Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 680

Parlementair onderzoek Lessen uit recente
arbeidsmigratie

Nr. 9

DEELSTUDIE 2: SEO ECONOMISCH ONDERZOEK «DE ECONOMISCHE IMPACT VAN ARBEIDSMIGRATIE: VERDRINGINGSEFFECTEN 1999–2008»
Amsterdam, augustus 2011
In opdracht van de tijdelijke commissie «Lessen uit Recente Arbeidsmigratie»

kst-32680-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

1

Inhoudsopgave

Blz.

Samenvatting en conclusie

3

1

Aanleiding

5

2

Onderzoeksopzet
2.1
Beschikbare gegevens
2.2
Aantallen arbeidsmigranten
2.3
Verdringing op de arbeidsmarkt?
2.4
Verschillen met eerdere analyse uit 2008

6
7
7
7
8

3

Aard en omvang van arbeidsmigratie
3.1
Omvang tijdelijke en langdurige arbeidsmigranten
uit de MOE+-landen
3.1.1
Aantallen per jaar
3.1.2
Aantallen per maand; seizoenspatronen
3.2
Kenmerken arbeidsmigranten uit de MOE+-landen
3.2.1
Soort dienstverband
3.2.2
Geslacht
3.2.3
Leeftijd
3.2.4
Bedrijfssector
3.2.5
Bedrijfsgrootte
3.2.6
Regio
3.2.7
Looninkomen

9

4

Verdringing op de arbeidsmarkt
4.1
Effect op bestaande werkgelegenheid
4.1.1
Model I – verdringing door langdurige
migranten
4.1.2
Opheffing verplichte tewerkstellingsvergunning in mei 2007
4.1.3
Model II – verdringing door tijdelijke
migranten

9
9
12
13
13
14
15
16
17
18
18
20
21
22
24
24

Bijlage A

Beschrijving bronbestanden

26

Bijlage B

Specificaties regressies voor vaststellen economische effecten

27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

2

Samenvatting en conclusie
Het aantal arbeidsmigranten uit de MOE+-landen is tussen 1999–2008 flink
toegenomen. Dit heeft echter niet tot verdringing van Nederlandse
werknemers geleid. Arbeidsmigratie heeft zowel positieve als negatieve
effecten op de binnenlandse arbeidsmarkt, en deze effecten lijken elkaar in
evenwicht te houden.
Aantallen
Sinds 2005 is het aantal arbeidsmigranten uit de tien MOE+-landen1
verdubbeld. Dat geldt zowel voor de langdurig in Nederland verblijvende
arbeidsmigranten, als voor de tijdelijke arbeidsmigranten. Gedurende het
kalenderjaar 2008 werkten er in Nederland in totaal 54 duizend langdurige
en 154 duizend tijdelijke migranten uit deze landen. Het overgrote deel
bestaat uit Polen (respectievelijk 65 en 91 procent). Ongeveer 16 procent
van de langdurige migranten kwam uit Bulgarije of Roemenië, maar
slechts 1 procent van de tijdelijke migranten. Gemeten in arbeidsjaren
(FTE’s) werd in 2008 zo’n 0,6% van de totale arbeid in Nederland geleverd
door langdurige arbeidsmigranten, en 0,9% door tijdelijke arbeidsmigranten. Langdurige migranten zijn zij die wel in het GBA zijn
ingeschreven (verplicht bij een verblijfsduur van minstens vier maanden
gedurende een periode van zes maanden), tijdelijke migranten zijn niet in
het GBA ingeschreven.
Kenmerken
Onder de tijdelijke arbeidsmigranten bevinden zich veel mannen (68
procent, in 2008) terwijl van de langdurige migranten de meerderheid
vrouw is (57 procent). Tijdelijke migranten zijn gemiddeld jonger,
langdurige migranten iets ouder maar nog steeds veel jonger dan
Nederlandse werknemers. Het merendeel van de tijdelijke arbeidsmigranten is tussen de 19–29 jaar, van langdurige arbeidsmigranten tussen
de 24–35 jaar. Vooral bij bedrijven in Noord-Brabant en Limburg werken
relatief veel migranten, langdurige arbeidsmigranten daarnaast ook in
Noord- & Zuid-Holland. In de noordelijke en oostelijke provincies werken
juist weinig arbeidsmigranten.
Tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen vinden in meerderheid
werk als uitzendkracht (53 procent) of direct bij een werkgever in de landen tuinbouw (14 procent) of zakelijke dienstverlening (21 procent, vooral
detachering). Langdurige arbeidsmigranten lijken wat dat betreft veel
meer op Nederlandse werknemers. Ook zij werken weliswaar iets vaker in
de land- en tuinbouw, zakelijke dienstverlening en als uitzendkracht, maar
de verschillen met Nederlandse werknemers zijn veel kleiner.
Tijdelijke arbeidsmigranten werken gemiddeld genomen slechts 77 dagen
in hun baan. Het gemiddelde loon dat daarmee wordt verdiend ligt in de
meeste gevallen dicht tegen het minimumloon of iets daarboven. Bij
langdurige arbeidsmigranten is de variatie in het loon weliswaar een stuk
groter, maar slechts een kleine groep verdient meer dan het gemiddelde
loonniveau van een Nederlandse werknemer.
1
Tot de MOE+-landen worden gerekend de
acht Midden- & Oost-Europese landen die in
2004 zijn toegetreden tot de EU (Estland,
Letland, Litouwen, Polen, Tsjechië, Slowakije,
Hongarije en Slovenië) plus de nieuwere
EU-staten Bulgarije en Roemenië.

Verdringing op de arbeidsmarkt?
De komst van langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen in
1999–2008 heeft geen significant netto effect gehad op het aantal banen
van Nederlandse werknemers. Kennelijk is de arbeidsmarkt goed in staat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

3

geweest om met het extra arbeidsaanbod om te gaan. Wel zijn er soms
positieve effecten in groeisegmenten: daar blijkt arbeidsmigratie vaak
complementair aan het binnenlands aanbod. Ook zijn er soms negatieve
effecten in krimpsegmenten: daar blijkt arbeidsmigratie vaak concurrerend met binnenlands aanbod. Deze effecten zijn echter beide in
omvang zo onbetekenend, dat het netto effect nul is. In de korte periode
na de afschaffing van de verplichte tewerkstellingsvergunning (mei 2007
t/m december 2008) lijkt de binnenlandse arbeidsmarkt geenszins
getroffen door de toegenomen arbeidsmigratie.
Bovenstaande conclusies zijn gebaseerd op onderzoeksgegevens over de
periode 1999–2008. De momenteel beschikbare data laten helaas nog
geen analyse toe over de periode na 2008 en dus over de mogelijke
effecten van de economische en financiële crisis. Ook om het effect van
tijdelijke arbeidsmigranten in de periode na 2005 goed in beeld te brengen
zijn betere gegevensbestanden nodig dan momenteel beschikbaar zijn.
Desondanks geeft het onderzoek een helder antwoord op de twee
belangrijkste vragen die door de commissie LURA aan de onderzoekers
zijn gesteld: het aantal arbeidsmigranten uit de MOE+-landen is in de
periode 2005–2008 verdubbeld, maar heeft niet geleid tot verdringing van
Nederlandse werknemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

4

1 Aanleiding
Sinds de toetreding van Polen, Slowakije, Hongarije, Tsjechië, Slovenië,
Estland, Letland en Litouwen op 1 mei 2004 tot de EU komen omvangrijke
groepen nieuwe arbeidsmigranten naar Nederland. In mei 2007 zijn de
grenzen volledig opengesteld voor werknemers uit deze landen. Hoewel
een groot deel van deze migranten tijdelijk werkt in Nederland, bijvoorbeeld als seizoensarbeider, is er een ander deel dat zich vestigt in
Nederland en werkt als werknemer of zzp’er. In het verleden bleek dat veel
gastarbeiders uit Turkije en Marokko zich definitief vestigden in
Nederland, in tegenstelling tot eerdere gastarbeiders uit Spanje en Italië.
De Polen lijken wat dat betreft meer op de Europeanen uit de jaren vijftig
en zestig, dan op de Turken en Marokkanen uit de jaren zeventig (zie
Figuur 1.1).
Figuur 1.1 Terugkeerpercentage van migranten, naar verblijfsduur en nationaliteit
%
80
Spanjaarden
70
Italianen
60
Polen
50

40

Turken

30
Marokkanen
20

10

0
< 1 jaar

< 2 jaar

< 3 jaar

< 4 jaar

< 5 jaar

< 6 jaar

< 7 jaar

< 8 jaar

< 9 jaar < 10 jaar

verblijfsduur
Bron: Nicolaas (2011).

Ook in andere Europese landen is er een toename te zien van het aantal
personen uit Midden- en Oost Europa. Sinds 2008 lijkt het aantal in
Europa over het geheel gezien te stabiliseren. De komst van de migranten
heeft over het geheel positieve gevolgen voor onze economie, maar kent
ook negatieve effecten op het terrein van de arbeidsmarkt, de sociale
zekerheid en het terrein van de leefbaarheid. Met de voorziene
openstelling van de grenzen voor werknemers uit Bulgarije en Roemenië
en met het oog op een mogelijke verdere uitbreiding van de EU met
landen uit Zuidoost-Europa zoals Kroatië, Turkije, de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, en Montenegro is het voor de landen
waar de arbeidsmigranten heentrekken van belang dat deze negatieve
effecten in kaart worden gebracht om daar vervolgens lessen uit te
trekken.
Met het inzicht in de aard en omvang van de problematiek en een analyse
van de werking van het door de overheid ingezette instrumentarium om
de problematiek te voorkomen dan wel tegen te gaan kunnen lessen
worden getrokken voor de toekomstige openstelling van de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

