12
Initiatiefvoorstel�correctief�referendum
Aan�de�orde�is�de�voortzetting�van�de�behandeling�van:
- het�Voorstel�van�wet�van�de�leden�Voortman,�Heijnen
en�Schouw�houdende�verklaring�dat�er�grond�bestaat�een
voorstel�in�overweging�te�nemen�tot�verandering�in�de
Grondwet,�strekkende�tot�opneming�van�bepalingen�inzake�het�correctief�referendum�(�30174�).
(Zie�vergadering�van�25 maart�2010.)
De�voorzitter:
Ik�heet�de�initiatiefnemers,�de�heer�Heijnen,�mevrouw
Voortman�en�de�heer�Schouw,�van�harte�welkom,�evenals
de�minister�in�zijn�hoedanigheid�als�adviseur�van�de�Kamer�alsmede�de�heer�Langenhuizen�als�ondersteuner�van
de�initiatiefnemers.
Het�woord�is�als�eerste�aan�mevrouw�Van�Toorenburg
namens�het�CDA.
De�algemene�beraadslaging�wordt�hervat.

Mevrouw�Van�Toorenburg�(CDA):
Voorzitter.�Ik�dank�de�initiatiefnemers.�We�hebben�vandaag�weer�een�mooie�bijeenkomst,�nadat�er�een�flinke�tijd
overheen�is�gegaan.�Het�is�goed�dat�we�vandaag�over�dit
belangrijke�thema�spreken.�De�afgelopen�dagen�heb�ik
alles�wat�we�de�vorige�keer�hebben�besproken�eens�rustig�doorgenomen.�Het�is�een�flinke�stapel;�ik�geloof�zo'n
34�bladzijden�en�later�nog�eens�20�bladzijden�met�twee
kolommen.�Toen�ik�het�allemaal�had�gelezen,�dacht�ik:
wow,�dat�ging�niet�altijd�even�goed.�Het�was�eigenlijk�een
staaltje�mekaar�de�keet�uitvechten.�De�minister,�de�heer
Heijnen�en�anderen�weten�dat�ik�daar�ook�wat�van�kan.�Ik
had�bedacht�om�dat�vandaag�eens�helemaal�niet�te�doen,
omdat�dat�geen�zin�heeft.�Ik�denk�dat�wij�elkaar�veelvuldig�over�dit�belangrijke�onderwerp�hebben�gesproken.�Ik
denk�dat�onze�verschillende�visies�op�dit�thema�uitvoerig
zijn�gewisseld.�Ook�denk�ik�dat�het�best�een�gepolariseerd
debat�is.�Toch�wil�ik�het�onderwerp�vandaag�kort�en�zakelijk�proberen�te�behandelen,�niet�te�hoogdravend�maar
gewoon�door�aan�te�geven�hoe�wij�ernaar�kijken.�De�initiatiefnemers�hebben�een�belangwekkend�voorstel�ingediend�en�wij�moeten�vandaag�met�elkaar,�op�een�rustigere
toon�dan�de�vorige�keer,�een�afweging�maken.
Ik�kom�te�spreken�over�het�standpunt�van�het�CDA�ten
aanzien�van�het�referendum.�In�dat�kader�zal�ik�een�aantal
dingen�herhalen�die�in�eerste�termijn�zijn�besproken.�Nog
los�van�het�feit�dat�wij�van�mening�zijn�dat�een�referendum�niet�direct�past�in�onze�vertegenwoordigende�democratie,�zijn�wij�serieus�bezorgd�dat�een�referendum�niet�zal
werken�in�een�democratische�richting.�Ons�inziens�zal�het
uiteindelijk�ondermijnend�kunnen�zijn�voor�het�parlement.
Het�verzwakt�de�positie�van�de�volksvertegenwoordiging
en�is�een�signaal�dat�wij�niet�langer�in�staat�zijn�om�de�belangen�van�onze�samenleving�op�een�correcte�en�zorgvuldige�wijze,�en�met�een�oog�voor�minderheden,�tegen�elkaar�af�te�wegen.�Als�iets�de�kloof�tussen�burgers�en�politiek�kan�vergroten,�is�het�wel�een�parlement�dat�met�zijn
handen�omhoog�gaat�staan.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

Mijn�collega�Schinkelshoek�heeft�het�in�eerste�termijn
vrij�scherp�verwoord:�een�referendum�werkt�verlammend,
vertragend�en�zet�een�premie�op�wegduiken,�het�is�een�instrument�om�deelbelangen�door�te�drukken�en�verduistert�verantwoordelijkheden.�Ook�zei�hij�dat�een�referendum�helaas�zelden�gaat�waarover�het�zou�moeten�gaan.
Columnist�Plasterk�verwoordde�het�in�1999�ook�treffend.
Men�hoort�mij�niet�vaak�in�bestuurskwesties�minister
Plasterk�citeren,�maar�vandaag�ga�ik�het�toch�doen.�"De
gekozen�politicus�zal�tot�het�einde�der�dagen�verantwoordelijk�zijn�voor�zijn�of�haar�stemgedrag.�Als�hij�tegen�dijkverhogingen�stemt,�omdat�hij�die�te�duur�vindt�of�te�lelijk,
en�morgen�stroomt�het�over,�dan�heeft�hij�zich�te�verantwoorden.�En�als�de�referendumstemmer�een�dijkverhoging�tegenhoudt�en�er�gebeurt�een�ramp,�dan�ligt�de�dader�op�het�kerkhof.�Een�politicus�zal�dus�iets�meer�dan�de
referendumstemmer�het�oog�houden�op�de�consistentie
van�beleid�en�de�langetermijneffecten."�Dat�doet�de�politicus�nog�niet�genoeg,�maar�wel�meer,�zo�zei�Plasterk�toen.
Inderdaad,�impopulaire�maatregelen�zullen,�zo�vreest
de�CDA-fractie,�niet�meer�worden�getroffen�uit�angst�om
bij�een�referendum�te�worden�afgestraft.�Juist�in�een�tijd
als�de�onze�is�het�van�extra�groot�belang�om�zoiets�als
een�volksvertegenwoordiging�te�koesteren.�Het�is�een�tijd
waarin�de�tegenstellingen�scherper�worden,�de�risico's
van�simplificatie�groot�zijn,�het�debat�polariseert�en�het
compromis,�dat�soms�zo�nodig�is�om�de�samenleving�bij
elkaar�te�houden,�laag�gewaardeerd�wordt.�Laten�wij�voor
het�onverhoopte�maar�toch�niet�ondenkbare�geval�dat�een
Kamermeerderheid�er�wel�aan�wil�beginnen�–�ook�dat�is
democratie�–�er�dan�op�een�uitgewogen�manier�aan�beginnen�door�de�spelregels�goed�en�grondwettelijk�vast�te
leggen,�de�voorwaarden�helder�te�benoemen,�de�reikwijdte�stevig�te�verankeren�en�de�drempels�te�markeren.�Alleen�dan,�zo�meent�mijn�fractie,�moeten�wij�aan�dit�toch
wat�hachelijke�avontuur�beginnen.

De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Voorzitter.�Vorige�maand�behaalden�dezelfde�drie�initiatiefnemers�reeds�een�succes�met�het�wetsvoorstel�om
het�raadgevend�referendum�mogelijk�te�maken.�Vanaf�deze�plek�feliciteer�ik�hen�daar�nogmaals�mee.�Op�dat�moment�hoefden�zij�niet�eens�vak-K�te�betreden.�Gelukkig
zijn�zij�vandaag�wel�in�ons�midden�om�hun�voorstel�om
een�correctief�bindend�referendum�in�de�Grondwet�op�te
nemen�in�eerste�lezing�te�verdedigen.�Ik�feliciteer�hen�met
het�wetsvoorstel.�Het�is�een�schitterend�erfstuk.�De�plenaire�behandeling�hiervan�startte�namelijk�al�in�2009.�De�indieners�hebben�hun�beantwoording�in�eerste�termijn�drie
jaar�geleden�afgerond.�Wij�lazen�in�het�verslag�dat�zij�verwachtten�binnen�een�week�klaar�te�zijn�voor�het�vervolg.
Dat�zijn�slechts�de�meest�recente�episodes�uit�het�leven
van�het�correctief�referendum.�Ook�in�eerste�termijn�werd
al�verwezen�naar�1903�en�1997.�Hoewel�het�in�deze�tijd�erg
verleidelijk�is�om�het�collectieve�geheugen�rond�de�Nacht
van�Wiegel�nog�eens�op�te�frissen,�zal�ik�mij�vandaag�beperken�tot�het�huidige�initiatiewetsvoorstel.�Ik�constateer
wel�dat�het�hiermee�gelukt�is�om�reeds�een�maand�voor
de�inhuldiging�een�kroonjuweel�te�bespreken.
De�discussie�is�omvangrijk,�want�zolang�de�discussie
over�het�referendum�duurt,�zoveel�misverstanden�erover
worden�verspreid.�Het�referendum�is�naar�onze�opvatting�bedoeld�als�noodrem�in�de�handen�van�de�bevolking
of,�zoals�mevrouw�Halsema�het�in�haar�beantwoording

27 maart 2013
TK�67

67-12-77

Van�Weyenberg
noemde,�"een�ventiel".�Het�is�niet�bedoeld�als�excuus�voor
bestuurders�of�politici�die�niet�durven�staan�voor�hun�besluiten,�niet�als�trukendoos�die�fracties�te�pas�en�te�onpas�kunnen�inzetten,�als�er�sprake�is�van�onwelgevallige
meerderheden.�Nee,�het�initiatief�om�een�referendum�te
organiseren�hoort�dan�ook�bij�de�mensen�zelf�te�liggen.
Alleen�op�die�manier�kan�het�referendum�adequaat�functioneren,�als�correctie�op�de�parlementaire�democratie.
De�heer�Taverne�(VVD):
De�woordvoerder�van�D66�stelt�dat�het�middel�van�het�referendum�een�noodrem�is.�Je�kunt�je�voorstellen�dat�die
noodrem�dan�vervolgens�moet�zien�op�alle�wetgeving�die
de�wetgever�door�dit�huis�en�de�Eerste�Kamer�laat�gaan.
Hoe�kan�dan�worden�verklaard�dat�die�noodrem�kennelijk
beperkt�in�toepassing�is,�omdat�een�aantal�onderwerpen
van�de�noodrem�wordt�uitgesloten?
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Dat�is�een�interessante�observatie�van�de�collega�van�de
VVD,�maar�ik�zie�erg�uit�naar�zijn�inbreng�zo�meteen.�Dan
gaat�hij�ons�waarschijnlijk�vertellen�wat�er�moet�worden
toegevoegd,�zodat�zijn�fractie�dit�initiatief�kan�steunen.
Daarnaar�zie�ik�vol�belangstelling�uit.
De�heer�Taverne�(VVD):
Dit�was�geen�antwoord�op�mijn�vraag.�Mijn�vraag�is:�als
het�een�noodrem�is,�waarom�beperk�je�die�noodrem�dan?
Straks�vinden�de�voorstanders�en�indieners�van�het�referendum�misschien�dat�die�noodrem�ergens�moet�worden
toegepast�en�dan�valt�dat�net�buiten�het�bestek�van�het
voorstel.�Is�dat�niet�inconsequent?
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Volgens�mij�is�dat�geheel�niet�inconsequent.�Ik�denk�dat
de�indieners�er�zo�meteen�in�hun�beantwoording�ook�op
in�zullen�gaan.�Wanneer�dat�"zo�meteen"�is,�weet�ik�natuurlijk�niet.�Ik�vind�het�uitzonderen�van�de�Grondwet,
waarover�ik�zo�nog�kom�te�spreken,�en�van�het�Koninklijk
Huis�heel�verstandig.�Maar�als�de�heer�Taverne�het�wel
wil,�dan�zie�ik�vol�belangstelling�zijn�termijn�tegemoet.
De�heer�Taverne�(VVD):
De�heer�Van�Weyenberg�ontloopt�mijn�vragen�door�ze
niet�te�beantwoorden.�Gesteld�dat�er�een�grondwetswijziging�wordt�voorgesteld�om�de�shariawetgeving�de�leidende�norm�in�Nederland�te�laten�zijn,�dan�kan�de�noodrem
van�het�referendum�niet�worden�toegepast.�Is�dat�niet�een
omissie�in�de�ogen�van�D66?
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Voor�een�grondwettelijke�procedure�hebben�we�in�Nederland�een�heel�mooie�praktijk.�Ik�zie�geen�enkele�aanleiding
om�die�te�veranderen.
Het�primaat�van�de�Staten-Generaal�blijft�behouden,
want�voor�een�monopolie�op�de�macht�zie�ik�ook�in�een
democratie�nog�steeds�geen�rechtvaardiging.�In�zekere
zin,�zo�las�ik�ook�in�de�verslagen,�is�het�beste�referendum
het�referendum�dat�nooit�gehouden�hoeft�te�worden.�De
stok�achter�de�deur�spoort�bestuurders�en�politici�echter
extra�aan�om�hun�plannen�en�standpunten�goed�uit�te�leggen.�Dat�kan�de�betrokkenheid�van�burgers�bij�de�politiek
versterken.�Ze�krijgen�er�immers�meer�over�te�zeggen.�De
structurele�verandering�van�onze�maatschappij,�zoals�de
voortschrijdende�emancipatie�van�burgers,�maakt�dat�alleen�maar�extra�belangrijk.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

