Stibbe

CONSULTATIE
BEWIJSRECHT

Amsterdam Brussels Dubel London Luxernbourg New York

WETSVOORSTEL

VEREENVOUDIGING

EN

MODERNISERING

INLEIDING EN SAMENVATTING

Graag maken wij gebruik van de consultatie van het wetsvoorstel tot aanpassing van het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met de vereenvoudiging en
modernisering van het bewijsrecht. Wij putten daarbij uit onze dagelijkse ervaringen in
de civiele rechtspraktijk, als advocaten bij Stibbe N.V. in Amsterdam.
2.

Het wetsvoorstel bevat een aantal waardevolle verbeteringen van het bestaande
bewijsrecht. Wij denken bijvoorbeeld aan de introductie van een specifieke wettelijke
grondslag voor het bewijsbeslag (voorgesteld art. 206 Rv) en voor het proces-verbaal
van constateringen door de deurwaarder in de Gerechtsdeurwaarderswet.

3.

Ook delen wij het uitgangspunt in het wetsvoorstel om de criteria voor het toestaan van
voorlopige bewij sverrichtingen een voorlopig getuigenverhoor, deskttndigenbericht of
descente en het opvragen van bescheiden voorafgaand aan een procedure
waar
mogelijk gelijk te trekken (voorgesteld art. 196 Rv). Al kunnen wij op basis van het
wetsvoorstel en de toelichting nog niet helemaal inschatten of dat uitgangspunt nu vooral
een praktische wetstechnische vereenvoudiging is, of dat een inhoudelijke wijziging van
het geldende recht is beoogd. Wat ons betreft verdient daarom nog toelichting of het
gelijktrekken van de criteria er bijvoorbeeld toe leidt dat bepaalde bewijsverrichtingen
op grond van het wetsvoorstel eerder zouden moeten worden toegewezen dan nu het
geval is.
—

—

4.

Een punt van nadere overweging kan ook nog zijn of niet toch enig onderscheid zou
moeten worden gemaakt tussen het opvragen van documenten en andere bescheiden
enerzijds en de andere voorlopige bewijsverrichtingen anderzijds. Dat zou ook in de
toelichting tot uitdrukking kunnen worden gebracht. Bijvoorbeeld door er op te wijzen
dat het verschaffen van inzage in (meestal: elektronische) documenten wellicht minder
belastend lijkt dan bijvoorbeeld het horen van getuigen, maar dat juist daarom moet
worden gelet op de aanwezigheid van een duidelijk belang bij die inzage. Dat belang zou
dan ook aanwezig moeten zijn bij elk stuk waarvan de inzage wordt verlangd. Er kan
namelijk een veelheid van valide redenen zijn waarom inzage in bepaalde stukken
onwenselijk is. Wordt de drempel voor inzage in stukken te laag gelegd, dan zou dat
uiteindelijk kunnen leiden tot een toename van geschillen en een afnemende effectiviteit
van de civiele procedure.

Stibbe

5.

Onze echte zorgen over het wetsvoorstel zitten echter ergens anders. Het wetsvoorstel
bevat twee meer algemene wijzigingsvoorstellen die niet alleen voor het bewijsrecht,
maar ook voor de civiele procedttre als geheel verstrekkende gevolgen zouden hebben.
Wij doelen dan op:
i.

de voorgestelde verruiming van de rol van de rechter (voorgesteld art. 24 Rv),
die inhoudt dat de rechter zelfstandig feiten onderzoekt en bepaalt welke feiten
deel uitmaken van de procedure; en

ii.

de voorgestelde preprocessuele informatieverzamel ingspi icht (voorgesteld
art. 149a Rv), waarbij partijen voorafgaand aan een procedure alle informatie
moeten verzamelen die mogelijk relevant is voor die
nog te starten
procedure.
—

—

6.

Achtergrond van deze wijzigingsvoorstellen is, zo begrijpen wij. de wens om in de
civiele procedure meer plaats in te ruimen voor waarheidsvinding en de efficiëntie van
de civiele procedure te vergroten.

7.

Dat zijn uiteraard behartigenswaardige belangen, maar wij betwijfelen of de voornoemde
onderdelen van het voorstel aan die belangen tegemoet komen en of zij niet ten koste
gaan van andere zwaarwegende belangen:

8.

i.

In de voorgestelde verruimde rol van de rechter wordt van hem verwacht dat
hij met partijen gaat ‘meeprocederen”. Dat zal onvermijdelijk ten koste gaan
van de onafhankelijkheid van de rechter en daarmee van het vertrouwen van de
burger in de rechtspraak.

ii.

