Volksgezondheid
Toekomst Verkenning 2018
Een gezond vooruitzicht
Synthese

Colofon
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
Vormgeving en drukwerk
Xerox/OBT, Den Haag
Fotografie
Frank van Dam, Nationale Beeldbank, Purebudget
Infographics
Today
Contact
vtv2018@rivm.nl
Meer weten?
Bezoek onze website: www.vtv2018.nl
of volg ons op Twitter: @VTV2018
Deze Synthese is onderdeel van de
Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018.
Een groot aantal experts van binnen en buiten
het RIVM heeft aan de VTV-2018 bijgedragen.
Zie www.vtv2018.nl/wie-maken-de-vtv

Voorwoord
Vorig jaar rond deze tijd beschreef ik in het magazine
‘25 jaar Volksgezondheid Toekomst Verkenning’ al
hoe de VTV in 25 jaar tijd een begrip en één van de
parels van het RIVM is geworden. Inmiddels is de
VTV-2018 getiteld ‘Een gezond vooruitzicht’ een feit.
Nu deze nieuwe VTV zo voor mij ligt, kan ik niet anders dan trots zijn. Trots op het harde werk
van zoveel collega’s, die samen met vele stakeholders weer een mooi product hebben
neergezet. Trots op de bijdrage die het RIVM met deze bijzondere rapportage mag leveren aan
de toekomst van de volksgezondheid in Nederland. En trots op het feit dat ook deze VTV weer
vernieuwend is: hij kijkt nog breder naar factoren die invloed hebben op onze gezondheid,
van zorg tot leefstijl en van arbeid tot leefomgeving. Ook staat deze VTV midden in de
samenleving: samen met professionals, beleidsmakers én burgers zijn maatschappelijke
opgaven voor de toekomst geformuleerd.
Als we kijken naar hoe onze volksgezondheid zich ontwikkelt, valt als eerste op dat het goed
gaat: we worden steeds ouder en brengen die extra jaren in goede gezondheid door.
Tegelijkertijd blijkt uit deze VTV dat we voor grote opgaven staan. Eén daarvan is de
vergrijzing. Door verschillende ontwikkelingen bij elkaar te brengen laat deze VTV zien dat de
vergrijzing de druk op de formele én de informele zorg flink vergroot: naast de stijging van het
aantal mensen met chronische aandoeningen nemen sociale problemen zoals eenzaamheid
toe. Bovendien wonen ouderen steeds langer zelfstandig en vaker alleen. Een andere opgave
die duidelijk wordt uit deze VTV is dat we op verschillende terreinen van ons dagelijks leven
meer druk en daardoor meer stress gaan ervaren. Dit heeft mogelijk effect op onze psychische
gezondheid. Bedreigingen die we al kenden, zoals de gevolgen van klimaatverandering en
antibioticaresistentie, blijven onze aandacht vragen. En we moeten alert zijn op mogelijk
nieuwe – soms nog onbekende – risico’s voor onze gezondheid, zoals de verdere verspreiding
van medicijnresten en microplastics in ons milieu.
Gelukkig helpt de VTV om ons op die opgaven voor te bereiden. Een integrale aanpak is
hierbij onontbeerlijk. De ervaring leert dat dit niet vanzelf gaat. Het kost tijd om brede
samenwerkingen op te zetten, en er moet ruimte zijn om te experimenteren. Er zijn gelukkig al
veel organisaties aan de slag met mooie initiatieven. Ik hoop dat we met elkaar, professionals,
beleidsmakers én burgers, hieraan verder kunnen bouwen. Over sectoren en beleidsdomeinen
heen, en op zowel lokaal, regionaal als landelijk niveau. Want alleen door op deze manier
samen te werken, kunnen we de opgaven waar we voor staan aanpakken!

André van der Zande
Directeur-generaal RIVM

3

VTV-2018: Een gezond vooruitzicht
Trendscenario
Themaverkenningen

Handelingsopties

4

Hoe zien onze
volksgezondheid
en zorg er uit in
2040 als we niets
extra’s doen?

Wat zijn belangrijke
opgaven voor de
toekomst en wat
kunnen we daar aan
doen?

Synthese
Integratie van de
belangrijkste
bevindingen uit
Trendscenario,
Themaverkenningen
en Handelingsopties