5

grenzen voor arbeidsmigranten uit Zuidoost-Europa, als eerste voor de
Bulgaren en Roemenen.
Om dit te bereiken is de tijdelijke commissie «Lessen uit recente arbeidsmigratie» (LURA) ingesteld. Doel van haar onderzoek is om te leren van
de ervaringen van de recente arbeidsmigratie sinds 2004 uit Midden- en
Oost Europa om als Nederland lessen te kunnen trekken voor toekomstige
openstelling van de Nederlandse grenzen voor werknemers uit ZuidoostEuropa, als eerste de Bulgaren en Roemenen.
Tijdens het overleg van de commissie op donderdag 16 juni heeft namens
SEO Economisch Onderzoek het clusterhoofd Arbeid & Onderwijs Dr.
Arjan Heyma een toelichting gegeven op het rapport «De economische
impact van arbeidsmigratie uit de MOE-landen».2 In dit rapport worden
onder andere de looneffecten, verdelingseffecten en verdringingseffecten
geanalyseerd die ontstaan door arbeidsmigratie uit de MOE-landen in de
periode 1999–2005. Behalve het verdelingseffect blijken de overige
effecten minimaal of afwezig te zijn.
Naar aanleiding van deze toelichting door dhr. Heyma zijn door de
commissie vragen gesteld over het verdringingseffect: kan het zijn dat na
2005 de arbeidsmarktsituatie veranderd is? En dat er bijvoorbeeld na de
afschaffing van de twv-verplichting in mei 2007 wel banen van Nederlandse werknemers verdrongen zijn door banen van MOE-landers?3
Om deze vragen te kunnen beantwoorden is aanvullend onderzoek nodig,
op recentere gegevens dan die ten tijde van het vorige rapport
beschikbaar waren. Door de tijdelijke commissie is aan SEO Economisch
Onderzoek gevraagd om op korte termijn zo’n onderzoeksupdate uit te
voeren. Deze rapportage is daarvan het resultaat.
2 Onderzoeksopzet
Dit rapport beperkt zich tot analyse van mogelijke problemen op het
gebied van de arbeidsmarkt. Mogelijke problemen van arbeidsmigratie op
het gebied van sociale zekerheid, leefbaarheid en huisvesting vormen
geen onderdeel van deze studie. Vanwege de beperkingen in tijd is de
analyse gericht op mogelijke verdringingseffecten van werknemers.
Analyse van looneffecten, verdelingseffecten en effecten op het BBP
blijven daardoor buiten beschouwing, net als de analyse van de instroom
van zelfstandigen.
De belangrijkste vragen die met behulp van dit onderzoek beantwoord
zijn:
• In welke sectoren en regio’s zijn recente arbeidsmigranten werkzaam
en om welke aantallen gaat het?
• In hoeverre heeft recente arbeidsmigratie geleid tot verdringing van
Nederlandse werknemers?

2
Zie Heyma, Berkhout, v.d.Werff & Hof, SEO
Rapport 2008–70, verschenen in december
2008.
3
Onder MOE-landers worden verstaan de
personen uit de tien landen die in 2004 tot de
EU zijn toegetreden plus Roemenen en
Bulgaren.

Voor de periode 1999–2005 zijn deze vragen reeds beantwoord in het
eerdere SEO-rapport «De economische impact van arbeidsmigratie uit de
MOE-landen». Dit rapport is een vervolg hierop waarin ook de recentste
gegevens tot en met 2008 zijn opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

6

2.1 Beschikbare gegevens
Het eerdere onderzoek is uitgevoerd op de CBS-bestanden van de SSB
Banen en het SSB Personen.4 Momenteel zijn deze bestanden beschikbaar
bij het CBS tot en met de jaargangen 2008. Op deze bestanden is dezelfde
analyse van verdringingseffecten herhaald. Ook wordt een overzicht
gegeven van de aantallen langdurige en tijdelijke migranten in de periode
1999–2008. Daarmee wordt ook anderhalf jaar na de afschaffing van de
twv-verplichting voor de oude MOE-landen (exclusief Bulgarije en
Roemenie) in mei 2007 meegenomen in de analyse.
De jaargang 2009 is helaas op het moment van schrijven nog niet
beschikbaar. De optie om voor 2009 een andere databron (Loonaangiftebestanden) te gebruiken is onmogelijk gebleken, omdat van belangrijke
informatie (regio, nationaliteit) niet gegarandeerd kan worden dat zij voor
alle personen in voldoende kwaliteit aanwezig is. Andere achtergrondinformatie (BBP per regio & sector) is helemaal nog niet beschikbaar op
moment van schrijven.
De dataset vertoont een ernstige trendbreuk tussen 2005 en 2006, omdat
de data sinds 2006 via een andere methode verzameld worden. Als gevolg
van uitvoeringsproblemen bij de zogenaamde «operatie Walvis» zijn er in
2006 een aantal gegevens van de Belastingdienst verloren gegaan. De
vergelijkbaarheid van de gegevens tussen 2005 en 2006 is daarom extra
gecontroleerd. Het CBS vermoedt dat er nog steeds «(stukken van) banen
ontbreken» in het bestand van 2006. Na grondige inspectie van de huidige
bestanden lijkt het er inderdaad sterk op dat er in 2006 veel banen
ontbreken van tijdelijke migranten. De aantallen zijn in dat jaar namelijk
onwaarschijnlijk laag, en ook duidelijk lager dan in zowel het jaar ervoor
als in het jaar erna. De conclusie is dan ook dat er geen betrouwbare
gegevens zijn van het aantal tijdelijke arbeidsmigranten in 2006.
Daarnaast geven de SSB-bestanden sinds 2006 niet langer informatie over
de regio waarin de bedrijfsvestiging zich bevindt5, maar alleen nog over
de regio van het hoofdkantoor.
2.2 Aantallen arbeidsmigranten
Dit rapport geeft in Hoofdstuk 3 een uitgebreid overzicht van de aantallen
langdurige en tijdelijke arbeidsmigranten. De meeste analyses beperken
zich slechts tot de langdurige migranten. Deze zijn gedefinieerd als
werknemers in loondienst die in hetzelfde jaar waarin zij werken zijn
ingeschreven in de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA).
Daarnaast zijn voor de meest recente jaargang 2008 uitsplitsingen
gemaakt naar verschillende kenmerken zoals leeftijd, geslacht, sector,
soort dienstverband, bedrijfsgrootte, regio en inkomen.
2.3 Verdringing op de arbeidsmarkt?
4

Voor zelfstandigen is ook het SSB Zelfstandigen gebruikt, maar die vallen in deze
analyse buiten de onderzoekspopulatie. Voor
zelfstandigen kan sowieso niet eenvoudig een
verdringingseffect berekend worden. Bijlage A
bevat een toelichting op de CBS-bestanden
van de SSB Banen en het SSB Personen.
5
De variabele is uiterlijk weliswaar aanwezig,
maar blijkt bij nadere inspectie leeg te zijn.

Een belangrijk kenmerk van arbeidsmigratie is dat de relevantie ervan
sterk verschilt tussen regio’s. In elk land zijn er regio’s met veel arbeidsmigranten (bijvoorbeeld in Nederland Noord-Limburg, Rotterdam en de Kop
van Noord-Holland) en regio’s met relatief weinig arbeidsmigranten (zoals
de noordelijke provincies). De verschillen in migratiedichtheid tussen
verschillende regio’s kunnen econometrisch gebruikt worden om het
effect ervan te meten. Wat voor regio’s geldt, geldt ook voor sectoren. Er
zijn sectoren met veel arbeidsmigranten (zoals de landbouw en uitzend-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

7

sector), maar ook sectoren met een gering aantal arbeidsmigranten (zoals
het onderwijs en het openbaar bestuur). Hierdoor kunnen ook de
verschillen in migratiedichtheid tussen sectoren gebruikt worden om de
effecten van migratie op de Nederlandse arbeidsmarkt te meten. De
resultaten van die analyse staan in Hoofdstuk 4.
De methode van onderzoek is zoveel mogelijk gelijk aan die in het eerdere
SEO-onderzoek van Heyma, Berkhout, Van der Werff & Hof uit 2008. In
deze update nemen we ook de jaren 2006–2008 mee in de analyse.
Vanwege beperkingen aan de data zijn er wel belangrijke technische
verschillen met de eerdere analyse uit 2008 (zie volgende paragraaf). Voor
de analyse van economische effecten van arbeidsmigratie is, in navolging
van Borjas (2003), de arbeidsmarkt in kleine stukjes verdeeld. Die stukjes
bestaan uit een combinatie van een bepaalde regio, een bepaalde sector
en een bepaalde maand in onze onderzoeksperiode. Voor de onderverdeling naar regio’s gelden de 40 zogenaamde COROP-gebieden6. Voor het
onderscheid naar sectoren gelden de 14 hoofdklassen uit de Standaard
Bedrijfsindeling uit 1993 (SBI’93) van het CBS. Daarbij is bovendien de
uitzendsector afgesplitst van de zakelijke dienstverlening vanwege het
belang van de uitzendsector als werkgever voor werknemers uit de
MOE+-landen. Voor de resulterende 600 combinaties van regio en sector
is bovendien informatie beschikbaar voor elke maand in de periode
1999–2008 (120 maanden). Dat geeft 72 000 verschillende stukjes van de
arbeidsmarkt, waarvoor aan de ene kant het aantal banen en het
gemiddelde loonniveau is geobserveerd en aan de andere kant het
aandeel arbeidsmigranten uit de MOE+-landen. Dat zijn in principe 72 000
verschillende observaties op meso-niveau waarmee men het effect van
arbeidsmigratie op de binnenlandse werkgelegenheid kan worden
identificeren. Bij het schatten van de relatie tussen de relevante economische grootheden en ontwikkelingen in de arbeidsmigratie uit de
MOE+-landen, wordt gebruik gemaakt van een zogeheten eerste
verschillen model, waarin het verschil in twee opeenvolgende tijdsperiodes van de afhankelijke variabele (de binnenlandse werkgelegenheid)
wordt verklaard uit de verschillen in de verklarende variabelen (arbeidsmigratie plus een aantal controlevariabelen). Op die manier wordt gecorrigeerd voor verschillen tussen regio’s, sectoren en maanden (seizoensinvloeden) die constant zijn in de tijd en dus ook niet beïnvloed worden
door arbeidsmigratie. In Bijlage B worden de technische details van de
gebruikte modellen beschreven.
2.4 Verschillen met eerdere analyse uit 2008

6
Een COROP-gebied is een regionaal gebied
binnen Nederland dat deel uitmaakt van de
COROP-indeling. De naam COROP komt van
Coördinatie Commissie Regionaal OnderzoeksProgramma. Dit was de naam van de
commissie die in 1971 de indeling van
Nederland in COROP-gebieden ontwierp. In
totaal zijn er in Nederland 40 COROPgebieden. Elk COROP-gebied is een samenvoeging van gemeenten.

