Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 399

Regels voor het kunnen verlenen van verplichte
zorg aan een persoon met een psychische
stoornis (Wet verplichte geestelijke
gezondheidszorg)

Nr. 24

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER VERSLAG
Ontvangen 8 juli 2016
INHOUDSOPGAVE

kst-32399-24
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Inleiding
Harmonisatie
1.
Doelstellingen en de praktijk
2.
Procedure
a. Hoofdlijnen procedure aanvragen en verlenen
zorgmachtiging
b. Procedure crisismaatregel
c. Gegevensuitwisseling
3.
De verschillende actoren en hun taken
a. De cliënt en zijn familie
b. De geneesheer-directeur
c. De zorgverantwoordelijke
d. De onafhankelijke arts
e. De zorgverlener
f. Zorgaanbieder
g. Het meldpunt oggz bij de gemeente
h. De advocaat
i. De officier van justitie
j. De rechter
4.
Toezicht en de Inspectie voor de gezondheidszorg
5.
Vervallen vd landelijke taken
6.
Belangrijkste aanpassingen in deze nota van wijziging
7.
Consultatie
8.
gevolgen voor de regeldruk
9.
Invoering en voorlichting
10.
Financiële gevolgen
11.
Overig

2
3
5
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

1

17
17
19
20
20
23
25
26
27
28
28
30
31
32
33
36
37
37
40
41
41
42

Inleiding
Met grote waardering hebben wij, de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport en de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, kennis
genomen van het nader verslag van de vaste commissie voor Veiligheid
en Justitie van 25 maart 2014 (Kamerstuk 32 399, nr. 14). Het doet ons
deugd dat de leden van de verschillende fracties de doelstellingen van het
wetsvoorstel onderschrijven en op hoofdlijnen positief staan tegenover de
uitgangspunten van het wetsvoorstel: zoveel mogelijk preventie van
dwang door vooraf goede zorg te verlenen, het altijd eerst moeten
onderzoeken van alternatieve vrijwillige behandelmogelijkheden en,
indien toch tot verplichte zorg moet worden besloten, dwang alleen
gebruiken in het uiterste geval (het zogenaamde ultimum remedium
beginsel) en dan nog alleen in de minst ingrijpende vorm. Ook de andere
uitgangspunten van voorliggend wetsvoorstel, zoals het versterken van de
rechtspositie van de patiënt, het verhogen van de keuzevrijheid en de
kwaliteit van verplichte zorg, de integrale benadering van zorg op maat en
een betere rolverdeling tussen de actoren, worden door de fracties breed
ondersteund.
Wel hebben vrijwel alle fracties hun zorg uitgesproken over de
samenhang tussen de verschillende aanhangige wetsvoorstellen voor
gedwongen zorg, te weten de Wet zorg en dwang (hierna: Wzd) en de Wet
forensische zorg (hierna: Wfz). In oktober 2014 bracht ZonMw de
thematische wetsevaluatie over gedwongen zorg uit. Dit rapport en uw
verzoeken tot harmonisatie waren aanleiding om het wetsvoorstel voor de
Wvggz te wijzigen en hierbij de samenhang met de Wzd en de Wfz verder
te verbeteren. De Eerste Kamer heeft vervolgens begin 2015 laten weten
de verschillende wetsvoorstellen in samenhang te willen behandelen.
Daarop is de prioriteit uitgegaan naar het verwerken van zowel uw
opmerkingen als de aanbevelingen van ZonMw alsook de bevindingen
van de Commissie Hoekstra, die de feiten en omstandigheden in de zaak
Bart van U. heeft onderzocht. Dit heeft geleid tot een tweede nota van
wijziging bij de Wvggz. Deze tweede nota van wijziging ontvangt u nu
samen met het Kabinetsstandpunt op de thematische wetsevaluatie van
ZonMw, het nader rapport bij de tweede nota van wijziging van de Wvggz
en de nota naar aanleiding van het nader verslag bij de eerste nota van
wijziging van de Wvggz.
De ingrijpende wijziging in de tweede nota van wijziging heeft ertoe
geleid dat een aantal vragen in het nader verslag niet langer relevant is.
Waar dat het geval is, zal dat worden aangegeven. Dit geldt met name
voor de vragen over de artikelsgewijze toelichting, die zoveel mogelijk zijn
samengevoegd met het algemene deel. Bovendien is een groot deel van
uw aandachtspunten verwerkt in deze tweede nota van wijziging en
daarmee is het antwoord op een behoorlijk aantal vragen gegeven in de
toelichting bij deze wijziging. Deze antwoorden zullen hier niet worden
herhaald, in dat geval wordt verwezen naar de toelichting bij de tweede
nota van wijziging. Voorbeeld zijn de vragen die worden gesteld over de
wijze waarop dit wetsvoorstel aansluit op de wetsvoorstellen voor de Wfz
en Wzd. Hieronder gaan wij in op de gestelde vragen en opmerkingen.
Daarbij houden wij zoveel mogelijk de in het nader verslag gehanteerde
volgorde aan. Waar mogelijk beantwoorden we vragen van dezelfde aard
en inhoud tezamen.
Wij danken de leden van de PvdA-fractie voor de getoonde belangstelling
en de gestelde vragen over de naleving van de uitgangspunten, de
aanwezigheid van waarborgen en de uitvoerbaarheid van het
wetsvoorstel. Deze leden pleiten al jaren voor een nieuwe wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg waarin de uitgangspunten beter overeen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

2

komen met hedendaagse opvattingen over verplichte zorg. Wij zijn zeer
verheugd dat de leden van mening zijn dat dit wetsvoorstel tegemoet
komt aan uitgangspunten die zij zeer belangrijk vinden bij het verlenen
van verplichte zorg aan kwetsbare mensen. Op de gestelde vragen gaan
wij in het vervolg nader in.
Ook de leden van de SP danken wij voor de gestelde vragen. Wij zijn
verheugd dat een deel van de zorgen en bezwaren van deze leden met
betrekking tot de Wbopz met het voorliggend voorstel wordt weggenomen en dat we op hun instemming kunnen rekenen met betrekking tot
de eerdere zorgvuldige beantwoording van vragen en de bespreking met
deskundigen en betrokken organisaties. Op de onderwerpen waarop de
leden de onderbouwing onvoldoende vonden (de aansluiting op andere
wetten, waarborging van vertrouwelijke gegevens zoals patiëntendossiers
en de financiële onderbouwing) gaan wij verderop in.
Harmonisatie
In een democratische rechtstaat verdient de rechtspositie van mensen die
met gedwongen zorg te maken krijgen bijzondere aandacht. De wetgeving
op het terrein van de gedwongen zorg laat verschillen in rechtspositie zien
voor diegene die deze zorg ontvangt. Deze verschillen vloeien voort uit de
wettelijke titel op grond waarvan personen gedwongen zorg ontvangen,
maar leken niet altijd te rechtvaardigen door de doelstellingen van de
achterliggende wetgeving. In de reacties van alle partijen in het nader
verslag van 25 maart 2014 werd hiervoor aandacht gevraagd en ook uit
het veld kwam de roep om harmonisatie van rechtsposities in de
gedwongen zorg. Zo verwezen de leden van de VVD-fractie in hun
inbreng, die wij zeer waarderen, naar het signaal van de Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) dat het ontbreken aan afstemming van
uitgangspunten, definities en uitvoeringsbepalingen tussen de verschillende wetten die dwang in de zorg regelen onduidelijkheid schept voor
zowel patiënten als professionals die zich op de grensgebieden begeven
van de werkingssfeer van deze afzonderlijke wetten. Ook de leden van de
CDA-fractie danken wij voor hun inbreng. Zij willen weten in hoeverre de
vier wetten, de Wfz, Wzd, Wvggz en de Jeugdwet nu geharmoniseerd zijn,
zodat er straks in de praktijk eenduidige terminologie en definities
bestaan. Zij vragen verder of de Wvggz aan het uitgangspunt van de
derde evaluatiecommissie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische
ziekenhuizen (Wbopz) voldoet, dat verschillende regelingen helder
moeten worden begrensd en dat dezelfde criteria moeten worden
gehanteerd voor het toepassen van gedwongen zorg en – zo ja – of de
regering dit kan toelichten. Ook gelet op de argumenten uit de evaluatie
van de Wbopz dat het juist verstandig is om met twee regimes te werken.
De leden van de D66-fractie, die wij bijzonder danken voor de vragen die
zij in dit nader verslag stellen, vragen of de regering bereid is om de
verschillende wetten nogmaals naast elkaar te leggen om te bezien of het
mogelijk is om de definities en terminologie te harmoniseren.
Met betrekking tot die harmonisatie geldt dat niet de titel op grond
waarvan iemand deze zorg ontvangt bepalend zou moeten zijn voor de
rechtspositie, maar de aandoening van betrokkene en diens zorgvraag,
met inbegrip van het vereiste beveiligingsniveau. Dit uitgangspunt – de
cliënt en zijn zorgbehoefte staan centraal – laat ruimte voor verschillen in
de regelingen waar die verklaarbaar en te rechtvaardigen zijn. De cliënten
die onder de verschillende wetten vallen, hebben niet allemaal dezelfde
kenmerken en dezelfde zorgbehoeften. In de tweede nota van wijziging is
voor de verschillende wetgeving gekozen voor die procedures en
wettelijke maatregelen die het beste bij de doelgroep passen en die leiden
tot een doelmatige verlening van de zorg aan die doelgroep. Dat heeft tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

3

gevolg dat de procedures in de wetgeving zoveel mogelijk zijn geharmoniseerd, maar met reden op punten verschillen. Hierop wordt uitgebreid
ingegaan in de Kabinetsreactie op de thematische wetsevaluatie
«gedwongen zorg» van ZonMw. Het rapport zelf is op 27 oktober 2014 aan
uw Kamer gezonden. De uitgangspunten op het terrein van gedwongen
zorg: dwang als ultimum remedium, het versterken van de rechtspositie
van de betrokkene en zijn naasten, zorg op maat, zijn hierin meegenomen.
De leden van de PvdA en CDA vroegen hier naar.
In de tweede nota van wijziging zijn de kernbegrippen en procedures
zoveel mogelijk geharmoniseerd, zie hiervoor de tweede nota van
wijziging en de toelichting. Dat geldt ook voor de evaluatietermijnen en de
klachtmogelijkheden, ook deze zijn zoveel mogelijk geharmoniseerd.
Hiermee is de verbinding tussen de wetsvoorstellen beter geregeld. Zoals
ook de leden van de SGP-fractie, wiens inbreng zeer wordt gewaardeerd,
vroegen, gaat deze harmonisatie verder dan het opnemen van enkele
verbindingsartikelen.
Bij de harmonisatie van rechtsposities is de Jeugdwet niet meegenomen.
De rechtspositie van jeugdigen in gesloten instellingen is op diverse
plaatsen verschillend en onvolledig geregeld. Bij de vrijheidsbeneming
van jeugdigen speelt doorgaans mee dat het gedwongen verblijf een
pedagogische grondslag moet hebben. Ook dit komt in de rechtspositieregelingen niet altijd volledig tot uitdrukking. De bijzondere verantwoordelijkheid voor jeugdigen en de omstandigheid dat verschillen in de
rechtspositie niet altijd verklaarbaar zijn, vormt de achtergrond om,
conform de aanbeveling van ZonMw, één wet voor gesloten jeugdinstellingen op te stellen. Bij het opstellen van de nieuwe rechtspositiewet
worden de aanbevelingen van ZonMw die de interne rechtspositie van
jeugdigen betreffen meegenomen. De voorgestelde wet stelt de ondersteuning bij opvoedings- en het opgroeiproblematiek centraal. Bij de
vaststelling van de doelgroepen waarvoor de nieuwe wet zal gaan gelden
speelt naast de behoefte aan opvoedondersteuning ook het behandelperspectief een rol. Uiterlijk bij de evaluatie van de Wvggz zullen we bezien of
het opportuun is dat deze rechtspositiewet ook van toepassing wordt op
jeugdigen die gedwongen worden opgenomen op basis van de Wvggz of
de Wzd.
Wij danken de leden van de ChristenUnie voor de getoonde belangstelling
en vragen. De leden willen weten op welke wijze de decentralisatie van de
jeugdzorg en de AWBZ gevolgen heeft voor dit wetsvoorstel. Dit
wetsvoorstel regelt niet hoe de voorbereiding, tenuitvoerlegging en
uitvoering van zorgmachtigingen en crisismaatregelen worden gefinancierd. Het wetsvoorstel hoeft hiervoor ook niet nader gewijzigd te worden,
omdat die financiering volgt uit de bekostigings- of stelselwetten.
Daarmee bedoelen wij wetten zoals de Zorgverzekeringswet (hierna: Zvw),
de Wet langdurige zorg (hierna: Wlz), de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (hierna: Wmo 2015) en de Jeugdwet.
De leden van de CDA-fractie horen graag hoe de regering staat tegenover
het honoreren van wilsbekwaam verzet als dat alleen gevaar voor de
betrokkene oplevert. In de tweede nota van wijziging van de Wvggz is in
artikel 2:1, zesde lid, opgenomen dat wilsbekwaam verzet moet worden
gerespecteerd indien de psychische stoornis van de patiënt alleen een
aanmerkelijke kans op schade voor de betrokkene zelf veroorzaakt.
Hiermee wordt tot uitdrukking gebracht dat er evenveel waarde gehecht
wordt aan de eigen mening en instemming van een wilsbekwaam
persoon met een psychische stoornis dan aan die van een wilsbekwaam
persoon zonder psychische stoornis. De grens wordt gelegd bij acuut
levensgevaar voor de betrokkene zelf: in overeenstemming met het
suïcidepreventiebeleid wordt in dat geval het wilsbekwaam verzet niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

4

zonder meer gerespecteerd. Datzelfde geldt indien het risico op ernstig
nadeel niet (alleen) betrokkene zelf betreft, maar een (ook) ander.
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre de bepaling dat de
verplichte zorg zoals opgenomen in de zorgmachtiging mag worden
uitgevoerd, zelfs als de betrokkene tijdelijk wilsbekwaam is en andere
voorkeuren aangeeft, tegemoetkomt aan het zoveel mogelijk beperken
van verplichte zorg. De zorgverantwoordelijke dient bij de toepassing van
verplichte zorg zoveel mogelijk rekening te houden met de voorkeuren
van betrokkene. Indien het als ultimum remedium toch noodzakelijk is om
verplichte zorg toe te passen, wordt van deze verplichte zorg door de
zorgverantwoordelijke de proportionaliteit, subsidiariteit, doelmatigheid
en veiligheid beoordeeld, opdat de verplichte zorg zoveel mogelijk beperkt
kan worden. Anders gezegd: de zorgmachtiging legitimeert weliswaar tot
het toepassen van bepaalde vormen van verplichte zorg, of deze in de
praktijk ook toegepast mogen worden, hangt af van het feit of aan de
uitgangspunten is voldaan.
Van belang is dat betrokkene de zorg en behandeling krijgt die hij nodig
heeft, ook als betrokkene zelf niet goed in staat is dit te beoordelen door
een gebrekkig ziekte-inzicht.
Ook de leden van de PVV danken wij voor de nadere vragen die zij stellen
met betrekking tot het wetsvoorstel. Op de vragen gaan we in het vervolg
nader in.
1. Doelstellingen en de praktijk
Doelstellingen
Op verzoek van de leden van de CDA-fractie en de SGP geven wij aan hoe
de voorgestelde wijzigingen bijdragen aan de beoogde verbeteringen ten
opzichte van de Wbopz. Ook met de tweede nota van wijziging blijven de
doelen van het wetsvoorstel onveranderd. Deze doelstellingen zijn: het
versterken van de (rechts)positie van de cliënt, het voorkomen en
beperken van de duur van dwang, het verhogen van de kwaliteit van
verplichte zorg, het leveren van zorg op maat, een betere rolverdeling
tussen de actoren betrokken bij verplichte zorg en doelgerichter toezicht
door de IGZ. Deze doelstellingen worden ook met de nota van wijziging
bereikt en verder versterkt.
De rechtspositie van de cliënt wordt versterkt door:
– Het zorgvuldiger voorbereiden van de beslissing tot verplichte zorg;
– De mogelijkheid van de cliënt om een eigen plan op te stellen om
verplichte zorg te voorkomen;
– Het eerder in het proces betrekken van patiëntvertrouwenspersoon en
advocaat;
– Het betrekken van familie en naasten;
– Alle vormen van verplichte zorg worden vooraf gelegitimeerd door de
rechter.
Dwang wordt voorkomen en duur ervan wordt beperkt door:
– Preventie en stepped-care;
– Eerst te onderzoeken of er mogelijkheden zijn voor vrijwillige zorg,
bijvoorbeeld via FACT-teams;
– Als wel gekozen wordt voor verplichte zorg, dan te kiezen voor de
minst ingrijpende vorm;
– Het wettelijk regelen van verplichte evaluatiemomenten.
De kwaliteit van verplichte zorg wordt verhoogd door:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

5

–
–
–
–

Het beleidsplan dat de zorgaanbieder moet opstellen ter voorkoming
van verplichte zorg;
Het meenemen van beleidsvoorkeuren van de cliënt;
De eis dat zorg voldoet aan professionele standaarden (waaronder
Multi Disciplinaire Richtlijn, MDR);
De procedurele eisen die in het wetsvoorstel worden gesteld

Zorg op maat en integrale zorg wordt bereikt door:
– het op maat maken van de zorgmachtiging: deze is persoonsvolgend
en niet langer gekoppeld aan de gedwongen opname. Zorg kan
variëren in de tijd.
– meerdere interventiemogelijkheden op te nemen in het wetsvoorstel,
niet langer is de keuze alleen tussen wel of geen gedwongen opname.
– in het zorgplan op te nemen welke zaken voor betrokkene ontbreken
om te kunnen participeren in de maatschappij (op terrein wonen, werk,
inkomen) en hierover zo nodig contact op te nemen met de gemeente
De rolverdeling tussen de actoren wordt verbeterd doordat:
– de officier van justitie regisseur wordt van het hele proces en bij de
geneesheer-directeur de zorgregie rust;
– de gemeente wordt betrokken;
– de advocaat en patiëntenvertrouwenspersoon eerder in het proces
worden betrokken.
Het toezicht van de IGZ wordt effectiever door:
– een meldingsplicht door zorgaanbieder, geneesheer-directeur,
zorgverantwoordelijke bij de IGZ in geval van ernstige tekortkomingen;
– Het digitaal beschikbaar zijn bij de zorgaanbieder van gegevens over
verplichte zorg.
Deze zaken zaten voor een belangrijk deel al in het oorspronkelijke
wetsvoorstel en zijn met de nota van wijziging ongewijzigd gebleven. De
verschillende onderdelen worden hieronder uitgewerkt.
De procedures zijn minder gecompliceerd dan in de Wbopz, omdat er niet
langer zes verschillende rechterlijke machtigingen zijn (voorlopige
machtiging, machtiging tot voortgezet verblijf, machtiging op eigen
verzoek, voorwaardelijke machtiging, zelfbindingsmachtiging, machtiging
voortzetting inbewaringstelling) op grond waarvan gedwongen zorg kan
worden opgelegd. Deze zes rechterlijke machtigingen op grond van de
Wbopz kennen daarbij hun eigen, ingewikkelde, procedures. Dit
wetsvoorstel kent slechts twee machtigingen: één zorgmachtiging en één
machtiging voor voortzetting van een crisismaatregel. Daartegenover
staat dat dit wetsvoorstel twee maatregelen kent: de observatie- en de
crisismaatregel, terwijl de Wbopz als maatregel alleen de inbewaringstelling kent.
Praktijk
De leden van de PvdA-fractie vragen welke stappen nodig zijn om de door
hen geschetste cultuurverandering te realiseren die gericht is op
preventie, vroegsignalering en vroeginterventie en in hoeverre er nu al
wordt voorzien in deze stappen. Zij willen ook weten welke rol de
FACT-teams hierin toebedeeld krijgen en hoe die rol er concreet uitziet.
Het streven van het wetsvoorstel is om mensen met psychische
problemen zoveel mogelijk in de eigen leefomgeving goede en passende
zorg te verlenen. Van belang is dat er wordt geïnvesteerd in preventie en
vroegsignalering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