De voorgestelde preprocessuele informatieverzamelingsplicht komt neer op een
pre trial discovery naar Amerikaanse snit. Dat zal in veel, zo niet de meeste
procedures onnodig veel tijd en geld kosten en het geschil onnodig
compliceren. Het zal partijen afschrikken om geschillen aan de civiele rechter
voor te leggen, in het bijzonder de kleinere procespartijen, zoals het midden- en
kleinbedrijf.

Voor deze twee wijzigingsvoorstellen geldt kortom dat zij hun doel voorbijschieten. Ze
zijn naar onze mening ook niet nodig om waarheidsvinding en efficiëntie voldoende te
waarborgen in de civiele procedure. Sinds de laatste ingrijpende wijziging van het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in 2002 bieden de civiele procedure en het
huidige bewijsrecht al volop mogelijkheden voor een gedegen waarheidsvinding en een
efficiënte procedure die gericht is op een rechtvaardige oplossing. Onze ervaring is dat
die mogelijkheden soms nog beter kunnen worden benut dan nu gebeurt, maar daar

STASD\2O8O4213.t

2

Stibbe

bestaat al volop aandacht voor.
9.

De voorgestelde verruimde rol van de rechter en de voorgestelde preprocessuele
informatieverzamelingsplicht zouden wat ons betreft dus niet tot wet verheven moeten
worden. We lichten dit alles nu nader toe.

2.

DE VOORGESTELDE VERRUIMDE ROL VAN DE RECHTER

2.1.

De huidige rol van de rechter in de civiele procedure

10.

Het huidig art. 24 Rv bepaalt wat de rol van de rechter in de civiele procedure is. Van
oudsher is die rot beperkt tot het beslechten van een geschil zoals partijen dat aan de
rechter voorteggen. Dat is ook begrijpelijk. In een civiele procedure staan niet zoals in
het strafrecht of het bestuursrecht de overheid en een burger tegenover elkaar, maar
twee in beginsel gelijkwaardige partijen die een geschil hebben. Komen die partijen er
onderling niet uit, dan nemen die partijen, of één daarvan, het initiatief om de rechter in
te schakelen.
—

—

11.

Partijen bepalen daarom ook zelf de omvang van het geschil dat zij aan de rechter
voorleggen. In hun schriftelijke processtukken leggen zij de rechter de feiten voor waar
hun geschil over gaat. De rechter neemt alleen een beslissing over de feiten voor zover
partijen het daarover niet met elkaar niet eens zijn. Dan ‘kiest’ de rechter voor de feiten
die hij, partijen gehoord hebbende, het meest aannemelijk acht of hij beslist aan de hand
van de stellingen van partijen over en weer en het door hen ingebrachte bewijs, dat
bepaalde feiten onvoldoende vaststaan en er daarom meer bewijs moet worden geleverd.
Uitgaande van die feiten en de standpunten van partijen over de gevolgen van die feiten,
hakt de rechter een knoop door volgens de regels van het recht. In civiele procedures zijn
dat met name de regels in het Burgerlijk Wetboek.

12.

Kortom: de rechter laat zich informeren door de partijen en beslist op basis daarvan over
de toepassing van het recht. Als er onenigheid is over de feiten, hakt de rechter de knoop
door, maar hij gaat niet zelf op onderzoek naar nieuwe of andere feiten.

13.

Deze uitgangspunten worden partij-autonomie en ljdeljkheid van de rechter genoemd.
Zij zijn verankerd in het huidige Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in art. 24 en
25 Rv. Het eerstgenoemde artikel bepaalt dat de rechter de zaak in beginsel beslist “op
de grondslag van hetgeen partijen aan hun vordering, verzoek of verweer ten gronde
hebben gelegd”. De rechter is dus gebonden aan de feiten die partijen naar voren brengen
en de standpunten die zij daarover innemen. Hij dient te beslissen over het door partijen
met feiten vorm gegeven geschil. Het als tweede genoemde artikel bepaalt dat de rechter
“ambtshalve” d rechtsgronden aanvult. Dat wil zeggen dat de rechter op eige initiatief

ST\ASD\20804213.I

3

Stibbe

het recht toepast op het door partijen voorgelegde geschil.
2.2.

Het wijzigingsvoorstel

14.

Het wetsvoorstel onderschrijft de beginselen van partij-autonomie en lijdelijkheid van de
rechter (p. 18), maar zet daar tegelijkertijd het mes in. In het wetsvoorstel wordt namelijk
voorgesteld om aan art. 24 Rv toe te voegen dat:
i.

de rechter niet alleen acht mag slaan op hetgeen partijen aan hun vordering,
verzoek of verweer ten grondslag hebben gelegd, maar een zaak ook mag
onderzoeken en beslissen op hetgeen “verder tijdens het geding aan de rechte,»
ter kennis is gekomen”; en

ii.

de rechter partijen ambtshalve mag wijzen op mogelijkheden om de feitelijke
grondslag van hun vordering, verzoek of verweer aan te vtillen (mernorie van
toelichting, p. 19).

