Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 200 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2008

Nr. 154

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 1 september 2008
De vaste commissie voor Defensie1 heeft een aantal vragen (08-DEF-B132) voorgelegd aan de staatssecretaris van Defensie over de brief van het
project IP Walrus 2008 (Kamerstuk 31 200 X, nr. 129).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van
28 augustus 2008. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Baalen
De griffier van de commissie,
De Lange

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Van Baalen (VVD), voorzitter,
Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), Haverkamp
(CDA), Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink
(PvdA), Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van der
Veen (PvdA), Griffith (VVD), Irrgang (SP),
Knops (CDA), Willemse-van der Ploeg (CDA),
Jacobi (PvdA), Boekestijn (VVD), Brinkman
(PVV), Voordewind (CU), Pechtold (D66), Ten
Broeke (VVD), Thieme (PvdD), Vacature (CDA),
Vacature (CDA) en Vacature (GL).
Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Van Beek (VVD), Ormel (CDA),
De Wit (SP), De Vries (CDA), Roefs (PvdA),
Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA), Arib (PvdA),
Blok (VVD), Roemer (SP), Vacature (CDA), De
Nerée tot Babberich (CDA), Samsom (PvdA),
Van der Burg (VVD), Wilders (PVV),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (CU), Van
der Ham (D66), Teeven (VVD), Ouwehand
(PvdD), Jonker (CDA), Omtzigt (CDA) en
Vendrik (GL).

KST121675
0708tkkst31200X-154
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 X, nr. 154

1

1
Kunt u een overzicht geven van welke walrusklasse onderzeeboten in de
afgelopen twee jaar waar en hoe lang zijn ingezet? Zo neen, waarom niet?
De onderzeeboten van de Walrusklasse zijn als volgt ingezet:
Eenheid (totaal
aantal weken)

Zeeleeuw (36)
Walrus (43)
Dolfijn (2)
Bruinvis (41)

Operationele
inzet*

MOU verplich
tingen
(FOST/
SMCC)***

NATO
oefeningen &
Bilaterale
oefeningen

Nationale
oefeningen en
beproevingen

12

5
9

4
7

25

7

4

27
15
2**
5

* De inzetgebieden van onderzeeboten zijn geclassificeerd;
** Conform het vaar- en oefenschema heeft deze boot in onderhoud gelegen.
*** Inzet van een onderzeeboot bij de Flag Officer Seatraining (FOST) en inzet ten behoeve van
de door Nederland geleide internationale onderzeebootcommandantenopleiding (submariner
commanders course (SMCC)).

2
Zijn alle vier de duikboten in de walrusklasse momenteel technisch gezien
inzetbaar voor missies? Zo neen, welke ondergaan er nu reparaties, en
hoe lang gaat dit duren?
Momenteel zijn twee van de vier onderzeeboten technisch inzetbaar.
Hr.Ms. Bruinvis wordt voorbereid op gepland onderhoud dat voorzien is
vanaf september 2008 tot januari 2010. Op dit moment wordt aan Hr.Ms.
Zeeleeuw gepland onderhoud uitgevoerd. Dit onderhoud is wegens
uitloop, pas in december 2008 voltooid. Planmatig ligt slechts één onderzeeboot in langdurig onderhoud.
3
Wat is de ratio achter het hebben van vier duikboten in de Walrusklasse?
Kunt u toelichten waarom er vier zijn in relatie tot het huidige ambitieniveau?
In het in de beleidsbrief Wereldwijd Dienstbaar (kamerstuk 31 243, nr. 1)
genoemde ambitieniveau wordt, bij de inzet van maritieme eenheden,
onderscheid gemaakt tussen de deelneming gedurende maximaal een
jaar aan een operatie in het hogere deel van het geweldspectrum met een
maritieme taakgroep en de gelijktijdige deelneming gedurende langere
tijd aan maximaal drie operaties met een maritieme equivalent van een
bataljon. Daarnaast leveren maritieme eenheden een bijdrage aan de
snelle reactiecapaciteiten van Navo en EU.
Zoals in de Marinestudie (kamerstuk 30 300X, nr. 9) wordt beschreven
hebben onderzeeboten een belangrijke functie bij de bescherming van
een maritieme taakgroep tegen onderzeeboten en spelen zij een belangrijke rol bij de informatievergaring. Om deze redenen maken onderzeeboten veelal deel uit van dergelijke maritieme taakgroepen. De maritieme
bijdrage lager in het geweldspectrum bestaat veelal uit enkelvoudige
eenheden. Hierbij worden ook onderzeeboten ingezet.
Op grond van het ambitieniveau kan daarom worden gesteld dat de krijgmacht te allen tijde dient te kunnen beschikken over tenminste één operationeel inzetbare onderzeeboot.
Naast de inzet voor operationele missies zijn onderzeeboten ook benodigd
voor het opwerken van oppervlakteschepen, boordhelikopters en aspirantcommandanten van onderzeeboten. Het veilig opereren met onderzee-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 X, nr. 154

