Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 540

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 november 2022
In het debat met de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap over het middelbaar beroepsonderwijs (hierna: mbo) d.d. 9
en 16 november jl. heeft uw Kamer diverse vragen gesteld over (de kosten
van) leermiddelen in het mbo. Ik heb uw Kamer toegezegd een brief te
sturen waarin ik in ga op de mogelijkheid om boeken en licenties centraal
te laten inkopen. In deze brief ga ik daarom in op de volgende punten:
• Het inkopen van leermiddelen door instellingen in plaats van door de
student (naar aanleiding van de motie van het lid De Hoop (PvdA));
• Het vergoeden van de kosten voor basisvaardigheden (naar aanleiding
van de vraag van het lid Hagen (D66));
• Het gratis maken van onderwijs voor alle studenten zonder startkwalificatie (naar aanleiding van de vraag van het lid Kwint (SP)).
In deze brief schets ik een eerste verkenning van verschillende varianten
om het schoolboekensysteem aan te passen naar aanleiding van de
verzoeken van uw Kamer. Ik hecht eraan te zeggen dat er op dit moment
voor geen van de geschetste varianten financiële dekking is.
Verantwoordelijkheid voor inkopen van schoolboeken
Studenten zijn op dit moment zelf verantwoordelijk voor de aanschaf van
hun schoolboeken en eventuele licenties. Deze kunnen worden aangekocht bij een partij waar de school de leermiddelenlijst mee heeft gedeeld
of studenten kiezen zelf een partij om de boeken aan te schaffen.
In de afgelopen periode is er herhaaldelijk aandacht geweest vanuit uw
Kamer en vanuit JOBmbo voor knelpunten in dit systeem. Zo is er sprake
van koppelverkoop, waarbij studenten die uitsluitend een licentie nodig
hebben deze alleen kunnen krijgen bij het aanschaffen van het bijbehorende boek (of vice versa). Daarnaast ontvangt JOBmbo veel signalen
over studenten die leermiddelen moeten aanschaffen die vervolgens niet
of nauwelijks worden gebruikt in het onderwijs. Voor dat laatste probleem
is afgesproken tussen mijn ministerie, de MBO Raad en JOBmbo dat

kst-31524-540
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 540

1

iedere instelling bij ingang van studiejaar 2021–2022 een regeling
ongebruikte leermiddelen moet hebben. De signalen dat veel leermiddelen onvoldoende gebruikt worden in het leerproces zijn sindsdien
echter nog niet afgenomen.
Het Kamerlid De Hoop (PvdA) heeft in zijn motie1 de suggestie gedaan
instellingen zelf verantwoordelijk te maken voor de inkoop van schoolboeken en licenties. Dit zou een vergelijkbaar systeem met het voortgezet
onderwijs (hierna: vo) kunnen zijn, met de kanttekening dat voor het mbo
de boeken niet gratis zullen zijn. Ik stel mij dan voor dat instellingen de
boeken tegen vergoeding in bruikleen geven aan de student (bruikleenvergoeding). Het is aannemelijk dat dit de student lagere studiekosten zou
opleveren, omdat boeken meerdere jaren meegaan en studenten niet
jaarlijks voor alle boeken de nieuwprijs hoeven te betalen. Daarnaast
worden instellingen op deze manier geprikkeld om leermiddelenlijsten,
periodiek (bijvoorbeeld na de afschrijvingstermijn van de boeken) kritisch
te herzien. Dit verkleint het risico dat leermiddelen door de student
onvoldoende worden gebruikt in het leerproces. Bovendien draagt het
hergebruik van boeken bij aan verduurzaming. Doordat instellingen de
spullen moeten inkopen hebben zij goed zicht op de problematiek met
betrekking tot koppelverkoop. Hierdoor kunnen zij doelgericht het gesprek
voeren met uitgevers over dit probleem. Een instelling heeft ook een
sterkere positie dan een individuele student. Naar aanleiding van de
evaluatie van het servicedocument schoolkosten is al afgesproken dat
instellingen de positie van uitgevers op de schoolboekenmarkt voor het
mbo zouden doorbreken.
De invoering van zo’n systeem brengt ook een aantal uitdagingen met
zich mee. Zo ontstaat er een grote uitvoeringstaak voor de instellingen,
die zij op dit moment nog niet hebben. Dat vraagt voorbereiding en
investeringen in een goed proces. Daarnaast zullen er jaarlijks uitvoeringskosten aan dit systeem verbonden zijn, onder andere voor medewerkers
die het proces inrichten en onderhouden. Ook vraagt het eventueel
wisselen van methode voordat de boeken zijn afgeschreven, een
mogelijke extra investering vanuit de instelling. Voor studenten zorgt dit
systeem ervoor dat zij boeken niet langer zelf bezitten. Dat betekent dat zij
boeken na afloop van het vak of studiejaar niet thuis kunnen bewaren
voor eventueel later gebruik. Ook kunnen studenten geen markeringen in
hun boeken aanbrengen of anderszins aantekeningen in het boek maken,
waar sommige studenten dat wel wenselijk vinden.
Financiering en uitvoering
Om het hiervoor geschetste systeem te laten slagen, is de prikkel voor
instellingen om kritisch te kijken naar hun leermiddelenlijst een belangrijke voorwaarde. Daarom voorzie ik ook dat bij dit systeem de uitvoeringskosten door de instellingen zelf zouden worden gedekt uit de
bestaande bekostiging. Zij zouden tevens de bruikleenvergoeding kunnen
gebruiken om een deel van de uitvoeringskosten te financieren. Bij een
(substantiële) financiële bijdrage van het Rijk is de prikkel om kritisch naar
de boekenlijst te kijken een stuk kleiner. Voor de invoering en de uitvoeringskosten die daarbij komen kijken zullen wel eenmalig hoge kosten zijn.
Ik ga uit van een incidenteel bedrag van ca. € 15 miljoen in het jaar
voorafgaand aan invoering omdat instellingen dan een eenmalig hoge
kostenpost hebben om het bruikleenproces op te zetten. Structureel
zouden instellingen de kosten voor nieuwe leermiddelen en uitvoeringskosten met de bruikleenvergoeding moeten dekken.

