kleine Rietgans

95-96

Kolgansdagen x 1.000.000

Evaluatie
periode

Kleine Rietgans

5

foerageergebied en natuur- & N2000-gebied
alleen foerageergebied
idem, op basis van intekenen (zie tekst)

Aantal Kolgansdagen per seizoen voor vier soorten ganzen en Smient (links)
verdeeld over foerageergebied (donkergrijs), natuur-& N2000-gebied
(middelgrijs) en overige gebied (lichtgrijs) en percentage binnen
foerageergebied en natuur- & N2000-gebied (rechts) per seizoen. Binnen het
kader dat de evaluatieperiode aangeeft geven de witte vierkanten en cirkels
het werkelijke percentage binnen foerageer- en natuur-&N2000-gebied weer,
gebaseerd op ingetekende ganzengroepen en de grijze vierkanten en zwarte
cirkels het percentage volgens de toekenningsmethode, zie tekst. (bron
Sovon).

Directie Kennis

100%

Kleine Rietgans
percentage van populatie

1.6
1.2
0.8
0.4

jan

feb

maa

feb

maa

nov

okt
80%
60%
40%
20%

100%
percentage van populatie

Grauwe Gans

12
9
6
3

nov

okt

feb
maa

okt
nov
dec
jan

jan
feb
maa

okt
nov
dec

dec
jan
feb
maa

okt
nov

Grauwe Gans

80%
60%
40%
20%

maa
maa
maa

20%

Smient

80%
60%
40%
20%

2005-2006

2006-2007

overig gebied
natuur- & N2000-gebied
foerageergebied

Figuur 6:

2007-2008

nov

okt

feb
maa

okt
nov
dec
jan

jan
feb
maa

okt
nov
dec

dec
jan
feb
maa

0%
okt
nov

0

feb

3

feb

percentage van populatie

6

feb

40%

100%

9

jan

60%

okt

Smient

12

jan

80%

0%

feb
maa

okt
nov
dec
jan

jan
feb
maa

okt
nov
dec

dec
jan
feb
maa

okt
nov

0

jan

3

dec

6

Brandgans

nov

9

dec

percentage van populatie

100%

dec

Brandgans

12

nov

okt

feb
maa

okt
nov
dec
jan

jan
feb
maa

okt
nov
dec

dec
jan
feb
maa

okt
nov

0%

06-07
07-08

gansdagen x 1.000.000

Kolgans

0%

0

gansdagen x 1.000.000

jan

5

dec

10

0

gansdagen x 1.000.000

20%

dec

15

15

40%

okt
nov
dec
jan
feb
maa

okt
nov
dec
jan
feb
maa

maa

percentage van populatie

gansdagen x 1.000.000

20

15

60%

100%

Kolgans
25

15

80%

0%
okt
nov
dec
jan
feb

0.0

Kleine Rietgans

05-06

gansdagen x 1.000.000

2.0

foerageergebied en natuur- & N2000-geb
alleen foerageergebied

Aantal kolgansdagen per maand tijdens de drie evaluatiewinters voor vier
soorten ganzen en Smient (links) verdeeld over foerageergebied
(donkergrijs), natuur- & N2000-gebied (middelgrijs) en overige gebied
(lichtgrijs) en het percentage binnen foerageergebied en natuur- & N2000gebied (rechts) (bron Sovon).

Directie Kennis

25

In de gebieden die vanaf 2005-2006 als opvanggebied gelden, is sinds 1995 wel sprake
van een toename van het aantal ganzen, maar deze houdt echter geen gelijke tred
met de toename van het totaal aantal ganzen in Nederland. Buiten de
opvanggebieden is de toename sterker. Dit betekent dat het percentage dat in
foerageer- en natuurgebieden verblijft afneemt. Dit was zowel voor invoering van het
nieuwe beleid (1995- 2005) als na invoering (2005-2008) het geval.
Na de invoering van het beleid is het aandeel ganzen in de opvanggebieden 2 tot 3
procent hoger dan op grond van de toename van het totaal aantal ganzen in
Nederland verwacht mocht worden. Maar deze verandering is niet significant (zie
deelrapport nr 5). Een aanzienlijk
deel van de ganzen en smienten
foerageert dus al wel in de
opvanggebieden maar de invoering
van het opvangbeleid heeft tot
dusver dus nog niet geleid tot een
significant sterkere concentratie
van ganzen in de opvanggebieden.
Op dit punt is deze doelstelling
vooralsnog niet gehaald.
Voor smienten geldt dat het
percentage van de populatie in
foerageergebieden onveranderd
laag is, ca. 15%. Samen met de
natuur- en N2000-gebieden
bedraagt het opvangpercentage ca
52 %.
Bovenstaande resultaten zijn
gebaseerd op maandelijkse tellingen en een analyse door Sovon. Het verder
concentreren in de opvanggebieden is ook onderzocht via een geheel andere
methode door Alterra. Van Kol- en Brandganzen zijn gegevens geanalyseerd van
terugmeldingen van waargenomen individueel herkenbare dieren (kleurringen). (zie
deelrapport 3) Ook uit deze analyse blijkt dat het Beleidskader Faunabeheer tot nu toe
nog niet geleid heeft tot een grotere concentratie van Kol- en Brandganzen in de
opvanggebieden.
4.2.1
Verschillen tussen soorten
Van de beide mengsoorten Kleine Rietgans en Brandgans verbleef een groter aandeel
van de populatie in foerageer- en natuurgebied (respectievelijk 53–67% en 74-78%)
dan de beleidskadersoorten Kolgans (54-61%), Grauwe Gans (50-53%) en Smient (5153%). Zie tabel 5 in de vorige paragraaf. De Brandgans is momenteel de op één na
talrijkste overwinterende gans in Nederland en de landbouwschade die deze soort
veroorzaakt neemt de laatste jaren toe (Faunafonds). Brandganzen maken het beste
gebruik van de opvanggebieden en dit gebruik is de afgelopen jaren ook nog
toegenomen. De verdeling binnen de opvanggebieden tussen het gebruik van natuur
en N2000-gebied en foerageergebied is echter veranderd. Brandganzen maken relatief
steeds minder gebruik van buitendijkse natuurgebieden, terwijl het gebruik van
binnendijks gelegen foerageergebieden is toegenomen.
Kolganzen maken in mindere mate gebruik van de opvanggebieden. Het is mogelijk
dat er sprake is van concurrentie tussen Brandgans en Kolgans. Een theorie is dat
Brandganzen Kolganzen verdrijven doordat Brandganzen het gras veel korter
afgrazen, waardoor het minder geschikt is voor Kolganzen. Mogelijk hebben
Brandganzen ook een grotere voorkeur om dichter bij de slaapplaats te foerageren
dan de Kolganzen.
Uit figuur 5 blijkt ook dat Grauwe ganzen en Brandganzen in vergelijking met
Kolganzen relatief vaker voorkomen in de natuurgebieden die niet zijn aangewezen
als foerageergebied. Hier zijn ze over het algemeen evenwel ook welkom. Bij Grauwe
Ganzen betreft het vooral rietgebieden en uiterwaarden, bij Brandganzen vooral

26

Directie Kennis

buitendijks gelegen kwelders en graslanden. Per saldo komen de beleidskadersoorten
Grauwe gans en Kolgans nog relatief veel voor in gebieden waar ze eigenlijk “niet
welkom” zijn, dus in de agrarische gebieden buiten de opvanggebieden (zie tabel 5,
“overige gebied”).
4.2.2
Verschillen tussen provincies
De aantallen ganzen en Smienten verschillen sterk per provincie (zie tabel 6). Zo
verbleef tijdens de drie evaluatie winters ca. 34% van de Nederlandse populatie in de
provincie Friesland, terwijl slechts 1% verbleef in Drenthe. Ook in Zuid-Holland (15%),
Gelderland (12%) en Noord-Holland (11%) komen veel ganzen en Smienten voor. Er
bestaan ook grote verschillen in het gebruik van de foerageer- en natuurgebieden
tussen provincies en regio’s. Provincies met veel ganzen hebben over het algemeen
een hoger aandeel van de populatie binnen foerageer en natuurgebied. Met name in
de provincies Friesland en Zeeland is het gebruik van foerageergebieden relatief
succesvol. Daarnaast bestaan er relatief grote foerageergebieden met (zeer) lage
aantallen ganzen en Smienten en regio’s met relatief veel ganzen waarvan slechts een
gering deel binnen foerageer- en natuurgebied verblijft. Dit wordt waarschijnlijk
veroorzaakt door een combinatie van factoren. Een deel van de opvanggebieden in
deze regio’s herbergt zodanig lage aantallen ganzen dat gesteld kan worden dat deze
niet optimaal zijn gekozen. Tegelijkertijd zijn er regio’s waar voldoende
opvangcapaciteit lijkt te ontbreken. Winst valt vooral te behalen in de provincies ZuidHolland en Utrecht. Ook elders, met name in Gelderland en Noord-Brabant zou een
betere verdeling van foerageergebieden mogelijk tot een beter gebruik kunnen
leiden. Gedurende de eerste twee seizoenen 2005-06 en 2006-07 waren tijdelijk
zogenaamde “optionele gebieden” van kracht in de provincies Groningen en
Friesland. De oppervlakte van deze extra gebieden bedroeg circa 15% van het totaal in
Nederland aangewezen foerageergebieden. De toename van het aandeel ganzen en
Smienten binnen de opvanggebieden (foerageer- en natuur- & N2000-gebied) door
deze extra gebieden bedroeg echter maar 2-3%. De optionele gebieden vormen
daarmee geen belangrijke aanvulling op de reeds aangewezen foerageergebieden.
Tabel 6 Omvang begrazing door ganzen en smienten per provincie in de winter 2007-2008.
Alle aantallen zijn uitgedrukt in miljoenen ‘kolgansdagen’ (eenheidsmaat waarbij
gecorrigeerd wordt voor het feit dat de iets kleinere brandgans minder gras eet dan
de kolgans, en de grotere grauwe gans juist meer eet dan de kolgans, zodat het
gebruik van een gebied door verschillende soorten over een geheel seizoen goed
vergeleken kan worden).
Kolgans
Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Flevoland
Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Gelderland
Noord-Brabant
Utrecht
Limburg

