Nadere uitwerking van de Lerarenagenda
Hierna wordt per agendapunt van de Lerarenagenda specifiek ingegaan op de
ingezette acties en de resultaten die daarmee zijn geboekt.

Agendapunt 1. Hogere kennis- en geschiktheidseisen aan aankomende
studenten voor de lerarenopleidingen
1.1. Ambities van de Lerarenagenda
De ambitie van de Lerarenagenda is dat alle studenten die in een
lerarenopleiding instromen voldoende relevante voorkennis hebben en in
potentie geschikt zijn voor het beroep van leraar. Daardoor hoeven
opleidingen geen tijd meer te besteden aan het bijspijkeren van studenten en
zal het rendement van de opleidingen stijgen.
Hiervoor zijn in de Lerarenagenda de volgende acties genoemd:
1. Instroomeisen voor lerarenopleidingen
2. Selectie op geschiktheid voor het beroep
3. Meer routes naar het leraarschap (komt terug bij lijn 3)

De voortgang binnen deze agendalijn wordt onder meer gevolgd aan de hand
van de volgende indicatoren:
•
•

Percentage studenten dat na 1 jaar stopt met de opleiding en de instelling
verlaat (uitval)
Percentage studenten dat na 1 jaar wisselt van opleiding binnen een hoinstelling (switch)

1.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1: Instroomeisen voor lerarenopleidingen
Om ervoor te zorgen dat studenten die instromen in de opleiding tot leraar
basisonderwijs (pabo) over voldoende relevante voorkennis beschikken is
vorig jaar het stellen van bijzondere nadere vooropleidingseisen aan
studenten wettelijk mogelijk gemaakt. Hiermee is invulling gegeven aan één
van de aanbevelingen van de commissie Kennisbasis Pabo (Een goede basis,
2012). Studenten die willen instromen in de pabo moeten met ingang van
studiejaar 2015-2016 voldoen aan kenniseisen op het gebied van
aardrijkskunde, geschiedenis en natuur en techniek. Over de exacte invulling
van de toelatingseisen vindt nog overleg plaats met de Vereniging
Hogescholen. De Vereniging Hogescholen heeft laten weten dat de pabo’s
van mening zijn dat - gegeven de noodzaak om te komen tot een verhoging
van de kwaliteitseisen voor aanstaande Pabo-studenten – rekening houdend
met de inhaalslag die aanstaande studenten in korte tijd moeten plegen om te
kunnen voldoen aan alle eisen (inclusief taal en rekenen) en de inzet die dit

vraagt van alle betrokkenen, het de eerste jaren volstaat wanneer een
instromende student voor twee van de drie vereiste vakken kan aantonen over
de vastgestelde minimale kennis te beschikken.
Afgelopen jaar is een project gestart om studenten uit het vo en mbo voor te
bereiden op de nieuwe eisen voor de pabo. Tevens is binnen het project
studiemateriaal ontwikkeld, dat studenten kunnen gebruiken ter
voorbereiding op de toetsen waarmee ze hun voorkennis kunnen aantonen.
Op de website http://goedvoorbereidnaardepabo.nl/ is meer informatie over
dit project te vinden.
Met de Vereniging Hogescholen, MBO-raad en VO-raad is tevens
afgesproken dat zij ten aanzien van rekenen, in afwachting van de invoering
van de verplichte rekentoets in het vo en het rekenexamen in het mbo, zorgen
voor een goede aansluiting en desgewenst ondersteuning bieden aan
studenten met kennislacunes, alvorens zij instromen op de pabo. Dit najaar
werken de betrokken sectorraden hun aanpak hiervoor verder uit. Inzet is dat
deze aanpak voorziet in extra begeleiding in het laatste leerjaar van het mbo
en summercourses voor studenten die hier op basis van de studiekeuzecheck
voor in aanmerking komen.
Om na te gaan of het wenselijk is ook voor tweedegraads lerarenopleidingen
(extra) instroomeisen op het gebied van kennis te stellen heeft het afgelopen
jaar een veldraadpleging onder lerarenopleidingen plaatsgevonden1 (zie
www.delerarenagenda.nl).
Aan vertegenwoordigers van lerarenopleidingen is gevraagd in welke mate
het mogelijk en wenselijk is om extra toelatingseisen op het gebied van
kennis te stellen voor de tweedegraads lerarenopleidingen. Hieruit blijkt dat
bij de meeste tweedegraads lerarenopleidingen de behoefte bestaat om
aankomende studenten op vakinhoudelijke kwaliteiten te selecteren.
Duidelijke consensus over het daarbij te hanteren minimumniveau ontbreekt
echter. De onderzoekers bevelen aan om terughoudend te zijn met het
invoeren van nieuwe vooropleidingseisen en eerst zicht te krijgen op het
effect van reeds ingezette maatregelen om een betere match tussen student en
opleiding te realiseren.
Actie 2. Selectie op geschiktheid voor het beroep
Bij de totstandkoming van de Lerarenagenda hebben vertegenwoordigers van
lerarenopleidingen ons verteld dat zij zouden willen onderzoeken of het
mogelijk is de geschiktheid van een student voor het beroep van leraar, al
voorafgaand aan de opleiding vast te stellen. Indien dit mogelijk is zou met
selectie uitval en teleurstelling en frustratie bij studenten kunnen worden
voorkomen. Naar aanleiding van dit signaal is in de hierboven genoemde
1

Verkenning naar de wenselijkheid en mogelijkheid van selectie op geschiktheid voor het
beroep van leraar en van verzwaring van vakinhoudelijke eisen voor de tweedegraads
lerarenopleidingen, Hogeschool van Amsterdam /Universiteit leiden, 2014

veldraadpleging ook gevraagd naar de wenselijkheid en mogelijkheid van het
stellen van toelatingseisen gericht op geschiktheid voor het beroep van leraar.
Hieruit blijkt dat brede overeenstemming heerst over sleutelelementen die
bepalen of iemand een goede leraar kan worden. De sleutelelementen die
worden genoemd zijn:
kennis- en denkniveau, motivatie, professionele houding en persoonlijke
eigenschappen (onderverdeeld in waarden & attitude; persoonlijkheid),
beroepsgerelateerde vaardigheden (onderverdeeld in communicatieve
vaardigheid; interpersoonlijke vaardigheid; probleemoplossend vermogen).
Er bestaat echter geen overeenstemming over de vraag of deze
sleutelelementen voorafgaand aan de opleiding al goed meetbaar en toetsbaar
zijn en of deze sleutelelementen ‘aan te leren’ zijn of niet. Bewaakt moet
worden dat studenten niet onterecht van een opleiding worden uitgesloten
omdat men een vaardigheid nog niet beheerst, die zich gedurende de
opleiding kan ontwikkelen. Om deze vragen (toetsbaarheid en
‘ontwikkelbaarheid’) te beantwoorden is meer onderzoek nodig. De
onderzoekers bevelen aan om ontwikkelingen bij lerarenopleidingen beter te
monitoren, meer kennisdeling onder lerarenopleidingen te realiseren,
vervolgonderzoek te doen naar de voorspellende waarde van
meetinstrumenten en op beperkte schaal te experimenteren. Hiervoor kan
mogelijk worden aangesloten bij initiatieven van voorlopers op dit gebied.

Op het thema ‘verbetering kwaliteit instroom lerarenopleidingen’ is een groep
van voorlopers actief. De tweedegraads lerarenopleiding Engels van de
Hogeschool van Amsterdam is één van deze voorlopers. Deze opleiding is in
2014 begonnen met decentrale selectie (numerus fixus). De selectieprocedure
bestaat uit het invullen van een vragenlijst en een selectiedag. Het lijkt er op
dat de selectieprocedure het keuzeproces van studenten positief heeft
beïnvloed. De effecten van de selectie worden de komende jaren gevolgd.

Actie 3. Meer routes naar het leraarschap
Om de instroom in de lerarenopleidingen te bevorderen, hebben we in de
Lerarenagenda aangekondigd ook in te zetten op het ontwikkelen van meer
flexibele en aantrekkelijke routes naar het leraarschap. Onder Agendalijn 3
melden we de vorderingen die we het afgelopen jaar op dit actiepunt hebben
geboekt.
1.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
Indien we onze ambitie realiseren en alle studenten die in een
lerarenopleiding instromen voldoende relevante voorkennis hebben en in
potentie geschikt zijn voor het beroep van leraar, dan is een logische aanname
dat minder studenten stoppen met hun studie of switchen naar een andere

opleiding. De komende jaren zullen wij daarom monitoren hoe uitval, switch
en rendement zich ontwikkelen aan de lerarenopleidingen.
Percentage studenten dat na 1 jaar stopt met de opleiding en de instelling
verlaat (uitval)
Uit gegevens van DUO komt naar voren dat de uitval uit de instellingen met
lerarenopleidingen hoger is dan gemiddeld in het hoger beroepsonderwijs.
In het kader van de prestatieafspraken hoger onderwijs hebben alle
instellingen ambities geformuleerd op deze indicatoren. De reviewcommissie
laat in haar stelselrapportage over 2013 (Kamerstukken 2013 2014, 31288, nr.
379, bijlage) zien dat als alle instellingen hun ambities realiseren, de uitval in
het eerste jaar van de bachelorfase voor het gehele hoger onderwijs in 2015
vrijwel gelijk zal blijven, en zal uitkomen rond 24,5% (mediaan). Maar er
zijn grote verschillen tussen instellingen, zowel in uitgangssituatie als in
ambitie. Voor het hoger beroepsonderwijs geldt dat als alle instellingen hun
ambities realiseren, de uitval zal uitkomen rond 25% (mediaan). Dit betekent
voor het hoger beroepsonderwijs dat de stijgende tendens van de afgelopen
jaren wordt omgebogen in een lichte daling.
Met de lerarenopleidingen zijn geen afzonderlijke prestatieafspraken
gemaakt. Indien de uitval bij de lerarenopleidingen de komende tijd een
zelfde ontwikkeling laat zien als de uitval bij alle hogescholen gezamenlijk
(ervan uitgaande dat alle hogescholen hun ambities waarmaken) dan daalt de
uitval bij de pabo’s de komende tijd tot net onder 30% en bij de tweedegraads
lerarenopleidingen net boven 30%. Omdat de prestatieafspraken zich richten
op de bachelorfase, ontbreken de universitaire lerarenopleidingen in de
figuren 1 t/m 3.
Figuur 1. Percentage uitval bachelor lerarenopleidingen na 1 jaar studie uit een hbo-instelling (voltijd)

Bron: DUO

Voor beide type lerarenopleidingen zou dit een sprong voorwaarts betekenen.
Wij volgen de ontwikkeling van deze indicator de komende jaren nauwgezet
om te bezien of de lerarenopleidingen er inderdaad in slagen deze sprong te
maken en of zij in staat zullen zijn de achterstand op de andere hogescholen
in te halen. De maatregelen gericht op de instroom die vanaf 2015 gaan
gelden, kunnen deze beweging verder ondersteunen.
Percentage studenten dat na 1 jaar wisselt van opleiding binnen een hoinstelling (switch)
Het percentage studenten dat switcht is bij pabo’s lager dan gemiddeld in het
hbo. Bij tweedegraads lerarenopleidingen ligt dit percentage juist weer hoger
(DUO, 2014).
Indien alle hogescholen hun ambities op deze indicator van de
prestatieafspraken halen, zal het percentage switchers in 2015 in het hbo rond
8% (mediaan) liggen. Indien switch bij de lerarenopleidingen de komende tijd
een zelfde ontwikkeling laat zien als switch bij alle hogescholen gezamenlijk
dan daalt het percentage switchers bij de pabo’s de komende tijd tot ongeveer
5% en bij de tweedegraads lerarenopleidingen tot ongeveer 8%, net boven de
ambitie van alle hogescholen gezamenlijk.

Figuur 2. Percentage switch bachelor lerarenopleidingen na 1 jaar studie binnen een hbo-instelling (voltijd)

Bron: DUO

Voor de pabo’s zou dit betekenen dat het percentage switchers na een periode
van lichte groei weer zal dalen, tot op het niveau van 2008. Dit zou een goede
ontwikkeling zijn. Het percentage switchers op de tweedegraads
lerarenopleidingen was de afgelopen jaren iets stabieler maar ligt hoger dan
bij de pabo’s. Als de ambitie van 8% wordt gehaald, zou dit een mooie
trendbreuk zijn ten opzichte van eerdere jaren.
Bachelorrendement
Het bachelorrendement in het hbo is in de afgelopen jaren licht gedaald. De
rendementen verschillen sterk per lerarenopleiding. Studenten aan de pabo
hebben een hoger rendement dan aan de tweedegraads lerarenopleidingen en
gemiddeld in het hbo. Indien alle hogescholen hun ambities op deze indicator
van de prestatieafspraken halen, zal het rendement stijgen en in 2015 in het
hbo rond 74% (mediaan) liggen. Indien het rendement op de
lerarenopleidingen dezelfde ontwikkeling maakt, stijgt het rendement op de
pabo’s tot ongeveer 80% en bij de tweedegraads lerarenopleidingen tot
ongeveer 55%.

Figuur 3. Het aandeel bachelorstudenten (voltijd) dat zich na 1 jaar bij dezelfde instelling inschrijft (herinschrijvers)
en in nominaal + 1 bij dezelfde instelling een bachelordiploma haalt, per uitstroomjaar

Bron: DUO

Conclusies en vervolgstappen
Er zijn de afgelopen periode nieuwe stappen gezet. Volgend jaar worden
bijzondere nadere vooropleidingseisen gesteld aan studenten die willen
instromen in de pabo. Uit de veldraadpleging onder lerarenopleidingen naar
de wenselijkheid en mogelijkheid van instroomeisen voor
tweedegraadslerarenopleidingen en selectie op geschiktheid voor het beroep
voor alle lerarenopleidingen, blijkt dat aanvullend onderzoek nodig is. NRO
heeft hiertoe onderzoek uitgezet naar de voorspellende waarde van selectieinstrumenten. De onderzoeksresultaten zijn in december 2014 beschikbaar.
Met behulp van de onderzoeksresultaten zullen we in 2015 en 2016 pilots
uitvoeren. In het kader van deze pilots zal ook gekeken worden naar de
mogelijke inzet van reeds bestaande instrumenten zoals het bindend
studieadvies en de studiekeuzecheck. Verder gaan we door met het
verzamelen en verspreiden van effectieve aanpakken. De voorlopers spelen
hierin een belangrijke rol. Ook de expertise van werkgevers zal worden
benut.

Agendapunt 2.

Hogescholen en universiteiten gaan door met het
verbeteren van de kwaliteit van de lerarenopleidingen

2.1. Ambities van de Lerarenagenda

De leraar die klaar is met de lerarenopleiding beschikt over kennis van zijn
vak(gebied), over Bildung,2 kan duidelijk uitleggen en een taakgerichte
werksfeer creëren. De basis is gelegd om te differentiëren in het
onderwijsaanbod en opbrengstgericht te werken. De opleiding sluit nauw aan
op de behoeften van toekomstige leraren en de scholen. De beste opleiders
leiden leraren op.
De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1.
2.
3.
4.
5.

Lopende trajecten voor kwaliteitsverbetering met kracht voortzetten
Kwaliteitsverbetering van de lerarenopleidingen zichtbaar maken
Ruimte voor opleidingen met ambitie
In kaart brengen van de relaties tussen scholen en lerarenopleidingen
Verbetering van de kwaliteit van opleiders van leraren

We volgen de realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende
indicatoren:
•
•
•

Studenttevredenheid op basis van de Nationale Studenten Enquête (NSE)
Oordelen van onderwijspersoneel en -management over beginnende
leraren (Onderwijs werkt!, 2014)
NVAO scores lerarenopleidingen (op termijn beschikbaar volgens nieuwe
systematiek/nieuwe visitatierapporten)

2.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1: Lopende trajecten voor kwaliteitsverbetering met kracht voortzetten
De Lerarenagenda onderstreept het belang van het voortzetten van de door de
instellingen zelf ingezette lopende trajecten van kwaliteitsverbetering. De
invoering van de landelijke kennisbases en kennistoetsen op de hbolerarenopleidingen is een grote operatie. Sinds de invoering in 2010-2011
hebben al ruim 40.000 studenten op de pabo’s, tweedegraads en eerstegraads
lerarenopleidingen in het hbo onderwijs genoten volgens de kennisbases die
leiden tot verhoging van het kennisniveau. In 2013-2014 zijn de eerste
landelijke kennistoetsen afgenomen. Bij de pabo zijn het afgelopen studiejaar
voor de vakken rekenen-wiskunde en Nederlands een landelijke kennistoets
verplicht gesteld. Bij acht tweedegraads lerarenopleidingen landelijke toetsen
afgenomen. In 2014-2015 worden op nog eens zeven tweedegraads
lerarenopleidingen kennistoetsen ingevoerd. Geconstateerd kan worden dat
dit kwaliteitsverbeteringtraject, bekend onder de naam 10voordeleraar, echt
op stoom komt.
Daarnaast hebben de pabo’s de invoering van wetenschap en technologie in
het curriculum actief opgepakt. Door de tweedegraads lerarenopleidingen
wordt verder gewerkt aan de invoering van de afstudeerrichtingen avo en
2

Met Bildung duiden we de vorm van reflectie aan die nodig is om leerlingen culturele
bagage mee te geven en hen beter te laten denken. Zie ook: Stralen, Gerard van & René
Gude (red., 2012), …En denken! Bildung voor leraren. Hogeschool Utrecht / ISVW Uitgevers.