1

Kamerstuk 31 524, nr. 534.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 540

2

Indien uw Kamer de verantwoordelijkheid voor de inkoop van schoolboeken en licenties zou willen verschuiven naar instellingen, vraagt dit
een nadere uitwerking om de exacte werking en wijze van uitvoering te
kunnen vaststellen.
Vergoeding van boeken en licenties
Uw Kamer heeft tevens vragen gesteld over het vergoeden van leermiddelen voor basisvaardigheden en jongeren zonder startkwalificatie. Deze
vragen stimuleren om verder te kijken naar het schoolboekensysteem en
de kosten daarvoor op dit moment voor de student. In het licht van mijn
toezegging aan uw Kamer om ook te kijken naar de verschillende
financiële regelingen voor verschillende groepen studenten en de vragen
die uw Kamer heeft gesteld over schoolboeken en licenties in het mbo,
stel ik hieronder een aantal varianten voor, om het kostenplaatje wat
betreft schoolboeken en licenties voor studenten te kunnen verlagen.
Daarbij toon ik de kosten voor de verschillende varianten op basis van een
eerste analyse, waarbij de instelling de schoolboeken en licenties inkoopt.
De kosten voor devices worden niet meegenomen in deze varianten.
Het gaat om:
• Een variant waarin schoolboeken en licenties voor basisvaardigheden
worden vergoed voor enkel mbo-studenten jonger dan 18 jaar (1a) of
voor alle mbo-studenten (1b);
• Een variant waarin alle schoolboeken en licenties voor alle studenten
jonger dan 18 jaar worden vergoed (2);
• Een variant waarin alle schoolboeken en licenties voor alle mbostudenten worden vergoed (3).
Variant 1a en 1b zijn gebaseerd op de vraag van het Kamerlid Hagen (D66)
over het vergoeden van kosten voor basisvaardigheden. Variant 2 en 3
komen deels tegemoet aan het verzoek van het Kamerlid Kwint (SP) over
het vergoeden van kosten voor het halen van een startkwalificatie. Ik ben
in mijn analyse echter van een leeftijdsgrens uitgegaan, omdat dit
administratief makkelijker hanteerbaar lijkt dan het criterium of een
student wel of geen startkwalificatie heeft.
Kostenraming per variant
Variant
1a
1b
2
3

Kosten per student

Totaal structureel

€ 60
€ 60
€ 300
€ 300

ca. € 10 miljoen
ca. € 30 miljoen
ca. € 50 miljoen
ca. € 150 miljoen

Variant 1a en 1b: Vergoeden van boeken en licenties voor basisvaardigheden
Het vergoeden van kosten voor basisvaardigheden zou naar verwachting
structureel circa € 10 miljoen per jaar kosten voor mbo-studenten jonger
dan 18 jaar. Voor alle mbo-studenten kost het naar verwachting circa
€ 30 miljoen. De kosten voor de student worden met deze varianten
gedeeltelijk verlaagd. Dit zou een eerste stap zijn op de drempel voor het
mbo te verlagen.
Variant 2: Vergoeden van boeken en licenties voor mbo-studenten tot 18
jaar
Op dit moment is de situatie voor mbo-studenten tot 18 jaar niet gelijk aan
die van studenten in het vo en hoger onderwijs (hierna: ho). In het vo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 540