6

De cultuurverandering in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) die nu
gaande is en waarbij zoveel mogelijk wordt gestreefd om vrijheidsbeperking en verplichte zorg te voorkomen, wordt met de Wvggz verder
voortgezet. De Wvggz stelt de gedwongen klinische opname niet meer
centraal en maakt het mogelijk om de behandeling ook buiten de
instelling (gedwongen) te verlenen. Ook is er meer aandacht voor de
wensen van de cliënt zelf, om zo gedwongen behandeling te voorkomen.
Centraal staat dat dwang waar mogelijk wordt voorkomen en alleen als
ultimum remedium wordt ingezet. Als er toch sprake is van onvermijdelijke dwang: dan op basis van goede behandelrichtlijnen en zo kort als
mogelijk, en veilig en humaan. Verder hebben gemeenten, met de
decentralisaties, de mogelijkheid en kans gekregen om hulp en ondersteuning in een vroeg stadium en dichterbij de burger te organiseren. Dit
proces is volop in beweging en gemeenten boeken hierop belangrijke
vooruitgang.
Een deel van de mensen met psychische problemen vertoont op
momenten in meer of mindere mate verward gedrag. In september 2015
hebben de Ministers van VWS, VenJ en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) het «aanjaagteam verwarde personen» geïnstalleerd.
Dit heeft tot doel om versneld tot de gewenste integrale en preventieve
aanpak te komen, juist voor deze kwetsbare groep mensen waar veel te
winnen is met een dergelijke aanpak. Eén van de taken van het
aanjaagteam is te bevorderen dat álle gemeenten in Nederland een
sluitende aanpak hebben van zorg en ondersteuning aan mensen die
verward gedrag vertonen. In haar eerste tussenrapportage (d.d. februari
2016) definieert het aanjaagteam de bouwstenen voor deze aanpak,
waarin ook veel aandacht is voor preventie en vroegsignalering. De
bouwstenen worden breed gesteund door alle betrokken partijen.
Daarnaast heeft zij aanbevelingen gedaan, zowel aan het Rijk als aan
gemeenten, hoe dit voor elkaar te krijgen. Het kabinet heeft – mede
namens de VNG – de aanbevelingen van het aanjaagteam omarmd
(Kamerstuk 25 424 nr. 312). Begin juli komt het aanjaagteam met een
volgende rapportage. In de tussentijd maakt het aanjaagteam samen met
een aantal gemeenten een verdiepingsslag in de regio’s om de sluitende
aanpak te helpen bevorderen en de werkende elementen te kunnen
verspreiden.
Er zijn diverse organisaties en hulpverleners die een rol hebben in de
preventie/vroegsignalering en zij maken – net als andere relevante
partners – deel uit van bovengenoemde sluitende gemeentelijke aanpak.
De ACT- en FACT teams of andere ambulante teams die intensieve
outreachende zorg leveren, kunnen betrokkene stimuleren om vrijwillige
zorg te aanvaarden. Betrokkene wordt in zijn eigen omgeving opgezocht,
zodat hij op de eigen situatie toegesneden steun kan krijgen. Teams
zoeken daarbij ook het contact met familie en de buurt op. Hierdoor
kunnen (F)ACT-teams een bijdrage leveren in het voorkomen van
verplichte zorg.
Daarnaast is ook bijvoorbeeld de huisarts beter in staat gesteld de
herkenning en toeloop van mensen met psychische klachten te organiseren, door recente versterking van de positie van de praktijkondersteuner
huisartsenzorg GGZ (POH-GGZ).
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre het wetsvoorstel
voldoende waarborgen voor de betrokkene, zijn familie/naasten en de
zorgverantwoordelijke bevat om dwang direct te stoppen als dit niet meer
noodzakelijk wordt geacht, en waaruit dit blijkt.
Dit wetsvoorstel is een behandelwet. Uitgangspunt is zorg op maat,
waarbij de zorgbehoefte van de patiënt centraal staat. Dit betekent dat bij
het verlenen van verplichte zorg altijd bekeken wordt of wordt voldaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

7

aan de beginselen van subsidiariteit, proportionaliteit, effectiviteit en
veiligheid. Dit dient regelmatig te worden geëvalueerd. De frequentie
waarmee en de omstandigheden waaronder geëvalueerd moet worden,
moeten worden opgenomen in het zorgplan. Voorts is van belang dat de
zorgmachtiging van de rechter legitimeert tot de toepassing van
verplichte zorg, maar of de dwang daadwerkelijk geëffectueerd wordt,
vergt een aparte beslissing van de zorgverantwoordelijke die moet
toetsen aan de hiervoor genoemde uitgangspunten. Daarnaast kan de
geneesheer-directeur, om de dwang te stoppen, beslissen tot een
tussentijdse beëindiging van de zorgmachtiging indien het doel van de
verplichte zorg is bereikt of niet langer wordt voldaan aan het criterium
voor verplichte zorg. Hij kan de zorgmachtiging tussentijds beëindigen op
een daartoe strekkend verzoek van betrokkene of uit eigen beweging.
Indien de tussentijdse beëindiging een gedwongen opname betreft,
waarbij sprake is van ernstig nadeel voor een ander, neemt de
geneesheer-directeur niet eerder een beslissing dan nadat hij overleg
heeft gehad met de burgemeester en de officier van justitie over de
voorwaarden voor tussentijdse beëindiging. Indien betrokkene in een
ggz-instelling verblijft op grond van een zorgmachtiging die door de
strafrechter is afgegeven met gebruikmaking van artikel 2.3 van de Wfz, is
voor tussentijdse beëindiging tevens de toestemming van de Minister van
Veiligheid en Justitie nodig.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de opleidingen in de psychiatrie
en of hier reeds voldoende aandacht wordt besteed aan het terugdringen
van dwang en drang.
In de psychiatrie opleiding wordt reeds jarenlang intensief en door de hele
opleiding heen aandacht besteed aan onvrijwillige opnames en
-behandelingen. Op dit gebied bestaat geen knelpunt: alle psychiaters
worden opgeleid om psychiatrische patiënten op basis van in de wet
gestelde criteria te beoordelen en daarna krachtens de wetgeving
medische verklaringen te maken om patiënten gedwongen op te nemen
en zo nodig gedwongen te behandelen.
Bij nieuwe wetgeving zal aanpassing plaatsvinden van de opleiding aan
de nieuwe kaders die de wet biedt bij onvrijwillige opname en behandeling.
Van vrijwillige naar verplichte zorg
De leden van de CDA-fractie stellen een aantal vragen over het eigen plan
van aanpak om verplichte zorg te voorkomen, onder andere over de
afweging van de verschillende belangen en de besluitvorming daarover.
Het is de geneesheer-directeur die beslist, na overleg met de officier van
justitie, of betrokkene de gelegenheid krijgt een eigen plan van aanpak op
te stellen. De geneesheer-directeur kan afwijzend besluiten indien hij van
oordeel is dat het ernstig nadeel zich niet verdraagt met uitstel van de
voorbereiding van een zorgmachtiging, betrokkene eerder in de
gelegenheid is gesteld een eigen plan van op te stellen en dat niet is
gelukt of betrokkene eerder een plan van aanpak heeft opgesteld maar
verplichte zorg daarmee niet kon worden voorkomen. Indien er een eigen
plan van aanpak wordt opgesteld, zal de afweging van de concrete
belangen maatwerk vergen.
De betrokkene kan zijn voorkeuren met betrekking tot ambulante zorg
vastleggen op een zorgkaart en deze voorkeuren aangeven bij zijn
zorgverantwoordelijke, zodat die daarmee rekening kan houden bij het
opstellen van het zorgplan. De rechter vermeldt in de zorgmachtiging hoe
er rekening moet worden gehouden met deze voorkeuren. Daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

8

bevat de zorgmachtiging de vormen van verplichte zorg die noodzakelijk
zijn om het ernstig nadeel weg te nemen, ook de ambulante zorg.
De leden van de PvdA-fractie vragen waaruit blijkt dat de zorg voor
patiënten niet onderbroken wordt in de transitie van verplichte naar
vrijwillige zorg en vice versa en hoe dit geregeld wordt.
De leden van de PvdA-fractie vragen wie kan bepalen dat verplichte
ambulante zorg niet mogelijk is en via welke procedure dat wordt bepaald
en aan welke waarborgen minimaal voldaan moet zijn om verplichte zorg
in ambulante setting te verlenen.
Bij algemene maatregel van bestuur wordt geregeld welke vormen van
verplichte ambulante zorg zijn toegestaan en onder welke voorwaarden.
Dit vormt het wettelijk kader. Het is vervolgens aan de zorgverantwoordelijke om binnen dat wettelijke kader een zorgplan op te stellen, dat
tegemoet komt aan de zorgbehoefte van betrokkene en zoveel mogelijk
rekening houdt met zijn wensen en voorkeuren. Indien ambulante zorg de
meest aangewezen zorg is, maakt dat onderdeel uit van het zorgplan. De
geneesheer-directeur beoordeelt of het zorgplan voldoet aan de uitgangspunten van het wetsvoorstel en brengt hierover advies uit aan de officier
van justitie. Vervolgens beslist de officier van justitie aan de hand van
onder meer het zorgplan en het advies van de geneesheer-directeur of aan
de criteria voor verplichte zorg is voldaan. In dat laatste geval dient hij
onverwijld een verzoekschrift bij de rechter in voor gedwongen zorg De
rechter beoordeelt vervolgens of met de in het zorgplan opgenomen zorg
het ernstig nadeel kan worden weggenomen. Indien de rechter van
mening is dat met het zorgplan het ernstig nadeel niet kan worden
weggenomen, kan hij in de zorgmachtiging, in afwijking van het zorgplan,
andere verplichte zorg opnemen, of kan hij in de zorgmachtiging bepalen
dat een ander zorgplan moet worden opgesteld. Het kan ook zijn dat het
zorgplan een gedwongen opname bevat (en geen ambulante zorg), terwijl
de rechter een gedwongen opname een te zwaar middel vindt. In dat
geval kan de rechter ook afwijken van het zorgplan of verzoeken een
ander zorgplan op te stellen.
De overgang van vrijwillige zorg naar verplichte zorg en vice versa is niet
altijd abrupt, maar kan ook onderdeel zijn van dezelfde zorgverlening. Zo
beschikt een persoon die eerst vrijwillige zorg ontvangt, maar zich later
tegen die zorg verzet, reeds over een zorgplan dat de basis vormt voor de
zorgverlening. Wel zal er dan een crisismaatregel of zorgmachtiging
aangevraagd moeten worden, om (delen van) diezelfde zorg in een
onvrijwillig kader te kunnen verlenen. Indien er sprake is van een
crisismaatregel, zal waar mogelijk getracht worden een persoon te
overtuigen vrijwillige zorg te accepteren, indien voortzetting van de zorg
noodzakelijk blijkt. Soms lukt dat. Dan wordt dezelfde zorg geboden, maar
dan in een vrijwillig kader. Kortom: er zijn verschillende situaties mogelijk,
waarbij altijd voorop staat dat gestreefd wordt naar zorgverlening met zo
min mogelijk dwang, ook indien een persoon een zorgmachtiging heeft.
Praktijk
De leden van de PvdA-fractie vragen of de 150 FACT-teams voldoende zijn
om in de vraag naar ambulante (verplichte) zorg te voorzien en of een
uitbreiding van het aantal FACT-teams wenselijk is. De leden van de
CDA-fractie vragen of er inmiddels is voorzien in een landelijk dekkend
systeem.
Zorgverzekeraars en zorgaanbieders zijn ervoor verantwoordelijk om
onderling afspraken te maken over opbouw van de ambulante infrastructuur die noodzakelijk is om patiënten met ernstige psychiatrische
aandoeningen ambulant te kunnen behandelen. Deze opbouw is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

9

momenteel gaande. Uit de Monitor Ambulantisering en hervorming van
de langdurige zorg (december 2015) blijkt dat het aantal FACT-teams
inmiddels is gegroeid tot circa 300 in 2015. In totaal verlenen deze teams
zorg en ondersteuning aan circa 50.000 mensen met ernstige psychische
aandoeningen. FACT teams vormen weliswaar een belangrijke schakel in
de ambulante ggz zorg maar niet de enige. Het is daarnaast ook van
belang om bijvoorbeeld voldoende IHT teams en meer laagdrempelig,
voldoende time-outvoorzieningen te hebben. Het is aan de regionale
partijen (verzekeraars, gemeenten, zorgaanbieders) om voldoende zorg en
ondersteuning beschikbaar te hebben en daarover afspraken te maken.
Het Trimbos Instituut ontwikkelt in opdracht van de Minister van VWS een
handreiking om te bepalen wat nodig is (qua prevalentie, aanbod en
gebruik van ggz) en het maken van (regionale) afspraken te ondersteunen.
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre de verruiming van de
criteria voor verplichte zorg in het wetsvoorstel (geestesstoornis wordt
verruimd naar psychische stoornis en gevaar wordt verruimd naar
aanzienlijk risico op schade) leiden tot een verhoogd aantal zorgmachtigingen en een verhoogd aantal verplichte opnames in ambulante setting.
Ook vragen zij of de ambulante setting hier voldoende op toegerust is.
De ambulante teams werken al met mensen die kampen met ernstige
psychische aandoeningen, en in de praktijk vindt nauwe afstemming
plaats met de ggz instellingen die mensen (al dan niet gedwongen)
klinisch behandelen.
Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling om met dit wetsvoorstel de criteria
voor verplichte zorg te verruimen. Met de term psychische stoornis is
aansluiting gezocht bij de classificatie van de Diagnostic and Statistical
Manual of Mental Disorders (DSM). Het criterium «ernstige schade»
wordt, met het oog op de harmonisatie met de Wzd, in de de tweede nota
van wijziging vervangen door «ernstig nadeel». Dat met de term «ernstig
nadeel» geen verruiming is beoogd ten opzichte van de Wbopz of ten
opzichte van het criterium «ernstige schade», blijkt uit de opsomming van
elementen waaruit ernstig nadeel kan bestaan. Deze elementen zijn
nagenoeg dezelfde als in de Wbopz, alleen op onderdelen soms meer op
de verschillende doelgroepen toegespitst. Zie ook de toelichting bij artikel
1:1, tweede lid, van de tweede nota van wijziging. Wel kan met dit
wetsvoorstel eerder worden ingegrepen, omdat niet langer als eis wordt
gesteld dat het ernstig nadeel alleen kan worden afgewend door een
gedwongen opname.
De leden van de CDA-fractie willen graag weten hoe de toevoeging van
het schadebegrip met «verwaarlozing» zich verhoudt tot het bestwilcriterium. Het bestwil criterium lag ooit ten grondslag aan de Krankzinnigenwet (uit 1841). De Wbopz gaat uit van het gevaarscriterium, waarin de
autonomie van de patiënt centraal staat. De Wvggz hanteert het ernstig
nadeelcriterium, waarmee aangesloten wordt bij de praktijk en internationale verdragen waar over «harm» wordt gesproken. Alleen indien er
sprake is van een aanzienlijk risico op ernstige nadeel voor de patiënt zelf
of voor anderen, kan verplichte zorg aan de orde zijn. Verschil met de
Wbopz is dat niet langer de opname van de cliënt centraal staat, maar zijn
behandeling. De Wvggz kent daartoe meer interventiemogelijkheden dan
de Wbopz, waardoor de cliënt zorg op maat wordt geboden. Hiermee kan
nog nadrukkelijker dan onder de Wbopz ingezet worden op het verbeteren
van de geestesstoornis zelf (inclusief herstel van autonomie) en kan de
noodzakelijke zorg worden geboden. Voor alle verplichte zorg geldt echter
dat deze getoetst moeten worden aan de beginselen subsidiariteit,
proportionaliteit, doelmatigheid en veiligheid. Daarnaast moet de cliënt
altijd worden gehoord. Daarmee moet ook in de Wvggz een afweging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

10

worden gemaakt tussen de autonomie van cliënt en de zorg en
bescherming die zij nodig hebben.
Bij verwaarlozing is er sprake van een toestand waarbij iemand niet in
staat is in zijn primaire levensbehoeften te voorzien en daardoor dreigt ten
onder te gaan, of waarbij een lichamelijke ziekte onvoldoende wordt
behandeld. Ook nu al is het mogelijk om psychiatrische patiënten die als
gevolg van die stoornis zichzelf ernstig verwaarlozen en daardoor een
gevaar vormen voor zichzelf of voor hun omgeving gedwongen op te
nemen. De toevoeging bij het ernstig nadeelbegrip is dus iets wat in de
praktijk al wordt toegepast. Het gaat hier dan niet om alleen slecht eten of
een keer niet wassen. Iemand moet echt dreigen ten onder te gaan.
Een gezonde leefstijl is voor een ieder van belang dus ook voor patiënten
die zijn opgenomen in de ggz. De ggz-instellingen dienen hier aandacht
aan te besteden. De wijze waarop ggz-instellingen daaraan invulling
geven behoort tot het kwaliteitsbeleid van de betreffende ggz-instelling.
Dit blijkt wel lastig in de praktijk: het belang enerzijds voor respect voor de
autonomie van de patiënt en anderzijds de behandel- en begeleidingsdoelen staan soms op gespannen voet met elkaar. De balans daartussen
vinden is een dagelijkse uitdaging binnen de klinieken.
De leden van de CDA-fractie vragen of het voldoende duidelijk is wanneer
een persoon onder de Wzd valt of onder de Wvggz, ook voor het veld.
Beide wetsvoorstellen hebben weliswaar betrekking op wanneer en hoe
gedwongen zorg ingezet mag worden, maar de doelgroepen van beide
wetsvoorstellen verschillen. De Wvggz heeft betrekking op cliënten met
een psychische stoornis, de Wzd heeft betrekking op cliënten met een
psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap. Het kan
ook voorkomen dat er cliënten met multi-problematiek zijn. Bijvoorbeeld
een ggz-cliënt die aan het dementeren is, of een Wzd-cliënt met een
depressie. De vraag onder welk regime een cliënt valt is afhankelijk van de
beoordeling van een ter zake deskundige arts over welke aandoening
voorliggend is. Als er geen mogelijkheden zijn voor vrijwillige
overplaatsing en het gedrag van de cliënt leidt tot ernstig nadeel voor
hemzelf of voor een ander, kan de rechter besluiten tot opname op grond
van respectievelijk de Wzd of de Wvggz. In dat geval zal de machtiging op
grond van de andere wet vervallen en is er geen onduidelijkheid voor het
veld.
Ambulante zorg
De leden van de SP-fractie, de ChristenUnie en de SGP vragen naar de
toepassing van het wederkerigheidprincipe in de praktijk. Is er voldoende
aanbod van vrijwillige zorg die naast door zorgverleners, uit het oogpunt
van wederkerigheid ook door gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders en woningcorporaties geboden dient te worden.
Het beginsel van wederkerigheid houdt concreet in dat er bij het opstellen
van de zorgmachtiging en het zorgplan oog moet zijn voor essentiële
randvoorwaarden voor maatschappelijke participatie en functioneren van
de betrokkene in de maatschappij. Het gaat hierbij om randvoorwaarden
op leefgebieden anders dan zorg, namelijk wonen, werk/dagbesteding,
financiën, sociaal netwerk etc. De zorgverantwoordelijke heeft een
belangrijke functie hierin: de zorgverantwoordelijke moet contact
opnemen met de gemeente indien hij bij het opstellen van het zorgplan
constateert dat belangrijke voorwaarden voor deelname aan het
maatschappelijk leven ontbreken. Het is aan de gemeente om met deze
zaken aan de slag te gaan, op grond van de taken en bevoegdheden die
de gemeente heeft op grond van de Wmo 2015 en de Participatiewet. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