(v)mbo: alle opleidingen zijn op basis van een projectplan bezig met de
ontwikkeling van het programma voor de afstudeerrichting beroepsonderwijs.
Door deze specialisatie zullen toekomstige docenten in het mbo en vmbo
beter worden toegerust voor het lesgeven in hun sector.
Met de pabo’s is afgesproken dat de kennistoetsen voor aardrijkskunde,
geschiedenis, Engels en natuur en techniek een jaar later worden ingevoerd,
vanaf het cohort dat instroomt in 2015-2016. Op deze manier loopt de
invoering van deze kennistoetsen synchroon met de invoering van de
bijzondere nadere vooropleidingseisen voor deze vakken.

Actie 2: Kwaliteitsverbetering van de lerarenopleidingen zichtbaar maken
De Inspectie heeft in 2014 een sectorbeeld gemaakt van de lerarenopleidingen op
hogescholen en universiteiten. Het rapport vormt het eerste deel van een
completer sectorbeeld dat de komende jaren zal worden aangevuld. Dit eerste
deel van het sectorbeeld verzamelt en ordent bestaande informatie op drie
aspecten: studiesucces, studenttevredenheid en aansluiting op de arbeidsmarkt.
Op de resultaten wordt hieronder ingegaan. De resultaten op aansluiting op de
arbeidsmarkt worden verwerkt in de arbeidsmarktbrief die u binnenkort zult
ontvangen. In aanvulling op het sectorbeeld onderzoekt de Inspectie in 20142015 de tevredenheid van beginnende leraren en schoolleiders over de
voorbereiding op het beroep. Ook zijn de lerarenopleidingen dit jaar een aparte
groep in het onderzoek van de Inspectie naar examencommissies in het hoger
onderwijs. De NVAO zal in 2015 en 2016 op basis van de visitatierapporten
systeembrede analyses maken per sector. De Inspectie en NVAO streven ernaar
om in 2016-2017 een gezamenlijke integrale analyse te maken op basis van de
systeembrede analyses en een dan actueel sectorbeeld.
Actie 3: Ruimte voor opleidingen met ambitie
Uit de animo van lerarenopleidingen voor de voorloperaanpak blijkt dat
lerarenopleidingen zich op diverse thema’s willen inzetten om de kwaliteit verder
te verbeteren en dit willen delen met andere opleidingen. Dit voorjaar heeft een
startbijeenkomst plaatsgevonden met 26 instellingen die zich hebben gemeld als
voorloper op terreinen als bijvoorbeeld meer mannen naar de pabo, verhoging
kwaliteit instroom, flexibilisering passend onderwijs. In september vond een
conferentie plaats op het ministerie waarin is gesproken over de voortgang van de
thema’s.

Fontys, één van de voorlopers uit de voorlopergroep ‘kwaliteit van
lerarenopleiders’, heeft op de conferentie van de Association for Teachers
Education in Europe (ETAA) in Braga (Portugal) een presentatie gegeven met als
titel “Encouraging the development of teacher educators’ identity”. Eén van de
reacties hierbij kwam van een Japanse collega: “Je realiseert het je misschien
niet, maar jullie hebben nu het opleiden van leraren in Japan veranderd.” Naast
Fontys waren onder meer onderzoekers aanwezig van de VU en de HAN en in
november zullen Fontys, Hogeschool Rotterdam en collega-lerarenopleiders uit

België ook participeren tijdens het congres van de Vereniging Lerarenopleiders
Nederland (VELON). Kortom, er wordt kennis gedeeld en uitgewisseld -zowel
nationaal als internationaal- om de kwaliteit van de lerarenopleider voortdurend
op niveau te houden.

Actie 4: In kaart brengen van de relaties tussen scholen en
lerarenopleidingen
Goede samenwerking tussen scholen en lerarenopleidingen is een belangrijke
voorwaarde voor het realiseren van onze gezamenlijke ambities uit de
Lerarenagenda. In dit kader zijn wij zeer verheugd dat de sectorraden en
verenigingen uit po, vo, mbo, hbo en wo gezamenlijk de schouders willen
zetten onder de verbetering van de samenwerking tussen scholen en
lerarenopleidingen. Omdat leraren uit eigen ervaring als geen ander weten
waar verbetering mogelijk of nodig is in de aansluiting tussen opleidingen en
de praktijk, vinden wij het van belang dat de Onderwijscoöperatie betrokken
is bij dit verbetertraject.
De raden hebben verder verschillende acties aangekondigd die de ambities
van de Lerarenagenda ondersteunen. Het gaat onder meer om de volgende
acties:
• alle lerarenopleidingen hebben in 2015 een adviescommissie met
vertegenwoordigers van het werkveld;
• partijen spreken over mogelijkheden tot sturing op (kwantitatieve)
instroom, rekening houdend met stage capaciteit bij scholen en
beroepsperspectief;
• scholen en opleidingen maken afspraken over de kwaliteit van het
werkplekleren en onderzoeken de mogelijkheid om in 2015 samen met
VELON een certificaat en criteria voor scholing voor stagebegeleiders te
ontwikkelen;
• scholen zorgen waar mogelijk in samenwerking met lerarenopleidingen
voor een inwerk- en begeleidingsprogramma. Daarnaast willen de
partijen komen tot een verplichte inductieperiode;
• bevorderen dat de invulling van masters voor leraren met een bachelor
diploma aansluit op specifieke wensen van scholen;
• onderzocht wordt welke beroepscompetentieprofielen voor alle sectoren
vastgesteld kunnen worden, waarbij de beroepscompetentieprofielen in
het mbo wellicht als voorbeeld kunnen dienen.
Ook benadrukken de sectorraden het belang van regionale samenwerking
tussen lerarenopleidingen en scholen. Zij merken op dat de afgelopen jaar de
samenwerking is verbeterd en dat het op plekken nog verder kan verbeteren.
De raden gaan daarom komend jaar in kaart brengen wat de aard, omvang en
het functioneren van huidige regionale overlegvormen zijn. Langs die weg
kunnen best practices worden gedeeld en kunnen eventuele noodzakelijke
interventies preciezer worden bepaald.

Met de sectorraden is afgesproken dat we met enige regelmaat bij elkaar
komen om over de vorderingen op deze actiepunten te spreken.
Ook op het gebied van onderzoek en schoolontwikkeling kunnen en willen
hogescholen, universiteiten en scholen de onderlinge samenwerking verder
uitbreiden. Daarover zijn ook afspraken gemaakt in de sectorakkoorden van
het po en vo. Vanuit scholen blijkt de stap moeilijk om van de analyse van de
opbrengstgegevens naar een gerichte verbeteraanpak te komen, omdat niet
altijd duidelijk is welke aanpak werkt en welke niet. Betrokkenheid van
onderzoekers van lectoraten en universiteiten bij onderzoek van leraren op
scholen is ook gewenst om de kwaliteit van dit onderzoek te verhogen. In de
zorg is de afgelopen jaren ervaring opgedaan met academische werkplaatsen
waarin zorginstellingen samenwerken met kennisinstellingen voor het doen
van onderzoek. In het onderwijs bestaat ook al een aantal
samenwerkingsverbanden op het gebied van onderzoek (zoals de
academische opleidingsscholen en in het vo professionele
leergemeenschappen). Deze samenwerking richt zich vooral op het onderzoek
van leraren op scholen. De betrokkenheid van onderzoekers van hoger
onderwijsinstellingen is met name bij de academische opleidingsscholen nog
beperkt. In het po is incidenteel verbinding tussen de scholen en
wetenschappelijk onderzoekers. Er zijn enkele goede voorbeelden van pobesturen in Noord-Holland die jaarlijks een aantal leraren een beurs geven om
onder begeleiding van een universiteit toegepast onderzoek te doen in hun
klas, en die hun onderzoeksresultaten verspreiden onder hun scholen. Of
besturen waar een groepje leraren gezamenlijk hun masteronderzoek doen
binnen de eigen scholen en de resultaten verwerken in hun onderwijs. Het
komend jaar willen we samen met de sector komen tot een actieplan (zie
verder agendalijn 5) om deze samenwerking te versterken.
Actie 5: Verbetering van de kwaliteit van opleiders van leraren
Er zijn ongeveer 6000 lerarenopleiders in Nederland. De beroepsvereniging
van lerarenopleiders (VELON) is enkele jaren geleden gestart met een
vrijwillig eigen register. Om een groter bereik te krijgen is VELON in 2014
gestart met een traject om het register door te ontwikkelen. Daarbij wordt
aangesloten bij de infrastructuur van het lerarenregister po, vo, mbo. Ook is
er een voorlopergroep die zich bezig houdt met de kwaliteit van
lerarenopleiders. De trekker van deze voorlopergroep, Fontys, is ook nauw
betrokken bij de verdere ontwikkeling van het VELON-register. De
voorlopergroep gaat onderzoeken hoe afstemming plaats kan vinden in relatie
tot de beroepsstandaard en de registratie.
2.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd

Een goede indicator voor de kwaliteitsverbetering van de lerarenopleidingen
is de tevredenheid van afgestudeerden, schoolleiders en studenten over het
onderwijs en de voorbereiding op het beroep. De Inspectie zal in 2015 een
diepgaander onderzoek uitbrengen over de tevredenheid van schoolleiders en
pas-afgestudeerden over de lerarenopleidingen.
Studenttevredenheid op basis van de Nationale Studenten Enquête (NSE)
Uit de analyses die de Inspectie in het kader van het sectorbeeld heeft
gemaakt van de Nationale Studentenenquête (NSE), blijkt dat studenten van
lerarenopleidingen gemiddeld minder tevreden zijn met hun opleiding dan
studenten in de rest van het hoger onderwijs. Dat geldt vooral voor studenten
van de universitaire lerarenopleidingen en de AD-opleidingen tot
onderwijsondersteuner. In het actieplan ‘Lerarenagenda van de Nederlandse
universiteiten’ zegt de VSNU het komende proces van visitatie en
accreditatie aan te grijpen om – indien nodig – verbeteringen bij de ulo’s door
te voeren. Studenten van de lerarenopleidingen kunst en lichamelijke
opvoeding zijn het meest tevreden van alle lerarenopleidingen. De
lerarenopleidingen scoren vooral laag op de onderdelen
informatievoorziening vanuit de opleiding en studielast. Daar staat tegenover
dat studenten van de lerarenopleidingen op belangrijke onderdelen juist
bovengemiddeld tevreden zijn: de kwaliteit van docenten en met name de
voorbereiding op het beroep. Vooral pabo-studenten zijn zeer tevreden over
de beroepsvoorbereiding. Een positieve ontwikkeling is dat het percentage
studenten van de lerarenopleidingen dat aangeeft (zeer) ontevreden te zijn
met de opleiding de laatste jaren (2010-2013) is afgenomen, met name bij de
pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen. Het is echter nog steeds niet op
het gemiddelde niveau van het hoger onderwijs. Ook bij de universitaire
lerarenopleidingen neemt de tevredenheid voorzichtig toe.

Figuur 4. Gemiddelde tevredenheid (algemeen oordeel) van studenten

Bron: NSE, Studiekeuze123
Figuur 5. Gemiddelde tevredenheid (algemeen oordeel) van studenten naar type opleiding

Bron: NSE, Studiekeuze123

Oordelen onderwijspersoneel/management over beginnende leraren
(Onderwijs werkt!)
Onderwijs werkt! 2014 laat zien dat er nog geen sprake is van een (sterk)
groeiende tevredenheid van management/directie in po, vo en mbo over de
kwaliteit van beginnende leraren. Ongeveer 40% van schoolleiders en
managers uit deze sectoren beoordeelt kennis en vaardigheden van
beginnende leraren als (ruim) voldoende. Het percentage nam vorig jaar voor
het vo af, maar laat dit jaar weer een lichte stijging zien. Voor het po en mbo
is een sterke daling te zien. Tegelijkertijd is in alle sectoren het percentage
directieleden/managers dat van mening is dat er bij beginnende leraren geen

verbetering nodig is licht gestegen. Het onderdeel dat volgens po-directeuren
het meeste verbetering behoeft is vakinhoudelijke kennis, maar ook hierover
is de tevredenheid hoger dan vorig jaar. Vo-directeuren noemen vooral
pedagogische en didactische competenties voor verbetering vatbaar. Tot een
kwart van de vo- en mbo-managers is bovendien van mening dat het
gemiddelde niveau van beginnende docenten in de laatste drie jaar is
verbeterd.
Figuur 6. Oordeel van directie/management over kennis en vaardigheden van beginnende leraren

Bron: Onderwijs Werkt! 2014

Conclusies en vervolgstappen
Het proces van kwaliteitsverbetering bij de lerarenopleidingen zullen we met
kracht voortzetten. De effecten hiervan zijn echter nog niet eenduidig en
overtuigend terug te zien in de oordelen van onder meer studenten en het
management van scholen. Het oordeel van de scholen is niet (voldoende)
verbeterd en studenten hebben nog belangrijke kritiekpunten. Hierbij dient te
worden opgemerkt dat de oordelen mogelijk ingekleurd worden door de
situatie in het verleden. Van belang is dat de kwaliteitseffecten komende tijd
zichtbaar worden. De invoering van de kennisbases en kennistoetsen in het
curriculum is één van de focuspunten van de NVAO in de accreditatie van de
pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen komend jaar. Zij zullen de
uitkomsten hiervan meenemen in hun systeembrede analyses die in 2015 en
2016 over de pabo en de tweedegraads lerarenopleidingen worden
uitgebracht. Met de rapportages van de Inspectie en de NVAO krijgen we de
komende jaren beter zicht op de kwaliteitsverbetering. We gaan ervan uit dat
de komende jaren zichtbaar wordt dat de kwaliteit van de lerarenopleidingen
is gestegen. Als dat niet (voldoende) het geval is, zal de aanpak opnieuw
tegen het licht worden gehouden.

Agendapunt 3.