4,61
45,22
2,16
9,30
0,87
5,60
6,90
4,77
20,79
5,17
4,15
1,99

Grauwe
gans
2,35
5,33
0,24
2,68
1,76
9,76
10,73
9,37
9,50
4,12
3,54
1,99

totaal
procentueel

111,53
39,7%

61,37
21,9%

Smient

52,79
18,8%

2,40
7,61
0,19
1,02
0,98
14,46
15,06
4,78
2,69
1,14
2,07
0,39

Brandgans Kleine
Rietgans
3,31
0,00
31,91
3,93
0,00
0,00
0,15
0,03
0,83
0,00
1,52
0,00
8,33
0,04
2,57
0,02
0,83
0,00
0,83
0,01
0,52
0,00
0,17
0,00
50,97
18,2%

4,03
1,4%

totaal

procentueel

12,67
94,00
2,59
13,18
4,44
31,34
41,06
21,51
33,81
11,27
10,28
4,54

4,5%
33,5%
0,9%
4,7%
1,6%
11,2%
14,6%
7,7%
12,0%
4,0%
3,7%
1,6%

280,69
100,0%

100,0%

In tabel 6 is te zien dat de Kolgans globaal 40% van het aantal graasdagen uitmaakt,
gevolgd door Grauwe gans (22%), Smient (19%) en Brandgans (18%). De aantallen van
de Kleine Rietgans (1%) zijn ten opzichte van de andere verwaarloosbaar klein.

Directie Kennis

27

4.2.3
Ganzenopvang bij de terreinbeherende organisaties
Binnen het Beleidskader is afgesproken dat de terreinbeherende organisaties (TBO’s),
bestaande uit Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen,
gezamenlijk 15/80ste deel ofwel 19% van alle overwinterende ganzen zouden
opvangen. Dit zouden ze doen door zowel een bijdrage aan de opvang binnen de
door de provincies begrensde foerageergebieden als op geschikte terreinen
daarbuiten. Van de nu begrensde foerageergebieden (2008-2009) is ca 15% van het
oppervlak in eigendom en of beheer van de TBO’s en ca 85% bij boeren.
Tabel 7 Aantal hectares geschikt opvanggebied van de TBO’s en van derden (met
name boeren), dat bestaat uit alle grasland, akkerland, kwelder, en overig
open begroeid gebied. Verblijf van de ganzen en Smienten, uitgedrukt als
gemiddeld aantal kolgansdagen per seizoen (gemiddeld over de seizoenen
2005-2006, 2006-2007 en 2007-2008)

Binnen F-gebied

Buiten F-gebied

TBO, geschikt
Overig, geschikt
Ongeschikt
Totaal
TBO, geschikt
Overig, geschikt
Totaal

Totaal (geschikt) TBO
Overig
Totaal

Oppervlakte
ha
aandeel
12.000
15%
75.000
85%
6.000
93.000

Kolgansdagen
x 1miljoen aandeel
14
16%
76
84%
90

130.000
2.035.000
2.165.000

6%
94%

49
136
184

27%
73%

142.000
2.110.000
2.252.000

6%
94%

63
212
275

23%
77%

Volgens de tellingen van SOVON zijn over de seizoenen 2005-2006, 2006-2007 en 20072008 gemiddeld 90 miljoen kolgansdagen per seizoen in de foerageergebieden
doorgebracht (zoals begrensd vanaf 2008-2009). Hiervan werd 16% op de begrensde
TBO-terreinen doorgebracht, tegen 84% op de terreinen van met name boeren (zie
tabel 7). Buiten de foerageergebieden werden gemiddeld 184 miljoen kolgansdagen
doorgebracht, waarvan 27% op terreinen van de TBO’s en 73% elders, vooral op
boerenland. De totale bijdrage van de TBO’s aan de opvang van overwinterende
ganzen en smienten komt daarmee op gemiddeld 23%. Hiermee voldoen zij ruim aan
de afspraak van 15/80ste deel van het totaal.
Tegenover het feit dat sommige door de TBO’s verworven voormalige
landbouwgronden door verarming en/of verruiging minder geschikt worden als
foerageerhabitat voor ganzen en smienten staat dat in de afgelopen jaren de TBO’s
ook steeds meer “landbouw” gronden in beheer krijgen ten behoeve van met name
weidevogels. Bij op weidevogels gericht beheer blijven deze gronden veelal ook
geschikt voor het foerageren van overwinterende ganzen en smienten.

4.3

Opvangcapaciteit

Met behulp van een model is de maximum capaciteit van de opvanggebieden
berekend. Het model is gebaseerd op de uitputting van het voedselaanbod in de
winter die kan optreden als gevolg van begrazing. Het model rekent met de
beleidskadersoorten (Grauwe gans, Kolgans en Smient) aangevuld met de Kleine
rietgans en Brandgans die vaak samen met deze soorten voorkomen. Verder zitten in
het model de volgende aannames:
a. Begrazing vindt plaats van 1 oktober – 31 maart (opvangperiode)
b. Het model houdt geen rekening met hergroei van gras van 1 oktober tot 31
maart (in het model vindt geen hergroei van gras plaats)

28

Directie Kennis

c.
d.
e.
f.
g.

Het overgrote deel van de consumptie is grasland, aangevuld met oogstresten
(alleen voor Grauwe gans)
Het model houdt geen rekening met randinvloeden (in werkelijkheid is het aantal
ganzen aan de rand van een foerageergebied lager dan in het midden)
In model proberen vogels net zoveel energie op te nemen als ze verbruiken.
Het totale gebied waar ganzen in het model ‘mogen’ grazen bestaat uit de
speciaal aangewezen foerageergebieden, de graslanden binnen natuurgebieden
en de cultuurgronden in Vogelrichtlijngebieden.
Het model rekent met 3 soorten winters: zacht, normaal en koud

Het model berekend onder andere het gebruik van de voor foerageren geschikte
vegetaties (de “graasdruk”, uitgedrukt in vogeldagen /m2 per maand of per seizoen)
afhankelijk van de afstand tot slaapplaatsen en de aantallen ganzen op die
slaapplaatsen). Deze komen goed overeen met het op vele plekken gemeten gebruik
in de praktijk. Tevens komen de verspreidingspatronen van de gemodelleerde vogels
goed overeen met het voorkomen van de soorten in Nederland. De uitkomsten van
het model laten zien dat er op dit moment voldoende opvanggebied voor de ganzen
beschikbaar is, met name in het noorden en oosten van ons land. In een strenge
winter kan er lokaal in het westen een tekort optreden.
In de periode 1996/1997 tot en met 2005/2006 verdubbelden de aantallen ganzen
(uitgedrukt in vogeldagen) in Nederland, zie figuur 3. Indien de ganzenpopulaties in
datzelfde tempo door zouden groeien, ontstaan er over ca. 10 jaar mogelijk wel
tekorten. Anderzijds lijkt de groei van de ganzen iets af te vlakken. Bovendien is er in
het model uitgegaan dat er geen hergroei van het gras plaatsvindt, terwijl dat in de
praktijk met de warmere winters wel degelijk het geval is. Vooralsnog is er dus
voldoende voedsel aanwezig in de opvanggebieden.
4.3.1
Rafelranden en witte vlekken
De aanwijzing van foerageergebieden heeft aanvankelijk plaatsgevonden aan de hand
van een aantal objectieve criteria zoals slaapplaats, foerageerlocatie en aantallen
ganzen. In een motie werd later uitgesproken dat de overheid meer tijd diende te
nemen voor de aanwijzing van foerageergebieden en dat de aanwijzing in het gehele
land op vrijwillige basis plaats zou vinden en in nauw overleg met de
belanghebbenden.1 Daar heeft de minister mee ingestemd. Enkele gevolgen van deze
vrijwilligheid bij het begrenzen van foerageergebieden zijn dat:
1) de randen van het foerageergebied soms grillig en rafelig zijn;
2) er binnen het foerageergebied enclaves (“witte vlekken”) kunnen voorkomen
omdat individuele boeren niet meedoen aan de regeling. Onderzocht is of de
grootte, de vorm en de ligging van de foerageergebieden invloed heeft op de
aantallen ganzen in een gebied.
De resultaten hiervan zijn niet eenduidig en verschillen tussen de ganzensoorten.
Maar als alle soorten samen worden genomen blijkt dat de dichtheid van ganzen net
binnen de randen van het foerageergebied tot drie keer lager zijn dan op een afstand
van 1000 meter binnen de rand. De getaxeerde schade geeft vaak een soortgelijk
beeld te zien. Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat het lijkt dat randzones
(en opvanggebieden met relatief veel randen) minder effectief zijn voor de opvang.
Ook blijkt uit de praktijk in Friesland dat de witte vlekken binnen foerageergebieden
voor meer onrust net binnen het betreffende foerageergebied zorgen. Het lijkt
raadzaam te streven naar grotere, aaneengesloten foerageergebieden zonder
enclaves.
4.3.2
Foerageergebied rondom Natura2000 gebieden
In een aparte analyse is onderzocht of er rondom de Natura 2000 gebieden (N2000gebieden), die zijn aangewezen voor ganzen en of smienten, voldoende
foerageergebieden beschikbaar zijn. Van de 162 N2000-gebieden zijn er 53
aangewezen voor ganzen. De meeste vooral als slaapplaats en een aantal ook met
een aanzienlijke foerageerfunctie binnen het N2000-gebied. Voor al deze gebieden
geld dat er in of rondom die gebieden voor de in de doelstellingen genoemde
1

Kamerstuk 29 446, nr 9.