Er worden meerdere modellen geschat. In Model I wordt het effect
geschat van langdurige arbeidsmigratie, voor gehele periode 1999–2008.
Hierbij wordt apart gekeken naar verdringingseffecten in krimp- en in
groeisectoren. Ook de periode na afschaffing van de tewerkstellingsvergunning voor tien landen per mei 2007 is apart onderzocht. Vanwege
ontbrekende informatie over de regio van de bedrijfsvestiging is dit keer
gekeken naar de regio van de woonplaats van de werknemer. Als gevolg
hiervan konden tijdelijke werknemers niet worden meegenomen in de
analyse, omdat van hen immers de woonplaats niet bekend is. Zij zijn
namelijk niet in het GBA ingeschreven, en wonen officieel in het
buitenland.
In Model II wordt het verdringingseffect in de landbouwsector bepaald
voor zowel langdurige- als tijdelijke arbeidsmigranten. In dit model is het
jaar 2006 buiten beschouwing gelaten en de regioindeling gebaseerd op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

8

de locatie van de hoofdvestiging van elk bedrijf. Dat laatste is helaas
uiteraard niet zinvol als het grote landelijke bedrijven betreft, zoals bv. de
grote uitzendorganisaties en winkelketens. Om enerzijds onzorgvuldigheid
te voorkomen maar anderzijds toch iets te kunnen zeggen over tijdelijke
migranten, is Model II alleen geschat voor de landbouwsector. Aangezien
het aannemelijk is dat voor de landbouwsector geldt dat de bedrijven
vooral regionaal zijn zal er voor deze sector weinig verschil bestaat tussen
de hoofdvestiging en de daadwerkelijke werkplaats.
Wat betreft de beleidsrelevantie van de resultaten kan opgemerkt worden
dat Bulgaren en Roemenen zelden als tijdelijke migranten naar Nederland
komen. Zij vestigen zich meestal direct: volgens Tabel 3.1 kwam in 2008
slechts 1% van de tijdelijke migranten uit Bulgarije of Roemenië,
tegenover 16% van de langdurige migranten. Voor de bepaling van het
verdringingseffect van deze groep is Model I daarom de meest zinvolle
benadering, ondanks het ontbreken van de tijdelijke migranten. Het
verdringingseffect van tijdelijke migranten kan alleen via Model II bepaald
worden, maar dit is voor Bulgaren en Roemenen minder relevant.
3 Aard en omvang van arbeidsmigratie
Het aantal arbeidsmigranten uit de MOE+-landen is tussen 2005–2008
verdubbeld, tot 54 langdurige en 154 tijdelijke arbeidsmigranten. Het
betreft voornamelijk Polen; Bulgaren & Roemenen komen zelden als
tijdelijke maar bijna altijd als langdurige migrant. Arbeidsmigranten
werken vooral in de zuidelijke en westelijke provincies, als uitzendkracht
of direct bij een werkgever in de landbouw.
3.1 Omvang tijdelijke en langdurige arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen
In deze update is de focus uitsluitend op arbeidsmigranten die geboren
zijn in de zogenaamde MOE+-landen: Estland, Letland, Litouwen, Polen,
Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Slovenië, Bulgarije en Roemenië.7 Staan
deze personen ingeschreven in de GBA, dan gelden ze als «langdurige
arbeidsmigranten» aangezien ze in Nederland woonachtig zijn. Betreft het
personen die niet bij de gemeente staan geregistreerd, dan gelden ze als
«tijdelijke arbeidsmigranten» aangezien ze niet primair in Nederland
woonachtig zijn.8 Alle gegevens in deze en de volgende paragraaf zijn
gebaseerd op integrale registratiebestanden met daarin alle werknemers
in Nederland.
3.1.1 Aantallen per jaar
Tabel 3.1 schetst de ontwikkeling van de werkgelegenheid van Nederlandse werknemers, langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen en
tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen. De tabel presenteert deze
werkgelegenheid zowel in het aantal werknemers (personen), het aantal
banen, als het aantal arbeidsjaren (fte’s).
7
Zie Bijlage A voor een uitgebreide definitie
van onze onderzoekspopulatie.
8
De tijdelijke arbeidsmigranten die hierdoor
buiten beschouwing blijven zijn voornamelijk
West-Europese werknemers, waaronder
grensarbeiders. Ook langdurige arbeidsmigratie uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten,
Japan, China en India vallen buiten de
onderzoekspopulatie.

De cijfers in Tabel 3.1 betreffen stroomcijfers per jaar, geen standcijfers op
een willekeurige peildatum. Dat betekent dat ruim 7,8 miljoen Nederlanders op enig moment in 2008 een betaalde baan in loondienst hebben
gehad, net zoals 54 duizend langdurige migranten uit de MOE+-landen en
154 duizend tijdelijke migranten uit de MOE+-landen. Van de 54 duizend
langdurige arbeidsmigranten kwam een zesde deel uit Bulgarije en
Roemenië, van de 154 duizend tijdelijke arbeidmigranten kwamen slechts

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

9

2 100 werknemers uit Bulgarije en Roemenië. Het gaat bij de tijdelijke
arbeidsmigranten voor het overgrote deel om Polen.
Ontwikkelingen in de tijd laten zien dat tussen 1999 en 2005 het aantal
langdurige arbeidsmigranten bijna is verdubbeld (van 14 duizend naar 25
duizend), en tussen 2005–2008 opnieuw. In deze aantallen zitten nog
enkele migranten die al decennia in Nederland gevestigd zijn, maar het
grootste deel betreft nu recente migranten. Bij tijdelijke arbeidsmigranten
is het aantal tussen 1999 en 2005 maar liefst verzevenvoudigd (van
9 duizend naar 71 duizend) en daarna tussen 2005–2008 nog eens
verdubbeld.
Sommige werknemers hebben meerdere banen in een jaar. Deze banen
kunnen na elkaar of tegelijkertijd lopen. In Tabel 3.1 overtreft het aantal
banen daarom het aantal werknemers. Vanaf 2001 is het bovendien
mogelijk om het aantal arbeidsjaren (in fte’s) te bepalen. In dat geval is er
een correctie voor banen die niet het hele jaar duren en voor deeltijdbanen. Nederlandse werknemers vervullen gedurende 2008 gemiddeld
1,33 banen met een totale werkduur van 0,64 fte. Het aantal vervulde
banen ligt bij langdurige arbeidsmigranten in 2008 iets hoger met een
gemiddelde van 1,46, terwijl de totale werkduur met 0,55 fte iets lager ligt.
Voor tijdelijke arbeidsmigranten is het verschil nog iets groter: zij
vervullen gedurende 2005 gemiddeld 1,33 verschillende banen met een
totale werkduur van «slechts» 0,30 fte.
Tabel 3.1 Nederlandse werknemers vs. langdurige en tijdelijke arbeidsmigranten in loondienst uit de MOE+-landen (x 1000), 1999–2008
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Personen
NL-werknemer

7 237

7 378

7 482

7 522

7 498

7 424

7 456

7 587

7 772

7 855

MOE+ langdurig
– Polen
– Roemenen
– Bulgaren

14,4
7,3
2,1
0,8

16,4
8,4
2,4
0,9

18,4
9,4
2,8
1,1

20,3
10,6
3,1
1,3

21,5
11,4
3,3
1,4

22,2
12,0
3,3
1,4

25,4
14,6
3,5
1,5

31,7
19,6
4,0
1,7

44,5
28,8
4,7
2,4

54,2
35,0
5,4
3,0

MOE+ tijdelijk
– Polen
– Roemenen
– Bulgaren

9,1
8,9
–
–

22,3
21,9
–
–

38,6
37,9
0,0
–

51,4
50,3
0,1
0,1

59,1
57,7
0,3
0,1

69,7
67,8
0,2
0,2

71,4
69,4
0,2
0,2

n.b.
n.b.
n.b.
n.b.

119,2
111,6
1,3
0,5

154,3
141,3
1,6
0,5

Banen
NL-werknemer

9 915

10 105

10 052

9 887

9 599

9 438

9 563

9 874

10 341

10 411

MOE+ langdurig
– Polen
– Roemenen
– Bulgaren

21,2
10,8
3,2
1,2

24,1
12,4
3,8
1,4

26,0
13,6
4,0
1,6

27,9
14,9
4,3
1,8

28,7
15,6
4,2
1,9

29,4
16,2
4,3
1,9

34,1
20,0
4,6
2,1

42,7
27,0
5,2
2,4

62,4
41,3
6,2
3,2

79,1
52,5
7,1
4,0

MOE+ tijdelijk
– Polen
– Roemenen
– Bulgaren

12,0
11,7
–
–

32,0
31,6
–
–

58,0
57,3
0,0
–

76,4
75,2
0,1
0,1

89,5
88,0
0,3
0,1

98,6
96,5
0,2
0,2

105,4
103,0
0,3
0,2

n.b.
n.b.
n.b.
n.b.

150,3
141,8
1,4
0,5

204,2
188,3
1,7
0,6

–
–
–

–
–
–

5 112
11,0
9,6

5 080
12,1
12,6

5 021
12,7
16,3

4 922
13,0
17,3

4 907
14,5
20,6

4 797
17,1
n.b.

4 953
22,8
31,9

5 013
29,7
46,2

Arbeidsjaren
NL-werknemer
MOE+ langdurig
MOE+ tijdelijk

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek. n.b. = niet betrouwbaar.

Figuur 3.1 en Figuur 3.2 geven de ontwikkeling van het aantal langdurige
en tijdelijk arbeidsmigranten uit de MOE+-landen nog eens grafisch weer.
De grijze en tevens breedste balk staat hierin voor het aantal banen, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

10

donkerblauwe balk in het midden voor het aantal personen, en de
lichtblauwe smalle balk voor het aantal arbeidsjaren.
Figuur 3.1 Ontwikkeling aantal langdurige arbeidsmigranten in loondienst,
1999–2008

Langdurige arbeidsmigranten
200000

175000

150000

125000

100000

75000

50000

25000

0
1999

2000

2001

2002

Banen

2003

2004

Personen

2005

2006

2007

2008

Arbeidsjaren

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek.

Figuur 3.2 Ontwikkeling aantal tijdelijke arbeidsmigranten in loondienst,
1999–2008

Tijdelijke arbeidsmigranten
200000

175000

150000

125000

100000

75000

50000

25000

0
1999

2000

2001

Banen

2002

2003

Personen

2004

2005

2006

2007

2008

Arbeidsjaren

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek. Gegevens over 2006
zijn niet betrouwbaar.

