Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

27 428

Beleidsnota Biotechnologie

Nr. 331

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 juni 2016
Met deze brief informeer ik u over de uitkomsten van het recent door het
Nederlands voorzitterschap in Brussel georganiseerde symposium over
het herstellen van de balans tussen het octrooirecht en het kwekersrecht.
Met de oplossingen, zoals deze zijn besproken en aangekondigd tijdens
het symposium, is op Europees niveau een belangrijke stap gezet naar de
oplossing van dit vraagstuk. Tevens stuur ik u enige rapporten van
onderzoeken die in het kader daarvan recentelijk zijn uitgevoerd en ga ik
in op enkele toezeggingen1.
De aanleiding
In Nederland loopt al meerdere jaren een debat over de samenloop tussen
het octrooirecht en het kwekersrecht, mede in het licht van het belang van
toegang tot biologisch materiaal voor innovatie in de plantenveredeling.
Ook vanuit de Tweede Kamer is aandacht voor deze kwestie. Ik heb, mede
ter uitvoering van de motie Jacobi/De Liefde (Kamerstuk 27 428, nr. 280),
het Nederlands voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie
aangegrepen, om dit onderwerp prominent op de Europese agenda te
zetten, onder meer door de organisatie van een symposium over dit
onderwerp.
In eerdere debatten over deze kwestie heb ik u aangegeven dat internationaal draagvlak voor oplossingen noodzakelijk is. In het bijzonder heb ik –
mede ter uitvoering van de motie Geurts (Kamerstuk 27 428, nr. 283) –
draagvlak gezocht bij Duitsland en Frankrijk. Dit zijn landen die, net als
Nederland, belangrijke posities in plantenveredeling hebben en waar
vergelijkbare zorgen leven. Uit gesprekken met deze landen en met de
Europese Commissie werd duidelijk dat de oplossing die vanuit Nederlands perspectief de voorkeur zou hebben, namelijk de introductie van een
uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht, absoluut geen
draagvlak zou hebben onder andere lidstaten, vanwege de mogelijk
negatieve impact daarvan op andere sectoren (zoals farma en chemie). Dit
1

