Thermometer als ondersteunend middel bij duiding
COVID-19-situatie
Bijlage 1 bij het RT-advies Thermometer en Maatregelenladder - 29
augustus 2022

Vraagstelling VWS
Er is behoefte aan een ‘thermometer’ als ondersteunend middel t.b.v.
publiekscommunicatie bij de duiding van het coronavirus. Is het mogelijk
om een dergelijke thermometer te ontwikkelen die primair betrekking
heeft op de epidemiologische situatie, de naleving van maatregelen en
toegankelijkheid van de zorg? De thermometer zou dan, op basis van een
kwalitatieve weging van een aantal kwantitatieve indicatoren, aangeven in
welk stadium (‘temperatuur’) Nederland zich bevindt aangaande de
ontwikkeling van COVID-19. Deze thermometer dient bij voorkeur
wekelijks te worden geactualiseerd ten behoeve van publicatie op het
Coronadashboard.

RIVM

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

T 088 689 8989
lci@rivm.nl

Advies
Het responsteam (RT) faciliteert de uitwerking van een thermometer ten
behoeve van publiekscommunicatie, als visuele samenvatting van de
duiding van de epidemiologische situatie met betrekking tot het
coronavirus. De stand van deze thermometer wordt geactualiseerd tijdens
de bijeenkomsten van het RT.
De epidemiologische duiding waarop de stand van een thermometer
gebaseerd wordt, is een kwalitatieve weging op basis van beschikbare
informatie (zoals gemeten infectiedruk afgelezen aan bijv.
rioolwatersurveillance, testen en virologische weekstaten, de circulerende
virusvariant(en), immuniteit onder de bevolking na doorgemaakte infectie
of vaccinatie en impact op zorgketen en samenleving (bijv.
ziekteverzuim)). Hierbij wordt een inschatting van de
kortetermijnontwikkelingen betrokken vanuit modellering en de ervaring
en expertise van het RT. De thermometer is een landelijke graadmeter,
waarin verwachtingen voor het gehele land op basis van ontwikkelingen in
de regio’s meegenomen zullen worden. Relevante verschillen tussen
regio’s zullen benoemd worden in de wekelijkse duiding bij het
epidemiologisch overzicht.
Op grond van de dynamiek in bovengenoemde parameters is het niet
mogelijk om gestandaardiseerde kwantitatieve indicatoren te gebruiken
voor de epidemiologische duiding in de huidige situatie. Immers, er kan
sprake zijn van opeenvolgende nieuwe virusvarianten met nog onbekende
effecten op ontsnapping aan immuniteit en met mogelijk wisselende
ziekte-ernst, wisselende invloed van opgebouwde en afnemende
immuniteit in de bevolking, onzekerheid over opvolging aan de komende
vaccinatiecampagne, en last but not least onzekerheid over opvolging van
basisregels en eventuele aanvullende maatregelen. Ten slotte, ook de
toegepaste schakelpunten van bijv. belasting van de zorgketen zijn geen
Pagina 1 van 7