Lerarenopleidingen kunnen met aantrekkelijke en
flexibele leerroutes meer doelgroepen aantrekken

3.1. Ambities van de Lerarenagenda
Met meer aantrekkelijke en flexibele routes naar het leraarschap streven wij
er naar dat er bij alle lerarenopleidingen voldoende goede studenten
instromen om in 2020 kwantitatieve en kwalitatieve tekorten tot het verleden
te laten behoren. De lerarenopleiding zorgt voor een opleiding die vrouwen
én mannen uitdaagt. Het is onze ambitie dat in 2020 meer masters en
academici in het onderwijs werken. Internationale vergelijkingen laten zien
dat het opleidingsniveau van leraren één van de factoren is die ervoor zorgt
dat deze landen zeer goed presteren en goed onderwijs aan leerlingen bieden.
De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1. Verder vergroten van de kweekvijver; aantrekkelijke en flexibele
leerroutes voor zij-instromers
2. Aantrekkelijker maken van de pabo voor mannen
3. Meer vwo'ers aantrekken voor de pabo's en de tweedegraads
lerarenopleidingen
4. Percentage leraren met een afgeronde wo-bachelor, master- of PhDopleiding (zie agendapunt 6)

We volgende de realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende
indicatoren:
•
•
•

Aandeel vwo’ers op de pabo en op de tweedegraadslerarenopleidingen
Aandeel mannen dat instroomt op de pabo
Aantal scholen dat een docent met een educatieve minor in dienst heeft

3.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Differentiatie van het onderwijsaanbod is een belangrijk thema in de
prestatieafspraken in het hoger onderwijs. De doelstelling meer aantrekkelijke
en flexibele routes naar het leraarschap te creëren sluit hierop aan.
Actie 1: Aantrekkelijke en flexibele leerroutes voor zij-instromers
Het creëren van aantrekkelijke en flexibele leerroutes is voor ons een
belangrijk speerpunt. Het afgelopen jaar is daar dan ook op ingezet.
Hieronder volgt een toelichting op de verschillende initiatieven.
Meer en betere zij-instroom
Zoals gemeld in de Lerarenagenda zijn er al veel goede initiatieven om
aantrekkelijke en flexibele leerroutes voor zij-instromers te bieden. Deze
initiatieven zijn het afgelopen jaar verder uitgebreid en nieuwe initiatieven
zijn ontstaan. Het landelijk netwerk Criterium Gericht Beoordelen
(werkgroep onder ADEF) werkt aan een meer gestroomlijnde aanpak van
assessments en begeleiding van zij-instromers in het beroep, in eerste
instantie gericht op tweedegraads lerarenopleidingen. De aanpak zal leiden

tot een Landelijk Raamwerk waarbinnen (al bestaande) kwaliteitseisen en
afspraken zijn verhelderd, en waarin wordt verduidelijkt waar de (al
bestaande) bewegingsruimte zit. Dit moet leiden tot minder verschillen tussen
de aangeboden zij-instroom trajecten, een meer passend onderwijsaanbod
voor de zij-instromer en betere begeleiding vanuit de opleiding en op de
werkvloer. Het raamwerk zal in het eerste kwartaal van 2015 gereed zijn.
Ook door lerarenopleidingen en mbo-instellingen wordt gewerkt aan
verhoging van de kwaliteit van de opleiding voor zij-instromers in het mbo
door het opstellen van een kwaliteitskader en door verbetering van de
kwaliteit van de scholingstrajecten die leiden tot het pedagogisch didactisch
getuigschrift (PDG). Zo is een landelijk raamwerk voor het pedagogisch
didactisch getuigschrift ontwikkeld. Aan dit raamwerk hebben alle mboinstellingen zich gecommitteerd. Alle mbo-instellingen hebben uitgesproken
dit raamwerk te zullen gebruiken bij het aanstellen en begeleiden van zijinstromers. Het zorgt ervoor dat de geschiktheidsverklaring die de mboinstelling afgeeft kwalitatief verbetert en beter geborgd is. De zij-instromer
wordt getoetst op de geschiktheid voor het beroep. Daarnaast toetst bij het
ontbreken van een hbo werk- en denkniveau een gecertificeerd bureau het
werk- en denkniveau. De kwaliteit van zij-instromers en hun scholing is
hiermee geborgd. De kosten voor dit uitgebreidere opleidingstraject dragen
mbo-instellingen zelf. De NVAO zal de beoordeling van de kwaliteit van het
PDG uitvoeren.
Voor het primair onderwijs starten we met ingang van het schooljaar 20152016 een nieuw leerwerktraject voor talentvolle afgestudeerde masters,
academici en overige zij-instromers. Vanaf 2017 stellen we meer middelen
beschikbaar voor zij-instromers in het po.
Meer flexibilisering en maatwerk
Universiteiten zijn bezig de routes naar de universitaire lerarenopleidingen te
verbreden, zodat ook studenten met een minder verwante opleiding kunnen
instromen. Hiervoor worden assessments en ‘schakeltrajecten’ ontwikkeld.
Verder heeft het Regieorgaan Geesteswetenschappen in mei 2014 zijn
actieplan "Meer goedopgeleide leraren in de schooltalen" ingediend. Daarin
worden de verwachte tekorten voor eerstegraads bevoegde leraren in de
schooltalen in kaart gebracht en via een drietal actielijnen bestreden. In de
komende jaren zal door de universiteiten gewerkt worden aan vergroting van
het aantal goedopgeleide leraren in de schooltalen Nederlands, Engels, Frans,
Duits en Klassieke Talen door 1) verbetering van de zichtbaarheid en werving
van het lerarenberoep, 2) verbreding van de route naar het leraarschap en 3)
verbetering van de vakdidactische onderwijsinfrastructuur. Onderdeel van de
plannen is een wederzijds ambassadeurschap VWO-WO, waarbij studenten
van talenstudies proeflessen verzorgen op middelbare scholen en enthousiaste
docenten uit het voorgezet onderwijs gastcolleges geven op
geesteswetenschappelijke faculteiten. Ook worden programma’s ontwikkeld

om studenten uit zogenoemde ‘brede bacheloropleidingen’ een betere
toegang te bieden tot de lerarenopleiding, en om onderbevoegde docenten in
de gelegenheid te stellen alsnog de benodigde bevoegdheid te behalen. Voor
de uitvoering van het plan zijn additionele middelen beschikbaar gesteld.

Op het terrein van wiskunde en natuurkunde zullen de universiteiten
gezamenlijk (respectievelijk Master Math en Natk4all) vakinhoudelijke
modules ontwikkelen. Studenten die leraar wiskunde of natuurkunde willen
worden en nog niet helemaal het gewenste vakinhoudelijk masterniveau
hebben bereikt, kunnen een of meer van die modules volgen tijdens hun
opleiding tot leraar. Op die manier wordt de universitaire lerarenopleiding
voor hen beter toegankelijk.

Universiteiten bezien de mogelijkheid om het opleiden van leraren meer
flexibel en gemodulariseerd vorm te geven, zodat die opleiding
aantrekkelijker en haalbaarder is voor meer en meer getalenteerde studenten
die werken in het onderwijs willen overwegen. Onderdeel daarvan is ook dat
het aanbieden van de educatieve minor na de bachelor mogelijk wordt.
Duidelijkheid over termijn en wijze waarop dit kan geschieden, hangt samen
met de beleidsreactie op het advies van de commissie Flexibel Hoger
Onderwijs voor Werkenden die u binnenkort kan verwachten. Ook is er een
taak weggelegd voor het hoger onderwijs als het gaat om het aanbieden van
masteropleidingen aan zittende docenten. Hierbij dient nauw te worden
aangesloten bij de behoeften van docenten en scholen. Deze behoeften
kunnen betrekking hebben op de inhoud van de masteropleidingen maar ook
op de organisatie van het aanbod, zoals meer maatwerk en flexibiliteit. Een
goed voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van de Master Expert
Beroepsonderwijs door de educatieve faculteiten van de Hogeschool Utrecht,
de Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool Inholland en hogeschool
Windesheim. Deze master is bedoeld voor docenten zorg en welzijn, techniek
en economie in het beroepsonderwijs, met name in mbo. Hiermee is een
eerste begin gemaakt om te voldoen aan de behoefte in het veld aan specifiek
op het mbo toegesneden masteropleidingen. Voor meer flexibilisering en
gefaseerde deelname aan lerarenopleidingen en masteropleidingen kan
aangesloten worden bij de uitwerking van het advies van de commissie
Flexibel Hoger Onderwijs voor Werkenden, onder voorzitterschap van de
heer Rinnooy Kan over meer flexibilisering in het deeltijd hoger onderwijs.
Tot slot is er een voorlopergroep van een aantal lerarenopleidingen actief op
het gebied van flexibilisering.

Buiten het bestaande stelsel van hoger onderwijs hebben enkele educatieve
ondernemers het initiatief genomen tot het oprichten van “de Nederlandse
School” (dNS). Zij willen binnen een jaar 60 eerstegraads docenten van 20
innovatieve scholen voor vo (post-doctoraal) opleiden tot – wat zij noemen –
meesterdocent. Belangrijk onderdeel van de scholing is het maken van een
onderwijsplan en het implementeren van dat plan op de eigen school. Dat
stelt dus eisen aan de school die zijn leraren de gelegenheid biedt de scholing
te volgen. dNS wil binnen 10 jaar circa 10.000 docenten scholen tot

meesterdocent. Daarnaast wil dNS scholing bieden voor zij-instromers en
bezien hoe hij – met geaccrediteerde opleidingen - kan bijdragen aan meer
eerstegraads bevoegde leraren.

Meer deelname aan de educatieve minor in het wo en het hbo
In 2008 is de educatieve minor in het wetenschappelijk onderwijs gestart. De
deelname is tot in schooljaar 2011-2012 sterk gegroeid. Sindsdien is er sprake
van een lichte daling. Om de deelname aan de educatieve minor verder te
stimuleren, zijn de volgende acties in gang gezet:
•

•

•

•

De University Colleges ontwikkelen een educatieve minor waarbij gebruik
gemaakt wordt van assessments en instrumenten die ervoor zorgen dat
studenten de vereiste kennis van schoolvakken verwerven;
Universiteiten willen het instrument van een individueel assessment
gebruiken in aanvulling op de huidige verwantschapstabel om de toegang tot
de educatieve minor te verbreden. Op basis van een inventarisatie onder
universiteiten van aantallen en succes- en faalfactoren zullen universiteiten in
2013-2014 de werving voor en de organisatie van educatieve minoren
verbeteren.
In het kader van het eerdergenoemde meer flexibel en gemodulariseerd
vormgeven van de opleiding tot leraar in het wo, wordt onderzocht of het
wenselijk en mogelijk is de educatieve minor te volgen nadat al een
bacheloropleiding is afgerond;
In december 2013 is de eerste tranche van de subsidieregeling voor
invoering van de educatieve minor voor het beroepsonderwijs van start
gegaan. Aan zes hogescholen is subsidie toegekend voor de ontwikkeling van
educatieve minoren binnen vakbacheloropleidingen in de sectoren bêta en
techniek. Deze educatieve minor is een nieuwe route naar het leraarschap in
de beroepsgerichte vakken en is bedoeld voor hbo bachelorstudenten buiten
de lerarenopleiding. Na het behalen van deze educatieve minor, kunnen
studenten met vrijstellingen een kopopleiding volgen die leidt tot een
volledige tweedegraads bevoegdheid.

Eerst de Klas en onderwijstraineeship
Het programma Eerst de Klas (EdK) combineert werken in het onderwijs met
een opleiding tot docent én deelname aan een leiderschapsprogramma. Sinds
2013 is daar het onderwijstraineeship (OTS) aan toegevoegd, dat focus legt
op een onderwijsinhoudelijk verdiepingsprogramma. Beide programma’s
worden beheerd door het Platform Bèta Techniek, en hebben tot doel het
aantal hooggekwalificeerde docenten te verhogen. De programma’s zijn op
drie vlakken actief:
1. Kwaliteit (het aantrekken van high potentials)
2. Kwantiteit (het aantrekken van meer docenten)
3. Onderwijsarbeidsmarkt (inspelen op vacatures en wegwerken tekorten).
EdK loopt van 2009 tot en met 2016 met de ambitie om uit te groeien naar
100 trainees in 2014, 120 trainees in 2015 en 150 trainees in 2016. OTS loopt
van 2013 tot en met 2016 met de ambitie om uiteindelijk 1500 trainees op te
leiden. De doelstelling voor 2014 voor OTS is het opleiden van 150 trainees.

Ondanks een toenemend aantal sollicitaties lijkt de kwantitatieve ambitie
voor 2014 en daarna niet haalbaar. Het aantal geplaatste trainees blijft voor
2014 voor EdK en OTS gezamenlijk vooralsnog steken op 56. Dit is een
teleurstellend resultaat. Platform Bèta Techniek is om een analyse van de
problematiek gevraagd. Deze analyse verwachten wij binnenkort en zullen
wij bespreken met de betrokken sectorraden. Een mogelijke oorzaak voor
achterblijvende resultaten is de beperkte belangstelling van scholen voor het
plaatsen van een trainee. Uit de praktijk blijkt dat scholen op korte termijn
vacatures willen vervullen om lesuitval te voorkomen. Dat tijdstip komt niet
altijd overeen met het moment dat een trainee beschikbaar is. Bovendien
moet een trainee nog opgeleid worden. Dit kost scholen de nodige tijd en
heeft consequenties voor het lesrooster. Vaak wordt dan de voorkeur gegeven
aan een ervaren leerkracht. Bovendien lijkt er sprake van een mismatch
tussen vraag en aanbod, waarbij factoren als afstand woon-/werkplek,
denominatie of persoonlijke klik tussen kandidaat en school een rol spelen.
Op basis van de analyse zullen wij maatregelen treffen gericht op verbeteren
van de resultaten van deze programma’s (zie ook 4.3.3.).
Actie 2: Aantrekkelijker maken van de pabo voor mannen
De deelname van mannen aan de pabo laat positieve ontwikkelingen zien. De
pabo’s van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, de Stenden Hogeschool
en de Fontys hogeschool vormen samen een voorlopergroep die effectieve
aanpakken voor het aantrekken en vasthouden van mannen op de pabo met
andere pabo’s deelt. De deelname van mannen aan de pabo is de laatste jaren
gestegen.

30 tot 40% van de pabo-studenten bestaat bij de voorlopers uit mannen.
Mannelijke studenten en docenten gaan tijdens wervingsbijeenkomsten in
gesprek met mannelijke aankomende studenten. Een ander goed voorbeeld is
de inzet van mannelijke studieloopbaan- en stagebegeleiders voor mannelijke
pabo-studenten. Ook helpt het om speciale activiteiten te hebben en het
curriculum aantrekkelijk te maken voor mannen, bijvoorbeeld door meer
structuur en duidelijke deadlines te bieden.

Actie 3: Meer vwo’ers aantrekken voor de pabo’s en de
tweedegraadslerarenopleidingen
Voor vwo-ers die belangstelling hebben voor de pabo zijn de academische
pabo en driejarige trajecten aantrekkelijk routes. Met de wet Kwaliteit in
Verscheidenheid is het ook voor lerarenopleidingen mogelijk driejarige
trajecten voor vwo’ers aan te bieden.
Actie 4: Meer masteropgeleide leraren voor de klas

Om tegemoet te komen aan de behoefte aan meer masteropgeleide leraren
voor de klas in po, vo en mbo is er actie nodig langs vijf sporen (zie
agendapunt 6, onderdeel 6.3). De lerarenopleidingen zetten hiervoor de
komende jaren in op het aanboren van nieuwe doelgroepen, het flexibiliseren
van opleidingen en het afstemmen van vraag naar en aanbod van masters.
Daarbij zal ook kritisch gekeken moeten worden gekeken naar het huidige
aanbod aan masteropleidingen. Met name voor leraren in het po en het mbo
sluit het aanbod onvoldoende aan bij de behoefte. Wij staan om die reden
positief tegenover initiatieven van lerarenopleidingen om het masteraanbod te
versterken en de ambitie van de vijf sectororganisaties om de afstemming
tussen vraag en aanbod te verbeteren. Ook bij agendapunt 6 gaan we hier
nader op in. Verder kan een initiatief als de Nederlandse School een
verrijking zijn van het aanbod van educatieve masteropleidingen (zie kader
actie 1). Een ander punt is dat in het sectorakkoord voor het po is afgesproken
dat er een verkenning plaatsvindt naar een universitaire lerarenopleiding voor
het po.

3.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
De aandacht van lerarenopleidingen voor flexibele maatwerktrajecten en het
aantrekken van (nieuwe) doelgroepen neemt toe. De lerarenagenda’s van de
Vereniging Hogescholen en de VSNU onderstrepen dit. Om te monitoren of
deze positieve beweging ook tot het realiseren van de ambities leidt, volgen
we verschillende indicatoren die zicht bieden op gedifferentieerde instroom in
de lerarenopleidingen. De groei van het aantal zij-instromers in het onderwijs
zou een goede indicatie geven van het succes van deze agendalijn. Om de
administratieve last voor instellingen te beperken, is het precieze aantal zijinstromers de afgelopen jaren niet in beeld gebracht. We beschikken dus niet
over een actueel beeld. Om deze indicator de komende jaren wel te kunnen
volgen is de Inspectie van het Onderwijs nu bezig met een inventarisatie van
het totaal aantal zij-instromers. Op dit moment is wel het aantal
subsidietoekenningen in het kader van de zij-instroomregeling bij de
lerarenopleidingen bekend. Dit aantal is na een (forse) daling in 2012 in 2013
weer gestegen tot 378 in 2014 (inclusief EdK en OTS). Dit resultaat zullen
we beoordelen in het licht van de analyse van de problematiek bij de
programma’s Eerst de Klas en onderwijstraineeship. Het kan zijn dat de
verschillende regelingen onderling concurreren. Bij het vaststellen van de
maatregelen zal hier aandacht voor zijn.
Als een indicatie voor meer differentiatie volgen we de komende jaren de
samenstelling van de instroom.
Aandeel vwo’ers op de pabo en op de tweedegraadslerarenopleidingen
De aandacht voor het aantrekkelijker maken van de pabo en de
tweedegraadslerarenopleidingen voor vwo’ers zou zich moeten vertalen in
een toename van deze doelgroep in de instroom.
Figuur 7. Aandeel vwo’ers op de pabo en tweedegraadslerarenopleidingen

Bron: www.stamos.nl

Uit figuur 7 blijkt dat het aandeel en aantal instromende vwo’ers in de pabo
na een opmerkelijke stijging vanaf 2008 zich lijkt te stabiliseren. De
mogelijkheid van 3-jarige trajecten voor vwo’ers – ook voor
lerarenopleidingen - kan dit percentage verder doen toenemen. Verschillende
instellingen hebben hier in de prestatieafspraken op ingezet maar nog
onduidelijk is in hoeverre deze maatregel ook voor lerarenopleidingen wordt
ingezet. We zullen hierover de komende tijd het gesprek aangaan met de
lerarenopleidingen.
Aandeel mannen dat instroomt op de pabo
Ook de aandacht voor het aantrekkelijker maken van de pabo voor mannen
zou zich moeten vertalen in een toename van deze doelgroep in de instroom.
Figuur 8. Instroom mannen op de pabo

Bron: www.stamos.nl

Uit figuur 8 blijkt een toename van het aandeel mannen in de instroom maar
dit gemiddelde ligt nog altijd veel lager dan bij de voorlopers (zie 4.3.2.). Het
is daarom waardevol de aanpak van de voorlopers breed te delen.
Voor zowel het aandeel vwo’ers als het aandeel mannen op de pabo is het
interessant om te bekijken hoe een en ander zich ontwikkelt binnen de
reguliere pabo en binnen de academische pabo. De daarvoor benodigde
gegevens zullen de komende jaren worden verzameld.
Aantal scholen dat een docent met een educatieve minor in dienst heeft
Het aandeel vo-scholen met een docent met een educatieve minor is sinds
2012 gestegen.