Over deze Volksgezondheid
Toekomst Verkenning
De vierjaarlijkse Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) geeft inzicht in de belangrijkste maatschappelijke
opgaven voor de volksgezondheid en zorg in Nederland. Deze inzichten vormen de basis voor de Landelijke nota
gezondheidsbeleid van het ministerie van VWS en voor het lokale volksgezondheidsbeleid. De VTV wordt gemaakt
door het RIVM in opdracht van het ministerie van VWS. Het RIVM werkt hierbij samen met veel partijen in het veld.
De VTV-2018 bestaat uit vier onderdelen: een Trendscenario, Themaverkenningen,
Handelingsopties en een Synthese. Het Trendscenario en de Themaverkenningen beschrijven
een groot aantal ontwikkelingen die opgaven voor de toekomstige volksgezondheid en zorg
met zich meebrengen. Het Trendscenario bevat cijfers over levensverwachting, gezondheid,
aandoeningen, leefstijl, zorguitgaven en gezondheidsverschillen. De Themaverkenningen zijn
beschrijvend van aard en gaan over belangrijke veranderingen in de zorgvraag in Nederland, en
de invloed van de bredere determinanten van gezondheid (leefomgeving, arbeid en onderwijs)
en technologie op volksgezondheid en zorg. Voor drie belangrijke opgaven voor de toekomst
zijn vervolgens handelingsopties uitgewerkt. Deze opgaven gaan over hart- en vaatziekten en
kanker, zelfstandig wonende ouderen en mentale druk bij jongeren. Het vierde onderdeel van
de VTV-2018, de Synthese, schetst een geïntegreerd beeld van de belangrijkste bevindingen uit
het Trendscenario, de Themaverkenningen en de Handelingsopties.
Deze publicatie bevat een verkorte versie van de Synthese. De Synthese en de
Handelingsopties zijn in juni 2018 verschenen. De andere onderdelen zijn al eerder
gepubliceerd: het Trendscenario in de zomer van 2017, en de Themaverkenningen eind 2017.
Alle onderdelen zijn te vinden op de website www.vtv2018.nl.

5

Kernboodschappen VTV-2018
De VTV-2018: Een gezond vooruitzicht

Het gaat goed met onze volksgezondheid. We worden steeds ouder, en de meeste mensen
voelen zich gezond en niet beperkt. Toch staan we voor een aantal grote toekomstige
opgaven. Deels is dit de keerzijde van ons succes: omdat het aantal ouderen toeneemt, stijgt
het aantal mensen met chronische aandoeningen en sociale problemen zoals eenzaamheid.
Ook zijn er nieuwe ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op onze volksgezondheid, zoals
een toenemende druk op ons dagelijks leven. De vraagstukken waar we voor staan vragen om
een integrale aanpak en de brede inzet van betrokken partijen. Er gebeurt al veel in de
maatschappij om deze opgaven aan te pakken. Hier kunnen we op verder bouwen om beter
voorbereid te zijn op de toekomst.

Toekomstige ontwikkelingen: wat komt er op ons af?
Deze kernboodschappen zijn gebaseerd op het Trendscenario en de Themaverkenningen van de
VTV-2018. Ze geven een beeld van hoe onze volksgezondheid en zorg zich de komende 25 jaar
ontwikkelen als we op de huidige voet door zouden gaan en niets extra’s zouden doen. Deze
kernboodschappen laten zien voor welke toekomstige opgaven we staan als maatschappij.

De vergrijzing heeft grote impact op de volksgezondheid en zorg

Het aandeel ouderen in de samenleving neemt toe. Ook bereiken mensen steeds
vaker een hoge leeftijd. Hierdoor hebben steeds meer mensen een chronische
aandoening zoals artrose, nek- en rugklachten, diabetes en dementie.
Bovendien hebben mensen steeds vaker meerdere aandoeningen tegelijk.
Dementie veroorzaakt in 2040 de meeste sterfte en de hoogste ziektelast. Niet
alleen medische maar ook sociale problemen nemen toe. Het aantal eenzame
ouderen stijgt. Ouderen wonen vaker zelfstandig en ook vaker alleen. Door deze
ontwikkelingen ontstaat er meer druk op zowel de formele als de informele zorg.
Zorgvoorzieningen komen het meest onder druk te staan in de krimpregio’s.

Meer gezondheid maar ook meer ziekte

De levensverwachting stijgt van 81,5 jaar in 2015 naar bijna 86 jaar in 2040.
Nagenoeg alle jaren die we er bij krijgen, zijn in goede ervaren gezondheid. Ook
gaan we niet meer beperkingen ervaren. Wél stijgt het aantal mensen met een
chronische aandoening. We worden steeds ouder doordat mensen vaker
aandoeningen zoals hart- en vaatziekten en kanker overleven, onder meer door
betere behandelingen. Dit is, naast de vergrijzing, een belangrijke oorzaak voor
de sterke toename van dementie als doodsoorzaak. Doordat steeds minder
mensen overlijden aan hart- en vaatziekten en kanker, hebben steeds meer
mensen te maken met de langetermijngevolgen ervan.

6

De druk op ons dagelijkse leven neemt toe

De samenleving krijgt op verschillende gebieden te maken met toenemende
druk. Dit kan stress en gezondheidsproblemen veroorzaken. Zo ervaren
scholieren en studenten steeds meer prestatiedruk. Ook op de arbeidsmarkt zijn
er ontwikkelingen die kunnen leiden tot meer druk en stress, zoals de steeds
grotere invloed van de 24-uurseconomie en de verdere flexibilisering van
arbeidsrelaties. Vooral voor de groep mensen die werk, zorg voor de kinderen en
mantelzorg moet combineren lijken veel drukverhogende ontwikkelingen samen
te komen. Verdergaande verstedelijking zorgt ook voor meer druk en drukte, en
kan leiden tot minder ruimte voor groen en water waar mensen kunnen
ontspannen.

