Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

19 637

Vreemdelingenbeleid

Nr. 2814

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2021
Met deze brief informeer ik u over een data-analyse naar het vertrek met
onbekende bestemming van asielzoekers uit de COA-opvang in de jaren
2015 tot en met 2020. De analyse is als bijlage bij deze brief opgenomen1.
Het doel van de analyse is om een beter inzicht te krijgen in het vertrek
met onbekende bestemming van asielzoekers en welke trends daarin te
zien zijn. De bevindingen geven een beter inzicht in de kenmerken van de
verschillende groepen asielzoekers die met onbekende bestemming
vertrekken en van hun reis voor en na hun verblijf in de COA opvang.
Aanleiding
In 2019 was een significante stijging te zien in het aantal vertrekken met
onbekende bestemming (hierna: MOB) uit de COA-opvang onder
Nigeriaanse vreemdelingen. In het mondelinge vragenuur d.d. 9 juni 2020
heb ik toegezegd om een fenomeenonderzoek te starten naar vreemdelingen die uit de opvang vertrekken en die slachtoffer zijn van mensenhandel. In reactie op de Slachtoffermonitor mensenhandel 2015–2019 heb
ik voornoemde toezegging nader verduidelijkt en toegezegd een
data-analyse te maken van de personen die MOB uit de COA-opvang
vertrekken.2 In dezelfde brief heb ik ook aangegeven dat het Expertisecentrum Mensenhandel en Mensensmokkel (hierna: EMM) een fenomeenonderzoek doet naar de aard en omvang van slachtofferschap mensenhandel en betrokkenheid bij mensensmokkel van Nigeriaanse asielzoekers
die van 2016 tot en met 2020 met onbekende bestemming zijn vertrokken
van een COA-locatie. De onderzoeksbevindingen geven meer inzicht in de
aard en omvang van slachtofferschap van mensenhandel, zowel voor als
na vertrek met onbekende bestemming, op basis van registraties van
Nederlandse opsporingsorganisaties. Met deze brief doe ik de eerste
toezegging en daarmee deels de toezegging uit het vragenuur d.d. 9 juni
1
2

kst-19637-2814
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 31 015, nr. 221.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 19 637, nr. 2814

1

2020 (Handelingen II 2019/20, nr. 80, item 2) gestand. Het EMM onderzoek
is momenteel in de afrondende fase en zal begin 2022 worden gepubliceerd en tevens met uw Kamer gedeeld worden.
Analyse APM
De Analyse Proeftuin Migratieketen (hierna: APM) heeft een data-analyse
uitgevoerd van de personen die MOB uit de COA-opvang vertrekken
onder de Afghaanse, Algerijnse, Iraakse, Libische, Marokkaanse, Nigeriaanse en Tunesische nationaliteiten.
De Nigeriaanse nationaliteit is opgenomen in de analyse omdat berichtgeving omtrent hun situatie de aanleiding vormde voor de toezegging. Er
is voor de Afghaanse, Algerijnse, Iraakse en Marokkaanse nationaliteiten
gekozen omdat dit vier van de top 5 nationaliteiten zijn die in absolute
aantallen het vaakst MOB vertrekken. De Syrische nationaliteit staat ook in
deze top 5 maar zij zijn niet meegenomen in de analyse omdat slechts 4%
van alle Syrische uitstroom bestaat uit MOB vertrek. Daarnaast is er wel
gekozen voor de Libische en Tunesische nationaliteit omdat zij procentueel gezien erg vaak MOB vertrekken.
Er is onderzoek gedaan naar de algemene kenmerken van deze nationaliteiten, naar de omstandigheden van het MOB-vertrek, of ze voor hun
aankomst in Nederland elders zijn geregistreerd in het Europese registratiesysteem Eurodac en of ze na vertrek MOB nog worden geregistreerd in
nationale databronnen. Ook is zoals toegezegd getracht de zogeheten
B8(3) aanvragen te betrekken bij de analyse. Dit zijn aanvragen voor een
reguliere verblijfsvergunning voor slachtoffers en getuige-aangevers
mensenhandel. Dit is vanwege technische beperkingen helaas niet
mogelijk gebleken.
Bevindingen
In de periode 2015 tot en met 2020 betrof 23% van alle uitstroom bij het
COA MOB-vertrek. In deze periode is er een opwaartse trend zichtbaar van
MOB-vertrek met een grote groep die MOB is vertrokken in 2019. Deze
trend is ook met name zichtbaar bij de Nigeriaanse nationaliteit.
Onder de onderzochte nationaliteiten valt ook op dat voor de Algerijnse,
Libische, Marokkaanse en Tunesische nationaliteiten geldt dat dit bijna
exclusief alleenstaande mannen betreft tussen de 19 en 33 jaar. Deze
groep verblijft gemiddeld 80 dagen in de opvang en 94% van de vreemdelingen met deze nationaliteiten die MOB vertrekken, is binnen 6 maanden
vertrokken. Dit is in lijn met de bestaande signalen over deze doelgroep.
Voor de Afghaanse, Iraakse en Nigeriaanse nationaliteiten bestaat er ten
opzichte van de eerder genoemde groep een ander beeld. Zo is er binnen
deze nationaliteiten gemiddeld een groter aandeel vrouwen (23%) en
betreft het ook vaker gezinnen (31%). Daarbij vertrekken deze drie
nationaliteiten gemiddeld pas na 318 dagen MOB. Dit is opvallend omdat
de gemiddelde verblijfsduur van alle COA-uitstroom 248 dagen is.
Amv’s
Noemenswaardig is ook dat van de vreemdelingen onder de onderzochte
nationaliteiten die MOB vertrekken, 3% alleenstaande minderjarige
vreemdelingen (amv’s) betreft. Dit betreft bijna exclusief jongens en voor
70% jongens van 16 en 17 jaar. Dit is niet opvallend omdat de meeste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 19 637, nr. 2814