Directie Kennis

29

aantallen ganzen en smienten voldoende foerageermogelijkheden in opvanggebieden
beschikbaar moet zijn. Het onderzoek toont aan dat er binnen een straal van 5 km
rondom de 53 voor ganzen en of smienten aangewezen N2000-gebieden gemiddeld
genomen ruim voldoende opvanggebied beschikbaar is, met name in het noorden en
oosten van ons land. Alleen in het westen zijn er enkele gebieden waar de ganzen
mogelijk iets verder dan 5 km moeten vliegen om voldoende foerageermogelijkheden
in opvanggebieden te vinden.

4.4

Effect van ganzen op weidevogels?

Een van de onderzoeken richt zich op de vraag of de sterk toegenomen dichtheden
overwinterende ganzen in bepaalde gebieden mede verantwoordelijk kunnen zijn
voor de achteruitgang van de weidevogels ter plekke. Gebruik makend van data
verzameld in de periode 1990-2005 in het kader van het weidevogelmeetnet en de
watervogeltellingen in ganzentelgebieden werd onderzocht in hoeverre gebieden met
hoge dichtheden ganzen overlappen met gebieden met hoge dichtheden
weidevogels. Daarnaast werd onderzocht of een toename van de dichtheid ganzen in
weidevogelgebieden gepaard gaat met systematische veranderingen in dichtheden
broedende weidevogels. In deze studie is zowel gekeken naar gebieden met hoge
dichtheden overwinterende ganzen als naar gebieden met hoge aantallen
overzomerende (broedende) Grauwe ganzen.
Ongeveer 50% van de gebieden met de hoogste dichtheden foeragerende
overwinterende ganzen overlapt met de beste weidevogelgebieden. Kolgans en
brandgans worden daar het meest gezien. Uit de analyses komt dat de effecten van
hoge dichtheden ganzen in de winter op de aantallen broedende weidevogels in het
voorjaar verwaarloosbaar lijken of zelfs positief zijn. Vooral steltlopersoorten leken te
profiteren van de aanwezigheid van overwinterende ganzen. Uitsluitend voor
Bergeend, Patrijs en Gele Kwikstaart werden (marginaal) negatieve effecten
waargenomen. Er lijkt vanuit dit onderzoek weinig reden tot zorg dat hogere
dichtheden overwinterende ganzen, veroorzaakt door een sterkere concentratie van
ganzen door het ganzenopvangbeleid, zal leiden tot negatieve effecten op broedende
weidevogels. Dit onderzoek is echter uitgevoerd op een grote schaal, op het niveau
van ganzentelgebieden. Lokaal zijn er toch verschillen en vanuit de beheerderspraktijk
zijn er vermoedens dat ganzen wel invloed hebben op de vestigingfase van
weidevogels. Zo zijn er aanwijzingen dat in de Workumerwaard (Friesland) het aantal
Grutto’s afneemt als gevolg van de ganzen.
Van de dichtheden overzomerende ganzen werden zowel positieve als negatieve
effecten op het aantallen weidevogels waargenomen. Een goede verklaring hiervoor
is er nog niet.
Ook is onderzocht op welke wijze de tijdsbesteding van broedende weidevogels en de
vegetatie van de broedhabitat wordt beïnvloed door de aanwezigheid van zowel
overwinterende ganzen die in het voorjaar vertrekken, als van in Nederland
broedende Brandganzen. De nabijheid van Brandganzen werd door weidevogels als
bedreigend voor hun eieren ervaren. Met Brandganzen in de nabijheid van het nest
werd door gruttoparen maximaal 7 % extra tijd op het nest doorgebracht. Voor de
Kievit was dit maximaal ongeveer 19 % van hun tijd. Zie figuur 7.

30

Directie Kennis

A

a ab b

100

a

80
60
40
20
0
Overwinterend

b

Overzomerend

Type Brandgans

Figuur 7:

ab

Broeden (% waarnemingstijd)

Broeden (% waarnemingstijd)

120

120
100

B

a

ab

b

a

ab

b

80
60
40
20
0
Overwinterend

Overzomerend

Type Brandgans

Het effect van de nabijheid van ganzen op de tijdsbesteding van Grutto
(A) en Kievit (B) aan broeden. Zwarte staven - Brandganzen < 10 m van
het nest, grijs - Brandganzen tussen 10-50m, wit - geen Brandganzen.
Staven met verschillende letters verschillen significant bij P < 0.05. Bij
overwinterende Brandganzen gaat het om 3 onderzoekslocaties in
Friesland, bij overzomerende ganzen betreft het de onderzoekslocatie
Wormer- en Jisperveld in Noord-Holland.

Het effect hiervan op het totale broedsucces en de kuikenoverleving is nog niet
duidelijk. Afhankelijk van de omstandigheden kan dit zowel positief als negatief zijn.
Een door sommigen verondersteld negatief effect is echter niet aangetoond.
Het effect van Brandganzen op de vestiging van weidevogels is niet onderzocht. Wel
is in het Wormer- en Jisperveld geconstateerd dat er lege plekken in de verdeling van
weidevogels zitten waar de grootste clusters broedende brandganzen en kleine
mantelmeeuwen tezamen voorkomen.

4.5

Smienten

Het beleidskader faunabeheer is ontwikkeld voor overwinterende ganzen en
smienten. In de praktijk hebben ganzen de meeste aandacht en is van smienten veel
minder bekend. Smienten rusten overdag vaak op plassen en foerageren ‘s nachts in
omringende graslandgebieden (zgn. ‘plassmienten’). Daarnaast zijn er ook smienten
die zowel overdag als ‘s nachts in poldergebieden verblijven en gedurende het gehele
etmaal voedsel zoeken (‘poldersmienten’). Van de alleen ’s nachts foeragerende
smienten zijn wel de aantallen en de rustplaatsen redelijk goed bekend, maar niet de
plaatsen waar ze foerageren. Dit omdat de landelijke tellingen door vrijwilligers
overdag plaatsvinden. Smienten zijn in het verleden minder intensief geteld dan
ganzen, hierdoor is er minder over de verspreiding bekend.

Directie Kennis

31

De alleen nachtelijk foeragerende smienten vormen een extra probleem voor
agrariërs, omdat verjaging dan niet goed mogelijk is. Enerzijds omdat ze moeilijker te
lokaliseren zijn en anderzijds omdat verjaging met geluid en dergelijke op dat tijdstip
slecht kan. Ondersteunend afschot is ’s nachts verboden. Voor dit nachtelijk weren of
verjagen zijn nieuwe, stille alternatieve methoden gewenst.
Door middel van radar en keuteltellingen zijn in 2006 en 2007 onderzoeksgegevens
van plassmienten verkregen. Hiermee is meer kennis verkregen van de verspreiding
en begrazingsdruk van deze nachtelijk foeragerende groep smienten. Begrazing vond
in het onderzoeksgebied rondom Vinkeveen vooral plaats in januari en februari; in
maart veel beperkter.
De ook overdag grazende poldersmienten zijn onderzocht d.m.v. zenders. Hieruit
blijkt dat poldersmienten vaak erg plaatstrouw zijn en veelal in het gebied blijven
foerageren waar ze gezenderd zijn. De afstanden die Smienten afleggen van
slaapplaats tot foerageerplaats zijn vrij klein: voor vrouwelijke smienten gemiddeld
300 – 500 m en de mannelijke smienten ca. 500 – 700 m. Er zijn ook aanwijzingen dat
onder invloed van verstoring smienten hun gedrag kunnen veranderen van
‘poldersmient’ naar ‘plassmient’ en andersom. Alleen verstoring overdag kan er
daardoor toe leiden dat de smienten in het vervolg vooral ’s nachts komen
foerageren. Verstoring gedurende het gehele etmaal is daarom nodig om de smienten
naar de opvanggebieden te leiden. In de praktijk is dit nog niet haalbaar.
Smienten zijn zo lastig te sturen dat het vigerende opvangbeleid niet lijkt te werken
voor deze soort. Slechts 15 % van de smienten foerageert in de begrensde
foerageergebieden, 35 % in de natuur- en N2000-gebieden en bijna 50% van de
smienten foerageert buiten de opvanggebieden. Dit is sinds de invoering van het
opvangbeleid niet veranderd.

4.6

Ganzen op akkers op zware kleigronden

De beheerspakketten uit de Subsidieregeling Agrarisch Natuurbeheer (SAN) voor
akkerbouwgebieden zijn minder geschikt voor zware kleigronden. Het belangrijkste
bezwaar dat boeren op zware kleigrond hebben is het uitstellen van de datum van
grondbewerking na de oogst. Door ZLTO is in Zeeland en West-Brabant een 3-jarig
project geïnitieerd om alternatieve SAN-pakketten voor akkerbouw op klei te
ontwikkelen en uit te proberen. Alterra verzorgde de monitoring van dit project i.s.m.
32

Directie Kennis

CLM en Faunafonds en SOVON. In 2006 zijn de volgende 6 pakketten ontwikkeld en in
de jaren daarop geëvalueerd:
1. Gewassen met grasonderzaai. Na de oogst in de nazomer is er al meteen
voldoende gras voor de ganzen.
2. Graszaadpakket, 1,5 jaar.
3. Andere groenbemester dan gras van september t/m december.
4. Vervroegd wintergraan (inzaai van wintergraan voor 1 oktober)
5. Gefaseerd aanbieden van voer van november t/m februari.
6. Oogstresten. Grondbewerking wordt circa 1 maand uitgesteld na de oogst.
Monitoring wijst uit dat alleen pakket 1 (grasonderzaai) en pakket 6 (oogstresten)
voldoende effectief en relatief het meest kostenefficiënt zijn. Het oogstrestenpakket
(6) is echter door Brussel afgekeurd. Op dit moment wordt nagegaan of er voldoende
argumenten zijn om dit pakket ter heroverweging aan Brussel voor te leggen. Pakket
4 (vroeg wintergraan) heeft mogelijk potenties, maar is nog onvoldoende uitgetest.
De andere pakketten voldoen veel minder of niet. Het graszaadpakket is te duur, op
andere groenbemesters dan gras komen ganzen onvoldoende af en het voeren van
ganzen wordt door veel deelnemers als onacceptabel gezien.