Leefstijl én leefomgeving hebben invloed op gezondheid

Op het gebied van leefstijl zijn er zowel gunstige als ongunstige toekomstige
ontwikkelingen. Minder mensen roken en meer mensen bewegen. Daar staat
tegenover dat meer mensen te zwaar zijn. Ongezond gedrag is verantwoordelijk
voor bijna 20 procent van de ziektelast. Roken is hiervan de belangrijkste oorzaak.
Een ongezond binnen- en buitenmilieu veroorzaakt 4 procent van de ziektelast,
met luchtverontreiniging als de belangrijkste oorzaak. Ongezonde arbeidsomstan­
digheden veroorzaken bijna 5 procent van de ziektelast. Deze ontwikkelingen
zijn niet voor alle bevolkingsgroepen hetzelfde. Roken daalt harder bij mensen
met een hoge sociaaleconomische status, en ernstig overgewicht stijgt harder bij
degenen die een lage sociaaleconomische status hebben.

Vaak opeenstapeling van gezondheids- én sociale problemen bij kwetsbare groepen

Een deel van de ouderen bevindt zich door een opeenstapeling van chronische aandoeningen
en andere medische en sociale problemen in een kwetsbare situatie. Deze groep wordt groter
in de toekomst. Mensen met een lagere sociaaleconomische status hebben vaker een
ongezonde leefstijl. Ook hebben zij vaker te maken met sociale problemen, die stress met zich
meebrengen. Negatieve effecten van ontwikkelingen op de arbeidsmarkt als robotisering en
digitalisering treffen vooral laagopgeleiden. Dit kan de sociale problemen en stress in deze
groep versterken. Vaak moeten eerst deze achterliggende sociale problemen worden opgelost,
voordat er ruimte ontstaat om aan een gezonde leefstijl te werken.

De zorguitgaven stijgen door demografie en technologie

De zorguitgaven stijgen met gemiddeld 2,9 procent per jaar tot 174 miljard euro in 2040.
Dat is een verdubbeling ten opzichte van 2015. Een derde deel van deze groei komt door de
vergrijzing en de groei van de bevolking, en twee derde door andere factoren zoals technologie.
Technologische ontwikkelingen, waaronder (vaak dure) nieuwe medicijnen, zorgen voor een
grote groei in de uitgaven aan bijvoorbeeld kanker. In 2040 wordt ruim vier maal zoveel
uitgegeven aan de behandeling van kanker als in 2015. De relatie tussen technologie en
zorguitgaven is complex. Technologische innovaties in de zorg kunnen kosten besparen,
maar dan moeten wel kosteneffectieve interventies worden gebruikt en de oude technologie
worden vervangen. Dit vraagt veel van de manier waarop de zorg wordt georganiseerd.

7

De zorg verandert door technologie en veranderende rol patiënt

Technologie kan veel voor onze volksgezondheid betekenen en de zorg ingrijpend veranderen.
Het gebruik van technologie in de zorg neemt toe, maar vooral de digitalisering gaat minder
snel dan in andere domeinen van ons dagelijks leven. Hieraan liggen verschillende oorzaken
ten grondslag, zowel binnen als buiten de zorg. Dit maakt het ingewikkeld om technologie in
de zorg uit te breiden. Patiënten doen steeds meer zelf en dit wordt versterkt door nieuwe
technologische mogelijkheden. Dit vergt nieuwe en andere vaardigheden van zorgverleners en
patiënten, maar ook aandacht voor groepen die er moeite mee hebben.

Alertheid op bekende én nieuwe risico’s nodig

Antibioticaresistentie blijft een bedreiging vormen voor onze volksgezondheid. Blijvende
aandacht voor dit probleem is nodig. Andere aandachtspunten zijn het goed inzetten van
groen en water in de leefomgeving om de effecten van klimaatverandering op te vangen en
de dalende vaccinatiegraad. Er zijn ook nieuwe ontwikkelingen die mogelijk risico’s met zich
meebrengen. Zo kunnen technologieën als virtual reality en 3D-printing nog onbekende
gezondheidseffecten hebben als ze vaker gebruikt gaan worden. Verder zullen er meer
medicijnresten, microplastics en nanodeeltjes in ons milieu komen. De gezondheidseffecten
hiervan zijn nu nog niet duidelijk.

Handelingsopties: hoe kunnen we omgaan met
de opgaven die op ons afkomen?
Deze kernboodschappen zijn gebaseerd op het onderdeel over Handelingsopties van de VTV-2018. Dit onderdeel
bestaat uit verschillende elementen. Het biedt inzicht in welke ontwikkelingen uit het Trendscenario en de
Themaverkenningen burgers en professionals en studenten in het volksgezondheidsdomein het meest urgent
vinden, en beschrijft handelingsopties voor een selectie van toekomstige opgaven en daaruit voortvloeiende kansen
en speerpunten voor beleid en maatschappij. Deze opgaven zijn: de blijvend hoge ziektelast door hart- en
vaatziekten en kanker; de groter wordende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe
problemen; en toenemende mentale druk op jongeren. De handelingsopties zijn gebaseerd op de opbrengsten van
een aantal brede stakeholderbijeenkomsten.

Belangrijke opgaven voor de toekomst volgens burgers, professionals en studenten
Van alle ontwikkelingen in het Trendscenario en de Themaverkenningen van de VTV-2018
vinden burgers de dreiging van antibioticaresistentie de meest urgente maatschappelijke
opgave voor de toekomst. Professionals en studenten in het volksgezondheidsdomein vinden
dit ook een urgente opgave. Daarnaast worden sterfte door hart- en vaatziekten en kanker, de
verdubbeling van het aantal mensen met dementie en de stijging van de zorguitgaven als heel
urgent gezien. Professionals vinden de achterstand in gezonde levensverwachting bij mensen
met een lagere sociaaleconomische status het meest urgent, en studenten de toenemende
druk op jongeren en jongvolwassenen.