2

amv’s in de COA-opvang jongens zijn vanaf de leeftijden 15 tot 18 jaar.3
Onder het totale aantal amv’s dat is uitgestroomd vertrekt 23% MOB. Dit is
vergelijkbaar met het percentage van de totale COA-uitstroom dat MOB
vertrekt. Onder de amv’s met de onderzochte nationaliteiten gaat echter
59% MOB. Dit betreft voor het grootste deel Marokkaanse amv’s die MOB
vertrekken. Deze beelden komen overeen met de signalen uit de keten. Per
brief d.d. 23 maart 2020 heb ik uw Kamer reeds geïnformeerd over een
uitgebreidere analyse van amv’s die MOB vertrekken.4
Alleenstaande vrouwen
Voor alleenstaande vrouwen geldt dat zij 2% uitmaken van de totale
MOB-uitstroom onder de onderzochte nationaliteiten. Voor alle nationaliteiten is dat 5%. Binnen de totale uitstroom van alleenstaande vrouwen
onder de onderzochte nationaliteiten gaat 40% van de alleenstaande
vrouwen MOB. Over alle nationaliteiten is dat gemiddeld 23%. Dit hogere
percentage valt te verklaren door het grote aandeel Iraakse en Nigeriaanse
alleenstaande vrouwen die MOB zijn vertrokken in deze periode. Hoewel
de Iraakse nationaliteit een dalende trend vertoont sinds 2019, is er bij de
Nigeriaanse nationaliteit juist sprake van een stijging sinds 2019 in lijn
met de algehele trend onder Nigerianen.
Aantreffen in de vreemdelingenketen
Uit de analyse blijkt dat iets meer dan de helft, te weten 53% van alle
personen die MOB vertrekken, opnieuw in de vreemdelingenketen wordt
aangetroffen. Dit houdt in dat de IND, COA, DT&V of DJI de vreemdeling
registreert nadat ze MOB zijn vertrokken. Een groot deel van deze groep
stroomt weer in via de IND waar ze na een inkomende Dublin-claim
worden geregistreerd. Dit betekent dat zij na het MOB-vertrek uit
Nederland in een andere lidstaat asiel aanvragen maar dat Nederland op
grond van de Dublin-verordening wordt aangewezen als verantwoordelijk
land voor de asielaanvraag. Een ontvangen Dublin-claim leidt echter niet
altijd tot de fysieke overdracht van een vreemdeling. Een ander
omvangrijk deel stroomt direct weer binnen bij het COA.
Hoewel dus meer dan de helft van alle personen die MOB vertrekken, na
hun MOB-vertrek later in de vreemdelingenketen geregistreerd wordt
betekent dit niet zonder meer dat de rest van deze groep de illegaliteit in
verdwijnt. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat een vreemdeling eigenstandig
naar een andere EU-lidstaat reist aldaar een verblijfsprocedure doorloopt
en dat Nederland geen Dublin claim ontvangt voor deze persoon. Dit kan
liggen aan het feit dat een andere lidstaat dan Nederland, volgens de
criteria van de Dublinverordening, wordt beschouwd als de verantwoordelijke lidstaat. Ook is het mogelijk dat de Dublinprocedure in de
opvolgende lidstaat dermate lang loopt, dat de zogeheten fatale termijnen
uit de Dublinverordening worden overschreden en de persoon in de
nationale procedure van de betreffende lidstaat wordt opgenomen.
Daarnaast is het mogelijk dat een vreemdeling na MOB-vertrek terugkeert
naar het land van herkomst of een ander derde land maar van wie dit niet
verifieerbaar is voor de vreemdelingenketen.
Dublinprocedure
De grote groep Nigerianen die in 2019 MOB is vertrokken valt mogelijk te
verklaren door de toename in de instroom. In 2019 was de instroom van
3