3

betalen jongeren tot 18 jaar namelijk niet voor schoolboeken, in het mbo
wel. In het ho betalen jongeren tot 18 jaar wel hun schoolboeken, maar
ontvangen ook studiefinanciering. Mbo-studenten tot 18 jaar ontvangen
geen studiefinanciering. De ouders ontvangen wel kinderbijslag, maar van
dit bedrag worden niet uitsluitend studiemiddelen betaald. Financiële
aspecten kunnen dus op dit moment een rol spelen bij de studiekeuze of
doorstroom van de student naar een opleiding.
Wanneer boeken en licenties voor mbo-studenten tot 18 jaar worden
vergoed, wordt de situatie voor deze studenten gelijkgetrokken met die
van leerlingen in het vo. De kosten voor lesgeld, boeken en licenties
zouden dan voor alle jongeren zonder startkwalificatie jonger dan 18 jaar
gelijkgeschakeld zijn. Dat betekent ook dat deze jongeren niet langer op
basis van kosten een studiekeuze hoeven te maken: doorgaan in het vo
(lagere kosten) in plaats van in te stromen in het mbo. Daarmee bouwt
deze variant ook voort op eerdere stappen die zijn genomen, bijvoorbeeld
het zoveel mogelijk gelijktrekken van de nominale duur van
mbo-opleidingen in 2015. Zo kan een student vrijer kiezen tussen een
meer theoretische route (havo) of een meer praktische route (mbo).
Het vergoeden van de boeken en licenties voor alle mbo-studenten tot 18
jaar zou naar verwachting structureel € 50 miljoen per jaar kosten. Zoals
hierboven toegelicht verlaagt dit de drempel naar het mbo en draagt het
bij aan het meer gelijktrekken van regelingen voor vo, mbo en ho.
Variant 3: Vergoeden van boeken en licenties voor alle mbo-studenten
Met het vergoeden van de boeken en licenties voor alle mbo-studenten
wordt de drempel tot het mbo sterk verlaagd. Een kostenpost voor alle
mbo-studenten wordt hiermee weggenomen.
Deze variant levert wel op dat studenten, ondanks hun studiefinanciering,
compensatie krijgen voor hun schoolboeken. Dit zou dus nieuwe
ongelijkheden opleveren in vergelijking met het ho, omdat studenten daar
wel betalen voor hun schoolboeken. Voor sommige (toekomstige)
studenten kan deze variant dus nieuwe financiële prikkels veroorzaken bij
het kiezen van een opleiding.
Vergoeding voor studenten zonder startkwalificatie
De kosten voor het verstrekken van gratis schoolboeken en licenties aan
alle jongeren zonder startkwalificatie zullen tussen de kosten voor variant
2 en variant 3 liggen zoals hierboven beschreven. Een specifiekere
kostenindicatie kan ik daar op dit moment niet voor geven. Daarnaast
geeft het trekken van een leeftijdsgrens minder uitvoeringscomplicaties.
Indien het uitsluitend om studenten gaat die een kwalificatieplicht hebben,
zouden de kosten lager zijn.
Uitvoering
Net als het inkopen van leermiddelen door de instelling, vraagt ook het
vergoeden van schoolboeken en licenties meer uitwerking. Ook zijn de
effecten op de uitputting van andere financiële regelingen nog niet in
kaart gebracht. Wel acht ik het aannemelijk dat met het vergoeden van
(een deel van) de schoolboeken en licenties, het beroep en de hoogte van
de uit te keren bedragen uit het MBO Studentenfonds zal dalen.
Tot slot
In deze brief heb ik naar aanleiding van vragen van uw Kamer getracht
een eerste inzicht te geven in opties om het systeem van schoolboeken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 540

4

licenties in het mbo aan te passen. Het gaat dan om het inkopen van
boeken door instellingen (motie van het lid De Hoop (PvdA)) en het
vergoeden van schoolboeken en licenties n.a.v. vragen van de leden
Hagen (D66) en Kwint (SP). Zoals ik in mijn inleiding al benoemde, gaat
het om een eerste verkenning en is er nog geen financiële dekking voor
een van de hierboven toegelichte opties. Indien uw Kamer uitwerking van
(één van) bovenstaande maatregelen wenst, vraagt dat ook om tijd.
Eventuele invoering van één van bovenstaande maatregelen, of een
combinatie daarvan, kan niet eerder het studiejaar 2024/2025.
Ik hoop uw Kamer voldoende te hebben geïnformeerd om richting te
geven aan verdere uitwerking van het schoolboekensysteem voor het
mbo in de toekomst.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 540

5