Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

23 432

De situatie in het Midden-Oosten

Nr. 316

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 november 2009
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken van 16 oktober 2009 met kenmerk
2009Z19057/2009D50391 om schriftelijke informatie over de actuele situatie in het Midden-Oosten.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen

KST136784
0910tkkst23432-316
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

1

Ter voorbereiding van het Algemeen Overleg over het Midden-Oosten op
12 november 2009 volgt hieronder een beschrijving van de actualiteit in
de regio, in aanvulling op de eerdere brieven van 27 augustus en
25 september 2009 (kamerstukken 23 432, nrs. 303 en 306). Hierbij zal
tevens ingegaan worden op de wijze waarop de regering uitvoering heeft
gegeven aan de moties die zijn aangenomen naar aanleiding van het
Algemeen Overleg over de Nederlandse inzet in de VN-Mensenrechtenraad (MRR) over het rapport-Goldstone op 29 september 2009. Voorts
strekt deze brief tot beantwoording van de Kamervragen gesteld door het
lid Peters (nr. 2009Z1981, inzonden op 29 oktober 2009) over een rapport
van Amnesty International met betrekking tot de watertoevoer naar de
Westelijke Jordaanoever. De brief sluit af met een appreciatie van de
stand van zaken in het Midden-Oosten vredesproces (MOVP).
1. Actuele ontwikkelingen
In de periode die is verstreken sinds de vorige brief over situatie in het
Midden-Oosten hebben zich ontwikkelingen voorgedaan die het MOVP
negatief hebben beïnvloed. De discussie over de behandeling van het
Goldstone-rapport heeft geleid tot verscherping van de publieke meningsverschillen tussen Israël en de Palestijnse Autoriteit (PA) en tussen Hamas
en Fatah.
De hoop bestond dat de VS beide partijen en marge van de ministeriële
week van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN)
bijeen zou kunnen brengen voor een formele herstart van de rechtstreekse
vredesbesprekingen. De inzet van de VS was daarbij niet alleen gericht op
noodzakelijke stappen die Israël in de aanloop daarheen zou moeten
nemen op het terrein van het nederzettingenbeleid. De aandacht was ook
gevestigd op stappen die de Arabische wereld zou moeten zetten om te
komen tot versterking van het wederzijds vertrouwen.
Deze inzet heeft weliswaar geleid tot een korte trilaterale ontmoeting van
premier Netanyahu en president Abbas met president Obama, doch de
voorwaarden bleken niet rijp voor lancering van rechtstreekse onderhandelingen. Vooralsnog zijn de inspanningen van de Amerikaanse speciale
gezant voor het Midden-Oosten, George Mitchell, gericht op een gescheiden diplomatiek traject waarbij hij partijen afzonderlijk tot beweging
probeert te brengen. De VS tracht in deze gescheiden gesprekken de voorwaarden te scheppen die een begin van directe onderhandelingen mogelijk maakt.
Enige onduidelijkheid is ontstaan als gevolg van uitspraken van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken tijdens haar jongste bezoek aan
Israël over het Israëlische nederzettingenbeleid. Inmiddels is bevestigd dat
de positie van de VS ongewijzigd is en dat de VS blijft aandringen op
onverkorte stopzetting van de bouw van nederzettingen, op de westelijke
Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem, ook niet ter accommodatie van zgn.
natural growth. Deze bouw is een ernstig obstakel voor het vredesproces.
De regering deelt deze visie.
De politieke ontwikkelingen in de regio – met name in de Palestijnse
Gebieden (PG) – dragen niet bij aan een optimistische visie op de nabije
toekomst. In de PG is een impasse ontstaan als gevolg van het stokken
van de onderhandelingen tussen de Palestijnse facties over het Palestijnse
verzoeningsproces, gevoegd bij de aankondiging van president Abbas om
uiterlijk 25 januari 2010 nieuwe verkiezingen te organiseren. Hamas heeft
deze aankondiging afgewezen als inconstitutioneel en als een poging om
de onderlinge verzoeningsgesprekken te torpederen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