Zie ook de eerdere analyse «Alleenstaande minderjarige vreemdelingen die met onbekende
bestemming vertrekken» bijgevoegd bij: Kamerstukken 27 062 en 28 638, nr. 110
4
Kamerstukken 27 062 en 28 638, nr. 110

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 19 637, nr. 2814

3

Nigerianen namelijk 2102 terwijl dit in 2018 nog 558 was.5 Uit de analyse
volgt dat 85% van de Nigerianen een Eurodac registratie heeft en dat 83%
daarvan voor het eerst is geregistreerd in Italië. Er leeft dan ook een
vermoeden dat deze doelgroep, maar ook asielzoekers met een andere
nationaliteit, de Dublin procedure proberen te ontwijken door MOB te
vertrekken om vervolgens na het verstrijken van de fatale termijnen de
nationale asielprocedure in te stromen. In de regel geldt een overdrachtstermijn van zes maanden, maar indien een vreemdeling MOB vertrekt
wordt deze verlengd tot 18 maanden. Indien de vreemdeling niet
overgedragen kan worden binnen deze termijnen wordt hij opgenomen in
de nationale asielprocedure.
Uit de analyse blijkt echter dat slechts een klein aandeel (5%) van de totale
asielinstroom, na 15 maanden of langer, de nationale asielprocedure
instroomt na een Dublin afwijzing. Het ontwijken van de Dublin procedure
door middel van MOB-vertrek voorziet daarmee in een mogelijkheid om
een verblijfstitel in Nederland te verkrijgen die niet zou bestaan bij een
succesvolle Dublin-overdracht. De kans op een verblijfstitel in Nederland
is voor de onderzochte nationaliteiten in de zaken die op deze wijze
instromen in de regel niet hoger dan bij de zaken die meteen de asielprocedure zijn ingestroomd. Voor de meeste nationaliteiten blijft het
percentage nagenoeg gelijk of zijn de absolute aantallen te klein om een
realistisch beeld te schetsen. Terwijl het vooralsnog om relatief kleine
aantallen gaat, is er wel een duidelijke toename in dergelijke zaken
zichtbaar. Dit geldt met name voor de Nigeriaanse nationaliteit.
Aanpak MOB-vertrek
De analyse bevat interessante informatie over de aard van de doelgroep
die MOB-vertrekt en deze informatie komt grotendeels overeen met
signalen uit de praktijk. Door medewerkers van de vreemdelingenketen
wordt voortdurend ingezet op het meer inzicht krijgen in de omstandigheden van het MOB-vertrek van (kwetsbare) personen. Zo heeft het COA
bijvoorbeeld ingezet op het verbeteren van de registraties van reden
vertrek en is er in ketenverband overleg over rondtrekkende amv’s en
personen die vaker MOB gaan en terugkeren in de opvang. Hoewel uit de
APM analyse niet blijkt of er sprake is van signalen van mensenhandel bij
MOB-vertrek, is er wel aandacht voor het signaleren en melden van
signalen van mensenhandel binnen het COA. Op iedere COA-locatie is
minstens één contactpersoon mensenhandel aangesteld.
In Europees verband steunt het Kabinet de voorstellen van de Europese
Commissie om de Eurodac-verordening op een aantal onderdelen aan te
passen. Eén van de aanpassingen is het vaker en vollediger opslaan van
gegevens van de vreemdeling, ook om meer grensoverschrijdende
statistieken te kunnen opstellen. Een andere aanpassing is dat ook de
gegevens van derdelanders of staatlozen die worden aangetroffen en
geen rechtmatig verblijf hebben, worden opgenomen in Eurodac. Ook
stelt de Commissie voor om de leeftijdsgrens te verlagen voor het
afnemen van vingerafdrukken van 14 naar 6 jaar. Het Kabinet steunt ten
slotte ook het voorstel om onder de nieuwe Dublinverordening amv’s over
te kunnen dragen aan de lidstaat waar ze in eerste instantie zijn geregistreerd. Al deze maatregelen strekken er toe om de registratie van
vreemdelingen beter in te richten en om smokkel en secundaire migratie
tegen te gaan. Hierdoor wordt ook de kans vergroot dat een vreemdeling
niet uit het zicht verdwijnt nadat hij MOB vertrekt. Deze verordeningen zijn
nog altijd punt van onderhandeling en nog niet aangenomen door de EU.