15.

Oftewel: als dit voorstel wet zou worden, gaat de rechter voortaan niet alleen over het
recht, maar ook over de feiten en daarmee over de inhoud van het geschil waarover hij
vervolgens zelf dient te beslissen.

16.

De rechter zou zijn beslissing ook mogen baseren op feiten waar partijen zich juist niet
op hebben beroepen, maar die op de een of andere manier toch aan de rechter ter
kennis zijn gekomen. Ons is trouwens niet duidelijk of daarmee alleen wordt gedoeld op
informatie, die wel in overgelegde documentatie is te vinden, maar waarop partijen zich
niet beroepen, of ook ruimer informatie die op een andere manier aan de rechter ter
kennis komt. Het wetsvoorstel heeft het over wat verder ter kennis is gekomen aan de
rechter “tijdens het geding” (voorgesteld art. 24 Rv) en “tijdens de procedure” (memorie
van toelichting, p. 19).
—

—

—

—

17.

De vraag is of daaronder ook waarnemingen buiten de context van de procedure vallen;
dus buiten de processtukken en hetgeen is verhandeld tijdens de zitting. Stel dat de
rechter na een zitting op weg naar huis langs een bouwplaats komt en daar een bepaalde
waarneming doet die hij relevant acht voor een geschil over het aldaar te bouwen werk,
mag de rechter die informatie dan ook aan zijn beslissing ten grondslag leggen? En mag
de rechter tijdens een procedure ook in de media of op internet op zoek gaan naar
informatie die volgens hem relevant zou kunnen zijn?

18.

Maar ook binnen de context van de procedure kan de voorgestelde bevoegdheid van de
rechter om alle informatie die aan hem tijdens het geding ter kennis is gekomen
vergaande consequenties hebben. Partijen in een civiele procedures leggen soms

SP\ASD\20804213.1

4

Stibbe

bewijsstukken over van honderden pagina’s. Op één van die pagina’s kan bepaalde
informatie staan, waarop de partij die het bewijsstuk heeft overgelegd zich in haar
processtuk echter niet beroept. De wederpartij zal die informatie dan ook niet betwisten.
Mag de rechter dan constateren dat die niet-betwiste informatie dus vaststaat tussen
partijen en vervolgens op eigen initiatief die informatie aan zijn beslissing ten grondslag
leggen?
19.

Het vermelde in de memorie van toelichting dat partijen ‘volledige zeggenschap” houden
over de feitelijke stellingen die zij aan hun vordering ten grondslag leggen (p. $ en p. 19)
en partijen nog steeds de omvang van de rechtsstrijd bepalen, is zo bezien dus onjuist.
Door de rechter de mogelijkheid te geven feiten te beoordelen en aan zijn beslissing ten
grondslag te leggen waarop partijen zich niet hebben beroepen en die dus geen onderdeel
uitmaken van het door partijen aan de rechter voorgelegde geschil, kan de rechter de
omvang van de rechtsstrijd uitbreiden. De inemorie van toelichting moet wat dat betreft
op een misverstand berusten.

2.3.

Principiële en praktische bezwaren

20.

De rechter heeft in ons maatschappelijk bestel de rol van onafhankelijke
geschillenbeslechter. Zijn onafhankelijkheid is wezenlijk voor het vertrotiwen in de
rechtspraak en de maatschappelijke aanvaarding van de door rechters gegeven
beslissingen. Wanneer de rechter in zijn beoordeling feiten betrekt waarop partijen zich
niet hebben beroepen, of ter zake suggesties aan partijen doet, wordt zijn rol principieel
anders. Hij wordt dan zelf onderdeel van het geschil: hij beslist immers niet langer over
een door partijen aan hem voorgelegd geschil, maar over een geschil zoals dat (mede)
door hem is vormgegeven.

21.

De voorgestelde uitbreiding van de rol van de rechter betekent in feite dat de rechter mag
gaan ‘meeprocederen’. Hij gaat meedenken met een van de partijen over de
onderbouwing van haar vordering of verweer. Een rechter die op deze wijze deelneemt
aan het debat over de feiten, neemt in zoverre dus een partij-positie in en verliest zijn
onafhankelijke en afstandelijke rol als rechter. Zijn invloed op de inhoud van het geschil
zal veelal in het voordeel van een partij in de procedure zijn en in het nadeel van een
andere partij. De rechter zal daardoor onvermijdelijk tegenover één of meer partij(en) in
de procedure komen te staan, of in elk geval zal dat zo worden ervaren.

22.