2

De aankondiging van president Abbas op 5 november 2009 om zich niet
herkiesbaar te stellen bij de aanstaande presidentsverkiezingen komt in dit
verband niet onverwacht; de afgelopen weken circuleerden reeds sterke
geruchten in die richting. De regering respecteert het besluit van president
Abbas en spreekt haar erkentelijkheid uit voor zijn zeer grote verdiensten
voor het Palestijnse volk. Hij is een van de architecten van de Oslo-akkoorden en hij is erin geslaagd om na het overlijden van zijn voorganger, het
Palestijnse volk een herkenbaar en alom gerespecteerd gezicht te geven.
Welke de gevolgen van zijn besluit op korte en middellange termijn zullen
zijn, laat zich nog niet goed inschatten. Een aantal aspecten is van belang.
Allereerst is het zaak dat het besluit van de president niet leidt tot het
ontstaan van een gezagscrisis en een machtsvacuüm in de PG. De regering vertrouwt erop dat hij zijn functie onverminderd zal blijven uitoefenen
totdat een nieuwe president is gekozen. De internationale gemeenschap
en ook Israël zullen daarop moeten inzetten. Voorts is van belang dat het
kabinet-Fayyad in functie blijft en de dagelijkse regeringstaken blijft
uitvoeren.
Voorts is van belang dat het besluit van de president niet leidt tot een
verdieping van de stagnatie in het vredesproces. Het is waarschijnlijk dat
aan Israëlische kant de scepsis over de aanwezigheid van een «partner for
peace» aan palestijnse zijde aan kracht wint. De internationale gemeenschap zal moeten blijven inzetten op het scheppen van voorwaarden
waaronder rechtstreekse onderhandelingen kunnen plaatsvinden.
Ten derde zal nader moeten worden bezien welke consequenties het
aangekondigde aftreden zal hebben voor de positie van president Abbas
als voorzitter van de PLO. Formeel is de PLO nog steeds de enig erkende
vertegenwoordiger van het Palestijnse volk. Het is mogelijk dat na nieuwe
presidentsverkiezingen een «cohabitation» ontstaat waarbij de president
concurreert met de PLO-voorzitter, met alle onduidelijkheden die dat met
zich meebrengt.
Tenslotte is het niet ondenkbaar dat president Abbas op zijn besluit terugkomt in het licht van de potentieel ernstige repercussies ervan. Hij zal in
ruil daarvoor waarschijnlijk wel duidelijke concessies van Israël en/of
steuntoezeggingen van de VS verlangen.
De regering zal de komende tijd – ook in nauw overleg met EU-partners –
deze en andere overwegingen wegen en op basis daarvan komen tot een
nadere appreciatie van de nieuw ontstane situatie.
In deze context is het zeer onduidelijk of en hoe de verkiezingen gaan
plaatsvinden. Mocht besloten worden om alleen verkiezingen op de
Westelijke Jordaanoever te houden, lijkt de kans op intra-Palestijnse
verzoening definitief verkeken, en is de waarschijnlijkheid van een definitieve en onheelbare breuk gegroeid.
In Gaza zelf heeft Hamas de macht vast in handen en de organisatie maakt
daarbij duidelijk kritiek op het eigen handelen niet te dulden. In dit verband constateert de regering met zorg dat Hamas het functioneren van
kritische mensenrechtenorganisaties bemoeilijkt. Dit blijkt met name uit
de kortstondige sluiting van het kantoor van de Independent Commission
for Human Rights (ICHR), een nationale Palestijnse mensenrechtenorganisatie die onder meer door Nederland wordt gesteund. Na heftige kritiek
van Palestijnse zijde en van donoren heeft Hamas het voorgenomen
besluit bestempeld als een «vergissing» en geen verdere stappen gezet.
Het blijft desalniettemin noodzakelijk dat Hamas ter zake kritisch gevolgd
wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