In Figuur 3.1 en Figuur 3.2 is dezelfde schaal gebruikt. Zo valt vooral de
sterke groei van het aantal tijdelijke arbeidsmigranten duidelijk op. De
ruim 150 duizend tijdelijke werknemers komen overeen met ruim 200
duizend banen, hetgeen betekent dat er in 2008 in Nederland bijna
driemaal zoveel tijdelijke arbeidsmigranten werkzaam waren als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

11

langdurige migranten. Daarvan worden er namelijk 54 duizend geteld, die
gezamenlijk 79 duizend banen vervulden. Uiteraard ligt de verhouding in
arbeidsjaren anders, aangezien tijdelijke arbeidsmigranten niet het hele
jaar werkzaam zijn. Ook hiermee rekening gehouden blijkt de impact van
tijdelijke migratie op de arbeidsmarkt groter dan die van langdurige
migratie: tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen werkten in 2008
meer dan 46 duizend arbeidsjaren (fte’s) terwijl de in Nederland gevestigde langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen in 2008 nog geen
30 duizend arbeidsjaren vervulden.
3.1.2 Aantallen per maand; seizoenspatronen
De jaartotalen hierboven verhullen sterke seizoenspatronen bij met name
de tijdelijke arbeidsmigranten. Seizoenspatronen zijn bijvoorbeeld erg
interessant voor de vraag naar de extra woningbehoefte van tijdelijke
migranten in een bepaalde maand. In welke maanden is die het grootst?
Om hierin inzicht te verschaffen presenteert Figuur 3.3 het aantal
werknemers uit de MOE+-landen per maand voor de jaren 2000–2008.
Uiteraard liggen de maandtotalen lager dan de jaartotalen, omdat alleen
die werknemers geteld worden die in een bepaalde maand actief zijn
geweest op de Nederlandse arbeidsmarkt. De zwarte lijn geeft de
ontwikkeling in het aantal tijdelijke arbeidsmigranten weer, de blauwe lijn
de ontwikkeling van het aantal langdurige arbeidsmigranten.
Figuur 3.3 Aantal arbeidsmigranten in loondienst uit de MOE+-landen per
maand, 2000–2008
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

2000

2001

2002

Langdurige migranten

2004

2005

2007

sep

jan

mei

sep

jan

2006

me

sep

jan

meii

sep

jan

mei

sep

jan

2003

mei

sep

jan

mei

sep

jan

mei

sep

jan

mei

sep

jan

mei

0

2008

Tijdelijke migranten

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek.

9
Januari geeft telkens de laagste waarde. Dit
zou deels te maken kunnen hebben met
administratieve correcties op de variabele
«einddatum dienstverband».

Uit Figuur 3.3 blijkt een duidelijk seizoenpatroon, met pieken in de
zomermaanden en een dal in de periode december tot en met maart.9 Het
verschil tussen piekmaand en dalmaand is steeds groter geworden, in
2008 waren er in de zomer zo’n 30 duizend tijdelijke werknemers méér
dan in de winter. Onder arbeidsmigranten uit de MOE+-landen die in
Nederland woonachtig zijn, is nauwelijks sprake van een seizoenspatroon.
Toch is ook hier te zien dat in december het aantal telkens afneemt.
Overigens kan het seizoenspatroon niet volledig worden toegeschreven
aan seizoensarbeid in de land- en tuinbouw. Ook voor andere sectoren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

12

geldt een soortgelijk seizoenspatroon.
3.2 Kenmerken arbeidsmigranten uit de MOE+-landen
Deze paragraaf behandelt de verschillen in kenmerken van arbeidsmigranten tussen de MOE+-landen en die van Nederlandse werknemers.
Hierbij worden zowel baan- als persoonskenmerken onderscheiden.
Verschil wordt gemaakt tussen langdurige en tijdelijke arbeidsmigranten.
Omdat er veel meer Nederlandse werknemers zijn (7,8 miljoen) dan
arbeidsmigranten (resp. 54 en 154 duizend in 2008) wordt niet naar
absolute aantallen werknemers gekeken, maar naar hun verdeling over de
verschillende kenmerken. Daarbij tellen alle Nederlandse werknemers
samen op tot 100 procent, net zoals alle langdurige arbeidsmigranten en
alle tijdelijke arbeidsmigranten. Alle cijfers hebben betrekking op 2008. Dit
is het meest recent beschikbare jaar in de data. Het blijkt dat tijdelijke
arbeidsmigranten veel meer verschillen van Nederlandse werknemers dan
de in Nederland woonachtige langdurige arbeidsmigranten.
3.2.1 Soort dienstverband
Tabel 3.2 geeft een indruk van het verschil in soorten dienstverband die
door arbeidsmigranten ten opzichte van Nederlandse werknemers worden
uitgeoefend. Hoe tijdelijker de werknemer in Nederland is, hoe vaker hij of
zij als flexkracht werkzaam is en hoe minder vaak in voltijd. Ook het
aandeel deeltijdbanen is onder tijdelijke migranten relatief laag. Wordt er
eenmaal in deeltijd gewerkt, dan verschilt de verdeling over het aantal
uren slechts beperkt van dat van langdurige arbeidsmigranten of van
Nederlandse werknemers.
Waar Tabel 3.2 laat zien dat tijdelijke arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen vaker als flexkracht en minder vaak in voltijd of deeltijd
werken, laat Figuur 3.4 zien dat zij ook minder dagen per jaar in dezelfde
baan werkzaam zijn. De grafiek toont het aantal werkdagen dat een baan
gemiddeld duurt in 2008. De gegevens zijn dus geen gemiddelden per
persoon maar per baan. Het CBS gebruikt de term «verloonde dagen»
ofwel «sv-dagen» om aan te geven over hoeveel dagen in 2008 er loon
betaald is. Een volledig werkjaar bestaat normaal gesproken uit 260 of 261
verloonde dagen. Het gemiddelde aantal verloonde dagen per baan is
voor Nederlandse werknemers 154 dagen, voor langdurige arbeidsmigranten 121 en voor tijdelijke arbeidsmigranten 77 dagen.
Tabel 3.2 Verdeling werknemers naar soort dienstverband en deeltijdfactor, 2008

Soort dienstverband
Voltijd
Deeltijd
Flexwerk
Deeltijdfactor
<30% fte
30–80% fte
>80% fte

Nederlandse
werknemers

Langdurige
arbeidsmigranten
uit de
MOE+-landen

Tijdelijke arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen

41%
48%
11%
100%

33%
41%
27%
100%

14%
36%
50%
100%

15%
31%
54%
100%

13%
35%
51%
100%

7%
49%
44%
100%

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

13

Figuur 3.4 Gemiddeld aantal verloonde dagen per baan en sector, 2008.
Landbouw & visserij
Delfstoffen
Industrie
Nutsbedrijven
Bouw
Handel
Horeca
Vervoer
Financiële diensten
Zakelijke diensten
Openbaar bestuur
Onderwijs
Zorg
Overige diensten
Uitzenders
0

50

Nederlands

100

150

200

Langdurig MOE+

250

Tijdelijk MOE+

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

Ten slotte laat Tabel 3.3 het aandeel uitzendkrachten onder arbeidsmigranten zien in vergelijking met Nederlandse werknemers. Duidelijk is dat
ruim de helft van de tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen als
uitzendkracht aan het werk is. Van de langdurige arbeidsmigranten is dat
een op de vier, van de Nederlandse werknemers is dat een op de zestien.
Tabel 3.3 Verdeling werknemers over uitzendarbeid, 2008

Geen uitzendkracht
Uitzendkracht

Nederlandse
werknemers

Langdurige
arbeidsmigranten
uit de
MOE+-landen

Tijdelijke arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen

94%
6%

75%
25%

47%
53%

100%

100%

100%

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

3.2.2 Geslacht
Figuur 3.5 laat zien dat zich onder langdurige arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen opvallend veel vrouwen (57 procent) bevinden. Hier is niet
alleen meer sprake van zogenaamde «Poolse bruiden», vrouwen die door
een huwelijk met een Nederlandse man zich in Nederland hebben
gevestigd. Hieronder zal nog blijken dat relatief veel langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen werk vinden in de horeca, het onderwijs en
de zorg, sectoren waar vrouwen sterk zijn vertegenwoordigd. Bij tijdelijke
arbeidsmigranten uit de MOE+-landen vormen mannen juist de overgrote
meerderheid (68 procent).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

14

Figuur 3.5 Verdeling werknemers naar geslacht, 2008

54

Nederlands

46

43

Langdurig MOE+

57

68

Tijdelijk MOE+

0

20

32

40

Man

60

80

100

Vrouw

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

3.2.3 Leeftijd
Figuur 3.6 laat de leeftijdsverdeling zien van Nederlandse werknemers,
langdurige arbeidsmigranten en tijdelijke arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen. De donkerblauwe blokken laten zien dat de leeftijd van
Nederlandse werknemers redelijk gelijk is verdeeld, met een kleine piek
rond 39 jaar: de kinderen van de babyboomgeneratie. De leeftijdsverdeling van langdurige arbeidsmigranten wordt gepresenteerd door de
witte, doorzichtige blokken. Zij zijn overwegend tussen de 24 en 33 jaar
oud. Tijdelijke arbeidsmigranten (de zwarte doorzichtige blokken) zijn over
het algemeen nog jonger, met een piek tussen 19 en 28 jaar.
Figuur 3.6 Verdeling werknemers naar leeftijd, 2008

6

Percentage

4

2

0
15

25

35
Nederlands

45
Langdurig MOE+

55

65

Tijdelijk MOE

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

15

3.2.4 Bedrijfssector
Figuur 3.7 toont de verdeling van de drie groepen werknemers over de
verschillende bedrijfssectoren van de economie. De onderste lichtblauwe
staven geven aan hoeveel procent van de Nederlandse werknemers in een
bepaalde sector werkzaam is. Zo werkt 10 procent van de Nederlandse
werknemers in de industrie. De middelste grijze staven geven de
verdeling van langdurige arbeidsmigranten: van hen werkt bijvoorbeeld
12 procent in de handel. Ten slotte geven de bovenste donkerblauwe
staven de verdeling van tijdelijke arbeidsmigranten over de sectoren. Van
hen werkt 14 procent in de landbouw en 55 procent in uitzendbranche.
Vergeleken met Nederlandse werknemers zijn arbeidsmigranten meer
geconcentreerd in bepaalde sectoren, met name de land- en tuinbouw, de
zakelijke dienstverlening en de uitzendsector, van waaruit vermoedelijk
weer een groot aandeel wordt uitgezonden naar de land- en tuinbouw.
Deze concentratie geldt veel sterker voor tijdelijke arbeidsmigranten dan
voor langdurige arbeidsmigranten. De grafiek laat zien dat er relatief
weinig arbeidsmigranten uit de MOE+-landen in loondienst in de
bouwsector werken. Dit komt niet overeen met het publieke beeld van de
«Poolse bouwvakker». De reden hiervoor is dat het bij dat beeld vaak om
zelfstandigen gaat (zie Heyma at al., 2008), met een andere arbeidsstatus
dan de in dit onderzoek beschreven werknemers. Het zelfde geldt voor
vrachtwagenchauffeurs.
De zakelijke dienstverlening is in Figuur 3.7 exclusief personeel in dienst
van uitzendbureaus, die zijn als aparte categorie opgenomen. Helaas is in
het SSB-Banenbestand niet geregistreerd naar welke sectoren deze
personen uitgezonden worden. Werknemers die door een Nederlands
detacheerbedrijf zijn uitgezonden zijn wel opgenomen in de zakelijke
dienstverlening. Onder tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen is
dit de belangrijkste vorm van zakelijke dienstverlening.
Figuur 3.7 Verdeling werknemers naar bedrijfssector, 2008
Landbouw & visserij
Delfstoffen
Industrie
Nutsbedrijven
Bouw
Handel
Horeca
Vervoer
Financiele diensten
Zakelijke diensten
Openbaar bestuur
Onderwijs
Zorg
Overige diensten
Uitzenders
0