Het spreekt voor zich dat dit de dynamiek van het processuele debat en de
onafhankelijkheid van de rechter aantast. Rechters krijgen vanwege dit meeprocederen
niet alleen te maken met de schijn van partijdigheid. Als zij eerst zelf bepaalde feiten in
het debat inbrengen, bestaat het risico dat zij niet meer onbevooroordeeld en objectief
naar ¶Indere door partijen naar voren gebrachte feiten kunnen kijken en zich

STASD\2O8O4213. 1

5

Stibbe

vereenzelvigen met het feitelijk spoor dat zij op eigen initiatief zijn ingeslagen. Het is
lastig voorstelbaar dat een actieve rechter die zelf ‘onderzoek’ doet naar de feitelijke
grondslagen van een geschil en die naar zijn eigen mening slaagt in zijn zoektocht, later
nog openstaat voor andere zienswijzen.
23.

Een rechter die gaat meeprocederen kan onmogelijk onpartijdig blijven. Het is niet goed
voor het vertrouwen van de samenleving in de rechtspraak als één van de partijen door
de rechter wordt geholpen bij het vinden van de juiste’ feitelijke grondslag van de
vordering of het verweer.

24.

Precies om dat te voorkomen, maakt bijvoorbeeld zowel het Engelse recht als het
strafrecht een duidelijk onderscheid tussen een rechtet die actief betrokken is bij de
feitenvergaring in de voorfase van een procedure en de rechter die in de procedure een
beslissing dient te nemen (art. 268 lid 2 Sv). Zowel in het Engelse recht als in het
strafrecht is dit een fundamentele waarborg om te verzekeren dat de rechter die de
beslissing neemt, onafhankelijk is en blijft. Een dergelijke waarborg ontbreekt in het
wetsvoorstel.

25.

Er zijn ook meer praktische bezwaren. Zo is het de vraag hoe wordt gewaarborgd dat een

partij zich naar behoren kan verdedigen tegen feiten en omstandigheden die niet aan de
vordering of het verweer ten grondslag zijn gelegd. Precies om die reden is terecht
vaste rechtspraak van de Hoge Raad dat een partij die zich op een bepaald feit wil
beroepen, dat uitdrukkelijk moet doen, zodat voor de andere partij duidelijk is waartegen
deze zich moet verweren en daar niet naar hoeft te gaan raden. Het wetsvoorstel staat
haaks op deze vaste rechtspraak.
—

—

26.

Weliswaar vermeldt de memorie van toelichting dat het beginsel van hoor en wederhoor
voorop blijft staan, maar wij vrezen dat de voorgestelde verruiming in de praktijk
partijen zal benadelen in hun mogelijkheid om adequaat op een ‘nieuw gevonden’ feit te
reageren. Het is immers goed denkbaar dat dit pas op de zitting aan de orde komt en een
partij weliswaar ter plekke gelegenheid krijgt om te reageren, maar op dat moment
onvoldoende kan overzien wat de implicaties van een nieuw door de rechter aangedragen
feit zijn of dat niet ter plekke, a la minute kan onderzoeken.

27.

Verder is het de taak van de advocaat om feiten, onderbouwing en grondslagen
deugdelijk naar voren te brengen. Gebeurt dit onvoldoende, dan wordt het verweer of de
vordering verworpen. Het is niet aan de rechter om in dat geval bij te springen. Niet
alleen om de hiervoor vermelde principiële redenen, maar ook omdat zo’n meedenkende
rechter een belangrijke drijfveer wegneemt voor partijen om zich deugdelijk voor te
bereiden. Partijen kunnen geneigd zijn in de civiele procedure te volstaan met het
overladen van de r chter met informatie en verder achterover te leunen, zonder an te

ST\ASD\20$042L3.1

6

Stibbe

geven om welke feiten het hun precies is te doen en zonder daarover een duidelijk
standpunt in te nemen. De rechter kan dat in het voorgestelde art. 24 Rv immers allemaal
zelf bepalen. Sterker nog, dat wordt van de rechter verwacht.
28.

Het voorstel vormt in wezen een premie op slecht procederen door advocaten. Een partij
die door een slecht procederende advocaat wordt bijgestaan, wordt dan ‘gered’ door de
rechter. Dat kan niet de bedoeling zijn. Als het probleem waarvoor het voorstel een
—

antwoord zoekt

zou zijn dat er advocaten zijn die slecht procederen, dan is het ontwerp
niet de juiste oplossing. De rechter kan en mag vanuit zijn positie als onafhankelijke
—

geschillenbeslechter de rol van de advocaat niet overnemen.

29.

De rechtvaardiging voor dit alles lijkt afgaand op de memorie van toelichting (p. 9 en
51)
dat de rechter een ‘sturende’ rol heeft om de waarheidsvinding op de meest
passende wijze te laten plaatsvinden. Wij vragen ons echter af of de voorgestelde
verruiming de partijen en de rechter wel dichter tot de waarheid brengt, gelet op de
hiervoor omschreven effecten.
—

—

30.