3

De gespannen situatie in de PG leidt ertoe dat er maar weinig nodig is om
de gemoederen in beweging te brengen, zoals in de afgelopen periode
gebleken is rondom de Tempelberg. Radicale elementen aan Israëlische
en Palestijnse zijde zoeken de grenzen van het toelaatbare op, om hun
exclusieve claim op de Tempelberg kracht bij te zetten. Dit heeft geleid tot
krachtig optreden van de Israëlische autoriteiten, na oproepen van radicale Arabieren om de Tempelberg te verdedigen tegen extreem-rechtse
Joden die op die plaats de Derde Tempel zouden willen oprichten. De
Israëlische autoriteiten hebben inmiddels bevestigd dat zij geen wijziging
in het status van de Tempelberg zullen toestaan die ertoe zou leiden dat er
joodse gebedsdiensten plaatsvinden op de Tempelberg. De spanningen in
Jeruzalem worden verder verhoogd door de ontruiming en sloop van
Palestijnse huizen in het oostelijke deel van de stad. Het EU-voorzitterschap heeft de zorg van de EU over deze gebeurtenissen overgebracht
aan Israël en de Palestijnen en opgeroepen tot matiging van standpunten
en partijen tot terughoudendheid gemaand.
De situatie in het Midden-Oosten heeft ook negatieve consequenties voor
de voortgang van de Unie voor de Mediterrane Regio (UMR). De ministeriële bijeenkomst van de UMR op 24 en 25 november 2009 is verdaagd.
Het bleek niet mogelijk om een oplossing te vinden voor de weigering van
het Egyptische co-voorzitterschap om de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken uit te nodigen voor deze bijeenkomst. Israël wilde op zijn
beurt geen andere afvaardiging naar deze bijeenkomst sturen. Op werkniveau en op technisch ministerieel niveau vinden vooralsnog de bijeenkomsten van de UMR evenwel voortgang. Zo vond op 2 en 3 november
2009 in Cairo het UMR-waterseminar plaats dat is georganiseerd op initiatief van Nederland en Egypte.
2. Opvolging debat Goldstone-rapport
Nadat tijdens de 12e zitting van de MRR besloten was tot verdaging van
de inhoudelijke behandeling van het Goldstone-rapport naar de 13e zitting
van maart 2010, is in de Arabische wereld een beweging op gang gekomen om alsnog over te gaan tot een inhoudelijk debat over het rapport,
allereerst door vervroeging van het reguliere open debat in de VN-Veiligheidsraad (VNVR) over het Midden-Oosten op 14 oktober en vervolgens
door bijeenroeping van een speciale zitting van de MRR op 16 oktober
2009.
De behandeling in de VNVR week uiteindelijk weinig af van de reguliere
open debatten over het Midden-Oosten. Namens de EU heeft het Zweedse
voorzitterschap een verklaring afgelegd waarin de EU-hoofdlijnen ten
aanzien van het MOVP zijn herhaald. Ten aanzien van het Goldstonerapport heeft de EU benadrukt dat betrokken partijen de bevindingen en
aanbevelingen van het Goldstone-rapport zeer serieus moeten nemen en
deze opgeroepen onafhankelijke onderzoeken in te stellen naar mogelijke
schendingen van het humanitair oorlogsrecht en van de mensenrechten.
De EU gaf aan dat in MRR-kader gewerkt zou moeten worden aan noodzakelijke opvolging, waarbij de EU zich in zou zetten voor aanname van een
consensus-resolutie.
Ten aanzien van de behandeling van het Goldstone-rapport in de spoedzitting van de MRR zij verwezen naar de antwoorden op Kamervragen
gesteld door het lid Van Dam (beantwoord d.d. 30 oktober 2009). De regering heeft een vergelijkbare aanpak gevolgd, met inachtneming van de
moties die zijn aangenomen tijdens het Algemeen Overleg van 29 september 2009, tijdens de behandeling van het Goldstone-rapport in de AVVN
zelf. De AVVN stemde op 5 november over een resolutie naar aanleiding
van het rapport van de MRR over de behandeling van het Goldstone-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