In�de�eerste�termijn�had�mijn�fractie�een�aantal�vragen
aan�de�indieners.�We�waren�blij�met�de�steun�van�de�indieners�voor�de�keus�om�beide�lezingen�van�de�grondwetswijziging�niet�referendabel�te�maken.�Ik�begrijp�dat
sommige�partijen�inmiddels�vragen�hebben.�Nogmaals,
ik�zie�naar�hun�inbreng�uit.�Ook�met�de�stellingname�over
het�splitsen�van�gemengde�wetsvoorstellen�konden�we
goed�leven.�Minder�tevreden�waren�we�–�het�moet�me
van�het�hart�–�over�de�opstelling�ten�aanzien�van�nut�en
noodzaak�van�de�Eerste�Kamer.�Ik�had�op�een�andere�inbreng�van�de�indieners�gehoopt�toen�ik�het�verslag�las,
maar�het�debat�daarover�laat�zich�waarschijnlijk�beter
voeren�bij�de�tweede�lezing�van�de�constitutionele�toetsing,�waar�mijn�fractie�ook�reeds�jarenlang�naar�uitkijkt.
Het�proberen�om�de�Nederlandse�Grondwet�te�wijzigen,�wordt�door�velen�ervaren�als�een�kwelling.�Het�daarin�verankeren�van�een�collectief�referendum�vergeleken
eerdere�D66-woordvoerders�op�dit�onderwerp�weleens
met�sisyfusarbeid.�Hoewel�ik�weet�dat�de�indieners�de�benodigde�wetgevingsarbeid�met�plezier�verrichten,�wil�ik
hen�aansporen�om�ervoor�te�zorgen�dat�we�spoedig�kunnen�stemmen�over�dit�wetsvoorstel.�Het�zou�toch�mooi
zijn�als�de�cast�dit�initiatief�nog�deze�periode�ook�door�de
Eerste�Kamer�zou�kunnen�loodsen,�zodat�eens�ook�die
mythische�opdracht�zal�worden�vervuld�en�de�steen�boven�op�de�berg�kan�blijven�liggen.

De�heer�Bosma�(PVV):
Voorzitter.�Dank�voor�de�antwoorden�in�eerste�termijn,�zeg
ik�toch�maar.�Felicitaties�ook�aan�het�supertrio�van�hedenavond�voor�hun�recente�succes.�Ook�dat�was,�net�als�vanavond,�wel�de�afdeling�"pronken�met�andermans�veren",
maar�dat�is�altijd�nog�beter�dan�niet�pronken.�De�felicitaties�zijn�er�niet�minder�om�gemeend.
De�Partij�voor�de�Vrijheid�is�zoals�altijd�consistent:�we
blijven�bij�de�teksten�die�we�een�kleine�drie�jaar�geleden
in�alle�onze�wijsheid�hebben�gebezigd.�Ik�zie�de�heer�Van
Weyenberg�van�D66�opstaan.�Ik�dacht:�om�een�inconsistentie�aan�te�tonen.�Die�is�er�echter�niet.
Je�mag�je�eigen�beeldspraak�kiezen:�een�correctie,�een
noodrem,�een�ventiel,�een�stok�achter�de�deur.�Ik�vind�het
allemaal�prima.�Het�is�een�aanvulling�op�onze�democratie�en�zeker�niet�de�uitholling�daarvan.�We�hebben�uithollingen�genoeg�gezien�in�de�sfeer�van�het�overdragen�van
bevoegdheden�aan�Brussel.�Dit�is�nu�net�iets�waarmee�we
de�bevoegdheden�weer�terughalen�naar�onze�nationale
democratie.�Ik�geloof�zeker�in�wat�zo�mooi�de�"wisdom�of
the�crowd"�wordt�genoemd.�Ik�geloof�niet�zo�dat�de�wijsheid�ligt�bij�die�150�mensen�hier�in�Den�Haag.�Ik�ben�er
veel�meer�van�overtuigd�dat�er�veel�zinnigere�dingen�uitkomen�als�je�naar�het�volk�luistert.�Het�volk�is�een�stuk
minder�vatbaar�gebleken�voor�allerlei�rare�linkse�modes
van�de�laatste�30�jaar,�de�erfenissen�van�mei�1968.�Nederland�heeft�nooit�geloofd�in�de�multiculturele�samenleving
en�de�klimaattheorieën�van�Al�Gore.�Als�wij�gewoon�referenda�hadden�gehad,�had�al�die�apenkool�dit�gebouw
gepasseerd�en�hadden�al�die�gekke�modes�opgehouden
bij�de�voordeur�van�dit�prachtige�gebouw.�De�Partij�voor
de�Vrijheid�zal�dan�ook�enthousiast�voor�dit�initiatiefwetsvoorstel�stemmen.
Ik�begrijp�dat�ik�nu�ook�namens�de�heer�Taverne�ga
spreken.�Let�maar�even�op,�waarde�Joost.�Maar�er�is�eerst
een�vraag.

27 maart 2013
TK�67

67-12-78

Bosma
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
De�heer�Bosma�zei�net�dat�de�PVV�bij�uitstek�consistent�is.
Ik�ben�heel�blij�dat�deze�partij�dit�voorstel�enthousiast�omarmt,�maar�ik�heb�wel�een�klein�vraagje.�Niet�al�te�lang�geleden�heb�ik�een�initiatief�voor�een�referendum�over�kerncentrales�ingediend.�Herinnert�de�heer�Bosma�zich�nog
wat�toen�het�standpunt�van�de�PVV�was?
De�heer�Bosma�(PVV):
Dat�herinner�ik�mij�niet,�maar�uit�het�feit�dat�mevrouw�Van
Tongeren�dat�vraagt,�wil�ik�in�al�mijn�intelligentie�afleiden
dat�wij�er�om�welke�reden�dan�ook�tegen�waren.�Maar�ik
weet�niet�hoe�dat�precies�zat.�Zal�ik�dat�uitzoeken?�O,�wij
hebben�natuurlijk�geen�volgende�termijn�meer.�Jammer.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Ik�wil�de�heer�Bosma�wel�even�helpen.�De�consistente�redenering�was�toen:�wij�zijn�voor�referenda�als�wij�denken
dat�de�uitkomst�van�dat�onderwerp�…
De�heer�Bosma�(PVV):
Nou�…
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Nee,�het�is�een�letterlijk�citaat�van�uw�collega�Richard�de
Mos,�oud-Kamerlid.�U�kunt�het�opzoeken.�De�PVV�als�consistente�partij!�Hij�zei:�als�het�onderwerp�ons�bevalt�en�de
uitkomst,�dan�zijn�wij�voor�een�referendum;�bij�kerncentrales�zijn�wij�daartegen,�want�wij�zijn�voor�kernenergie.
Op�het�puntje�"consistentie"�denk�ik�toch�dat�ik�de�heer
Bosma�wat�moet�corrigeren.�Al�dan�niet�per�referendum!
De�heer�Bosma�(PVV):
Richard�de�Mos�is�jarenlang�mijn�persoonlijk�medewerker�geweest.�Ik�heb�veel�interessante�theorieën�van�hem
gehoord.�Deze�klinkt�mij�wat�ongeloofwaardig�in�de�oren,
maar�ik�zal�het�voor�u�opzoeken.
Zoals�aangekondigd,�ga�ik�nu�spreken�namens�de�heer
Taverne.�De�vraag�die�wij�ook�in�eerste�termijn�hebben
gesteld�–�dat�deed�mijn�collega�Raymond�de�Roon�–�is:
waarom�die�beperkingen?�Waarom�de�noodrem�beperken
zoals�de�heer�Taverne�zegt,�als�het�een�noodrem�is,�een
stok�achter�de�deur,�een�ventiel,�een�correctie?�Waarom
dan�die�correctie�op�al�die�zaken�die�in�artikel�89b�worden�genoemd�met�betrekking�tot�het�Koninklijk�Huis,�de
wetten�die�voortvloeien�uit�volkenrechtelijke�verdragen
et�cetera?�Moeten�wij�die�niet�gewoon�eruit�halen?�Ik�heb
een�amendement�van�die�strekking�ingediend�en�ik�hoor
graag�van�de�drie�indieners�of�zij�mijn�amendement�omarmen.�Ik�hoop�dat�zij�hun�eigen�democratische�gezindheid�laten�gelden,�ook�op�die�onderwerpen.�En�als�je�A
zegt,�moet�je�B�zeggen�zoals�de�heer�Taverne�ook�gaat
doen.
De�heer�Taverne�(VVD):
Je�kunt�niet�voorzichtig�genoeg�zijn,�gelet�op�het�feit�dat
wat�hier�wordt�gezegd�woordelijk�in�het�verslag�wordt
opgenomen.�Ik�wil�graag�in�de�Handelingen�opgenomen
zien�dat�de�heer�Bosma�niet�namens�mij�heeft�gesproken,
maar�vragen�stelde�gelijk�ik�dat�heb�gedaan.
De�heer�Bosma�(PVV):
Ik�zal�dat�verlies�accepteren�als�een�man.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

De�heer�Van�Raak�(SP):
Voorzitter.�Bestuurders�moeten�burgers�natuurlijk�niet�teleurstellen.�Bestuurders�mogen�burgers�niet�bedriegen�en
als�zij�dat�wel�doen,�moeten�de�burgers�die�bestuurders
terugfluiten.�Daarom�is�de�SP�voor�een�correctief�referendum.
Op�twee�momenten�schiet�onze�vertegenwoordigende
democratie�tekort,�ten�eerste�als�het�gaat�om�de�inrichting
van�ons�bestuur,�de�spelregels�van�onze�democratie.�De
democratie�is�niet�van�de�bestuurders,�maar�van�de�burgers.�Politici�besturen�uit�naam�van�de�bevolking�het�land,
maar�het�is�niet�aan�politici�om�te�bepalen�hoe�wij�de�democratie�inrichten.�Dat�is�aan�die�burgers�zelf.�Voorstellen�die�van�invloed�zijn�op�de�organisatie�van�de�democratie�moeten�wat�de�SP�betreft�altijd�worden�voorgelegd
aan�de�bevolking.�Een�voorbeeld�zijn�herindelingen�van
gemeenten�–�dat�zal�de�minister�ook�met�mij�eens�zijn�–
waarin�de�lokale�democratie�wordt�opgeheven.�Dat�kan
niet�zonder�uitspraak�van�de�bewoners.�Ook�het�sluiten
van�een�Europees�verdrag�waarbij�soevereiniteit�wordt
overgedragen�aan�Brussel,�kan�niet�zonder�instemming
van�de�bevolking.�Zijn�de�indieners�dat�met�mij�eens?
Tijdens�reguliere�verkiezingen�kiest�de�bevolking�haar
vertegenwoordigers.�Maar�wat�als�die�vertegenwoordigers�teleurstellen,�als�ze�niet�aan�de�verwachtingen�voldoen?�Dan�moeten�de�kiezers�altijd�de�mogelijkheid�hebben�om�hun�vertegenwoordigers�te�corrigeren.�Daartoe
dient�het�voorstel�dat�wij�vandaag�in�tweede�termijn�bespreken:�een�volksinitiatief�waarbij�de�bevolking�het�initiatief�kan�nemen�om�haar�vertegenwoordigers�te�corrigeren.
Het�heeft�wel�heel�erg�lang�geduurd.�Volgens�mij�was�ik
de�enige�van�de�hier�aanwezigen�die�erbij�was�toen�in�februari�2009�de�eerste�termijn�van�de�Kamer�werd�gehouden.�De�heer�Heijnen�was�er�toen�wel�bij,�maar�hij�zat�toen
in�een�ander�vak.�In�maart�2010�is�de�eerste�termijn�van
de�indieners�geweest.�Drie�jaar�na�het�begin�van�de�plenaire�behandeling�starten�we�nu,�in�maart�2012,�met�de
tweede�termijn.�Geen�enkele�van�de�oorspronkelijke�indieners�zit�nu�nog�in�vak-K. Ik�verwelkom�natuurlijk�van
harte�de�nieuwe�indieners,�maar�ik�vraag�ze�ook�waarom
het�zo�lang�heeft�geduurd.�Waarom�hebben�de�indieners
deze�grondwetswijziging�in�eerste�termijn�niet�voor�de�vorige�verkiezingen�ingediend?�Waarom�hebben�we�de�zaak
niet�voor�de�vorige�verkiezingen�afgerond?�Dan�hadden
we�vanavond�de�tweede�lezing�kunnen�doen�en�waren�we
een�heel�eind�op�weg.
Onlangs�heeft�de�Tweede�Kamer�wel�ingestemd�met
een�initiatiefwet�voor�een�raadplegend�referendum.�Dat
gebeurde�niet�op�initiatief�van�de�indieners,�maar�op�verzoek�van�de�PVV,�met�steun�van�de�SP. Een�van�de�redenen�dat�die�wet�lang�werd�opgehouden,�is�dat�de�indieners�aanvankelijk�hoog�opgaven�over�het�Europees�referendum�van�2005,�maar�hun�initiatief�maakte�een�nieuw
referendum�over�een�Europees�verdrag�onmogelijk.�Dat
was�voor�de�SP�onacceptabel.�De�inrichting�van�de�Europese�democratie�en�de�overdracht�van�bevoegdheden�kan
wat�ons�betreft�alleen�na�goedkeuring�van�de�bevolking.
Zij�moet�daartoe�in�ieder�geval�het�initiatief�kunnen�nemen.�De�indieners�van�de�initiatiefwet�voor�een�raadplegend�referendum�hebben�voor�de�stemmingen�een�nota�van�wijzigingen�ingediend�om�referenda�over�Europese�verdragen�toch�mogelijk�te�maken.�Daardoor�konden
wij�alsnog�met�dit�voorstel�instemmen.�Vanavond�zouden

