‘Het jonge kind’ – perspectief van de
praktijk
Position paper Simon Hay – pedagoog KindeRdam
Augustus 2022

‘Het jonge kind’ – perspectief van de praktijk

pagina 2 van 4

Essentiële voorwaarden
Een belangrijke voorwaarde voor ontwikkeling is dat kinderen zich emotioneel en fysiek veilig
voelen (welbevinden), om van daaruit de omgeving durven te gaan onderzoeken. Als vervolgens de
omgeving (andere mensen, spelmateriaal en activiteiten) interessant en uitdagend is, worden
kinderen geprikkeld en uitgedaagd (betrokkenheid). Welbevinden en betrokkenheid maken de
bodem vruchtbaar voor ontwikkeling. Op deze manier wordt de basis gelegd voor het vermogen
tot zelfregulatie en basale sociaal-emotionele vermogens zoals empathie en het zich kunnen
verplaatsen in anderen.
Beginnen bij het begin
Uit onderzoek1 blijkt dat de hersenontwikkeling juist in de eerste duizend dagen 2 een enorme groei
doormaakt. De ontwikkeling van de hersenen na de geboorte is niet alleen een kwestie van
genetische aanleg maar ook van omgevingsinvloeden. Hoe meer jonge kinderen mogen ontdekken
en ervaren, hoe meer de hersenen zich ontwikkelen.te vaak wordt pas over ontwikkeling van
kinderen gesproken vanaf dat ze naar de basisschool gaan.
Kwaliteit van de kinderopvang
De kwaliteit van de kinderopvang, als belangrijke secundaire opvoedomgeving, is essentieel om
welbevinden, betrokkenheid en ontwikkeling van kinderen optimaal te ondersteunen.

Model van factoren die direct of indirect van invloed zijn op het welbevinden en de ontwikkeling van
een kind in de kinderopvang (Riksen-Walraven, 2004)
Aan de linkerkant van het model staan de randvoorwaardelijke (structurele) kwaliteitsindicatoren, in
het midden de indicatoren die het meest van invloed zijn op de pedagogische kwaliteit (proces
indicatoren), en rechts de kindindicatoren. Als de structurele én proceskwaliteit op orde is, dan zijn
voor de kinderen in de kinderopvang de kansen veel meer gelijk.
Het beoordelen van de mate van pedagogische kwaliteit is geen gemakkelijke opgave. De
structurele kwaliteitsindicatoren zijn nog het makkelijkst in te schatten, deze zijn dan veelal ook

1 Bron: http://www.kinderopvangonderzoek.nl/drupal/sites/default/files/field/textfile/oratie%20Riksenwalraven%202002.pdf
2 Bron: https://gezondegeneratie.nl/eerste-1000-dagen/

‘Het jonge kind’ – perspectief van de praktijk

pagina 3 van 4

opgenomen in de wet. De proceskwaliteitsindicatoren (de interactievaardigheden van de
pedagogisch medewerkers, de materiele omgeving en de kindindicatoren) zijn moeilijker in te
schatten. Er zijn voor de praktijk wel hulpmiddelen zoals zelfevaluatie-instrumenten en het
openbare instrument dat de inspectie gebruikt, waarmee een inschatting wordt gemaakt op
resultaatniveau. Wat de inspectie en de sector zelf nog te weinig doen is een structurele en
systematische toets op het proces van pedagogische kwaliteitsverbetering. De vraag moet gesteld
welke stappen een kinderopvangorganisatie neemt om structureel en systematisch de eigen
pedagogische kwaliteit te monitoren en te verbeteren.
Naast eigen metingen en de resultaten van de inspectie worden landelijke wetenschappelijke
kwaliteitspeilingen uitgevoerd. Uit de meest recente kwaliteitspeiling van de Landelijke
Kwaliteitsmonitor Kinderopvang van 20193 blijkt kort samengevat dat de emotionele kwaliteit
voldoende tot goed wordt ondersteund. De gemiddelde educatieve kwaliteit ligt echter lager, net
op of boven de grens wat als voldoende gezien kan worden. Het gemiddelde welbevinden is hoog,
maar de gemiddelde betrokkenheid is matig. Gezien de druk op kinderopvang de afgelopen jaren,
durf ik te zeggen dat de kwaliteit ten opzichte van 2019 eerder is gedaald dan dat deze is gestegen
of gelijk is gebleven. Stabiliteit van pedagogisch medewerkers (een bepalende factor van
pedagogische kwaliteit), is en blijft een groot probleem. Zonder vaste gezichten lopen de essentiële
voorwaarden welbevinden en betrokkenheid in gevaar; jonge kinderen hebben voorspelbaarheid
nodig. Verder kan ik me voorstellen dat de cruciale interactievaardigheden van medewerkers onder
druk zijn komen te staan door de recente stressvolle maatschappelijke omstandigheden, zoals
personeelstekort vanwege Covid. Investering in pedagogische kwaliteit blijft essentieel.
Noodzakelijke maatregelen
Vanuit de praktijk
1. Het is de verantwoordelijkheid van de kinderopvangsector om de eigen pedagogische kwaliteit
op peil te krijgen en te houden. Er moet intern en extern verantwoord worden wat goed gaat
en hoe dit kwaliteitsniveau vast te houden én op welke punten nog verbetering nodig is en
welke verbeteracties in te zetten. KindeRdam bijvoorbeeld, stuurt structureel en systematisch
op pedagogische kwaliteit door gebruik te maken van het landelijke zelfevaluatie-instrument
‘Pedagogische praktijk in Beeld (PiB)’4.
2.