4

rapport in diens spoedzitting. Deze resolutie is aangenomen met 114
voorstemmen (waaronder vier EU-Lidstaten en China), 44 onthoudingen
(waaronder Frankrijk, het VK en 13 EU-LS, alsmede Rusland) en 18 tegenstemmen (waaronder Nederland, Duitsland en Italië en vier andere
EU-Lidstaten, alsmede de VS en Israël).
De regering heeft actief een EU-consensus nagestreefd en tot vlak voor de
stemming leken er mogelijkheden te zijn om gezamenlijk met de EU te
onthouden. Toen vlak voor stemming de Palestijnen (onder druk van de
meer extreme landen in de Arabische groep) eerder gedane concessies
weer introkken en terugkeerden naar het oorspronkelijke tekstvoorstel,
waarin het Goldstone-rapport en alle daarin vervatte aanbevelingen
onderschreven (endorse), was het voor verschillende lidstaten (waaronder
Nederland) niet meer mogelijk om te kunnen onthouden. Andere pijnpunten voor Nederland in de resolutie waren de doorverwijzingen van het
rapport voor verdere behandeling naar de VNVR en de eenzijdige weergave van het Gaza-conflict. Naar het oordeel van de regering kwam de
resolutie zodoende niet meer overeen met de essentie van het Nederlandse standpunt, zoals neergelegd in de eerder genoemde moties en kon
niet anders dan besloten worden tot een tegenstem.
Nederland draagt ook in bilaterale contacten de lijnen zoals in de moties
neergelegd uit. Zulks geschiedde tijdens de periodieke politieke consultaties op hoog ambtelijk niveau met Israël op 1 en 2 november en dit zal
eveneens gebeuren tijdens het bezoek van minister Lieberman van
Buitenlandse Zaken aan Nederland op 11 november 2009. Naast een
oproep aan Israël om onafhankelijk onderzoek te doen, wordt daarbij
nadrukkelijk aandacht gevraagd voor het vraagstuk van toegang tot Gaza,
conform de motie-Van Dam/Peters.
Vrije toegang blijft urgent en cruciaal voor de verbetering van de humanitaire en economische situatie op de Westelijke Jordaanoever en Gaza. De
regering heeft in dit verband speciaal aandacht voor de ongehinderde
uitvoering van Nederlandse OS-activiteiten in de Gaza-strook op het
terrein van de ondersteuning van de landbouwsector aldaar. De noodzakelijke medewerking van de Israëlische autoriteiten bij de invoer van inputs
voor deze projecten en voor de uitvoer van de landbouwproducten zelf
wordt bij herhaling onder de aandacht van de Israëlische autoriteiten
gebracht en zij hebben daar ook aan meegewerkt. De humanitaire situatie
in de Palestijnse gebieden, in het bijzonder in Gaza, blijft onverminderd
zorgelijk. Onvoorwaardelijke toegang voor humanitaire hulpverleners is
noodzakelijk, alsook voor diplomatieke staf van de betrokken ambassades.
De kwestie van toegang zal aan de orde komen in het gesprek met
minister Lieberman en is besproken in de genoemde recente hoogambtelijke consultaties en in contacten van de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking met Minister Herzog van Sociale Zaken en Welzijn – tijdens
de operatie Cast Lead verantwoordelijk voor de coördinatie van humanitaire hulpverlening. Nederland zal het onderwerp van toegang blijven
aansnijden, zowel bilateraal als in EU- en VN-verband.
3. Rapport Amnesty International over toegang tot water in de PG
De regering heeft kennisgenomen van het rapport van Amnesty International over de gevolgen van het Israëlische beleid over de toegang van
Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever tot de beschikbare waterbronnen1.
1

Amnesty International, 27 oktober 2009:
«Israel rations Palestinians to trickle of water»
http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/
report/israel-rations-palestinians-trickle
-water-20091027

Dit rapport volgt in een reeks van rapporten met een vergelijkbare strekking, onder meer van de Wereldbank, erop neerkomende dat er aanzienlijke verschillen bestaan tussen de beschikbaarheid van water voor Israë-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

5

li’s en Palestijnen. Het rapport van Amnesty stelt dat de dagelijkse
waterconsumptie per hoofd van de bevolking in Israël vier maal zo groot
is als die in de PG (ca. 400 liter vs. 70 liter). Israël spreekt van een discrepantie in de orde van grootte van 149 liter vs. 105 liter, hetgeen een
minder ongelijke maar voor de Palestijnen eveneens nadelige verhouding
weergeeft.
Het staat vast dat water een schaars goed is in de wijdere bredere regio.
In die context is het begrijpelijk dat de toegang tot en het gebruik van de
watervoorraden onderworpen is aan strikte overheidsregulering, met een
daaraan verbonden vergunningenstelsel. Regulering dient wel in overeenstemming te zijn met het internationaal recht, waaronder het humanitair
oorlogsrecht. De context van het Israëlisch-Palestijns conflict heeft repercussies op de beschikkingsmacht van de PA over de Palestijnse watervoorraden, zoals is neergelegd in de Oslo-akkoorden. Tenslotte staat vast
dat partijen onderling hebben vastgelegd dat een regeling van het watervraagstuk een onverbrekelijk onderdeel is van de finalestatuskwesties
waarover partijen in een definitieve vredesregeling een akkoord moeten
bereiken.
De Israëlische-Palestijnse overlegstructuren die in de Oslo-akkoorden zijn
neergelegd – met name het Joint Water Committee (JWC) – zouden in
beginsel in staat moeten zijn in de interim-periode het kader te verschaffen voor overleg. Dat is in de praktijk ook gelukt: de JWC is een van de
weinige structuren uit de Oslo-akkoorden die nog steeds overeind staat.
Daarmee is niet gezegd dat partijen het per definitie met elkaar eens zijn.
De aantijgingen van Amnesty worden gespiegeld in andersluidende
rapporten van Israël over het Palestijnse waterbeleid (zie: The Issue of
Water between Israel and the Palestinians, gepubliceerd maart 2009 door
de Israeli Water Authority1).
Het rapport van Amnesty bevat waardevolle aanbevelingen aan het adres
van beide partijen, alsook aan de donorgemeenschap. De regering vat het
rapport op als een aansporing aan het adres van partijen om verder te
werken aan de opzet van een eerlijk systeem voor duurzaam waterbeheer,
waarbij de belangen van de bevolking van de PG gewaarborgd worden, in
afwachting van – maar niet vooruitlopend op – een finalestatusregeling.
De Nederlandse ervaringen op het gebied van watersamenwerking in de
regio leren dat de Palestijnse en Israëlische waterautoriteiten zeer goed
tot samenwerking in staat zijn. De regering zal deze samenwerking – in het
kader van de Executive Action Team (EXACT), de Red Sea – Dead Sea
Water Conveyance Study en het Middle East Desalination Research Centre
(MEDRC) aanmoedigen en faciliteren.
4. Overige landen
a. Iran