Vaak is er ook niet slechts één ‘waarheid’. Het komt vaak voor dat een gebeurtenis door
verschillende partijen geheel verschillend gepercipieerd wordt. Zij hebben elk hun eigen
visie op de waarheid. Twee visies die vaak elk even legitiem zijn, omdat nu eenmaal
vaak op goede gronden verschillend kan worden gedacht over wat partijen bijvoorbeeld
in een overeenkomst hebben afgesproken. Meer informatie brengt de rechter niet altijd
dichter bij de waarheid, maar kan het beeld van de feiten ook diffuser maken dan nodig
is voor het nemen van een beslissing. Doel van de civiele procedure is dan ook niet dat
partijen en de rechter net zo lang doorzoeken totdat “de” absolute waarheid is gevonden.
Doel van de civiele procedure is dat de rechter op verantwoorde en controleerbare wijze
een geschil tussen partijen beslecht. Waarheidsvinding is daarvoor een middel, om de
rechter in staat te stellen weloverwogen en goed geïnformeerd een knoop door te hakken.
Waarheidsvinding is dus geen doel op zich.

2.4.

Rechter beschikt al over tal van instrumenten voor waarheidsvinding

31.

Het huidige procesrecht omvat bovendien al voldoende instrumenten voor de rechter om
een evenwichtige waarheidsvinding in het kader van de geschilbeslechting te
bevorderen. Dit maakt dit onderdeel van het wijzigingsvoorstel ook onnodig. Bij de
wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in 2002 is de lijdelijkheid
van de rechter ten aanzien van de voortgang van de procedure verder teruggedrongen en
zijn ten behoeve van de feitenvinding voorschriften opgenomen die tot op zekere hoogte

ST\ASD\20804213.1

7

Stibbe

beperkingen opleggen aan de autonomie van partijen.’ In de inmiddels deels ingevoerde
KEI-wetgeving wordt de regiefunctie van de rechter nog verder versterkt.2
32.

33.

Om enkele instrumenten te noemen waarover de rechter beschikt:
i.

Art. 22 Rv geeft de rechter de mogelijkheid on ambtshalve partijen of een van
hen te bevelen te bevelen een toelichting te geven of stukken in het geding te
brengen.

ii.

Op grond van art. 162 Rv kan de rechter ambtshalve openlegging van boeken,
bescheiden en geschriften bevelen.

iii.

De rechter kan arnbtshalve een getuigenverhoor bevelen (art. 166 Rv).

iv.

De rechter kan een inlichtingencomparitie bevelen en partijen ondervragen (art.
88 en 131 Rv). Een inlichtingen- en schikkingscomparitie wordt vrijwel
standaard na de conclusie van antwoord door de rechter bevolen. De rechter
heeft de mogelijkheid in het tussenvonnis waarin de comparitie wordt gelast
vragen te stellen en verzoeken te doen (zoals bijvoorbeeld het meenemen van
getuigen naar de zittingen en het opvragen van stukken bij partijen).

Los van formele bevoegdheden is op dit moment de invloed die rechters tijdens een
comparitie van partijen een zitting hebben, ook al heel groot. De ervaring leert dat
tijdens comparities na aanbrengen bij het hof de partij die hoger beroep heeft ingesteld
regelmatig wordt geholpen bij het formuleren van de gronden waarom het hof anders zou
moeten oordelen dan de rechtbank (de “grieven”). Het komt regelmatig voor dat door
rechters druk wordt uitgeoefend op partijen om openheid van zaken te geven over wat er
tijdens schikkingsonderhandelingen op de gang is besproken. Het is echter aan partijen
om te beslissen of zij dat in de procedure willen betrekken. Wat ons betreft gaat dit dan
ook te ver.
—

34.

2

—

Voor ons is niet duidelijk is waarom de rol van de rechter nog verder verruimd dient te
worden. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de al bestaande mogelijkheid voor de rechter
om na afloop van een voorlopig getuigenverhoor een comparitie te bevelen teneinde een
schikking te beproeven of om inlichtingen aan de rechter te geven (art. 191 Rv). Het
wetsvoorstel beoogt die mogelijkheid verder te verruimen. Zelfs voorafgaande aan het
voorlopig getuigenverhoor zou de rechter een comparitie kunnen gelasten. Voor het

Zie MvT Herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in het bijzonder de wijze van procederen in
eerste aanleg, Kamerstukken 111999-2000, 26 855, nr. 3, p. 6
Zie MvT Ka erstukken II, 20 14-2015, 34 059. nr. 3. P. 26 e.v.

ST\ASD\20804213.l

8

Stibbe

verschaffen van inlichtingen aan de rechter en het beproeven van een schikking is het
echter noodzakelijk dat de vordering is geformuleerd en de feitelijke grondslag uiteen is
gezet, waarna de aangesproken partij de gelegenheid heeft gehad om het verweer en de
feitelijke grondslag daarvan uiteen te zetten.
35.

