Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 284

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juni 2017
Op 20 april heeft de commissie van Economische Zaken om een reactie
gevraagd op het FD-artikel «Onstuimig EZ heeft voor ieder plan wel een
potje». Daarnaast verzoekt u mij om in te gaan op de kritiek dat de meeste
fondsen waarin het Dutch Venture Initiative (DVI) investeert een «multicountrystrategie» hanteren. Tevens verzoekt u mij in te gaan op de mate
waarin via DVI bij investeringsfondsen nog in deelnemingen in Nederlandse bedrijven wordt gestoken en de mate waarin de als revolverende
fondsen opgezette fondsen daadwerkelijk revolverend zijn.
Hierbij ontvangt u mijn reactie. In deze reactie ga ik ook in op mijn
toezegging aan uw Kamer om na te gaan of institutionele beleggers
interesse hebben in DVI.1
Algemene reactie
Ik heb kennis genomen van het FD-artikel waarin onder andere de
stimulering van ondernemerschap door het Ministerie van Economische
Zaken onder de aandacht wordt gebracht. Het is goed om de effecten van
overheidsingrijpen op de marktwerking kritisch te bekijken. De schrijvers
van het FD-artikel hebben dit gedaan voor de mkb-financieringsmarkt. De
teneur van het artikel dat de aanpak van mijn ministerie marktverstorend
zou zijn, deel ik niet.
Het klopt dat dit kabinet veel heeft gedaan om de werking van de markt
voor mkb-financiering te verbeteren. Het mkb was en is voor het
verkrijgen van financiering in Nederland sterk afhankelijk van banken. De
banken zijn door toegenomen risicopercepties en lagere risico tolerantie
strenger geworden bij het verlenen van kredieten, zo blijkt uit de
kredietstandaarden die zij hanteren.2 De winstgevenThe Euro Bank
Lending Survey first quarter of 2017 dheid van met name kleine kredieten
1
2

kst-32637-284
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

VAO Ondernemen & Gastvrijheidseconomie, Handelingen II 2014/15, nr. 77, item 6
The Euro Bank Lending Survey first quarter of 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 637, nr. 284

1

is voor banken relatief onaantrekkelijk.3 Het kabinet heeft daarom
ondersteunende maatregelen genomen om het financieringsaanbod aan
het mkb te verbreden met alternatieve aanbieders.
Daarnaast heeft een deel van het mkb moeite om eigen vermogen aan te
trekken op de financieringsmarkt. En dit belemmert op zijn beurt het
aantrekken van vreemd vermogen. Het aanbod van risicodragend kapitaal
voor met name het kleinbedrijf, is in Nederland beperkt ontwikkeld. Met
het Aanvullend Actieplan Mkb-financiering heeft het kabinet maatregelen
genomen om de knelpunten rond financiering van het mkb aan te
pakken.4
In het artikel wordt gesteld dat investeerders die geen aanspraak maken
op overheidsgeld van mening zijn dat de interventies van de overheid
marktverstorend en overbodig zouden zijn. Ook zou de overheid geld
toewijzen aan partijen die niet professioneel zijn. Dit strookt niet met mijn
beeld. Er wordt bij overheidsinterventies altijd eerst gekeken of er sprake
is van marktfalen. Als er geen sprake is van marktfalen, dan intervenieert
de overheid niet. Als er wel wordt geïntervenieerd, gebeurt dit zoveel
mogelijk via de markt om marktverstoring te voorkomen. Hiervoor
worden instrumenten opengesteld voor alle private partijen zodat
iedereen er aanspraak op kan maken. Marktconforme professionaliteit is
daarbij een belangrijke criteria om in aanmerking te komen. Deze
interventies zijn nodig als ik kijk naar de bevindingen over de beschikbaarheid van mkb-financiering en risicokapitaal in Nederland in vergelijking met andere landen.5 Ook de OESO constateert dat de gekozen
interventies een goede aanpak zijn om de risicokapitaalmarkt te verbeteren. 6
In het artikel wordt gesteld dat er te veel aandacht en middelen zouden
zijn gericht op startups. Het klopt dat er veel aandacht is voor startups, zij
zijn namelijk van cruciaal belang voor de vernieuwing van onze economie.
De beschikbaarheid van risicokapitaal voor de snelgroeiende en innovatieve bedrijfsleven is in Nederland de afgelopen jaren flink vergroot, maar
loopt in vergelijking met toonaangevende innovatie-gedreven landen,
zoals de Verenigde Staten en Israël, nog steeds achter. Met name aan de
onderkant van de markt, bij startups en bedrijven in de vroege fase van
hun ontwikkeling, blijft de behoefte aan risicokapitaal bestaan die niet of
onvoldoende door de markt wordt opgepakt.7 Te weinig toegang tot
risicokapitaal beperkt de economische groei, werkgelegenheid, productiviteit en het innovatievermogen van Nederland. Waar in de 20ste eeuw
sprake was van meer plan- en routinematige innovaties in een
«managerial» economie, is dit in de 21e eeuw een stuk complexer met een
veelvormig en dynamisch bedrijfsleven en voortdurende spontane
innovaties in een ondernemende economie. In deze transitie is er een
toenemende vraag naar risicokapitaal.7
In het artikel wordt gesteld dat er veel geld naar startups vloeit en dat
maar een beperkt deel van investeringen in startups en snelgroeiende
bedrijven succesvol is. De constatering dat weinig startups uiteindelijk
succesvol zijn klopt en is precies de reden waarom door de markt
nauwelijks wordt geïnvesteerd in de eerste fase van startups. De
rendementen zijn te laag voor private financiers in dit risicovolle segment.
Daarom werkt de overheid ook met fondsen en bouwt daarmee aan een
3