kst-27428-331
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 331

1

omdat deze ook gebruik maken van het octrooirecht en vanwege de
onzekerheid en de juridische problemen die dit zou opleveren voor het
betrokken bedrijfsleven. Om toch voortgang in het dossier te krijgen, ben
ik op zoek gegaan naar een gebalanceerde aanpak met oplossingen die
zowel impact als draagvlak hebben. Deze besprekingen hebben geresulteerd in de oplossingen zoals deze zijn gepresenteerd tijdens het
symposium. In samenhang zorgen deze oplossingen voor het behoud van
een innovatief klimaat in Europa, strengere voorwaarden voor octrooiering van plantgerelateerde uitvindingen, verbetering van de beoordeling
van plantgerelateerde octrooiaanvragen, verbeterde transparantie en
facilitering van de toegang tot octrooien.
Het symposium
Op 18 mei jl. organiseerde ik in samenwerking met de Europese
Commissie het symposium «Finding the Balance – Exploring solutions in
the debate surrounding patents and plant breeders» rights» in Brussel.
Tijdens het symposium kwamen meer dan 200 deelnemers samen,
waaronder beleidsmedewerkers uit de lidstaten en relevante instituties
zoals het Europees Octrooibureau en het Europees Kwekersrechtbureau.
Ook waren belanghebbenden uit het maatschappelijk veld en betrokken
sectoren aanwezig, waaronder de plantenveredeling, biotechnologie en
boerenorganisaties. Doel van de dag was om oplossingen te verkennen
rondom de onbalans tussen het kwekersrecht en het octrooirecht. Door de
samenloop in de regelgeving bestaat er onduidelijkheid over het
octrooieren van natuurlijke eigenschappen van planten. Het behouden
van toegang tot plantaardig materiaal is van groot belang om de weg
open te houden voor innovatie ten bate van voedselzekerheid en
-diversiteit, en deze toegang wordt door octrooien op natuurlijke
eigenschappen bemoeilijkt.
Tijdens mijn openingstoespraak ben ik ingegaan op het belang van
plantenveredeling voor voedselzekerheid en verduurzaming van de
landbouw.
Om hun werk goed te kunnen doen hebben plantenveredelaars goede
toegang tot genetische bronnen nodig. Deze toegang staat onder druk
door de toegenomen octrooiering van planteneigenschappen, hetgeen de
innovatie kan belemmeren. Aan de andere kant speelt het octrooirecht
een zeer belangrijke rol in het bevorderen van innovatie. Ik heb alle
aanwezigen opgeroepen om over oplossingen na te denken die zowel de
innovatiekracht in Europa bevorderen als goede toegang tot belangrijke
planteneigenschappen voor alle veredelaars behouden. Tijdens het
symposium zijn verschillende oplossingsrichtingen verkend. Een
belangrijke doorbraak is het voornemen van verantwoordelijk Eurocommissaris Bieńkowska om snel een oplossing te willen bieden door nog dit
jaar een interpretatieve verklaring te geven van de Biotechnologierichtlijn2
op het gebied van de octrooieerbaarheid van planteneigenschappen.
Hiermee wordt een belangrijke stap gezet door de uitleg van de Biotechnologierichtlijn te verduidelijken vanuit het perspectief van de totstandkomingsgeschiedenis van de richtlijn.
Verder werd gesproken over andere oplossingsrichtingen, zoals een
initiatief dat helpt met het vergroten van transparantie over welke
plantenrassen onder een octrooi vallen, en het International Licensing
Platform Vegetable, waarbinnen toegang tot geoctrooieerde producten
tegen redelijke voorwaarden wordt gefaciliteerd. Deze zaken zijn, samen
met het versterken van de samenwerking tussen het Europees Octrooibureau en het Europees Kwekersrechtbureau, belangrijke elementen in
2

Richtlijn 98/44/EG

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 331

2

het herstellen van de balans tussen octrooirecht en kwekersrecht en
daarmee voor het behoud van innovatief vermogen in de EU. Verder is
een verkenning gedaan naar mogelijke verbetering van de wijze waarop
dwanglicenties kunnen worden verleend. Ook dit kan een bijdrage leveren
aan verbeterde toegang tot belangrijke genetische bronnen.
Na afloop waren vele belanghebbenden, uiteenlopend van de biologische
landbouw, grote en kleine plantenveredelaars tot multinationale biotechnologiebedrijven positief over de uitkomsten van het symposium. Ik
constateer ook binnen de veredelingssector een breed draagvlak voor de
oplossingen die zijn gepresenteerd. Ook vele lidstaten hebben hun
waardering uitgesproken voor de uitgebreide en gebalanceerde aanpak.
Een korte film met een verslag van het symposium kunt u vinden via de
volgende link: http://bit.ly/1T0KdKe.
Studies
Het afgelopen jaar is aan uw Kamer toegezegd enkele studies uit te
voeren naar de omvang en de impact van het probleem en van eventuele
maatregelen. Beide studies zijn als bijlage meegestuurd met deze brief.
Aan de WUR is gevraagd een nadere beschouwing te geven van het
octrooieren van natuurlijke eigenschappen in de plantenveredeling. Dit
onderzoek bestaat uit twee delen:
• In kaart brengen welke Europese octrooiaanvragen er zijn die met
conventionele veredeling te maken hebben en welke claims deze
bevatten, en
• interviews met enkele stakeholders uit bedrijven, wetenschap en een
NGO over hun ervaringen met «native traits» in octrooien, in het
bijzonder de effecten op de toegankelijkheid van genetische bronnen
voor verdere veredeling en – in bredere zin – op innovatie in de
veredelingssector.
De uitkomsten van deze studie geven aan dat het niet eenvoudig is te
komen met een goede afbakening van verleende octrooien en nog
lopende octrooiaanvragen die verband houden met conventionele
plantenveredeling.
Het andere onderzoek is uitgevoerd door SEO. Onderzoek is gedaan naar
de gevolgen van het invoeren van een uitgebreide veredelingsvrijstelling
voor sectoren buiten de landbouw, zoals de farmaceutische industrie,
biobased economy en de chemie. Middels literatuuronderzoek en
interviews met belanghebbenden zijn de mogelijke gevolgen geïnventariseerd, en deze zijn vervolgens in een webenquête aan de verschillende
sectoren, inclusief de veredelingsbranche, voorgelegd. De oproep tot het
invullen van de webenquête is via vier brancheorganisaties verspreid
(HollandBIO, Plantum, de Vereniging van de Nederlandse Chemische
Industrie (VNCI) en de Nederlandse Cosmetica Vereniging (NCV)) en
vermeld op het Biorenewable Business Platform van het Ministerie van
Economische Zaken en de website van RVO.nl. Ondanks het breed
uitzetten van de enquête, heeft deze tot een relatief lage respons geleid
van 46 bedrijven (van de potentiële 650).
Beide studies zijn bruikbare achtergronddocumenten voor het vervolgproces van het opstellen van en interpretatieve verklaring door de
Europese Commissie en we zullen ze dan ook aan de Europese
Commissie ter beschikking stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 331