Van de bestaande mogelijkheden die de rechter heeft om aan waarheidsvinding te doen,
wordt in onze ervaring tegelijkertijd nog weinig gebruik gemaakt. De mogelijkheden van
KEI zijn nog niet eens volledig ingevoerd. Over de uitwerking daarvan in de praktijk is
nog niets bekend. Wat ons betreft ligt het voor de hand dat eerst af te wachten.

3.

DE
VOORGESTELDE
VERZAMELINGSPLICHT

3.1.

Het wijzigingsvoorstel

36.

Het wetsvoorstel introduceert verder een informatieverzamelingsplicht, op te nemen in
een nieuw art. 149a Rv:

PREPROCESSUELE

INFORMATIE

“Elke partij verzamelt, voordat een zaak aanhangig is, de informatie die zij
redelijkerw ijs kan verkrijgen en die in de gegeven omstandigheden
redeljkerw ijs voorzienbaar van belang is voor de beoordeling van de feiten of
rechten waarop deze partij zich beroept ter onderbouwing van haar vordering
of verweer. In de procedttre kan de rechter uit het niet overleggen door een
partij van de informatie, bedoeld in de vorige zin, de gevolgtrekldng maken die
hij geraden acht.”
37.

Hoewel de tekst anders suggereert, wordt met deze bepaling beoogd (zoals wij hierna
nog toelichten) dat procespartij en in feite gehouden zijn om reeds voorafgaand aan een
gerechtelijke procedure alle informatie te verzamelen die mogelijk relevant zou kunnen
zijn voor die eventuele procedure. Wij begrijpen de tweede volzin zo dat alle stukken en
informatie die voorzienbaar van belang zijn voor de beoordeling van het geschil ook
daadwerkelijk in de daarna gestarte procedure worden overgelegd.

3.2.

Principiële en praktische bezwaren

3$.

De memorie van toelichting vermeldt op p. 25 dat de concept-bepaling alleen een
verdere stimulans is voor partijen om sneller en doelmatiger te procederen, maar de
gevolgen gaan naar onze mening verder. Wij denken bovendien dat deze
informatieverzamelingsplicht ookjuist vertragend kan werken.

39.

Procespartij en dienen niet alleen alle feiten en bescheiden te verzamelen met betrekking

STASD\2O8O4213.1

9

Stibbe

tot stellingen en geschulpunten die hun reeds bekend zijn. Zij dienen ook informatie te
verzamelen (en over te leggen) die “voorzienbaar van belang” is. Hoewel de
voorgestelde tekst bepaalt dat het gaat om de verzameling van informatie die “van
belang is voor de beoordeling van de feiten of rechten waarop deze partij zich beroept”,
leest de minister deze verplichting ruimer. De memorie van toelichting vermeldt
namelijk dat de voorgestelde verplichting zich uitstrekt tot alle informatie die
voorzienbaar relevant is voor de beslechting van het geschil (p. 23) en impliceert dat ook
informatie met betrekking tot stellingen van de wederpartij waarop een partij bedacht
zou moeten zijn, zouden moeten worden verzameld en overgelegd. Dit zoti meebrengen
dat een partij voorafgaand aan de procedttre zou moeten doorexerceren hoe het
processuele debat eventueel zou kttnnen gaan verlopen en welke stellingen de
wederpartij of de rechter, zie het voorgaande hoofdstuk zou kunnen gaan innemen, in
veel gevallen zelfs voordat de vorderingen en verweren bekend zijn. Het komt geregeld
voor dat partijen in een procedure argumenten naar voren brengen die zij in
voorafgaande correspondentie nog niet hadden ontwikkeld.
—

—

40.

Een partij die in een procedure wordt betrokken, zou dan al informatie moeten gaan
verzamelen over onderwerpen waarover de partij die de procedure is begonnen, nog niet
eens een standpunt heeft ingenomen en zou daarvoor op voorhand al kosten moeten
maken. Wij menen dat dit niet van partijen kan worden verwacht. Eerst zal minstens
duidelijk moeten zijn wat de eisen, verwijten en/of verweren zijn, die de
informatieverzamelingsplicht afbakenen en rechtvaardigen.

41.

Een dergelijke algemene verzarnel- en overleggingsplicht, die mede de eventualiteiten
van een nog aanhangig te maken procedure omvat, vormt een te grote belasting voor
procespartijen en de rechter. Eens te meer omdat partijen elkaar verwijten zouden
kunnen gaan maken in of voorafgaand aan de procedure over de vraag of aan deze
verplichting is voldaan. Wij denken dat dit leidt tot extra (voorafgaande) procedures over
de omvang van de informatieverzamelingsplicht. Een vereenvoudiging is dit alles in
onze ogen niet. We krijgen dan procedures over procedures, nog voordat de eigenlijke
procedure is begonnen.
—

42.