McKinsey & company het Kleinbedrijf – Grote motor van Nederland (2014)
Kamerstuk 32 637, nr. 147
OECD Entrepreneurship at a Glance
6
OECD Reviews of Innovation Policy: Netherlands 2014 pg. 70
7
Thurik, A. R. «The «managed» and the «entrepreneurial» economy.» 2008.
4
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 637, nr. 284

2

portefeuille van investeringen. Het idee is dat de goed presenterende
investeringen de investeringen die het niet gehaald hebben kunnen
goedmaken. Dit is mogelijk doordat met het grotere risico, de rendementen bij succes ook aanzienlijk groter zijn dan bij reguliere investeringen. De regionale ontwikkelingsmaatschappijen werken op deze manier
met hun participatiefonds. Dit sluit aan bij de wijze die gebruikelijk is in de
markt.
De overheid maakt bij haar interventies zoveel mogelijk gebruik van de
tucht van de markt. Zo lopen interventies vaak via de markt, waarbij
private financiers ook met eigen geld moeten participeren, voordat de
overheid investeert. Deze overheidsinterventies in de risicokapitaalmarkt
zijn nodig omdat er anders onvoldoende privaat kapitaal beschikbaar
komt. De branchevereniging Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP) bekrachtigt dit en gaf hier in haar jaarverslag 2016
over aan: «Goed overheidsbeleid, met bijvoorbeeld de Seed Capital
Regeling, het DVI en regionale ontwikkelingsfondsen, heeft barrières
beslecht waardoor er nu meer privaat kapitaal beschikbaar is.»8
DVI: multi-countrystrategie en revolverendheid
Het DVI is één van de overheidsregelingen om het aanbod van risicokapitaal in Nederland te vergroten. Het DVI bestaat uit twee fondsen van in
totaal € 402,5 mln., vanuit het Rijk, het Europees Investeringsfonds (EIF)
en de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM). Het DVI verstrekt
risicodragend kapitaal aan private investeringsfondsen, die zich richten op
jonge innovatieve mkb-bedrijven die willen doorgroeien.
Het DVI investeert onder dezelfde voorwaarden in een privaat investeringsfonds als de private financiers in het fonds. Wel investeert DVI vaak
als één van de eerste partijen wat richting de markt aangeeft dat er
vertrouwen is in het fonds. Daarmee zorgt de overheid ervoor dat deze
investeringsfondsen gemakkelijker aan kapitaal kunnen komen. Hier
hadden diverse fondsen, voordat DVI opgezet werd, wel degelijk
problemen mee.9
Voor DVI probeer ik samen met het EIF ook institutionele beleggers te
interesseren. Er zijn in lijn met mijn toezegging aan de Kamer zowel bij
DVI-I en DVI-II al gesprekken gevoerd met institutionele beleggers en het
EIF en EZ zullen DVI onder de aandacht blijven brengen om te investeren
in DVI.10 Als er professionele private equity partijen en institutionele
beleggers interesse tonen treed ik graag in contact. Overigens is DVI zo
opgezet dat de overheid aan het einde van de looptijd van het fonds
automatisch weer terugtreedt.
Het klopt dat de fondsen waarin DVI investeert ook in buitenlandse
ondernemingen kunnen investeren. Dat is nodig, omdat het deze
Nederlandse fondsen te veel zou beperken in hun investeringsstrategie als
zij uitsluitend in Nederlandse ondernemingen mogen investeren. Dit zou
private financiers ervan weerhouden om in de DVI-fondsen te investeren.
De focus van de fondsen ligt echter niet bij buitenlandse ondernemingen.
De doelstelling van het DVI is dat op basis van de verwachte hefboomeffecten minstens het dubbele van het bedrag dat de overheid in DVI heeft
geïnvesteerd, wordt geïnvesteerd als risicokapitaal voor het Nederlandse
mkb. Dit wordt ook gemonitord. Eind 2016 is het bedrag wat in Nederland
neerslaat zelfs vier keer het bedrag wat de Nederlandse overheid
8