20

Tijdelijk MOE+

40

Langdurig MOE+

60

Nederlands

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

Eerder bleek dat langdurige arbeidsmigranten relatief vaak vrouw zijn.
Figuur 3.8 laat het aandeel vrouwen per sector zien voor langdurige
arbeidsmigranten en tijdelijke arbeidsmigranten. Onder tijdelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

16

migranten is er weinig verschil tussen mannen en vrouwen. De handel, de
zakelijke dienstverlening en de uitzendsector trekken relatief veel
langdurige migranten uit de MOE+-landen aan, en daardoor ook vrouwen.
Maar de zorg, het onderwijs en de horeca zijn typische vrouwensectoren
onder de langdurige migranten, daar werken nauwelijks mannelijke
migranten. Voor de industrie geldt juist het tegenovergestelde, dat is
vooral een mannensector.
Figuur 3.8 Aandeel mannelijke en vrouwelijke werknemers per bedrijfssector, 2008

Langdurige MOE+

Tijdelijke MOE+

Landbouw & visserij

Landbouw & visserij

Delfstoffen

Delfstoffen

Industrie

Industrie

Nutsbedrijven

Nutsbedrijven

Bouw

Bouw

Handel

Handel

Horeca

Horeca

Vervoer

Vervoer

Financiele diensten

Financiele diensten

Zakelijke diensten

Zakelijke diensten

Openbaar bestuur

Openbaar bestuur

Onderwijs

Onderwijs

Zorg

Zorg

Overige diensten

Overige diensten

Uitzenders

Uitzenders
0

20

40

60

0

20

40

60

percent
mannen

vrouwen

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

3.2.5 Bedrijfsgrootte
Tijdelijke arbeidsmigranten werken gemiddeld in kleinere bedrijven dan
Nederlandse werknemers. Tabel 3.4 laat zien dat Nederlandse werknemers
het meest in bedrijven met meer dan 500 collega’s werken, terwijl de
tijdelijke migranten veel vaker minder collega’s hebben.
Tabel 3.4 Verdeling werknemers naar bedrijfsgrootte, 2008
Aantal werknemers

0 werknemers
1 werknemers
2–4 werknemers
5–9 werknemers
10–19 werknemers
20–49 werknemers
50–99 werknemers
100–199 werknemers
200–499 werknemers
500 en meer werknemers

Nederlandse
werknemers

Langdurige
arbeidsmigranten
uit de
MOE+-landen

Tijdelijke arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen

0%
3%
6%
6%
8%
10%
7%
8%
11%

0%
2%
6%
7%
9%
12%
10%
10%
12%

1%
1%
4%
5%
8%
10%
12%
13%
24%

41%

31%

22%

100%

100%

100%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

17

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

3.2.6 Regio
Arbeidsmigranten blijken vooral geconcentreerd in het zuiden en westen
van Nederland, meer nog dan Nederlandse werknemers. Tijdelijke
arbeidsmigranten uit de MOE+-landen zijn duidelijk oververtegenwoordigd in Noord-Brabant en Limburg. Bijna 40 procent van de tijdelijke
arbeidsmigranten is werkzaam bij een bedrijf met de hoofdvestiging in
deze twee provincies. Langdurige arbeidsmigranten zijn vooral in het
Noord- en Zuid-Holland oververtegenwoordigd. Figuur 3.9 toont de
verdeling van de drie groepen werknemers over de verschillende regio’s
van ons land.10 De onderste lichtblauwe staven staan wederom voor het
aandeel Nederlandse werknemers per bedrijfssector, de middelste grijze
staven voor langdurige arbeidsmigranten en de bovenste donkerblauwe
staven voor tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen. De
werkplaats is niet beschikbaar in de huidige data, vandaar dat onderstaande figuur betrekking heeft op de wel beschikbare hoofdvestiging.
Figuur 3.9 Verdeling werknemers naar provincie hoofdvestiging bedrijf, 2008
Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Gelderland
Utrecht
Noord−Holland
Zuid−Holland
Zeeland
Noord−Brabant
Limburg
Flevoland
0%

5%

Tijdelijk MOE+

10%

15%

20%

Langdurig MOE+

25%

30%

Nederlands

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek.

3.2.7 Looninkomen

10
Het gaat hierbij om de regio waarin het
bedrijf is gevestigd waarin ze werkzaam zijn.

Figuur 3.10 laat zien dat arbeidsmigranten minder verdienen dan
Nederlandse werknemers. Het loon van tijdelijke arbeidsmigranten ligt
vaak weer lager dan het loon van langdurige arbeidsmigranten. De figuur
vat veel aspecten van de loonverdeling per groep werknemers samen. Zo
wordt het gemiddelde loon per groep weergegeven door het witte
vierkant en de mediaan door de blauwe ruit (50 procent van de mensen
verdient minder dan de mediaan). Het lichtblauwe vlak geeft de middelste
50 procent van de inkomensverdeling weer, de zwarte streep de middelste
90 procent van de inkomensverdeling. Arbeidsmigranten zitten vooral aan
de onderkant van de totale inkomensverdeling, maar in de groep
langdurige arbeidsmigranten worden ook hogere lonen verdiend. Dit in
tegenstelling tot de groep tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen,
waar lonen boven het gemiddelde loon van een Nederlandse werknemer
een uitzondering zijn. De loongegevens hebben louter betrekking op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

18

officieel ontvangen salaris. Er zijn situaties waarin de werkgever
huisvesting regelt en een al dan niet marktconforme huur direct van het
salaris inhoudt, die inhouding is niet in onderstaande gegevens verwerkt.
Figuur 3.10 Loonverdeling uurloon werknemers naar herkomst, 2008

Nederlands

langdurig MOE+

tijdelijk MOE+

0

10

20

30

40

50

Witte vierkant = gemiddelde; blauwe ruit=mediaan; lichtblauwe vlak=middelste 50 procent van de
inkomensverdeling; zwarte streep=middelste 90 procent van de inkomensverdeling.
Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

Figuur 3.11 geeft het verschil in inkomensverdeling tussen de drie
groepen werknemers nog eens op een andere manier weer. De loonverdeling van Nederlandse werknemers is daar opgeknipt in 10 verschillende
categorieën met ongeveer evenveel werknemers. Vervolgens is voor de
tijdelijke en langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen gekeken
hoeveel van deze personen in ieder van deze categorieën valt. Het
merendeel van de tijdelijke arbeidsmigranten uit de MOE+-landen zit qua
verdiensten in het tweede, derde of vierde loondeciel en weinig van deze
arbeidsmigranten zitten qua verdiensten in de hoogste vijf decielen.
Opvallend is dat ook in het eerste loondeciel de tijdelijke arbeidsmigranten zijn ondervertegenwoordigd. Dit loondeciel bestaat dan voornamelijk uit eenvoudige bijbaantjes tegen minimumjeugdlonen. Voor
(minder dan) een volwassen minimumloon loont het niet om als
arbeidsmigrant tijdelijk naar Nederland te komen. De loonverdeling van
langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen lijkt meer op die van de
Nederlandse werknemers, maar ook daar is een oververtegenwoordiging
in het tweede tot en met vierde deciel en een ondervertegenwoordiging in
het zesde tot en met tiende deciel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

19

Figuur 3.11 Verdeling werknemers over loondecielen met gemiddeld uurloon,
2008
25

15

percent

20

10

5

0
1e deciel

2e deciel

3e deciel

Nederlands

4e deciel

5e deciel

6e deciel

7e deciel

Langdurig MOE+

8e deciel

9e deciel 10e deciel

Tijdelijk MOE+

Bron: CBS Microbestanden, bewerking door SEO Economisch Onderzoek

4 Verdringing op de arbeidsmarkt?
De komst van langdurige arbeidsmigranten uit de MOE+-landen in
1999–2008 heeft geen significant effect gehad op het aantal banen van
Nederlandse werknemers. Kennelijk is de arbeidsmarkt goed in staat
geweest om met het extra arbeidsaanbod om te gaan. De kleine positieve
( in groeisegmenten) en negatieve ( in krimpsegmenten) effecten hebben
elkaar in evenwicht gehouden. In de korte periode mei 2007–dec 2008 lijkt
de binnenlandse arbeidsmarkt geenszins getroffen door de toegenomen
arbeidsmigratie.
Economische effecten van arbeidsmigratie betreffen op de eerste plaats
de arbeidsmarkt en in tweede instantie de productie die via arbeid wordt
geleverd, hetgeen tot uiting komt in een verandering van het nationaal
inkomen. Voor de arbeidsmarkt betekent arbeidsmigratie niets anders dan
een vergroting van het totale arbeidsaanbod bij een gegeven arbeidsvraag. Volgens de meest eenvoudige economische theorie zou dat
moeten leiden tot een daling van de prijs van arbeid: een daling van het
gemiddelde loonniveau. Maar als het gemiddelde loonniveau zich niet
goed naar beneden kan aanpassen (bijvoorbeeld door CAO afspraken of
een wettelijk minimumloon) dan kan het grotere arbeidsaanbod bij een op
korte termijn gegeven arbeidsvraag ook leiden tot werkloosheid. Uiteraard
alleen in die regio’s en sectoren waar geen tekort aan arbeidskrachten
was. Als in die situatie een vacature wordt vervuld door een arbeidsmigrant in plaats van een binnenlandse werknemer, dan is duidelijk sprake
van verdringing op de arbeidsmarkt. Maar vaak heeft verdringing niet
direct te maken met het verlies van een baan door de komst van een
arbeidsmigrant, maar met het moeilijker kunnen vinden van een baan als
gevolg van het grotere aanbod van arbeid door arbeidsmigratie. Arbeidsmigratie is in deze gevallen een substituut voor het binnenlandse
arbeidsaanbod.
Het omgekeerde van verdringing door arbeidsmigratie is ook mogelijk.
Wanneer vacatures onvervuld blijven door een tekort aan geschikte
binnenlandse kandidaten, betekent dat een beperking in de groei van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