8

Complexe opgaven vragen om integrale aanpak, met inzet van veel
verschillende partijen

Een aantal van de grote opgaven waar we voor staan zijn complex van aard, en
kunnen het best aangepakt worden met een integrale en persoonsgerichte
aanpak. Dit vraagt inzet van veel verschillende partijen: van beleidsmakers,
zorg- en volksgezondheidsprofessionals, onderzoekers, burgers én van
maatschappelijke stakeholders zoals patiëntenorganisaties, gezondheids­
fondsen, zorgverzekeraars, werkgevers, industrie, detailhandel en scholen.
Daarnaast is brede samenwerking nodig: niet alleen tussen verschillende soorten
zorgprofessionals, maar ook over de grenzen van volksgezondheid en zorg heen.
Integraal beleid vergt naast lokaal initiatief óók samenwerking tussen
ministeries, zeker als het gaat om de fysieke en sociale leefomgeving.

Om echt een slag te kunnen slaan met integraal beleid is een
andere manier van werken nodig

Op lokaal en regionaal niveau is al de nodige ervaring opgedaan met de
ontwikkeling van integraal en persoonsgericht beleid, maar er is nog weinig
inzicht in hoe effectief dit beleid is. Dat komt onder andere doordat de
gebruikelijke manier om naar bewijs over effectiviteit te kijken niet goed past bij
complexe problemen. Er moet daarom een nieuwe manier van werken
ontwikkeld worden. Dit vereist nieuwe rollen en vaardigheden van
beleidsmakers, professionals, onderzoekers én burgers.

Technologie en inrichting leefomgeving bieden kansen

Technologische toepassingen zoals apps, sensoren en alarmsystemen lijken
veelbelovend bij de aanpak van een aantal toekomstige opgaven, zoals de zorg
voor mensen met dementie en het ondersteunen van zelfmanagement bij
chronische aandoeningen. De inrichting van de leefomgeving kan een
belangrijke bijdrage leveren aan het bevorderen van gezond gedrag, maar ook
bijvoorbeeld aan het stimuleren van ontspanning en sociale interactie, het
voorkomen van hittestress en het verbeteren van de luchtkwaliteit. De
Omgevingswet biedt kansen voor integraal lokaal beleid met expliciete aandacht
voor gezondheid.

Er zijn al veel initiatieven waar we van kunnen leren en verder op
kunnen bouwen

Er gebeurt al veel in de maatschappij en in de zorg om voorbereid te zijn op de
toekomst. Hier kunnen we van leren en verder op bouwen. Veel van de
dreigende problemen voor de toekomst hebben raakvlakken met bestaand
volksgezondheidsbeleid. Dit biedt aanknopings­punten om de aanpak van de
langetermijnopgaven, die deze VTV signaleert, hierbij aan te laten sluiten.
Aansluiting bij beleid op andere terreinen biedt ook kansen om onze
volksgezondheid te verbeteren door een veilige, schone en inclusieve leef-,
werk- en leeromgeving te creëren.

9

10

Toekomstige
ontwikkelingen

Dit deel van de Synthese brengt in beeld hoe onze volks­
gezondheid en zorg zich de komende 25 jaar ontwikkelen als
we op de huidige voet door zouden gaan en niets extra’s
zouden doen. Op deze manier worden de maatschappelijke
opgaven voor de toekomst in kaart gebracht. De onder­
bouwing van de hier gepresenteerde teksten, cijfers en figuren
vindt u in het Trendscenario, de Themaverkenningen en de
achtergrond­documentatie op www.vtv2018.nl.