4.7

Effecten van verjaging en verstoring

Verjaging
De meest uitvoerbare methoden voor het verjagen van ganzen zijn het werken met
verjaagploegen, ondersteunend afschot, lawaai maken, honden, afweermiddelen e.d.
Betrouwbare gegevens over verjaagacties, coördinatie, spreiding in de tijd, afstand tot
foerageergebieden zijn in de praktijk echter niet beschikbaar. Uit anekdotische
informatie ontstaat de indruk dat verjaagacties tamelijk ad hoc en ongecoördineerd
plaatsvinden. De minister heeft bij het aanbieden van de tussenrapportage over de
evaluatie van het opvangbeleid (Van der Zee en Verhoeven 2007) aan de Tweede
Kamer, aangegeven dat intensivering en betere coördinatie van verjaagactiviteiten
nodig zijn om het opvangbeleid beter te doen slagen.2
Per provincie zijn de afschotgegevens wel beschikbaar. Vandaar de nadruk in deze
paragraaf op het aantal geschoten ganzen en smienten. Deze aantallen zeggen echter
weinig over de effectiviteit van de verjaaginspanningen.
Afschot
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van het aantal geschoten dieren
in Nederland in de winterseizoenen 2005-2006, 2006- 2007 en 2007-2008.
Tabel 8 Aantallen geschoten ganzen en smienten
Grauwe gans
Kolgans
Smient
Overig/onbekend.
Totaal
ad 1)

2005-2006 1)
19.324
33.011
6.905
3.257
62.497

2006-2007
22.271
28.800
12.695
2.338
66.104

2007-2008
42.695
40.629
22.648
3.052
109.024

In Noord Holland werd de ontheffing in januari 2006 ingetrokken en zijn voor dit
seizoen geen gegevens aangeleverd. Voor Noord Brabant is voor dit seizoen geen
onderscheid naar soort gemaakt en zijn alle aantallen onder “overig/onbekend”
opgenomen.

Bron: Provincies, op basis van met name de rapportages van de Faunabeheereenheden over het
gebruik van de betreffende ontheffingen en rapportages over verleende vrijstellingen.

2

TK, vergaderjaar 2004-2005, 29 466, nr 57.

Directie Kennis

33

Ter ondersteuning van verjaging werden na introductie van het Beleidskader
Faunabeheer in Nederland vanaf 2005/2006 jaarlijks toenemende aantallen ganzen en
smienten geschoten. In 2007/2008 betrof dit bijna 43.000 Grauwe ganzen, bijna 41.000
Kolganzen en bijna 23.000 Smienten. Deze vertegenwoordigden gemiddeld 5,2% van
de in Nederland overwinterende populaties. Van de kolgans werd 5%, zie tabel 9van
de populatie geschoten, van de grauwe gans 11% en van de smient bijna 3%. Deze
aantallen tasten de gunstige staat van instandhouding zeer waarschijnlijk niet aan. Dit
leiden we vooral af uit het feit dat de aantallen geschoten dieren tegenwoordig in
dezelfde orde van grootte liggen als in de jaren ’90 van de vorige eeuw toen de jacht
op deze dieren nog was geopend. Ter illustratie; voor de inwerkingtreding van de FFwet werden in seizoen 1997/1998 ruim 55.000 Kolganzen geschoten tegen 41.000 in
2007/2008. Het totaal aantal ganzen in de in Nederland overwinterende populaties
waren toen nog een stuk lager maar de populaties namen ondanks het relatief hogere
afschot wel sterk toe.
Toch kan het afschot wel een reden zijn voor de vermindering van de groei in de
afgelopen 5 jaar (zie paragraaf 4.1, fig. 3). Van 1975- 2008 was de groei gemiddeld 6%
per jaar, de laatste 5 jaar gemiddeld minder dan 1%. Een jaarlijks afschot van 5-10 %
van de populatie kan hiervoor een verklaring zijn. Correlatie is hiervan echter niet
aangetoond.
Tabel 9

Aantallen geschoten ganzen en smienten in seizoen 2007-2008
Kolgans

Smient

Overig

Friesland
Noord-Holland
Gelderland
Zuid-Holland
Utrecht
Overijssel
Zeeland
Groningen
Noord-Brabant
Limburg
Drenthe
Flevoland
Totaal afschot

Grauwe
gans
6.067
13.049
5.880
7.231
3.045
1.152
2.063
1.095
1.825
891
127
270
42.695

24.551
2.293
3.928
2.321
1.605
3.216
555
1.001
405
336
348
70
40.629

4.772
12.139
390
1.874
2.386
354

0
0
2.203
0
0
712
0
89
0
0
16
32
3.052

Totaal aanwezig

384.882

820.584

880.742

2.086.208

% afschot

11,1%

5,0%

2,6%

5,2%

403
301
29
22.648

Totaal
afschot
35.390
27.481
12.401
11.426
7.036
5.434
2.618
2.588
2.531
1.227
520
372
109.024

Totaal
aanwezig
555.942
352.097
277.335
388.644
112.853
109.882
209.599
109.518
119.807
45.946
25.999
40.179

Uit bovenstaande tabel blijkt dat in seizoen 2007-2008 in Friesland het meeste afschot
is verricht (35.390 vogels) op de voet gevolgd door Noord-Holland (27.481 vogels).
Gezien het grote aantal aanwezige ganzen en smienten in deze provincies was dit ook
te verwachten. Ook het percentage afschot van het totaal aantal aanwezige ganzen
en smienten in de betreffende provincie is in deze twee provincies het hoogst; 6,4
respectievelijk 7.8%. In Friesland worden vooral Kolganzen geschoten. Van alle
geschoten Kolganzen werd ruim de helft (24.551) in deze provincie geschoten. In
Noord Holland betreft het afschot vooral Grauwe ganzen en Smienten. Daarbij komt
dat voor Noord-Holland een bijkomende reden geldt om tot afschot over te gaan,
namelijk veiligheid van het vliegverkeer in en rondom Schiphol.
Rust in foerageergebieden
In de ganzenopvanggebieden vindt een breed scala aan activiteiten plaats die tot
verstoring van ganzen dan wel tot een verlaging van de draagkracht van deze
gebieden zou kunnen leiden. De belangrijkste activiteiten die ganzen in
opvanggebieden kunnen verstoren zijn agrarische activiteiten, recreatie en
vliegverkeer. De frequentie en mate van verstoring waarmee dit soort activiteiten
geconstateerd zijn, suggereren dat de verstorende werking lijkt mee te vallen. Echter

34

Directie Kennis

%
afschot
6,4%
7,8%
4,5%
2,9%
6,2%
4,9%
1,2%
2,4%
2,1%
2,7%
2,0%
0,9%

zijn er binnen en buiten de foerageergebieden globaal dezelfde aantallen
verstoringen gemeten. Dit is opmerkelijk want men zou verwachten dat er binnen
foerageergebieden sprake is van minder verstoring dan daarbuiten. Hier valt dus nog
een verbeterslag te maken.

Kunnen ganzen geconcentreerd worden in opvanggebieden d.m.v. verjaging?
Het Beleidskader Faunabeheer gaat uit van het lerend vermogen van ganzen. Weren
en verjagen (inclusief ondersteunend afschot) zoals dat de afgelopen jaren is
uitgevoerd blijkt op deze manier weinig bij te dragen aan het verjagen van ganzen
naar de opvanggebieden. Dit kan betekenen dat het lerend vermogen van de ganzen
kleiner is dan vooraf gedacht en of dat de uitvoering van de verjaging nog niet
voldoet. Er zou mogelijk meer planmatig gewerkt moeten worden, over grote
gebieden en met een hogere frequentie. Ook andere afweermiddelen of andere
verjaagmethoden kunnen bijdragen aan een beter effect. Het Faunafonds doet in
opdracht van LNV onderzoek hier naar.

4.8

Beheerkosten en schadevergoeding

Bij het totstandkomen van het beleidskader (2003 – 2004) was het beheersbaar maken
van de financiële gevolgen van het verblijf van overwinterende ganzen en Smienten
één van de doelstellingen. In deze paragraaf wordt een ontwikkeling van de relevante
kosten gegeven. In tabel 10 zijn deze weergegeven. In onderstaande tekst worden alle
hierin opgenomen cijfers in grote lijnen toegelicht. Nadere onderbouwing van deze
cijfers zijn te vinden in deelrapport 7; “Kosten van het opvangbeleid in relatie tot de
verspreiding van de ganzen en smienten over de provincies.”.
Voor ingang van het beleidskader
In de twee seizoenen voorafgaand aan ingaan van het Beleidskader (2003-2004 en
2004-2005) werd door het Faunafonds jaarlijks 2,3 miljoen betaald voor de
opvangovereenkomsten in de “oude opvanggebieden” ofwel de “pilotgebieden“ (ca
13.500 ha). Daarnaast had het Faunafonds toen ook al een aantal speciale
opvangovereenkomsten die ook na invoering van het beleidskader zijn blijven gelden.
Dit betreft drie gebieden op de waddeneilanden Terschelling, Ameland en
Schiermonnikoog, één individuele overeenkomst in Zeeland en één individuele
overeenkomst in Noord-Brabant. De eerste vier zijn overeenkomsten voor specifiek
Rotganzen en de laatste voor (Taiga) Rietganzen, soorten die buiten het beleidskader
vallen. Derhalve worden deze kosten niet meegenomen in de evaluatie.