20

productie. Als gevolg daarvan zal ook de groei van andere, daarmee
samenhangende arbeidsvraag worden beperkt. Arbeidsmigratie kan dan
zorgen voor het oplossen van tekorten op de arbeidsmarkt, zodat de
productie kan groeien, waardoor ook de vraag wordt gestimuleerd naar
arbeid waarvoor wel voldoende binnenlandse kandidaten beschikbaar
zijn. Arbeidsmigratie is in deze gevallen complementair aan het binnenlandse arbeidsaanbod.
Omdat arbeidsmigratie op deelmarkten van de arbeidsmarkt een
substituut of een complement kan zijn voor het binnenlandse arbeidsaanbod, heeft het op verschillende deelmarkten ook verschillende effecten
op het gemiddelde loonniveau. Wanneer arbeidsmigratie het bestaande
arbeidsaanbod vergroot (substitutie), dan heeft dat naar verwachting een
drukkend effect op de lonen. Wanneer arbeidsmigratie de bestaande
arbeidsvraag vergroot (complementair arbeidsaanbod), dan kan het ook
een positief effect hebben op het gemiddelde loonniveau. Wanneer het
eerste plaatsvindt in deelmarkten met een relatief laag gemiddeld
loonniveau en het tweede in deelmarkten met een relatief hoog
gemiddeld loonniveau, dan worden bestaande inkomensverschillen per
saldo groter.
De mate waarin arbeidsmigratie bestaand arbeidsaanbod verdringt is ook
van belang voor de effecten van arbeidsmigratie op de totale productie.
Wanneer dezelfde productie wordt bereikt met arbeidsmigranten in plaats
van (een deel van) het binnenlandse arbeidsaanbod, dan vindt er geen
groei plaats van het totale nationaal inkomen. Maar als deze arbeidsmigranten productiever zijn dan het verdrongen binnenlandse arbeidsaanbod, dan stijgt het nationaal inkomen wel. Ook wanneer verdringing
slechts gedeeltelijk plaatsheeft stijgt het nationaal inkomen (BBP). Dat is
zeker het geval als arbeidsmigratie niet zozeer tot verdringing, maar tot
een andere, meer optimale allocatie van het arbeidsaanbod over de
arbeidsvraag leidt. In dat geval wordt de arbeidsproductiviteit in de
breedte verhoogd en stijgt het nationaal inkomen. Uit het oogpunt van
nationale welvaart is het echter niet zozeer de vraag of het nationale
inkomen stijgt, maar of het nationaal inkomen per inwoner stijgt. In
hoeverre leidt arbeidsmigratie tot een stijging van de binnenlandse
welvaart, dus los van de welvaartstijging van de arbeidsmigranten zelf?
Om enig zicht te krijgen op al deze effecten in het geval van arbeidsmigratie uit de MOE+-landen, toetst dit hoofdstuk de relatie tussen het aantal
banen van Nederlandse werknemers en het aantal en de groei van het
aantal arbeidsmigranten uit de MOE+-landen. De effecten van arbeidsmigratie op het loon en het nationaal inkomen horen niet tot de onderzoeksvraag en komen daarom in dit hoofdstuk niet aan bod.
4.1 Effect op bestaande werkgelegenheid
Er is sprake van verdringing van binnenlandse werknemers door
arbeidsmigratie als een daling van het aantal banen voor binnenlandse
werknemers het directe gevolg is van het aanbod van arbeidsmigranten.
Dit is niet hetzelfde als dat banen van Nederlandse werknemers worden
ingenomen of overgenomen door arbeidsmigranten. Elk jaar gaan immers
meer dan één miljoen banen van werknemers in Nederland verloren als
gevolg van reorganisaties, faillissementen of (vrijwillig) ontslag van
werknemers. Daartegenover staat een baancreatie van ongeveer dezelfde
omvang (in laagconjunctuur iets minder, in hoogconjunctuur iets meer).
Er is sprake van verdringing indien Nederlandse werknemers die op zoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

21

moeten naar een nieuwe baan langer nodig hebben om een andere baan
te vinden, omdat er door arbeidsmigratie meer kandidaten zijn voor de
beschikbare vacatures. Een deel van de Nederlandse niet-werkende
werkzoekenden zal zich als gevolg van de langere zoekduur wellicht
terugtrekken van de arbeidsmarkt.
Echter, wanneer arbeidsmigratie vooral plaatsvindt in sectoren en regio’s
waarin onvoldoende arbeidsaanbod is van Nederlandse werknemers om
de productiewensen van werkgevers te vervullen11, zorgt arbeidsmigratie
er voor dat er meer geproduceerd kan worden zonder dat Nederlandse
werknemers worden verdrongen. Het is zelfs mogelijk dat arbeidsmigratie
banen voor binnenlandse werknemers in deze sectoren en regio’s creëert,
bijvoorbeeld omdat het vergroten van het aantal productiewerknemers
ook tot een hogere vraag naar Nederlandse productieopzichters leidt.
4.1.1 Model I – verdringing door langdurige migranten
Uit de eerste twee regels van Tabel 4.1 blijkt dat het aandeel langdurige
arbeidsmigranten uit de MOE+-landen geen significant effect heeft op het
aantal banen van Nederlandse werknemers.12 Ook veranderingen in dat
aandeel leiden niet tot verdringing van Nederlandse werknemers.
Kennelijk is de arbeidsmarkt goed in staat om met het extra (langdurige)
arbeidsaanbod om te gaan, en gaat het hier vooral om nieuwe of in ieder
geval niet met binnenlands aanbod concurrerende banen. Het positieve
effect (extra arbeidsaanbod van langdurige arbeidsmigranten uit de
MOE+-landen vult bestaande tekorten op de arbeidsmarkt) wordt niet
overheerst door het negatieve effect (extra arbeidsaanbod van langdurige
arbeidsmigranten uit de MOE+-landen zorgt voor werkloosheid van
Nederlandse werknemers). Dat geldt natuurlijk tevens andersom: ook het
positieve effect van arbeidsmigratie is niet dominant. Er wordt immers
ook geen significant positief effect gevonden.
Tabel 4.1 Regressieresultaten Model I (aantal banen van Nederlanders)
Vertraging

11
Een bekend voorbeeld hiervan is arbeidsintensief productiewerk zoals veel in de
landbouwsector voorkomt (aspergesteken,
fruit plukken en dergelijke).
12
De coëfficiënt van het model heeft een
negatieve waarde, maar verschilt niet
significant van nul.

Aandeel langdurige arbeidsmigranten
uit MOE+-landen
Groei aandeel langdurige arbeidsmigranten uit MOE+-landen
Aandeel vrouwen
Gemiddelde duur huidige baan (in
jaren)
Gemiddelde leeftijd (in jaren)
Gemiddeld dagloon (log, in euro’s)
Toegevoegde waarde per werknemer
(log, in euro’s)
Groei toegevoegde waarde per
werknemer (log, in euro’s)
Vacaturegraad
Groei vacaturegraad
Omvang beroepsbevolking
Interactie van jaar en sector
Interactie van maand en sector
Interactie van jaar en regio
Constante
Aantal waarnemingen
R2

Groeiperiode

3 mnd.
3 mnd.
geen

Coëfficient

–0.091
3 mnd.

–0.130
1 575***

geen
geen
12 mnd.

–0.005***
–0.003
–0.118***

12 mnd.

–0.089***

geen
3 mnd.

12 mnd.
3 mnd.

–0.047
*
***
***
***
***
***
0.014***
62 223
0.36

Sterren geven significantie aan: 1 ster betekent significant bij foutmarge van 10%-niveau,
2 sterren betekent significant bij foutmarge van 5%, 3 sterren betekent significant bij foutmarge
van 1%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

22

Misschien zijn er op de Nederlandse arbeidsmarkt helemaal geen effecten
van arbeidsmigratie? Waarschijnlijker is dat er wel degelijk positieve en
negatieve effecten zijn, die elkaar gemiddeld opheffen. Een hypothese is
bijvoorbeeld dat arbeidsmigratie in situaties van banengroei vooral zal
helpen om tekorten op te lossen (en daardoor banen voor Nederlanders te
behouden) en in situaties van banenkrimp vooral zorgt voor overvloedig
arbeidsaanbod (dat concurreert met binnenlandse werknemers). M.a.w. in
groeisegmenten is arbeidsmigratie vooral complementair, in krimpsegmenten vooral concurrerend. Om deze hypothese te toetsen is de analyse
herhaald, maar nu apart voor segmenten waarin het totaal aantal banen
toeneemt en segmenten waarin het totaal aantal banen afneemt. De
resultaten hiervan staan in Tabel 4.2.
Tabel 4.2 Regressieresultaten Model I, uitgesplitst naar sector-regio-maand-combinaties
met banengroei en banenkrimp
Vertraging

Aandeel langdurige arbeidsmigranten uit MOE+-landen
Groei aandeel langdurige
arbeidsmigranten uit MOE+landen
Aandeel vrouwen
Gemiddelde duur huidige baan
(in jaren)
Gemiddelde leeftijd (in jaren)
Gemiddeld dagloon (log, in
euro’s)
Toegevoegde waarde per
werknemer (log, in euro’s)
Groei toegevoegde waarde per
werknemer (log, in euro’s)
Vacaturegraad
Groei vacaturegraad
Omvang beroepsbevolking
Interactie van jaar en sector
Interactie van maand en sector
Interactie van jaar en regio
Constante
Aantal waarnemingen
R2

Groeiperiode

groeisegment

krimpsegment

1 056

–0.615*

–1 375*
2 275***

0.624***
1 058***

geen
geen

–0.003**
0.004

–0.004***
–0.022***

12 mnd.

–0.244***

–0.247***

12 mnd.

–0.043

0.029

–0.003

0.029**

**
***
***
***
***
***
–0.076**
35 646
0.34

***
***
***
***
0.008**
26 587
0.71

3 mnd.

3 mnd.
geen

geen
3 mnd.

3 mnd.

12 mnd.
3 mnd.

Sterren geven significantie aan: 1 ster betekent significant bij foutmarge van 10%-niveau,
2 sterren betekent significant bij foutmarge van 5%, 3 sterren betekent significant bij foutmarge
van 1%.