11

De vergrijzing heeft grote impact
op de volksgezondheid en zorg
Nederland vergrijst. Mensen worden steeds ouder en het aandeel ouderen in de samenleving
neemt toe. De vergrijzing heeft grote impact op de volksgezondheid en de zorg. Mensen hebben
in de toekomst steeds vaker een chronische aandoening, vaak zelfs meerdere tegelijk. Sociale
problemen zoals eenzaamheid nemen eveneens toe. Ouderen wonen vaker zelfstandig en vaak
ook alleen. De druk op de formele en informele zorg wordt hierdoor groter.
De komende 25 jaar zet de vergrijzing door. Hierdoor zijn er in de toekomst steeds meer
mensen met een chronische aandoening zoals artrose, nek- en rugklachten en diabetes.
Dementie veroorzaakt in 2040 de meeste sterfte en de hoogste ziektelast.
Ook multimorbiditeit, meerdere aandoeningen tegelijk hebben, neemt toe. Naast chronische
aandoeningen hebben ouderen vaak last van problemen zoals vallen, gezichtsstoornissen of
incontinentie. Een opeenstapeling van deze problemen maakt ouderen kwetsbaar.
Door de vergrijzing neemt ook sociale problematiek toe. In 2040 zijn er 700.000 meer eenzame
75-plussers dan nu. Vooral alleenstaanden ervaren gevoelens van eenzaamheid. Ook stijgt het
aantal mensen dat onvoldoende het gevoel heeft regie over het eigen leven te hebben.
De druk op de zorg zal toenemen door de vergrijzing. Veel meer mensen hebben in de
toekomst een aandoening en moeten hiervoor behandeld worden. De zorgvraag zal door de
toenemende multimorbiditeit ook complexer worden.
Daarnaast neemt de druk op de informele zorg (mantelzorg) toe. Er is meer mantelzorg nodig
omdat ouderen vaker zelfstandig en ook vaker alleen wonen. Tegelijkertijd wordt de generatie
kinderen van deze ouderen in verhouding kleiner. Er zijn in de toekomst dus minder kinderen
om voor hun ouders te zorgen.
De vergrijzing vraagt niet alleen om inzet op zorg, maar ook op welzijn. Dit helpt ouderen om
een goede kwaliteit van leven te behouden, ondanks ziekte en beperkingen. Meer inzet op
welzijn vraagt om betere samenwerking tussen zorgprofessionals onderling, maar ook tussen
zorgprofessionals, welzijnsprofessionals en mantelzorgers.
In bepaalde gebieden van Nederland, de zogeheten krimpregio’s, komen zorg- en andere
voorzieningen onder druk te staan doordat er steeds minder mensen wonen. Tegelijkertijd
neemt hier de vergrijzing het hardst toe, waardoor er juist meer vraag naar zorg zal zijn.

12

Impact van de vergrijzing
Veranderingen in de bevolking
Aantal 65-plussers
2015: 3,1 miljoen
2040: 4,8 miljoen

Aantal 90-plussers

+55%

2015: 117.000
2040: 340.000

+191%

Aantal alleenwonende 65-plussers

Aantal 50-64 jarigen per 85-plusser
(mogelijke mantelzorgers)

2015: 920.000
2040: 1,73 miljoen

2015: 10
2040: 4

+88%

-60%

Gevolgen voor de volksgezondheid
Aantal mensen met meerdere
chronische aandoeningen tegelijk

Aantal mensen met artrose

2015: 4,3 miljoen
2040: 5,5 miljoen

2015: 1,2 miljoen
2040: 2,3 miljoen

+28%

+92%

Aantal sterfgevallen ten
gevolge van dementie

Aantal mensen met dementie

2015: 14.000
2040: 40.000

2015: 154.000
2040: 330.000

+186%

Aantal 75-plussers dat zich
eenzaam voelt

Aantal mensen met
urine-incontinentie

2015: 600.000
2040: 1,3 miljoen

2015: 495.000
2040: 740.000

+117%

+114%

+49%

Gevolgen voor de zorg
Aantal staaroperaties bij
75-plussers

Aantal mensen met dementie met
indicatie voor verpleeghuiszorg

2015: 62.000
2040: 128.000

2015: 76.000
2040: 165.000

+106%

+117%

Eerste hulp bezoeken door
85-plussers

Uitgaven aan ouderenzorg

2015: 125.000
2040: 304.000

2015: 17 miljard
2040: 43 miljard

+143%

Deze infographic laat zien hoe onze volksgezondheid en zorg zich ontwikkelen als we als maatschappij
op de huidige voet zouden doorgaan en niets extra’s zouden doen.

+157%

13

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, April 2018

Meer gezondheid
maar ook meer ziekte
De levensverwachting stijgt en nagenoeg alle jaren die we erbij krijgen zijn in goede ervaren
gezondheid. Ook gaan we niet meer beperkingen ervaren. Wél stijgt het aantal mensen met een
chronische aandoening. We worden steeds ouder doordat mensen vaker aandoeningen zoals
hart- en vaatziekten en kanker overleven, onder meer door betere behandelingen. Dit betekent
dat er steeds meer mensen te maken krijgen met de langetermijngevolgen van die aandoeningen.
Dementie wordt in de toekomst een steeds belangrijkere aandoening en doodsoorzaak.
De levensverwachting stijgt van 81,5 jaar in 2015 naar bijna 86 jaar in 2040. Ondanks de
vergrijzing voelen we ons niet ongezonder. Zowel in 2015 als in 2040 voelt bijna 80 procent van
de bevolking zich gezond, en ervaart ongeveer 86 procent geen beperkingen. Hoewel steeds
meer mensen een chronische aandoening hebben, voelt de meerderheid van deze mensen zich
dus gezond en niet beperkt. Het betekent ook niet altijd dat mensen hiervoor regelmatig een
arts bezoeken.
Figuur 1. In 2040 veroorzaken psychische aandoeningen nog steeds veel ziektelast bij jongvolwassenen.
800.000

Overig
Dementie
(inclusief Alzheimer)
Hartvaatstelsel

700.000
Ziektelast (DALY)

600.000

Ademhalingswegen

500.000

Zenuwstelsel
(exclusief Alzheimer)
Diabetes

400.000
300.000

Bewegingsstelsel

200.000

Kanker

100.000

Psychische stoornis
(exclusief dementie)
Letsels

0-4
5-9
10-14
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45-49
50-54
55-59
60-64
65-69
70-74
75-79
80-84
85-89
90-94
95+

0

Leeftijd
Ziektelast is uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY’s). Dit is een maat die sterfte en ziekte combineert.