1

http://www.water.gov.il/NR/rdonlyres/
A111EFEF-3857–41F0-B598-F48119AE9170/0/
WaterIssuesBetweenIsraelandthe
Palestinians.pdf

Het is nog altijd onrustig in Iran. Op 4 november 2009, dertig jaar na de
bestorming van de VS-ambassade in Teheran, kwam het wederom tot een
gewelddadige confrontatie tussen demonstranten en veiligheidstroepen.
De intimidatie van en massaprocessen tegen politiek opponenten, advocaten, journalisten, studenten, mensenrechtenverdedigers en andere
vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld gaan onverminderd door. Onder de eerste gewezen vonnissen in de massaprocessen
bevinden zich ten minste drie doodvonnissen. De wetenschapper Kian
Tajbakhsh kreeg vijftien jaar en een lokale medewerker van de Britse
ambassade in Teheran vier jaar gevangenisstraf opgelegd, alsmede een
verbod van vijf jaar om voor buitenlandse ambassades te werken. Betrokkenen zouden hoger beroep kunnen instellen. Voormalig presidentskandi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

6

daten Karrubi, tegen wie inmiddels justitieel optreden is aangekondigd, en
Moussavi blijven protesteren tegen de omstreden verkiezingsuitslag,
waarschuwingen van president Ahmadinejad en Geestelijk Leider
Khamenei ten spijt.
Nederland volgt de situatie op de voet en laat niet na de Iraanse autoriteiten bilateraal, in EU-verband en VN-kader te wijzen op zijn verantwoordelijkheden. Zo bracht het EU-Voorzitterschap – met Nederlandse steun –
op 23 oktober 2009 een verklaring uit waarin de EU ernstige zorg uitspreekt over de mensenrechtensituatie, in het bijzonder de in de massaprocessen uitgesproken doodstraffen. De Europese Raad van 29–30 oktober 2009 uitte eveneens ernstige zorgen over de mensenrechtensituatie in
Iran, waaronder de gewelddadige onderdrukking van dissidenten en de
omstreden massaprocessen. In reactie op de veroordeling van een lokale
medewerker van de Britse ambassade in Teheran heeft Nederland –
evenals de overige EU-lidstaten – de Iraanse Tijdelijk Zaakgelastigde
ontboden en protest aangetekend.
Indachtig de moties Van Dam – Peters en Ten Broeke – Peters heb ik
tijdens afgelopen RAZEB aandacht gevraagd voor het tegengaan van de
export van Europese internetfiltertechnologieën naar Iran, zodat de vrije
toegang tot informatie in Iran moeilijker belemmerd kan worden. De
Commissie zegde eerder toe de mogelijkheden hiertoe nader te zullen
onderzoeken, maar de indruk bestaat dat dit niet snel tot resultaat leidt,
ook door de aanstaande Commissie-wisseling. De regering blijft hier
niettemin op aandringen. Nederland heeft aanvullend in de VN Mensenrechtenraad de mensenrechtensituatie nadrukkelijk aangekaart.
Voor de moed en het doorzettingsvermogen die de Iraanse mensenrechtenadvocate Shadi Sadr toont bij het beschermen en bevorderen van de
rechten van haar medeburgers zal ik op 9 november de Mensenrechtentulp 2009 aan haar uitreiken.
Volgens mediaberichten heeft het Israëlische leger op 3 november 2009
een vrachtschip onderschept dat op weg was van Egypte naar Syrië. Aan
boord zijn tientallen Iraanse containers met wapens en munitie gevonden.
De Israëlische autoriteiten hebben deze berichtgeving bevestigd. Deze
berichtgeving is verontrustend omdat – zou deze toedracht juist blijken te
zijn – een dergelijke wapenleverantie een schending betekent van relevante VN-resoluties. De zorgen die de regering reeds langer heeft over de
steun van Iran aan Hezbollah, Hamas en Syrië lijken hiermee bevestigd te
worden.
Nucleair
Op 1 oktober 2009 vonden in Genève besprekingen plaats tussen de E3+3,
EU Hoge Vertegenwoordiger Solana en de Iraanse onderhandelaar, Jalili,
over het nucleaire programma van Iran. In vervolg hierop zijn op 19 oktober bij het IAEA besprekingen gestart over de modaliteiten voor de opwerking van de Iraanse voorraden laag verrijkt uranium in het buitenland ten
behoeve van de productie van medische isotopen in Iran. De Directeur
Generaal van het IAEA, El Baradei, heeft een compromisvoorstel voor
deze opwerking aan Rusland, Frankrijk, VS en Iran voorgelegd. Deze overeenkomst zou een positieve impuls kunnen zijn voor verdere onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran. Na het verstrijken van de
deadline wilde Iran het voorstel op een aantal punten wijzigen, zonder
deze te specificeren. De betrokken landen en IAEA benadrukken telkenmale dat het hier gaat om een positief gebaar. Iran moet deze kans grijpen
om te laten zien dat ze serieus het vertrouwen van de internationale
gemeenschap terug wil winnen. Het is nog onduidelijk wanneer een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