27 maart 2013
TK�67

67-12-79

Van�Raak
wij�heel�graag�zien�dat�de�indieners�dit�ook�doen�voor�het
correctief�referendum.�Kunnen�de�indieners�op�een�soortgelijke�manier�ervoor�zorgen�dat�een�fout�in�de�wet�wordt
hersteld,�en�dat�er�ook�een�correctief�referendum�mogelijk
wordt�voor�Europese�verdragen�en�Europese�richtlijnen?
Als�dat�zo�is,�dan�kan�ik�mijn�amendement�op�stuk�nr.�17
eventueel�intrekken.�Maar�niet�dan�nadat�het�geregeld�is.
Voor�welke�Europese�zaken�zal�dat�referendum�gaan�gelden?�Voor�verdragen?�Of�ook�voor�Europese�richtlijnen?
Ik�had�mijn�amendement�op�10 februari�2009�ingediend.�Vandaag,�op�27 maart�2013,�hebben�we�het�amendement�van�de�heer�Bosma.�Het�gaat�over�hetzelfde�artikel�89b.�Mijn�amendement�van�destijds�is�zo�geschreven
dat�het�vooral�gaat�over�Europese�voorstellen.�De�heer
Bosma�trekt�dat�wat�breder:�het�Koninklijk�Huis,�het�koningschap,�de�begroting,�volkenrechtelijke�organisaties.
Ik�kan�daar�een�heel�eind�in�mee,�ik�zit�alleen�nog�wat�te
dubben�over�die�begroting.�Ik�hoor�graag�wat�de�indieners�daarvan�vinden.
We�hebben�ook�nog�een�amendement�uit�2009�van�de
heer�Schinkelshoek�om�het�correctief�referendum�over
gemeenten,�provincies�en�waterschappen�te�schrappen.
Daar�ben�ik�het�niet�mee�eens.�We�hebben�ook�nog�een
amendement�van�de�heren�Anker�en�Schinkelshoek�–�ja,
we�gaan�ver�terug�in�het�verleden�–�over�drempels�in�de
Grondwet.�Daar�ben�ik�het�ook�niet�mee�eens.�Maar�waarmee�ik�het�wel�eens�ben,�is�dat�de�indieners�wel�iets�moeten�doen.�Ik�kan�me�voorstellen�dat�drempels,�zoals�het
aantal�benodigde�handtekeningen,�de�wijze�waarop�het
referendum�wordt�georganiseerd�en�de�vraag�bij�welke
opkomst�het�referendum�geldt,�niet�in�de�Grondwet�worden�geregeld,�maar�ik�wil�wel�van�de�indieners�weten�wat
hun�gedachten�daarover�zijn,�zodat�we�weten�waartegen
we�ja�zeggen.�Als�we�dat�weten,�zal�ik�natuurlijk�tegen�dat
amendement�stemmen.
De�oud-leden�Anker�en�Schinkelshoek�hebben�een
amendement�ingediend�om�te�schrappen�dat�aanpassingen�van�de�Grondwet�referendabel�worden.�Ik�denk�niet
dat�ik�het�daarmee�eens�ben,�maar�ik�wil�wel�een�punt
maken�naar�aanleiding�van�dit�amendement.�De�Grondwet�wordt�veranderd�met�een�tweederde�meerderheid�in
tweede�lezing.�Betekent�dit�dat�er�door�het�voorstel�van
de�indieners�voor�een�verandering�van�de�Grondwet�een
minder�streng�regime�gaat�gelden?
De�heer�Bosma�(PVV):
Ik�begrijp�dat�de�heer�Van�Raak�nu�de�amendementen�aan
het�becommentariëren�is�en�ik�hoor�dat�hij�bij�sommige
amendementen�zegt�"oordeel�Kamer"�en�bij�andere�"ontraden".�Het�is�een�beetje�een�gezellige�stoelendans�vanavond,�maar�dat�moet�kunnen.
Hij�begon�zijn�verhaal�met�de�mededeling�dat�hij�Thorbecke�nog�persoonlijk�heeft�gekend�en�drie�jaar�geleden
zou�er�ook�nog�iets�belangrijks�gebeurd�zijn.�Ik�dacht:�hij
heeft�er�goed�over�nagedacht.�Hij�speelt�immers�de�seniorenrol.�Maar�als�hij�mijn�amendement�moet�beoordelen,
is�het�opeens:�ik�moet�er�nog�over�dubben.�Dan�denk�ik:
had�hij�in�die�150�jaar�niet�tot�een�oordeel�kunnen�komen?
Ik�heb�een�heel�simpel�amendement�ingediend,�namelijk
een�amendement�dat�een�volledige�noodrem�regelt.�Het�is
helemaal�in�de�geest�van�de�heer�Taverne.�Overal�moeten
we�referendums�over�kunnen�houden.�Daar�heeft�mijnheer�Van�Raak�toch�zeker�inmiddels�wel�een�oordeel�over.
Waarom�dubben?

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

De�heer�Van�Raak�(SP):
De�heer�Bosma�moet�zijn�zegeningen�tellen,�want�ik�heb
gezegd�dat�ik�het�een�goed�amendement�vind�en�dat�ik
er�positief�tegenover�sta.�Ik�moet�alleen�nog�wat�dubben
over�de�mogelijkheid�in�het�amendement�van�een�amendement�over�begrotingszaken.�Een�uurtje�geleden�heb�ik
zijn�amendement�gekregen�en�ik�heb�er�dus�nog�geen�drie
jaar�over�kunnen�nadenken.�Eigenlijk�ben�ik�over�alle�punten�–�het�koningschap,�het�Koninklijk�Huis,�volkenrechtelijke�organisaties�en�Europese�aangelegenheden�–�zeer�positief.�Alleen�over�de�begroting�moet�ik�nog�even�nadenken.
De�heer�Bosma�(PVV):
Het�is�toch�heel�simpel:�of�we�doen�de�full�monty�of�helemaal�niets.�Wat�weerhoudt�de�heer�Van�Raak�ervan�om
gewoon�te�zeggen�dat�hij�dit�geweldige�amendement�omarmt?�Waarom�zouden�we�geen�referendum�kunnen�houden�over�begrotingszaken?
De�heer�Van�Raak�(SP):
Ik�ben�altijd�bereid�om�de�heer�Bosma�te�omarmen,�maar
ik�moet�er�wel�eerst�over�hebben�kunnen�nadenken.
Voorzitter.�Dit�voorstel�raakt�de�kern�van�onze�democratie,�het�vertrouwen�van�burgers�in�ons�bestuur.�Een�referendum�kan�voorkomen�dat�mensen�hun�vertrouwen�in
de�democratie�verliezen�doordat�zij�de�mogelijkheid�hebben�om�politici�terug�te�fluiten.�Maar�ik�denk�niet�dat�een
referendum�burgers�heel�veel�vertrouwen�kan�geven.�Dat
kan�alleen�maar�als�politici�eerlijk�zijn�en�de�zaak�niet�bedriegen.�Vertrouwen�winnen�kan�alleen�als�politici�te�vertrouwen�zijn�en�ik�hoop�dan�ook�oprecht�dat�wij�een�belangrijke�les�hebben�geleerd�van�het�Europees�referendum�van�2005.�Toen�sprak�een�grote�meerderheid�van�de
bevolking�zich�uit�tegen�het�Europees�verdrag,�maar�werd
dit�verdrag�onder�een�andere�naam�en�met�een�ander�kaftje�toch�weer�ingevoerd.
Het�correctieve�referendum�kan�het�vertrouwen�van
mensen�in�de�politiek�bevorderen,�maar�dan�zullen�politici�ook�moeten�leren�luisteren�en�moeten�stoppen�met
het�doordrijven�van�hun�eigen�belangen.�De�bevolking�is
volgens�mij�klaar�voor�het�referendum.�Ik�hoop�dat�de�bestuurders�van�Nederland�er�ook�klaar�voor�zijn.

De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Voorzitter.�Het�is�altijd�bijzonder�om�collega's�in�vak-K
te�zien�zitten.�Ik�denk�dat�het�het�debuut�van�mevrouw
Voortman�is.�Welkom!�De�heer�Heijnen�zit�hier�ongeveer
maandelijks�en�de�heer�Schouw�ongeveer�wekelijks.�Mijn
enthousiasme�over�de�voorstellen�die�met�zijn�aanwezigheid�gepaard�gaan,�wisselt�nogal.�Maar�over�dit�voorstel
ben�ik�redelijk�gematigd.�Ik�denk�dan�ook�dat�we�een�prima�avond�tegemoet�gaan.
Normaal�gesproken�bedank�je�de�indieners�voor�de�beantwoording�in�eerste�termijn,�maar�misschien�kunnen
deze�verdedigers�die�dank�doorgeleiden�naar�hun�voorgangers.�Het�is�in�ieder�geval�prachtig�dat�Kamerleden
zo�veel�werk�verzetten�om�een�initiatief�in�te�dienen�en�te
verdedigen.
Het�ene�referendum�is�het�andere�niet!�De�ChristenUnie
is�een�warm�voorstander�van�de�representatieve�democratie.�Volksvertegenwoordigers�worden�gekozen�om�besluiten�te�nemen�en�bij�hen�ligt�dan�ook�het�primaat.�Het
referendum�mag�dat�niet�ondergraven.�Vandaar�dat�mijn

27 maart 2013
TK�67

67-12-80

Segers
fractie�zo�veel�moeite�heeft�met�raadgevende�en�raadplegende�referenda.
Het�houden�van�referenda�voordat�de�volksvertegenwoordiging�een�besluit�heeft�genomen,�is�een�uitholling
van�ons�stelsel�en�dat�vind�ik�niet�wenselijk.�Een�correctief�referendum�kan�echter�een�aanvulling�zijn�op�onze�democratie.�Dat�is�het�geval�als�het�een�instrument�is�dat�het
vertrouwen�van�de�kiezer�in�de�politiek�vergroot�en�het
huidige�representatieve�stelsel�niet�ondergraaft.
De�voormalige�Kamerleden�Anker�en�Schinkelshoek
hebben�amendementen�ingediend,�waar�ik�zo�op�terug�zal
komen.�Oud-Kamerlid�Anker�heeft�destijds�in�eerste�termijn�uitstekend�verwoord�wat�de�ChristenUnie�aanspreekt
in�dit�voorstel�en�waar�voor�ons�de�bezwaren�zitten.�Een
correctief�referendum�kan�een�meerwaarde�hebben.�Volgens�de�fractie�van�de�ChristenUnie�is�dat�mogelijk�als
een�geloofwaardig�aantal�burgers�een�referendum�aanvraagt�over�een�wetsvoorstel�dat�of�een�verordening�die
de�volksvertegenwoordiging�heeft�goedgekeurd.�Bovendien�dient�volgens�mijn�fractie�de�opkomst�boven�50%�te
liggen.�Voor�de�ChristenUnie�is�het�dus�belangrijk�dat�er
goede�drempels�worden�ingebouwd,�zodat�het�referendum�niet�als�instrument�van�de�waan�van�de�dag�kan�worden�gebruikt�maar�als�noodrem.�Een�tweede�vereiste�is
voor�ons�dat�grondwetsherzieningen�niet�referendabel
dienen�te�zijn.
In�eerste�termijn�heeft�mijn�voorganger�Anker�mede
namens�het�CDA�ten�aanzien�van�beide�condities�amendementen�ingediend.�Op�beide�punten�wil�ik�de�bijdrage�een�beetje�toespitsen.�Ik�begin�bij�het�korte�punt,�namelijk�de�grondwetsherzieningen.�Destijds�is�daar�door
de�indieners�heel�genereus�op�gereageerd,�namelijk�door
te�zeggen�dat�men�het�eens�was�met�het�amendement
van�ChristenUnie�en�CDA. Betekent�dit�dat�de�huidige�verdedigers�nog�altijd�een�positief�stemadvies�geven�bij�dit
amendement?�Of�komt�er�een�aanpassing�van�het�wetsvoorstel?
Het�andere�punt�betreft�de�drempels.�Dat�heeft�in�de
eerste�termijn�uitgebreid�aandacht�gekregen.�Ook�op�dit
punt�dienden�de�leden�Anker�en�Schinkelshoek�een�amendement�in.�Echter�nog�niet�met�het�gewenste�resultaat,
wat�mij�betreft.�Twee�punten�zijn�onbevredigend,�vooralsnog.�Allereerst�vindt�de�ChristenUnie�dat�de�drempels�in
de�Grondwet�moeten�worden�geregeld.�De�grondwetprocedure�biedt�door�haar�snelheid�een�waarborg�voor�zorgvuldigheid�en�de�garantie�dat�er�twee�maal�naar�gekeken
wordt�door�deze�Kamer.�Daarnaast�is�de�hoogte�van�de
drempels�een�punt.�Dat�leidde�destijds�tot�een�hele�rekensom�van�mevrouw�Halsema�en�het�voorstel�dat�30%
van�de�stemgerechtigden�tegen�moet�zijn,�wil�het�voorstel�verworpen�worden.�Dat�is�een�lastig�punt.�Het�onderstreept�mijn�eerste�punt�nog�maar�eens,�namelijk�dat�het
nu�voorstellen�van�een�referendum�zonder�de�drempels�te
kennen�niet�de�voorkeur�heeft�omdat�wij�niet�weten�of�het
correctief�referendum�wordt�ingericht�als�een�veelgebruikt
rempedaal�of�als�een�noodrem.�Zolang�niet�duidelijk�is
welke�drempels�het�correctief�referendum�zal�bevatten,�is
het�voor�de�ChristenUnie�niet�mogelijk�om�te�beoordelen
wat�voor�instrument�de�indieners�willen�toevoegen�aan
onze�democratie.�In�beginsel�kan�het�mooi�zijn.�Nu�blijft
er�echter�nog�te�veel�in�het�ongewisse.�Ik�hoor�dus�graag
een�reactie�van�de�indieners�op�deze�punten.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Met�de�ChristenUnie�is�ook�mijn�fractie�van�mening�dat
er�een�stevige�drempel�moet�zijn�en�een�geloofwaardig

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

aantal.�Heeft�de�ChristenUnie�een�bepaalde�formule,�een
bepaald�percentage�of�een�bepaald�aantal�in�gedachten?
Kan�de�heer�Segers�zijn�denkrichting�met�ons�delen?
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Zeker.�Die�hebben�wij�gedeeld�in�het�amendement�op�stuk
nr.�19.�Het�gaat�om�een�inleidend�verzoek�van�ten�minste
1%�van�het�aantal�kiesgerechtigden.�Vervolgens�moet�7%
van�de�kiesgerechtigden�instemmen�als�die�wens�kenbaar
is�gemaakt.