Directie Kennis

35

Buiten bovengenoemde opvanggebieden werd 3,7 respectievelijk 4,1 miljoen als
vergoeding voor getaxeerde schades uitbetaald. De uitvoeringskosten bestonden toen
hoofdzakelijk uit taxatiekosten en bedroegen ca 1 miljoen per jaar. In totaal
bedroegen de kosten net voor invoering van het beleidskader (2004-2005) voor LNV
daarmee ca 7,0 miljoen per jaar. Rond 2000 was dat ongeveer de helft. Met het
alsmaar toenemen van het aantal overwinterende ganzen en daarmee de kosten
ontstond bij verschillende partijen de wens de kosten beheersbaar te maken.
Bij de invoering van het beleidskader was de verwachting dat de kosten zouden
toenemen vanwege de vaste vergoeding per hectare (voor grasland ca € 102,- per ha).
Bij volledige deelname aan de beheerpakketten (ca. 65.000 ha zijn dan beschikt)
zouden de extra kosten dan circa 7 miljoen euro bedragen. Daar bovenop komt nog
de schade. De verwachting was dat de totale schade zou afnemen door minder
herfstschade in de opvanggebieden en door minder schade gedurende het hele
seizoen buiten de opvanggebieden.
Na ingaan van het beleidskader
De eerste drie seizoenen dat het beleidskader uitgevoerd is (2005/2006, 2006/2007 en
2007/2008), zijn de kosten van de verschillende onderdelen nogal verschillend
geweest. Het aantal hectares waarvoor een opvangovereenkomst volgens het
beleidskader was afgesloten schommelde tussen de 29.000 en 60.000 hectare (zie par.
2.2). De daarvoor uitbetaalde vaste vergoeding voor beheermaatregelen bedroeg 3,4
tot 6,2 miljoen euro. Aan variabele vergoeding ofwel schadevergoeding voor deze
hectares is 2,1 tot 4,0 miljoen euro uitbetaald. Aan tegemoetkomingen voor schade
op percelen waarvoor geen opvangovereenkomsten waren afgesloten is in deze
seizoenen tussen de 3,1 (binnen en buiten) en 7,6 miljoen (3,1 binnen en 4,5 buiten de
foerageergebieden) betaald. Voor seizoen 2007-2008 werden er weinig pakketten
afgesloten. Dit komt omdat alleen nog 6-jarige beheerpakketten (EU-conform) konden
worden afgesloten met een te beperkte gewasroulatiemogelijkheid én - naar mening
van de agrariërs – een te lage maximale variabele vergoeding. Hierdoor vonden velen
het aantrekkelijker om gebruik te maken van de schaderegeling van het Faunafonds.
Daarnaast zijn, door de hoge landbouwprijzen in vooral 2007, de vergoedingen voor
alle schades in grasland en wintertarwe over seizoen 2007/2008 relatief hoog
uitgevallen. Voor een vergelijkbaar opbrengstverlies (in KVEM voor grasland of kg
graan) is een ca 35% hogere prijs uitgekeerd dan in voorgaande jaren. De verwachting
is dat deze prijs voor het nu lopende seizoen weer zal dalen.

36

Directie Kennis

Tabel 10

Kosten ganzenopvang in de periode 2003 – 2008 (bedragen in miljoen
Euro’s)
voor
beleidskader
2003
2004
2004
2005

na ingaan
beleidskader
2005
2006
2007
2006
2007
2008

VERGOEDINGEN VOOR OPVANG EN SCHADE:

Pilotgebieden

2,3

2,3

Opvang binnen het beleidskader op percelen met
"PSAN-pakketten"
vaste beheervergoeding
variabele vergoeding (schade)

6,1
3,1

Schade op percelen zonder PSAN-pakket
buiten of binnen de foerageergebieden
binnen de foerageergebieden
buiten de foerageergbieden

3,7

Subtotaal Vergoedingen opvang & schade

6,0

4,1

6,4

6,2
4,0

3,4
2,1

0,4
3,3

3,1
4,5

12,3

13,9

13,1

0,3

0,3

0,3 1)

0,6

0,7

1,3

3,1

UITVOERINGKOSTEN:
Organisatiekosten ANV'S
Uitvoeringskosten Faunafonds en Directie
Regelingen
Taxatiekosten (kosten taxatiebureaus)

0,7

0,8

1,4

1,5

1,2

Subtotaal Uitvoeringskosten

0,7

0,8

2,3

2,5

2,8

TOTALE KOSTEN GANZEN EN SMIENTEN

6,7

7,2

14,6

16,4

15,9

13.500 13.500

56.000

60.000

29.000

Oppervlak met overeenkomsten / pakketten
ad 1)

schatting op basis van voorgaande seizoenen

In totaal is in de eerste drie seizoenen na ingaan van het beleidskader, per seizoen
12,3 tot 13,9 miljoen euro aan vergoedingen voor opvangovereenkomsten betaald.
Daarnaast is ca 2,5 miljoen per seizoen aan uitvoeringskosten (incl. taxatiekosten)
gemaakt. De totale kosten voor LNV en de provincies (inmiddels verantwoordelijk
voor de uitvoering van de opvang) kwam daarmee op ca 14,6 tot 15,9 miljoen. Dit is
ongeveer een verdubbeling ten opzichte van de laatste jaren voor invoering van het
beleidskader. Echter met het ingaan van het beleid was de verwachting dat de kosten
zouden toenemen omdat er immers voor was gekozen om over te gaan op een
andere vergoedingsystematiek met een vaste vergoeding per hectare. De verwachte
gedeeltelijke compensatie hiervan door het afnemen van de te vergoeden schade
buiten de gebiedenheeft tot nog toe echter niet plaats gevonden.

Directie Kennis

37

De stijging van de kosten heeft een aantal redenen:
de vaste vergoeding voor de opvangpakketten is een grote kostenpost
gemiddeld blijven ganzen elk seizoen langer in Nederland, waardoor in het
voorjaar meer schade ontstaat.
de schade, en daarmee het uitgekeerde bedrag aan tegemoetkomingen voor
schade, buiten de opvanggebieden is niet afgenomen.
Loon- en prijsstijgingen, met name in 2007-2008 hogere gewasprijzen en dus
hogere opbrengstderving bij vraatschade.
Toekomstverwachting:
Doordat Brussel najaar 2008 de verbeterde opvangpakketten heeft goedgekeurd zijn
voor het seizoen 2008/2009 in de foerageergebieden voor meer hectares
opvangpakketten aangevraagd en komt het areaal met pakketten op ca 60.000 ha. Het
totale bedrag aan vaste vergoedingen zal daardoor naar verwachting met ca 2,5
miljoen toenemen. Afhankelijk van de omvang van de optredende schades en de
ontwikkeling van de landbouwprijzen zullen de totale kosten voor
tegemoetkomingen in schades (binnen en buiten de foerageergebieden) naar
verwachting iets afnemen ten opzichte van seizoen 2007-2008. De totale kosten
komen dan naar verwachting uit op ca. 17 miljoen euro voor seizoen 2008-2009.
Mogelijk loopt dit in de seizoenen daarna nog met ca 1 miljoen op, door een verdere
toename van het aantal hectares waarvoor een pakket wordt afgesloten tot het
afgesproken maximum van 65.000 ha.
Relatie vergoedingen en aanwezigheid ganzen en smienten
Het is opmerkelijk dat bij een relatief groot deel van de percelen waarop in de
beschouwde drie seizoenen pakketten afgesloten zijn geweest, bij de eindtaxatie
geen schade werd geconstateerd. Zowel in het eerste tot en met het laatste seizoen
(2005/2006 resp. 2007/2008) gold dit voor ca. 37% van alle percelen met een
graslandpakket en voor maar liefst 70% van alle bouwlandpakketten (wintergraan),
zie tabel 11. Hiervoor zijn verschillende verklaringen te geven. Een deel wordt
veroorzaakt doordat deze percelen niet of nauwelijks bezocht zijn door ganzen. Daar
waar dit het geval is wijst dit erop dat het gebied wellicht beter niet aangewezen had
kunnen worden.
Een andere oorzaak kan zijn dat er ook een weidevogelpakket met laat maaien voor
die percelen is afgesloten. In die gevallen is het vóór 1 april opgegeten gras mogelijk
al weer volledig bijgegroeid op het moment van de eerste snede (eind mei – juni). De
door de ganzen veroorzaakte gewasschade wordt dan als het ware vergoed vanuit het
weidevogelpakket, waardoor dit weggevreten gras ook niet geoogst had kunnen
worden. De ganzen hebben dan waarschijnlijk wel geprofiteerd van de
beheermaatregelen die de boer heeft getroffen. Op bouwlandpercelen met
wintergraan is het ook goed mogelijk dat vraat door ganzen niet direct leidt tot
schade. Mits de vraat niet te sterk was en de plantjes niet met wortel en al eruit
getrokken zijn, kan het graan zich in veel gevallen goed herstellen.

38

Directie Kennis

Afgesloten pakketten Grasland en Bouwland (wintergranen) in seizoen
2007-2008 en het aandeel waarop bij de eindtaxatie geen schades
vastgesteld zijn.
Bron: Dienst Regelingen, rapportages aan Provincies (najaar 2008)
percentage zonder schade

betaalde beheervergoeding
(á €102/ha) op de percelen
zonder getaxeerde schade

Ha Beschikt (=getaxeerd)

Ha zonder getaxeerde
schade

184
13.429
264
1.625
456
4.600
1.046
1.731

95
3.923
222
499
456
1.719
625
521

52%
29%
84%
31%
100%
37%
60%
30%

344
725
181
24.584

83
704
140
8.986

24%
97%
77%
37%

€ 9.670
€ 400.114
€ 22.679
€ 50.848
€ 46.541
€ 175.340
€ 63.733
€ 53.126
€ 8.447
€ 71.829
€ 14.263
€ 916.588

1
16
223
5
221
387
10
863

1
16
137
98
356
2
609

betaalde beheervergoeding
(á €48/ha) op de percelen
zonder getaxeerde schade

Ha zonder getaxeerde
schade

Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Flevoland
Gelderland
Utrecht
Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Noord-Brabant
Limburg
Nederland

Bouwland-pakket

Ha Beschikt (=getaxeerd)

Grasland-pakket

percentage zonder schade

Tabel 11

100%
100%

€ 53
€ 781
€ 6.576
€ 4.700
€ 17.065
€ 79
€ 29.255

62%
0%

44%
92%
16%
71%

Uit de maandelijkse tellingen van SOVON blijkt echter ook dat een aantal
foerageergebieden niet of relatief weinig gebruikt worden door ganzen (zie figuur 8).
Wanneer in de nabijheid van de slecht gebruikte foerageergebieden wel veel ganzen
voorkomen, maar daar geen draagvlak was voor opvang, zou het mogelijk moeten
zijn de ganzen daar te verjagen richting het nu nog slecht gebruikte foerageergebied.
Er zijn echter nog geen voorbeelden van gebieden waar dit ook lukt.
Er lijkt een verband te zijn tussen het aandeel pakketten zonder schade en de
ganzendichtheden per provincie. De provincies waar relatief veel pakketten zijn
afgesloten zonder schade achteraf, zijn vaak de provincies met lagere dichtheden aan
ganzen (minder kolgansdagen per ha). Maar ook in de provincies met veel ganzen
komen een aantal foerageergebieden voor met een matige tot slechte benutting.
In de provincies met bouwlandpakketten van enige omvang, Gelderland, Zeeland en
Noord-Brabant, zijn de percentages zonder schade respectievelijk 62%, 44% en 92%.