2

boten stelt hoge eisen aan het platform en aan het varend personeel. Het
doorlopen van een uitgebreid traject van opleiding, training, opwerken en
onderhoud is noodzakelijk voor een operationeel inzetbare onderzeeboot.
Gezien de noodzakelijke verhouding tussen het planmatig onderhoud, het
opleiden, het trainen, het opwerken en de operationele inzetbaarheid zijn
vier onderzeeboten benodigd om, conform het huidige ambitieniveau, de
beschikbaarheid van tenminste één operationeel inzetbare onderzeeboot
en het daarbij behorende voortzettingsvermogen (roulatieschema) te
kunnen garanderen.
4 en 7
Wat is het jaarlijkse budget voor het technische onderhoud van de Walrusklasse onderzeeboten?
Wat zijn de gevolgen voor de inzetbaarheid van de Walrusklasse onderzeeboten, nu de eventuele realisatiefase van het project «Instandhouding
Walrusklasse onderzeeboten» pas in 2018 voltooid zal worden? Welke
kosten zijn er gemoeid met het tot die tijd operationeel houden van de
vier Walrusklasse onderzeeboten?
Door de uitvoering van het instandhoudingsprogramma te combineren
met de planmatige onderhoudsperioden wordt de operationele inzetbaarheid niet aangetast.
Voor de kosten van het technisch onderhoud per onderzeeboot op jaarbasis verwijs ik naar de commercieel vertrouwelijke bijlage bij de Kamerbrief IP Walrus (kamerstuk 31 200X, nr. 129).
5
Is het waar dat de Walrusklasse onderzeeboten sinds de aanschaf in 1990
nauwelijks zijn ingezet in diepe oceanen, maar in plaats daarvan met
name actief zijn geweest in ondiepe wateren?
Zo ja, waarom is dan toch de conservering van de drukhuid niet langer in
staat gebleken de boot te beschermen tegen corrosie?
Het operatiegebied van onderzeeboten omvat zowel diep water als ondiepere kustwateren. De nadruk van de huidige operaties ligt vooral bij
operaties in kustwateren, waardoor minder vaak diep wordt gevaren.
Er bestaat geen verband tussen de duikdiepte en de levensduur van de
conservering. De veroudering van het conserveringssysteem (beschermende laag over het metaal van de drukhuid) is vooral afhankelijk van het
milieu en de temperatuur waarin wordt geopereerd. Het gaat hier om
chemische reacties van zeewater en andere vloeistoffen (brandstof) op de
conservering. Ook de hogere temperaturen in de huidige operatiegebieden hebben invloed op de conservering.
6
Is het waar dat de benodigde Combat Management System (CMS)software al door het Centre for Automation of Missioncritical Systems
(CAMS) van de marine is geschreven?
De CMS-software is nog niet door het CAMS ontwikkeld. Het CMS zal
berusten op de CMS-software die voor de bovenwaterschepen al is
ontwikkeld (o.a. LCF) danwel nog wordt ontwikkeld (IP-MFF en Patrouilleschepen).
8
Wanneer zal de Kamer een overzicht ontvangen van de te verwachte
afname in exploitatiekosten die mogelijk gerealiseerd wordt met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 X, nr. 154