11

doelgroep van dit wetsvoorstel is geen nieuwe doelgroep voor deze
partijen, het zijn burgers en cliënten die ook nu vaak al bekend zijn bij
deze partijen en deels hulp en ondersteuning ontvangen.
Met de tweede nota van wijziging krijgen gemeenten een verdere
uitbreiding van taken en bevoegdheden ten opzichte van het oorspronkelijke wetsvoorstel en de eerste nota van wijziging. De taak van de
gemeente tot het verrichten van een verkennend onderzoek (artikel 5:1)
om de noodzaak van verplichte geestelijke gezondheidszorg te onderzoeken, is al eerder in het wetsvoorstel opgenomen. Met de tweede nota
van wijziging is deze gemeentelijke taak anders geformuleerd (mede in
relatie tot de nieuw opgenomen rol voor de officier van justitie) en is er
een maximumtermijn van veertien dagen voor het verkennend onderzoek
opgenomen. Daarnaast wordt zoals gezegd met de gemeente contact
opgenomen indien blijkt dat essentiële voorwaarden voor deelname aan
het maatschappelijk leven ontbreken.
Er wordt door de regering aangegeven dat als verplichte zorg niet te
vermijden is, er gekozen moet worden voor de minst ingrijpende vorm
van verplichte zorg. Theoretisch en vanuit het perspectief van de patiënt
begrijpen de leden van de CDA-fractie dit uitgangspunt van de regering.
Maar betekent dit dat de minst ingrijpende zorg bij verplichte zorg te allen
tijde thuis begint? Wat verstaat de regering dan precies onder de
voorkeuren van betrokkene – die helemaal geen zorg wil?
Minder ingrijpende vormen van verplichte zorg, zoals woonbegeleiding en
verzorging zijn zorgvormen die goed ambulant kunnen plaatsvinden. Dat
wil echter niet zeggen dat de minst ingrijpende vormen van zorg te allen
tijde thuis beginnen. Of dat mogelijk is, is afhankelijk van de omstandigheden van het individuele geval. Soms kan het noodzakelijk zijn iemand
per direct gedwongen op te nemen, bijvoorbeeld als er sprake is van een
acute psychose, en dat aan deze gedwongen opname bijvoorbeeld ook
minder ingrijpende vormen van verplichte zorg zijn gekoppeld, bijvoorbeeld begeleiding. Die begeleiding kan vervolgens ook in de instelling
worden geboden en vindt dan dus niet thuis plaats.
Dit hoeft overigens niet te betekenen dat iedereen de voorkeur zal geven
aan ambulante zorg in plaats van aan intramurale zorg. Betrokkenen
kunnen hun voorkeuren aangeven op een zorgkaart of in een zelfbindingsverklaring. De rechter vermeldt in de zorgmachtiging hoe er rekening
moet worden gehouden met deze voorkeuren. Deze voorkeuren kunnen
heel persoonlijk zijn, de betrokkene zelf kan aangeven welke vorm van
verplichte zorg hij het minst ingrijpend ervaart.
Onder de voorkeuren van betrokkene kan worden verstaan hoe hij door
hulpverleners benaderd wil worden, welke medicatie hij beslist niet wil
ontvangen en in welke kliniek hij eventueel opgenomen wil worden.
Binnen het kader verplichte zorg kunnen een aantal verschillende
mogelijkheden besproken worden met de betrokkene, zodat hij aan kan
geven welke vorm(en) van verplichte zorg hij als minst ingrijpend ervaart.
Hoe wordt georganiseerd dat mensen zich ook aan de gedwongen zorg in
de thuissituatie houden, vraagt de CDA-fractie. Kunnen mensen zich hier
niet – te – gemakkelijk aan onttrekken?
Het zal in de thuissituatie naar verwachting regelmatig gaan voorkomen
dat betrokkene instemt met de te verlenen zorg, maar niet van harte.
Daarmee is het geen gedwongen zorg, maar is sprake van sterke drang.
Dit omdat betrokkene het alternatief – zijn huis moeten verlaten om elders
de gedwongen behandeling te ontvangen en daarna weer terug naar huis
– nog minder ziet zitten. Op grond van dit wetsvoorstel is het namelijk
moeilijker voor een persoon om zich aan gedwongen behandeling te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

12

onttrekken. Op grond van de huidige Wbopz zijn die mogelijkheden tot
onttrekking groter: iemand moet eerst gedwongen opgenomen zijn en
vervolgens moet nog aan een aantal criteria worden voldaan voordat met
behandelen kan worden gestart. Omdat verzet op grond van dit
wetsvoorstel voor betrokkene minder effect heeft, is de verwachting dat
hij kiest voor het minst bezwarende alternatief en toch kiest voor zorg in
de thuissituatie. Deze zorg wordt in dat geval echter niet gekwalificeerd
als verplichte zorg, maar als vrijwillige zorg.
De leden van de CDA-fractie willen graag ook de opvatting van de
regering horen hoe de veiligheid van zowel de patiënt als de zorgverlener
in de thuissituatie geborgd is. GGZ Nederland pleit in dit kader voor een
wettelijke basis om in de regio afspraken te maken over de aanwezigheid
en bekostiging van de politie of een beveiliger, mocht er een onveilige
situatie te verwachten zijn.
In het regio-overleg op grond van het voorgestelde artikel 8:31 in de
tweede nota van wijziging, kunnen afspraken worden gemaakt tussen
betrokken partijen over hoe onveilige situaties bij ambulante dwang
kunnen worden opgelost en zo mogelijk kunnen worden voorkomen. De
gespecialiseerde FACT-teams kunnen hierbij ook een aanzienlijke bijdrage
leveren.
Daarnaast willen de leden van de CDA-fractie ook graag weten welke
vormen van verplichte zorg in de thuissituatie verboden zijn. Tijdens de
behandeling van de Wzd is uitgebreid van gedachten gewisseld over het
stellen van een grens aan het soort verplichte zorg.
In de tweede nota van wijziging worden extra waarborgen gesteld aan het
verlenen van verplichte zorg in de thuissituatie (artikel 2:4). Verplichte zorg
thuis mag alleen verleend worden wanneer deze noodzakelijk en
proportioneel is en de verlening onder veilige omstandigheden plaats kan
vinden. Verplichte zorg mag op grond van het voorgestelde artikel 2:4 in
de thuissituatie alleen worden verleend indien deze zorg bij of krachtens
bij algemene maatregel van bestuur is aangewezen en wordt voldaan aan
de bij of krachtens algemene maatregel van bestuur verbonden
voorwaarden. Het is in eerste instantie aan de zorgverleners in de ggz om
de inhoudelijke normen te ontwikkelen waaraan deze zorg dient te
voldoen. Op het moment van schrijven van deze toelichting wordt ook aan
een richtlijn ter zake gewerkt.
Het antwoord op de vraag hoeveel de verplichte ggz de gemeenten gaat
kosten, is lastig te geven. Eén van de doelstellingen van de Wvggz is het
voorkomen van verplichte opname door eerder ingrijpen met ambulante
vormen van zorg. Juist bij de doelgroep van de Wvggz, mensen met
ernstige psychische stoornissen, kan door tijdig ingrijpen met verplichte
medicatie of begeleiding (structuur), erger voorkomen worden. Het is
lastig om te voorspellen of de kosten van verplichte ggz in de thuissituatie
uiteindelijk tot een kostenverhoging of juist een besparing voor
gemeenten kunnen leiden.
Relatie met de Wmo 2015
De leden van de CDA-fractie constateren terecht dat er combinaties
mogelijk zijn van zorg en/of ondersteuning uit de Wmo 2015 en de Wvggz.
Zij vragen naar het compensatiebeginsel: het beroep op familie en
netwerk functioneert in de Wmo 2015 als voorliggende voorziening
voordat men in aanmerking kan komen voor een maatwerkvoorziening.
Ook in de voorganger van de Wmo 2015 was van een compensatiever-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

13

plichting1 slechts sprake wanneer was vastgesteld dat een overheidsprestatie nodig is om iemand in staat te stellen op gelijke voet aan de
samenleving deel te nemen en dat daarbij nadrukkelijk wordt gelet op zijn
persoonskenmerken en behoeften en de capaciteit om zelf in maatregelen
te voorzien.
Uit de Wmo 2015 volgt dat een beslissing omtrent de te bieden
maatschappelijke ondersteuning genomen wordt, nadat zorgvuldig
onderzoek heeft plaatsgevonden naar de integrale problematiek van
burgers met hulpvragen. Bij dat onderzoek worden allereerst de mogelijkheden van het benutten van eigen kracht en hulp vanuit het sociale
netwerk in ogenschouw genomen. Er is daarbij nadrukkelijk oog voor de
draagkracht en de draaglast van mantelzorgers en de verlichting die zij
wellicht nodig hebben.
In de Wmo 2015 wordt verder uitgegaan van gebruikelijke hulp die de
echtgenoot, ouders, inwonende kinderen of andere huisgenoten van de
cliënt aan de cliënt bieden. Gebruikelijke hulp is hulp die naar algemeen
aanvaarde opvattingen in redelijkheid verwacht mag worden van
genoemde personen. Vanwege het feit dat voor gebruikelijke hulp in de
regel geen ondersteuning wordt verleend, kan dit betekenen dat zij
gehouden zijn deze hulp te bieden. Uiteraard moet het college bij de
beoordeling van de vraag of en zo ja de mate waarin gebruikelijke hulp
kan worden verleend, rekening houden met omstandigheden van
degenen die eventueel gehouden zijn gebruikelijke hulp te verlenen.
Ook in de Wvggz spelen familie en naasten een belangrijke rol. Familie en
naasten zijn op grond van het wetsvoorstel zowel betrokken bij het
opstellen van het zorgplan, als bij de evaluatie daarvan. Dit wetsvoorstel
legt vast dat hierover afspraken moeten worden gemaakt. Door betrokkenheid van familie en naasten bij het opstellen en evalueren van het
zorgplan, ontstaat een triade tussen zorgverantwoordelijke, betrokkene en
een familielid of naaste. Hiermee wordt de familie of naaste na beëindiging van de zorgmachtiging of in de ambulante omstandigheden van de
verplichte zorg beter geëquipeerd om bijvoorbeeld betrokkene te
ondersteunen waar nodig, de gestelde behandeldoelen in de thuissituatie
na te streven, terugval te signaleren of in geval van crisis samen met de
zorgverantwoordelijke de oorzaak te achterhalen en oplossingen voor de
crisis te zoeken. Op die manier kan betrokkenheid van dit familielid of
deze naaste ook leiden tot het terugdringen van drang en dwang.
Verschillende fracties vragen naar de rol van de gemeente. Gemeenten
hebben op basis van de Wmo 2015 een wettelijke verplichting (artikel
2.3.5, derde en vierde lid) om iemand van wie wegens beperkingen of
psychische problemen wordt vastgesteld dat hij niet op eigen kracht of
met hulp van naasten en algemene voorzieningen in staat is tot zelfredzaamheid en participatie, een passende maatwerkvoorziening toe te
wijzen. De beslissing omtrent de te bieden maatwerkvoorziening wordt
genomen nadat zorgvuldig onderzoek heeft plaatsgevonden naar de
integrale problematiek van burgers met hulpvragen. Bij dat onderzoek
worden de mogelijkheden van het benutten van eigen kracht en hulp
vanuit het sociale netwerk in ogenschouw genomen. De uitkomst van dit
onderzoek, wat een passend aanbod is en wat dus mag worden verwacht
van de gemeente, zal per individu verschillen.

1

Voor een uitgebreide toelichting op hoe de formuleringen in Wmo 2015 zich verhouden tot het
compensatiebeginsel uit de voorganger van de Wmo 2015 verwijst de Minister van VWS naar
de nota naar aanleiding van het verslag Wmo 2015. (Kamerstukken 2013–2014, 33 841, nr 34,
blz 38 en 39).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

14

Op grond van de Wvggz heeft de zorgverantwoordelijke de taak om de
essentiële randvoorwaarden voor deelname aan het maatschappelijk
leven te inventariseren en vast te leggen in het dossier, mocht het
vermoeden bestaan dat deze randvoorwaarden ontbreken. Het realiseren
van deze randvoorwaarden valt echter niet onder de verantwoordelijkheid
van de zorgverantwoordelijke. Deze heeft hierin geen bevoegdheid.
Uit de Wmo 2015 volgt de verplichting voor gemeenten om een passend
ondersteuningsaanbod te doen aan de cliënt voor realiseren van een
situatie waarin de cliënt zo veel mogelijk in staat wordt gesteld tot
zelfredzaamheid of participatie en zo lang mogelijk in de eigen leefomgeving kan blijven.
Beide wetsvoorstellen beogen dus mensen te kunnen laten blijven
deelnemen aan de maatschappij, daarbij per individu rekening houdend
met wat van diegene zelf verwacht kan worden qua zelfregie. En in beide
wetsvoorstellen zijn verplichtingen voor centrale actoren opgenomen om
die participatie mogelijk te maken waar die ontbreekt. De Wmo 2015 en de
Wvggz vullen elkaar aan.
Is dit niet zo’n specifieke doelgroep dat een indicatiestelling door een
deskundige passend is, zeker omdat er soms sprake kan zijn van een
combinatie tussen ondersteuning op basis van de Wmo en verplichte ggz,
vragen de leden van de CDA-fractie.
Indien er sprake is van verplichte ggz is er altijd en verklaring van een
onafhankelijke arts nodig. Zonder deze verklaring en de andere vereisten
die de Wvggz stelt, kan geen verplichte zorg worden opgelegd.
Deze leden vragen in het verlengde hiervan wie voor de verplichte zorg
betaalt als het een patiënt is die bijvoorbeeld al een pakket b of een pakket
c heeft. Maakt de status van de patiënt (chronisch of nog vatbaar voor
behandeling) uit voor wie de verplichte ggz gaat betalen (zorgverzekeraar
of gemeente)?
Het is niet zozeer de status van de cliënt als de aard van de (verplichte)
zorg die bepalend is voor de betaaltitel. Als een patiënt reeds is
opgenomen in een psychiatrische instelling (pakket b) komt de financiering de eerste drie jaar ten laste van de Zorgverzekeringswet (Zvw). Als
een cliënt in een voorziening voor beschermd wonen (het huidige
zorgzwaartepakket C) verblijft, zal bijvoorbeeld verplichte behandeling
door een psychiater ook onder de Zvw vallen.
FACT-teams
In relatie tot de Wmo 2015 is de regering zeer positief gestemd over de
zogenaamde wijkaanpak. Is de regering dan ook van mening dat de
zogenaamde wijkteams waar de wijkverpleegkundige het centrale
aanspreekpunt is ook een rol moeten spelen bij het begeleiden van
verplichte ggz in de thuissituatie? Of is dit een gescheiden team in de
vorm van een FACT-team?
Verschillende ambulante voorzieningen kunnen een belangrijke rol spelen
in de ondersteuning van mensen met een psychische kwetsbaarheid. Het
meest op de voorgrond staan de gespecialiseerde ambulante ondersteuning gefinancierd vanuit gemeenten, gespecialiseerde ambulante ggz
gefinancierd vanuit de Zvw (bijvoorbeeld FACT teams), de sociale
wijkteams en de POH GGZ. Het is van de situatie afhankelijk wie het
centrale aanspreekpunt is bij het begeleiden van mensen met psychische
kwetsbaarheid. Dat is ook afhankelijk van de ernst van de problematiek.
Ook zijn er vaak in de regio afspraken gemaakt over wie de regie voert in
welke situaties. Bij de medische behandeling is altijd een psychiater
betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

15

Genoemde leden willen ook graag van de regering weten hoe de
FACT-teams in het nieuwe stelsel gefinancierd gaan worden. De stelselwijziging betekent niet dat de FACT-teams op een andere manier bekostigd
hoeven te worden. In een groot aantal regio’s worden op dit moment de
FACT-teams volledig gefinancierd uit de Zorgverzekeringswet. Er zijn ook
regio’s waar gemeenten een deel van de financiering van de FACT-teams
op zich nemen. Kortom: er zijn hier regionale verschillen. Het is mede
afhankelijk van het beleid van de zorgverzekeraar en de gemeente.
Het college van de gemeente waarvan een persoon ingezetene is, is
verantwoordelijk is voor het verstrekken van ondersteuning van de
zelfredzaamheid en participatie, voor zover deze persoon in verband met
een beperking, chronische psychische of psychosociale problemen niet op
eigen kracht, met mantelzorg of met hulp van andere personen uit zijn
sociale netwerk voldoende zelfredzaam is in of in staat is tot participatie.
Verdwijnen van de multidisciplinaire commissie
De leden van de ChristenUnie- en de SGP-fractie merken op dat door
middel van de nota van wijziging de multidisciplinaire commissie is
opgeheven. In plaats daarvan krijgt de geneesheer-directeur een centrale
rol bij de besluitvorming van de zorgmachtiging en de taken van de
aanvankelijke multidisciplinaire commissie worden verdeeld over een
veelheid van actoren. Hoe verhoudt zich dat tot het uitgangspunt van de
derde evaluatiecommissie Wbopz dat er een reductie van actoren moet
plaatsvinden in de nieuwe regeling? De leden van D66 vinden het in dat
kader wel belangrijk dat de multidisciplinaire invalshoek behouden blijft
en dat de herverdeling van de taken van de commissie over de bestaande
actoren evenwichtig is.
Met de multidisciplinaire commissie verdwijnt niet de multidisciplinaire
insteek van de behandeling. De Wvggz kent ook de verplichting om met
ten minste één andere deskundige te overleggen, voor zover de aard de
psychische stoornis daartoe noodzaakt. Gedacht kan hierbij worden aan
een verslavingsdeskundige, een orthopedagoog, een verstandelijk
gehandicaptenarts of een arts die op somatisch terrein deskundig is.
Daarnaast is er ook de verplichting de zienswijze van onder meer de bij
continuïteit van zorg betrokken familie en naasten in het zorgplan op te
nemen, alsmede het maatschappelijk perspectief indien dat noodzakelijk
is omdat betrokkene bijvoorbeeld geen inkomen of huisvesting heeft. Zo
is multidisciplinariteit gewaarborgd. Overigens wordt er in de praktijk
reeds volop multidisciplinair gewerkt, bijvoorbeeld door de FACT-teams.
Bij de voorbereiding, uitvoering en beëindiging van verplichte zorg, zijn
veel actoren betrokken. De reden daarvoor is dat het bij verplichte zorg
altijd gaat om een inbreuk op grondrechten. Dat vraagt om een
zorgvuldige afweging van verschillende belangen: de belangen van
betrokkene (rechtsbescherming), van de maatschappij (veiligheid) en van
de hulpverlener. Deze belangen worden behartigd door meerdere actoren.
Ten slotte vraagt het belang van maatschappelijke participatie ook om een
duidelijke rol van de gemeenten. De Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving (RVS) adviseerde in zijn advies «stoornis en delict» ook om
in het wetsvoorstel een relatie te leggen met de gemeenten. Door
gemeenten in het voortraject een verkennend onderzoek te laten doen, is
hieraan gevolg gegeven. Hierdoor zijn er meerdere actoren betrokken bij
(de voorbereiding van) verplichte zorg. Ondanks de hoeveelheid van
actoren beoogt dit wetsvoorstel een duidelijkere rolverdeling tussen de
verschillende actoren, conform het oorspronkelijke wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