14

Figuur 2. Kanker en hart- en vaatziekten blijven het meeste verlies aan levensverwachting veroorzaken.
Kanker
Hartvaatstelsel
Zenuwstelsel
Psychische stoornis
Letsels
Ademhalingswegen
Infectieziekten
Spijsverteringsstelsel
Diabetes
Bewegingsstelsel
4

3
2
1
Verlies in gezonde jaren
door ziekte

0

0
2015
2040

1

2
3
Verlies in jaren
door sterfte

4

De totale levensverwachting en de levensverwachting in goede ervaren gezondheid stijgen
tussen 2015 en 2040 met ongeveer vier jaar. Dit betekent dat nagenoeg alle jaren die we er tot
2040 bij krijgen in goede ervaren gezondheid zijn. Ook krijgen we er ongeveer vijf jaren zonder
beperkingen bij. Het aantal jaren zonder chronische aandoeningen neemt maar met ongeveer
een half jaar toe. We krijgen er dus nauwelijks ziektevrije jaren bij, maar ondanks dat wel een
aantal jaren in goede gezondheid en zonder beperkingen.
Door de vergrijzing krijgen steeds meer mensen te maken met ouderdomsziekten zoals
artrose, gezicht- en gehoorstoornissen en dementie. Net als nu blijven daarnaast psychische
aandoeningen zoals depressie en angststoornissen veel ziektelast veroorzaken, vooral bij
jongvolwassenen (zie figuur 1).
Hoewel kanker en hart- en vaatziekten in 2040 veel vaker voorkomen dan nu, neemt het
aandeel hiervan in de totale sterfte wel af doordat mensen steeds vaker deze ziekten
overleven. Dit is, naast de vergrijzing, een oorzaak voor de scherpe toename van dementie als
doodsoorzaak. De beide aandoeningen veroorzaken in de toekomst nog steeds het meeste
verlies aan levensverwachting (zie figuur 2). Een andere opvallende verschuiving in
doodsoorzaken is een grote relatieve toename van sterfgevallen door privéongevallen en
infecties.
Door betere behandelingen leven meer mensen met de gevolgen van aandoeningen.
Zo kampen veel (ex-)kankerpatiënten met klachten als concentratieverlies en chronische
vermoeidheid. Daarnaast komen angst en depressie vaker voor bij deze groep. Dit heeft niet
alleen een effect op het leven van de (ex-)patiënten zelf en hun omgeving, maar ook op de
zorgvraag.

15

De druk op ons dagelijkse
leven neemt toe
De druk op ons dagelijkse leven neemt toe en de samenleving krijgt hier op verschillende
gebieden mee te maken. Scholieren en studenten ervaren steeds meer prestatiedruk.
Werkenden krijgen te maken met toekomstige drukverhogende ontwikkelingen zoals de steeds
groter wordende invloed van de 24-uurseconomie. Steden worden drukker doordat meer
mensen in de stad wonen. Toenemende druk kan leiden tot stress en daarmee samenhangende
gezondheidsproblemen.
Jongeren en jongvolwassenen ervaren steeds meer prestatiedruk. Studentpsychologen zien
steeds meer studenten met steeds ernstiger en complexere klachten, waardoor meer jongeren
worden doorverwezen naar de huisarts of geestelijke gezondheidszorg. Verder kan het gebruik
van social media druk en stress veroorzaken. Dit leidt in sommige gevallen tot psychische
problemen zoals depressies en slaapproblemen.
Ook op de arbeidsmarkt zijn er verschillende toekomstige ontwikkelingen die meer druk en
stress kunnen veroorzaken. Dit zijn bijvoorbeeld het doorzetten van de 24-uurseconomie, de
flexibilisering van arbeidsrelaties en de verdergaande digitalisering. Competenties om mee te
kunnen doen op de arbeidsmarkt veranderen en een leven lang leren wordt cruciaal. Sommige
groepen zullen moeite hebben om aan deze eisen te kunnen voldoen. Bij de groep mensen die
werk, zorg voor de kinderen en mantelzorg moet combineren lijken veel drukverhogende
ontwikkelingen samen te komen.
Daarnaast kunnen drukte en geluidsoverlast in iemands omgeving zorgen voor stress en
mentale vermoeidheid. Dit probleem wordt in de toekomst omvangrijker omdat steden groter
en drukker worden. Driekwart van de totale bevolkingsgroei tot 2040 vindt plaats in de grote
en middelgrote gemeentes van de Randstad. Door het intensievere gebruik van steden kan
bovendien minder ruimte beschikbaar zijn voor groen en water waar mensen kunnen
ontspannen.