7

volgende bijeenkomst tussen de E3+3 en Iran zal plaatsvinden. De uitkomsten van de IAEA inspectie van de verrijkingsinstallatie nabij Qom worden
half november verwacht.
De Europese Raad van 29–30 oktober nam een verklaring aan waarin Iran
onder meer wordt opgeroepen acht te slaan op de vereisten van de VN
Veiligheidsresoluties, volledig samen te werken met het IAEA en een
akkoord te sluiten over de modaliteiten voor de opwerking van de Iraanse
voorraden laag verrijkt uranium in het buitenland.
De regering is van mening dat dit diplomatieke proces een kans moet
worden gegeven. Niettemin blijft het risico bestaan dat Iran de onderhandelingen gebruikt om tijd te rekken, dan wel nieuwe voorwaarden te
stellen voor bevriezing van zijn nucleaire programma. Indien de vervolgbijeenkomsten niet de gewenste resultaten opleveren, dan moet de internationale gemeenschap passende nieuwe maatregelen nemen, bij voorkeur in VN-verband, maar anders in EU-verband met gelijkgestemde
landen. Nederland is van mening dat de EU voorbereid zou moeten zijn
op het verhogen van de druk op Iran indien de besprekingen niets opleveren.
b. Syrië
De voorgenomen ondertekening van het EU-associatieakkoord met Syrië
en marge van de RAZEB van oktober 2009 is op verzoek van Syrië tot een
nog nader te bepalen moment aangehouden. Syrië heeft te kennen
gegeven zich nog verder te willen verdiepen in de consequenties van het
aangaan van een associatierelatie met de EU. Daarbij zou het vooral oog
hebben voor de financiële consequenties van het wegvallen van douaneinkomsten voortvloeiend uit het handelsdeel van het akkoord, alsmede
over de repercussies van het akkoord voor de concurrentiepositie van het
Syrische bedrijfsleven. Het is niet uitgesloten dat de ondertekening pas
onder het Spaanse EU-Voorzitterschap zal plaatsvinden.
Recente arrestaties van prominente mensenrechtenactivisten in Syrië
bevestigen ondertussen het ongunstige beeld van Syrië op het gebied van
de naleving van de mensenrechten. In dit licht gezien is het goed dat de
RAZEB op Nederlands aandringen een verklaring heeft aangenomen, die
de mogelijkheid onderstreept om het associatieakkoord – wanneer
eenmaal afgesloten – eenzijdig te kunnen opschorten, indien Syrië zijn
verplichtingen op het gebied van mensenrechten niet nakomt. Het
EU-voorzitterschap heeft inmiddels de Syrische ambassadeur in Stockholm ontboden om de zorgen van de EU over te brengen. De EU volgt
waar mogelijk zaken tegen verschillende groepen gevangenen. Daarnaast
wordt momenteel door Nederland en andere EU-lidstaten nagedacht over
alternatieve manieren ter vergroting van de impact van de EU en het
bevorderen van het stimuleren van de opbouw van het maatschappelijk
middenveld.
5. Appreciatie
Het MOVP is voor zover kan worden waargenomen in een impasse
geraakt. De behandeling van het Goldstone-rapport in Genève en New
York en de discussie over de noodzaak om het bouwprogramma in de
nederzettingen stop te zetten worden door partijen aangegrepen om
uiting te geven aan politieke verdeeldheid die dieper ligt dan deze kwesties.
Israël en de Palestijnen hebben zich ingegraven in hun stellingen. De
politieke verdeeldheid binnen de Israëlische en Palestijnse politiek maakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