16

Een reductie van actoren is niet bereikt, dit was echter ook met het
oorspronkelijke wetsvoorstel niet het geval. De reden daarvoor is zoals
aangegeven dat het bij verplichte zorg om meerdere belangen gaat. In het
wetsvoorstel wordt continue een balans gezocht tussen deze belangen.
De bestaande instituten moeten voldoen aan de eisen die het
wetsvoorstel aan verplichte zorg stelt. Dit wetsvoorstel bevat verschillende waarborgen om de onafhankelijkheid, deskundigheid en patiëntgerichtheid te waarborgen. De eisen die dit wetsvoorstel stelt, zijn voor de
bestaande instituties niet nieuw, alleen hebben met dit wetsvoorstel een
aantal zaken een wettelijke verankering gekregen. Zo vindt ook nu reeds
een aantal activiteiten plaats om de vroegsignalering te verbeteren,
worden onder de Wbopz ook de nodige verbeteringen doorgevoerd om
de rechter een zo compleet mogelijk dossier voor te leggen en wordt
gewerkt aan een versterking van de samenwerking in de regio’s.
2. Procedure
a. Hoofdlijnen procedure aanvragen en verlenen zorgmachtiging
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering kan ingaan op de
verschillende termijnen die gelden voor de verschillende trajecten en of
dit inzichtelijk kan worden gemaakt door middel van een stroomschema,
waarbij wordt aangegeven wat de totale duur van (eventueel op te tellen)
termijnen per traject zijn. Zij vragen voorts of kan worden aangegeven bij
welke artikelen wel sprake is van tijdsdruk, maar geen specifieke
termijnen worden genoemd en of hierbij kan worden toegelicht waarom
daar geen specifieke termijnen worden genoemd.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat er in het wetsvoorstel circa
15 verschillende termijnen gehanteerd worden in de procedures, zoals «zo
spoedig mogelijk», «onverwijld», «gedurende korte tijd» en «binnen een
redelijke termijn». De verschillen en overeenkomsten tussen deze
verschillende termijnaanduidingen is voor genoemde leden niet helder en
zij verwachten dat het ontbreken van eensgezindheid in termijnen tot
problemen in het veld zal leiden. Waarom is er gekozen voor zoveel
verschillende termijnen en in hoeverre wordt hiermee de afstemming met
andere relevante wetten zoals de Wzd en Wfz bewerkstelligd?
Dit wetsvoorstel kent drie hoofdtrajecten, te weten de voorbereiding,
uitvoering en beëindiging van respectievelijk de zorgmachtiging, de
crisismaatregel en de observatiemaatregel. Naar aanleiding van het
verzoek van de VVD-fractie om een stroomschema, de vragen van
verschillende fracties over de termijnen en de verdere harmonisatie van
procedures in de tweede nota van wijziging, is een stroomschema
bijgevoegd2. Wij verwijzen u hiervoor naar de tweede nota van wijziging.
Voor de goede orde zij vermeld dat het niet ongebruikelijk is om in
wetgeving te spreken over termen als «zo spoedig mogelijk» en «onverwijld». Ook de Wbopz kent deze termen, zonder dat er een specifieke
termijn aan wordt gekoppeld. Voor alle betrokkenen is op dat moment
duidelijk dat haast is geboden.
b. Procedure crisismaatregel
De leden van de PvdA-fractie maken zich naar aanleiding van opmerkingen van de NVvP zorgen over het patiëntperspectief indien de
crisismaatregel wordt toegepast. Hoe worden de belangen van de
betrokkene en zijn naasten gewaarborgd als in de maximaal drie dagen
2

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

17

die de crisismaatregel mag duren geen zorgplan hoeft te worden
opgesteld, maar wel al een verzoek tot zorgmachtiging moet worden
ingediend bij de rechter? En wie toetst?
De procedure voor de crisismaatregel is met de tweede nota van wijziging
aanzienlijk gewijzigd. De procedure in de tweede nota van wijziging
vertoont grote gelijkenis met de procedure van de inbewaringstelling in
de Wbopz, waar na drie dagen een machtiging opgelegd kan worden voor
voortzetting van de crisismaatregel. Er hoeft dan nog geen aanvraag voor
een zorgmachtiging gedaan te worden, met alle stukken die daarbij horen.
Wel vindt er een zitting plaats voor verlenging van de crisismaatregel,
waar de rechter betrokkene hoort, tenzij betrokkene niet in staat is of
bereid is zich te doen horen.
Bij een crisismaatregel wordt ook getoetst of aan de uitgangspunten van
dit wetsvoorstel is voldaan. De procedure is dat de onafhankelijk arts in de
medische verklaring aangeeft welke zorg volgens hem noodzakelijk is om
het aanzienlijke risico op ernstig nadeel weg te nemen. Dat hoeft niet per
definitie een verplichte opname te zijn. Vervolgens is het de burgemeester
die over de crisismaatregel beslist. Deze crisismaatregel vermeldt in ieder
geval de zorg die noodzakelijk is om de crisissituatie af te wenden.
Worden de betrokkene en zijn naasten in geval van een crisismaatregel
direct in contact gebracht met een advocaat? Tijdig contact met de
advocaat is van groot belang voor een zorgvuldige juridische voorbereiding. Indien bij het afgeven van een crisismaatregel betrokkene geen
advocaat heeft, draagt de burgemeester er zorg voor dat binnen 24 uur na
het afgifte van de crisismaatregel, betrokkene wordt bijgestaan door een
raadsman (zoals ook is geregeld in artikel 22 van de Wbopz).
Naar aanleiding van de reactie van GGZ Nederland vragen de leden van
de PvdA-fractie wat een adequate overlegfrequentie tussen geneesheerdirecteuren binnen de GGD-regio wordt geacht en hoe er binnen de regio
concreet wordt geregeld welke meldingen terechtkomen bij welke
geneesheer-directeur.
Zo vaak als dat in de betreffende regio nodig wordt geacht, zal er een
regionaal overleg plaatsvinden. In de tweede nota van wijziging is
opgenomen dat er in ieder geval eenmaal per drie maanden een regionaal
overleg plaatsvindt. Het is aan de geneesheer-directeuren in een regio om
vast te stellen welke meldingen terecht komen bij welke geneesheerdirecteur. Dat zal per regio maatwerk zijn.
De leden van de PvdA-fractie hebben bezwaren tegen de verwijzing naar
de Algemene termijnenwet in artikel 1:10, waarmee is geregeld dat de
zorgmachtiging indien deze eindigt op een zaterdag, zondag of erkende
feestdag, indien noodzakelijk verlengd wordt tot en met de eerstvolgende
dag die niet een zaterdag, zondag of erkende feestdag is. Artikel 1:10 zegt
dat alleen indien het noodzakelijk is, deze termijn wordt verlengd. Deze
verlenging van de termijn hoeft dus niet in alle gevallen aan de orde te
zijn. De termijn van drie werkdagen heeft ermee te maken dat het in die
periode noodzakelijk kan zijn een verzoekschrift voor een machtiging voor
te kunnen bereiden. Een zorgvuldige voorbereiding van een zorgmachtiging of een wijziging daarvan, vergt tijd. Diegenen die betrokken zijn bij
het voorbereiden daarvan, geven aan dat die drie dagen zeer krap is.
Wanneer die termijn dan ook nog eens eindigt op een weekend- of
erkende feestdag, is er de facto – onder meer in verband met de beperkte
beschikbaarheid van gekwalificeerde personen – nog minder voorbereidingstijd. Dan kan het met het oog op een zorgvuldige voorbereiding
nodig zijn de termijn te verlengen. Als besloten zou worden dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

18

onaanvaardbaar is dat langer dan noodzakelijk inbreuk wordt gepleegd op
iemands persoonlijke levenssfeer, zou dat kunnen betekenen dat iemand
gedurende een aantal dagen geen (verplichte) zorg ontvangt, omdat de
voorbereiding voor een zorgmachtiging nog niet is afgerond. Dat is vanuit
het oogpunt van de continuïteit van zorg en het feit dat iemand mogelijk
ernstig nadeel voor zichzelf of voor anderen kan veroorzaken, ongewenst.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de termijn voor tenuitvoerlegging van de crisis- of observatiemaatregel. Deze is 24 uur. Dit betekent
niet dat er geen nachtelijke beoordelingen meer zijn, omdat er bij een
crisismaatregel sprake is van onmiddellijk dreigend aanzienlijk risico op
ernstig nadeel, kan niet worden gewacht.
c. Gegevensuitwisseling
De leden van de VVD-fractie vragen de regering in algemene zin in te gaan
op de toegankelijkheid van persoonsgegevens en medische gegevens van
cliënten voor allerlei verschillende betrokken personen en beroepsgroepen. Zij vragen of daarbij uitgebreid kan worden toegelicht welke
partijen op welke momenten toegang hebben tot welke gegevens. Hoe
verhoudt zich dit met de privacy van de patiënt? Wat zijn de mogelijkheden om mensen die uit deze informatie lekken aan te spreken? De leden
van de CDA-fractie maken zich enigszins zorgen of de betrokkene
voldoende beschermd wordt tegen misbruik van gegevens. De leden van
de PvdA-fractie constateren dat zowel de geneesheer-directeur als de
onafhankelijke arts bij politie en justitie kunnen nagaan of zij over
gegevens beschikken die de beslissing tot het afgeven van een zorgmachtiging mogelijk beïnvloeden. Deze leden vragen welke waarborgen deze
mogelijkheid kent om de privacy van de betrokkene zoveel als mogelijk te
waarborgen.
Tot welke termijn worden politie- en/of justitiële gegevens als bruikbaar
gezien?
Verder vragen genoemde leden in hoeverre het feit dat de zorgverlener
niet werkzaam hoeft te zijn bij de instelling van de zorgverantwoordelijke
leidt tot een onnodige stroom van gegevens en bureaucratie, en daarmee
gemoeide langer durende procedures en risico’s voor privacyschending
die in het nadeel zijn van de betrokkene.
Dit wetsvoorstel regelt slechts de gegevensuitwisseling die strikt
noodzakelijk is om het wetsvoorstel uit te voeren. Als extra waarborg is
daaraan toegevoegd dat betrokkene daarmee uitdrukkelijk moet
instemmen. Verder is de gegevensuitwisseling die niet is voorgeschreven
door het wetsvoorstel slechts mogelijk binnen de grenzen van de
privacyregelgeving. Bij overtreding van die eis kan handhavend worden
opgetreden door de IGZ.
Voor een uitgebreide toelichting op de toegang tot gegevens van de
partijen verwijzen wij u naar paragraaf 5 van de toelichting bij de tweede
nota van wijziging bij de Wvggz, onder de paragraaf Gegevensverstrekking. In de tweede nota van wijziging is tevens een tabel
opgenomen waaraan staat welke informatie door welke partijen mag
worden uitgewisseld en wat de noodzaak daartoe is.
De leden van de CDA-fractie vragen of het onder de huidige Wbopz ook
mogelijk is dat het medisch dossier kan worden verstrekt aan derden ten
behoeve van wetenschappelijke doeleinden zonder dat er toestemming
van betrokkene is.
Ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek kunnen gegevens zonder
toestemming van betrokkene door de commissie worden verstrekt.
Voorwaarde daarbij is wel dat het onderzoek moet voorzien in voldoende
waarborgen voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

19

betrokkene en een zwaarwegend algemeen belang dient. De bescherming
van de privacy van betrokkene kan bijvoorbeeld worden bereikt door het
anonimiseren van de gegevens. Betrokkene kan de verstrekking van zijn
gegevens voor wetenschappelijk onderzoek voorkomen door uitdrukkelijk
bezwaar te maken tegen verstrekking voor dit doel.
De leden van de VVD-fractie vragen waarop de bewaartermijn van 15 jaar
voor gegevens is gebaseerd? Bij de termijnen in de Wvggz wordt
aangesloten bij de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
(WGBO).
3. De verschillende actoren en hun taken
De leden van de PvdA-fractie vragen verder hoe samenwerking tussen
zorgaanbieders, zorgverzekeraars en gemeenten concreet geborgd is in
het wetsvoorstel, ook ten aanzien van het opstellen van het zorgplan met
de familie.
De samenwerking is in het wetsvoorstel geborgd omdat zorgaanbieders,
gemeenten, het openbaar ministerie en overige ketenpartners in de zorg
met elkaar periodiek regionaal overleg voeren. In dit overleg komen onder
andere aan de orde het aanbod van verplichte zorg in de regio, de
knelpunten bij de voorbereiding, de tenuitvoerlegging en de uitvoering
van verplicht zorg, alsmede de gegevensverstrekking (artikel 8:31). Op dit
moment wordt onder initiatief van GGZ Nederland met betrokken partijen
een samenwerkingsprotocol opgesteld, waarmee een kader wordt
gecreëerd voor de uitvoering van het desbetreffende artikel.
a. De cliënt en zijn familie
Met dit wetsvoorstel is ook familie en naasten een duidelijkere rol
gegeven met ambulante zorg omdat hun rol als steunsysteem sterk
toeneemt. Bovendien komen van hen vaak de eerste signalen dat het niet
goed met iemand gaat. De grotere rol voor familie en naasten heeft ook
geleid tot de wettelijke verankering in dit wetsvoorstel van de familievertrouwenspersoon. Deze nieuwe functionaris komt voort uit de wens om
ook voor de familie en naasten een toegankelijke persoon te hebben, zoals
in 2009 ondersteund is in de motie Joldersma.
Op diverse momenten in de procedure wordt de inbreng vanuit het
familieperspectief of naasten gewaarborgd. Bijvoorbeeld bij het opstellen
van een eigen plan van aanpak teneinde verplichte zorg te voorkomen,
kan gebruik worden gemaakt van een Eigen Kracht Conferentie (EKC). Aan
een EKC kunnen verschillende partijen deelnemen (betrokkene, familie,
naasten, buren, hulpverleners etc.) met als doel de betrokkenheid van
familie en naasten te mobiliseren en te gebruiken om gezamenlijk tot
oplossingen te komen. Het betrekken van de familie en naasten zal in de
praktijk verder vorm moeten krijgen, doordat hulpverleners en zorgverantwoordelijken zich van het belang daarvan bewust zijn er in het dagelijks
werk naar handelen. In de wet is vastgelegd dat de familievertrouwenspersoon de familie en naasten adviseert, ondersteunt en bijstand verleent
bij een klachtenprocedure en tot taak heeft te bemiddelen tussen familie
en naasten, zorgaanbieder, de geneesheer-directeur, de zorgverantwoordelijke en betrokkenen.
De leden van de CDA-fractie willen graag meer uitleg over het begrip
«naasten» en van «een voor de continuïteit van zorg relevante familie of
naaste».De leden van de CDA-fractie nemen aan dat verplichte zorg thuis
altijd onder verantwoordelijkheid van een professional plaatsvindt en niet
die van de familie of de naasten. De leden van de D66-fractie lezen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

20

nota van wijziging tot hun vreugde dat betrokkene en familie zelf een plan
van aanpak kunnen gaan opstellen dat erop gericht is om verplichte zorg
te voorkomen. De leden van de D66-fractie stellen vast dat de regering
voornemens is de familie of naasten na beëindiging van de zorgmachtiging of in de ambulante omstandigheden van de verplichte zorg beter te
equiperen om de betrokkene te ondersteunen, de gestelde behandeldoelen na te streven, terugval te signaleren of om in geval van crisis
samen met de zorgverantwoordelijke de oorzaak te achterhalen en
oplossingen voor de crisis te zoeken. Deze leden vragen hoe de regering
hierin wil gaan voorzien. De leden van de SGP-fractie stellen vragen over
de voorwaarden waaraan een plan van aanpak van betrokkene en familie,
gericht op voorkoming van verplichte zorg, moet voldoen.
Doel van het wetsvoorstel is het zoveel mogelijk voorkomen van
verplichte zorg, verplichte zorg is ultimum remedium, alleen als het echt
niet anders kan. Met het eigen plan van aanpak kan de voorbereiding voor
een zorgmachtiging worden geschorst. De voorwaarde waaraan het plan
van aanpak moet voldoen is dat de inhoud zodanig is dat met het plan
verplichte zorg kan worden voorkomen. Hoe dat concreet wordt ingevuld,
zal per situatie verschillen en maatwerk zijn. De geneesheer-directeur
beoordeelt of het plan van aanpak afdoende bescherming biedt en zodat
verplichte zorg kan worden voorkomen.
De betrokkene kan zelf met een plan van aanpak komen als hij binnen drie
dagen na ontvangst van de mededeling van de geneesheer-directeur dit
aangeeft. De leden van de CDA-fractie gaven aan de oorspronkelijk
gekozen de termijn van twee dagen erg kort te vinden. In de tweede nota
van wijziging wordt voorgesteld deze termijn te verlengen naar drie
dagen.
Bij betrokkene bestaat er een aanzienlijk risico op nadeel voor hemzelf of
voor iemand anders. Dat vraagt om snel handelen. Overigens hoeft na die
drie dagen het plan van aanpak niet gereed te zijn, het gaat om een
kennisgeving dat betrokkene voornemens is een dergelijk plan op te
stellen. Daarnaast is het van belang dat ook de rechter betrokkene de
gelegenheid kan geven een eigen plan van aanpak op te stellen (artikel
6:2, derde lid). Zo kan op meerdere momenten in het proces een dergelijk
plan worde opgesteld.
Het is wenselijk dat familie en naasten de betrokkene zoveel mogelijk
helpen bij zijn herstel en zijn maatschappelijke participatie. Met naasten
kan ook bedoeld worden een buurman, vriend of goede kennis. Het gaat
om een persoon die in het sociale netwerk een belangrijke rol speelt.
Familie en naasten zijn echter geen professionele hulpverleners. Ondersteuning van familie en naasten kan niet worden afgedwongen. Daarom
horen zij geen wettelijke verplichting te hebben om erop toe te zien dat de
betrokkene zich houdt aan de voorwaarden van verplichte zorg.
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre zowel de geneesheerdirecteur als de zorgverantwoordelijke en de onafhankelijke arts bij wet
verplicht zijn om op continue basis samen met de familie te evalueren of
verplichte zorg nog noodzakelijk is en hoe dit vorm krijgt in de dagelijkse
praktijk.
De familie stelt het zorgplan niet op. Dat is de verantwoordelijkheid van de
zorgverantwoordelijke. De zorgverantwoordelijke draagt er zorg voor dat
de zienswijze van de voor de continuïteit van zorg relevante familie en
naasten in het zorgplan wordt opgenomen en dat met de familie en
naasten overleg plaatsvindt, opdat de rechter vanuit meerdere invalshoeken over de betrokkene wordt geïnformeerd. Dit volgt uit artikel 5:14,
eerste lid, onderdeel e, van het wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

21

Op verzoek van betrokkene, kan hij advies en bijstand krijgen van een
patiëntenvertrouwenspersoon. Deze ondersteuning kan betrokkene
krijgen zowel bij de voorbereiding van verplichte zorg, bijvoorbeeld bij het
opstellen van een zorgplan, als bij de uitvoering van verplichte zorg. Op
grond van dit wetsvoorstel heeft betrokkene recht op deze ondersteuning.
Indien betrokkene gebruik wil maken van de ondersteuning van een
patiëntvertrouwenspersoon, kan hij de patiëntvertrouwenspersoon
e-mailen of telefonisch contact zoeken. Ook kan betrokkene bellen met de
helpdesk van de stichting patiëntvertrouwenspersoon.
De leden van de VVD-fractie constateren dat de wensen en voorkeuren
van betrokkene worden gehonoreerd, tenzij. Met wensen en voorkeuren
kan de betrokkene aangeven wat hij zelf wil. Bijvoorbeeld of hij al dan niet
bepaalde medicatie wil ontvangen. Het kan zijn dat betrokkene uiteindelijk
toch deze medicatie ontvangt, indien er een aanzienlijk risico bestaat op
ernstig nadeel voor betrokkene zelf of voor anderen en dit nadeel niet op
een andere manier kan worden afgewend. Dit kan echter alleen maar als
aan de uitgangspunten en eisen wordt voldaan, die het wetsvoorstel aan
het toepassen van verplichte zorg stelt. Zo zal de uiteindelijk toegepaste
zorg moeten voldoen aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.
Het veld ontwikkelt via de generieke module dwang en drang normen hoe
aan deze uitgangspunten in de praktijk invulling moet worden gegeven.
Eigen Kracht Conferenties
De leden van het CDA, de D66 en de PvdA fracties vragen naar de
ervaringen met en
de toepasbaarheid van eigen kracht conferenties (EKC) in het voorkomen
van verplichte geestelijke gezondheidszorg en de mogelijkheid tot het
organiseren van een EKC door zowel zorgverleners als de betrokkene en
zijn familie.
In de periode 1 maart 2013 tot en met 31 augustus 2015 heeft het VU
Medisch Centrum Emgo Instituut het project «Eigen Kracht bij het
voorkomen van dwang in de GGZ 2013–2015» uitgevoerd. Het rapport is
op 1 september 2015 opgeleverd. Kennis van professionals en die van het
sociale netwerk over de mogelijkheden van een EKC is belangrijk. Het
organiseren van draagvlak voor EKC’s maakte onderdeel uit van het
onderzoek. De onderzoeksresultaten naar de inzet van EKC’s zijn meegenomen in de lopende wetstrajecten.
Uit het onderzoek kan worden opgemaakt dat de onderzochte 60 EKC’s
door alle betrokkenen als zinvol werd ervaren. De winst van de EKC’s
bestaat uit verstevigde contacten tussen de hoofdpersoon, de hulpverlening en het sociale netwerk. Deze actoren zijn zichtbaar geworden voor
elkaar en hebben daardoor meer begrip voor elkaar gekregen en ervaren
samen meer grip op de situatie. Het tot stand komen van een EKC is
afhankelijk van de inbreng van verschillende actoren; de hoofdpersoon,
het sociale netwerk, de hulpverlening en de Eigen Kracht coördinator.
Samenwerking tussen de verschillende actoren van een EKC is een
belangrijke factor voor het al dan niet slagen van een EKC.
Mantelzorger
De positie van mantelzorg is in de Wmo 2015 verstevigd. Gemeenten
dienen mantelzorgers nadrukkelijk te betrekken bij het onderzoek naar de
ondersteuningsbehoefte van de cliënt. Daarbij dienen zij oog te hebben
voor de draagkracht en -last van mantelzorgers om zo overbelasting te
voorkomen en mantelzorgers te verlichten als dat nodig is. Gemeenten
zetten daarvoor verschillende vormen van mantelzorgondersteuning in,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