statische gegevens, maar afhankelijk van hoe zorgpartners de belasting
ervaren en rapporteren. Een van de medebepalende factoren hierin is
bijv. de uitval van zorgmedewerkers door ziekteverzuim en mogelijkheid
tot spreiding van zorgdruk. Dat laatste ligt voor ziekenhuiszorg anders
dan voor bijv. verpleeghuiszorg.
De duiding van de epidemiologische situatie en kortetermijnverwachtingen
(d.i., enkele weken vooruit) zal worden bepaald op basis van triangulatie
van informatie uit verschillende bronnen (zie de toelichting voor een
beschrijving van de verschillende bronnen). Waar mogelijk en nodig wordt
dit ondersteund met modellering. Hierin worden zowel de mate van
circulatie van het virus, circulerende en opkomende virusvarianten als de
(verwachte) gevolgen hiervan (bijv. de druk op de zorgketen en
samenleving) meegewogen. Ten slotte zal ook de ervaring in de
infectieziektebestrijding en inschatting van experts worden betrokken.
Zoals hierboven aangegeven acht het RT het van belang om beschikbare
informatie over percepties over en naleving van maatregelen, inclusief
opvolging van vaccinatie, mee te nemen in de verwachtingen qua
ontwikkelingen. De infectiedruk wordt immers mede bepaald door
geadviseerde maatregelen en naleving daarvan. De basis waarop dit
inzichtelijk gemaakt wordt staat onder druk. Immers, gedragsonderzoek
naar naleving van maatregelen en bijbehorende determinanten is recent
bij besluit van het ministerie afgeschaald. Er vindt vooralsnog enkel in
september een volgende cohortmeting plaats naar gedrag & welbevinden
en in de maanden erna nog twee keer een trendonderzoek naar naleving
van en draagvlak voor de basismaatregelen. Bij gevolg zal er niet altijd de
meest actuele informatie over percepties en naleving beschikbaar zijn.
Zoals benoemd, is de stand van de thermometer primair gebaseerd op de
overall epidemiologische duiding en neemt mee of - en zo ja in welke
mate en op welke termijn - een toename van de infectiedruk en ziektelast
te verwachten is. Of zo’n toename ook optreedt hangt uiteraard af of en in
welke mate maatregelen genomen worden. Het besluit hiertoe ligt bij
beleid en de gradatie van de thermometer kan niet één-op-één vertaald
worden naar een trede van één maatregelenladder. Dit heeft onder
andere te maken met de branche- en contextgevoeligheid van de
maatregelenladder en het verder doorvoeren van logica van
infectieziektebestrijding in de ladder (zie bijlage 2 van het RT-advies
hierover, welke tegelijkertijd verstuurd wordt met dit advies over een
thermometer). Immers, risico’s van virusoverdracht verschillen belangrijk
tussen sectoren, evenals bijv. de mogelijke opbrengst die maatregelen
kunnen hebben. Maar ook het gevolg van maatregelen verschilt tussen de
sectoren. De keuze waar en in welke intensiteit maatregelen gelegd
worden ligt daarom bij beleid. De duiding heeft dus geen directe relatie
met de maatregelenladder of fasering in sectorplannen. VWS hanteert
deze ladder/fasering en kan hierover besluiten op basis van de
epidemiologische duiding. Communicatie hierover moet eenduidig zijn.
De thermometer heeft tevens geen relatie met de WRR-scenario’s,
dergelijke scenario’s worden niet meegenomen in de duiding. Binnen een
WRR-scenario kan dus in principe sprake zijn van wisselende
thermometeraanduiding.
Het RT faciliteert de ontwikkeling van een thermometer en heeft er voor
gekozen om de thermometer vier mogelijke standen te geven, die zoals
aangegeven, ten minste elke twee weken geactualiseerd wordt:
1.

Beperkte druk op zorgketen en samenleving; zonder (aanvullende)
maatregelen geen risico op significante impact op druk op de zorg

RIVM-CIb

Pagina 2 van 7

2.

3.

4.

en ziektelast verwacht. Advies: voor nu geen verdere acties in
aanvulling op de basismaatregelen.
Beperkte druk op zorgketen en samenleving, maar wel toegenomen
risico’s te verwachten voor kwetsbare groepen. Advies: actie
voor/door kwetsbare groepen (zoals uitgebreid beschreven in OMT
125 vanaf pagina 5).
Geconstateerde en/of verwachte toenemende of verhoogde druk op
zorgketen en samenleving; zonder (aanvullende) maatregelen
relevante impact te verwachten op druk op de zorgketen en
ziektelast zoals tot uiting komt in ziekteverzuim. Advies: actie(s)
gewenst om situatie te mitigeren dan wel temporiseren.
Geconstateerde en/of dreigende ernstige druk op de zorg en
samenleving; zonder (aanvullende) maatregelen ernstige impact te
verwachten op druk op de zorgketen en ziektelast. Advies:
maatschappij-brede acties, urgent, om overbelasting zorgketen en
maatschappij te keren.