Daarnaast is het aan de kinderopvangsector om blijvend in gesprek te zijn met
samenwerkingspartners en de lokale en nationale overheid over kwaliteitsontwikkeling van de
kinderopvang.

3.

Tot slot is het aan de praktijk om de innovatiekracht van de sector te blijven benutten en steeds
nieuwe initiatieven in gezamenlijkheid tot wasdom te laten komen.

Vanuit de overheid
1. Het is van belang dat leren en ontwikkelen holistisch benaderd wordt. Nu is de scheiding
tussen formeel leren (op school) en informeel leren (spelenderwijs in de kinderopvang) te
groot. Annerieke Boland (lector ‘Het jonge kind’, iPabo Hogeschool Amsterdam/Alkmaar) stelt
dat tot en met de eerste jaren van de basisschool ten onrechte onderscheid wordt gemaakt
tussen spelen en leren. Eén visie op ontwikkeling tussen kinderen zou leidend moeten zijn voor
de ministeries van SZW, OCW en VWS. Er staan nog te veel schotten tussen de ministeries

3 Bron:

https://www.monitorlkk.nl/pathtoimg.php?id=3515&image=rapport_final_lkk_gecombineerde_metingen_2017_2019_def__002.pdf
4 Bron: https://pedagogischepraktijkinbeeld.nl/wat-is-pib/

‘Het jonge kind’ – perspectief van de praktijk

pagina 4 van 4

waardoor meer vanuit systemen gedacht wordt dan vanuit kindontwikkeling, denk alleen al aan
de verschillende wet- en regelgeving. Er moet sprake zijn van een integraliteit. Vaardigheden
geleerd in de in de periode in de baarmoeder tot zes jaar zijn bepalend voor het tot bloei
komen van op latere leeftijd aangeleerde vaardigheden. Investeren in alle jonge kinderen
verkleint kansenongelijkheid en maakt op latere leeftijd ‘remediëren’ minder nodig. Dit is
empirisch bewezen. Deze bevinding geldt voor alle kinderen, maar voor benadeelde kinderen
geldt dit nog sterker. Investeren op latere leeftijd is ook nuttig, maar vooral als dit voortbouwt
op investering gedaan op jonge leeftijd (zie onderstaande grafiek Heckman & Masterov, 2007).
The earlier the investment, the greater the return

2.

Verlengd betaald ouderschapsverlof tot en met het eerste levensjaar is voor de baby en (beide)
ouders essentieel voor een goede start. Ouders ook de keuze te geven om zelf te kunnen
zorgen voor hun kinderen, geeft minder stress in het gezin, en dat komt uiteindelijk de
ontwikkeling van kinderen ten goede. Babyopvang is een vak apart, jonge baby’s vragen veel
en specifieke aandacht, wat op dit moment met de hoge werkdruk moeilijk realiseerbaar is.

3.

In het coalitieakkoord is de keuze gemaakt de kinderopvangtoeslag af te schaffen en over te
gaan op directe financiering (95% vergoeding). Voor heel veel kinderen van werkende ouders
met een midden- en hoger inkomen wordt de kinderopvang hierdoor toegankelijker. Echter; de
allerlaagste inkomens die nu 96% vergoed krijgen, gaan er zoals nu gepland op achteruit. De
kinderopvang kan, met een beperkte aanpassing (96% vergoeding behouden voor de
allerlaagste inkomens) echter voor álle kinderen van werkende ouders toegankelijker worden.
De volgende essentiële stap, is kinderopvang voor iéder kind (ook voor kinderen van nietwerkende ouders) toegankelijk maken (scenario 3 “kindvoorzieningen voor alle gezinnen” en

‘Het jonge kind’ – perspectief van de praktijk

pagina 5 van 4

scenario 4 “richting een integrale kindvoorziening”)5. Daarom is het belangrijk dat toezegging
wordt gedaan voor de stip op de horizon van scenario 3 en 4, met een realistisch ingroeipad en
laten vallen van de arbeidseis in 2028, zoals ook minister Wiersma vanwege de
personeelstekorten aangaf in de Antwoordbrief SZW kinderopvang en gedragseffecten 6. Het is
belangrijk nu te kiezen voor de juiste randvoorwaarden. De investering in de kinderopvang
moet tenslotte niet conjunctuurgevoelig zijn zoals in het verleden.
4.

Kansengelijkheid vereist, naast investering in kinderopvang, dus ook prijsregulering. Zoals
aangegeven door Janneke Plantinga, Thomas van Huizen en Paul Leseman7, is een belangrijke
interventie om ongewenste effecten rondom private equity te regulieren.

5.

Met betrekking tot personeelstekort zijn functiedifferentiatie, salarissen gelijktrekken met
onderwijs en versoepeling van IKK-normen maatregelen die uitkomst zou kunnen bieden, ook
om de samenwerking te faciliteren.

6.

Een gezamenlijke visie op passende kinderopvang, in lijn met passend onderwijs, ontbreekt. Er
is momenteel onvoldoende passend aanbod om te kunnen spreken van kansengelijkheid voor
alle kinderen.

5 Bron: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/12/14/bijlage-i-eindrapport-scenariostudie-vormgeving-

kindvoorzieningen
6 Bron: https://www.kabinetsformatie2021.nl/documenten/brieven/2022/02/15/uitvraagbrief-szw-kinderopvangtoeslag
7 Bron: https://www.maatschappelijkekinderopvang.nl/wp-content/uploads/2022/06/10-06-2022_ESB_Plantenga-LesemanPrijsregulering.pdf