Figuur 9. Percentage schoolleiders/managers vo dat aangeeft dat op school docent met educatieve minor werkt

Bron: Onderwijs werkt! 2014

Conclusies en vervolgstappen
Het belang van deze agendalijn wordt breed gedeeld. Positieve
ontwikkelingen zoals meer mannen en vwo’ers op de pabo laten zien dat de
kweekvijver kan worden verruimd. Tevens zijn veel instellingen gestart met
initiatieven voor flexibele trajecten waardoor meer maatwerk mogelijk wordt.
Deze inspanningen vertalen zich nog niet in concrete meetbare resultaten.
Een dergelijke ontwikkeling kost tijd. Wel zorgelijk is het tegenvallende
aantal deelnemers aan programma’s zoals EdK en OTS. We zetten in op een
vergroting van het aantal zij-instromers in het beroep, zoals EdK en OTS, en
door een meer gestroomlijnde aanpak van assessments en begeleiding. Deze
aanpak zal leiden tot een landelijk raamwerk voor zij-instroom in het vo
(tweedegraads lerarenopleidingen) dat begin 2015 gereed zal zijn.

Agendapunt 4. De startende leraar ontwikkelt zich na de opleiding tot
een volledig bekwame leraar
4.1. Ambities van de Lerarenagenda
Begeleiding in de eerste jaren helpt startende leraren in hun professionele
ontwikkeling als leraar. Als leraren een effectief inwerk- en
begeleidingsprogramma krijgen aangeboden, groeien zij sneller in de
beheersing van pedagogisch-didactische vaardigheden: dit komt zowel de
leraar als de leerling ten goede. Ook kunnen lerarenopleidingen door hun rol
in deze begeleiding voeding uit de praktijk van het onderwijs krijgen.
Bovendien kan goede begeleiding helpen voorkomen dat startende leraren
vroegtijdig het onderwijs verlaten.

De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1. Voor alle leraren een effectief inwerk- en begeleidingsprogramma
2. Pilot junior leraar
3. Goede begeleiding als onderdeel van het professioneel statuut

Rekening houdend met de bestaande bestuurlijke afspraken, volgen we de
realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende indicatoren:
•
•
•

Aandeel startende leraren dat een inwerk- en begeleidingsprogramma
volgt
Aandeel startende leraren dat na 3 jaar werkervaring de algemeen
didactische vaardigheden beheerst
Aandeel startende leraren dat binnen 5 jaar het beroep verlaat

4.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1: Voor alle leraren een effectief inwerk- en begeleidingsprogramma
In de sectorakkoorden po en vo is afgesproken dat alle startende leraren in
2020 een effectief inwerk- en begeleidingsprogramma volgen. Voor het po is
verder afgesproken dat de schoolbesturen vanaf uiterlijk 2017 deze
begeleiding vormgeven op basis van een jaarlijkse vaardigheidsmeting.3
Daarnaast is in beide sectorakkoorden afgesproken dat alle leraren (met
minimaal drie jaar werkervaring) in 2020 alle algemeen didactische
vaardigheden beheersen.
Aanvullend hebben sociale partners in de nieuwe cao’s aandacht besteed aan
de startende leraar.4 In het po krijgt de startende leraar recht op begeleiding
door een coach. In een persoonlijk ontwikkelplan legt hij de afspraken met
zijn werkgever vast over de wijze waarop hij het gewenste niveau van de
algemeen didactische vaardigheden gaat beheersen. De werkgever hanteert
bij de beoordeling een observatie-instrument. Daarnaast heeft de starter recht
op het reguliere persoonlijk budget duurzame inzetbaarheid (jaarlijks 40 uur)
en in de eerste drie werkjaren op een aanvullend bijzonder budget (40 uur per
jaar). Deze uren kunnen ingezet worden voor het verlichten van de werkdruk
en/of voor professionalisering. In het vo zijn afspraken gemaakt over
werktijdreductie waardoor de starters meer tijd hebben voor
professionaliseringsactiviteiten, zoals het bijwonen van lessen van collega’s
en gezamenlijke lesvoorbereiding. In het eerste jaar krijgen starters 20%
lestijdreductie, in het tweede jaar krijgen ze 10%. Daarnaast worden
werkgevers verplicht om starters een dienstverband aan te bieden van
minimaal 0,5 fte.

3

De PO-Raad gaat inzicht bieden in de verschillende observatie-instrumenten /
vaardigheidsmeters en in het scholingsaanbod voor coaches en schoolleiders in het
observeren en geven van feedback.
4
cao PO 2014 -2015 en cao VO 2014-2015

Het afgelopen jaar zijn diverse vo-scholen met geld uit de Impuls
tekortvakken 2013-2016 gestart met de voorbereidingen om vanaf 2014
starters te begeleiden volgens een bewezen effectief programma (zie het
kader hieronder).5 De universitaire lerarenopleidingen coördineren en
begeleiden dit. Het jaar 2013 was een voorbereidingsjaar.
Begeleidingsprogramma starters Rijksuniversiteit Groningen6
De Rijksuniversiteit Groningen heeft van 2010 tot 2013 een experiment
uitgevoerd onder 338 beginnende leraren. Deze leraren werden willekeurig
ingedeeld in een experimentele groep en een controlegroep. In de
experimentele groep ondergingen leraren onder gecontroleerde condities een
door de scholen zelf uitgevoerd begeleidingstraject, bestaande uit
vermindering van werkdruk, ingewijd worden in de schoolregels en het
schoolbeleid, planning van hun professionele ontwikkeling en observatie en
coaching in hun klas. Dit proces werd ondersteund door speciaal getrainde
begeleiders. Na drie jaar is het volgende gebleken:
1. Goede begeleiding van docenten levert betere leerresultaten van
leerlingen op. Leerlingen van leraren die begeleid zijn volgens deze
methode, boeken 10% tot 25% meer leerwinst.
2. De leraren in de experimentele groep groeiden in twee jaar anderhalf keer
zoveel in pedagogisch-didactische vaardigheden als de controlegroep.
3. Bevoegde leraren met een goede startvaardigheid, die goed worden
ingewijd in het beleid en de regels van de school blijken minder vaak te
stoppen met het beroep (11,6% tegen 13,8%).
Vanuit de Impuls tekortvakken 2013 – 2016 heeft de Rijkuniversiteit
Groningen dit begeleidingsprogramma uitgebreid. In september 2014 doet
10% van de vo-scholen mee. Het streven is dat in 2015 30% van de voscholen deelneemt en in 2016 50%.
In het mbo komt het thema van de begeleiding van starters ook steeds meer
op de agenda te staan. De roc’s organiseren dit op een wijze die aansluit bij
de behoefte van de instelling. Zo heeft het Alfa-college, een roc voor Noorden Oost-Nederland, het programma “Een goed begin” opgesteld dat
maatwerk levert aan starters. Een nieuwe medewerker met veel ervaring
krijgt andere begeleiding dan een nieuwe medewerker die net van de
opleiding komt. Ook de aard van de functie heeft invloed op de introductie en
de begeleiding.
5

Kamerstuk 27 923, nummer 151.
Helms-Lorenz, M., Slof, B., & Van de Grift, W.J.C.M. (2013). First year effects of induction
arrangements on beginning teachers’ psychological processes. European Journal of
Psychology of Education, 28(4) 1265-1287 DOI: 10.1007/s10212-012-0165-y. Van de Grift,
W., Helms-Lorenz, M., & Maulana, R. (2014). Beroepsvaardigheid en voortijdige
beroepsverlating. Interne rapportage, Groningen: Lerarenopleiding Rijksuniversiteit
Groningen.
6

Bij de voorlopersgroep van opleidingen richten de Hogeschool van
Amsterdam, Rijksuniversiteit Groningen, Hogeschool Leiden, Haagse
Hogeschool en de Katholieke Pabo Zwolle zich als groep op de begeleiding
van starters. De Hogeschool van Amsterdam heeft bijvoorbeeld een
workshop gegeven tijdens het VELON-Congres over de pilot ‘junior
leraarschap’.
Actie 2: Pilot junior leraar
In de pilot junior leraar begeleidt de Hogeschool van Amsterdam (HvA)
starters op po-, vo- en mbo-scholen in Amsterdam. De HvA en 15
schoolbesturen in po en vo werken van 2014 tot en met 2016 aan een
formelere en minder vrijblijvende begeleiding van startende leraren. Het
afgelopen jaar stond in het teken van de voorbereiding. In de pilot worden
startende leraren in Amsterdam extra begeleid door ervaren collega’s, hebben
ze intervisiegesprekken met andere junior leraren en houden ze nauw contact
met de Hogeschool. In de loop van het project worden ook mbo-scholen
betrokken.
De insteek van de pilot is professionele groei te erkennen – door groei in
verantwoordelijkheden en carrièremogelijkheden – en daarmee bij te dragen
aan versterking van het imago van het leraarschap. Binnen de pilot geeft de
werkgever aan beginnende leraren een status (uitgangspositie), takenpakket
en werkcontext die rekening houden met de fase van hun ontwikkeling. Van
daaruit werkt de starter met begeleiding aan een duidelijk geformuleerd
eindniveau na twee jaar beroepsuitoefening. Dat eindniveau is toegesneden
op de individuele juniorleraar binnen de Amsterdamse context.
De Hogeschool heeft het afgelopen jaar een tweetal toekomstscenario’s
ontwikkeld voor een begeleidingstraject voor het juniorleraarschap. Deze
beschrijven hoe scholen het juniorleraarschap kunnen invullen en afsluiten.
Op dit moment combineert de Hogeschool de sterke elementen uit de twee
scenario’s om zo te komen tot een definitieve opzet voor de pilot. Gedurende
de pilot zal de Hogeschool, door middel van een adviesgroep, contact met
vakorganisaties en de sociale partners houden. Het gaat dan bijvoorbeeld om
vragen over toekomstige implicaties van de formele status van het junior
leraarschap binnen de pilot.
Actie 3: Goede begeleiding als onderdeel van het professioneel statuut
Het afgelopen jaar hebben sociale partners in het po en vo de begeleiding van
starters in de cao’s verankerd. Het mbo beschikt reeds over een professioneel
statuut (als onderdeel van de cao). De begeleiding van starters maakt hier
onderdeel vanuit.

4.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
De voortgang van deze agendalijn volgen we aan de hand van indicatoren die
zowel gericht zijn op de deelname van startende leraren aan inwerk- en
begeleidingsprogramma’s als op het effect daarvan, dat zich zal moeten uiten
in het beheersen van algemeen didactische vaardigheden en het voorkomen
van vroegtijdige uitval uit het beroep.
Aandeel startende leraren dat een inwerk- en begeleidingsprogramma volgt
Het aandeel pabo-afgestudeerden dat begeleiding krijgt, is na een paar jaar
van daling dit jaar weer licht gestegen (zie figuur 10). Het lijkt er op dat de
agendering in de Lerarenagenda op dit punt een positieve kentering teweeg
heeft gebracht. Waarschijnlijk wordt het lage aandeel starters dat in het po
begeleiding krijgt, veroorzaakt door het relatief grote aandeel starters met een
tijdelijk contract. Dat aandeel is de laatste jaren toegenomen. Werkgevers
investeren minder in deze groep van leraren dan in leraren met een vast
contract.7
Hoewel het afgelopen jaar een lichte verbetering laat zien ten opzichte van
een jaar eerder, zijn er po- en vo-scholen waar de begeleiding van starters nog
flink kan verbeteren. Willen we in 2020 de doelstelling van 100% halen dan
moet er nog een flinke slag gemaakt worden. Daarbij gaan we er vanuit dat de
afspraken in de sectorakkoorden, de communicatie over de cao’s en de
versterking van de samenwerking tussen scholen en opleidingen hieraan een
positieve bijdrage zullen leveren.
Figuur 10. Startende leraren die begeleiding krijgen (naar cohort)

Bron: CentERdata en MOOZ, Loopbaanmonitor 2013

7

CentERdata en MOOZ, Loopbaanmonitor 2013; begeleiding beginnende leraren

Aandeel startende leraren dat na 3 jaar ervaring de algemeen didactische
vaardigheden beheerst
Het is belangrijk dat de begeleiding van beginnende leraren effectief is. Dit
wordt gemeten aan de hand van de ontwikkeling van de algemeen didactische
vaardigheden, zoals gerapporteerd door de Inspectie. In het schooljaar 20122013 beheerst 84% van de po-leraren met minder dan drie jaar ervaring deze
vaardigheden.8 Dat is iets hoger dan in het schooljaar 2011-2012 en
vergelijkbaar met schooljaar 2010-2011. Van de vo-leraren met minder dan
drie jaar ervaring beheerst in het schooljaar 2012-2013 67% de algemeen
didactische vaardigheden.

8

Inspectie van het Onderwijs (2014) op basis van het Onderwijsverslag 2012/2013. Er zijn
voor de sector vo geen vergelijkbare cijfers beschikbaar over voorgaande jaren. In de figuur
heeft het jaartal 2013 betrekking op het schooljaar 2012-2013. Voor vo kan pas vanaf 2015
weer een cijfer worden opgenomen. Het gaat hier om leraren met minder dan 10 jaar
ervaring. De cijfers in de grafiek zijn een afgeleide van de beheersing van vaardigheden
door leraren met minder dan drie en minder dan 10 jaar werkervaring. Het is voor de
inspectie niet mogelijk om gegevens aan te leveren over het aandeel leraren met precies
drie jaar werkervaring die deze vaardigheden beheersen (vanwege de kleine aantallen). Dit
zal ook in de toekomst niet mogelijk zijn.

Figuur 11. Beoogde beheersing van de algemeen didactische vaardigheden na 3 jaar werkervaring

Bron: Inspectie van het onderwijs

De met de PO-Raad en VO-raad afgesproken ambitie ligt op 100% in 2020.
De po-sector kan dit percentage bereiken als werkgevers en werknemers de
afspraken uit de cao po 2014-2015 nakomen. Sociale partners gaan de
communicatie hierover oppakken en een overzicht maken van beproefde
instrumenten om leraren te begeleiden.
Vooral in het vo moet nog een flinke slag gemaakt worden. We gaan er
vanuit dat de groeiende deelname aan het programma van de Rijksuniversiteit
Groningen (zie kader in paragraaf 4.2) en de afspraken uit de cao vo 20142015 leiden tot een betere begeleiding van beginnende leraren.
Aandeel startende leraren dat binnen 5 jaar het beroep verlaat
Arbeidsmarktomstandigheden en demografische omstandigheden – zoals
weinig banen, veel banen met weinig uren, krimp van leerlingaantallen –
hebben een grotere impact op het uitval-gedrag van leraren dan de
begeleiding.9 Dat neemt niet weg dat een goede begeleiding ook een
(bescheiden) bijdrage levert aan de vermindering van uitval van beginnende
leraren. Daarom monitoren we de komende jaren de uitval van beginnende
leraren.

9

CentERdata en MOOZ, Loopbaanmonitor 2013: begeleiding beginnende leraren

Figuur 12. Uitval beginnende leraren10

Bron: DUO

De uitval van beginnende leraren is het hoogst na het eerste jaar, daarna stijgt
de uitval nog licht door in het vo en meer in het po. Dit maakt het begeleiden
in het eerste jaar nog meer van belang.
Conclusies en vervolgstappen
We zien dat het afgelopen jaar het percentage startende leraren dat
begeleiding krijgt, iets is gestegen. Daar zijn wij blij mee. Maar gezien het
belang van begeleiding voor de kwaliteit van het onderwijs zijn wij pas
tevreden als àlle startende leraren goed begeleid worden. En daar moet in de
praktijk toch nog veel voor gebeuren. Gelet op de afspraken die er liggen en
de wijze waarop aan de uitwerking van de plannen wordt gewerkt, is er geen
aanleiding om nu extra maatregelen te nemen.