Ad 1. Dat er bij deze stand geen (aanvullende) maatregelen geadviseerd
worden, betekent niet dat er bij dit niveau van viruscirculatie géén impact
is op de zorgketen en ziektelast, zowel door acute als post-acute (‘postCOVID’, eerder ook wel met ‘long-COVID’ aangeduid) klachten
voortkomend uit een SARS-CoV-2-infectie.
De thermometer zal geactualiseerd worden tijdens
responsteambijeenkomsten. Deze vinden nu elke twee weken plaats.
Hiermee wordt de situatie en het effect van eventueel tussentijds
ingestelde maatregelen iteratief geëvalueerd en bepaald. Indien de
epidemiologische situatie of verwachting hiertoe noopt, zal deze wekelijks
plaatsvinden en daarmee ook de thermometeraanduiding. Dit geeft tevens
de tijdspanne aan waarop de duiding betrekking heeft.
Volgend op dit RT-advies zal de thermometer en uitleg hierover in
communicatie-uitingen verder concreet uitgewerkt en afgestemd dienen
te worden.

Toelichting
De thermometer zal een inschatting geven van de mate van circulatie van
het virus in combinatie met de ingeschatte gevolgen hiervan op belasting
van de zorgketen en de samenleving voor de korte termijn (d.i., de
komende weken). Hierin worden ook eventuele onzekerheden door een
nieuwe variant meegewogen.
Bronnen voor de epidemiologische duiding
Om tot een duiding van de epidemiologische situatie te komen wordt er
tijdens responsteambijeenkomsten een verscheidenheid aan
surveillancebronnen besproken. Deze worden hieronder verder toegelicht.
Op voorhand is het belangrijk aan te geven dat de Nederlandse getallen
niet in isolatie worden beschouwd, maar met medeneming van
soortgelijke informatie die uit wekelijks bi- en multilateraal contact met
Europese zusterorganisaties wordt uitgewisseld.
Monitoring circulatie virus
•

Rioolwatersurveillance: In de rioolwatersurveillance wordt op alle
rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland (ruim 300 locaties) het

RIVM-CIb

Pagina 3 van 7

•

•

•

•

RNA van het SARS-CoV-2-virus gemeten. Deze virusdeeltjes worden
uitgescheden via de ontlasting. Het aantal virusdeeltjes per 100.000
inwoners wordt de virusvracht genoemd en deze wordt via de
rioolwatersurveillance gemonitord. Sinds 8 november 2021 wordt er
drie tot vier keer per week bemonsterd op alle locaties en worden de
monsters geanalyseerd op virusvrachten en voorkomen van
varianten. Door rioolwatersurveillance kan een opleving van het
SARS-CoV-2-virus snel worden gedetecteerd.
Infectieradar: Deze surveillancetool van het RIVM heeft als doel
om klachten die kunnen wijzen op een SARS-CoV-2-infectie in kaart
te brengen. De klachten die bijgehouden worden zijn koorts,
hoesten, kortademigheid, plotseling verlies van reuk of
verlies/verandering van smaak. Deze definitie van klachten komt
overeen met de definitie die ECDC hanteert. Deelnemers krijgen
wekelijks een vragenlijst waarin ze aangeven of ze klachten hebben
gehad en welke klachten dit zijn geweest. Daarnaast wordt aan de
mensen met klachten gevraagd of ze zich getest hebben, welke
soort test hierbij gebruikt is en wat de uitslag was. Wekelijks geven
circa 8.000-9.000 deelnemers uit alle leeftijdsgroepen en alle
provincies deze gegevens door. Aangezien er geen indicatie meer is
voor iedereen om zich te laten testen in een GGD-teststraat, geeft
Infectieradar extra inzicht in het verloop van klachten die passen bij
een SARS-CoV-2-infectie. In september 2022 wordt de Infectieradar
uitgebreid qua aantallen en met zelftesten en selfswabs (bij
deelnemers met een positieve zelftest en bij een steekproef van
deelnemers met een negatieve zelftest) gevolgd door
laboratoriumonderzoek (PCR en sequencing). Als het testen in
teststraten verder afneemt, blijft hiermee toch een goed beeld van
veranderingen in infectiedruk en opkomst van nieuwe varianten
mogelijk. Daarnaast kunnen we met deze uitbreiding van de
Infectieradar eventuele problemen rondom accuratesse van
zelftesten voor SARS-CoV-2 signaleren en zicht houden op het
voorkomen van andere ziekteverwekkers van luchtwegklachten in de
algemene bevolking.
Kiemsurveillance op virusvarianten: Voor de kiemsurveillance
leveren laboratoria verspreid over het hele land wekelijks een
steekproef van positieve PCR-monsters aan het RIVM, waar de
bouwstenen van het virus in kaart worden gebracht
(sequentieanalyse). Wekelijks worden over het hele land (de
sequenties van) een steekproef van ongeveer 1.500 monsters
geanalyseerd. Op deze manier wordt de opkomst van nieuwe
virusvarianten gemonitord, de verhouding van de gevonden
varianten en of extra waakzaamheid voor bepaalde varianten nodig
is. Dit is belangrijke informatie om met modellen een prognose te
maken voor nieuwe varianten.
Additioneel wordt informatie verzameld via diagnostisch centrum
Saltro (en voorheen Synlab) over de opkomst van varianten met
variant-PCR. Variant-PCR-data zijn iets sneller beschikbaar dan de
sequenties van de kiemsurveillance. Variant-PCR-data geven een
indicatie voor aanwezigheid van varianten maar stellen deze niet
met zekerheid vast.
Peilstations van Nivel Zorgregistraties Eerste Lijn: De Nivelhuisartsenpeilstations registreren het aantal patiënten met een