—

in
de
Verenigde
Staten
met
een
dergelijke
vergaande
Ervaringen
informatieverzamelingsplicht voorafgaand aan het inhoudelijke debat in de procedure
(de pre trial discovery) leren dat deze zo duur en belastend is dat deze een drempel
vormt voor partijen om hun geschil aan de rechter voor te leggen. Sterker nog, juist om
die reden biedt het Amerikaanse procesrecht diverse mogelijkheden om de procedure
reeds voordien af te breken, zodat deze ingrijpende en dure exercitie in de pre trial
discovery wordt voorkomen.

ST\ASD\20804213. 1

10

Stibbe

43.

Een dergelijke hinderpaal om een geschil aan de rechter voor te leggen, is in ons
Nederlandse procesrecht niet wenselijk. Naar onze inschatting zal dat in het bijzonder
kleinere procespartijen, waaronder ondernemers in het midden- en kleinbedrijf, kunnen
afschrikken om hun geschil voor te leggen aan de civiele rechter.

44.

Afgezien van deze principiële bewaren, zien wij niet hoe de voorgestelde verplichting in
de praktijk kan werken. Een (Juridisch) geschil is geen statische formule, waarbij (op
voorhand) duidelijk is welke feiten relevant zijn voor een rechtvaardige beslissing. Wat
relevante informatie is, wordt juist bepaald door de posities en stellingen die partijen om
en om, over en weer innemen. Een procedure is zodoende een dynamisch proces waarbij
het inzicht bij zowel de rechter als de partijen zich gaandeweg ontwikkelt. Wij
betwijfelen of het vooraf bijeenbrengen en overleggen van grote hoeveelheden feiten dat
proces bevordert en sneller de kern van een geschil en bovenal de (Juridische) oplossing
bloot zal leggen. De proceseconomie is in veel gevallen juist gediend bij een selectie van
informatie, op basis waarvan de rechter in een vroeg stadium richting kan geven aan het
debat.

45.

Vaste rechtspraak van de Hoge Raad is dan ook terecht
dat procespartijen, met
inachtneming van de waarheidsplicht, een selectie mogen en moeten maken van de feiten
en stukken die zij in het geding brengen. De voorgestelde verplichting tot preprocessuele
verzameling van alle mogelijk relevante informatie heeft juist het omgekeerde effect. Dat
effect kan nog eens worden versterkt doordat procespartijen voor de zekerheid maar alle
denkbare informatie inbrengen, om te voorkomen dat zij later in de procedure een
reprimande krijgen. Zoals ook ervaringen in de Verenigde Staten laten zien, is ook
mogelijk dat bewust een overvloed aan (niet geordende of anderszins weinig
toegankelijke) informatie wordt ingebracht.

46.

Het risico dat een teveel aan informatie wordt ingebracht wordt nog vergroot door de
dubbele redelijkheidstoets waarmee de rechter dient te beoordelen of een partij heeft
voldaan aan de informatievergaringsverplichting. Die toets is toegespitst op wat een
procespartij achteraf bezien allemaal had moeten voorzien. Achteraf, nadat een debat
heeft plaatsgevonden en de standpLlnten van partijen over en weer zijn ingenomen,
verduidelijkt en verdiept, kan een partij al te gemakkelijk worden verweten dat zij had
kunnen voorzien dat bepaalde informatie relevant zou zijn voor de procedure. Dergelijke
verwijten en daarmee gepaard gaande discussies kunnen de procedure gaan overheersen
en het debat over het geschil waar het werkelijk om gaat, vertroebelen.

47.

In het verlengde hiervan voorzien wij dat de norm dat alle informatie die een partij
“redeljkeïwijs kan verkrijgen” moet worden verzameld, tijdens procedures een bron van
discussie op zich zal gaan vormen. Hoe ver reikt die verplichting? De memorie van

—

ST’ASD\20804213.l

—

11

Stibbe

toelichting spreekt van informatie die redelijkerwijs bemachtigd kan worden en noemt
enkele factoren die daarin meewegen, zoals de kosten die met de informatieverzameling
samenhangen (p. 24). Wat er op basis van het voorstel meer of anders wordt verwacht
van partijen dan onder het huidige recht, blijft echter onduidelijk.
3.3.

Huidige procesrecht biedt
efficiëntie en effectiviteit

48.

Het is ook niet nodig om een zo ver gaande algemene verplichting tot preprocessuele

voldoende

waarborgen

voor

waarheidsvinding,

informatieverzarneling in te voeren. Het huidige civiele procesrecht kent al tal van
verplichtingen voor procespartijen en bevoegdheden van de rechter om te verzekeren dat
in de civiele procedure de waarheid op tafel komt en bovendien
omwille van de
efficiëntie en effectiviteit in een zo vroeg mogelijk stadium zodat de rechter die aan
zijn beslissing ten grondslag kan leggen:
—

—

49.

i.