Directie Kennis

39

Figuur 8

4.9

Gemiddelde dichtheid over de afgelopen 3 seizoenen in kolgansdagen per
ha in de foerageergebieden zoals per 2008-2009 begrensd.

Kosten en inpasbaarheid op bedrijfsniveau

4.9.1
Kosten en inpasbaarheid
Het overgrote deel van boeren ervaart de voorschriften en vergoedingen vanuit de
PSAN-regeling na de diverse bijstellingen die zijn gepleegd uiteindelijk (zoals die in
najaar 2008 door Brussel zijn goedgekeurd) als toereikend. De regeling zelf biedt een
aantal pluspunten die deelname aantrekkelijk maakt in vergelijking met de
schadevergoeding via het Faunafonds. De zekerheid van compensatie en het
automatisch taxeren van de schade zijn voor boeren de belangrijkste motieven om
40

Directie Kennis

aan een regeling voor ganzenopvang mee te werken. Het bieden van rust aan de
ganzen wordt als oplossing verkozen boven het verjagen. De meeste melkveehouders
ervaren geen grote knelpunten bij de inpassing van de ganzenopvang in de
bedrijfsvoering.
4.9.2

Planologische Schaduwwerking

Het effect van het begrenzen van foerageergebieden op de grondprijs is onderzocht
door het opvragen bij DLG van gegevens over grondtransacties in 2005 en 2006. Per
provincie is nagegaan of de grondprijs binnen en buiten de foerageergebieden van
elkaar verschilde. In tabel 12 staan de gegevens die betrekking hebben op de verkoop
van grasland met agrariërs als koper.
Tabel 12

Transacties van grasland met agrariërs als koper, binnen en buiten
ganzenfoerageergebieden over 2005 en 2006

Provincie 1)
2005
Friesland
Gelderland
Groningen
Noord-Holland
Overijssel
Zuid-Holland
Totaal Nederland 2005
2006
Friesland
Gelderland
Groningen
Zuid-Holland
Totaal Nederland 2006
Ad 1)

Aantal transacties
Buiten
Binnen
f-gebieden f-gebieden

Gemiddelde prijs per ha
Buiten
Binnen
f-gebieden
f-gebieden

597
570
130
217
546
154
2.214

139
28
5
8
10
12
202

21.071
38.591
20.762
26.161
29.291
34.054
28.993

19.898
43.648
21.983
19.116
20.845
28.182
23.750

823
470
171
196
4.823

95
14
6
33
316

23.302
33.600
22.371
31.946
27.142

23.786
28.327
25.537
32.659
26.265

alleen de gegevens van provincies met tenminste 5 transacties binnen de f-gebieden
zijn hierin meegenomen

Het blijkt dat totaal over heel Nederland in 2005 de gemiddelde grondprijs per ha in
foerageergebieden ca. € 5.250,-- (18%) lager was dan buiten de foerageergebieden. In
2006 was dat verschil slechts € 880,-- (3%). Tussen de provincies bestaan verschillen en
in sommige provincies is het verschil zelfs omgekeerd. De gegevens moeten hierdoor
voorzichtig geïnterpreteerd worden. Er is weliswaar een verschil in grondprijs tussen
foerageergebieden en daarbuiten vastgesteld, maar de instelling van het
opvangbeleid hoeft daarvan niet de oorzaak te zijn. Mogelijk waren deze verschillen
ook voor de instelling van het opvangbeleid al aanwezig, als gevolg van verschillen in
bodemkwaliteit voor de landbouw. Wel kan het zijn dat de aanwezigheid van ganzen
op zich al een lagere grondprijs oplevert, onafhankelijk van het beleid. Geraadpleegde
grondmarktdeskundigen verschillen van mening of de lagere grondprijs binnen de
foerageergebieden een gevolg is van de instelling van het opvangbeleid. Kortom er is
geen direct verband vastgesteld tussen het opvangbeleid en de grondprijzen in of
rondom de foerageergebieden, maar het is ook nog niet uit te sluiten dat er wel een
verband is.

Directie Kennis

41

42

Directie Kennis

5

Conclusies en beleidsaanbevelingen

5.1

Realisatie van het beleidskader

Het beleidskader faunabeheer is in 2003 ingesteld. Aan de realisatie daarvan is door
alle betrokken partijen gezamenlijk bijgedragen. De realisatie omvat de aanwijzing
van foerageergebieden, het opstellen en uitvoeren van een beheerregeling waaraan
boeren kunnen deelnemen en het reduceren cq minimaliseren van de ganzenschade
buiten de opvanggebieden (waarvan foerageergebieden een onderdeel zijn). Na drie
jaar uitvoering (2005-2008) volgt een evaluatie.
De foerageergebieden zijn na enkele jaren vastgesteld. Het tempo van aanwijzing liep
in de verschillende provincies uiteen. Een groot deel is in het eerste seizoen
aangewezen (2005-2006). In Utrecht, Zuid-Holland en Noord-Brabant is een
substantieel deel later aangewezen en/of zijn begrenzingen sterk aangepast. In
Friesland en Groningen zijn 9.000 resp. 1.000 ha tijdelijk extra aangewezen geweest.
Een beheerregeling is opgesteld, die gedurende de evaluatieperiode aanpassingen
heeft ondergaan op basis van voortschrijdend inzicht. De deelnamebereidheid van
boeren wisselde per seizoen; de fluctuatie in deelname had zijn oorzaak in de
voorwaarden en het vergoedingenniveau. Met de laatste door de EU-commissie
goedgekeurde opvangpakketten is de bereidheid voor deelname en hiermee het
draagvlak voor ganzenopvang bij boeren toegenomen en op een vrij hoog niveau. De
op dit moment lopende overeenkomsten hebben een looptijd van zes jaar.
Het terugbrengen van de schade buiten de opvanggebieden is niet gelukt: het
schadeniveau is in de onderzoeksperiode gelijk gebleven. Factoren die hier een rol bij
spelen zijn:
1. verjagingsintensiteit en consistentie onvoldoende;
2.
korte onderzoeksperiode, ofwel korte gewenningsperiode voor de ganzen en
smienten;
3.
wisselende gebiedsaanwijzingen.
De uitkomsten van het onderzoek waarvan de conclusies hieronder volgen, moeten
gezien worden tegen de achtergrond van de realisatie van het beleidskader. De korte
periode die is verlopen sinds de instelling van het kader en de relatief vrij lange
aanloop naar stabiele realisatie maken dat onderzoeksinzichten over het slagen van
het beleidskader niet als definitief kunnen worden beschouwd.

5.2

Het evaluatieonderzoek levert de volgende
inzichten

A. Aantallen en gebruik foerageergebieden
Overwinterende ganzen en smienten nemen nog steeds in aantal toe, zowel in
Nederland als in Europa als geheel. De toename in Nederland bedraagt vanaf 1975
gemiddeld ca 6% per jaar. De laatste 5 jaar lijkt de groei af te vlakken tot ca 1% per
jaar. Door de jaarlijkse wisselingen in aantallen in ons land overwinterende ganzen is
Directie Kennis

43

het echter niet duidelijk of dit structureel is. In het seizoen 2007/2008 verbleven ca 2
miljoen ganzen en 880.000 smienten in ons land (seizoensmaxima). De verdeling van
ganzen en smienten over Nederland is niet gelijkmatig: Friesland is koploper (bijna
34% van het totaal aantal), gevolgd door Zuid-Holland (15%), Gelderland (12%) en
Noord-Holland (11%). Slechts 1% van de ganzen overwintert in Drenthe.
Een groot deel van de ganzen en smienten maken gebruik van de huidige
opvanggebieden (foerageergebied plus natuur- en N2000-gebied).
Percentage van het totaal aantal vogeldagen per soort dat in de drie onderzochte
seizoenen in de opvanggebieden werd doorgebracht:
Grauwe gans
50-53%