16

Leefstijl én leefomgeving
hebben invloed op gezondheid
Ongezond gedrag is verantwoordelijk voor bijna 20 procent van de ziektelast. Roken is hierbij de
belangrijkste oorzaak. Een ongezond binnen- en buitenmilieu veroorzaakt vier procent van de
ziektelast, met luchtverontreiniging als belangrijkste oorzaak. Ongezonde arbeidsomstandigheden
veroorzaken bijna 5 procent van de ziektelast. Toekomstige ontwikkelingen op het gebied van
leefstijl zijn zowel gunstig als ongunstig: minder mensen roken en meer mensen bewegen, maar
overgewicht neemt toe. Deze ontwikkelingen zijn niet voor alle bevolkingsgroepen hetzelfde.
Ongezond gedrag, zoals roken, alcoholgebruik, te weinig bewegen en ongezonde voeding,
was in 2015 verantwoordelijk voor bijna 20 procent van de ziektelast, 35 duizend doden en
9 miljard aan zorguitgaven (zie figuur). Roken is hierbij de belangrijkste oorzaak van sterfte en
ziekte (20 duizend doden en ruim 9 procent van de ziektelast). Een positieve ontwikkeling is
dat de dalende trend in roken doorzet. In 2040 rookt nog 14 procent van de volwassenen.
Nu is dat 25 procent. Ook voldoen meer mensen aan de beweegnorm. In de toekomst zijn
echter meer mensen te zwaar. Dit stijgt van 49 procent van de volwassenen in 2015 naar
62 procent in 2040. Bijna 40 procent van de Nederlanders rookt niet, drinkt niet overmatig en
is niet te zwaar. Aan de andere kant komt bij ruim een op de tien Nederlanders een combinatie
van twee of drie van deze risicofactoren voor. De ontwikkelingen in leefstijl zijn niet voor alle
bevolkingsgroepen hetzelfde. Roken daalt harder bij mensen met een hoge sociaaleconomische
status, en ernstig overgewicht stijgt harder bij mensen met een lage sociaaleconomische status.
Behalve leefstijl heeft de omgeving waarin we wonen, werken en leren op allerlei manieren
invloed op onze gezondheid. Een ongezond binnen- en buitenmilieu veroorzaakt vier procent
van de ziektelast. Luchtverontreiniging is hierbij een belangrijke factor die bijna 11 duizend
doden veroorzaakt. De kwaliteit van lucht, water en bodem verbetert naar verwachting verder
in de toekomst. Er blijft wel regionale variatie bestaan door lokale omstandigheden zoals
verkeer, veeteelt, houtkachels en industrie. De inrichting van de leefomgeving kan bijdragen
aan het opvangen van de gevolgen van klimaatverandering. Vooral het goed inzetten van
groen en water in de leefomgeving is hierbij van belang. Dit kan ook gezond gedrag stimuleren.
Ongezonde arbeidsomstandigheden, zoals blootstelling aan stoffen en lichamelijke en
psychische belasting, veroorzaken bijna 5 procent van de ziektelast, en ruim 1,5 miljard aan
zorguitgaven. Een belangrijke toekomstige ontwikkeling is hier de steeds groter wordende
invloed van de 24-uurseconomie. Hierdoor zal avond- en nachtwerk meer gaan vóórkomen.
Dit heeft een verband met meer slaapproblemen en ziekten als diabetes en hart- en vaatziekten.

17

Bijdrage van verschillende determinanten
aan ziektelast, sterfte en zorguitgaven

Getallen kunnen niet bij elkaar worden opgeteld!

Gedrag
Ziektelast:
Sterfte:
Zorguitgaven:

Persoonsgebonden
Ziektelast:
Sterfte:
Zorguitgaven:

18,5 %
35.700
€ 8,6 mld

14,5 %
26.300
€ 9,9 mld

Gedrag
ZIEKTELAST
(%)

STERFTE
(x1000)

ZORGUITGAVEN €
(x miljard)

Roken

9,4%

20,0

2,4

Ongezonde
voeding

8,1%

12,9

6,0

Weinig
beweging

2,3%

5,8

2,7

Alcohol
gebruik

1,5%

1,8

0,9

Persoonsgebonden

18

Hoge
bloeddruk

6,7%

12,6

5,6

Hoge bloedsuikerspiegel

6,6%

10,2

5,8

Overgewicht

3,7%

4,2

1,5

Cholesterol

0,9%

1,1

0,4

Lage
botdichtheid

0,7%

2,9

0,4

Arbeid
Ziektelast:
Sterfte:
Zorguitgaven:

Milieu
Ziektelast:
Sterfte:
Zorguitgaven:

4,6 %
4.100
€ 1,6 mld

4,0 %
12.800
€ 1,2 mld

Arbeid
ZIEKTELAST
(%)

STERFTE
(x1000)

ZORGUITGAVEN €
(x miljard)

Stoﬀen/
omgeving

3,0%

4,1

1,1

Psychische
belasting

0,9%

0,0

0,2

Fysieke
belasting

0,7%

0,0

0,3

Milieu
Buitenmilieu

3,5%

11,9

0,8

Binnenmilieu

0,5%

1,1

0,4

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, April 2018

Door verbeterde methodiek kunnen deze resultaten niet vergeleken worden met de resultaten in de VTV-2014.