De�heer�Bisschop�(SGP):
Voorzitter.�Ik�heb�eens�gekeken�naar�de�genealogie�van
de�indieners�en�de�verdedigers�van�dit�wetsvoorstel.�Ik
moet�zeggen�dat�die�buitengewoon�indrukwekkend�is.�Die
is�volgens�mij�zo�ongeveer�terug�te�voeren�op�de�middeleeuwen.�Dat�zou�je�tenminste�zeggen�als�alle�indieners
van�adel�waren.�Ik�wil�ze�als�edelen�beschouwen,�maar�ik
denk�dat�al�die�wisselingen�ook�wel�een�beetje�tekenend
zijn�voor�de�haken�en�ogen�die�er�in�alle�nuchterheid�als
bezwaren�aan�dit�voorstel�kleven.�De�oorspronkelijke�indieners�zijn�inmiddels�uit�de�Kamer�verdwenen�en�hun
vervangers�ook�al.�Nu�hebben�wij�te�maken�met�de�heren
Heijnen�en�Schouw�en�met�mevrouw�Voortman.
Ik�heb�ook�even�geaarzeld�over�een�gelukwens.�Ik�begrijp�dat�dit�hoffelijk�is,�maar�tegelijkertijd�is�dit�al�zo'n
beetje�de�vijfde�termijn�dat�dit�wetsvoorstel�ter�wijziging
van�de�Grondwet�in�behandeling�is.�Je�doet�het�niet�bij
elke�termijn�opnieuw.�Zeker�als�er,�wat�indieners�betreft,
veel�wisseling�van�de�wacht�is,�houdt�het�een�keer�op.�Ik
waardeer�echter�de�betrokkenheid�en�de�wetgevende�inzet�van�de�leden.�Die�wil�ik�dus�nu�wel�uitspreken,�omdat
dit�drietal�in�dit�kader�voor�het�eerst�hier�samen�zit.
Gedurende�het�traject�tot�nu�toe,�zijn�de�voors�en�de�tegens�van�het�voorstel�al�uitvoerig�aan�de�orde�geweest.
Hoewel�dit�voorstel�in�diverse�vormen�al�ettelijke�keren
is�afgewezen,�bewandelt�het�tot�nu�toe�nog�steeds�wel�de
koninklijke�weg.�Hoewel,�dat�is�ook�weer�zo'n�term.�Is�dit
de�koninklijke�weg?�Ik�vind�het�meer�een�koninklijk�zandpad.�Maar�goed,�het�bewandelt�wel�het�wetgevingstraject.
De�gang�van�zaken�van�het�raadplegend�referendum,�dat
recent�de�binnenbocht�nam,�is�wat�route�betreft�toch�minder�elegant.�Dit�wetsvoorstel�bewandelt�dus�het�koninklijke�zandpad�en�dat�zandpad�is�wat�ons�betreft�niet�met
goud�omzoomd.�Maar�dat�is�de�indieners�niet�aan�te�rekenen.�Zij�zitten�nu�eenmaal�opgescheept�met�de�erfenis�zoals�die�er�nu�ligt�en�die�zij�geacht�worden,�te�verdedigen.
Ik�wil�van�de�gelegenheid�gebruikmaken�om�de�fundamentele�bezwaren�van�de�SGP�tegen�dit�voorstel�te�stipuleren.�Ze�zijn�niet�onbekend,�neem�ik�aan,�maar�het�kan
geen�kwaad�ze�nog�een�keer�op�een�rijtje�te�zetten.
Het�belangrijkste�punt�is�dat�wij�een�sterke,�consistente�voorkeur�hebben�voor�een�representatieve�democratie.
Een�correctief�referendum�is�geen�aanvulling�maar�een
aantasting�van�het�representatieve�karakter�van�de�democratie.�Dat�is�de�wijze�waarop�wij�de�democratie�hebben
ingericht.�Dan�moet�je�dus�een�principiële,�een�fundamentele�keus�maken.�Daar�komt�bij�dat�wij�niet�gecharmeerd
zijn�van�de�gedachte�van�volstrekte�volkssoevereiniteit
die�erachter�zit.�Daar�komt�weer�bij�dat�die�volkssoevereiniteit�ook�nog�wel�eens�wat�wisselt.�Ik�wijs�alleen�maar
op�het�hoge�en�steeds�toenemende�percentage�zwevende�kiezers.�Daarmee�heb�je�ook�bij�referenda�te�maken.
We�moeten�dat�goed�onder�ogen�zien.�Dat�betekent�dat

27 maart 2013
TK�67

67-12-81

Bisschop
bestuurlijke�besluitvorming�maar�al�te�zeer�onderworpen
kan�zijn�aan�de�waan�van�de�dag;�volgende�maand�kan
het�weer�heel�anders�zijn.�Dan�hebben�we�nog�meer�peilers�nodig�om�te�weten�hoe�het�eruit�zou�zien,�als�er�nu
over�gestemd�zou�worden.
De�heer�Van�Raak�(SP):
De�volkssoevereiniteit�kan�niet�wisselen,�want�het�volk�is
soeverein�of�niet.�Maar�als�de�heer�Bisschip�zegt�dat�hij
niet�zo�voor�soevereiniteit�is�van�het�volk,�voor�welke�soevereiniteit�is�hij�dan�wel?
De�heer�Bisschop�(SGP):
Dank�voor�deze�vraag.�De�vraag�aan�wie�de�soevereiniteit�uiteindelijk�is�ontleend,�is�fundamenteel.�Is�die�aan
het�volk�ontleend?�Of�is�er�een�hogere�macht�die�de�overheid�met�gezag�bekleed?�Voor�de�SGP�is�het�heel�duidelijk,�in�lijn�met�de�Bijbel,�dat�God,�de�schepper�van�hemel
en�aarde,�het�overheidsgezag�als�zodanig�heeft�ingesteld
ter�weerhouding�van�het�kwade�en�om�het�goede�door�te
werken.�De�overheid�ontleent�dus�ten�diepste�zijn�gezag
niet�aan�het�volk,�maar�aan�God.�Aan�Hem�heb�je�dus�ook
verantwoording�af�te�leggen.�Dat�betekent�dat�je�dat�als
overheid�vooral�moet�doen�in�samenspraak�met�het�volk.
Maar�dan�krijg�je�dus�de�fundamentele�staatsrechtelijke
keuze.�Kies�je�voor�een�directe�democratie?�Dan�kun�je
voor�een�referendum�kiezen.�Of�kies�je�voor�een�representatieve�democratie?�Dan�moet�je�vooral�geen�referendum
houden,�want�dan�zijn�de�leden�zoals�ze�hier�en�in�andere�gremia�het�volk�vertegenwoordigen,�de�volksvertegenwoordigers.�Die�onderhouden�ook�de�banden�en�contacten�met�het�volk.�Dat�is�een�zuivere�benadering.
Daar�komt�nog�bij�dat�het�vertegenwoordigende�stelsel
met�een�grondig�debat�in�het�parlement�of�volksvertegenwoordiging�veel�beter�gediend�is�en�evenwichtiger�tot�besluitvorming�kan�komen�dan�met�een�simpele�ja-neevraag
in�een�referendum.�Een�blokkeringsmacht�op�een�enkel
onderdeel�trekt�de�staatsrechtelijke�verhoudingen�fundamenteel�scheef.�Dat�is�ook�een�fundamenteel�bezwaar.
Mijn�laatste�bezwaarpunt�is�dat�de�argumenten�achter�het�voor�of�tegen�dit�wetsvoorstel�zijn,�niet�duidelijk
zijn.�Er�werd�zojuist�naar�collega�Bosma�gekeken�met�de
vraag:�waarom�waren�jullie�alweer�niet�voor�dat�referendum?�Die�vraag�kan�ik�ook�stellen�aan�sommige�fracties:
waarom�waren�bepaalde�fracties�niet�voor�de�herziening
van�de�Europese�grondwet?�Al�met�al�is�dat�erg�onbevredigend.�Het�lijkt�af�en�toe�een�beetje�op�gelegenheidsargumentatie.
Wij�blijven�problemen�houden�met�de�bekrachtiging.
Als�gevolg�van�dit�voorstel�tot�een�grondwetswijziging�zal
in�sommige�gevallen�sprake�zijn�van�een�verplichte�bekrachtiging,�terwijl�de�bekrachtiging�bij�wetsvoorstellen
waarover�geen�referendum�wordt�gehouden,�een�keuze
van�de�regering�is.�Graag�ontvangen�wij�hierop�een�duidelijke�reactie�van�de�indieners�van�het�voorstel.
Ik�zal�gelijk�de�amendementen�meenemen.�Er�ligt�een
drietal�amendementen,�waar�meerderen�zich�over�hebben�uitgesproken.�Aan�het�amendement�op�stuk�nr.�19
van�oud-collega's�Anker�en�Schinkelshoek�over�extra
drempels�in�de�Grondwet�zullen�wij�onze�steun�verlenen,
omdat�dat�in�ieder�geval�een�verbetering�is�ten�opzichte�van�het�voorliggende�artikel.�Dan�kom�ik�op�het�amendement-Bosma�op�stuk�nr.�26.�Het�spijt�mij�zeer�voor�de
gewaardeerde�collega,�maar�wij�zullen�daar�geen�steun
aan�verlenen.�Als�je�al�kiest�voor�een�referendum,�moet�je
sommige�thema's�sowieso�niet�aan�een�referendum�on-

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

derwerpen,�omdat�je�die�dingen�gewoon�niet�ter�discussie
moet�stellen.�Grondrechten�of�belastingen�moet�je�niet�ter
discussie�stellen.�Dan�krijg�je�namelijk�de�figuur�dat�mensen�hun�lidmaatschap�van�de�belastingen�gaan�opzeggen.
Dat�moet�je�niet�hebben.
Dan�heb�ik�nog�een�vraag�over�het�amendement-Anker/Schinkelshoek�op�stuk�nr.�20.�Ik�sluit�mij�aan�bij�de
heer�Van�Raak�of�de�heer�Segers;�dat�ben�ik�even�kwijt.
Mevrouw�Halsema�zei�indertijd�dat�zij�zich�ervan�had�laten�overtuigen�dat�grondwetswijzigingen�niet�referendabel�moeten�zijn.�Betekent�dat�nu�dat�dit�amendement�is
overgenomen?�Dat�verdient�verheldering.�Dank�u�voor�uw
aandacht.