5

Asylum Trends, december 2018, IND & Asylum Trends, december 2019, IND.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 19 637, nr. 2814

4

Het is opvallend dat van de amv’s binnen de onderzochte nationaliteiten
ruim 59% MOB vertrekt. Zoals reeds benoemd betreft dit grotendeels
Marokkaanse amv’s maar ook Algerijnse amv’s zijn hierin voor een
belangrijk deel vertegenwoordigd. Een deel van de groep amv’s die MOB
vertrekt, reist rond door Europa en heeft vaak geen perspectief op een
verblijfsvergunning. Zoals ook aangekondigd in mijn brief aan uw Kamer
d.d. 8 november jl. heb ik het WODC gevraagd om onderzoek uit te voeren
naar deze groep ten einde de potentiële problematiek omtrent deze groep
gerichter aan te kunnen pakken.6 Daarnaast wordt er op Europees niveau
samengewerkt binnen het samenwerkingsverband EMPACT om mogelijke
uitbuiting van deze doelgroep te bestrijden. Zo is er onder andere een
programma gericht op het bestrijden van de criminele uitbuiting van
Noord-Afrikaanse kinderen. België is de programmaleider en Nederland
neemt deel aan dit programma.
Werkafspraken vermiste amv’s
In het mondelinge vragenuur d.d. 20 april jl. (Handelingen II 2020/21,
nr. 70, item 4) heb ik uw Kamer toegezegd u te informeren over de
werkafspraken tussen Politie, COA, Nidos en de DT&V, wanneer wordt
geconstateerd dat een amv is vertrokken uit de opvang en of over deze
werkafspraken al een evaluatie beschikbaar is. Met deze reactie doe ik
deze toezegging gestand.
De precieze inhoud van de geldende werkafspraken kan ik niet openbaar
maken omdat dit raakt aan de interne werkwijze van de diverse organisaties. Navraag bij het COA, Nidos, DT&V en de Politie leert echter dat de
werkafspraken binnen alle organisaties bekend zijn en worden gehanteerd
bij de vermissing van een amv. De politie heeft per eenheid een
aanspreekpunt vermiste personen ingesteld. De oprichting van het
aanspreekpunt is er op gericht beter beeld te krijgen van, en te behouden
op, vermiste vreemdelingen, waaronder ook amv’s. Zo kan aan het
reguliere lokale opsporingsonderzoek waar nodig specialistische kennis
worden toegevoegd. Momenteel is er nog geen evaluatie beschikbaar van
de implementatie van de werkafspraken.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
A. Broekers-Knol

6

Kamerstukken 30 573 en 19 637, nr. 188.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 19 637, nr. 2814

5