8

het voor de politieke leiders zeer moeilijk om in het openbaar concessies
te doen aan de andere partij, zonder meteen bloot gesteld te worden aan
het verwijt uit eigen kring dat zij nationale belangen verkwanselen, zo
bleek uit de reactie op de gestes van president Abbas in New York
(instemmen met de trilaterale ontmoeting) en Genève (instemmen met
het verdagen van de inhoudelijke behandeling van het Goldstone-rapport
naar de 13e zitting van de MRR). Zowel premier Netanyahu als president
Abbas lijken er op dit moment primair op gericht de binnenlandse oppositie te minimaliseren, zo nodig door het zoeken of verscherpen van het
conflict met de ander.
In deze omstandigheid is thans de hoop gevestigd op de pendeldiplomatie van Mitchell om partijen individueel tot de concessies te bewegen
die nodig zijn om rechtstreekse onderhandelingen mogelijk te maken. Het
is niet zinvol te speculeren over de inhoud van die concessies. De regering
heeft evenwel goede hoop dat de Speciaal Gezant in staat zal zijn partijen
in vertrouwelijk overleg ertoe te brengen dat zij nader tot elkaar komen en
steunt de VS dan ook nadrukkelijk in de pogingen om tot een doorbraak te
komen.
Voor de internationale gemeenschap – waaronder ook de EU en Nederland – blijft het zaak om te werken aan het creëren van een wenkend
perspectief voor beiden. Op korte termijn zullen Israël en de Palestijnen
een verlies moeten nemen, om in ruil daarvoor op lange termijn tot een
akkoord te komen dat aanzienlijke winst voor beide partijen oplevert.
Nederland meent dat de internationale gemeenschap, de EU voorop,
duidelijk moet maken aan partijen welke voordelen concreet verbonden
zullen zijn aan het sluiten van een vredesregeling.
De internationale gemeenschap zal naar vermogen ook moeten investeren
in het wegnemen van de oorzaken van de Israëlische en Palestijnse politieke verdeeldheid. Hardnekkige, ideologische tegenstanders van het
vredesproces moeten ervan doordrongen zijn dat hun verzet niet zal
leiden tot wat zij wensen: een Groot-Israël of een Groot-Palestina onder
Joods resp. Arabisch bestuur. Het is ook in dit verband van belang dat de
VS en de EU gemeenschappelijk optreden in hun aanmoediging van
moedige stappen van de Israëlische en Palestijnse politieke leiders en het
tegenspreken van tegenstanders van het vredesproces.
De regering betreurt dat president Abbas heeft besloten zich niet verkiesbaar te stellen. President Abbas heeft zich, sinds zijn aantreden in 2005
onvermoeibaar ingezet voor de totstandkoming van een vredesregeling
op basis van de tweestatenoplossing. Hij heeft in zijn toespraak zijn
vertrouwen uitgesproken dat een tweestatenoplossing nog steeds mogelijk is en dat de VS een cruciale rol zal blijven spelen om die oplossing tot
stand te brengen. Op die basis moet nu verder worden gewerkt door de
partijen, waarbij de EU een belangrijke ondersteunende rol zal spelen.
Abbas’ aankondiging mag niet worden gebruikt als excuus om af te zien
van stappen die nodig zijn om het vredesproces te hervatten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 432, nr. 316

9