De�heer�Taverne�(VVD):
Voorzitter.�Het�is�al�eerder�gezegd:�wij�zijn�vanavond�aanbeland�bij�de�tweede�termijn�van�de�Kamer�van�een�debat�over�een�voorstel�tot�wijziging�van�een�onderdeel�van
de�Grondwet�dat�eerder�op�voorstel�van�voorbije�kabinetten�al�in�twee�lezingen�door�Tweede�en�Eerste�Kamer�is
behandeld�en�dat�het�toen�uiteindelijk�nipt�niet�heeft�gehaald.�Het�verschil�is�dat�het�voorliggende�voorstel�tot
wijziging�van�de�Grondwet�er�is�op�voorstel�van�de�Kamer.�Dat�verdient�lof.�Bij�dezen.�Bijzonder�is�ook�dat,�nu
de�eerste�termijn�maar�liefst�vier�jaar�geleden�werd�gehouden,�de�plaatsen�van�zowel�de�meeste�indieners�als
woordvoerders�door�anderen�zijn�ingevuld.
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Ik�hoorde�de�heer�Taverne�het�betreuren�dat�het�oorspronkelijke�wetsvoorstel�het�niet�heeft�gehaald�in�de�Eerste
Kamer.�Van�mijn�kant�zeg�ik�hem�dank.�Het�heeft�wat�lang
geduurd,�maar:�excuses�aanvaard.
De�heer�Taverne�(VVD):
De�heer�Van�Weyenberg�is�een�hoopvol�mens,�want�hij
meende�treurnis�in�mijn�stem�te�horen;�het�was�slechts
een�vaststelling.
Met�belangstelling�heb�ik�de�Handelingen�van�de�eerste�termijn�van�de�Kamer�en�de�indieners�teruggelezen.�In
eerste�termijn�stelde�de�woordvoerder�van�een�van�de�het
wetsvoorstel�mede-indienende�partijen,�de�heer�Pechtold
van�D66:�het�beste�referendum�is�het�niet-gehouden�referendum.�Welnu,�er�is�één�effectieve�manier�om�aan�die
wens�tegemoet�te�komen,�namelijk�het�niet�in�te�voeren.
Ik�dank�de�indieners,�respectievelijk�hun�opvolgers,
voor�de�beantwoording�in�eerste�termijn.�Hun�antwoorden�hebben�de�VVD-fractie�er�echter�niet�van�kunnen
overtuigen�dat�invoering�van�een�correctief�referendum
een�goed�idee�is.�Integendeel.
De�heer�Bosma�(PVV):
De�VVD�is�een�heel�grappige�partij�met�een�heel�leuke�organisatorische�opzet�die�dateert�uit�de�negentiende�eeuw,
de�tijd�van�de�trekschuiten.�De�VVD�heeft�leden.�Zij�zegt:
dat�is�echt�de�manier�waarop�een�partij�georganiseerd
moet�worden,�want�dan�gaan�we�luisteren�naar�die�leden.
Dat�is�heel�grappig�en�heel�pittoresk,�maar�de�VVD�kiest
daarvoor.�De�leden�van�de�VVD�hebben�in�2005�dit�boekje�aangenomen:�het�Liberaal�Manifest.�Daarin�staan�allerlei�prachtige,�warme�kreten�over�het�referendum.�Sterker
nog,�er�moesten�ook�een�gekozen�minister-president�en
een�gekozen�formateur�komen.�De�VVD�heeft�een�negentiende-eeuwse�ledenstructuur.�Betekent�dit�dat�de�VVD

27 maart 2013
TK�67

67-12-82

Taverne
luistert�naar�haar�leden�en�dat�die�leidend�zijn?�Of�maakt
het�eigenlijk�niet�zoveel�uit�wat�die�leden�zeggen�en�zijn�ze
er�alleen�voor�de�sier?
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�kan�mij�de�vraag�van�de�heer�Bosma�zeer�goed�voorstellen,�gelet�op�het�feit�dat�zijn�partij�slechts�twee�leden�heeft�waarvan�één�een�niet-natuurlijke�persoon.�Dat
maakt�een�discussie�in�zijn�partij�betrekkelijk�eenvoudig.
De�VVD�is�inderdaad�een�ledenpartij.�Daar�zijn�wij�trots
op.�De�heer�Bosma�citeert�correct.�Het�antwoord�op�zijn
vraag�is�dat�wij�wel�degelijk�naar�de�leden�luisteren.�In�de
inleiding�van�datzelfde�manifest�staat�namelijk�dat�de�VVD
een�debatpartij�is.�Daarbij�hoort�het�uitwisselen�van�verschillende�meningen�bij,�en�uiteindelijk�is�het�regeerakkoord�van�de�regering�waar�de�VVD�deel�van�uitmaakt�leidend.
De�heer�Bosma�(PVV):
Dat�vind�ik�staatsrechtelijk�een�heel�grappige�exercitie.
De�leden�hebben�iets�gezegd.�Ik�vind�het�leuk�gevonden,
hoor,�gefeliciteerd,�maar�de�heer�Taverne�staat�hier�niet
namens�een�regeerakkoord.�Hij�staat�hier�gewoon�namens�een�partij�zijn�verhaaltje�af�te�draaien.�Bovendien
zitten�we�vandaag�in�een�heel�grappige�setting�met�collega-Kamerleden.�Wat�de�VVD�heeft�afgesproken�in�de�regering�is�dus�niet�zo�relevant.�Het�gaat�om�die�leden.�Volgens�de�VVD�is�de�ledenstructuur�zeer�belangrijk.�Als�je
geen�ledenstructuur�hebt,�nou,�dan�deug�je�eigenlijk�niet!
De�VVD�heeft�een�ledenstructuur�en�de�VVD-leden�hebben
gezegd:�hiep,�hiep,�hoera�voor�het�referendum�en�voor�de
gekozen�informateur�en�de�gekozen�minister-president.
Als�dat�verhaal�over�die�ledenstructuur�zou�kloppen,�dan
verwacht�je�toch�dat�de�heer�Taverne�hier�het�verhaal�gaat
vertellen�dat�de�leden�hem�hebben�opgedragen?�Maar�hij
komt�met:�ja,�maar,�de�regeringsverklaring�…�Wat�heeft
zo'n�ledenstructuur�dan�voor�zin?
De�heer�Taverne�(VVD):
De�heer�Bosma�is�in�een�lollige�bui,�want�hij�meent
ook�dat�Kamerleden�die�in�vak-K�zitten�een�lollig�tafereel�opleveren.�Ik�ben�het�niet�met�hem�eens.�Het
feit�dat�de�VVD�een�ledenpartij�is�waarin�een�debat
wordt�gevoerd,�betekent�dat�er�inderdaad�verschillende
ideeën�worden�gedeeld�en�bediscussieerd.�Die�discussie�moet�worden�vertaald�in�politieke�standpunten�die�in
verkiezingsprogramma's�worden�neergelegd,�zoals�de
heer�Bosma�weet.�Als�een�partij�deel�gaat�uitmaken�van
de�regering,�wat�de�partij�van�de�heer�Bosma�nog�niet
heeft�gedaan,�worden�die�verkiezingsprogramma's�vertaald�in�afspraken�in�een�regeerakkoord.�Ik�leg�dat�nog
maar�eens�uit,�omdat�het�de�heer�Bosma�lijkt�te�zijn�ontgaan.�Dat�is�wat�mij�betreft�de�verklaring�voor�het�citaat
van�de�heer�Bosma.
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Even�kijken�of�ik�het�goed�begrijp.�Dat�regeerakkoord�is
mooi,�maar�misschien�heb�ik�nieuws�voor�de�heer�Taverne,�want�inmiddels�zit�zijn�coalitiepartner�hier�in�vak-K. Ik
zou�dus�zeggen:�pak�nu�die�vrijheid.�In�mijn�partij�is�het
"one�man,�one�vote".�In�dat�Liberaal�Manifest�stond�een
hartstikke�mooie�oproep.�Ik�zeg�dus:�kom�op,�werp�de
schroom�van�u�af,�heb�een�beetje�vertrouwen�in�de�kiezer,
sluit�u�alsnog�aan�bij�dit�al�dan�niet�lollige�trio�en�maak�er
een�kwartet�van.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

De�heer�Taverne�(VVD):
Het�is�dat�de�heer�Van�Weyenberg�er�zelf�over�begint:�vertrouwen�in�de�kiezer.�De�heer�Van�Weyenberg�denkt�met
het�referendum�de�kiezer�serieus�te�nemen.�Dat�maak�ik
op�uit�zijn�woorden�en�uit�het�standpunt�van�zijn�partij.�Ik
heb�nieuws�voor�de�heer�Van�Weyenberg:�zijn�eigen�partijleider�denkt�daar�anders�over.�Niet�alleen�in�het�huidige�voorstel�worden�allerlei�uitzonderingen�gemaakt�op
wat�"referendabel"�is.�Dat�mooie�woord�kwam�al�even�in
een�interruptiedebatje�aan�de�orde.�Het�betekent�dat�kennelijk�naar�het�oordeel�van�de�indieners,�inclusief�die�van
D66,�niet�alles�aan�het�oordeel�van�de�kiezer�zou�moeten
worden�gelaten.�Ik�zal�een�betrekkelijk�recent�voorbeeld
geven,�namelijk�de�voortgaande�integratie�van�Europa.
Aan�de�partijleider�van�de�heer�Van�Weyenberg,�de�heer
Pechtold,�werd�de�volgende�vraag�gesteld.�Mocht�er�een
volledige�Europese�bankenunie�komen,�met�een�Europees�mechanisme�voor�falende�banken,�mag�de�bevolking�zich�daarover�dan�uitspreken�in�een�referendum?�Het
antwoord�luidde:�dat�onderwerp�is�te�ingewikkeld�om�in
een�referendum�voor�te�leggen�aan�de�kiezers.�Is�dat�nu
de�manier�waarop�D66�de�kiezer�serieus�neemt?
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Ik�constateer�dat�mijn�voormalig�liberale�broeder�heel
veel�woorden�nodig�heeft�om�mijn�partij�allerlei�dingen
in�de�mond�te�leggen.�Ik�constateer�buitengewoon�simpel:�is�het�referendabel,�komt�het�van�onderop�omdat�het
door�de�bevolking�wordt�aangevraagd�en�is�er�voldoende
drempel?�Dan�is�mijn�partij�gaarne�bereid�om�een�referendum�te�houden,�ook�over�een�nieuw�verdrag�met�soevereiniteitsoverdracht.�De�heer�Taverne�zou�niet�naar�mijn
partij�moeten�kijken�–�al�kan�hij�daar�veel�van�leren,�daar
niet�van�–�maar�naar�zijn�eigen�standpunt.�Ik�heb�namelijk�nog�steeds�geen�antwoord�op�de�vraag�waar�hij�nu�eigenlijk�bang�voor�is.�Wij�willen�de�kiezer�het�woord�geven
wanneer�daar�van�onderop�behoefte�aan�is,�met�een�duidelijke�vraagstelling.�Waar�is�de�heer�Taverne�nou�zo�bang
voor?
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�ben�nergens�bang�voor�in�dit�verband�en�al�helemaal
niet�voor�de�kiezer.�Ik�zal�in�mijn�betoog�aangeven�waarom�ik�het�een�inconsistentie�in�het�voorstel�vind�om�invoering�te�weerhouden.�Ik�stel�vast,�en�herinner�de�heer
Van�Weyenberg�eraan,�dat�zijn�eigen�partij�kennelijk�bepaalde�voorstellen�en�onderwerpen�te�ingewikkeld�vindt
om�aan�de�kiezer�voor�te�leggen.�D66�wil�onderwerpen
buiten�het�referendum�houden.�Dat�past�niet�bij�een�partij
die�zegt�dit�middel�van�directe�democratie�te�willen�invoeren.�Dat�is�inconsequent.
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Ik�word�hier�een�klein�beetje�moe�van.�De�kern�is�dat�er
natuurlijk�wel�een�heldere�vraagstelling�moet�zijn.�Dat
weet�de�heer�Taverne�ook,�maar�hij�heeft�tot�drie�keer
toe�geen�antwoord�gegeven�op�mijn�vraag.�Hij�is�wellicht
toch�een�beetje�bang�geworden.�Wat�is�het�punt?�Waar�is
hij�bang�voor?�Vertrouw�de�kiezer�nou�gewoon.�Kiezers
zijn�weldenkende�mensen.�Die�kunnen�ons�corrigeren.�Dat
is�een�versterking�van�onze�representatieve�democratie.�Ik
betreur�het�dat�onze,�toch�in�naam,�liberale�broeders�deze
stap�vandaag�niet�durven�nemen.�Maar�er�is�hoop.�Als�ik
namelijk�naar�de�standpuntbepaling�van�de�VVD�in�de�afgelopen�tien�jaar�kijk,�komt�er�meestal�binnen�zes�maanden�een�verandering�van�opvatting.