22

bijvoorbeeld door het bieden van dagbesteding, logeeropvang of door de
inzet van vrijwilligers die thuis een handje helpen.
Dit borgt in de visie van de regering dat de gemeente te allen tijde de
situatie van de mantelzorger daarbij betrekt en vervolgens ook de daarop
afgestemde ondersteuning op maat zal bieden.
In de Wvggz wordt uitgegaan van de zogenoemde «stepped care»
benadering: mocht verplichte zorg echt noodzakelijk zijn, dan wordt eerst
naar de minst ingrijpende vormen gekeken, waarbij de patiënt zoveel
mogelijk in zijn eigen omgeving verblijft. Mantelzorgers kunnen hierbij
inderdaad een rol spelen en de patiënt hierbij ondersteunen. Mocht de
mantelzorger dat niet meer aankunnen en overbelast raken, moet er in
overleg tussen zorgaanbieder en gemeente gekeken worden welke
vormen van professionele hulp en ondersteuning mogelijk zijn.
b. De geneesheer-directeur
De leden van de SP-fractie spraken hun bezorgdheid uit of de geneesheerdirecteur geëquipeerd is voor zijn nieuwe rol in het wetsvoorstel, die van
verzoeker bij de rechtbank voor een zorgmachtiging. Door middel van de
tweede nota van wijziging wordt voorgesteld deze verzoekerrol bij het
openbaar ministerie neer te leggen. Doordat de verzoekerrol bij het
openbaar ministerie wordt belegd, wordt de geneesheer-directeur ontlast
en kan deze zich concentreren op zijn zorginhoudelijke kerntaak. Dat laat
onverlet dat de geneesheer-directeur nog steeds een centrale actor is in
het wetsvoorstel. Dat personen die geestelijke gezondheidszorg nodig
hebben en een gevaar zijn voor zichzelf of voor anderen deze zorg ook
ontvangen, betreft een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle
ketenpartners in dit domein. Het openbaar ministerie kan en moet daarin
een sleutelrol vervullen, waarbij de geneesheer-directeur een belangrijke
adviserende rol vervult richting het openbaar ministerie en de rechter. Op
de geneesheer-directeur rust de zorgregie.
Voor de uitoefening van zijn taken en bevoegdheden is de geneesheerdirecteur op grond van dit wetsvoorstel niet ondergeschikt aan (een raad
van bestuur van) de zorginstelling. In artikel 2:3 is als extra waarborg
opgenomen dat de zorgaanbieder de geneesheer-directeur geen
aanwijzingen kan geven met betrekking tot de uitvoering van zijn taken op
grond van dit wetsvoorstel. Dat houdt in dat de geneesheer-directeur voor
deze taken dus autonoom kan beslissen. Naast de positionering van de
geneesheer-directeur ten opzichte van de raad van bestuur, is voor zijn
onafhankelijk functioneren tevens relevant dat hij een professional is, die
zijn verantwoordelijkheden en bevoegdheden ontleent aan zijn deskundigheid en bekwaamheid. Hij dient op grond daarvan professioneel
autonoom te kunnen handelen, binnen de voor hem geldende (wetenschappelijke) standaarden. Doordat de geneesheer-directeur als arts is
ingeschreven in het register op grond van de Wet BIG, kan hij op grond
van die wet ook individueel tuchtrechtelijk worden aangesproken op zijn
professioneel handelen. Ook de zorginstelling draagt op grond van de Wet
kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) en de Wet Toelating
Zorginstellingen (WTZi) verantwoordelijkheid voor professioneel
handelen, opdat goede zorg wordt geleverd.
Regierol en taakverzwaring
De leden van diverse fracties stellen vragen over de regierol en met name
de verzoekerrol en de taakverzwaring van de geneesheer-directeur. Deze
vragen zijn niet langer relevant. Deze rol is in de tweede nota van
wijziging belegd bij de officier van justitie. Volgens de Commissie
Hoekstra is hij bij uitstek de partij om deze rol te vervullen. Nu de officier
van justitie belast wordt met de verzoekerrol, kan de geneesheer-directeur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

23

zich richten op zijn zorginhoudelijke kerntaak. Voor de toelichting op de
gewijzigde rol van de geneesheer-directeur verwijzen wij u naar paragraaf
3 van de toelichting bij de tweede nota van wijziging.
Benoeming
Tijdens het rondetafelgesprek hebben diverse sprekers ervoor gepleit om
de geneesheer-directeur, die als psychiater in dienst is van de zorgaanbieder, door de raad van toezicht te laten benoemen. Daardoor kan de
raad van toezicht de samenwerking, de verschillende verantwoordelijkheden op het terrein van de verplichte zorg en de onafhankelijke
opstelling van zowel de raad van bestuur als van de geneesheer-directeur
toetsen en waar nodig bijsturen. De leden van de CDA-fractie vinden dit
een interessant voorstel. Zeker omdat de regering in het oorspronkelijke
voorstel ook zelf aangaf dat de geneesheer-directeur mogelijk een eigen
belang kan hebben bij het besluit over beëindiging van dwang. Wat vindt
de regering van dit standpunt, aangezien de regering in deze nota van
wijziging stelt dat niet verplicht te willen opleggen omdat dit niet passend
is binnen de werkingssfeer van dit wetsvoorstel?
In de statuten van de zorgaanbieder kan worden opgenomen dat de Raad
van toezicht de geneesheer-directeur benoemt. Er zijn reeds de nodige
zorginstellingen die dat zo geregeld hebben. Hier is geen wettelijke
regeling voor nodig. Bovendien zijn er voldoende waarborgen voor de
onafhankelijkheid van de geneesheer-directeur.
De leden van de VVD-fractie constateren dat de onafhankelijkheid van de
geneesheer-directeur een belangrijk punt is en vragen wie hem uiteindelijk controleert en of er ook nog een andere mogelijkheid is om kwaliteit
te toetsen. De wet regelt dat de zorgaanbieder er voor zorg draagt dat de
geneesheer-directeur zijn taken op grond van de wet naar behoren kan
uitvoeren en de onafhankelijkheid van de geneesheer-directeur bij de
uitvoering van zijn taken waarborgt. De wet bepaalt ook dat de zorgaanbieder de geneesheer-directeur geen aanwijzingen geeft over taakuitvoering op grond van de wet.
Het externe toezicht op (de borging van) het onafhankelijk functioneren
van de geneesheer-directeur ligt bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg
(IGZ). De IGZ kan signalen ontvangen, bijvoorbeeld van de patiëntvertrouwenspersoon, die met dit wetsvoorstel van wijziging de bevoegdheid
heeft gekregen om tekortkomingen in de structuur en de uitvoering van
de zorg, voor zover deze afbreuk doen aan de rechten van betrokkene, te
signaleren en aan de IGZ te melden. Hierbij kan gedacht worden aan
signalen dat de geneesheer-directeur zijn taak onvoldoende onafhankelijk
van de zorgaanbieder vervult.
Onafhankelijk oordeel
De leden van de CDA-fractie constateren dat de rol van de commissie in
het eerdere wetsvoorstel wordt overgenomen door de geneesheerdirecteur. Deze leden vragen wel of de geneesheer-directeur voldoende
zicht heeft op de thuissituatie. Is deze geneesheer-directeur niet te veel
intramuraal gericht en is hij goed in staat te beoordelen wanneer de
thuissituatie het wel toelaat om gedwongen zorg te verlenen en wanneer
niet?
Positie en functioneren van geneesheer-directeur binnen een ggz
organisatie ten opzichte van ambulante zorg thuis is zeer goed mogelijk.
Een ggz organisatie bestaat ook nu al uit niet alleen maar bedden, maar
ook uit ambulante teams. Patiënten met een voorwaardelijke machtiging
op grond van de Wbopz worden ook nu al adequaat ambulant behandeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

24

met toetsing door de geneesheer-directeur. Zo wordt ook in de huidige
situatie reeds een afweging gemaakt of iemand met een voorwaardelijke
machtiging thuis zorg kan worden verleend, of dat toch opname in een
instelling noodzakelijk is.
De leden van de PVV-fractie hebben al eerder vragen gesteld over het
onafhankelijke oordeel van de geneesheer-directeur. Deze leden vinden de
antwoorden onvoldoende waarborg voor de noodzakelijke onafhankelijkheid en blijven erbij dat de geneesheer-directeur niet eigenhandig mag
beslissen over bijvoorbeeld beëindiging van dwangmaatregelen.
Genoemde leden vragen om de multidisciplinaire commissie zoals
voorgesteld in de derde evaluatiecommissie Wbopz weer in te voeren.
De geneesheer-directeur kan beslissen tot tussentijdse beëindiging van de
zorg, indien hij van oordeel is dat niet langer aan de criteria voor
verplichte zorg is voldaan. Indien sprake is van de tussentijdse beëindiging van een gedwongen opname waarbij de geneeskundige verklaring
eerder aangaf dat sprake is van ernstig nadeel voor een ander, kan de
geneesheer-directeur een zorgmachtiging niet tussentijds beëindigen dan
nadat hij overleg heeft gehad met de officier van justitie en de gemeente
(5:18, vierde lid).
c. De zorgverantwoordelijke
De zorgverantwoordelijke dient in ieder geval iemand te zijn die een
geregistreerd beroep uitoefent als bedoeld in artikel 3 van de Wet op de
beroepen in de individuele gezondheidszorg en die behoort tot een bij
regeling van de Minister van VWS aangewezen categorie van deskundigen, verantwoordelijk voor de zorg.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de zorgverantwoordelijke de
eindverantwoordelijkheid heeft voor het opstellen en uitvoeren van het
zorgplan, maar dat de geneesheer-directeur uiteindelijk de formele
bevoegdheden heeft om te beslissen over de duur en aard van verplichte
zorg in de aanvraag voor de zorgmachtiging. Deze leden vernemen graag
hoe deze verantwoordelijkheidsverdeling in de praktijk werkt en wat de
procedure is als de zorgverantwoordelijke het niet eens is met de
geneesheer-directeur en vice versa.
In de tweede nota van wijziging is de procedure gewijzigd. Het is nog
steeds de zorgverantwoordelijke die het zorgplan vaststelt en uitvoert,
maar het is niet langer de geneesheer-directeur die de eindverantwoordelijkheid heeft voor het verzoekschrift voor een zorgmachtiging, dat is de
officier van justitie. De geneesheer-directeur adviseert de officier van
justitie of hij vindt dat zorgplan voldoet aan de uitgangspunten van het
wetvoorstel (artikel 5:15). Dit advies zendt hij samen met het zorgplan van
de zorgverantwoordelijke naar de officier van justitie, die besluit of hij een
verzoekschrift voor een zorgmachtiging wil indienen.
Zorgverantwoordelijke en Multidisciplinaire commissie
Verder constateren genoemde leden dat de zorgverantwoordelijke voor
het opstellen van het zorgplan, naast de betrokkene en zijn familie,
ministens een andere deskundige moet raadplegen. Zij zijn van mening
dat dit ervoor zorgt dat het zorgplan meer multidisciplinair van aard
wordt, maar zij vragen of een multidisciplinaire commissie verplichte
geestelijke gezondheidszorg in dit licht geen zorgvuldigere, efficiëntere en
snellere manier is.
Genoemde leden merken op dat de zorgverantwoordelijke soms in
dubbelrol moet fungeren in een rechterlijke zitting, namelijk zowel als
zorgverlener en als verzoeker om een rechterlijke zorgmachtiging. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

25

hoeverre wordt de zorgverantwoordelijke belemmerd in de dagelijkse
zorguitvoering en behandelrelatie met betrokkene en familie in deze
dubbelrol?
Het instellen van de multidisciplinaire commissie is geen snellere manier,
omdat met de introductie van de multidisciplinaire commissie een extra
stap in de procedure tot het al dan niet verlenen van verplichte zorg wordt
ingebouwd. Een multidisciplinair zorgplan is nu ook al gewenst indien de
situatie daarom vraagt.
De zorgverantwoordelijke is geen verzoeker om een rechterlijke
zorgmachtiging, dat is de officier van justitie. Dat laat onverlet dat de
zorgverantwoordelijke op de zitting het gevoel kan hebben om in een
dubbelrol te zitten. Er is echter geen multidisciplinaire commissie voor
nodig om dit probleem te reduceren. Behalve door een multidisciplinair
zorgplan, kan dit probleem ook gereduceerd worden doordat de rechter
zich bij de zitting door meer personen laat voorlichten dan betrokkene, de
advocaat en de zorgverantwoordelijke. Daarnaast is de officier van justitie
ter zitting aanwezig, tenzij evident is dat een nadere toelichting door de
officier van justitie niet nodig is (artikel 6:1, vierde lid)
Door de multidisciplinaire inbreng bij het zorgplan en de mogelijke
aanwezigheid van de officier van justitie kan de belasting op de behandelrelatie verminderen. De zorgverantwoordelijke blijft ter zitting
aanspreekpunt van de rechter om diens vragen te beantwoorden, omdat
hij het best op de hoogte is van de gezondheidstoestand van betrokkene.
De zorgverantwoordelijke licht de gezondheidstoestand van betrokkene
toe, maar kan nu aangeven dat er meerdere mensen zijn die de aanvraag
om een zorgmachtiging steunen.
De leden van de CDA-fractie vragen naar het model voor een zorgplan dat
de Minister van VWS kan vaststellen. De bepaling om een zorgplan op te
stellen is een facultatieve bepaling. Het heeft de voorkeur indien veldpartijen zelf een model voor een zorgplan opstellen, omdat een zorgplan
ruimte moet bieden voor maatwerk en flexibiliteit. Dat verhoudt zich niet
goed met het tot in detail vaststellen van een model voor een zorgplan.
Bovendien is in dit wetsvoorstel reeds een aantal vereisten opgenomen
waaraan het zorgplan moet voldoen.
d. De onafhankelijke arts
De leden van de VVD-fractie merken op dat de onafhankelijke arts een rol
speelt in de hele procedure rondom verplichte zorg. In het wetsvoorstel
staat dat deze arts minimaal één jaar geen behandelrelatie met de patiënt
heeft gehad. Welke zekerheid wordt hiermee gecreëerd en wat is het risico
op bureaucratie?
De onafhankelijk arts moet voldoen aan de voorwaarden die het
wetsvoorstel in artikel 5:7 daaraan stelt. Dat is dat het om een arts moet
gaan aan wie geen beperkingen zijn opgelegd, die onafhankelijk functioneert ten opzichte van de zorgaanbieder en minimaal één jaar geen zorg
heeft verleend aan betrokkene. In de tweede nota van wijziging is
opgenomen dat de onafhankelijk arts alleen een psychiater mag zijn. Dit in
antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie over de
samenhang van dit wetsvoorstel met artikel 5 van het EVRM en de uitleg
dat in Nederland in de context van deze regeling alleen de psychiater de
medical expert mag zijn die de medische verklaring opstelt.
Vereist is dat medische verklaringen door een onafhankelijke arts worden
opgesteld. De regel dat de arts die de medische verklaring opstelt
gedurende minimaal een jaar geen zorg verleend mag hebben aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

26

betrokkene, is daarmee één van de waarborgen voor onafhankelijke,
onpartijdige en behoorlijke besluitvorming over verplichte zorg. Deze
regeling is conform de WBopz en jurisprudentie daarover. Daarom zal er
geen extra bureaucratie nodig zijn voor het naleven van deze regeling.
De leden van de D66-fractie stellen vast dat wordt afgezien van de eis dat
de onafhankelijke arts niet in dienst mag zijn bij de instelling. Deze leden
vragen de regering toe te lichten waarom dit niet uitvoerbaar zou zijn. Zij
vragen daarbij ook welke problemen er gepaard gaan met het eventueel
toepassen van een roulatiesysteem. Wanneer de onafhankelijke arts niet
in dienst zou mogen zijn bij dezelfde instelling, kan dat ertoe leiden dat er
veel gereisd moet gaan worden. De tijd die gereisd wordt, is tijd die niet
aan de behandeling van cliënten kan worden besteed. Dat is onwenselijk.
De leden van de SP-fractie omarmen de gedachte dat om te toetsen of
verplichte zorg niet te vermijden is, een onafhankelijke arts wordt
ingeschakeld. Het is genoemde leden echter niet duidelijk hoe er
omgegaan wordt met mogelijk tegenstrijdige adviezen. Komen er
bijvoorbeeld in dat geval twee tegenstrijdige adviezen in het dossier?
Deze leden vernemen graag hoe in de geschetste situatie voorkomen
wordt dat de rechter een medisch inhoudelijke keuze dient te maken.
De rechter moet over alle relevante informatie kunnen beschikken om een
gewogen oordeel over de noodzakelijkheid van verplichte zorg te kunnen
geven. Het kan zijn dat het dossier tegenstrijdige informatie bevat. Het is
echter juist de bedoeling van de Wvggz dat de rechter vanuit meerdere
invalshoeken geïnformeerd wordt, opdat de rechter een volledig beeld
van betrokkene kan krijgen. Nu komt het regelmatig voor dat de rechter
alleen beschikt over een geneeskundige verklaring waarop hij af moet
gaan. Ook komt het regelmatig voor dat een zaak helemaal niet op zitting
komt, omdat er geen geneeskundige verklaring wordt afgegeven.
e. De zorgverlener
De leden van de CDA-fractie merken op dat het niet noodzakelijk is dat de
zorgverlener in dienst is van de zorgaanbieder onder wiens verantwoordelijkheid de verplichte zorg wordt toegepast. Deze leden willen graag weten
of dit geen problemen oplevert met het feit dat de zorgverantwoordelijke
hoofdbehandelaar is en ook toezicht moet houden op de handelingen van
de zorgverlener.
Bij brief van 26 april 2016 heeft de Minister van VWS u geïnformeerd over
het model kwaliteitsstatuut voor de ggz (Kamerstukken II, 31 765, nr. 201).
In dat model staat welke beroepsbeoefenaren in bepaalde situaties
regiebehandelaar kunnen zijn en wat de taken en verantwoordelijkheden
zijn van een regiebehandelaar. Zo spant de regiebehandelaar zich met
toestemming van de patiënt in voor een goede samenwerking en
afstemming wanneer meerdere zorgaanbieders (dus zorgverleners die
werken bij verschillende organisaties) bij de behandeling betrokken zijn en
is hij verantwoordelijk voor de integraliteit van de behandeling. De
regiebehandelaar draagt niet de verantwoordelijkheid voor de door
andere zorgverleners uitgevoerde afzonderlijke verrichtingen en interventies. Daarvoor zijn en blijven die andere zorgverleners zelf ten volle
verantwoordelijk. De regiebehandelaar moet zich wel overtuigd weten van
de bevoegdheid en bekwaamheid van de andere betrokken zorgverleners.
Daarbij is niet van belang of deze zorgverleners bij dezelfde of bij een
andere zorgaanbieder werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