Procespartijen zijn verplicht om in de procedure volledig en naar waarheid te
verklaren over de feiten die de rechter voor de beslissing nodig heeft (art. 21
Rv). Partijen worden daarop ‘afgerekend’: houden zij zich daar niet aan, dan
kan de rechter de beslissing nemen die hij juist acht en de vordering of het
verweer van een partij afwijzen.

ii.

Procespartijen zijn gehouden om de argumenten en stellingen waarop zij hun
vordering of verweer baseren steeds zo vroeg mogelijk in de procedure naar
voren te brengen en zij hebben de verplichting om bij aanvang de
bewijsmiddelen waarover zij beschikken aan te dragen. Dat wil zeggen dat
stukken in het geding worden gebracht en mogelijke getuigen worden genoemd
(art. 111 lid 3 en art. 128 lid 5 Rv).

iii.

Procespartijen hebben een zogenaamde steiplicht. Dat betekent dat als partijen
willen dat de rechter een bepaalde vordering toewijst (bijv. schadevergoeding),
partijen alle informatie moeten geven aan de rechter waaruit blijkt dat aan de
vereisten voor schadevergoeding is voldaan. Partijen worden ook daarop
‘afgerekend’ (art. 149 en 150 Rv): voldoen zij niet aan deze stelplicht, dan wijst
de rechter hun vordering af en staan zij met lege handen.

iv.

Procespartij en kunnen over en weer overlegging van stukken verlangen en de
rechter kan procespartijen bevelen om stukken in te dienen in de procedure (art.
843a, resp. 22 Rv).

Deze bestaande waarborgen in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering voor
waarheidsvinding, efficiëntie en effectiviteit volstaan inonze optiek. In de memorie van

S1\ASD\20804213.I

12

Stibbe

toelichting bij het wetsvoorstel lezen wij ook niet dat er aanwijzingen zijn dat deze
bestaande verplichtingen ontoereikend zijn, dat partijen deze onvoldoende in acht nemen
of de rechter op dit moment onvoldoende mogelijkheden heeft. Natuurlijk kan de
uitvoering altijd beter. Onze ervaring is dat rechters soms terughoudend gebruik maken
van de bestaande mogelijkheden. Mogelijk is dit mede ingegeven door een hoge werklast
en beperkte zittingscapaciteit. Daar is overigens wel wat aan te doen, maar dan in
budgettaire termen. Een wettelijke verruiming van de rol van de rechter vormt in onze
ogen echter niet de oplossing en kan zelfs leiden tot vergroting van dit probleeni.
4.

TOT SLOT

50.

Een rechter moet in weinig tijd een beslissing nemen in geschillen waarbij de emoties
niet zelden hoog oplopen en partijen
mede vanwege die emoties
stellingen en
verwijten poneren die het debat vertroebelen. De taak van de rechter is dus niet
gemakkelijk en de twee hiervoor besproken onderdelen van het wetsvoorstel maken deze
taak niet eenvoudiger. Wij zien principiële en praktische bezwaren tegen de voorgestelde
uitbreidingen van de rol van de rechter en de informatieverzamelingsplicht van partijen.
—

51.

—

Wij betwijfelen of deze uitbreidingen daadwerkelijk zullen bijdragen aan een meer
efficiënte, effectieve en rechtvaardige civiele procedure. Dat laat onverlet dat wij deze
doelen van het wetsvoorstel, als onderdeel van het programma ‘Verbetering burgerlijk
procesrecht’, van harte onderschrijven en graag meedenken over de verdere verbetering
van het procesrecht. Wel benadrukken we graag nogmaals dat het Nederlandse
procesrecht al ruimschoots mogelijkheden biedt voor een evenwichtige
waarheidsvinding onder regie van een actieve rechter. De rechter moet niettemin wel de
gelegenheid in het bijzonder: de tijd krijgen om deze mogelijkheden te benutten. Dat
is uiteindelijk ook een budgettaire kwestie. Met alleen al een budgettaire verruiming zijn
in de praktijk met de reeds bestaande wettelijke middelen belangrijke verbeteringen in
civiele procedures te bereiken. Een uitbreiding van de taak van de rechter en van de
mogelijkheden om de waarheid aan het licht te brengen is, zoals wij hiervoor hebben
toegelicht, niet alleen onnodig en onwenselijk maar zal de druk ook budgettair op de
rechterlijke macht alleen nog maar verder vergroten.
—

—

—

52.

—

Wij zijn graag bereid om een nadere toelichting te geven en om verder van gedachten te
wisselen over het wetsvoorstel en onze reactie daarop.
Amsterdam, 24 augustus 2018

STASD\2O8O4213.1

13