27 maart 2013
TK�67

67-12-83

Taverne
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�stel�slechts�vast�dat�het�D66�zelf�is�dat�bepaalde�onderwerpen�te�ingewikkeld�vindt�om�voor�te�leggen�aan�de
kiezer.�Daar�blijkt�een�gebrek�aan�vertrouwen�uit.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Over�ditzelfde�onderwerp�wil�ik�de�heer�Taverne�een�concrete�casus�voorhouden.�Heeft�de�VVD�eigenlijk�niet�min
of�meer�een�referendum�gehouden�over�de�zorgpremie?
Zou�het�niet�veel�beter�zijn�zoiets�in�een�formele�vorm�te
gieten?�Nu�paste�de�VVD�haar�standpunt�aan�onder�stevige�druk�van�de�kiezer�die�het�niet�eens�was�met�het�voornemen�van�de�regering.
De�heer�Taverne�(VVD):
Als�mevrouw�Van�Tongeren�bedoelt�dat�de�VVD�oog�en
oor�heeft�voor�haar�kiezers,�dan�heeft�zij�het�bij�het�rechte�eind.�Als�zij�bedoelt�dat�wij�op�enig�moment�een�referendum�hebben�uitgeschreven,�moet�ze�dit�nader�duiden,
want�dat�kan�ik�mij�niet�herinneren.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Het�was�misschien�een�pijnlijke�periode�voor�de�VVD�en
het�is�misschien�wat�weggezakt,�maar�er�was�een�ongelooflijke�leden-�en�kiezersopstand�binnen�de�VVD�vrij�kort
na�het�verschijnen�van�het�regeerakkoord�en�het�nieuws
over�de�vraag�hoe�de�zorgpremie�uit�zou�vallen.�Dat�is
exact�een�onderwerp�waarvan�kiezers�zouden�kunnen�zeggen�dat�zij�het�kunnen�corrigeren�nadat�het�wet�geworden�is.�Dat�is�ook�wat�mijn�partij�voorstelt.�In�de�eerste
paar�dagen�gebeurde�er�niets,�maar�uiteindelijk�is�de�VVD
onder�verse�druk�toch�door�de�knieën�gegaan.�Toch�is�er
nooit�een�heldere�vraagstelling�geweest�voor�alle�burgers.�Ook�konden�niet�alle�partijen�uitleggen�of�ze�het�al
dan�niet�wilden.�Er�was�ook�geen�heldere�uitslag.�Op�een
gegeven�moment�ging�men�door�de�knieën.�Zou�het�niet
beter�zijn�om�dat�in�een�net,�goed�georganiseerd�en�gereguleerd�referendum�te�doen?
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�weet�nu�weer�waar�mevrouw�Van�Tongeren�het�over
heeft.�Het�toont�wat�mij�betreft�alleen�maar�aan�dat�de
VVD�geen�referendum�nodig�heeft�om�goed�te�luisteren
naar�de�kiezer�en�om�waar�nodig�iets�bij�te�sturen.
De�voorzitter:
De�heer�Taverne�vervolgt�zijn�betoog.
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�stel�vast�dat�de�VVD-fractie�door�de�beantwoording�in
eerste�termijn�er�niet�van�overtuigd�is�geraakt�dat�invoering�van�een�correctief�referendum�een�goed�idee�is.�Het
heeft�slechts�aangetoond�dat�een�correctief�referendum
niet�strookt�met�onze�vertegenwoordigende�democratie.
Een�referendum�gaat�voorbij�aan�het�feit�dat�beleid�uit
meer�dan�één�wetsvoorstel�bestaat.�Tegenstanders�van
een�wetsvoorstel�krijgen�de�kans�om�het�tegen�te�houden,
zonder�zich�rekenschap�te�hoeven�geven�van�ermee�samenhangend�beleid.�Een�referendum�zet�de�deur�open
voor�lobby's�van�deelbelangen.�En,�een�referendum�doet
afbreuk�aan�de�uitslag�van�verkiezingen,�voorwaar�niet
echt�democratisch.
Een�correctief�referendum�is�een�instrument�van�directe
democratie.�Tegelijk�stellen�de�indieners�echter�dat�een�directe�democratie�onhaalbaar�én�onwenselijk�is.�Toenmalig
woordvoerder�Azough�van�de�eveneens�mede-indienende

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

partij�GroenLinks�stelde�in�eerste�termijn�de�vraag,�en�ik
excuseer�mij�voor�het�gebruik�van�het�Engels:�"Who�is�afraid�of�the�citizen?".
De�heer�Van�Raak�(SP):
Hoe�kan�een�referendum�een�verkiezingsuitslag�tekortdoen?�Dat�moet�de�heer�Taverne�mij�eens�uitleggen.
De�heer�Taverne�(VVD):
Dat�is�eenvoudigweg�het�geval�omdat�de�verkiezingsuitslag,�die�normaal�gesproken�wordt�geacht�definitief�te�zijn
voor�de�periode�waarvoor�de�Tweede�Kamer�wordt�gekozen,�op�deelonderwerpen�kan�worden�doorbroken.�Daarnaast�zijn�daarbij�niet�dezelfde�regels,�zoals�opkomstregels�en�controleregels�voor�de�geldigheid�van�geplaatste
handtekeningen�om�een�referendum�mogelijk�te�maken,
van�toepassing.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Wie�heeft�ons�gekozen?
De�heer�Taverne�(VVD):
De�kiezer�heeft�ons�gekozen.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Waarom�mag�diezelfde�kiezer,�de�kiezer�die�ons�heeft�gekozen,�ons�niet�corrigeren?
De�heer�Taverne�(VVD):
Dat�mag�hij!�De�heer�Van�Raak�heeft�volkomen�gelijk.�In
ons�systeem�van�democratie,�namelijk�een�vertegenwoordigende�democratie,�heeft�de�kiezer�de�kans�om�ons�bij
verkiezingen�te�controleren.�Als�het�de�kiezer�niet�bevalt,
heeft�hij�de�kans�om�ons�weg�te�sturen�en�anderen�te�kiezen.�Dat�is�het�aardige�van�ons�systeem�en�op�die�manier
kun�je�ook�nog�eens�beleid�maken.
Toenmalig�woordvoerder�Azough�van�GroenLinks
vroeg�dus:�"Who�is�afraid�of�the�citizen?"�Alsof�tegenstander�zijn�van�referenda�gelijkstaat�aan�angst�voor�de�burger.�Mede-indiener�Halsema�stelde�in�haar�beantwoording�juist�dat�burgers�via�een�referendum�de�mogelijkheid
krijgen�om�mee�te�beslissen,�maar�in�haar�woorden�wel
"terughoudend".�Vervolgens�verdedigde�zij�de�lijst�van
niet-referendabele�onderwerpen.�De�VVD-fractie�is�niet
bang�voor�de�kiezer.�De�VVD-fractie�heeft�wel�bezwaar�tegen�het�invoeren�van�een�instrument�dat�onze�representatieve�democratie�ondergraaft,�mogelijk�valse�verwachtingen�wekt�bij�de�inwoners�van�ons�land�en�het�parlement
zijn�verantwoordelijkheid�laat�ontlopen.
De�VVD-fractie�is�van�oordeel�dat�er�meer�voor�de�hand
liggende�manieren�zijn�om�de�werking�van�onze�democratie�te�verbeteren,�bijvoorbeeld�door�het�mensen�niet�langer�onmogelijk�of�onnodig�moeilijk�te�maken�om�bij�verkiezingen�hun�stem�uit�te�brengen.�Ik�vertrouw�er�dan�ook
op�dat�deze�Kamer�mijn�voorstel�om�in�Nederland�weer
elektronisch�te�gaan�stemmen,�ruimhartig�zal�steunen.�De
700.000�Nederlanders�in�het�buitenland�makkelijker�hun
stem�laten�uitbrengen,�is�een�andere�manier�om�onze�democratie�verder�te�verbeteren.�Kortom:�er�zijn�makkelijker
en�effectievere�methoden�om�de�werking�en�de�reikwijdte
van�onze�democratie�te�verbeteren.
Mevrouw�Halsema�stelde�destijds�in�haar�antwoord�op
een�vraag�van�de�heer�Schinkelshoek�van�het�CDA�dat�invoering�van�een�correctief�referendum�niets�zal�afdoen
aan�de�positie�van�de�Staten-Generaal�in�ons�staatsbestel.
Via�het�bruggetje�van�haar�voorstel�om�constitutionele

27 maart 2013
TK�67

67-12-84

Taverne
toetsing�door�de�rechter�toe�te�staan,�stelde�zij�vervolgens
–�ik�moet�een�beetje�technisch�worden�–�dat�invoering�van
toetsing�aan�het�Europees�Verdrag�voor�de�Rechten�van
de�Mens�in�1953�"geen�grote�effecten�heeft�gehad�op�het
functioneren�van�de�Staten-Generaal".�Dat�is�echter�aantoonbaar�onjuist.�Desalniettemin�stelde�zij�vervolgens,
naar�analogie�van�dit�voorbeeld,�dat�de�indieners�ervan
overtuigd�zijn�dat�het�correctief�referendum�geen�afbreuk
zal�doen�aan�het�mandaat�van�de�gekozen�volksvertegenwoordiging,�maar�dat�het�politici�zal�aanzetten�tot�het�duidelijker�voor�het�voetlicht�brengen�van�het�nut�van�wetgeving�om�burgers�daarvan�te�overtuigen.�Dat�is�een�nobel
streven,�maar�de�VVD-fractie�heeft�geen�referendum�nodig�om�kiezers�van�het�nut�van�wetgeving�te�willen�overtuigen.�Dat�doen�wij�namelijk�al.
Het�zal�niet�als�een�verrassing�komen�dat�de�VVD-fractie�niet�met�het�voorliggende�wetsvoorstel�kan�instemmen.�Het�past�niet�in�ons�democratisch�systeem,�het�is
onvoldoende�doordacht�en�het�is�inconsequent.�Ter�illustratie�sluit�ik�af�met,�opnieuw,�de�woorden�van�mevrouw
Halsema.�Zij�zei:�"Ter�geruststelling�zeg�ik�nog�wel�dat
burgers�geen�rechtstreekse�macht�krijgen".�Het�is�bijzonder�om�dat�te�horen�van�iemand�die�beweert,�de�inwoners�van�ons�land�meer�inspraak�te�willen�geven.�De�VVD
hoeft�niet�te�worden�gerustgesteld.�Wij�hebben�vertrouwen�in�de�kiezer.�Dat�moeten�wij�niet�beschamen�met�de
invoering�van�een�instrument�dat�volgens�de�indieners
kennelijk�helemaal�niet�de�bedoeling�heeft�om�de�kiezers
macht�te�geven.�De�VVD-fractie�neemt�de�kiezer�serieus.
Wij�scheppen�geen�valse�verwachting.
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Dat�is�waar.�De�valse�verwachtingen�schept�de�VVD�alleen
voor�de�verkiezingsdatum.�Ik�wacht�nog�steeds�op�mijn
€ 1.000,�maar�dat�terzijde.�Mijn�vraag�is�wat�het�oordeel
van�de�heer�Taverne�is�over�lokale�referenda�waaraan�zijn
lokale�VVD-collega's�hun�steun�verlenen.�Ik�denk�bijvoorbeeld�aan�het�recente�voorbeeld�van�een�referendum�over
het�samenvoegen�van�de�drie�provincies.�Hoe�duidt�hij
dergelijke�initiatieven�en�de�steun�daarvoor�van�zijn�partijgenoten?
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�kan�niet�voor�iedere�individuele�partijgenoot�spreken.�Ik
vind�het�instrument�van�het�referendum�zoals�wij�er�hier
over�spreken,�een�onzalig�idee.�Daar�laat�ik�het�bij.
De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Volgens�mij�is�er�dan�in�uw�democratische,�zij�het�volgens
de�PVV-collega�wat�archaïsche�partijstructuur�nog�ruimte
voor�een�goed�intern�gesprek.�Ik�vind�dit�jammer.�Ga�nog
eens�op�lokaal�niveau�kijken,�want�daar�gebeuren�allerlei
zaken�die�u�wellicht�op�andere�gedachten�zouden�brengen.
De�heer�Taverne�(VVD):
D66-voorzitter�Pechtold�tweette�in�reactie�op�het�voorstel
dat�in�Engeland�gedaan�werd�om�een�referendum�te�houden�over�Europese�integratie:�"Volgend�jaar�Europese�verkiezingen,�dán�mag�de�kiezer�zich�al�uitspreken!"�Zolang
hij�dat�nog�doet,�ben�ik�niet�overtuigd�van�het�inzicht�van
D66�dat�dit�zo'n�goed�instrument�is.�Kennelijk�vinden�zij
het�zelf�ook�niet.
De�voorzitter:
Tot�slot,�mijnheer�Van�Weyenberg.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

De�heer�Van�Weyenberg�(D66):
Ik�denk�dat�de�inbreng�van�de�heer�Taverne�erbij�gebaat
zou�zijn�geweest�als�hij�de�stukken�goed�had�bestudeerd.
Het�gaat�hier�om�een�referendum�over�een�wetsvoorstel
dat�al�door�een�parlement�is�aangenomen,�waarop�de
burger�correctief�kan�reageren.�Dat�is�iets�heel�anders�dan
wat�de�heer�Cameron�voorstelt.�Hij�zegt�van�tevoren:�stem
op�mij,�dan�kom�ik�wel�met�een�referendum,�en�waar�dat
over�gaat�en�wat�ik�daarvan�vind,�ziet�u�later�wel.�De�heer
Taverne�maakt�hiermee�een�karikatuur�van�dit�belangwekkende�debat�over�staatsrechtelijke�vernieuwing.�Dat�betreur�ik�ten�zeerste.
De�heer�Taverne�(VVD):
De�heer�Van�Weyenberg�bevestigt�slechts�dat�D66�voor
meer�inspraak�van�de�kiezers�is�onder�de�voorwaarden�en
beperkingen�die�zij�zich�daarbij�voorstellen.
De�heer�Bosma�(PVV):
Ik�zag�laatst�Halbe�Zijlstra�bij�Pauw�&�Witteman�zitten.
Hij�zei�dat�de�VVD�principieel�tegen�het�referendum�is.�Ik
dacht�toen:�zo,�zo,�principieel?�Ik�herinner�mij�namelijk�dat
Halbe�Zijlstra�als�fractieleider�voor�de�VVD�in�de�Utrechtse�gemeenteraad�helemaal�niet�principieel�tegen�het�referendum�over�de�koopzondagen�was.�Hoe�principieel�is�de
VVD�tegen�het�referendum?�Net�zo�principieel�als�in�het
Liberaal�Manifest�staat?
De�heer�Taverne�(VVD):
De�VVD�is�principieel�tegen�het�referendum.�Principiëler
kan�niet.
De�heer�Bosma�(PVV):
Principiëler�dan�ervoor�zijn�als�je�fractieleider�bent�in
Utrecht,�en�dan�gewoon�participeren�in�een�referendum
over�koopzondagen?�Ongeveer�zo�principieel?
De�heer�Taverne�(VVD):
Gelet�op�het�eerder�aangehaalde�voorbeeld�van�de�manier�waarop�de�PVV�warm�voorstander�is�van�referenda
over�kernenergie,�denk�ik�niet�dat�het�aan�de�heer�Bosma
is�om�hier�principes�te�berijden.
De�heer�Bosma�(PVV):
Het�doet�mij�deugd�dat�de�heer�Taverne�zelf�geen�argumenten�meer�heeft,�maar�de�argumenten�van�mevrouw
Van�Tongeren�moet�gaan�recyclen.�Dat�geeft�aan�dat�hij
geen�antwoord�heeft�op�mijn�principiële�vraag�over�het
principiële�standpunt�van�de�VVD�inzake�het�principiële
referendum.
De�voorzitter:
U�mag�reageren,�maar�het�hoeft�niet.
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�vond�het�opnieuw�grappig�om�de�heer�Bosma�te�horen.

Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Voorzitter.�Ik�ben�natuurlijk�erg�blij�om�het�woord�"recycling"�uit�de�mond�van�een�lid�van�de�PVV-fractie�te�horen.
Ook�ben�ik�vrij�blij�om�te�horen�dat�de�VVD�verschillende
uitspraken�van�GroenLinks�zo�goed�heeft�bestudeerd.�Er
zijn�er�wellicht�nog�meer�die�het�beleid�van�de�VVD�ten
goede�zouden�komen.

27 maart 2013
TK�67

67-12-85

Van�Tongeren
Ik�ben�blij�om�hier�te�staan�na�enige�tijd,�met�deze�Kamerleden.�Er�is�wel�iets�wat�mij�bevreemdt.�In�onze�partij
zijn�onze�idealen�hetzelfde,�ook�als�een�debat�door�een�ander�Kamerlid�wordt�gevoerd.�Het�maakt�dus�niet�zoveel�uit
dat�daar�nu�mevrouw�Voortman�in�plaats�van�mevrouw
Halsema�zit.�We�zitten�in�dezelfde�traditie,�wij�dragen�dezelfde�idealen�uit.�En�inderdaad:�misschien�is�het�estafettewetgeving,�maar�de�kracht�en�het�doel�van�deze�wetgeving�zijn�hetzelfde.
Ik�ben�misschien�een�van�de�weinigen�in�deze�zaal
die�in�een�land�hebben�gewoond�waar�referenda�mogelijk�zijn.�In�een�paar�van�die�referenda�heb�ik�ook�mogen
stemmen.�Daardoor�kwam�er�een�breed�maatschappelijk�debat�op�gang.�Er�verschenen�veel�opiniestukken�in
kranten,�het�onderwerp�kreeg�aandacht,�er�werd�op�universiteiten�gedebatteerd�en�het�kwam�op�het�Australische
jeugdjournaal.�Uiteindelijk�mondde�een�van�die�referenda�uit�in�een�belangrijke�aanvulling,�namelijk�landrechten
voor�de�oorspronkelijke�bewoners�van�Australië,�de�Aboriginals.�Dat�onderwerp�lag�moeilijk�in�de�verschillende
partijen.�Het�kreeg�steun�dwars�door�de�twee�grote�Australische�partijen�en�ook�in�de�kleine�Australische�partij.
Behalve�dat�de�theoretische�kanten�heel�goed�zijn�voorbereid�door�de�indieners,�heeft�dit�mij�er�nog�meer�van
overtuigd�dat�het�een�welkome�aanvulling�kan�zijn�in�een
representatieve�democratie�zoals�Australië,�met�een�staat
en�een�federaal�systeem.�Dat�is�een�van�de�redenen�waarom�ik�denk�dat�het�nog�meer�voorstanders�zou�kunnen
krijgen�dan�het�nu�mogelijkerwijs�al�heeft,�als�het�ook�in
Nederland�doorleefd�zou�zijn.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Ik�heb�het�idee�dat�het�vanavond�toch�een�klein�beetje
over�consistentie�gaat.�In�februari�2009�was�de�eerste�termijn�van�de�Kamer,�in�maart�2010�was�de�eerste�termijn
van�de�indieners�en�in�april�2010�was�het�congres�van
GroenLinks,�dat�uitsprak�dat�GroenLinks�tegen�referenda
was.�Is�dat�misschien�de�reden�waarom�het�allemaal�zo
lang�heeft�geduurd�en�we�sinds�april�2010�niet�veel�verder�zijn�gekomen,�totdat�de�PVV�en�de�SP�een�paar�weken
geleden�om�stemming�hebben�gevraagd�inzake�een�wet
voor�een�raadplegend�referendum?
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Op�de�vraag�waarom�de�wetgevingsgeschiedenis�zo�gelopen�is,�kunnen�de�indieners�een�veel�beter�antwoord
geven�dan�ik.�Ik�wil�echter�best�herhalen�hoe�dat�op�het
GroenLinks-congres�is�gelopen.�Wij�hebben�een�partijraad,�waarmee�na�afloop�een�gesprek�heeft�plaatsgevonden�over�de�verdere�gang�van�zaken�met�betrekking�tot
het�wetsvoorstel,�gezien�de�uitspraak�van�het�congres.�Wij
zijn�een�opendebatpartij,�dus�daar�is�flink�over�gedebatteerd.�Tegen�toenmalig�partijleider�Halsema�is�destijds�gezegd�dat�zij�verder�kon�met�het�voorstel.�Ik�kan�niet�de�rest
van�het�tijdsbeslag�verklaren,�maar�ik�ga�ervan�uit�dat�de
indieners�daar�in�hun�beantwoording�een�helderder�inzicht�over�kunnen�geven.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Ik�vind�dat�natuurlijk�heel�goed,�want�zoals�de�kiezers
ons�kunnen�terugfluiten,�kunnen�leden�van�een�partij�ook
de�vertegenwoordigers�van�een�partij�terugfluiten.�Toch
ben�ik�heel�benieuwd�naar�wat�de�indieners�ons�straks�te
vertellen�hebben�over�de�reden�dat�het�zo�lang�heeft�geduurd.�Ik�ben�benieuwd�of�dit�een�rol�heeft�gespeeld.

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Dan�wachten�wij�beiden�de�verdere�beantwoording
af.�Ik�ben�heel�blij�met�de�interne�democratie�binnen
GroenLinks�en�de�mogelijkheid�voor�onze�leden�om
standpunten�vast�te�stellen�op�een�congres.
De�voorzitter:
Er�wordt�iets�gezegd�vanuit�vak-K,�maar�daar�hoeft�u�niet
op�te�reageren.�Gaat�u�verder�met�uw�betoog.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Goed,�wij�hebben�de�argumenten�voor�en�tegen�in�de�verschillende�interruptiedebatjes�kort�de�revue�laten�passeren.�Dat�zal�ik�zeker�niet�overdoen.�Ik�zeg�alleen�nog�dat
bij�een�verkiezing�een�veelheid�aan�opvattingen�en�toekomstperspectieven�aan�de�orde�komt,�terwijl�een�referendum�over�één�specifiek�onderwerp�gaat.�Dat�geeft�kansen�en�verplichtingen.�De�kansen�bestaan�eruit�dat�de�publieke�betrokkenheid�bij�de�politiek�en�andersom�versterkt
kan�worden.�Niet�heel�vaak�krijgen�wetgevers,�medewetgevers�en�maatschappelijke�organisaties�–�ik�zei�het�net�al
bij�het�Australische�voorbeeld�–�de�kans�om�een�belangwekkend�onderwerp�echt�helemaal�uit�te�diepen�en�vervolgens�tot�een�conclusie�te�brengen.
GroenLinks�is�niet�de�partij�om�kiezers�uit�de�weg�te
gaan.�Het�raadgevend�referendum�over�de�Europese
grondwet�heeft�dat�wel�bewezen.�Dit�referendum�bewees
ook�het�belang�van�een�goede�voorbereiding.�"Europa,
best�belangrijk"�was�vanuit�ons�perspectief�geen�wervende�slogan.�Dat�weten�wij�nu.�Van�mensen�kun�je�ook�niet
verwachten�dat�zij�een�dik�document,�zoals�een�Europese�grondwet,�van�kaft�tot�kaft�bestuderen,�voordat�zij�hun
stem�uitbrengen.
Tegelijkertijd�moeten�wij�niet�de�ogen�sluiten�voor�het
enthousiasme,�de�opiniestukken,�de�debatten,�de�betrokkenheid�bij�de�politiek�en�het�hoge�opkomstpercentage�bij
dit�referendum.�De�participerende�doe-economie�spreekt
in�deze�tijd�wel�degelijk�aan.�Het�is�ook�een�proces�waar
wij�met�de�nodige�trots�op�kunnen�terugkijken.�Het�voordeel�van�de�ongebruikelijke�gang�van�het�wetgevingsproces�is�dat�er�dus�een�grondig�gesprek�is�geweest�en�alles�heel�degelijk�is�gewisseld.�Wij�merken�het�in�deze�debatten.�Alle�argumenten�zijn�minstens�al�een�keer�of�vijf
uitgewisseld.�Bij�elke�vraag�zijn�er�in�de�documenten�drie
antwoorden�te�vinden.�GroenLinks�is�met�name�benieuwd
naar�de�opvatting�van�de�indieners�over�het�opnemen�van
de�representativiteitseisen.�Graag�nodigen�wij�de�indieners�uit�om�daarop�goed�terug�te�komen�in�hun�beantwoording.
De�heer�Bosma�(PVV):
Ik�begrijp�dat�dit�toch�een�beetje�het�afscheid�is�van�mevrouw�Van�Tongeren�vanavond.�Wij�zullen�haar�missen.
Zij�staat�hier�immers�ook�namens�een�ledenstructuurpartij�met�die�negentiende-eeuwse�organisatie-opzet.�De
leden�van�GroenLinks�zijn�geschrokken�van�het�Nederlandse�volk,�want�het�Nederlandse�volk�moet�helemaal
niets�hebben�van�de�"mei�'68"-idealen�van�GroenLinks:
multiculti,�klimaattoestanden�et�cetera.�De�leden�van
GroenLinks�hebben�natuurlijk�helemaal�gelijk,�want�het
Nederlandse�volk�gaat�nooit�stemmen�voor�de�rare�ideeën
van�GroenLinks.�Dit�is,�naar�ik�aanneem,�dus�de�laatste
keer�dat�een�vertegenwoordiger�van�GroenLinks�hier�opkomt�voor�het�referendum.�Vaarwel!

27 maart 2013
TK�67

67-12-86

Van�Tongeren
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Ha!�Ik�hoor�alleen�opmerkingen�van�de�heer�Bosma�en
geen�vraag.
De�heer�Bosma�(PVV):
Maar�mijn�vaststelling�klopt�dus�dat�dit�de�laatste�keer�is
dat�mevrouw�Van�Tongeren,�c.q.�een�vertegenwoordiger
van�GroenLinks,�in�de�Tweede�Kamer�pleit�voor�een�referendum?
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Nee,�het�is�zeker�niet�de�laatste�keer�dat�dit�zal�gebeuren.
Ik�heb�net�per�interruptie�al�gezegd�dat�ik�al�een�keer�gepleit�heb�voor�een�referendum�over�het�al�dan�niet�bouwen�van�een�nieuwe�kerncentrale.�Wij�gaan�de�hele�behandeling�afmaken.�Dat�zal�zeker�vaker�voorkomen.
De�heer�Bosma�(PVV):
Ik�snap�dat�wij�de�behandeling�gaan�afmaken,�maar�de
leden�van�GroenLinks�hebben�gezegd:�geen�referenda
meer;�daar�zijn�wij�vanaf�nu�tegen.�Wij�maken�de�behandeling�af.�De�wet�wordt�aangenomen�of�verworpen.�Daarna�zal�nooit�meer�iemand�van�GroenLinks�–�die�spreekt
immers�namens�zijn�leden�–�in�de�Tweede�Kamer�voor
een�referendum�pleiten.
Mevrouw�Van�Tongeren�(GroenLinks):
Ik�ben�ten�eerste�heel�blij�dat�de�heer�Bosma�opkomt�voor
de�GroenLinks-leden�die�in�congres�bijeen�zijn,�maar�hij
heeft�wellicht�een�klein�stukje�van�mijn�uitleg�aan�de�heer
Van�Raak�gemist.�Ik�raad�hem�aan�om�de�Handelingen
nog�even�terug�te�lezen.�Ik�heb�uitgelegd�hoe�het�proces
bij�ons�verlopen�is�en�wat�ons�standpunt�is�op�dit�moment.�En�ja,�de�heer�Bosma�zal�met�grote�regelmaat�leden
van�GroenLinks�aantreffen�op�pleinen,�in�dorpen,�in�cafés,
op�congressen�en�in�de�Tweede�Kamer,�al�dan�niet�pleitend�voor�referenda.�Als�wij�deze�grondwetswijziging�hebben,�is�het�aan�de�burgers,�waaronder�GroenLinks-leden,
om�te�komen�vragen�om�een�referendum.�Dat�is�precies
waarom�wij�zo�voor�deze�wet�zijn.�Het�komt�niet�vanuit�de
Tweede�Kamer,�maar�vanuit�kiezers�en�burgers.�Dat�kunnen�PVV'ers�zijn,�GroenLinksers,�SP'ers,�welke�burgers
dan�ook.�Ook�kunnen�het�burgers�zijn�die�zich�niet�identificeren�met�een�politieke�partij.