27

f. De zorgaanbieder
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom de definitie van zorgaanbieder niet meer tegemoetkomt aan het uitgangspunt om verplichte zorg
zoveel mogelijk te voorkomen.
Dit wetsvoorstel gaat over verplichte zorg, waarbij verplichte zorg
ultimum remedium is. Omdat dit wetsvoorstel gaat over verplichte zorg, is
de definitie van zorgaanbieder aan dit begrip gekoppeld. Dat laat onverlet
dat de zorgaanbieder natuurlijk ook vrijwillige zorg kan verlenen of samen
kan werken met andere aanbieders om die vrijwillige zorg te verlenen om
verplichte zorg te voorkomen.
Het is de leden van de PvdA-fractie onduidelijk of met de herziene
begripsdefinitie van accommodatie, waarin wordt verwezen naar het
gebouw en terrein van de zorgaanbieder, onnodige barrières voor het
verlenen van verplichte ambulante zorg worden opgeworpen. Zij vragen
in hoeverre deze definitie het verlenen van verplichte ambulante zorg
faciliteert. Met de herziene begripsdefinitie van accommodatie worden
geen barrières opgeworpen voor verplichte ambulante zorg. De definitie
van verplichte zorg kent zelf geen onderscheid tussen ambulante zorg of
zorg binnen een accommodatie. Als echter besloten wordt verplichte zorg
te verlenen binnen een accommodatie, dan kunnen aan die accommodatie bouwkundige eisen worden gesteld. Ook kunnen regels worden
gesteld aan de veiligheid binnen de accommodatie. Zo is voor de
insluiting van cliënten is inmiddels de veldnorm insluiting ontwikkeld,
waarin normen zijn opgenomen waaraan een extra beveiligde kamer
moet voldoen (EBK). In de toekomst mogen cliënten alleen nog worden
ingesloten in zo’n EBK. De veldnormen gelden alleen voor verbouw en
nieuwbouw, er mogen daarmee geen nieuwe separeer- en afzonderingskamers worden gerealiseerd.
De zorgaanbieder stelt een beleidsplan op over de toepassing van
verplichte zorg. Hoe het beleidsplan er concreet uitziet, is aan de
instelling. Het ligt voor de hand dat in het beleidsplan wordt ingegaan op
zowel het verlenen van verplichte zorg in de instelling als ambulante
verplichte zorg. Als er op het terrein van ambulante verplichte zorg
minimumnormen zijn ontwikkeld, moet de instelling daar rekening mee
houden bij het opstellen van het beleidsplan.
In de tweede nota van wijziging krijgen de cliëntraden een adviesrol bij
het vaststellen van het beleidsplan. De IGZ controleert of instellingen een
beleidsplan hebben. Indien niet wordt voldaan aan artikel 2:2 kan de IGZ
een boete opleggen.
g. Het meldpunt oggz bij de gemeente
De leden van de D66-fractie, de PvdA-fractie en de CDA-fractie stellen een
aantal vragen over de werkwijze van het meldpunt openbare geestelijke
gezondheidszorg.
In de tweede nota van wijziging is de procedure voor de voorbereiding
van een zorgmachtiging aanzienlijk gewijzigd. Op grond van de tweede
nota van wijziging kan een ieder bij de gemeente een melding doen over
een persoon voor wie de noodzaak tot geestelijke gezondheidszorg zou
moeten worden onderzocht. De gemeente dient dan een zogeheten
«verkennend onderzoek» te verrichten. Er is bewust voor een laagdrempelige manier gekozen om een dergelijke melding te kunnen doen. De
regeling is een instrument dat ertoe bij moet dragen dat mensen
vroegtijdig hulp kunnen krijgen, voordat er daadwerkelijk ernstig nadeel is
aangericht. Ook als een burger geen relatie heeft met een betrokkene,
maar het kennelijk niet goed gaat en er vermoeden is dat diegene snel
geholpen moet worden, moet een melding mogelijk zijn. De gemeente

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

28

doet vanuit zijn expertise vervolgens snel verkennend onderzoek naar de
noodzakelijkheid van geestelijke gezondheidszorg. Bij of krachtens
algemene maatregel van bestuur worden nadere regels gesteld aan dit
onderzoek.
Kan de regering toelichten wanneer er naar haar mening sprake is van
zogenaamde bemoeizorg en wanneer er sprake is van verplichte zorg?
Genoemde leden kunnen zich namelijk voorstellen dat die scheidslijn
soms heel dun kan zijn.
Verplichte zorg is altijd het ultimum remedium, dat wil zeggen, het laatste
redmiddel. Alleen als alle alternatieven en ander vormen van zorg en/of
begeleiding niet succesvol zijn, kan in het uiterste geval verplichte zorg
worden opgelegd. Dit moet altijd gebeuren door de rechter, die hiervoor
een zorgmachtiging afgeeft. Hierbij moet altijd voldaan zijn aan de
wettelijke criteria: er moet een aanzienlijk risico op ernstig nadeel
aanwezig zijn als gevolg van een psychische stoornis.
De vanuit de OGGZ ingezette bemoeizorg kan daartegen al eerder worden
ingezet en ook als middel worden gebruikt om verplichte zorg te
voorkomen. Bij bemoeizorg reageren zorgprofessionals op signalen uit de
omgeving van de betrokkene, bijvoorbeeld dat het niet goed met iemand
gaat. Er wordt dan geprobeerd contact op te nemen met familie, naasten
en betrokkenen zelf, gezamenlijk het zorgbehoefte vast te stellen en
betrokkene te bewegen vrijwillig zorg te accepteren. Het gaat wel vaak om
mensen zonder ziekte-inzicht, daarom is er veel inzet om deze mensen
uiteindelijk toe te leiden naar zorg. Daarom wordt de term bemoeizorg
gebruikt.
Samenvattend gezegd kan succesvol ingezette bemoeizorg ertoe
bijdragen verplichte zorg te voorkomen. Als alle pogingen vanuit de
bemoeizorg iemand toe te leiden naar zorg zonder succes blijven en de
toestand van de betrokkene blijft verslechteren, waardoor er uiteindelijk
sprake is van een aanzienlijk risico op ernstig nadeel, kan een aanvraag
voor verplichte zorg worden ingediend.
De leden van de D66 en PvdA fractie vragen voorts aan welke eisen dit
verkennend onderzoek naar de noodzaak van verplichte zorg moet
voldoen. Zij vragen ook naar de opleidingseisen van degenen die dit
onderzoek gaan uitvoeren. Bij of krachtens algemene maatregel van
bestuur kunnen eisen worden gesteld aan het verkennend onderzoek.
Essentieel is dat, indien het onderzoek voor de gemeente aanleiding is om
een aanvraag bij de officier van justitie te doen voor verplichte zorg, bij
dat onderzoek in ieder geval medische expertise betrokken is. Daarnaast
dient in dat geval in het verkennend onderzoek ook aandacht te worden
besteed aan het ernstig nadeel dat een persoon mogelijk berokkent. Deze
informatie heeft de officier van justitie ook nodig om te kunnen beoordelen of hij een verzoekschrift voor verplichte zorg gaat voorbereiden. Hij
doet dat in nauwe samenwerking met de geneesheer-directeur en hij
verstrekt de geneesheer-directeur de informatie waarover hij beschikt
zodat de geneesheer-directeur het zorginhoudelijke deel van de zorgmachtiging voor kan bereiden. Daarbij kan hij ook het verkennend onderzoek
verstrekken.
De leden van de CDA-fractie vragen wie de gemeente op de hoogte stelt
van de beslissing van de rechter, omdat zij een accommoderende rol in dit
wetsvoorstel heeft. De gemeente wordt op grond van het wetsvoorstel
niet op de hoogte gesteld van de afgifte van een zorgmachtiging, tenzij de
gemeente de aanvrager is. Wel wordt op grond van het wetsvoorstel de
burgemeester en het meldpunt openbare geestelijke gezondheidszorg
geïnformeerd over de beëindiging van een zorgmachtiging of crisismaatregel indien dit van belang is voor de deelname van betrokkene aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

29

maatschappelijk verkeer (artikel 8:18). Het is niet nodig om in alle gevallen
de gemeente te informeren over de beëindiging van de zorgmachtiging.
Het gaat hier ook om bescherming van privacy van betrokkene.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de betrokkene of zijn vertegenwoordiger bij de geneesheer-directeur of het meldpunt oggz kunnen
nagaan wie respectievelijk een verzoek tot zorgmachtiging of een melding
over noodzakelijke geestelijke gezondheidszorg heeft gedaan.
In de tweede nota van wijziging is opgenomen dat diegene die bij de
gemeente een melding doet, anoniem kan blijven. In dat geval is voor
betrokkene of zijn vertegenwoordiger niet te achterhalen wie de melding
heeft gedaan.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de mogelijkheid om iemand
via een meldpunt oggz toe te leiden tot verplichte zorg een uitzonderingssituatie is, maar dat het bijzondere karakter niet in de wetstekst naar voren
komt. Er zijn op grond van de tweede nota van wijziging verschillende
mogelijkheden om een aanvraag voor verplichte zorg bij de officier van
justitie in te dienen. Iedere route om betrokkene toe te leiden naar zorg, al
dan niet op vrijwillige basis, is even belangrijk. Het maakt voor de
voorbereiding van de zorgmachtiging niet uit of een aanvraag via de
geneesheer-directeur of via de gemeente of een andere route wordt
ingediend bij de officier van justitie.
h. De advocaat
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre het wetsvoorstel
voldoende borgt dat de geneesheer-directeur het direct kenbaar maakt
aan de betrokkene en zijn familie als een zorgmachtiging in voorbereiding
is, zodat zij vroegtijdig kunnen worden gekoppeld aan een advocaat.
Op grond van de tweede nota van wijziging is het de officier van justitie
die met de voorbereiding voor een zorgmachtiging begint. Zodra hij met
de voorbereiding begint, verstrekt hij, indien betrokkene geen advocaat
heeft, de persoonsgegevens van betrokkene aan de rechter, zodat de
rechter aan een last tot toevoeging van een advocaat kan verstrekken
(artikel 5:4, eerste lid, onderdeel d). Op deze wijze is de advocaat reeds op
een vroeg moment betrokken bij de voorbereiding van een verzoekschrift
voor verplichte zorg.
Welke waarborgen zijn er voor de onafhankelijkheid van de advocaat?
Onafhankelijk betekent hier dat de advocaat onafhankelijk opereert ten
opzichte van de overheid (dus ook ten opzichte van politie en justitie) en
zich laat leiden door het belang van de cliënt. Deze onafhankelijkheid is
gewaarborgd, omdat alle advocaten in Nederland lid zijn van de Nederlandse Orde van Advocaten en zich moeten houden aan de geldende
beroepsregels. Dat houdt in dat ze zich moeten houden aan de Advocatenwet en de regels die de Orde aan hen stelt. De regels voor de
advocatuur komen voort uit de kernwaarden die gelden voor de hele
beroepsgroep, te weten partijdig, onafhankelijk, deskundig, integer en
vertrouwelijk. Indien een advocaat zich niet aan deze regels houdt,
bijvoorbeeld door zich niet onafhankelijk op te stellen, dan kan deze voor
de tuchtrechter worden gebracht. Die kan een berisping of waarschuwing
opleggen, maar ook tot strengere sancties overgaan door de advocaat
tijdig of volledig uit zijn beroep te zetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

30

i. De officier van justitie
De leden van de PvdA-fractie constateren dat het openbaar ministerie een
verzoekerrol heeft ten aanzien van een zorgmachtiging bij de rechter
indien sprake is van een betrokkene die in aanraking is gekomen met
politie of justitie en waarbij psychiatrische problematiek een rol speelt.
Genoemde leden hebben zich gebogen over het feit dat de officier van
justitie de keuze heeft om over te gaan tot strafrechtelijke vervolging of
het aanvragen van een zorgmachtiging bij de rechter en zij vragen hoe
vaak in het verleden is overgegaan tot het verzoek om een zorgmachtiging
in plaats van strafrechtelijke vervolging. In hoeverre is een combinatie van
beide middelen mogelijk?
Wij kunnen u de precieze cijfers niet geven omdat dit niet wordt geregistreerd door het openbaar ministerie. Een combinatie van beide middelen
is mogelijk. Dit komt tot uiting in artikel 2.3 van de Wfz, op grond waarvan
ook de strafrechter voortaan een zorgmachtiging kan afgeven. Die
zorgmachtiging kan worden afgegeven in plaats van, naast of aansluitend
aan een straf of strafrechtelijke maatregel, waaronder een vorm van
forensische zorg.
De leden van de fracties van de VVD en de PvdA hebben een aantal
vragen gesteld over de bevoegdheid die de strafrechter krijgt om in
voorkomende gevallen zelf een zorgmachtiging af te geven. Die vragen
zien in het bijzonder op de daarbij te volgen procedure, de taakverdeling
tussen de officier van justitie en de geneesheer-directeur en de rechtspositie van deze groep patiënten.
Deze nieuwe bevoegdheid voor de strafrechter is niet neergelegd in de
Wvggz, maar in artikel 2.3 van de Wfz. Zorg op basis van een zorgmachtiging is reguliere zorg, ook wanneer die machtiging door de strafrechter
wordt afgegeven. De Wfz schrijft dan ook voor dat een zodanige
machtiging alleen kan worden afgegeven wanneer aan de criteria van de
Wvggz wordt voldaan en dat daarbij de in de Wvggz voorgeschreven
procedure wordt gevolgd. Die procedure was neergelegd in artikel 5:20
van de Wvggz, het zogenoemde verbindingsartikel. In de tweede nota van
wijziging bij de Wvggz hebben wij die procedure en met name de
taakverdeling tussen de officier van justitie en de geneesheer-directeur
nader uitgewerkt en verder verduidelijkt. Daarbij hebben wij zoveel
mogelijk aangesloten bij de reguliere procedure voor een zorgmachtiging.
Dat houdt onder meer in dat de officier van justitie advies vraagt aan een
geneesheer-directeur, die een medische verklaring opvraagt, beziet of alle
vormen van vrijwillige zorg zijn uitgeput en beoordeelt of ook voor het
overige aan de criteria voor verplichte zorg wordt voldaan. De
geneesheer-directeur wijst ook een zorgverantwoordelijke aan, die een
zorgplan en, samen met de betrokkene, een zorgkaart opstelt. De officier
van justitie voegt politie-, strafvorderlijke en justitiële gegevens en andere
relevante informatie toe aan het dossier. Op basis van het geheel kan
zowel hij als de rechter een integrale afweging maken tussen straf, een
vorm van forensische zorg en/of een zorgmachtiging. Of het opstarten van
deze procedure voor een zorgmachtiging al dan niet is aangewezen, zal de
officier van justitie in voorkomende gevallen beoordelen op basis van een
advies van het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie (NIFP).
Dat advies wordt ook thans al ingewonnen wanneer de officier van justitie
zich geconfronteerd ziet met een verdachte die mogelijk leidt aan
geestesstoornis.
Als uitgangspunt geldt dat zorg na afloop van de strafrechtelijke titel
wordt voortgezet binnen het civiele zorgkader wanneer dat nodig is. In die
gevallen dat sprake is van een aanzienlijk risico op ernstig nadeel voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

31

voor betrokkene zelf, voor anderen of voor de algemene veiligheid van
personen of goederen, wordt een zorgmachtiging aangevraagd. Het is de
officier van justitie die het verzoek hiertoe indient bij een rechter. Er zijn
geen cijfers beschikbaar waaruit blijkt hoe vaak dit gebeurt. Het betreft
met name gevallen waarin een tbs-maatregel of een isd-maatregel
afloopt.
Indien na afloop van de strafrechtelijke titel op grond van de Wvggz een
zorgmachtiging wordt afgegeven, dan heeft de betrokkene dezelfde
rechten als de patiënten ten behoeve van wie via de «reguliere» route een
zorgmachtiging is afgegeven. Dat wil zeggen dat de rechtspositie
individueel bepaald wordt door de zorgmachtiging. Wel geldt bij
gedwongen opname op grond van een zorgmachtiging die met
toepassing van artikel 2.3 Wfz is afgegeven, dat de geneesheer-directeur –
behoudens een enkele uitzondering – de gedwongen opname alleen
tussentijds kan beëindigen als de Minister van Veiligheid en Justitie
hiermee heeft ingestemd. De Minister van Veiligheid en Justitie zal zich
hiertoe laten adviseren door een onafhankelijke psychiater van het NIFP.
Dit toestemmingsvereiste geldt dus alleen voor de eerste, door de
strafrechter afgegeven, zorgmachtiging en niet voor mogelijke daaropvolgende zorgmachtigingen op basis van de reguliere procedure.
Bij alle groepen wordt uitgegaan van de stepped care gedachte. De
geneesheer-directeur toetst hier ook op. Hij moet nagaan of alle vormen
van vrijwillige zorg zijn uitgeput. Uitgangspunt van de Wvggz is dat zo
licht mogelijke behandeling wordt ingezet en alleen als ultimum
remedium zwaardere vormen van verplichte zorg worden toegepast. De
geneesheer-directeur adviseert hierover de officier van justitie.
j. De rechter
Verschillende vragen zijn gesteld over de rol van de rechter. De leden van
de PvdA-fractie zijn tevreden dat juist de medische toets door een
onafhankelijke arts in het wetsvoorstel uitgebreider is vormgegeven dan
in de Wbopz het geval was en dat expliciet de informatie vanuit het
perspectief van de betrokkene wordt meegenomen in de afweging. Deze
leden vragen nog wel welke informatie er concreet wordt aangeleverd
vanuit het maatschappelijk perspectief en waaruit blijkt dat een rechter de
veelvuldige, vaak complexe en wellicht tegenstrijdige informatie op een
juiste en tijdige manier kan beoordelen waarin het belang van de
betrokkene altijd centraal staat. De leden van de SP-fractie onderschrijven
de noodzaak voor een toets van een onafhankelijke arts, alvorens een
besluit genomen wordt of gedwongen zorg inderdaad onvermijdelijk is.
Genoemde leden vragen echter hoe in het geval van tegenstrijdige
adviezen de rechter een juiste medisch inhoudelijke keuze kan maken. In
dat licht zien deze leden graag een reactie op de gedurende consultatie
geuite zorg dat rechters zich in toenemende mate gedwongen voelen een
«witte jas» te moeten aantrekken.
De informatie vanuit het maatschappelijk perspectief kan betrekking
hebben op onder meer wonen, werk of dagbesteding, inkomen en sociale
relaties. Deze informatie zal veelal vanuit de ggz via het zorgplan aan het
verzoekschrift voor de rechter worden toegevoegd. De zorgverantwoordelijke stelt dit zorgplan op in overleg met betrokkene en familie en naasten.
Vanuit de wens om de rechter vanuit meerdere invalshoeken te informeren, kan het zijn dat de rechter tegenstrijdige informatie ontvangt. De
rechter trekt echter geen witte jas aan, want de rechter neemt geen
medische beslissingen. De rechter beoordeelt in hoeverre uit de informatie uit het verzoekschrift en zijn onderzoek ter zitting volgt dat de
voorwaarden voor verplichte zorg vervuld zijn. Mocht een dossier
tegenstrijdige informatie bevatten, zal de rechter daar verder onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