Kolgans
54-61%

Smient
51-53%

Brandgans
74-78 %

Kleine Rietgans
53-67%

Overall gezien herbergen de opvanggebieden als geheel ca 60% van de vogels, ca 33%
in de begrensde foerageergebieden en ca. 27% in de daarbuiten gelegen natuur- en
N2000-gebieden. Zo’n 40% verbleef dus in landbouwgebieden daarbuiten (met
ongewenste schade als gevolg). Deze verhoudingen zijn de sinds de invoering van het
nieuwe opvangbeleid niet substantieel veranderd.
De opvangpercentages van de beleidskadersoorten kolgans, grauwe gans en smient
zijn gemiddeld lager dan van de zogenaamde mengsoorten kleine rietgans en
brandgans (zie hierboven).
Uit het bovenstaande valt af te leiden dat de foerageergebieden in beginsel goed zijn
aangewezen, maar dat het beleidskader faunabeheer tot nu toe nog niet geleid heeft
tot een grotere concentratie ganzen in de opvanggebieden.
De ‘opvangsuccessen’ lopen tussen de provincies uiteen. Friesland en Zeeland scoren
relatief gunstig. In sommige provincies is de locatie van de foerageergebieden niet
overal geheel optimaal gelegen, met name in Zuid-Holland en Utrecht.
Het areaal opvanggebied is voor de huidige aantallen ganzen en smienten toereikend
qua voedselaanbod. Indien het aantal ganzen met een zelfde tempo blijft groeien als
in de periode 1996 – 2005, kunnen er over ca. 10 jaar tekorten ontstaan. Indien de
groei is zoals de in de periode 2002 – 2007 (totaal 3%) is er ook op middellange
termijn geen probleem.
Het aanbod aan opvanggebied rond Natura 2000-gebieden met ganzendoelstellingen
(53 gebieden) is toereikend. Binnen 5 km is voldoende opvanggebied, alleen in het
westen van het land moeten bij enkele gebieden grotere afstanden worden afgelegd
(tot maximaal 15 km).
Het opvangbeleid lijkt niet aan te aan te sluiten bij het gedrag van de smienten.
Slechts 50% van de smienten verblijft binnen de opvanggebieden, waarvan 15% van
de smienten foerageert in de foerageergebieden en 35% in de natuur- en N2000gebieden daarbuiten. Dit betekent dat bijna 50% van de smienten foerageert buiten
de opvanggebieden. Dit is sinds de invoering van het opvangbeleid niet veranderd.
De grootte en vorm van de foerageergebieden kon vanwege onder meer het
vrijwillige karakter van de gebiedaanwijzing niet altijd ideaal zijn (beperkte omvang,
rafelranden en witte vlekken). Als alle soorten samen worden genomen blijkt dat de
dichtheid van ganzen aan de randen van het foerageergebied lager is dan meer naar
het midden. Randzones en met name geldt dit voor opvanggebieden met relatief veel
rafelranden, lijken dus minder effectief voor de opvang.
Foerageergebieden overlappen voor een groot deel (50%) met de beste
weidevogelgebieden. Ondanks de toenemende aantallen overwinterende ganzen en
smienten is een negatief effect op broedende weidevogels (verstoring,
biotoopverandering) niet aangetoond. Van overzomerende brandganzen kon ook
tijdens het broedseizoen ook geen substantieel negatief effect worden vastgesteld:

44

Directie Kennis

voor grutto en kievit werd gevonden dat 7 tot 19% extra tijd op het nest werd
doorgebracht. Van deze extra nestzorg wordt geen negatief effect op de populatie
verwacht. Punt van aandacht blijft de aanwezigheid van ganzen op de vestigingsfase
van weidevogels. Dit wordt de komende jaren nader onderzocht.
B. Effecten van verjaging naar en verstorende werking in foerageergebied
Ter ondersteuning van verjaging werden na introductie van het Beleidskader
Faunabeheer in Nederland vanaf 2005/2006 jaarlijks toenemende aantallen ganzen en
smienten geschoten. In 2007/2008 betrof dit bijna 43.000 Grauwe ganzen, 41.000
Kolganzen en bijna 23.000 Smienten. Dit komt neer op gemiddeld 5,2% van de in
Nederland overwinterende populaties. Deze aantallen tasten de gunstige staat van
instandhouding zeerwaarschijnlijk niet aan. Wel kunnen ze een reden zijn dat de
populaties de laatste jaren minder snel groeien.
Verjaging zoals deze werd uitgevoerd heeft tot op heden niet tot gevolg dat de
ganzen in opvanggebieden meer geconcentreerd kunnen worden. Mogelijk zijn de
verjaaginspanningen te gering, teveel gespreid in de tijd, te dicht bij
foerageergebieden of onvoldoende gecoördineerd. Ganzen zijn wel te verjagen, maar
de richting waarheen is willekeurig. Het lerend vermogen van de ganzen is mogelijk
toch kleiner dan verwacht. Een planmatig weer en verjaagbeleid kan de effectiviteit
mogelijk verhogen. Smienten zijn om praktische redenen helemaal lastig ruimtelijk te
sturen.
De verstorende werking van toegestane beheersactiviteiten in de foerageergebieden
lijkt mee te vallen. Anderzijds zijn binnen en buiten de foerageergebieden globaal
dezelfde aantallen verstoringen gemeten. Om de rust te waarborgen binnen
foerageergebieden zou er daar duidelijk minder verstoring moeten optreden dan
daarbuiten.
C. Kosten beheer en schadevergoeding
De kosten van beheer- en schadevergoeding zijn met het nieuwe beleidskader sterk
toegenomen, van ca €8 miljoen naar ca €17 miljoen per jaar. De belangrijkste factoren
voor deze toename zijn:
1. substantiële vaste vergoeding voor de opvangpakketten;
2. lichte toename aantal ganzen en langere verblijfsduur met extra voorjaarsschade
tot gevolg;
3. buiten de foerageergebieden is nog sprake van flinke schade, in het seizoen
2007-2008 voor een bedrag van € 4,5 miljoen.
4. de toegenomen waarde van de gewassen
5. loonstijging en stijging uurtarief
Met de invoering van het beleidskader was al wel de verwachting dat de kosten
zouden stijgen aangezien er werd gekozen voor een andere vergoedingensystematiek
met een vast deel en variabel deel. De extra kosten voor de vaste vergoedingen voor
de opvangpakketten zouden deels gecompenseerd worden door een afname van de
schade buiten de opvanggebieden. Met name dit laatste is nog niet gerealiseerd.
Op ruim een derde van de graslandpercelen met een opvangpakket blijkt na taxatie
geen schade geconstateerd. Bij de bouwlandpakketten is zelfs in 70% van de gevallen
geen schade. Dit komt relatief vaker voor in provincies met lagere dichtheden aan
ganzen en smienten. Daar waar deze percelen ook niet of nauwelijks bezocht zijn
door ganzen, kan men zich afvragen of de ligging ervan wel goed gekozen is.
D. Kosten en inpasbaarheid op bedrijfsniveau; deelnamebereidheid
opvangpakketten
Het overgrote deel van boeren ervaart de vergoedingen vanuit de PSAN-regeling na
de diverse bijstellingen die zijn gepleegd uiteindelijk (zoals najaar 2008 door Brussel
goedgekeurd) als toereikend. De regeling zelf biedt een aantal voordelen (zekerheid
van vaste vergoeding en automatisch in aanmerking komen voor een taxatie) die

Directie Kennis

45

deelname aantrekkelijk maakt in vergelijking met de schadevergoeding via het
Faunafonds. De meeste melkveehouders ervaren geen grote knelpunten bij de
inpassing van de ganzenopvang in de bedrijfsvoering.
Het blijkt dat totaal over heel Nederland in 2005 de gemiddelde grondprijs per ha
grasland binnen de foerageergebieden ca. € 5.250,-- (18%) lager was dan buiten de
foerageergebieden. In 2006 was dat verschil slechts € 880,-- (3%). Tussen de provincies
bestaan grote verschillen en in sommige provincies is het verschil zelfs omgekeerd.
Dat wil niet zeggen dat de instelling van het opvangbeleid hiervan de oorzaak is.
Mogelijk bestonden deze verschillen ook al voor de instelling van het opvangbeleid,
onder andere door verschillen in bodemkwaliteit en ontwatering.
Samenvattend: antwoord op de vier hoofdvragen van het onderzoek
1. Foerageren de ganzen en smienten hoofdzakelijk in de aangewezen
foerageergebieden en beduidend minder daarbuiten en neemt daarbij het aandeel
ganzen en smienten in de opvanggebieden toe als gevolg van het weer- en
verjaagbeleid?
Met het aanwijzen van de foerageergebieden wordt samen met de
natuurgebieden ongeveer 60% van de ganzenpopulatie opgevangen in gebieden
waar ze welkom zijn. In de foerageergebieden ca 33% en in de natuur- en N2000gebieden daarbuiten ca 27%. In beginsel zijn de meeste gebieden daarom goed
aangewezen. Er is echter nog steeds sprake van 40 % van de ganzenpopulatie die
zich buiten deze gebieden ophouden. Het huidige weer- en verjaagbeleid heeft
nog niet geleid tot verdergaande concentratie in de opvanggebieden. Ganzen en
Smienten laten zich tot nu toe moeilijk verjagen naar de opvanggebieden. De
ligging van een aantal opvanggebieden is bovendien niet optimaal. Het reduceren
van de schade buiten de opvanggebieden is tot op heden niet gelukt. De
doelstelling van het verder concentreren in de opvanggebieden wordt daarmee
niet gehaald.
2. Gaat het goed met de aantallen ganzen en smienten en hebben ze voldoende
voedsel?
De aantalontwikkeling van ganzen en smienten is met de invoering van het
opvangbeleid niet essentieel veranderd. Er is nog sprake van een lichte toename
van de aantallen, maar mogelijk een afvlakking van de groei. De betekenis van
Nederland voor de duurzame instandhouding van de ganzen en smienten is niet
verminderd. Met de huidige ontwikkeling in aantallen aan ganzen en smienten is
er voor de komende 10 jaar voldoende capaciteit aan opvanggebied.
3. Is de regeling voor de boeren werkbaar, met andere woorden; werkt de regeling in
financieel opzicht en bedrijfsvoering naar tevredenheid?
De beheerregelingen (pakketten) zoals die sinds 2005 voor opvang zijn
ontwikkeld, zijn uiteindelijk bevredigend in te passen in de agrarische
bedrijfsvoering en werkt in financieel opzicht naar tevredenheid van de meeste
boeren.
4. Zijn de kosten voor LNV beheersbaar en op een acceptabel niveau?
Hoewel de verwachting was dat de kosten voor de overheid hoger zouden
uitvallen , vallen de kosten met ca. € 17 miljoen per jaar - ruim 2x zo hoog als voor
de invoering van het opvangbeleid - tegen. Een aantal oorzaken hiervan zijn:
• vaste vergoeding per hectare voor de opvangpakketten;
• langer verblijven van de ganzen in Nederland (meer gansdagen per
seizoen);
• tegemoetkomingen voor schade buiten de gebieden neemt niet af.