Agendapunt 5. Leraren, schoolleiders en schoolbesturen maken van
scholen lerende organisaties
5.1. Ambities van de Lerarenagenda
De kwaliteit van het onderwijs wordt gemaakt door individuele leraren, het
lerarenteam, schoolleiders en besturen. Met elkaar vormen ze lerende
organisaties: scholen waarin zowel leerlingen als de professionals continu
bezig zijn met verdere ontwikkeling.
Een lerende organisatie is de motor achter verbeteringen die besturen en
schoolleiders willen doorvoeren. Als een school geen lerende organisatie is,
10
Gemiddelde uitval uit het onderwijs na 1 t/m 5 jaar voor de cohorten 2006 t/m 2012 van
beginnende leraren (< 30jaar), peildatum 1 oktober

komen verbeteringen nauwelijks van de grond of ze landen niet ‘op de
werkvloer’. Een lerende organisatie wordt zichtbaar als je een school
binnenkomt waar te merken is dat de zorg voor goed onderwijs iets is van alle
betrokkenen, met ieder z’n eigen bijdrage aan de gezamenlijke koers. Leraren
zijn bezig gezamenlijk lessen voor te bereiden en leren van elkaar hoe de
leerlingen verder te helpen. Leraren én schoolleiders bespreken gezamenlijk
vorderingen van leerlingen, kijken bij elkaar in de klas en geven feedback. In
een lerende organisatie staat in concrete zin de leerling centraal en zijn de
acties daarmee gericht op het primaire proces. Hierbij wordt ook de kennis en
ervaring van buiten de school benut: er wordt samengewerkt met andere
scholen, met opleidingen en met het bedrijfsleven. Leraren die werken in een
lerende organisatie ervaren meer carrièreperspectief en worden als
professional ook steeds uitgedaagd om zich verder te ontwikkelen.
De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1. Voortzetten ontwikkeling naar gedegen personeelsbeleid
2. Carrièreperspectief bieden in aantrekkelijke leeromgeving
3. Meer professionele ruimte, minder regeldruk en een actieve rol van de
schoolleider hierin
4. Leraren en bedrijfsleven leren van elkaar
5. Intensivering samenwerking tussen scholen en lerarenopleidingen
We volgen de realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende
indicatoren:
• Aandeel leraren dat minimaal één keer per jaar een
functioneringsgesprek heeft
• Aandeel leraren dat deelneemt aan vormen van peer review11
• Aandeel leraren en schoolleiders dat tevreden is over het HRM-beleid
van de school
5.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1. Voortzetten ontwikkeling naar gedegen personeelsbeleid
In de sectorakkoorden is de richting en de brede aanpak neergelegd voor
verbetering van het HRM-beleid. In het po en vo is een belangrijk
uitgangspunt dat besturen het HRM-beleid afstemmen op de ambities op het
gebied van de onderwijskwaliteit. Dit wordt ook wel strategisch HRM-beleid
genoemd. Hierdoor is het HRM-beleid ondersteunend aan de ambities van de
Lerarenagenda en zorgen besturen en schoolleiders ervoor dat de realisering
van die ambities onderdeel gaat uitmaken van de verbetercultuur op scholen.

11

Peer review is een werkwijze om de kwaliteit te verbeteren door het werk van leraren te
onderwerpen aan de kritische blik van vakgenoten of collega's.

Een voorbeeld hiervan is de noodzaak dat meer leraren in de schoolteams
onderzoekende vaardigheden bezitten. Dat is een voorwaarde voor scholen
om tot duurzame onderwijsverbetering te komen. Na een analyse van de
opbrengsten moeten scholen tot gerichte verbeteracties komen, op basis van
kennis van onderzoek over ‘wat werkt en wat werkt niet’. Het is aan de
schoolbesturen om hier beleidsrijk te opereren: bijvoorbeeld door in hun
professionaliseringsbeleid te kiezen voor trajecten waarin leraren zich die
onderzoekende vaardigheden verwerven, zoals een masteropleiding of peer
review in verband met de ontwikkeling van complexe vaardigheden.
Vervolgens is het zaak om hen een goede positie te bieden in de
schoolorganisatie, zoals de begeleiding van studenten op een academische
opleidingsschool of de opzet van een professionele gemeenschap waarbij er
samenwerking is met een lector van een hogeschool of hoogleraar van een
universiteit. Dit kan zowel binnen een school als bovenschools plaatsvinden.
Door een dergelijk strategisch HRM-beleid bieden schoolbesturen en
schoolleiders tevens carrièreperspectief aan leraren.
Voor de werkgeversorganisaties is het voeren van functioneringsgesprekken
uitgangspunt. Goed werkgeverschap omvat voor deze sectoren lesobservaties,
feedback, gerichte afspraken over professionalisering en peer review. Leraren
maken in het lerarenregister kenbaar dat ze bevoegd en bekwaam zijn,
waardoor dit register de kroon op de inspanningen van de professionalisering
is.

Project “Halverwege”
In de regio Haaglanden voeren 9 scholen samen een programma uit voor
docenten in de leeftijdscategorie 40-55 jaar die halverwege hun loopbaan
staan. Deze docenten hebben veel ervaring en hebben de tweede helft van hun
werkzame leven nog voor de boeg. Om “werken op de automatische piloot”
en het kwijtraken van inspiratie tegen te gaan, wordt een traject uitgevoerd
waarbij docenten reflecteren op wat ze willen en kunnen. Zij onderzoeken
daarbij of en hoe zij hun persoonlijke plan van aanpak kunnen verbinden aan
de ontwikkeling van de school. In totaal nemen er in de regio 130 docenten
deel aan het programma dat zorgt voor een duurzame inzetbaarheid van
docenten.

In het mbo zijn reeds in 2011 afspraken gemaakt met instellingen over de
professionaliseringsinspanningen van de mbo-scholen gericht op
onderwijsgevenden en management, kwaliteitsontwikkeling van de teams
alsook de inspanningen ter versterking van het hrm-beleid. Gedurende dit
proces worden de instellingen begeleid door MBO-15.
Het HR-beleid van de mbo-scholen heeft aan kwaliteit gewonnen. Dit komt
ook doordat de HR-functie nadrukkelijker in positie is gebracht via de

aanstelling van ervaren HR-functionarissen (directeur HR of hoofd P&O).
Veel instellingen hebben de basis op orde en kunnen zich nu richten op
kwaliteitsverbetering van de gesprekkencyclus. Een klein aantal mbo-scholen
is nog verder en maakt van ‘HRM’ de stap naar ‘HRD’: het (op de lange
termijn gericht) ontwikkelen van het personeel op basis van strategische
personeelsplanning, bijvoorbeeld via programma’s voor talentontwikkeling.
In het bestuursakkoord mbo 2014 zijn verdere afspraken gemaakt over
professionalisering. Voor 1 mei 2015 geven alle instellingen in een
kwaliteitsplan aan hoe zij onder andere invulling geven aan de begeleiding
van startende docenten, meer masteropgeleide docenten, betere aansluiting en
samenwerking met het bedrijfsleven en betere inzet van ict. Tenminste één
keer per jaar vindt een voortgangsgesprek plaats met het bevoegd gezag van
de instelling.

Actie 2. Carrièreperspectief bieden in aantrekkelijke leeromgeving
Het carrièreperspectief voor leraren neemt toe als zij meer
ontwikkelmogelijkheden hebben, zowel in als buiten de school. Voorbeelden
vanuit de Lerarenagenda en de sectorakkoorden zijn: opleiden in de school,
functiedifferentiatie na het volgen van een masteropleiding, de opzet van
professionele leergemeenschappen en de koppeling van onderwijs en
onderzoek. Daarnaast biedt ook de functiemix goede carrièremogelijkheden
voor leraren. De afgelopen jaren hebben al veel leraren promotie kunnen
maken naar een hogere salarisschaal. Verder biedt de afspraak uit het
sectorakkoord om in het po te komen tot breed samengestelde teams goede
mogelijkheden voor functiedifferentiatie en daardoor meer
carrièreperspectief.
Het afgelopen jaar zijn steeds meer leraren gestart met zaken als
gezamenlijke lesvoorbereiding, lesobservaties en peer review. Dit vond
bijvoorbeeld plaats in het kader van leerKRACHT.12 Vanaf september 2014
doen 196 scholen in het po, vo en mbo mee aan dit verbeterprogramma met
de titel: “Elke dag samen een beetje beter”. LeerKRACHT ontwikkelt
eveneens een programma voor intervisie en peerreview voor schoolleiders en
bestuurders. Leraren, schoolleiders en bestuurders gaan gezamenlijk bij
collega-scholen kijken tot op het niveau van de lessen in de klas. Hiermee
leren alle lagen van de school van elkaar en van collega’s van andere scholen.
Daarnaast komt nog dit najaar een model beschikbaar dat de verspreiding van
de leerKRACHT-methodiek mogelijk maakt binnen schoolbesturen.
De Onderwijscoöperatie is, in samenwerking met de PO-Raad en de VOraad, het afgelopen jaar gestart met de pilot Interscolaire peer review. Aan
deze pilot doen 23 scholen in het po en vo mee. Deze scholen stellen
gezamenlijk een kijkwijzer vast op basis waarvan leraren van verschillende
scholen bij elkaar in de les kijken en elkaar feedback geven. Naast deze pilot
werken de Onderwijscoöperatie en de twee sectorraden samen aan een
breedtestrategie om peer review in te zetten als middel voor
onderwijsontwikkeling en onderwijsverbetering. Er worden 60 leraren
opgeleid om hun kennis en ervaring met peer review aan collega’s op andere
scholen over te dragen en ze daarmee te verleiden om ook deel te nemen aan
peer review activiteiten.
In het vo zijn 37 professionele leergemeenschappen van start gegaan. Binnen
deze professionele leergemeenschappen werken docenten samen aan
vakverdieping (veelal samen met universiteiten) en aan kwaliteitsverbetering
van het onderwijsproces op de individuele scholen. Maar ook buiten
dergelijke projecten bevorderen schoolleiders en leraren een cultuur van

12

Voor meer informatie zie www.stichting-leerkracht.nl

feedback binnen de school en ontwikkelen leraren een onderzoekende
houding door samenwerking met hogescholen en universiteiten.

In de regio IJssel Veluwe/ Stedendriehoek initieert het Platform
onderwijsarbeidsmarkt professionele leergemeenschappen
(ontwikkelgroepen) voor leraren en leidinggevenden op thema’s als ‘omgaan
met moeilijke leerlingen’, ‘de vijf rollen van de leraar’, ‘onderzoeksmatig
werken’ en ‘professionalisering van HR’. De thema’s zijn tot stand gekomen
op verzoek van de scholen in de regio. Aan elke ontwikkelgroep nemen
vertegenwoordigers van gemiddeld 5 scholen uit de regio deel.
Kernbegrippen binnen deze leergemeenschappen zijn: we verbinden en
werken samen, we zijn elkaars kritische vrienden, we borgen good practices.
Deelnemers zijn enthousiast: “dankzij deze ontwikkelgroep heb ik weer zin
om les te geven” en: “door deze ontwikkelgroep zijn we meer en beter gaan
samenwerken” (www.vo-ijsselveluwe.nl)

Naast deze impulsen is er ook een bredere aanpak om de werkwijze van
reflectie en zelfverbetering te internaliseren in de school. Via het landelijk
programma School aan Zet zijn ruim 300 po-scholen en zo’n 550 vo-scholen
die specifiek actief zijn op het thema van de lerende organisatie.13 Daarnaast
is via School aan Zet een Ontwikkelmodel voor een lerende organisatie
beschikbaar gekomen: voor het po in mei 2014 en het vo in september 2013.
Scholen kunnen met een zelfevaluatie bepalen op welk ontwikkelingsniveau
zij zich bevinden. Van daaruit kunnen zij zichtbare stappen zetten voor
verbetering. Op dit moment hebben zich al ruim 1100 po-scholen aangemeld.
In het vo hebben inmiddels bijna 200 scholen de zelfevaluatie ingevuld. Het
aantal betrokken personen is ruim 4.300. De eerste ervaringen van scholen
laten zien dat het een goed instrument is om in beeld te krijgen hoe een team
vindt dat het met de organisatieontwikkeling staat.
We zien dat scholen steeds meer initiatieven nemen om docenten te
stimuleren zich verder te ontwikkelen en een aantrekkelijke leeromgeving te
bieden. Deze initiatieven komen bijvoorbeeld tot stand in de knelpuntregio’s
in het vo. In de regio’s Haaglanden, Rijnmond en Rijnstreek worden docenten
opgeleid tot e-coaches. Deze docenten krijgen een opleiding in het toepassen
van digitale werkvormen in het onderwijs en worden tevens getraind in het
overbrengen van de toepassingen op hun (oudere) collega’s volgens het train
de trainer model.

13

Vanaf de start in maart 2012 tot september 2013 hebben zich in totaal 2.695 scholen van
ruim 700 besturen aangemeld bij School aan Zet: een door het ministerie van OCW
financieel ondersteund initiatief om scholen te helpen bij de realisering van de doelstellingen
van de akkoorden.

De professionalisering van docenten in het mbo richt zich vooral op algemene
pedagogische en didactische vaardigheden en de koppeling met teamplannen
waarbij onderwijsteams en teamleiders in positie komen. In het mbo hebben
diverse roc’s een academie waarin hun eigen personeel wordt opgeleid,
begeleid, nageschoold en verder geprofessionaliseerd. Voorbeelden hiervan
zijn onder meer het Frieslandcollege, ROC Amsterdam en Da Vinci College.
Daarbij helpt dat het mbo reeds over een professioneel statuut beschikt
(gekoppeld aan de cao).

Bij het NOVA-college in Haarlem heeft een groep docenten de master
Professioneel Meesterschap gevolgd en is daarna in een LD-functie benoemd.
De docenten zijn vooraf uitgenodigd te solliciteren en tijdens de opleiding
gefaciliteerd met extra studietijd. Deze masterdocenten worden na hun
opleiding geregeld –bijvoorbeeld tijdens ‘diner pensants’- in de gelegenheid
gesteld hun meningen en reflecties over de onderwijsontwikkelingen en het
onderwijsbeleid met elkaar, de rest van het docententeam en het bestuur te
delen. Zo maakt het NOVA-college echt gebruik van de denkkracht van de
masterdocenten.