3

instandhoudingsprogramma? Wat is, op basis van de op dit moment
beschikbare informatie, de verwachte afname in exploitatiekosten?
Indien de onderzeeboten geen instandhoudingsprogramma ondergaan,
zullen de huidige exploitatiekosten sterk stijgen. Eén van de hoofddoelstellingen van het instandhoudingsprogramma is dan ook het voorkomen
van die toename. Gezien de reikwijdte van het instandhoudingsprogramma (het vervangen van een beperkt aantal installaties en
systemen) zal de afname van de totale exploitatiekosten beperkt blijven.
De afname van de exploitatiekosten is in deze fase van het DMP-proces
echter nog niet bekend en zal in de vervolgfasen nader worden uitgewerkt.
9
Uit hoeveel personeelsleden (uitgedrukt in voltijdsequivalenten (VTE)) zal
de projectorganisatie die als taak heeft de uitvoering van het onderhoud
en het instandhoudingsprogramma op elkaar af te stemmen en te coördineren bestaan? Zal hierbij slechts defensiepersoneel worden ingezet, of
vindt er ook externe inhuur plaats? Mocht dit laatste het geval zijn, om
hoeveel VTE gaat het?
Defensie zal een projectorganisatie opzetten zoals gebruikelijk voor
scheepsbouwprojecten. Deze projectorganisatie waaraan deelname veelal
geschiedt in neventaak (deeltijd), zal uit ongeveer tien personen bestaan.
Voor het project betekent dit ca. 5 VTE-en. Daarnaast zal het Marinebedrijf
hiervoor haar onderhoudsorganisatie voor onderzeeboten met 3 VTE-en
uitbreiden, waarvan er één door inhuur zal worden gevuld. Aanvullend
wordt afhankelijk van de ontwikkeling en de voortgang van het project
voor de totale projectorganisatie maximaal 4 VTE-en inhuur voorzien.
Eventuele extra kosten die samenhangen met de externe inhuur worden
binnen het projectbudget opgevangen.
10
Waarop is gebaseerd dat dit project een gemiddeld tot hoog risico kent,
zelfs na het instellen van een projectorganisatie en de aanvullende maatregelen die getroffen zijn? Welke definitie en/of criteria worden gehanteerd bij het inschatten van dit risico?
Bij het bepalen van het risico van projecten wordt rekening gehouden met
de criteria technische complexiteit, de planmatige complexiteit en de
kwaliteitsborging.
Door de bijzondere constructie van een onderzeeboot en de directe relatie
die het instandhoudingsprogramma kent met de veiligheid van het platform wordt de technische complexiteit van dit project gemiddeld tot hoog
geschat.
Het gelijktijdig uitvoeren van het planmatige onderhoud en het
instandhoudingsprogramma, waarbij in een beperkte ruimte aan veelal
dezelfde installaties wordt gewerkt, vergt een zeer strakke planning. Incidenten en vertragingen hebben daardoor veelal een groter effect op de
voortgang dan bij andere platformen. De planmatige complexiteit wordt
daardoor gemiddeld tot hoog geschat.
Het verwijderen van de oude verf en het voorbehandelen en aanbrengen
van nieuwe verf wordt in een onderzeeboot in beperkte ruimten en tanken
uitgevoerd. Hierdoor kan de kwaliteit niet volgens de standaard certificeringprotocollen worden geborgd. Kwaliteitsborging wordt daarmee
complex waardoor het risico gemiddeld tot hoog risico wordt geschat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 X, nr. 154

4

Op grond van bovengenoemde criteria is aan het project een gemiddeld
tot hoog risico toegekend.
11 en 12
Waarop is de 5% gebaseerd die bij de berekening van het projectrisico is
gehanteerd voor de inbouw en integratie van de optronische mast en de
planning en samenloop van het instandhoudingsprogramma met gerelateerde projecten? Heeft u in het verleden ervaring opgedaan met soortgelijke projecten?
Waar zijn de extra middelen gereserveerd die kunnen worden aangewend
als een voorzien risico werkelijkheid wordt? Om welke bedragen, uitgedrukt in Euro’s of in een percentage van het totale projectbudget, gaat
het?
In de beginfase van een DMP-project (de behoeftestelling) heeft men vaak
minder inzicht in de risico’s die zich kunnen voordoen en wordt volstaan
met globale risicopercentages. Dit risico wordt uitgedrukt in een procentueel deel van het investeringsbudget. Dit percentage is tien procent
indien het projecten betreft met een ontwikkeltraject en vijf procent in
geval van aanschafprojecten. Door zoveel mogelijk gebruik te maken van
beproefde technologieën en systemen die van de plank kunnen worden
gekocht, de software van het CMS te laten ontwikkelen door CAMS en een
integrale planning op te stellen en uit te voeren, kunnen de ontwikkelrisico’s worden beperkt en lijkt vijf procent risicoreservering toereikend.
Voor het hogere risico van de integratie van de optronische mast en de
planning en samenloop met gerelateerde projecten is het percentage met
anderhalf procent verhoogd. In totaal is daarmee 6,5 procent van het
totale projectbudget als projectrisico gereserveerd.
In het verleden is relevante ervaring opgedaan bij het uitvoeren van
onderhoud en modificaties aan onderzeeboten en het levensverlengend
onderhoud aan de Zwaardvisklasse-onderzeeboten. Daarnaast is ervaring
opgedaan bij soortgelijke projecten als Project Aanpassing Mijnenbestrijdingscapaciteit (PAM) en het Instandhoudingsprogramma
M-fregatten.
13
Zal er na eventuele voltooiing van het instandhoudingsprogramma van de
Walrusklasse onderzeeboten additionele opleiding voor bemanning en
onderhoudspersoneel nodig zijn? Zo ja, welke kosten zullen hier naar
verwachting mee gemoeid zijn?
De opleidingsinspanning zal na de voltooiing van het instandhoudingsprogramma niet toenemen. CZSK en DMO zullen de huidige opleidingen
op grond van de fabrieksopleidingen (die binnen het projectbudget
worden verworven) aanpassen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 200 X, nr. 154

5