Mevrouw�Fokke�(PvdA):
Voorzitter.�Tijdens�de�beantwoording�van�de�eerste�termijn�van�de�behandeling�van�het�initiatiefvoorstel,�inmiddels�drie�jaar�geleden,�werd�aan�het�einde�van�de�beraadslaging�geopperd�dat,�aangezien�een�grondwetswijziging�een�tweede�lezing�noodzakelijk�maakte,�niet�de�Kamer�die�toentertijd�zitting�had�de�beraadslaging�over�het
wetsvoorstel�zou�voortzetten,�maar�de�nieuwe�Kamer,�die
in�juni�2010�gekozen�zou�worden.�Wie�had�toen�kunnen
bevroeden�dat�de�behandeling�zo�lang�op�zich�zou�laten
wachten?�Er�is�inmiddels�alweer�een�nieuwe�Kamer�aangetreden.
Er�is�tijdens�de�behandeling�van�het�voorstel�in�eerste
termijn�al�heel�veel�over�het�onderwerp�gezegd.�Dat�is�terecht.�Het�is�goed�om�in�het�parlement�met�elkaar�van�gedachten�te�wisselen�over�de�democratie�en�de�wijze�waarop�we�ons�democratisch�proces�vormgeven.�Het�is�ook
niet�voor�niets�dat�in�de�parlementaire�geschiedenis�tal
van�commissies�zijn�gepasseerd�die�zich�hebben�gebogen

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

over�het�referendum.�Ik�ga�absoluut�niet�de�behandeling
in�eerste�termijn�helemaal�overdoen.�Niet�dat�ik�het�niet
belangrijk�vind,�maar�uiteindelijk�moeten�we�een�duidelijke�keuze�maken�en�aangeven�waar�we�staan�en�waarom
we�daar�staan.
Het�zal�niet�verbazen�dat�de�PvdA,�als�mede-indiener
van�het�wetsvoorstel,�blij�is�met�dit�initiatief.�Het�correctief�referendum�biedt�de�mogelijkheid�om�burgers�meer
te�betrekken�bij�de�besluitvorming.�De�burger�is�de�afgelopen�jaren�steeds�mondiger�geworden�en�is�steeds�beter�in
staat�om�mee�te�kijken�over�de�schouder�van�de�politicus.
Ook�via�de�media�worden�de�mensen�steeds�meer�geïnformeerd�over�de�zaken�die�spelen.�Dat�maakt�dat�we�met
zijn�allen�moeten�nadenken�of�bij�die�veranderde�maatschappij�geen�andere�vormen�passen�om�ons�democratisch�proces�goed�in�te�richten.�Voor�de�PvdA�is�het�correctief�referendum�een�middel�dat�bijdraagt�aan�versterking�van�onze�democratie.�We�zien�het�geenszins�als�middel�dat�afbreuk�doet�aan�onze�representatieve�democratie.
We�zijn�allemaal�gekozen�volksvertegenwoordigers�en�we
representeren�de�samenleving,�maar�er�is�niets�mis�mee
als�diezelfde�samenleving�bij�tijd�en�wijle�zelf�rechtstreeks
laat�horen�hoe�ze�over�een�bepaald�onderwerp�denkt.�Dit
tast�onze�legitimiteit�en�ons�primaat�niet�aan.�Het�is�juist
een�heel�mooie�aanvulling�en�het�zou�op�deze�manier�ook
prima�een�bijdrage�kunnen�leveren�aan�het�wegnemen
van�het�wantrouwen�van�de�burger�jegens�de�politiek.
Laat�ik�het�duidelijk�maken�aan�de�hand�van�een�voorbeeld.�Dat�gaat�niet�over�het�referendum�maar�over�het
burgerinitiatief,�feitelijk�eenzelfde�soort�instrument�waarmee�we�mensen�in�staat�stellen�om�direct�invloed�uit�te
oefenen�op�beslissingen.�Ik�ben�zesenhalf�jaar�fractievoorzitter�geweest�in�Maastricht.�Ieder�jaar�werd�er�wel�een
burgerinitiatief�ingediend.�Als�ik�de�tegenstanders�van�het
correctief�referendum�volg,�had�ik�eigenlijk�niet�blij�mogen�zijn�met�dergelijke�initiatieven,�omdat�ik�immers�de
volksvertegenwoordiger�was�en�gekozen�was�om�namens
mensen�dergelijke�besluiten�te�nemen.�Niets�was�echter
minder�waar.�Juist�deze�initiatieven�versterkten�de�band
met�de�politiek.�Juist�door�deze�initiatieven�kwam�er�een
levendig�maatschappelijk�debat�op�gang�in�de�stad.
In�de�eerste�termijn�is�over�het�referendum�al�gesproken�als�"noodrem"�en�als�"ventiel",�passend�bij�de�tijd
waarin�we�de�maatschappij�de�mogelijkheid�moeten�bieden�en�willen�geven�om�zo�nodig�bij�te�sturen.�Dat�tast�de
democratie�niet�aan,�maar�maakt�de�democratie�alleen
maar�sterker.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Dat�hoop�ik�dan�maar.�Als�ik�een�PvdA'er�het�woord�"vertrouwen"�hoor�zeggen,�dan�ben�ik�altijd�op�mijn�qui-vive.
In�2005�was�het�referendum�over�Europa.�De�vraag�die
voorlag,�was:�wilt�u�een�federaal�Europa�en�een�neoliberaal�Europa?�Nederland�zei�massaal�nee.�De�PvdA�heeft
het�via�de�achterdeur�toch�doorgeduwd.�Ik�denk�dat�de
bevolking�van�Nederland�klaar�is�voor�een�referendum,
maar�is�de�PvdA�er�ook�klaar�voor?
Mevrouw�Fokke�(PvdA):
Ik�sta�hier,�er�zit�namens�de�PvdA�ook�iemand�in�vak-K�en
het�is�volgens�mij�heel�duidelijk�waar�de�PvdA�staat.�Wij
kunnen�de�geschiedenis�herhalen,�maar�ik�ben�meer�iemand�die�altijd�vooruit�wil�kijken�naar�de�toekomst.�Dus
laten�wij�vooruitkijken�naar�de�toekomst�en�laten�wij�vandaag�een�mooie�zet�geven�in�de�goede�richting.

27 maart 2013
TK�67

67-12-87

Fokke
De�heer�Van�Raak�(SP):
Dat�wil�ik�ook�doen.�Het�referendum�kan�een�mooi�instrument�zijn�om�vertrouwen�te�krijgen,�maar�het�kan�ook�een
wapen�zijn�om�dat�vertrouwen�weer�te�verliezen.�Ik�ben�zo
bang�dat,�als�wij�het�voorstel�voor�het�correctief�referendum�hebben�aangenomen,�als�er�een�referendum�komt
en�als�de�PvdA�dan�in�het�bestuur�zit,�via�de�achterdeur
toch�het�eigen�willetje�wordt�doorgeduwd.�Mag�ik�vandaag�opschrijven:�Partij�van�de�Arbeid�voor�referendum,
voor�vertrouwen,�wij�houden�ons�ook�aan�de�uitslag�en
wij�gaan�niet�via�de�achterdeur�proberen�onze�wil�alsnog
door�te�drijven?
Mevrouw�Fokke�(PvdA):
Een�correctief�referendum�is�erg�bindend,�dus�laten�wij
het�daar�eens�in�beginsel�over�hebben.�In�eerste�termijn
is�een�uitgebreide�discussie�gevoerd,�die�mede�naar�aanleiding�van�interrupties�van�u�plaatsvond.�Er�was�een�discussie�over�wat�nu�wel�en�wat�niet�in�de�rijkswet�mocht.
De�initiatiefnemers�hebben�toen�duidelijk�geantwoord
dat�het�niet�de�bedoeling�is�dat,�door�het�alsnog�in�een
rijkswet�te�zetten,�bepaalde�dingen�buitenspel�worden�gezet.�Ik�denk�dat�er�in�de�eerste�termijn�al�zo�veel�is�gewisseld�en�dat�een�correctief�referendum�uit�de�aard�van�de
zaak�zo�duidelijk�is.�Ik�kan�er�niets�aan�doen�wanneer�u
bij�het�woord�"vertrouwen"�van�de�Partij�van�de�Arbeid
meteen�van�uw�stuk�raakt.�Kijk�eens�niet�altijd�naar�achteren,�maar�kijk�eens�vooruit.�Ik�denk�dat�dit�een�heel�mooie
avond�kan�worden.�De�heer�Bosma�heeft�wellicht�gelijk
als�het�over�GroenLinks�gaat.�Als�wij�dit�voorstel�aannemen,�hoeven�wij�het�eindelijk�niet�meer�over�dit�referendum�te�hebben.�Deze�zaak�speelt�al�jaren,�dus�het
is�voor�ons�allemaal�winst.�Het�is�niet�alleen�winst�voor
GroenLinks.�Niet�alleen�GroenLinks�hoeft�het�dan�niet
meer�over�het�correctief�referendum�te�hebben,�maar�ook
wij�hoeven�het�in�deze�Kamer�niet�eens�in�de�tien�jaar
over�het�correctief�referendum�te�hebben.�Dat�lijkt�mij
winst�voor�alle�partijen.

in�de�Grondwet�maakt�dat�eventuele�aanpassing�van�de
drempel�te�veel�tijd�vergt�aangezien�voor�een�grondwetswijziging�een�tweede�lezing�noodzakelijk�is.�Wij�zijn�echter�ook�van�mening�dat�een�wijziging�niet�al�te�eenvoudig�moet�kunnen�plaatsvinden.�Wij�moeten�immers�niet
uitstralen�dat�wij�drempels�zouden�beïnvloeden�omdat
er�bijvoorbeeld�te�veel�referenda�zouden�zijn.�Wij�kunnen�ons�derhalve�prima�vinden�in�de�wijze�waarop�het�in
het�initiatiefvoorstel�is�verankerd,�aangezien�een�tweederde�meerderheid�van�de�Kamer�wat�de�PvdA�betreft
voldoende�waarborgen�biedt.�Wel�zouden�we�nog�graag
willen�weten,�hoe�het�zit�met�de�mogelijkheid�die�tijdens
de�behandeling�in�eerste�termijn�werd�geopperd�door
collega�Heijnen,�die�tegenwoordig�in�vak-K�zit.�Hij�deed
het�voorstel,�als�compromis�voor�het�voorstel�van�de
ChristenUnie,�om�in�de�wet�een�termijn�op�te�nemen,�bijvoorbeeld�vijf�jaar,�waarna�aanpassing/evaluatie�van�de
drempels�kan�plaatsvinden.
De�algemene�beraadslaging�wordt�geschorst.
De�voorzitter:
Het�antwoord�van�de�initiatiefnemers�zal�op�een�nader�te
bepalen�tijdstip�plaatsvinden.
Sluiting�22.56�uur.

De�heer�Van�Raak�(SP):
Je�moet�vooral�terugkijken�als�je�de�last�van�het�verleden
met�je�draagt.�Dat�is�hier�het�geval.�Ik�zeg�dit,�omdat�de
indieners�hoog�opgaven�over�het�Europees�referendum
van�2005.�Daar�begon�de�memorie�van�toelichting�mee:
halleluja,�halleluja.�Toen�kwam�er�een�voorstel�en�verdorie,�je�kon�overal�een�referendum�over�houden�behalve
over�Europa.�Ik�heb�mijn�poot�stijf�moeten�houden�en�de
SP�heeft�haar�best�moeten�doen.�Nu�is�het�geregeld,�en�ik
ben�er�blij�mee,�maar�dat�heeft�een�hoop�moeite�gekost.
Ik�hoop�dat�het�nu�weer�wordt�geregeld.�Ik�heb�de�woorden�van�mevrouw�Fokke�opgeschreven.�Als�het�volk�heeft
gesproken,�zal�de�Partij�van�de�Arbeid�dat�ook�respecteren
en�niet�via�een�trukendoos,�via�de�achterdeur�proberen
haar�willetje�alsnog�door�te�drijven.�Ik�heb�het�opgeschreven�en�in�de�toekomst�zal�ik�naar�deze�avond�terugkijken,
als�u�zich�er�niet�aan�houdt.
Mevrouw�Fokke�(PvdA):
Dat�is�helemaal�goed.�Zoals�ik�al�zei,�had�u�dit�drie�jaar�geleden�ook�al�kunnen�opschrijven.�Dan�had�u�wel�even�terug�kunnen�gaan�in�de�geschiedenis,�omdat�ik�vanavond
niets�meer�en�niets�minder�herhaal�dan�wat�tijdens�het
debat�over�dit�voorstel�reeds�is�gewisseld.
Ik�rond�af.�Ten�aanzien�van�de�discussie�over�de�vraag
of�de�drempels�wel�of�niet�verankerd�moeten�worden�in
de�Grondwet,�is�de�PvdA�van�mening�dat�verankering

Tweede�Kamer

Initiatiefvoorstel�correctief
referendum

27 maart 2013
TK�67

67-12-88