Actie 3. Meer professionele ruimte, minder regeldruk en een actieve rol van
de schoolleider hierin
De schoolleider vervult een cruciale rol in de school, bijvoorbeeld bij de
uitvoering van het HRD-beleid en de kwaliteit van de lessen. Om het
leiderschap in scholen en instellingen te verbeteren zijn in elke sector
afspraken gemaakt. In het po is afgesproken dat alle schoolleiders hun
bekwaamheid onderhouden en zich registreren in het schoolleidersregister
PO. Het register is in het voorjaar van 2013 van start gegaan. Inmiddels
hebben al meer dan 6000 schoolleiders zich geregistreerd. In het vo wordt in
2015 een schoolleidersregister ingericht. In het mbo wordt de zakelijke kant
van het leiderschap, zoals bedrijfsvoering en examinering, versterkt.
Daarnaast wordt het onderwijskundig leiderschap versterkt door het wettelijk
mogelijk te maken om een ‘hoofd der school’ (collegedirecteur) te hebben.
De kwaliteit van het bestuurlijk handelen is een belangrijke sleutel tot
duurzaam goed onderwijs. Daarom zijn in de sectorakkoorden in het po en vo
afspraken gemaakt over het verder versterken van de cyclus van
kwaliteitszorg van schoolbesturen. Schoolbesturen krijgen ondersteuning om,
uitgaande van een goede zelfevaluatie van hun scholen, gerichte
verbeteracties te kiezen (op basis van ‘wat werkt’) en om vervolgens de
effectiviteit van die verbeteracties samen met de scholen te evalueren. Ook
leggen schoolbesturen de koppeling tussen hun ambities op het gebied van
onderwijs, het personeelsbeleid en het financieel beleid. Schoolbesturen
worden uitgedaagd om van elkaar te leren (elkaars ‘kritische vrienden’ te

zijn), bijvoorbeeld in lerende netwerken. Ook wordt ingezet op verdere
professionele ontwikkeling van schoolbestuurders en intern toezichthouders.
Sociale partners hebben dit jaar in de cao’s afspraken vastgelegd over tijd,
geld en ruimte voor professionalisering van leraren. Het gaat hierbij zowel
om de individuele leerdoelen van leraren als de bijdrage die de leraar hiermee
levert aan de realisering van de onderwijsdoelen van de school. We hebben
de sociale partners opgeroepen om zich te houden aan de afspraak in het
NOA om een professioneel statuut op te stellen voor het po en vo. De
Onderwijscoöperatie heeft, conform de ambitie in haar bestuursakkoord, de
uitgangspunten van een professioneel statuut aan de sociale partners in 2014
opgeleverd. Het initiatief ligt nu bij sociale partners, maar tot op heden is er
geen voortgang geboekt. Binnenkort informeren wij uw Kamer met een
separate brief over vermindering van regeldruk in het onderwijs.
Actie 4: Leraren en bedrijfsleven leren van elkaar
De Lerarenagenda noemt het initiatief van de hybride docent: leraren die voor
een deel van hun tijd voor de klas staan en een ander deel van hun tijd in het
bedrijfsleven werken. Dit bevordert deskundigheid aan beide kanten en biedt
carrièreperspectief aan leraren. Dit idee is afkomstig van docenten die deel
hebben genomen aan het traject Eerst de Klas. In schooljaar 2013-2014 is in
de regio Rotterdam een eerste pilot uitgevoerd. We hebben het Platform Bèta
Techniek de opdracht gegeven om, in samenwerking met de initiatiefnemers
van de hybride docent, het concept verder uit te werken. Een ronde tafel
gesprek met geïnteresseerde schoolbestuurders en het bedrijfsleven vindt dit
najaar plaats. Tijdens deze ronde tafel worden concrete afspraken gemaakt
over de inzet van de hybride docent. In januari wordt gestart met een extra
impuls in Rotterdam en een nieuwe pilot in andere, nog nader bepalen regio.
Het onderwijs wordt voor leerlingen en leraren aantrekkelijker als leraren op
de hoogte zijn van de laatste stand van zaken van hun vakgebied. We willen
de verbinding tussen scholen en bedrijven versterken. Enerzijds door de inzet
van werknemers uit het bedrijfsleven die de ontwikkelingen uit het werkveld
bij scholen onder de aandacht brengen. Anderzijds door stages voor
(toekomstige) docenten in het bedrijfsleven te organiseren. Dit schooljaar
gaan 50 docenten stage lopen in het bedrijfsleven, 100 docenten de cursus
‘bèta beroep’ volgen en 8 docenten een onderzoeksstage volgen. Daarnaast
gaan 20 docenten een stage volgen binnen een lerarenopleiding en zullen 5075 docenten deelnemen aan docentontwikkelteams waarin lectoren en
hoogleraren gastlessen verzorgen.
Actie 5: Intensivering samenwerking tussen scholen en lerarenopleidingen
Er zijn verder 61 samenwerkingsverbanden (po 32, vo 19, mbo 10) van
lerarenopleidingen en scholen intensief bezig met de versterking van hun

samenwerking, onder andere bij het opleiden van leraren en de begeleiding
van starters. Om deze beweging te stimuleren, ontvangen zij van 2013 tot en
met 2016 subsidie van in totaal € 82 miljoen. Het aantal betrokken scholen is
ongeveer 1.770 (po 1.500, vo 250 en mbo 20). Het afgelopen jaar is een
nulmeting uitgevoerd zodat we de komende jaren de resultaten van deze
samenwerking kunnen volgen. Uit deze nulmeting blijkt onder andere dat
lerarenopleidingen wat betreft het opleiden en begeleiden van studenten en
starters hun curriculum beter kunnen afstemmen op de actuele behoefte van
de scholen. Ook studenten geven aan op genoemde thema’s over
onvoldoende kennis en vaardigheden te beschikken. Verder blijkt dat binnen
de meeste samenwerkingsverbanden nog niet of weinig wordt samengewerkt
op het thema ‘begeleiding van startende leraren’. De actiepunten die de
gezamenlijke sectorraden en verenigingen uit po, vo, mbo, hbo en wo hebben
aangekondigd om de samenwerking tussen scholen en lerarenopleidingen
verder te verbeteren (zie agendapunt 2) sluiten goed aan op de bevindingen
uit deze nulmeting.

Het samenwerkingsverband ‘Tussen Peel en Maas en Dommel en AA’ (o.a.
Hogeschool De Kempel) heeft leerwerkgemeenschappen ingericht van
(aanstaande) leraren, leden van het management van een bassischool en
docenten van een lerarenopleiding. Zij doen gezamenlijk onderzoek naar en
brengen verbetering aan op de thema’s omgaan met verschillen,
opbrengstgericht werken, begeleiding van beginnende leraren,
ouderbetrokkenheid en pesten. Dit verhoogt het kennisniveau en stimuleert de
onderzoekende houding van leraren. De uitkomsten worden vertaald naar
kennis die bruikbaar is voor andere basisscholen en lerarenopleidingen.

Het afgelopen jaar hebben de PO-Raad en VO-raad een gezamenlijk
steunpunt opgericht om de dialoog tussen scholen en opleidingen in het kader
van ‘Opleiden in de school’ te versterken. Wij hebben dit initiatief financieel
ondersteund voor de duur van één jaar, met een mogelijke verlenging met
twee jaar. Komend jaar bezien we of we dit initiatief langer ondersteunen.
Opleiden in de school heeft in het mbo de afgelopen jaar een flinke vlucht
genomen. Vijf partnerschappen van ROC’s en lerarenopleidingen hebben
zich met ondersteuning van CINOP ontwikkeld tot opleidingsschool.
Daarmee samenhangend vinden ook regionaal mbo-instellingen en
lerarenopleidingen elkaar beter.Na een uitgebreide behoeftepeiling
organiseerde het steunpunt in juni haar eerste inhoudelijke conferentie.
Tijdens deze conferentie hebben een kleine 400 deelnemers gesproken over
thema's als onderzoek, de kwaliteit van begeleiding en de beoordeling van
studenten.
DUO en het Nationaal Regieorgaan Onderwijs (NRO) hebben ons advies
gegeven over hoe we de samenwerking de komende tijd verder vorm kunnen

geven.14 Op basis van de input van de sectororganisaties en het advies van
NRO/DUO ondernemen we de volgende acties op het punt van opleiden in de
school:
1. Het komende jaar willen we in samenwerking met leraren, scholen en
lerarenopleidingen een actieplan uitwerken voor de structurele verankering
en versterking van de samenwerking van scholen en opleidingen. We bezien
hierbij gezamenlijk hoe meer scholen kunnen profiteren van de opgedane
kennis en ervaring en op welke wijze de opleidingsscholen al dan niet als
kenniscentrum in de regio kunnen functioneren.
2. In samenwerking met leraren, scholen en lerarenopleidingen willen we een
inhoudelijke ontwikkelagenda opstellen. Het gaat hierbij in ieder geval om
acties gericht op het beter begeleiden van studenten bij lesgeven en bij
onderzoek, het beoordelen van de praktijkstage en het ontwikkelen van
werkplekcurriculum.
3. Van september 2014 tot en met 2016 beoordeelt de NVAO de samenwerking
tussen lerarenopleidingen en scholen binnen de opleidingsscholen. Deze
beoordeling15 richt zich zowel op de kwaliteit van de praktijkopleiding als op
de intensiteit van de samenwerking tussen lerarenopleidingen en scholen
(po, vo en mbo). Met de NVAO gaan we vaststellen hoe we na deze periode
de kwaliteit en effectiviteit van de praktijkopleiding laten beoordelen. Met
NRO bespreken we welk onderzoeken in de komende periode worden
uitgevoerd om nog meer inzicht te krijgen in de effectiviteit van het leren in
de praktijk en welke concrete interventies hierbij het beste resultaat
opleveren.

In het sectorakkoord vo is afgesproken dat het aantal vo-opleidingsscholen
wordt uitgebreid. Dit moet leiden tot minimaal 2.200 en zo mogelijk 4.000
extra structurele opleidingsplaatsen in 2020. Hiervoor komt vanaf 2016
jaarlijks structureel € 8 miljoen extra beschikbaar (in 2015 € 4 miljoen extra).
In het sectorakkoord po is afgesproken dat de PO-Raad een regierol vervult in
het bij elkaar brengen van schoolbesturen en scholen enerzijds en
lerarenopleidingen anderzijds. De PO-Raad zal de behoefte van de
schoolbesturen aan professionalisering van leraren in kaart brengen en
organiseert daarmee de vraagarticulatie op landelijk niveau. Daarnaast gaat
de PO-Raad in gesprek met onder andere de Vereniging Hogescholen en de
VSNU om te komen tot een plan van aanpak. Doel van dit plan is het
realiseren van een opleidingsaanbod dat aansluit bij de vraag. Hiervoor brengt
de PO-Raad in ieder geval in kaart wat het aanbod is op het gebied van ICT,
cultuureducatie, bewegingsonderwijs, coaching van startende leraren en
scholing voor differentiatievaardigheden.
5.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
De voortgang van deze agendalijn volgen we aan de hand van een drietal
indicatoren die met elkaar een indicatie geven van de mate waarin scholen
14
15

Voor dit advies zie www.delerarenagenda.nl
Deze beoordeling betreft geen accreditatie

zich ontwikkelen tot lerende organisaties. Het voeren van
functioneringsgesprekken is zo fundamenteel: als dat er niet is, dan is het
nauwelijks mogelijk een lerende organisatie te ontwikkelen waarin het
vanzelfsprekend is om doelen te stellen, daarop te reflecteren en vervolgacties
daaraan te koppelen. De mate waarin er sprake is van peer review geeft een
beeld van de cultuur van het leren van elkaar. Verder geeft de indicator van
tevredenheid over het HRM-beleid een signaal af over de mate waarin leraren
zich gehoord voelen over het HRM-beleid en de mate waarin schoolleiders
tevreden zijn over de resultaten die het beleid oplevert. We willen het
komend jaar samen met de sector bezien welke andere meetbare indicatoren
er zijn die goed in beeld brengen welke vooruitgang scholen op het terrein
van de lerende organisatie boeken.
Aandeel leraren dat minimaal één keer per jaar een functioneringsgesprek
heeft
Eerder is met de sectorraden afgesproken dat in 2015 alle leraren jaarlijks een
functioneringsgesprek hebben. Het aandeel leraren dat tenminste jaarlijks (of
vaker) een functioneringsgesprek heeft, laat de afgelopen jaren wel een licht
stijgende trend zien, met name in vo en mbo (zie figuur 13) maar is nog
onvoldoende. Dat leraren regelmatig een functioneringsgesprek hebben, is
dus nog lang geen gemeengoed. Dat is ook de conclusie die de OESO trekt.
Daarnaast concludeert de OESO dat in Nederland het verband tussen
functioneringsgesprek en carrière-ontwikkeling klein is.16 Naast de frequentie
is ook de kwaliteit van de gesprekken voor verbetering vatbaar.
Het is daarom goed dat de gesprekkencyclus waarin leidinggevenden en
leraren afspraken maken over verdere professionalisering, in de akkoorden
met de PO-Raad, VO-raad en MBO-raad en in de cao’s een belangrijk
uitgangspunt is. Het is de verantwoordelijkheid van werkgevers om dit aan te
bieden maar werknemers moeten dit ook claimen als er geen gesprek wordt
gevoerd. We hebben de sociale partners opgeroepen om een plan van aanpak
op te stellen, zodat in 2020 de gesprekkencyclus op alle scholen een feit is.

16

OESO: OECD Reviews of Evaluation and Assessment in Education; Netherlands main
conclusions

Figuur 13. Aandeel leraren dat minimaal 1 keer per jaar functioneringsgesprek heeft

Bron: Regioplan, Onderwijs Werkt 2014!

Aandeel leraren dat deelneemt aan vormen van peer review
Op verzoek van uw Kamer is een indicator opgenomen over peer review. In
2014 was het aandeel leraren dat feedback ontvangt via peer review in het po
62% en in het vo 63%. Over voorgaande jaren zijn geen vergelijkbare cijfers
beschikbaar. De komende jaren moet duidelijk worden hoe de deelname aan
peer review zich ontwikkelt. Onze ambitie is dat in 2020 alle leraren
deelnemen aan peer review. Met de Onderwijscoöperatie, de PO-Raad en de
VO-raad wordt in het najaar bezien wat nodig is om deze ambitie te
realiseren.
Figuur 14. Aandeel leraren dat deelneemt aan peer review, po en vo

Bron: Regioplan, Onderwijs Werkt 2014!

Aandeel leraren en schoolleiders dat tevreden is over het HRM-beleid van de
school

Helaas hebben schoolbesturen de afgelopen tijd weinig vooruitgang geboekt
bij de tevredenheid van leraren over het HRM-beleid. Verder valt op dat het
oordeel van schoolleiders in het vo over HRM-beleid sinds 2012 dalend is.
De cijfers geven de behoefte aan om – veel meer dan tot nu toe het geval is –
de professionele dialoog met elkaar aan te gaan. Gezamenlijk vaststellen van
de onderwijsdoelen, de bijhorende doelen op HRM-terrein, de individuele
bijdrage van een ieder aan deze gezamenlijke doelen: het zal de tevredenheid
over het HRM-beleid moeten verhogen. Die tevredenheid over het HRMbeleid maakt dat leraren graag in een dergelijke school willen werken.
Werkplezier leidt weer tot betere onderwijsresultaten.
In de figuren 15 en 16 worden de tevredenheid van schoolleiders en leraren
over het gevoerde HRM-beleid weergegeven. Onze ambitie is dat die
tevredenheid in 2020 in po, vo en mbo gegroeid is met 15 procentpunt, bij
zowel leraren als schoolleiders. We willen graag met schoolbesturen,
schoolleiders en leraren in gesprek om van hen te horen wat nodig is om deze
ambitie te realiseren.
Figuur 15. Aandeel leraren tevreden over HRM

Bron: Regioplan, Onderwijs werkt! 2014

Figuur 16. Aandeel schoolleiders tevreden over HRM

Bron: Regioplan, Onderwijs werkt! 2014

Conclusies en vervolgstappen
Het is goed dat er veel in beweging is gezet. Het grote aantal scholen dat
deelneemt aan leerKRACHT en School aan Zet, het enthousiasme om het
Ontwikkelmodel te gebruiken en de toenemende behoefte om professionele
leergemeenschappen op te zetten, laten zien dat veel scholen eraan werken
een lerende organisatie te zijn. Ook in het mbo is sprake is van groot
urgentiebesef ten aanzien van professionalisering.17 In alle sectoren is
groeiende bewustwording dat dit een fundamenteel onderwerp is voor overige
gewenste veranderingen.
De ambities op deze doelstelling zijn alleen haalbaar indien werkgevers en
werknemers de handen ineen slaan en zich gezamenlijk verantwoordelijk
tonen. We zien vele voorbeelden waaruit blijkt dat men deze opdracht
gezamenlijk oppakt. Hoewel er nog flinke stappen moeten worden gezet,
geeft de inzet waarmee aan deze doelstelling gewerkt wordt ons het
vertrouwen dat de ambities daadwerkelijk dichterbij komen. Het is daarbij
zaak ons niet alleen te richten op de kwantitatieve doelstellingen maar ook
oog te houden voor de kwalitatieve invulling van deze doelstelling. Zo is het
onvoldoende als straks weliswaar alle leraren een functioneringsgesprek
voeren maar deze gesprekken niet van invloed zijn op de professionele
ontwikkeling van de leraren.