46

Directie Kennis

5.3

Aanbevelingen vanuit het onderzoek voor het
beleid

De keuze die nu in beginsel aan de orde is, is: continuering of beëindiging van het
beheer zoals dat met het beleidskader is ingezet. Gezien het feit dat de huidige
overeenkomsten een looptijd van zes jaar hebben waarvan er nu één of twee zijn
verstreken, is directe beëindiging feitelijk niet aan de orde. De aanbevelingen hebben
daarom als strekking op basis van de huidige ervaringen verbetering aan te brengen
in het beleidskader. Met deze ervaringen kan aan het eind van de looptijd van de
beheerbeschikkingen een onderbouwde beslissing over al dan niet continueren
worden genomen.
De hieronder volgende adviezen vloeien voort uit de onderzoeksresultaten.
Ze beogen een ruimtelijke optimalisering, een versterking van de effectiviteit van het
beheer en een voldoende draagvlak voor definitieve besluitvorming over drie jaar. Het
is aan het beleid deze adviezen voor verdere besluitvorming uit te werken.
A. Begrenzingen
Overweging: Slechts een beperkt deel van de ganzen wordt in de huidige
foerageergebieden opgevangen (33%), 40% maakt gebruik van het agrarisch gebied
buiten de opvanggebieden.
Adviezen:
1 Het optimaliseren van huidige foerageergebieden wat betreft het bijbegrenzen van
witte vlekken en het gladstrijken van rafelranden. (naar schatting max. enkele
honderden hectares)
2 Het afvoeren van foerageergebieden waar ganzen weinig gebruik van maken.
(naar schatting max. 500 tot 1000 hectare)
3 Het toevoegen van foerageergebieden waar ganzen veel gebruik van maken en die
ruimtelijk samenhangen met de huidige opvanggebieden.
B. Concentreren van ganzen
Overweging: In de evaluatieperiode is het verjagen van ganzen uit de niet
aangewezen landbouwgebieden nauwelijks gelukt. Gezien ervaringen buiten het
beleidskader is dit onverwacht. Het huidige inspanningsniveau en de consistentie
waarmee is verjaagd is ontoereikend geweest, mede in de hand gewerkt door witte
vlekken en rafelranden en wisselende gebiedsaanwijzingen.
Adviezen:
4 Het intensiveren van de verjaging uit de niet aangewezen landbouwgebieden en
het consistent uitvoeren daarvan. De prikkel hiertoe kan worden versterkt door de
verjaging beter te faciliteren en door de schadevergoeding in deze gebieden
minder aantrekkelijk te maken.
5 Het overwegen van “rustzones” rondom foerageergebieden. Zones waar geen
opvangpakketten worden opengesteld en waar verjaging alleen zonder
ondersteunend afschot plaatsvindt. Hierdoor wordt de aantrekkelijkheid van de
randzones binnen de foerageergebieden versterkt.
C. Draagvlak en definitieve besluitvorming over drie jaar
Overweging: Succesvol ganzen opvangen staat of valt met een goed draagvlak bij alle
betrokkenen. Transparantie over de doelen, randvoorwaarden en afwegings- en
besluitvormingsmomenten is essentieel.
Adviezen:
6 Deel de tot nu toe opgedane ervaringen met betrokkenen. Laat de beter en minder
gelukte aspecten duidelijk zien en geef de onzekerheden aan.
7 Zet een vervolgtraject uit hoe de route tot een definitieve evaluatie van het
beleidskader er uitziet.

Directie Kennis

47

8 Zorg voor een voldoende monitoring van proces, maatregelen en de ontwikkeling
in aantallen en locatie van de overwinterende ganzen en smienten. Hiermee kan
de besluitvorming over het vervolgtraject goed worden onderbouwd.

48

Directie Kennis

6

Beschikbare rapporten

Algemene hoofdtitel voor alle rapporten:
Evaluatie Opvangbeleid 2005-2008 voor overwinterende ganzen en smienten
Deelrapport 1.

Een modelberekening van de capaciteit van opvanggebieden voor
overwinterende ganzen en smienten.
B.A. Nolet, J.M. Baveco & H. Kuipers. 2009. Alterra rapport 1840.

Deelrapport 2.

Verspreidingspatronen van foeragerende smienten.
T.J. Boudewijn, G.J.D.M. Müskens, D. Beuker, R. van Kats, M.J.M. Poot & B.S.
Ebbinge. 2009. Alterra rapport 1841. Bureau Waardenburg, rapport 08-090.

Deelrapport 3.

Het effect van het opvangbeleid op de verdeling van ganzen over
opvanggebieden en gangbaar boerenland; studie aan de hand van
gemerkte ganzen.
D.Kleijn, E.Knecht & B.S.Ebbinge. 2009. Alterra-rapport 1783.

Deelrapport 4.: Invloed opvangbeleid op de internationale verspreiding van
overwinterende ganzen in NW-Europa.
B.S.Ebbinge. 2009. Alterra-rapport 1842.
Deelrapport 5.

Invloed opvangbeleid op de verspreiding van overwinterende ganzen en
smienten binnen Nederland.
H. van der Jeugd, E. van Winden & K. Koffijberg. 2008. SOVONonderzoeksrapport 2008/20.

Deelrapport 6.

Foerageergebieden rond Natura2000-gebieden met ganzendoelstellingen.
E. Knecht, M. Kiers & B.A.Nolet. 2009. Alterra-rapport 1843.

Deelrapport 7.

Kosten van het opvangbeleid in relatie tot de verspreiding van ganzen en
smienten over de provincies.
T.C.P. Melman, B.S. Ebbinge & A.P.P.M. Clerkx. Alterra-rapport 1844.

Deelrapport 8.

Opvangkosten en inpasbaarheid op bedrijfsniveau; modelberekeningen en
perceptie bij boeren.
R.A.M. Schrijver & D.A.E. Dirks.

Deelrapport 9.

Effectiviteit verjaagmethoden in foerageergebieden met speciale aandacht
voor verjaging met ondersteunend afschot.
D. Kleijn, H.A.H. Jansman, J.G Oord & B.S. Ebbinge. 2009. Alterra-rapport
1792.

Deelrapport 10. Hebben overwinterende ganzen invloed op de weidevogelstand?
D. Kleijn, E. van Winden, P.W. Goedhart & W. Teunissen. 2009. Alterrarapport 1771.
Deelrapport 11. Effect van Brandganzen op broedende weidevogels.
D. Kleijn & D. Bos. 2009. Alterra-rapport 1772
Deelrapport 12. Effecten van grootte, vorm en ligging van ganzenfoerageergebieden op de
opvangcapaciteit.
H. van der Jeugd, J. Nienhuis, M. Roodbergen & E. van Winden. 2009.
SOVON-onderzoeksrapport 2008/21
Al deze deelrapporten zijn te downloaden via: www.kennisonline.wur.nl

Directie Kennis

49

Technische tussenrapportages over deelonderzoeken waarvan de resultaten in boven
genoemde rapporten zijn opgenomen:
2005
Monitoring van waterwild in opvanggebied Oost-Dongeradeel 2005. Dullemen, van
D., M. Koopmans, Y. van der Heide, F. Hoekema & D. Bos. A&W rapport 677.
2006
Pilotstudy naar het terreingebruik door smienten in relatie tot de ligging van
slaapplaatsen: onderzoek naar methoden, waaronder telemetrie, in Nationaal
Landschap Laag Holland en geplaatst in het perspectief van aantalontwikkeling,
verspreiding en foerageergedrag. G.J.D.M. Müskens, R.J.M. van Kats, D. Tanger, M.
Witteveldt, A.H.P. Stumpel & F.P.J. van Bommel, 2006. Alterra, Wageningen.
Ervaringen met de opvang van ganzen op de klei; Seizoen 1 – 2005/2006. F.P.J. van
Bommel, R.G.M. Kwak, H.J. van der Jeugd, A. Guldemond & A.G.G. van der Weijden,
2006. Alterra, Wageningen.
Ontwikkeling in populatieomvang op relevant flyway niveau en verdeling over
Nederland, met name binnen en buiten opvanggebieden - Seizoen 2005/2006.
Technische rapportage: Populatieomvang ganzen en Smienten – 2005/2006. F.P.J. van
Bommel, B.S. Ebbinge, R.G.M. Kwak, H.J. van der Jeugd, E. van Winden, M. van
Roomen. 2006. Alterra, Wageningen.
2007
Gebruik van de Alblasserwaard door ganzen. Meting van de gebruiksintensiteit door
middel van keuteltellingen. Boudewijn, T. D. Beuker, H. Steendam & R.C. Fijn. 2007.
Rapport 07-070, Bureau Waardenburg.
Gebruik van de Polder Demmerik door nachtelijk foeragerende smienten. Meting van
de gebruiksintensiteit door middel van keuteltellingen. Boudewijn, T. D. Beuker, H.
Steendam & M.J.M. Poot. 2007. Rapport 07-072, Bureau Waardenburg.
Benutting van graslanden in Oost-Dongeradeel door ganzen in het seizoen 20062007.Koopmans, M. & D. Bos. 2007. A&W rapport 976.
2008
Gebruik van de uiterwaarden in het rivierengebied door ganzen. Meting van de
gebruiksintensiteit door middel van keuteltellingen. Boudewijn, T. D. Beuker, & R.J.
Jonkvorst. 2008. Rapport 08-093, Bureau Waardenburg.
Gebruik van het Oudeland van Strijen door ganzen en smienten. Meting van de
gebruiksintensiteit door middel van keuteltellingen. Strucker, R.C.W. & T.J. Boudewijn.
Rapport 08-081, Bureau Waardenburg.
Overige rapporten
Capacity of accommodation areas for wintering geese in the Netherlands: field tests of
first principles. D. Bos, B.A. Nolet, T. Boudewijn, H.P. Van der Jeugd & B.S. Ebbinge.
2008. A&W-rapport 1197. Altenburg & Wymenga, Veenwouden.
Opvang van ganzen in akkerbouwgebieden op klei; ontwikkelingen en testen van
beheerpakketten. A. Visser, B. Voslamber, A. Guldemond & B.S.Ebbinge. 2009. Alterra
rapport 1845.

50

Directie Kennis