13
Het gemiddelde aandeel was in 2008 0,54%,
de gemiddelde maandelijkse groei 0,014%.

Duidelijk is dat arbeidsmigratie uit de MOE+-landen in beide situaties
verschillende effecten heeft. Niet direct helder is wat deze effecten nu
precies zijn, omdat de coëfficiënten van het aandeel en de groei van het
aandeel tegengesteld zijn en het lastig is om die tegelijkertijd te interpreteren. Om toch het effect te kunnen duiden zijn daarom simulaties
gedaan, waarbij uitgegaan is van het gemiddelde aandeel langdurige
arbeidsmigranten in 2008 en de gemiddelde groei van dat aandeel in dat
jaar.13 De uitkomsten blijken de hypothese te ondersteunen, al zijn de
significanties niet altijd even groot. In segmenten van banengroei
overheerst het positieve effect van arbeidsmigratie, in segmenten van
banenkrimp overheerst het negatieve effect. Wel is het zo dat de omvang
van de effecten klein is: wanneer het aandeel arbeidsmigranten tweemaal
zo snel toeneemt als in 2008, bedraagt het negatieve verdringingseffect in
krimpsegmenten ongeveer 1 op 1 000 (op jaarbasis). Het positieve effect
in groeisegmenten is iets groter, 1 op 600 (op jaarbasis). Aangezien beide

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

23

effecten tegelijkertijd optreden, is het netto effect van langdurige
arbeidsmigratie uit de MOE+-landen gelijk aan nul.
4.1.2 Opheffing verplichte tewerkstellingsvergunning in mei 2007
Sinds mei 2007 is het voor werknemers uit de MOE-landen (niet voor
Bulgarije en Roemenië) niet langer noodzakelijk om over een tewerkstellingsvergunning (twv) te beschikken om in Nederland te mogen werken.
In de praktijk zijn echter ook in de maanden daaraan voorafgaand al veel
sectoren vrijgesteld van de twv-verplichting. Het is daarom binnen dit
onderzoek niet mogelijk om het zuivere causale effect van die officiële
afschaffing te onderzoeken. Wel kunnen de modeluitkomsten vergeleken
worden van de periode voor afschaffing en de periode daarna, zie
onderstaande tabel. De coëfficiënten van de niet-vermelde variabelen zijn
gelijk aan die in Tabel 4.1 en Tabel 4.2.
Tabel 4.3 Regressieresultaten Model I, uitgesplitst naar periode 1999-mei 2007 en daarna
totaal
Aandeel in periode voor mei 2007
Groei aandeel in periode voor mei 2007
Aandeel in periode vanaf mei 2007
Groei aandeel in periode vanaf mei 2007

–0.600
0.096*
0.099
–0.221*

groeisegmenten
0.551
–1 250*
1 421*
–1 517*

krimpsegmenten
–1 436***
0.997
–0.449***
0.554***

Sterren geven significantie aan: 1 ster betekent significant bij foutmarge van 10%-niveau,
2 sterren betekent significant bij foutmarge van 5%, 3 sterren betekent significant bij foutmarge
van 1%.

In feite verschillen de uitkomsten niet veel van de voorgaande analyses.
Het gemiddelde effect is nul, met een positiever effect in groeisegmenten
en een negatiever effect in krimpsegmenten. Opvallend is dat alle effecten
in de periode na mei 2007 gemiddeld positiever zijn. De toegenomen
arbeidsmigratie heeft er zo te zien dus in ieder geval niet voor gezorgd dat
er meer verdringing van binnenlandse werknemers heeft plaatsgevonden.
Bij de interpretatie is echter wel terughoudendheid geboden: het verschil
tussen beide periodes is ten eerste niet te interpreteren als een causaal
effect, en ten tweede slechts gebaseerd op relatief weinig maanden
waardoor de statistische significantie laag is. Het kan zijn dat niet alle
effecten goed aantoonbaar zijn omdat sinds mei 2007 slechts anderhalf
jaar aan gegevens beschikbaar is. Voor een stabiele schatting verdient het
aanbeveling de analyse nogmaals uit te voeren wanneer meer gegevens
beschikbaar zijn.14
4.1.3 Model II – verdringing door tijdelijke migranten

14
Bij voorkeur gegevens van 2009 en 2010
zodat in ieder geval drie complete jaren in de
analyse kunnen worden opgenomen.
15
In 2008 was het gemiddelde aandeel
tijdelijke arbeidsmigranten in de landbouw
7,8% en de toename op jaarbasis 1%-punt.

In Model II wordt het verdringingseffect bepaald voor zowel langdurigeals tijdelijke arbeidsmigranten, helaas alleen in de landbouwsector (zie
paragraaf 2.4 voor een toelichting van de onderzoeksopzet, of Bijlage B
voor technische details). Dit model vindt geen significante effecten voor
langdurige arbeidsmigranten, wel voor tijdelijke arbeidsmigranten in de
periode voor mei 2007. In deze specifieke sector was dat een negatief
effect. De omvang van dat effect is echter beperkt. Een verdubbeling van
de groei van het aandeel tijdelijke arbeidsmigranten15 gedurende een jaar
levert een verlaging van het aantal banen voor Nederlandse werknemers
in de landbouw op van 0,32 procent. Dit negatieve effect is na mei 2007
verdwenen. Ook hier gelden echter dezelfde bedenkingen als in de vorige
paragraaf: er zijn sinds mei 2007 nog niet veel gegevens beschikbaar.
Bovendien laat een analyse op alleen de landbouwsector geen algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

24

conclusie toe over verdringing, het blijft bijvoorbeeld onzichtbaar in
hoeverre Nederlanders vanuit de landbouw naar andere sectoren
overstappen. Om dergelijke conclusies te kunnen trekken is een integrale
analyse nodig waarin alle sectoren van de economie betrokken worden.
Zo’n analyse vereist echter een informatie over de regio waarin tijdelijke
migranten werkzaam zijn, en die informatie ontbreekt sinds 2006.
Tabel 4.4 Regressieresultaten Model II (alleen voor sector Landbouw, excl. 2006)

Aandeel langdurige arbeidsmigranten,
periode voor mei 2007
Groei aandeel langdurige arbeidsmigranten, periode voor mei 2007
Aandeel langdurige arbeidsmigranten,
periode vanaf mei 2007
Groei aandeel langdurige arbeidsmigranten, periode vanaf mei 2007
Aandeel tijdelijke arbeidsmigranten,
periode voor mei 2007
Groei aandeel tijdelijke arbeidsmigranten, periode voor mei 2007
Aandeel tijdelijke arbeidsmigranten,
periode vanaf mei 2007
Groei aandeel tijdelijke arbeidsmigranten, periode vanaf mei 2007
Aandeel vrouwen
Gemiddelde duur huidige baan (in
jaren)
Gemiddelde leeftijd (in jaren)
Gemiddeld dagloon (log, in euro’s)
Toegevoegde waarde per werknemer
(log, in euro’s)
Groei toegevoegde waarde per
werknemer (log, in euro’s)
Vacaturegraad
Groei vacaturegraad
Omvang beroepsbevolking
Interactie van jaar en sector
Interactie van maand en sector
Interactie van jaar en regio
Constante
Aantal waarnemingen
R2

vertraging

groeiperiode

coëfficient

3 mnd.

–

0.888

3 mnd.

3 mnd.

–0.681

3 mnd.

–

0.020

3 mnd.

3 mnd.

–0.071

3 mnd.

–

–0.286**

3 mnd.

3 mnd.

0.108**

3 mnd.

–

3 mnd.
–

3 mnd.
–

–0.061
2 000***

–
–
12 mnd.

–
–
–

–0.009
–0.018**
–0.367***

12 mnd.

–

0.258**

geen
3 mnd.
–
–

12 mnd.
–
3 mnd.
–

0.035
0.000
0.000
0.000
***
***
***
0.051**
3 754
0.82

0.118

Sterren geven significantie aan: 1 ster betekent significant bij foutmarge van 10%-niveau,
2 sterren betekent significant bij foutmarge van 5%, 3 sterren betekent significant bij foutmarge
van 1%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

25

Bijlage A Beschrijving bronbestanden
Het grootste gedeelte van de in dit onderzoek gepresenteerde statistieken
en regressieresultaten is afkomstig uit het Sociaal Statistisch Bestand van
het CBS. Het Sociaal Statistisch Bestand (SSB) bestaat uit verschillende
onderdelen. Deze onderdelen kunnen aan elkaar gekoppeld worden zodat
een gegevensbestand met relevante informatie ontstaat. Voor dit
onderzoek zijn het SSB-Personen en het SSB-Banen gebruikt en aan elkaar
gekoppeld. Dit kan doordat in beide bestanden een versleuteld
sofinummer aanwezig is. Het SSB-Personen bestand bevat gegevens over
elke persoon die is geregistreerd in Nederland als woonachtig of
werkzaam. Deze gegevens zijn grotendeels afkomstig uit de Gemeentelijke
Basisadministratie (GBA). Uit dit bestand hebben we de volgende
variabelen gebruikt: geslacht, geboortedatum, woonplaats, geboorteland
en nationaliteit.
Het SSB-Banen bestand bestaat uit gegevens over elke baan waarvoor in
Nederland premies werknemersverzekeringen worden afgedragen. Ook
zijn er enkele kenmerken van de werkgever in opgenomen. Variabelen
over loon, aantal gewerkte dagen en uren, baanduur, sector, deeltijdwerk,
het soort dienstverband, uitzendkrachten en bedrijfsgrootte zijn hieruit
afkomstig. Voor het uurloon geldt dat het jaarloon Sociale Verzekeringen
door het aantal verloonde uren is gedeeld. In dit jaarloon – en dus ook in
het berekende uurloon – zijn vakantiegeld, jaarlijkse uitkeringen, bonussen
en dergelijke meegenomen.
In ons onderzoek zijn alleen werknemers opgenomen die in het
SSB-Banen bestand voorkomen. Hierdoor behandelen we iedereen die
geboren is in een MOE+-land en in het SSB-Banen voorkomt als migrant.
Belangrijk is dat onze resultaten dus gebaseerd zijn op directe tellingen
van werknemers in Nederland en niet afkomstig zijn uit enquêtes of
interviews. Aangezien de verschillende SSB-bestanden op het moment
van schrijven van 1999 tot 2008 beschikbaar zijn, zijn alleen gegevens over
die jaren gebruikt voor het onderzoek. Voor de deeltijdfactor geldt dat
deze vanaf 2001 in de bestanden is opgenomen, hierdoor is het niet
mogelijk om voor de gehele tijdsperiode te corrigeren voor deeltijdwerk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

26

Bijlage B Specificaties regressies voor vaststellen economische
effecten
Voor de analyse is de Nederlandse arbeidsmarkt opgedeeld in 600
verschillende cellen, bepaald door 40 regio’s (COROP) en 15 sectoren
(SBI’93, uitzendsector als aparte sector opgenomen). Voor elke cel op
meso-niveau wordt het aandeel arbeidsmigranten uit de MOE+-landen
vastgesteld plus de gemiddelde kenmerken van Nederlandse werknemers.
In totaal zijn 120 verschillende maanden met gegevens beschikbaar
(periode 1999–2008), zodat in totaal 72 000 cellen op meso-niveau
beschikbaar zijn. Combinaties van regio, sector en maand die minder dan
100 binnenlandse werknemers betroffen zijn echter buiten beschouwing
gelaten vanwege het geringe belang voor de Nederlandse economie.
Vervolgens wordt met behulp van een «eerste verschillenanalyse»
bepaald wat het effect is van arbeidsmigratie uit de MOE+-landen op de
binnenlandse werkgelegenheid. Kanttekening die hierbij gemaakt moet
worden is dat wij in de analyse veronderstellen dat arbeidsmigratie naar
een bepaalde sector-regio combinatie alleen gevolgen heeft voor
werknemers in die bepaalde sector-regio combinatie. Borjas (2003) toont
aan dat arbeidsmigratie naar de Verenigde Staten vooral invloed heeft op
werknemers met een vergelijkbaar opleidingsniveau en werkervaring.
Helaas is het opleidingsniveau in onze databronnen (SSB-Banen en
SSB-Personen van het CBS) niet beschikbaar, waardoor we dat niet mee
kunnen nemen.
Formeel uitgedrukt gaan we uit van een afhankelijke variabele yijt die
respectievelijk het aantal banen van werknemers, het gemiddelde loon en
de toegevoegde waarde per werknemer uitdrukt voor Nederlandse
werknemers werkzaam in regio i (i = 1, ..., 40) en sector j (j = 1, ..., 15)
geobserveerd gedurende tijdsperiode t (t = januari 1999, ... , december
2008 voor het aantal banen en het gemiddelde loon en t = 1999, ... , 2008
voor de toegevoegde waarde per werknemer). Deze afhankelijke variabele
wordt verklaard door een reeks verklarende variabelen met behulp van de
volgende modelvergelijking:
yijt = a * pijt + ri + sj + pt + (ri * sj) + (ri *pt) + (sj * pt) + b * Xijt + eijt

Het aandeel arbeidsmigranten wordt in deze vergelijking uitgedrukt door
pijt =

16
Werknemers die niet in Nederland of in een
MOE+-land geboren zijn en ook geen
Nederlandse of MOE+- nationaliteit hebben,
worden in dit onderzoek niet meegenomen.