Agendapunt 6. Alle leraren bekwaam en bevoegd
6.1. Ambities van de Lerarenagenda
17

MBO 15, HRM op orde en de professionaliseringslat omhoog, augustus 2013

Leerlingen verdienen het best mogelijke onderwijs. Dat valt of staat met de
kwaliteit van de leraar die dit onderwijs verzorgt. Dat leraren bevoegd zijn
voor het vak dat ze geven, beschouwen wij als een belangrijk uitgangspunt
voor de kwaliteit van het onderwijs. Het verbeteren van de kwaliteit van het
onderwijs aan leerlingen en studenten vraagt daarnaast om het continu actueel
houden van kennis en het aanscherpen van vaardigheden. Gezien het belang
van het beroep van leraar kan dat niet vrijblijvend zijn. Om die
beroepskwaliteit zichtbaar te maken, staat vanaf 2017 elke leraar in het
lerarenregister.
De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1. Onderwijsgevenden werken continu aan hun professionele
ontwikkeling
2. Validering kwaliteit nascholingsaanbod
3. Onderwijsgevenden maken in het register zichtbaar dat ze bevoegd en
blijvend bekwaam zijn
4. Elke onderwijsgevende is bevoegd
Rekening houdend met de bestaande bestuurlijke afspraken volgen we de
realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende indicatoren:
• Aandeel ervaren leraren dat de algemeen didactische en de
differentiatievaardigheden beheerst
• Aandeel lessen in het vo dat wordt gegeven door gekwalificeerde
leraren
• Aandeel in het register aangemelde leraren
• Percentage leraren met een afgeronde wo-bachelor, master-, of PhDopleiding
6.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1: Onderwijsgevenden werken continu aan hun professionele
ontwikkeling
Het afgelopen jaar hebben vrijwel alle leraren deelgenomen aan
professionaliseringsactiviteiten.18 Uit OESO-onderzoek blijkt dat
Nederlandse leraren in de onderbouw van het vo daaraan gemiddeld per jaar
14 dagen besteden.19 In het algemeen geldt dat er onder deze leraren met
name behoefte is aan verdere ontwikkeling van vaardigheden op de volgende
top 3:
- Ondersteuning van leerlingen met specifieke leerbehoeften
- ICT en andere technologische ondersteuning
- Klassenmanagement
18
19

Onderwijs werkt! 2014, Regioplan
TALIS 2013 Results; An International Perspective on Teaching and learning

Leraren kunnen voor hun professionele ontwikkeling onder andere gebruik
maken van de lerarenbeurs en promotiebeurs. In 2014 is aan 5.100 leraren in
po, vo, mbo en hbo een lerarenbeurs toegekend. Dat komt ongeveer overeen
met het aantal toekenningen in voorgaande jaren (gemiddeld 5.200 per jaar).
Het totaal aantal leraren dat tot nu toe gebruik maakt c.q. heeft gemaakt van
de lerarenbeurs sinds de start in 2008 is ongeveer 44.000. In de eerste
aanvraagronde van 2014 voor de promotiebeurs hebben 30 leraren een beurs
ontvangen. Het totaal aantal leraren dat gebruik maakt van de promotiebeurs
sinds de start 2011 komt hiermee op 136. In het najaar van 2014 volgt de
tweede ronde. Indien de aanvragen van voldoende kwaliteit zijn, kunnen er
dit jaar circa 90 promotiebeurzen toegekend worden.
Werkgevers- en werknemersorganisaties hebben het afgelopen jaar de
continue professionalisering van de leraar ook benadrukt en faciliteiten
hiervoor afgesproken in hun cao’s. Deze afspraken zijn ook van belang met
het oog op de komst van het wettelijk verplichte register. Alle leraren moeten
dan immers periodiek voldoende nascholingsactiviteiten ondernemen om
voor herregistratie in aanmerking te komen (zie ook actie 3). Zie de
agendapunten 3, 4 en 5 voor overige professionaliseringsactiviteiten voor
leraren. In het bestuursakkoord met de Onderwijscoöperatie, dat
geconcretiseerd is in de agenda beroepsgroep leraren 2014, zijn ook
afspraken gemaakt over peer review, professionele leergemeenschappen en
de begeleiding van startende leraren.
In het kader van de uitwerking van de afspraken van het Nationaal Onderwijs
Akkoord (NOA) hebben we in de po- en vo-sectorakkoorden afspraken
gemaakt over het percentage masters en academici dat in 2020 in het
onderwijs werkt. Dit bewijst dat het belang van het verhogen van het
opleidingsniveau van leraren door de sector wordt erkend.
Vanwege onze ambitie tot breed samengestelde teams, hebben we met de posector afgesproken dat in 2020 30% van de leraren een wo-bachelor, een hbomaster of een universitaire master heeft afgerond. De afgesproken ambitie
met de vo-sector is dat het aandeel masteropgeleide leraren de komende jaren
toeneemt zodat in 2020 50% van alle leraren een (hbo- of wo-)
masteropleiding heeft. Voor de bovenbouw van het vwo is het van belang dat
academici onderwijs geven aan leerlingen die later zelf een academische
opleiding gaan volgen. Daarom geldt specifiek dat we inzetten op een
verhoging van ca. 60% nu, naar 80 à 85% wo-masteropgeleide leraren in de
bovenbouw van het vwo. Over de precieze opbouw van dit percentage over
de onderwijssoorten maken we de komende maanden aanvullende afspraken
met de VO-raad. Hiermee komen we tegemoet aan de motie Duisenberg.20
Actie 2: Validering kwaliteit nascholingsaanbod
20

Kamerstukken II 33750-VIII, nr.21

De Onderwijscoöperatie heeft dit jaar met een klankbordgroep van 100
leraren een voorstel gemaakt voor de herijking van de bekwaamheidseisen.
Ook via internetconsultaties zijn leraren betrokken. Op dit moment ligt dit
voorstel bij de betrokken sectorraden, zodat zij hun reactie erop kunnen
geven. De VO-raad en PO-Raad hebben inmiddels positief gereageerd. Naar
verwachting is het definitieve voorstel dit najaar gereed en kunnen wij de
herijkte bekwaamheidseisen vaststellen. De opleiders kunnen de
bekwaamheidseisen vervolgens verwerken in hun opleidingsaanbod.
In het kader van het lerarenregister is de Onderwijscoöperatie verder bezig de
kwaliteit van het nascholingsaanbod te valideren. De leraren die via de
Onderwijscoöperatie zijn betrokken, hebben het afgelopen jaar 604
professionaliseringsactiviteiten van 345 verschillende aanbieders
goedgekeurd. Deze activiteiten kunnen meer traditionele cursussen en
opleidingen zijn, maar ook studiedagen, conferenties, en dergelijke. Het
aangeboden cursusaanbod voldeed meestal aan de (minimale) kwaliteitseisen.
Waar dit niet het geval bleek, kreeg de aanbieder de gelegenheid om het
aanbod te verbeteren en opnieuw ter validering in te dienen.
Ook gaat er aandacht uit naar de ontwikkeling van het informele leren.
Voorbeelden zijn georganiseerde reflectie, praktijkonderzoek,
verbetertrajecten of deelname aan netwerken. Daarbij is een belangrijke vraag
hoe dit op een goede manier zichtbaar en valide kan worden gemaakt, zonder
onnodige administratieve last. In de registerpilotprojecten in het po, vo en
mbo, die de Onderwijscoöperatie begeleidt samen met de sectorraden, wordt
naar antwoorden op deze vragen gezocht. In de sportwereld is een mooi
voorbeeld dat deelnemers met de methode IKSO aangeven op welke
vaardigheden zij zich willen ontwikkelen.21 Zij beoordelen zichzelf en stellen
een eigen ‘peer group’ samen die hen ook beoordeelt op de voortgang van de
ontwikkeling. Het resultaat is een monitor waarop de ontwikkeling van
specifieke vaardigheden zichtbaar is. IKSO is inmiddels ook aangepast voor
het onderwijs, zodat ook leraren er gebruik van kunnen maken. Bij de verdere
uitwerking van het register moet duidelijk worden hoe we dit soort vormen
van zelfgeorganiseerd evalueren kunnen opnemen in het gevalideerde
nascholingsaanbod.
Naast de kwaliteit van het nascholingsaanbod is ook de diversiteit ervan
belangrijk. Vaak zijn professionaliseringsactiviteiten gericht op de
pedagogisch-didactische kant van het leraarschap, terwijl leraren ook
behoefte hebben aan vakinhoudelijke kennisverdieping. Niet voor alle vakken
is passend aanbod beschikbaar, omdat vraag en aanbod elkaar nog
onvoldoende weten te vinden. Met een pilot willen we in 2015 bekijken of er
een model kan worden ontwikkeld waardoor de match tussen vraag en
21

Ik Kies en Stuur mijn Ontwikkeling, www.ikso.nl

aanbod duurzaam tot stand komt. Wij willen hiermee stimuleren dat er vanaf
2017 ook voldoende vakinhoudelijke scholingsmogelijkheden zijn om op te
nemen in het register.
Actie 3: Leraren maken in het register zichtbaar dat ze bevoegd en blijvend
bekwaam zijn
Het register is een kwaliteitsinstrument van de beroepsgroep. Op dit moment
werken wij samen met de Onderwijscoöperatie, de PO-Raad, de VO-raad en
de MBO Raad aan de inrichting van de wettelijke basis onder het register.
Omdat zowel leraren als besturen straks een belangrijke rol spelen bij het
goed functioneren van het register in de praktijk, willen we zoveel mogelijk
met elkaar bepalen hoe het register er uit komt te zien vanaf het moment dat
in 2017 elke leraar ingeschreven moet zijn om les te kunnen geven. De
planning is dat het wetsvoorstel in de zomer van 2015 wordt aangeboden aan
uw Kamer.
Om bij de ontwikkeling en implementatie van het lerarenregister gebruik te
kunnen maken van praktijkervaringen, ondersteunen wij pilotprojecten op
scholen in het po, vo en mbo. Sinds vorig jaar zijn 38 pilots gestart.22 Scholen
onderzoeken onder meer wat ervoor nodig is om te zorgen voor een goede
verbinding tussen het register en het HRM-beleid. In het najaar van 2014
worden de lopende pilots geëvalueerd.

22

19 in het middelbaar beroepsonderwijs, 13 in het voortgezet onderwijs en 6 in het primair
onderwijs.

Actie 4: Elke onderwijsgevende is bevoegd
De bevoegdheid van leraren is vooral een vraagstuk in het vo en in mindere
mate in het po en het mbo. Zowel in het Nationaal Onderwijsakkoord als in
het sectorakkoord vo is afgesproken dat in 2017 in het vo alle leraren
bevoegd zijn. De schoolbesturen stellen on- en onderbevoegde leraren in de
gelegenheid om binnen de in de cao vastgelegde termijn de benodigde
bevoegdheid te halen via gerichte bij- en nascholing. Leraren kunnen
bijvoorbeeld met een lerarenbeurs werken aan hun bevoegdheid. Daarnaast is
het mogelijk om als zij-instromer een opleiding te volgen die leidt tot een
bevoegdheid (zie agendalijn 3).
In het sectorakkoord vo is vastgelegd dat we afspraken gaan maken over de
wijze waarop huidige en toekomstige docenten beroepsgerichte vakken vmbo
een passende bevoegdheid kunnen halen. Op dit moment wordt op de scholen
waar de pilots met de nieuwe examenprogramma’s voor het vmbo worden
gedraaid, in kaart gebracht welke bekwaamheden docenten daarvoor nodig
hebben. In het kader van de registerpilots wordt daarnaast geïnventariseerd
welke opleidingsbehoefte docenten hebben in verband met de nieuwe
beroepsgerichte programma's en in hoeverre het bestaande aanbod toereikend
is. Daarna kan in kaart worden gebracht wat dit betekent voor de scholing van
zittende en nieuwe docenten.
Net als voor het vo hebben we ook voor het mbo de afspraak gemaakt om
gezamenlijk met de Onderwijscoöperatie en de MBO Raad werk te maken
van de bevoegdheid.
6.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
Aandeel ervaren leraren dat de algemeen didactische en de
differentiatievaardigheden beheerst
In de sectorakkoorden hebben we afgesproken dat in 2020 alle leraren in het
po en vo zowel de algemeen-didactische als de differentiatievaardigheden
beheersen. Bij algemeen-didactische vaardigheden gaat het om duidelijke
uitleg van de lesstof, zorg voor een taakgerichte werksfeer in de klas en het
actief betrekken van leerlingen bij de lessen. Bij differentiatievaardigheden
gaat het om de afstemming van instructie en verwerking van de lesstof op
verschillen tussen leerlingen. In het po komt daar de afstemming van de
onderwijstijd nog bij.

Figuur 17. Aandeel PO-leraren dat bepaalde vaardigheden beheerst

Bron: Inspectie van het Onderwijs

Uit de gegevens van de Inspectie blijkt dat er op dit moment nog een (lichte)
daling te zien is bij de beheersing van vaardigheden naarmate een leraar veel
jaren werkervaring heeft. Dit is een belangrijk signaal naar de leidinggevende
binnen een school en de leraar om de vaardigheden blijvend te onderhouden.
Figuur 18. Aandeel vo-leraren dat bepaalde vaardigheden beheerst

Bron: Inspectie van het Onderwijs

Daarnaast blijkt dat scholen nog veel werk moeten verzetten om de
vastgestelde ambities te bereiken, zeker bij de differentiatievaardigheden.
Tegelijkertijd is dit wel precies waar de leerlingen behoefte aan hebben:
onderwijs dat meer op hen is toegesneden. Ook voor een succesvolle
invoering van passend onderwijs in de klas, is het van belang dat leraren goed
toegerust zijn om te kunnen differentiëren in het onderwijsaanbod. De PORaad en de VO-raad gaan hun leden actief ondersteunen bij het versterken
van hun HRM-beleid. Trainingen in opbrengstgericht werken, lesobservaties
en peer review, meer masteropgeleiden voor de klas: het zal helpen om deze
doelstellingen te bereiken.

Aandeel lessen in het vo dat wordt gegeven door gekwalificeerde leraren
Het beeld van de bevoegdheid in het vo blijft zorgelijk. In deze sector wordt
in 2011 ongeveer 17% van de lessen gegeven door leraren die daar niet
volledig voor bevoegd zijn. Cijfers over 2013 die vergelijkbaar zijn met
voorgaande jaren komen naar verwachting eind dit jaar beschikbaar. Signalen
uit andere onderzoeken wijzen er op dat er nog steeds relatief veel leraren zijn
die niet volledig bevoegd zijn voor de lessen die zij geven.23
Figuur 19. Aandeel lessen in het voortgezet onderwijs dat wordt gegeven door gekwalificeerde leraren

Bron: IPTO vo, bewerking

Door het register krijgen bekwaamheidsontwikkeling en bevoegdheid
weliswaar een impuls, maar het blijft in de eerste plaats de
verantwoordelijkheid van het schoolbestuur om te zorgen voor
gekwalificeerd onderwijspersoneel. Daarom hebben wij in het sectorakkoord
vo niet alleen afgesproken dat alle schoolbesturen met gerichte nascholing
werken aan het bevoegd krijgen van hun leraren, maar ook dat de sector zelf
het initiatief neemt om de monitoring en verantwoording over bevoegdheid
van het personeel aan te scherpen om het onbevoegd lesgeven tegen te gaan.
In het Algemeen Overleg over het vmbo van 16 april jl. en het
daaropvolgende VAO op 13 mei jl. hebben de leden Jadnanansing en Van
Meenen voorgesteld een aanbod van verkorte bijscholing te laten ontwikkelen
voor pabo-opgeleiden in het vmbo, zodat deze docenten hun bevoegdheid
kunnen behalen. In reactie daarop is verwezen naar de mogelijkheid om via
zij-instroom de bevoegdheid te verkrijgen. Leraren basisonderwijs kunnen
zich inschrijven voor een hbo-bacheloropleiding die leidt tot een
tweedegraadsbevoegdheid in dat vak, bijvoorbeeld door gebruik te maken
23

OESO: TALIS 2013: An international Perspective on Teaching and Learning. Regioplan,
Onderwijs Werkt! 2014

van de lerarenbeurs. Een andere route naar een bevoegdheid is de weg van
zij-instroom. Er wordt op dit moment nog weinig gebruik gemaakt van die
weg.
We overleggen met de lerarenopleidingen over het ontwikkelen van een
aanbod specifiek voor pabo-afgestudeerden dat als onderdeel van een zijinstroomtraject leidt tot het behalen van een bevoegdheid voor Nederlands,
Engels of rekenen/wiskunde. We laten dit najaar in overleg met de VO-raad
onderzoeken onder welke voorwaarden de doelgroep - pabo-afgestudeerden
die werkzaam zijn in het vmbo - van dat aanbod gebruik wil maken en welke
behoefte er op scholen is. Daarin betrekken we ook de vraag of er al dan niet
tijdelijk aanleiding is uit te gaan van een beperkte reikwijdte van de
bevoegdheid die daarmee kan worden verkregen, te weten alleen voor de
eerste twee leerjaren van het vmbo en dus niet voor het gehele
tweedegraadsgebied.
Aandeel in het register aangemelde leraren
Het aantal leraren dat zich heeft aangemeld in het register neemt langzaam
toe.24 Tot en met juli 2014 hebben ruim 19.000 leraren zich aangemeld voor
het huidige vrijwillige lerarenregister. Dat waren er in juli 2013 ruim 8.600.
De groei is naar verwachting te beperkt om de doelstelling uit het Nationaal
Onderwijsakkoord - 40% van de leraren is in 2015 geregistreerd – te halen.
Voor een succesvolle start van het wettelijk verplichte register in 2017 achten
wij het van belang dat het aantal registraties in de komende periode sterk
stijgt. Wij zijn daarom zeer verheugd dat we met de Onderwijscoöperatie, de
PO-Raad, de VO-raad en de MBO Raad overeenstemming hebben bereikt
over de wettelijke inrichting van het register vanaf 2017. Dit zorgt ervoor dat
we gezamenlijk de schouders eronder kunnen zetten om van het register een
krachtig kwaliteitsinstrument te maken waarover alle geregistreerde leraren
zeggenschap hebben. Daarvoor werken we de komende maanden voortvarend
samen met de Onderwijscoöperatie aan de verdere uitwerking van het
register. Goede communicatie over het register is essentieel. De
Onderwijscoöperatie heeft daarbij het voortouw.
Parallel aan de ontwikkeling van het register, werken we in het voortgezet en
middelbaar beroepsonderwijs met de raden en de Onderwijscoöperatie aan
een plan van aanpak rond bevoegdheden. Deze trajecten lopen parallel aan de
uitwerking van het Lerarenregister, zodat we langs beide lijnen de
onderwijskwaliteit versterken.