3

Toezegging juridische analyse
Tijdens het Algemeen Overleg over Biotechnologie en kwekersrecht van
9 september jl. (Kamerstuk 27 428, nr. 317) heeft mijn ambtsvoorganger
toegezegd uw Kamer te informeren over de uitkomsten van een juridische
analyse over de noodzaak van aanpassing van de TRIPs-overeenkomst om
een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht te realiseren,
mede naar aanleiding van de tijdens dit overleg ingebrachte notitie
namens de fracties van SGP, SP, ChristenUnie en Partij voor de Dieren,
gedateerd 7 september 2015, getiteld: «Vrijheid voor veredeling». Graag
ga ik op deze toezegging in.
In de notitie van de leden van uw Kamer wordt opgemerkt dat er in de
Amerikaanse Plant Patent Act sprake zou zijn van een uitgebreide,
TRIPs-conforme veredelingsvrijstelling. In Amerika vallen planten die door
middel van zaden (seksueel) en knollen vermeerderd worden, onder de
Plant Variety Protection Act. Planten die echter vegetatief (aseksueel,
bijvoorbeeld door middel van stekken of enten) worden vermeerderd,
kunnen worden beschermd middels de Plant Patent Act. Er is dus gekozen
voor een combinatiestelsel van bescherming van plantenrassen, deels
middels octrooien en deels middels kwekersrechten. De Plant Patent Act
geldt alleen voor aseksueel vermeerderde planten (en planten die tevens
seksueel vermeerderd kunnen worden). De inhoud van het recht (beschermingsomvang) beperkt zich tot het verbod voor derden van het aseksueel
vermeerderen van de plant. Wanneer men dus met het beschermde
materiaal wil kruisen en selecteren, valt dit buiten de scope van het recht.
Er is hier dan ook geen sprake van een beperking van het recht of een
vrijstelling, het valt simpelweg buiten de omvang van het recht. Omdat er
überhaupt geen sprake is van een beperking, kan er dus ook geen sprake
zijn van een met de TRIPs-overeenkomst strijdige beperking. Dat is bij een
uitgebreide vrijstelling in het octrooirecht wel aan de orde.
Door mijn ambtsvoorgangers is uitgebreid aandacht besteed aan de
juridische aspecten van invoering van een beperkte en een uitgebreide
veredelingsvrijstelling in het octrooirecht.3 Het is thans noch mogelijk,
noch nodig om finale zekerheid te bieden over de (on)verenigbaarheid
van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met de TRIPs-overeenkomst.
Uiteindelijk kan daarover alleen de rechter of de TRIPs-Council een
uitspraak doen in een concreet geval als die vrijstelling in enigerlei vorm
zou zijn ingevoerd. Vast staat wel dat alle bij de veredelingsvrijstelling
betrokken partijen het eens zijn dat wijziging van de Biotechnologierichtlijn noodzakelijk is om een uitgebreide veredelingsvrijstelling te
kunnen invoeren. Het is echter aan de Europese wetgever om te bepalen
of een voorgestelde of door te voeren wijziging in die richtlijn overeenkomstig toepasselijke verdragen is.
In dit stadium wil ik mij vooral inzetten om in goed overleg met de
Europese Commissie en de lidstaten te komen tot bruikbare oplossingen
voor de problematiek van samenloop van octrooirecht en kwekersrecht in
de plantenveredeling. Daarom geef ik thans de voorkeur aan het vinden
van dergelijke oplossingen boven verdere juridische analyses die geen
3