RIVM-CIb

Pagina 4 van 7

•

•

•

griepachtig ziektebeeld of andere acute luchtweginfecties. Wekelijks
worden er ook bij enkele patiënten keelneuswatten afgenomen die
door het RIVM onderzocht worden op respiratoire virussen. Behalve
SARS-CoV-2 wordt er ook onderzocht op influenzavirus, RSV,
rhinovirus, enterovirus, andere humane coronavirussen, parainfluenzavirus en humaan meta-pneumovirus. De resultaten van
deze surveillancebron geven inzicht in welke virussen circuleren bij
mensen die op consult komen bij de huisarts met een (acute)
luchtweginfectie of een griepachtig ziektebeeld. Het aantal
praktijken dat peilstation is voor respiratoire surveillance was voor
de COVID-19-pandemie circa 40 en is in het afgelopen jaar
uitgebreid naar ongeveer 140. Hiermee komt een groter aantal
monsters afkomstig van patiënten met luchtwegklachten
beschikbaar met een betere landelijke dekking waardoor significante
signalen over SARS-CoV-2 en andere luchtwegpathogenen in de
algemene bevolking eerder opgepikt worden.
Het aantal meldingen van personen met een positieve SARSCoV-2-testuitslag. Doordat er geen algemeen geldend advies meer
is om je te laten testen bij de GGD sinds 11 april 2022, geeft het
aantal meldingen een minder goed beeld van het aantal
besmettingen. Doordat bewoners van instellingen niet in de GGD
teststraten getest worden, kunnen trends in aantallen besmettingen
in verpleeghuizen gemonitord worden op basis van meldingen,
waarbij ook positieve testen van personen elders getest
meegenomen worden. De meldingen zijn daarmee een belangrijke
bron voor het monitoren van trends in aantallen besmettingen in
verpleeghuizen. Er is passend bij de huidige fase van de epidemie
een wijziging van de meldingsplicht voorgesteld met focus op
kwetsbaren en ernstige ziekte, waarbij er alleen gemeld dient te
worden voor de kwetsbaren in een instelling, opgenomen in het
ziekenhuis en overleden ten gevolge van SARS-CoV-2.
Via laboratoria die melden aan de virologische weekstaten kan
het aantal testen en positieve testen gemonitord worden. Voor een
deel van de laboratoria kan dit voor verschillende groepen
gemonitord worden: naar aanvrager (ziekenhuis, verpleeghuis,
GGD, overig) waarbij voor ziekenhuis voor een deel verder
uitgesplitst wordt naar medewerker en patiënt.
Berekening van het reproductiegetal op basis van positieve testen,
ziekenhuis- en IC-opnames.