24

Aanmelding betekent dat iemand een account voor het Lerarenregister heeft
aangevraagd. De Onderwijscoöperatie toetst vervolgens of deze persoon voldoet aan de
eisen die de organisatie aan registratie stelt.

Figuur 20. Aandeel leraren in het register

Bron: CIBG

Uit onderzoek van Regioplan blijkt dat van de leraren 61,4% in het po, 78,7%
in het vo en 81% in het mbo bekend is met het register.25 Ook geeft ongeveer
een kwart van de leraren aan dat ze van plan zijn om zich nog te registreren.
Eind 2014 komen ook de resultaten beschikbaar van het onderzoek dat ITS in
opdracht van de Onderwijscoöperatie doet naar de beeldvorming rond het
register.
Omdat uit hetzelfde onderzoek van Regioplan ook blijkt dat er nog veel
onduidelijk is over het register, organiseren we – parallel aan de
samenwerking rond de inrichting van het register – een gezamenlijk
communicatieteam met de Onderwijscoöperatie en de betrokken raden. Een
gemeenschappelijke communicatiecampagne kan ervoor zorgen dat leraren:
- die nog niet bekend zijn met het register kennis nemen van het
lerarenregister;
- die onterecht in de veronderstelling verkeren dat zij al zijn geregistreerd
zich alsnog registreren;
- een duidelijk beeld krijgen van het doel, nut en noodzaak van het
register.
Na de start van de campagne doet NRO vanaf 2015 een meting naar de
effecten ervan.
Daarnaast geeft iets meer dan een derde van de leraren aan nog niet aan
registratie te zijn toegekomen. Door de campagne ook op schoolleiders en
besturen te richten, kunnen zij in functioneringsgesprekken hun personeel
wijzen op het belang van deelname aan het lerarenregister. Dit sluit aan op de
afspraak die wij hierover in het Nationaal Onderwijsakkoord hebben
25

Regioplan, Onderwijs werkt! 2014

gemaakt, namelijk dat werkgevers in hun HRM-beleid de deelname aan het
register actief stimuleren. Bovendien kunnen zij, vooruitlopend op het
verplichte register in 2017, registratie nu al als voorwaarde opnemen in hun
wervingsbeleid.
Percentage leraren met een afgeronde wo-bachelor, master- of PhDopleiding
Hieronder is de ontwikkeling zichtbaar gemaakt die nodig is om afgesproken
ambities te realiseren van het aandeel masteropgeleiden en academici in het
po en vo.
Figuur 21. Aandeel masters/academici po en vo

Bron: Regioplan Onderwijs Werkt! 2014

Om deze doelstellingen te bereiken is het cruciaal dat alle betrokken partijen
hun verantwoordelijkheid nemen en maatregelen treffen. Voor de komende
jaren zetten we in op een aantal sporen:
1. Verhogen van het opleidingsniveau van zittende leraren
2. Aanboren van nieuwe doelgroepen: stimuleren zij-instroom (zie
agendapunt 3, actie 4)
3. Vergroten van de instroom van nieuwe leraren met een master
4. Versterken van het HRM-beleid van schoolbesturen (zie agendapunt 5,
actie 1)
5. Flexibiliseren opleidingen en afstemmen van vraag en aanbod van
masters (zie agendapunt 3, actie 4)

Spoor 1: verhogen van het opleidingsniveau van zittende leraren:
De lerarenbeurs is al jaren het belangrijkste en populaire instrument om het
opleidingsniveau van zittende leraren te verhogen. Daarom zetten we de
lerarenbeurs ook in om de doelstellingen ten aanzien van het aantal masters
en academici in het po en vo te vergroten. We doen een extra investering van
gemiddeld 19 miljoen in beide sectoren. Veel leraren geven aan onvoldoende

tijd en ruimte te hebben voor een opleiding. Door verruiming van het aantal
studieverlofuren bij het volgen van een masteropleiding (van 4 naar
maximaal 8 uur per week in het po en hbo en van 4 naar maximaal 6 uur per
week in het vo en mbo, naar rato van de aanstellingsomvang) wordt het
gemakkelijker voor leraren om hun studie te combineren met hun werk- en
privésituatie.
In het po biedt het Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs met het project
Vierslagleren carrièreperspectief aan nieuwe en aan ervaren leraren. Binnen
dit project volgen 200 docenten een masteropleiding en vervangen 200 paboafgestudeerden hen gedurende 2 dagen per week. De pabo-afgestudeerden
volgen eveneens een master. De startende en ervaren docenten doen samen
onderzoek op de school. Er is veel animo om deel te nemen aan dit
programma. Daarom verkennen we hoe we Vierslagleren in de toekomst
kunnen bestendigen. In oktober van dit jaar bespreken we met sociale
partners hoe we deze en andere maatregelen kunnen nemen om het gebruik
van de lerarenbeurs voor masteropleidingen verder te verhogen.
We blijven volgen hoe we de lerarenbeurs afgestemd houden op de behoefte
van de leraren. Als er bijvoorbeeld opleidingen modulair aangeboden gaan
worden, wordt de lerarenbeurs daar op aangepast. Dit najaar wordt de
lerarenbeurs opnieuw geëvalueerd. Het betreft een kwantitatieve effectmeting
en een procesevaluatie. In de effectmeting zal worden nagegaan wat de
effecten van de lerarenbeurs zijn op de deelname aan hoger onderwijs, het
afronden van de ho-opleiding en op de vervolgloopbaan van leraren (andere
of hogere functieschaal, andere taken, vertrek naar andere school, of vertrek
uit onderwijs). De procesevaluatie heeft enerzijds tot doel verklaringen te
vinden voor de gevonden effecten (of het ontbreken daarvan). Anderzijds
wordt achterhaald op welke manier het gebruik van de lerarenbeurs verhoogd
kan worden. Gekeken wordt onder meer naar de belangrijkste motieven voor
leraren om wel of geen beurs aan te vragen. Dit moet leiden tot adviezen voor
verbetering van de regeling en/of het beleid om professionele ontwikkeling
van leraren te stimuleren. De resultaten worden in januari 2015 verwacht.
Spoor 3: vergroten van de instroom van nieuwe leraren met een master:
In aanvulling op de inspanningen van de lerarenopleiders, maken we het voor
studenten aantrekkelijker om in te stromen door een tegemoetkoming in de
studiekosten aan te bieden met ingang van het schooljaar 2015-2016.
Voorwaarde voor deze tegemoetkoming is het uitvoeren van een
onderzoeksopdracht binnen een school, zodat er een directe relatie is tussen
het onderzoek en de dagelijkse praktijk op de werkvloer. Daarnaast gaan we
in het vo meer stageplekken beschikbaar stellen. Daarom investeren we in de
(academische) opleidingsscholen.
Conclusies en vervolgstappen

Het is goed dat er het afgelopen jaar overeenstemming is bereikt over de
doelen voor de komende tijd en het daarvoor beschikbare geld. Dat geeft
helderheid. De komende tijd zullen leraren, schoolleiders en bestuurders alle
zeilen moeten bijzetten om op het punt van zowel bekwaamheid als
bevoegdheid de ambities te verwezenlijken. Alleen met de inzet van alle
betrokken partijen, kunnen we de stappen zetten die ertoe leiden dat de
leerlingen het onderwijs krijgen dat zij in deze tijd nodig hebben. Leraren
gaan een forse inspanning leveren om opleidingen en bij- en nascholing te
volgen. Voor schoolleiders en schoolbesturen is het nodig om
randvoorwaarden voor leraren te creëren, zowel binnen de school als in
afstemming met de opleidingsinstellingen. Vanuit de kant van de overheid
gaan we zorgen voor het op orde brengen van de juridische randvoorwaarden.

Agendapunt 7. Op weg naar een sterke beroepsorganisatie
7.1. Ambities van de Lerarenagenda
Een sterke beroepsorganisatie die leraren verbindt en die werkt aan de
duurzame verbetering van het beroep draagt bij aan het imago van de leraar.
Leraar zijn betekent bepalend zijn in de ontwikkeling en ontplooiing van
jonge mensen. Dat beeld kan veel duidelijker dan nu het geval is geworteld
zijn in de samenleving.
De acties die in de Lerarenagenda zijn genoemd:
1. Ontwikkeling naar een volwaardige beroepsorganisatie
2. Verbetering imago van de leraar
Rekening houdend met de bestaande bestuurlijke afspraken volgen we de
realisatie van deze ambities aan de hand van de volgende indicatoren:
• Mate waarin leraren participeren in professionele verbanden
• Oordeel leraren over waardering leraarschap door de samenleving
7.2. Ontwikkelingen in het afgelopen jaar
Actie 1: Ontwikkeling naar een volwaardige beroepsorganisatie
Zoals we in de Lerarenagenda al schreven is de ontwikkeling van de
beroepsgroep iets waarvoor de beroepsgroep zelf aan zet is. Voor de kwaliteit
van het beroep van leraar, voor de beroepsgroep als geheel en voor de
professionele ontwikkeling via het register is een herkenbare, aanspreekbare
beroepsorganisatie die dichtbij de leraar staat van grote waarde.
Met het lerarenregister zetten we een duidelijke stap in de kwalitatieve
ontwikkeling van de beroepsgroep. We stimuleren op deze wijze een cultuur
waarin leraren zelf verantwoordelijkheid nemen voor de kwaliteit en verdere
ontplooiing van het eigen beroep en van de beroepsgroep (zie agendapunt 6).
Hiervoor organiseren zowel de Onderwijscoöperatie als wijzelf komend jaar
bijeenkomsten met en voor leraren om wensen, behoeften en belemmeringen
rond deze cultuurversterking scherper in beeld en gedeeld te krijgen. Op basis
hiervan bekijken wij wat er verder nodig is aan stimulerende maatregelen.
Ook organiseren leraren zelf waardevolle evenementen. Zo verzorgen
organisaties als BVMBO, Vereniging van Meesterschappers en the Crowd
regelmatig bijeenkomsten in heel Nederland die vaak in het teken van
specifieke onderwerpen staan. Een voorbeeld hiervan zijn de regionale
bijeenkomsten en landelijke manifestatie van Leraren met Lef. Al die
bijeenkomsten maken het mogelijk om krachten te bundelen en vormen een
inspiratiebron voor leraren en leraren in opleiding.

Onderwijs Pioniers, een initiatief van Kennisland en de Onderwijscoöperatie,
is ontstaan vanuit het idee dat bevlogen leraren de ruimte en ondersteuning
moeten krijgen om hun eigen werkomgeving, de school en het onderwijs als
geheel, te verbeteren. Onderwijs Pioniers helpt leraren om innovatieve ideeën
verder te ontwikkelen en op school te realiseren. Daarmee krijgen zij de
ruimte, gelegenheid en een podium om hun eigen werkomgeving te
vernieuwen. Onderwijs Pioniers maakt leraren eigenaar van vernieuwing op
school en van hun eigen leerproces. Duurzame verbetering van het onderwijs
kan alleen ontstaan als leraren daar eigenaar van zijn.
Voorts kan in dit verband ook gewezen worden op de BVMBO, de
beroepsvereniging voor mbo-docenten die een belangrijke bijdrage wil
leveren aan het versterken van de positie en de professionalisering van de
mbo-docent. Dit vanuit het besef dat de beroepsgerichte inhoud van het mbodocentschap een andere vorm van professionalisering vraagt in vergelijking
met docenten in het algemeen vormend onderwijs. De BVMBO wil in dit
kader bijdragen aan het vormgeven van de professionele ruimte van de docent
in het mbo, aan het verhogen van de herkenbaarheid van de beroepsgroep in
het lerarenregister, aan de ontwikkeling van een beroepscode en het richting
geven aan een professionele standaard.
Tot slot werken leraren, in navolging op ‘De staat van het onderwijs’ en ‘De
staat van de leerling’, de komende tijd aan een analyse van het eigen beroep.
In ‘De staat van de leraar’ onderzoeken en beschrijven zij de relevante
elementen van het beroep. De staat van de leraar moet daarmee een positiefkritisch zelfbeeld opleveren en de context schetsen waarbinnen de leraar zich
beweegt. De publicatie zal naar verwachting in het voorjaar van 2015 zijn.
Actie 2: Verbetering imago van de leraar
De Onderwijscoöperatie stimuleert activiteiten die een positieve bijdrage
leveren aan het imago van het beroep. Voorbeelden zijn de jaarlijkse
verkiezing van de leraren van het jaar en het organiseren van activiteiten
rondom de Dag van de Leraar. Daarnaast vond in 2013 voor het eerst het
lerarencongres plaats. Het programma van dit congres wordt met leraren
opgesteld en is een uitstekende plek om met en van elkaar te leren en met
collega’s te werken aan professionalisering. Op 8 oktober vindt de tweede
editie van het Lerarencongres plaats. Naast inhoudelijke workshops staan hier
ook onderwerpen centraal die zijn gericht op het versterken van de
beroepstrots zoals ‘Teacher in the lead’, ‘Gelukkig voor de klas’ en
‘Professionele ruimte en gespreid leiderschap’.
NRO doet aankomend jaar in overleg met de Onderwijscoöperatie onderzoek
naar het imago van het leraarsberoep en de invloed daarvan op verschillende
actoren zoals: politiek, media, overheid, sectororganisaties, vakbonden en
leraren zelf.

7.3. Weging van resultaten en inzet komende tijd
Mate waarin leraren participeren in professionele verbanden
Via de monitor Onderwijs Werkt! brengen we vanaf aankomend jaar in kaart
wat de organisatiegraad onder leraren is. Dat betekent dat we inventariseren
welk aandeel leraren lid is van een professionele beroepsgerichte organisatie,
in hoeverre leraren belang hechten aan een herkenbare beroepsorganisatie van
leraren en de mate waarin zij bereid zijn om actief te participeren binnen een
beroepsorganisatie. Omdat het hier gaat om een nieuwe indicator komen de
eerste gegevens beschikbaar in de voortgangsrapportage van 2015.
Oordeel leraren over waardering leraarschap door de samenleving
Over het algemeen zijn leraren tevreden over hun beroep. Ruim 90% van de
leraren in de onderbouw van het vo werkt met plezier op hun school en ruim
80% zou weer voor het beroep van leraar kiezen. Een van punten waarover
zij minder positief oordelen is echter de status van hun beroep. In Nederland
vindt 40% van de leraren in de onderbouw van het vo dat hun vak
gewaardeerd wordt door de maatschappij. Dat is hoger dan het internationaal
gemiddelde van 31% maar lager dan bijvoorbeeld in Finland en Singapore.
Daar vindt respectievelijk 59 en 68% van de leraren dat hun beroep
gewaardeerd wordt door de maatschappij.26 We doen het in Nederland dus
niet slecht, maar wij vinden dat onze leraren zich nog beter gewaardeerd
mogen weten. Door gezamenlijk in te zetten op professionele ontwikkeling en
het lerarenregister in de komende jaren, willen wij een positieve bijdrage
leveren aan het imago van het beroep.
Conclusies en vervolgstappen
Ook op het punt van de ontwikkeling van de beroepsgroep leraren zien wij
beweging en energie in het veld. Dat is goed nieuws, want wij hechten belang
aan een verstevigde positie en emancipatie van de beroepsgroep. Dat is naar
onze mening een bepalende randvoorwaarde om als beroepsgroep het stevige
inhoudelijk debat te organiseren en te zorgen voor de duurzame verbetering
van het beroep. De uitwerking van het register biedt hiervoor een mooie kans.
Het gaat hierbij immers om een instrument aan de hand waarvan de
beroepsgroep eisen stelt aan de eigen kwaliteit en waarover de directe
zeggenschap berust bij alle registreerde leraren.

26

OECD, TALIS 2013 Results; An International perspective on Teaching and Learning