Mijt
Nijt + Mijt

met Mijt het aantal arbeidsmigranten, Nijt het aantal Nederlandse
werknemers en Nijt + Mijt het totaal aantal werknemers in Nederlandse
loondienst16. De vectoren ri en sj geven respectievelijk de regio en de
sector aan en pt is een matrix die de tijdsperiode aangeeft. Deze laatste
matrix is niet volledig gespecificeerd, maar een product van twee
vectoren waarvan een het jaar aangeeft en de andere de maand in een
jaar. Hierdoor wordt in de vergelijking gecorrigeerd voor jaarlijks
terugkerende seizoenseffecten. De termen (ri * sj), (ri * pt) en (sj * pt)
geven interactie-effecten tussen regio en sector, regio en tijd en sector en
tijd weer. Door de opname hiervan in de specificatie worden specifieke
kenmerken van bepaalde sectoren in bepaalde regio’s niet toegeschreven
aan andere factoren. De matrix bevat alle overige verklarende variabelen
die gebruikt worden om te controleren voor samenstellingseffecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

27

Aangezien we een eerste verschillen analyse uitvoeren, is het volgende
model geschat met behulp van OLS:
(yij,t – yij,t–1) = a * (pij,t – pij,t–1) + pt* + (ri * pt*) + (sj * pt*) + b * (Xij,t – Xij,t–1) + eij,t*

Hierbij vallen alle variabelen die niet over de tijd variëren weg, omdat
naar het verschil met een tijdsperiode eerder wordt gekeken. Om te
corrigeren voor eventuele seriële correlatie in de data, worden de
standaardfouten geclusterd per sector-regio combinatie. De eerste
verschillen schatting houdt rekening met de speciale paneldata structuur
van de gegevens en levert daardoor een consistente schatting. Bij de
schatting wordt gewogen met de omvang van de binnenlandse werkgelegenheid in elke cel.
Achtergrondvariabelen
Bij het analyseren van de relatie tussen het aandeel arbeidsmigranten uit
de MOE+-landen en het aantal banen voor binnenlandse werknemers, is
zoveel mogelijk gecorrigeerd voor andere factoren die invloed hebben op
het aantal banen. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen twee
soorten variabelen. Aan de ene kant zijn er macro-economische omstandigheden die invloed hebben op de werkgelegenheid. Macroeconomische groei heeft naar verwachting een positieve invloed op de
arbeidsvraag. Daarentegen heeft een groei van de gemiddelde arbeidsproductiviteit een drukkend effect op de arbeidsvraag. De resultante van
beide effecten worden in de analyse meegenomen via het effect van de
(groei) van de toegevoegde waarde per werknemer. Deze informatie is
afkomstig van CBS Statline. Aan de andere kant dient ook gecorrigeerd te
worden voor verschillen in de samenstelling van de werknemerspopulatie
van elke observatie. Dit gebeurt aan de hand van variabelen als het
aandeel vrouwelijke werknemers per regio-sector-maand-combinatie, de
gemiddelde leeftijd, de gemiddelde arbeidservaring, het gemiddelde
dagloon en een reeks van dummies die corrigeren voor verschillen tussen
jaren, maanden (seizoenspatronen), regio’s en sectoren.
Het dagloon heeft zowel invloed op de arbeidsvraag als op het arbeidsaanbod. Door hoger loon wordt het voor werkgevers minder rendabel om
arbeid in te zetten. Tegelijkertijd zorgen hogere lonen ervoor dat het voor
meer personen interessant wordt om zich op de arbeidsmarkt te begeven.
Om de oorzakelijke relatie tussen al deze verklarende variabelen en het
aantal banen voor binnenlandse werknemers correct weer te geven,
maken we gebruik van vertraagde waarden van de verklarende variabelen. Op die manier wordt ook rekening gehouden met het feit dat
aanpassingen op de arbeidsmarkt tijd kosten. Zo is er in arbeidscontracten
sprake van een opzegtermijn en reageren werkgevers over het algemeen
met vertraging op veranderende marktomstandigheden. We gebruiken
bijvoorbeeld het loonniveau van drie maanden geleden in plaats van het
huidige loonniveau, zodat we niet per abuis het effect van het aantal
banen van Nederlandse werknemers – als resultante van de confrontatie
van de arbeidsvraag en het arbeidsaanbod – op het loonniveau meten in
plaats van andersom. Het effect van het huidige aantal banen op het
loonniveau van drie maanden geleden mag als verwaarloosbaar worden
verondersteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

28

Naast vertraagde variabelen hebben we soms ook gebruik gemaakt van
de groei van variabelen gedurende een periode van 1 of 3 maanden.
Hiermee kunnen we de invloed van plotselinge veranderingen meten. De
optimale omvang van de vertraging en lengte van de groeiperiode is
empirisch bepaald in combinatie met een inschatting van wat aannemelijke termijnen zijn waarop effecten kunnen aangrijpen. Door goed te
letten op de verklarende kracht van de verschillende modelspecificaties,
menen we de effecten zo correct mogelijk in beeld gebracht te hebben.
Om de periode na afschaffing van de twv-eis in mei 2007 apart te kunnen
analyseren, hebben we in een modelvariant telkens aparte analysevariabelen opgenomen (aandeel arbeidsmigranten en groei van het aandeel)
voor de periode t/m 2007q4 en de periode daarna.
Ten slotte kan nog worden opgemerkt dat we als afhankelijke variabele
gekozen hebben voor het verschil in de logaritmes van het aantal banen
van binnenlandse werknemers in plaats van het absolute verschil. Dit
komt overeen met eerdere specificaties in de literatuur en heeft als
voordeel dat cellen met het grootste aantal werknemers minder dominant
zijn voor de gevonden resultaten.
Trendbreuk 2005–2006
De dataset vertoont een ernstige trendbreuk tussen 2005 en 2006, omdat
de data sinds 2006 via een andere methode verzameld worden. Als gevolg
van uitvoeringsproblemen bij de zogenaamde «operatie Walvis» zijn er in
2006 een aantal gegevens van de Belastingdienst verloren gegaan. De
vergelijkbaarheid van de gegevens tussen 2005 en 2006 is daarom extra
gecontroleerd. Het CBS vermoed dat er nog steeds «(stukken van) banen
ontbreken» in het bestand van 2006. Na grondige inspectie van de huidige
bestanden lijkt het er inderdaad sterk op dat er in 2006 veel banen
ontbreken van tijdelijke migranten. De aantallen zijn in dat jaar namelijk
onwaarschijnlijk laag, en ook duidelijk lager dan in zowel het jaar ervoor
als in het jaar erna. Daarnaast geven de SSB-bestanden sinds 2006 niet
langer informatie over de regio waarin de bedrijfsvestiging zich bevindt17,
maar alleen nog over de regio van het hoofdkantoor.
Zodoende zijn er ten opzichte van de eerdere analyse o.b.v. data t/m 2005
twee nieuwe problemen:
Probleem A: De regio hoofdkantoor is voor de analyse niet zinvol als het
grote landelijke bedrijven betreft, zoals bv. de grote uitzendorganisaties en
winkelketens (waar veel arbeidsmigranten juist werken).
Probleem B: er zijn geen betrouwbare gegevens van het aantal tijdelijke
arbeidsmigranten in 2006.
Bovengenoemde problemen zijn als volgt bestreden:
Model I:
A) In plaats van de regio van de bedrijfsvestiging is gebruik gemaakt van
de woonplaats van de werknemer.
A & B) Tijdelijke migranten zijn buiten analyse gehouden
17
De variabele is uiterlijk weliswaar
aanwezig, maar blijkt bij nadere inspectie leeg
te zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

29

Model II:
A) In plaats van de regio van de bedrijfsvestiging is gebruik gemaakt van
de regio van de hoofdvestiging, maar alléén voor de sector landbouw
omdat daarvan vrij zeker is dat het vaak regionale bedrijven betreft.
B) Het jaar 2006 is niet meegenomen in de afhankelijke variabele, wel in
de berekening van de onafhankelijke variabelen L3.share en S3.L3.share.
Wat betreft de beleidsrelevantie van de resultaten kan opgemerkt worden
dat Bulgaren en Roemenen zelden als tijdelijke migranten naar Nederland
komen. Zij schrijven zich over het algemeen in het GBA in, wat in dit
rapport betekent dat men onder de langdurige migranten valt. Deze
inschrijving is verplicht als iemand van plan is om in een periode van zes
maanden minstens vier maanden in Nederland te verblijven. Volgens
Tabel 3.1 kwam in 2008 slechts 1% van de tijdelijke migranten uit Bulgarije
of Roemenië, tegenover 16% van de langdurige migranten. Het feit dat de
Bulgaren en Roemenen zich over het algemeen in het GBA inschrijven,
hoeft uiteraard niet te betekenen dat zij niet meer naar hun moederland
zullen terugkeren, maar louter dat zij veel minder vaak echt korte periodes
in Nederland komen werken dan Polen. Voor de bepaling van het
verdringingseffect van deze groep is Model I daarom de meest zinvolle
benadering, ondanks het ontbreken van de tijdelijke migranten. Bovenstaande zou niet gelden als Bulgaren en Roemen niet tijdelijk naar
Nederland komen omdat er voor hen nog een twv-eis geldt. Dat lijkt
echter zeer onwaarschijnlijk: de Polen waren immers ook al voor de
afschaffing van de twv-eis grotendeels als tijdelijke migrant in NL, en hun
verhouding tijdelijk/langdurig is na mei 2007 niet structureel veranderd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 680, nr. 9

30