32

naar doen; bijvoorbeeld door bepaalde personen of deskundigen te horen.
Indien de rechter van mening is dat niet kan worden vastgesteld of het
aanzienlijk risico op ernstig nadeel kan worden weggenomen, kan hij in de
zorgmachtiging opnemen dat een ander zorgplan moet worden vastgesteld.
Wat betreft het toezicht door de rechter: in de zorgmachtiging die de
rechter verleent moet worden opgenomen hoe de geneesheer-directeur
en de zorgaanbieder de kwaliteit van de verplichte zorg bewaken en
toezicht houden op de uitvoering van de verplichte zorg in ambulante
omstandigheden (artikel 5:17, vierde lid). De Inspectie voor de gezondheidszorg (IGZ) houdt toezicht op verplichte zorg (ook ambulant). Tegen
de verlening van verplichte zorg kan een klacht ingediend worden bij de
klachtencommissie, waarna vervolgens beroep bij de rechter mogelijk is.
Met de tweede nota van wijziging is bepaald dat de rechter betrokkene in
eerste aanleg moet horen tenzij deze dat niet wil of daartoe niet in staat is.
De rechter moet zich er van vergewissen of betrokkene al dan niet
gehoord wil worden. Het moet de rechter zelf zijn die vaststelt dat
betrokkene niet kan of wil gehoord worden, desnoods ter plekke, maar
niet tevoren op basis van de mededeling van iemand anders of een
schriftelijke verklaring van betrokkene waarvan de rechter niet weet hoe
die tot stand is gekomen. Deze regeling is vergelijkbaar met de regeling
onder de Wbopz, waar de rechter zich er ook zelf van moet vergewissen of
betrokkene gehoord wil worden.
4. Toezicht en de IGZ
Alle fracties hebben vragen over de taken en verantwoordelijkheden die
de IGZ rondom voorliggend wetsvoorstel vervult en welke instrumenten
ze hiertoe kan inzetten, met name in de ambulante situatie.
De IGZ is verantwoordelijk voor het toezicht op de uitvoering van
verplichte zorg en de naleving van het wetsvoorstel. Het wetsvoorstel
waarborgt dat de IGZ toezicht houdt op de naleving van de regels voor
verplichte geestelijke gezondheidszorg. Dit neemt niet weg dat de
verantwoordelijkheid voor het leveren van verantwoorde verplichte zorg
bij het veld ligt.
De IGZ houdt op de volgende manieren toezicht:
– Incidententoezicht: Zorgaanbieders zijn volgens de Wkkgz verplicht
calamiteiten te melden. De IGZ neemt deze calamiteiten in behandeling. Bij een calamiteit vraagt de IGZ de zorgaanbieder zelf onderzoek
te doen. De inspectie vraagt de zorgaanbieder altijd familie/
nabestaanden te betrekken bij het onderzoek. Ook kan de IGZ de
zorgaanbieder verzoeken om aanvullende deskundigheid bij het
onderzoek te betrekken. De inspectie beoordeelt of het onderzoek
zorgvuldig is uitgevoerd en of de conclusies leiden tot de gewenste
verbetermaatregelen om herhaling van de calamiteit in de toekomst te
voorkomen. De IGZ doet dit zodat de zorgaanbieder kan leren van de
gemaakte fouten.
In een aantal gevallen verricht de IGZ zelf onderzoek. Als de IGZ op
basis van haar toezichtactiviteiten van oordeel is dat de zorgaanbieder
niet in staat is het onderzoek uit te voeren, als er maatschappelijke
onrust is over een calamiteit of als het een calamiteit betreft waarbij
een patiënt tijdens of direct na de toepassing van dwang is overleden.
Ook doet de inspectie straks zelf onderzoek bij calamiteiten met
verplichte zorg in een ambulante setting. Voor het toezicht op
verplichte zorg in een ambulante setting is van belang de algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

33

–

–

maatregel van bestuur die op grond van artikel 2:4 opgesteld gaat
worden en de richtlijn van het veld.
Burgers (cliënten en familieleden bijvoorbeeld) kunnen bij de IGZ altijd
een melding doen; sinds juli 2014 via het Landelijk Meldpunt Zorg. Het
Landelijk Meldpunt Zorg geeft advies en informatie over de afhandeling van klachten over de kwaliteit van zorg. Het Landelijk Meldpunt
Zorg werkt nauw samen met de IGZ. Dagelijks vindt er intensieve
informatie-uitwisseling plaats. Het meldpunt stuurt dagelijks een
overzicht van alle klachten en vragen van burgers naar de IGZ. De
inspectie gebruikt de informatie uit het overzicht bij haar toezicht op de
zorg. Bij veel of ernstige signalen over een zorgaanbieder kan de IGZ
besluiten een onderzoek te doen. Het Landelijk Meldpunt Zorg kan ook
een klacht voorleggen aan de IGZ met de vraag of de inspectie een
onderzoek nodig vindt. De IGZ beoordeelt aan de hand van het
Uitvoeringsbesluit Wkkgz of de IGZ naar aanleiding van een melding
nader onderzoek doet.
Het risicogestuurd toezicht: met haar risicogestuurd toezicht brengt de
inspectie de zorgaanbieders in beeld toezicht waar mogelijk risico’s zijn
voor de kwaliteit en veiligheid van de verplichte zorg. Voor haar
risicogestuurd toezicht maakt de inspectie gebruik van verschillende
gegevens over een zorgaanbieder, zoals de calamiteiten en meldingen
die zij van of over de zorgaanbieder ontvangt en de risico-indicatoren
die de zorgaanbieders jaarlijks aanleveren. Daarnaast zal de IGZ de
halfjaarlijks aangeleverde gegevens over de toepassing van dwang
betrekken bij haar risicotoezicht. Voor adequaat toezicht is het van
belang dat de IGZ inzage heeft in de gegevens over de uitvoering van
de verplichte zorg door de zorgaanbieders. Om deze reden bevat het
wetsvoorstel een registratieplicht voor de zorgaanbieder van onder
meer de aan een betrokkene verleende verplichte zorg.
Individueel toezicht op dwangbehandelingen: De IGZ zal jaarlijks, aan
de hand van vooraf vastgestelde risicocriteria, een aantal lopende
dwangbehandelingen ter plaatse onderzoeken, met als doel het
signaleren en verhelpen van eventuele tekortkomingen in de individuele zorgverlening en met als doel het opsporen van meer beleidsmatige verbetermogelijkheden binnen de ggz-instellingen die de
gedwongen zorg toepassen.

Daarnaast verstrekt het wetsvoorstel handhavingsbevoegdheden aan de
Minister van VWS. De IGZ zal deze bevoegdheden namens de Minister uit
oefenen. Het gaat daarbij om de mogelijkheid een bestuurlijke boete op te
leggen bij overtreding aan de zorgaanbieder, de geneesheer-directeur of
zorgverantwoordelijke die de regels voor verplichte zorg niet in acht
neemt. Daarnaast voorziet de Wkkgz erin dat de IGZ kan optreden bij
geconstateerde tekortkomingen als de goede zorg in het geding is. De IGZ
kan dan bijvoorbeeld een aanwijzing geven. Wanneer zij meent dat er
sprake is van individueel verwijtbaar handelen, kan zij naast eerder
genoemde handhavingsmiddelen gebruik maken van de mogelijkheid een
tuchtklacht in te dienen op basis van de Wet beroepen individuele
gezondheidszorg (Wet BIG), wanneer sprake is van een BIG-geregistreerde
beroepsbeoefenaar.
Het wetsvoorstel waarborgt dat de IGZ toezicht houdt op de naleving van
de regels voor verplichte geestelijke gezondheidszorg. Dit neemt niet weg
dat de verantwoordelijkheid voor het leveren van verantwoorde verplichte
zorg bij het veld ligt. De verantwoordelijkheid voor de juiste uitvoering
van dwang in de thuissituatie ligt bij de zorgverantwoordelijke. Voor de
inrichting van het interne toezicht hierop is de zorgaanbieder verantwoordelijk en voor de uitvoering van dit toezicht de geneesheer-directeur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

34

Bij de concrete uitwerking van haar toezicht, ook voor toezicht in de
thuissituatie, wil de inspectie aansluiten op de generieke module dwang
en drang en op de normen zoals neergelegd in de algemene maatregel
van bestuur op grond van artikel 2:4 van het wetsvoorstel. Zodra deze
beschikbaar zijn, zal de IGZ inzichtelijk maken hoe zij toezicht gaat houden
op verplichte zorg. Zij betrekt hierbij eveneens het wetsvoorstel zorg en
dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten.
De leden van de ChristenUnie-fractie merken ten aanzien van artikel 3:2 op
dat het beleid van de inspectie gericht is op het verbod van separatie en
eenzame opsluiting. Zij vragen of dit wetsvoorstel daarmee niet achterloopt op de huidige praktijk.
Onlangs heeft de IGZ het nieuwe toetsingskader terugdringen separeren
en afzonderen 2016 vastgesteld. Het toetsingskader bevat de volgende
hoofdthema’s:
1. Preventie (separatie en afzondering voorkomen),
2. Teamcultuur: benadering en bejegening zijn cliëntgericht, herstelgerichte behandelvisie),
3. Uitvoering van separatie en afzondering (geen eenzame opsluiting),
4. Verplichte consultatie (er zijn normen gesteld voor verplichte
consultatie).
5. Reductie (aan de hand van Argusgegevens en Bopz-meldingen
aantonen dat aantal en duur van separaties en afzonderingen zijn
teruggedrongen).
Het verbod betreft dus niet een verbod op separatie maar wel dat
eenzame opsluiting niet mag voorkomen. Er zijn verschillende manieren
waarop dit uitgewerkt kan worden, bijvoorbeeld via de inzet van
medewerkers die ook in de separeerruimte bij of in de directie nabijheid
van de patiënt blijven of via de inzet van technologie in de separeerruimte
die de patiënt de mogelijkheid tot contact leggen geeft. De inzet van
audiovisuele middelen in de separeer is dus toegestaan, maar deze zijn
ondersteunend en kunnen nooit de persoonlijke aandacht van een
hulpverlener vervangen. In het kader van goede zorg en veiligheid tijdens
een separatie moet de patiënt dus altijd contact (bijvoorbeeld via een bel
of een intercom) kunnen maken met de verpleging.
Bij de normen wordt aangegeven dat in een op de patiënt toegesneden
plan bijvoorbeeld moet worden afgesproken: de frequentie van de fysieke
nabijheid van hulpverleners (elk uur minimaal 5 minuten), de wijze
waarop op andere momenten contact is met naasten of personeel
(minimale frequentie ieder half uur) en de wijze waarop het toezicht wordt
vormgegeven (minimaal elk kwartier controleren per camera of venster in
deur). Zoals aangegeven bevat het toetsingskader de normen waaraan
minimaal moet worden voldaan. Het staat GGZ-instellingen uiteraard vrij
om meer dan het minimale te regelen, zoals bijvoorbeeld het inzetten van
begeleide separatie of het eerder overgaan tot het inschakelen van
consultatie.
Het wetsvoorstel loopt niet achter op de praktijk. Het wetsvoorstel geeft,
middels de mogelijkheid tot het opstellen van een eigen plan van aanpak
en de mogelijkheid om ambulante dwang toe te passen, juist meer
mogelijkheden om te voorkomen dat gedwongen opname noodzakelijk is.
In het wetsvoorstel staat voorop dat separeren niet wordt toegepast tenzij
het niet anders kan (nee, tenzij). En als het moet worden toegepast, dan zo
humaan en zo kort mogelijk.
Voor de beantwoording van de stand van zaken verwijst de regering naar
de hierboven gegeven antwoorden. Op verzoek van de Inspectie voor de
Gezondheidszorg (IGZ) heeft TNO in samenwerking met GGZ Nederland,
patiënten/familieorganisaties en zorgaanbieders, een veldnorm insluiting
ontwikkeld. Daarin staan eisen waaraan extra beveiligde kamers moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

35

voldoen. Vanaf 15 mei 2013 mogen er in de ggz geen nieuwe separeer- en
afzonderingskamers meer bijkomen. De IGZ is in gesprek met GGZ
Nederland om afspraken te maken en scenario’s uit te laten werken om de
bestaande separeervoorzieningen op termijn buiten gebruik te stellen.
De IGZ kan beschikken over actuele gegevens over de toepassing van
verplichte zorg. De zorgaanbieder moet deze gegevens digitaal bijhouden.
De IGZ heeft toegang tot deze gegevens. Het wetsvoorstel schrijft voor
welke gegevens de zorgaanbieder in ieder geval digitaal beschikbaar moet
houden, zoals de vormen van de aan betrokkene verleende verplichte zorg
en de noodzaak, de begin- en einddatum en de duur en frequentie ervan.
Hierbij is de huidige Argus-gegevensset het uitgangspunt.
Daarnaast zal de IGZ periodiek (eens in de zes maanden) geaggregeerde
informatie ontvangen van de zorgaanbieder als input voor haar risicotoezicht. De inspectie zal zich op grond daarvan bij de zorgaanbieders met
een groter risico op onverantwoorde verplichte zorg aan de hand van
dossier, registratie, informatie van de zorgverantwoordelijke en zo
mogelijk een gesprek met de patiënt zelf, een oordeel vormen over de
proportionaliteit, subsidiariteit, doelmatigheid, kwaliteit en veiligheid van
de toegepaste verplichte zorg.
6. Vervallen van de landelijke taken en de multidisciplinaire
richtlijn dwang en drang
Verschillende leden vragen naar het wegvallen van de landelijke
commissie. Voor zover de taken die de commissie zou uitvoeren, nu bij
andere actoren zijn belegd, zijn de betreffende vragen onder die noemer
beantwoord. Daarmee blijven de vragen over de ontwikkeling van de
multidisciplinaire richtlijn dwang en drang nog te beantwoorden.
De toepassing van dwang in de psychiatrie is een onderwerp, met
uiteenlopende standpunten van verschillende partijen over de wenselijkheid, mate van toepassing en type maatregelen. Het ontwikkelen van
een door het veld breed gedragen multidisciplinaire richtlijn (MDR) kost
tijd.
Bij aanvang heeft de werkgroep MDR uitgangsvragen opgesteld en
vastgesteld, wetenschappelijke literatuur onderzocht, interviews
gehouden met inhoudelijke, juridische en wetenschappelijke experts op
het gebied van dwang en drang en er zijn bijeenkomsten geweest om de
voortgang en inhoudelijke punten te bespreken. De MDR dwang ligt
momenteel ter autorisatie voor bij de verschillende partijen.
Daarnaast loopt het traject voor de generieke module dwang. Hierin zitten
de ethische uitgangspunten en kwaliteitscriteria voor dwang in de
thuissituatie vervat. De multidisciplinaire richtlijn dwang en drang vormt
de basis voor de generieke module dwang en drang.
Met de ontwikkeling van de generieke module dwang en drang voor de
patiënt, diens naasten en professionals in zowel de ambulante als de
klinische ggz, komt er een door het veld breed gedragen document die de
wenselijke inhoud en organisatie van de zorg beschrijft vanuit patiënt
perspectief. De generieke module dwang en drang komt naar verwachting
in het najaar 2016 gereed.
Dit past geheel in wat de Minister van VWS beoogt met betrekking tot
kwaliteitsnormen en ook met hoe het gaat in de praktijk. Het Netwerk
kwaliteitsontwikkeling ggz (met in het bestuur de Nederlandse vereniging
voor psychiatrie, het Nederlands instituut van psychologen en het
Landelijk platform ggz) ontwikkelt momenteel voor de ggz veel meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

36

zorgstandaarden. Mochten deze zorgstandaarden onverhoopt niet tijdig
gereed komen, dan staan ze op de meerjarenagenda van het Zorginstituut
Nederland (ZIN) en kan het Zorginstituut zijn doorzettingsmacht inzetten.
De inzet van het ZIN komt aan de orde, indien veldpartijen er samen niet
in slagen om richtlijnen en zorgstandaarden op te stellen. Daarnaast regelt
het wetsvoorstel omwille van de gewenste spoed dat – indien er geen
richtlijn of zorgstandaard tot stand komt of het kwaliteitsniveau van de
richtlijn of zorgstandaard daartoe noodzaakt – de Minister van VWS
binnen korte termijn minimumnormen kan vaststellen. Dit is vergelijkbaar
met artikel 5 van de Wkkgz, dat voorziet in de mogelijkheid om (in
uitzonderingsgevallen) bij algemene maatregel van bestuur wettelijke
kwaliteitsnormen te stellen.
Er is niet uitgeschreven wat er in de richtlijn moet komen, omdat het veld
zelf bepaalt wat er ter uitwerking van dit wetsvoorstel in de richtlijnen
komt.
De overdracht van best practices vindt plaats via netwerken tussen
instellingen die zijn opgezet om bestaande kennis, ervaringen en best
practices te delen en uit te wisselen. GGZ Nederland organiseert
regelmatig diverse bijeenkomsten rondom specifieke thema’s gerelateerd
aan terugdringen van dwang en drang. Daarnaast is er GGZ Connect, de
community voor de geestelijke gezondheidszorg. De GGZ Connect is een
digitaal platform en de plek voor ggz-professionals om over vakgerichte
thema’s contact met elkaar te leggen, praktijkervaringen te delen en
vakgenoten te raadplegen. Documenten zoals het toetsingskader
terugdringen separeren en afzonderen 2016 van de IGZ, naslagwerk
aangaande dwang en drang zijn daar eveneens te vinden. De informatieve
website www.dwangindezorg.nl heeft als doel uitleg te geven over de
Wbopz aan cliënten, familieleden en professionals die te maken hebben
met onvrijwillige zorg op grond van de Wbopz. Op de website zijn ook
best practices over het terugdringen van dwang en drang te vinden. In het
verspreiden van goede voorbeelden kan ook het overleg tussen
geneesheer-directeuren een rol spelen. Overigens wordt op dit moment
ook door het Aanjaagteam verwarde personen veel casuïstiek en goede
voorbeelden verzameld. Deze zijn te vinden onder www.aanjaagteam.nl.
7. Belangrijkste aanpassingen in deze nota van wijziging
Door de tweede nota van wijziging zijn de vragen onder dit kopje
grotendeels achterhaald. Waar dit niet het geval is (zoals de vragen over
gegevensuitwisseling, harmonisatie en continuïteit van zorg) verwijs de
antwoorden die in deze nota zijn geclusterd.
8. Consultatie
De leden van de PvdA-fractie vragen naar aanleiding van de reactie van
het Landelijk Platform GGZ in hoeverre de onafhankelijke arts, die de
medische verklaring afgeeft en helpt bij het opstellen van het zorgplan,
zijn werk onafhankelijk van de geneesheer-directeur kan uitvoeren als
deze arts bij dezelfde instelling als de geneesheer-directeur werkzaam
mag zijn. Of een onafhankelijk arts bij dezelfde instelling werkt of niet,
maakt voor de inhoud van zijn verklaring niet uit. Hij stelt deze verklaring
op vanuit zijn medisch inhoudelijke expertise. De onafhankelijke arts is
overigens niet betrokken bij het opstellen van het zorgplan, omdat een
vereiste aan de onafhankelijke arts is dat hij niet bij de behandeling
betrokken is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