NVP Ondernemend Vermogen 2016
NVP Ondernemend Vermogen 2012 pg. 25
10
VAO Ondernemen & Gastvrijheidseconomie, Handelingen II 2014/15, nr. 77, item 6
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 637, nr. 284

3

geïnvesteerd heeft in het DVI. Dit betekent dat voor elke euro die de
overheid investeert in DVI, er vier euro wordt geïnvesteerd in Nederlandse
startups en scaleups.
In het artikel besteedt het FD ook aandacht in welke mate de fondsen
waarin de rijksoverheid participeert revolveren. In de begroting van
Economische Zaken is aangegeven in welke mate de regelingen en
fondsen van mijn ministerie revolveren. De instrumenten voor
mkb-financiering van de overheid zijn vanaf 2014 ondergebracht in het
Toekomstfonds.11 Het Toekomstfonds bestaat uit volledige revolverende
instrumenten: het Dutch Venture Initiative (DVI) en de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen. Voor de regionale ontwikkelingsmaatschappijen
geldt voor de EZ participatiefondsen dat zij niet substantieel minder of
meer presteren dan andere marktpartijen bij het selecteren van innovatieve bedrijven.12
Het toekomstfonds bestaat ook uit gedeeltelijk revolverende instrumenten: Innovatiekrediet, de Seed capital-regeling (risicokapitaal), en de
regeling Vroegefasefinanciering. Voor alle mkb-financiering instrumenten
is aangegeven dat de verwachting is dat naar verwachting gemiddeld
60–80% van de investeringen wordt terugbetaald. Vanwege de looptijd
van de instrumenten is de revolverendheid van de instrumenten pas met
zekerheid te bepalen na afloop.
Tot slot
Zoals gezegd deel ik de visie om de effecten van overheidsingrijpen op de
werking van de mkb-financieringsmarkt altijd kritisch te bekijken. Zowel
bij het introduceren van interventies alsook tijdens de uitvoering ervan
bekijk ik altijd of interventies de bedoelde effecten hebben en of ze nog
noodzakelijk zijn. Bij de evaluaties van de verschillende financieringsinstrumenten wordt hierop toegezien.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

11
12

Kamerstuk 34 000 XIII, nr. 5
Evaluatie van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen, Ecorys 2016 pg. 14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 637, nr. 284

4