Ernst van het virus
•

•

Het aantal ziekenhuis- en IC-opnames: Het aantal ziekenhuisen IC-opnames door een SARS-CoV-2-besmetting (bron: NICE)
geeft een beeld over hoeveel mensen ernstig ziek worden door
besmettingen. Het aantal opnames (inclusief overplaatsingen) zoals
gemeten door LCPS geeft meer tijdig informatie over het aantal
opnames. De LCPS-data geven echter geen inzicht in de verdeling
van opnames ten gevolge van een besmetting met SARS-CoV-2 of
opnames vanwege een andere reden met tevens een SARS-CoV-2besmetting, zoals wel aangegeven in de NICE-data.
Of - en zo ja, in hoeverre - er sprake is van oversterfte en in welke
groepen (leeftijdsgroepen en of men gebruik maakt van de Wet

RIVM-CIb

Pagina 5 van 7

langdurige zorg) geeft daarnaast informatie over de ernst van
besmettingen.
Druk op de zorg
•

Door te kijken naar het aantal bezette bedden in de kliniek en
op de IC (bron: LCPS) kan er nagegaan worden of er nog genoeg
capaciteit is om de mensen die ziekenhuiszorg nodig hebben op te
vangen. Doordat de Landelijke Ketenmonitor Zorg doorontwikkeld
wordt, hebben we binnenkort een beter beeld van de
toegankelijkheid van de lijnen van ons zorgsysteem.

Ziekteverzuim
-

Monitoring van ziekteverzuim geeft informatie over de druk van
het virus op de samenleving, per bedrijfssector. Dit is extra van
belang in deze tijden van personeelskrapte, waardoor extra
ziekteverzuim kan leiden tot zeer hoge werkdruk, ook in vitale
sectoren zoals de zorg.

Immuniteit
•

De relatieve risicoreductie voor kans op infectie, opname en
overlijden naar vaccinatiestatus is belangrijk om een afname in
bescherming te signaleren in voornamelijk risicogroepen. De
relatieve risicoreductie voor kans op ziekenhuis- en IC-opname
wordt maandelijks gerapporteerd. Deze informatie kan gebruikt
worden om een afweging te maken of een nieuwe ronde voor een
herhaalprik toegevoegde waarde heeft. Deze informatie wordt ook
gerelateerd aan de vaccinatiegraad (en waar bekend
immuniteitsgraad als gevolg van vaccinatie en/of infectie) om te
duiden hoeveel toegevoegde waarde er uit het verhogen van de
vaccinatiegraad van huidige vaccinatierondes te halen zou vallen.
Hierbij is het overigens wel van belang om ook veranderingen in
vaccinatiebereidheid en de daadwerkelijk te verwachten opkomst
mee te kunnen wegen aangezien dit aan verandering onderhevig
kan zijn.

Daarnaast volgen we de internationale literatuur, verkrijgen we informatie
uit het buitenland via ECDC, WHO of via directe contacten, en nemen we
nieuwe informatie uit lopende onderzoeken (VASCO, Pienter Corona, Long
Covid) mee in de duiding.

Referenties
Kamerbrief 13 juni 2022
Bijlage bij OMT 144 deel 1 Beleid m.b.t. meldingsplicht BCO in transitieperiode
Wekelijkse update epidemiologische situatie van SARS-CoV-2 in Nederland
Wekelijkse duiding COVID-19-epidemie door het COVID-19-responsteam
Rioolwateronderzoek
Infectieradar
Actuele weekcijfers aandoeningen – Surveillance (Nivel)
Kiemsurveillance
Trendonderzoek gedrag
RIVM-CIb

Pagina 6 van 7

Resultaten onderzoek gedragsregels en welbevinden | RIVM
Cijfers COVID-19 vaccinatieprogramma | RIVM
Bescherming coronavaccins tegen ziekenhuisopname | RIVM

RIVM-CIb

Pagina 7 van 7