37

Genoemde leden snappen de praktische overweging, maar vragen of het
belang van de betrokkene niet zwaarder dient te wegen. Waaruit blijkt dat
het voldoende is voor het onafhankelijk handelen als de arts in het
afgelopen jaar geen behandelrelatie heeft gehad met de betrokkene?
Waarop is deze termijn gebaseerd? Deze termijn is gebaseerd op de
huidige Wbopz en op (internationale) jurisprudentie. Deze termijn is een
minimumtermijn. Omdat het om een minimumtermijn gaat, staat het de
geneesheer-directeuren vrij om een praktijk te ontwikkelen waarin
psychiaters pas een medische verklaring over de betrokkene mogen
opstellen, na enkele jaren geen zorg aan hem verleend te hebben of nadat
er niet eerder een behandelrelatie bestond.
De leden van de PvdA-fractie vragen waaruit blijkt dat de capaciteit van
crisisopvang per regio voldoende is om te waarborgen dat de betrokkene
tijdens een crisismaatregel, waarbij geen sprake is van een strafbaar feit,
niet in de politiecel belandt. Het is van belang onderscheid te maken
tussen opvang en beoordeling. De crisisdiensten zijn verantwoordelijk
voor het beoordelen van mensen op basis van meldingen die zij binnen
krijgen. Zij hanteren daarbij de norm dat binnen twee uur na de melding
80% van de mensen beoordeeld is. Crisisdiensten werken outreachend en
hebben niet allemaal zelf een locatie en/of plaatsen om mensen tijdelijk te
behandelen. Uit het onderzoek van de NZa blijkt dat de norm (beoordeling
binnen twee uur) grotendeels wordt gehaald. Inmiddels wordt er in het
kader van de ontwikkeling van de generieke module acute psychiatrie,
gewerkt aan een meer gedifferentieerde norm waarbij afhankelijk van het
type patiënt, de urgentiegraad nader wordt bepaald. Na de beoordeling
door de crisisdienst kan het nodig zijn dat de betrokkene opgenomen
wordt in een gespecialiseerde GGZ-instelling.
Mensen belanden vaak in een politiecel omdat bij de melding via 112,
gevraagd wordt naar de politie (vanwege de openbare orde). Het is van
belang dat de mensen die in crisis zijn en direct zorg nodig hebben, door
de zorg (ambulance) vervoerd worden en dat er zo spoedig mogelijk
beoordeeld kan worden wat er vervolgens nodig is. In de eerdergenoemde generieke module zal wordt opgenomen dat er heldere afspraken
worden gemaakt over beoordelingsruimten. Daarmee wordt voorkomen
dat mensen die geen strafbaar feit hebben gepleegd, in afwachting van
hun beoordeling moeten verblijven in een politiecel.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar aanleiding van de reactie van de
Raad voor de rechtspraak hoe de termijnen voor hoger beroep van een
zorgmachtiging zich verhouden tot de mogelijkheid tot het verplicht
vasthouden van betrokkenen.
Hoe ziet de procedure er concreet uit, hoelang duurt de procedure en is
het proportioneel om de betrokkene gedurende het hoger beroep zijn
vrijheid te ontnemen?
Borgt deze procedure voldoende dat geen betrokkene langer tegen zijn wil
wordt vastgehouden dan strikt noodzakelijk is en dat de procedure
duidelijk en goed uitvoerbaar is? Waaruit blijkt dit? De leden van de
VVD-fractie merken op dat in het derde lid staat dat hoger beroep zo
spoedig mogelijk plaatsvindt, alsmede dat zo spoedig mogelijk uitspraak
wordt gedaan. Hoelang duurt dat maximaal?
De Raad voor de rechtspraak kaart ook enkele knelpunten aan waarop de
leden van de CDA-fractie graag een reactie van de regering willen
ontvangen. Fundamenteel is het probleem dat de wet creëert op het
gebied van de rechtsbescherming door een zorgmachtiging te laten
doorlopen na expiratie in geval van hoger beroep. Wat gebeurt er als de
geneesheer-directeur in beroep gaat (als dat kan) tegen een afwijzende
beslissing van de rechter? Loopt de oude zorgmachtiging door, ook als de
rechtbank of het hof niet tijdig beslist?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

38

Mede naar aanleiding van de leden van de verschillende fracties en de
opmerkingen van de Raad van de rechtspraak is in de Wvggz het hoger
beroep geschrapt.
De leden van de CDA-fractie merken op dat in de vorige versie van het
wetsvoorstel ook een mantelzorgplan stond opgenomen. Daarin kan de
familie namelijk niet alleen aangeven wat zij wel wil doen, maar ook wat
zij niet kan doen. Deze leden willen graag weten waarom dit uit het
aangepaste wetsvoorstel is gehaald. Het opstellen van een mantelzorgplan kan altijd, maar er is voor gekozen om dit niet als verplichting op
te nemen, omdat we mantelzorgers en familie geen verplichtingen willen
opleggen. Zij ondersteunen de cliënt, maar dat is op vrijwillige basis.
De leden van de CDA-fractie willen weten hoe de regering staat tegenover
het idee van GGZ Nederland dat de financiering van de extra taken van de
geneesheer-directeur aanvullend op en separaat van de bekostiging via
diagnose behandelcombinaties moet staan.
De geneesheer-directeur heeft met de tweede nota van wijziging niet
langer de verzoekerrol, dus deze vraag is niet langer relevant.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering tegenover de
suggestie, die tijdens het rondetafelgesprek over verplichte zorg aan een
persoon met een psychische stoornis is gedaan, staat om een nulmeting
op deze terreinen te houden. Het Trimbos Instituut heeft een raming van
de kosten gemaakt onder de Wbopz. Deze is in de afrondende fase.
Genoemde leden zouden graag ook een betere onderbouwing willen
hebben van de financiële gevolgen van het wetsvoorstel met daarbij
aandacht voor de beoogde besparingen en intensiveringen. Ook voor de
taken die de gemeenten met dit wetsvoorstel erbij krijgen.
In de toelichting bij de tweede nota van wijziging zijn de financiële
gevolgen van het wetsvoorstel opgenomen, inclusief de financiële
gevolgen voor gemeenten.
Het College bescherming persoonsgegevens heeft opmerkingen gemaakt
over de inzage van het medisch dossier door nabestaanden. Daarop is de
regeling aangepast. In antwoord op de vraag van de leden van de
CDA-fractie: er is intussen een soortgelijke regeling in artikel 18b van de
Wzd opgenomen.
De leden van de D66-fractie hebben vernomen dat onder meer GGZ
Nederland pleit voor een landelijk registratiesysteem voor het aanvragen
van zorgmachtigingen en crisismaatregelen. Hoe staat de regering
tegenover zo’n landelijk registratiesysteem en aan welke privacyeisen zou
zo’n systeem moeten voldoen? Met de tweede nota van wijziging bij het
voorstel voor de Wvggz is de taak om zorg te dragen voor landelijk
digitaal inzicht in de zorgmachtigingen en crisismaatregelen belegd bij het
openbaar ministerie. Hiervoor zullen privacy- en beveiligingseisen van
een hoge classificatie gelden, passend bij de gevoeligheid van de
persoonsgegevens die een combinatie zijn van justitiële en medische
persoonsgegevens.
De leden van de D66-fractie stellen met de Raad voor de rechtspraak vast
dat de geneesheer-directeur in zijn centrale rol voldoende toegerust moet
zijn voor de ruime toebedeling van taken en bevoegdheden en vragen hoe
de regering hierin denkt te voorzien. De rol van de geneesheer-directeur is
in de tweede nota van wijziging herzien. In de toelichting bij de tweede
nota van wijziging is een paragraaf over de kosten opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

39

De leden van de D66-fractie constateren dat ten behoeve van statistische
of wetenschappelijke doeleinden gegevens zonder toestemming van
betrokkene door de zorgaanbieder, de geneesheer-directeur, de burgemeester en de officier van justitie kunnen worden verstrekt. Deze leden
vragen waarom ervoor gekozen is om niet de eis te stellen dat de
betrokkene expliciet instemt. Zij achten het van groot belang dat de
persoonlijke levenssfeer van de betrokkene zo goed mogelijk gewaarborgd wordt. Aan gegevens die verstrekt worden ten bate van statistisch
en wetenschappelijk onderzoek worden eisen gesteld in artikel 8.28 van de
tweede nota van wijziging bij het voorstel voor de Wvggz. Gegevens
mogen niet gebruikt worden als de persoon hiertegen uitdrukkelijk
bezwaar heeft gemaakt. Daarnaast moet het onderzoek voorzien in
waarborgen zodat de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen niet wordt
geschaad. Hierbij moet gedacht worden aan vergaande anonimisering
waardoor de gegevens niet tot de persoon herleidbaar zijn. En ook moet
het onderzoek een algemeen belang dienen. Met deze voorwaarden
meent de regering dat de persoonlijke levenssfeer van de betrokkene in
dit kader voldoende geborgd is.
Genoemde leden constateren dat betrokkene op advies van het Cbp tegen
de verstrekking van zijn gegevens uitdrukkelijk bezwaar kan maken. De
leden van de D66-fractie vragen of betrokkenen hierover worden
voorgelicht en of zij altijd worden geïnformeerd wanneer hun (geanonimiseerde) gegevens beschikbaar worden gesteld. De voorlichting aan de
betrokkene over de mogelijkheid om bezwaar te maken gebeurt door de
betreffende instantie zelf. De noodzaak om de betrokkene te informeren
over het gebruik van de geanonimiseerde gegevens is niet wettelijk
voorgeschreven maar kan de instantie wel toepassen.
9. Gevolgen voor de regeldruk
De leden van de CDA-fractie merken op dat de regeldruk voor de
ggz-instellingen toeneemt. Een extern onderzoek wijst uit dat de administratieve lasten voor de ggz-instellingen met € 8,7 miljoen zullen stijgen.
Ook vragen zijn naar de toename van de kosten voor de rechterlijke macht
en ook de kosten van toevoegingen.
In de tweede nota van wijziging is opnieuw naar de administratieve lasten
en meerkosten gekeken. De regering verwijst u hiervoor naar de
toelichting bij de tweede nota onder paragraaf 6.
De leden van de CDA-fractie vragen met hoeveel procent de regering wil
dat het aantal gedwongen ggz-patiënten daalt.
Voor het terugdringen van het aantal gedwongen ggz-patiënten worden
geen na te streven percentages/streefcijfers gehanteerd.
Terugdringen van dwang en drang is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle partijen die hierbij zijn betrokken. Deze verantwoordelijkheid is ook opgepakt door het veld, waardoor het niet nodig was om
vanuit de overheid streefcijfers op te leggen. Dit heeft ook niet mijn
voorkeur aangezien hier heel lastig op te sturen is.
In het wetsvoorstel Wvggz staat het verlenen van goede zorg op maat
centraal. Als algemeen uitgangspunt is geformuleerd dat bij de voorbereiding, uitvoering, wijziging en beëindiging van verplichte zorg, zoveel
mogelijk rekening wordt gehouden met de wensen en voorkeuren van
betrokkene.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

40

10. Invoering en voorlichting
De leden van zowel de VVD- als D66-fractie vragen of er voldoende
implementatietermijn is aangehouden voor veldpartijen. Samen met
veldpartijen is geïnventariseerd wat er nodig is om de wet zo goed
mogelijk te implementeren. Op sommige terreinen (bijvoorbeeld met de
ontwikkeling van normen voor ambulante dwang in de thuissituatie) zijn
veldpartijen al van start gegaan, omdat de ontwikkeling veel tijd kost.
Andere actiepunten kunnen pas worden opgepakt als de wetteksten
definitief zijn. In overleg met veldpartijen zal worden bepaald wat een
redelijke implementatietermijn is.
De leden van de CDA- en de SGP-fracties vragen hoe de regering ervoor
gaat zorgen dat alle actoren die bij de uitvoering van de wet betrokken zijn
goed worden voorgelicht over hun rechten, plichten, bevoegdheden en
mensenrechtelijke betekenis van hun rol in het proces.
Voor alle betrokken actoren geldt dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor de
benodigde doelgroep gerichte informatie, voorlichting en opleiding zorg
te dragen. De overheid zal via de website www.dwangindezorg.nl
informatie verstrekken over dwang in de zorg in het algemeen en de
veranderingen die samenhangen met de wetsvoorstellen. Met name de
Wbopz maar ook aanpalende wetgeving.
In antwoord op de vraag van D66 naar het gebruik van de website: de
217.000 unieke bezoekers in 2015 benadrukken de behoefte aan deze
informatie. De structuur van de website zal worden aangepast voor de
Wvggz en de Wzd, zodat met de inwerkingtreding van deze wetten actuele
informatie voorhanden is over de wet- en regelgeving en over de
wijzigingen aan alle betrokkenen. Daarnaast wordt een aantal regionale
informatie- en kennisdelingsbijeenkomsten georganiseerd over de
wetsvoorstellen.
11. Financiële gevolgen van het wetsvoorstel
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering aankijkt tegen extra
kosten in de geestelijke gezondheidszorg als gevolg van een beweging
van patiënten met forensische zorg naar de Wet verplichte ggz.
De gezamenlijke doelstelling van zowel de Wfz als van dit wetsvoorstel is
het verbeteren van continuïteit van zorg aan mensen met psychische
stoornissen. Een goede aansluiting tussen het strafrechtelijk kader en het
civielrechtelijke/vrijwillige kader is hierbij doorslaggevend en van
essentieel belang. Zo is in artikel 2.5 van de Wfz opgenomen dat zorgaanbieder zes weken voordat de strafrechtelijke titel afloopt beziet of nog
aansluitende zorg nodig is. Het gaat dan bij voorkeur om vervolgzorg op
vrijwillige basis, maar indien nodig dient een zorgmachtiging te worden
aangevraagd. Deze kan door de strafrechter worden afgegeven met
toepassing van artikel 2.3 van de Wfz. Naast deze inspanningsverplichting
voor de zorgaanbieder wordt het met de Wfz ook mogelijk gemaakt voor
de strafrechter een zorgmachtiging op grond van de Wvggz op te leggen
in plaats van een straf of strafrechtelijke maatregel die strekt tot forensische zorg. De betrokkene dient dan wel te voldoen aan de criteria zoals
deze in dit wetsvoorstel zijn neergelegd. Het is nu niet mogelijk om
precies in te schatten hoeveel extra patiënten er door introductie van deze
nieuwe mogelijkheid zullen instromen in de reguliere GGZ.
Verschillende fracties vragen naar de financiële gevolgen van dit
wetsvoorstel. Omdat dit wetsvoorstel ingrijpend gewijzigd is, is een
nieuwe kostenberekening gedaan. De regering verwijst u hiervoor naar
paragraaf 6 van de tweede nota van wijziging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

41

12. Overig
Jongeren
De leden van de CDA-fractie ontvangen graag een nadere toelichting van
de regering of het wetsvoorstel verplichte geestelijke gezondheidszorg het
mogelijk maakt om aan jongeren die tot hun 18de levensjaar in een
verplichtend kader zitten ook na de 18de verjaardag voor de veiligheid van
de persoon in kwestie een verplichtend kader op te leggen. Aan welke
voorwaarden moet dan voldaan zijn? En in welke gevallen is wel een
verplichtend kader tot het 18 de levensjaar mogelijk en na de 18de
verjaardag niet meer, zo willen de leden van de CDA-fractie weten.
Indien een jeugdige voor zijn achttiende levensjaar reeds op grond van
een rechtelijke machtiging zorg ontvangt op grond van de Wvggz zijn er
geen belemmeringen om – voor zover dat noodzakelijk is – diezelfde zorg
onder diezelfde machtiging vanaf zijn achttiende verjaardag door te
blijven verlenen. Het enige verschil is dat vanaf zijn achttiende verjaardag
die zorg niet meer door de gemeente op grond van de Jeugdwet zal
worden vergoed, maar door een zorgverzekeraar op grond van een
zorgverzekering als bedoeld in de Zorgverzekeringswet of uit de Wet
langdurige zorg.
Indien een jeugdige voor zijn achttiende levensjaar op grond van een
machtiging gesloten jeugdhulp als bedoeld in de Jeugdwet jeugdhulp
ontvangt, dan gaat het om jeugdhulp die noodzakelijk is in verband met
ernstige opgroei- of opvoedingsproblemen die de ontwikkeling van de
jeugdige naar volwassenheid ernstig belemmeren in situaties waarin de
opneming en het verblijf noodzakelijk zijn om te voorkomen dat de
jeugdige zich aan deze jeugdhulp onttrekt of daaraan door anderen wordt
onttrokken. Gesloten jeugdhulp mag niet langer voortduren dan zes
maanden na het bereiken van de leeftijd van achttien jaar (zie 6.1.2, vierde
lid, onder d, van de Jeugdwet). Vanwege het toepassen van dwang op
pedagogische grondslag, zou bij een langere duur strijd ontstaan met het
EVRM. Mocht in een dergelijke situatie eveneens vanwege een psychische
stoornis een noodzaak bestaan voor verplichte zorg, dan kan mogelijk
vanwege die stoornis en gelet op het wettelijke kader van de Wvggz een
zorgmachtiging afgegeven worden.
Tolk
De leden van de D66-fractie constateren dat ondanks de speciale aandacht
van de evaluatiecommissie er in het voorliggende wetsvoorstel nauwelijks
aandacht is voor de positie van allochtone patiënten. Terwijl men vast
moet stellen dat bij hen vaker dwangmiddelen en dwangbehandeling
worden toegepast. Deze leden lezen in het voorliggende wetsvoorstel dat
is voorzien in een recht op bijstand door een tolk voor wie de Nederlandse
taal niet beheerst, maar dat die bijstand niet schijnt te gelden voor de
vertegenwoordiger, de contactpersoon en de familievertrouwenspersoon.
Zij vragen waarom dit recht op bijstand niet voor deze actoren geldt en
hoe dit zich verhoudt tot het grotere belang dat deze actoren door de nota
van wijziging wordt toegedicht.
Ten algemene geldt dat tolk- en vertaaldiensten in de gezondheidszorg
sinds 2012 niet langer worden vergoed. Patiënten (of hun vertegenwoordigers) zijn zelf verantwoordelijk voor het machtig zijn van de Nederlandse taal, enkele uitzonderingen daargelaten. Een uitzondering geldt
indien er sprake is van vrijheidsbeneming, of het voornemen daartoe. Op
het moment dat een zorgmachtiging wordt voorbereid, heeft de
betrokkene recht op een advocaat en via het Besluit vergoeding rechtsbijstand ook op (vergoeding van) een tolk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

42

Schadevergoeding
De leden van de CDA-fractie willen graag weten hoe groot het schadebedrag kan zijn en hoe de term «naar billijkheid» wordt ingevuld.
De klachtencommissie kan een schadevergoeding naar redelijkheid en
billijkheid opleggen. Bij de vaststelling van wat redelijkheid en billijkheid
eisen, moet op grond van het bepaalde in artikel 3:12 BW rekening
worden gehouden met algemeen erkende rechtsbeginselen, met de in
Nederland levende rechtsovertuigingen en met de maatschappelijke en
persoonlijke belangen, die bij het gegeven geval zijn betrokken. De
omstandigheden van het geval zijn bepalend voor wat redelijk en billijk is.
Er is geen maximum aan het bedrag verbonden dat de klachtencommissie
als schadevergoeding kan vaststellen. De meeste klachten die aan de
klachtencommissie zullen worden voorgelegd, zullen betrekking hebben
op klachten en claims die qua schadeomvang beperkt van aard zijn. Het is
daarom niet nodig geacht een bovengrens in het wetsvoorstel op te
nemen voor de grootte van de te vorderen schade. Voor de meer
omvangrijkere schadeclaims voortvloeiend uit toegebrachte schade aan
het lichaam ligt het in de rede dat klagers zich wenden tot de geschilleninstantie, als bedoeld in artikel 18 van de Wkkgz. De geschilleninstantie is
uitgerust om schadeclaims te beoordelen en te vergoeden tot een
maximum van € 20.000,–. Voor het bepalen van de hoogte van die schade
zal hier echter ook altijd de redelijkheid en billijkheid een rol spelen. Indien
een klager een hoger bedrag wil vorderen, zal hij zich tot de civiele rechter
moeten wenden.
Huisregels
De leden van de CDA-fractie willen graag weten hoe voorkomen gaat
worden dat in de huisregels vergaande beperkingen worden opgenomen
die eigenlijk in de zorgmachtiging thuishoren. Hoe kan daartussen
onderscheid gemaakt worden?
Zowel met betrekking tot de zorgmachtiging als met de huisregels zijn in
de Wvggz grenzen opgenomen. In de tweede nota van wijziging is het
artikel met betrekking tot de huisregels (8:15) verduidelijkt. De huisregels
dienen – zoals ook benadrukt in de toelichting – algemeen van aard zijn,
en geen nieuwe op de persoon gerichte beperkingen bevatten die
onderdeel horen te zijn van het zorgplan van betrokkene. Over de
zorgmachtiging is in artikel 3:2 duidelijk aangegeven waaruit verplichte
zorg kan bestaan.
De huisregels worden ingevuld volgens het model dat bij regeling zal
worden vastgesteld en zowel schriftelijk ter hand gesteld als mondeling
toegelicht aan zowel de betrokkenen als diens vertegenwoordiger.
Hierdoor is zoveel mogelijk geborgd dat in de huisregels geen verdergaande beperkingen worden opgenomen.
mede namens de Staatssecretarissen van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport en van Veiligheid en Justitie,
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 399, nr. 24

43