Ik verwijs hier kortheidshalve naar de «Analyse van de juridische mogelijkheden van een
veredelingsvrijstelling in het octrooirecht in het licht van internationale regelingen» (Kamerstuk
27 428, nr. 182, bijlage) en naar het advies van de Raad van State over een uitgebreide
veredelingsvrijstelling in relatie tot de TRIPs-overeenkomst (Kamerstuk 33 365 (R 1987), nr. 4)
met vergelijkbare strekking. In de Nota naar aanleiding van het verslag over het wetsvoorstel
ter introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling (Kamerstuk 33 365 (R 1987), nr. 7) is in
paragraaf 3 (pagina 18 t/m 32) reeds zeer uitvoerig ingegaan op vragen over de (on)verenigbaarheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met de TRIPs-overeenkomst, waarbij ook
is ingegaan op de argumenten van de in de notitie genoemde deskundigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 331

4

bindend uitsluitsel zullen geven over de toelaatbaarheid van een nog niet
ingevoerde uitgebreide veredelingsvrijstelling in het licht van vigerende
verdragen.
Afrondend
Met de oplossingen zoals deze zijn besproken en aangekondigd tijdens
het symposium is op Europees niveau een belangrijke stap gezet naar de
oplossing van dit vraagstuk. Ik ga ervan uit dat het nog de nodige zorg en
aandacht vergt om de besproken oplossingen daadwerkelijk te implementeren. Een aantal van de besproken oplossingen is reeds operationeel. Zo
is in de Rijksoctrooiwet 1995 reeds een beperkte veredelingsvrijstelling
opgenomen en is deze ook vervat in de Overeenkomst betreffende een
eengemaakt octrooigerecht. Daarmee wordt ook op Europees niveau de
toegang voor veredelaars tot biologisch materiaal voor veredelingsactiviteiten vergemakkelijkt.
Ik kijk met belangstelling uit naar de interpretatieve verklaring van de
Europese Commissie en naar de bespreking van deze verklaring in de
Raad en in het Europees Parlement. Deze verklaring is een belangrijke
stap om richting te geven aan de octrooibeoordelingen door het Europees
Octrooibureau. Hierover zet ik het overleg met de Europese Commissie en
binnen het Europees Patentbureau voort.
Met de aanstaande voorzitter van de Raad van de EU, Slowakije, ben ik in
overleg hoe zij dit proces verder vorm kan geven tijdens haar voorzitterschap. Slowakije heeft aangeven graag dit onderwerp tijdens haar
voorzitterschap verder te willen brengen. Het is dan ook mijn verwachting
dat we dit jaar verdere stappen kunnen zetten.
Ik zal u over het vervolg nader informeren, waarmee ik invulling geef aan
de toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg over Biotechnologie
en kwekersrecht van 9 september jl. (Kamerstuk 27 428, nr. 317).
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 331

5