19

Vaak opeenstapeling van gezondheids- én
sociale problemen bij kwetsbare groepen
Het aantal ouderen dat door een opeenstapeling van problemen in een kwetsbare situatie zit,
neemt toe. Ook bij lager opgeleiden stapelen problemen zich op. Zij hebben vaker een ongezonde
leefstijl en meer sociale problemen, en worden naar verwachting harder getroffen door
ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Vaak ontstaat er pas ruimte om te werken aan een gezonde
leefstijl als de achterliggende sociale problemen zijn opgelost.
Een opeenstapeling van problemen, zoals chronische aandoeningen en andere medische en
sociale problemen, maakt ouderen kwetsbaar. Zij redden zich lange tijd nog wel, maar een
kleine verandering kan hen al uit balans brengen. Het aantal kwetsbare ouderen neemt toe,
niet alleen door de vergrijzing maar ook doordat ouderen steeds ouder worden, vaker
zelfstandig wonen en vaker alleenstaand zijn. Bovendien stijgt het aantal mensen dat
onvoldoende het gevoel heeft regie over hun eigen leven te hebben. Juist voor ouderen met
veel problemen kan het lastig zijn om hun wensen en behoeften goed te verwoorden. Dit geldt
ook voor bijvoorbeeld ouderen met een migratieachtergrond en ouderen met een cognitieve
beperking.
Ook bij lager opgeleiden stapelen problemen zich vaak op. Naast een ongezondere leefstijl
hebben zij meer sociale problemen zoals werkloosheid en armoede. Negatieve effecten van
toekomstige ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, zoals robotisering en digitalisering, treffen
vooral laagopgeleiden en versterken zo het probleem. De stress van de sociale problematiek
kan een ongunstig effect op leefstijl hebben. Het aanpakken van de achterliggende oorzaken
van de stress, door bijvoorbeeld arbeidsbemiddeling of schuldhulpverlening, is voor deze
groep daarom vaak een beter startpunt om hun gezondheid te verbeteren dan inzetten op
leefstijlfactoren.
Bij mensen met een migratieachtergrond lijken sommige psychische problemen en
aandoeningen vaker voor te komen dan bij mensen met een Nederlandse achtergrond.
Voorbeelden zijn dementie, psychose en depressie. Waarschijnlijk komt dit door een
opeenstapeling van risicofactoren als een laag inkomen, lage gezondheidsvaardigheden en het
vaker voorkomen van hart- en vaatziekten en diabetes.
Een opeenstapeling van problemen speelt niet alleen bij individuen, maar ook in bepaalde
wijken. Er is overlap tussen wijken waarin veel ongezonde leefstijl voorkomt en wijken waarin
veel sociale problemen voorkomen. Deze wijken liggen verspreid door het land, maar er is een
duidelijke clustering in het Noordoosten. Binnen steden zullen de verdergaande verstedelijking
en de stijgende woningprijzen de tweedeling tussen wijken met vooral hogere inkomens en
wijken met lagere inkomens versterken. Dit kan de gezondheidsverschillen vergroten.

20

Er is overlap tussen wijken waarin veel ongezonde leefstijl voorkomt en wijken waarin veel sociale
problematiek voorkomt.

Opeenstapeling ongezonde leefstijl
per wijk (roken, overgewicht, overmatig alcoholgebruik)
Aantal
0
1
2
3
provincies

Sociale regelingen
per wijk
Percentage
1- 6
6- 8
8 - 10
10 - 14
14 - 28
geen gegevens
provincies

Het eerste kaartje laat de opeenstapeling zien van het bovengemiddeld voorkomen in wijken van
ongezonde leefstijl (roken, overmatig alcoholgebruik en overgewicht). Het tweede kaartje laat het
percentage huishoudens in wijken zien dat gebruik maakt van regelingen op het gebied van
inkomensondersteuning en arbeidsparticipatie.

21

De zorguitgaven stijgen door
demografie en technologie
De uitgaven aan zorg zullen in 2040 verdubbeld zijn. Een derde deel van deze stijging komt door
de vergrijzing en bevolkingsgroei, twee derde door andere factoren zoals technologische
ontwikkelingen. Door technologische ontwikkelingen, en dan vooral nieuwe medicijnen, zullen
de uitgaven aan de behandeling van kanker verviervoudigen. De relatie tussen technologie en
zorguitgaven is complex. Wil technologie kosten besparen, dan vraagt dit veel van de manier
waarop de zorg is georganiseerd.
De zorguitgaven stijgen met gemiddeld 2,9 procent per jaar tot 174 miljard euro in 2040.
Dit is 9.600 euro per persoon. Een derde van de toename is toe te schrijven aan de vergrijzing
en groei van de bevolking. De vergrijzing heeft veel invloed op de uitgaven aan ouderenzorg.
Van alle zorgsectoren stijgen de uitgaven aan ouderenzorg het snelst: van 20 procent van de
totale zorguitgaven in 2015, naar 25 procent in 2040. Dit is een absolute toename van 17 naar
43 miljard euro.
Twee derde van de groei van de zorguitgaven is toe te schrijven aan overige factoren zoals
technologische vernieuwing. Dit omvat bijvoorbeeld nieuwe medicijnen en nieuwe apparatuur
zoals operatierobots. Van de uitgaven aan de behandeling van verschillende aandoeningen
stijgen die voor kanker in de periode 2015-2040 het snelst, met gemiddeld 6 procent per jaar.
Deze groei komt voornamelijk door het gebruik van nieuwe medicijnen. In de figuur is te zien
dat de groei in de mate waarin kanker voorkomt en de uitgaven aan de aandoening uit elkaar
gaan lopen. Bij hart- en vaatziekten is er eenzelfde patroon, maar minder sterk. Bij dementie
loopt het grotendeels gelijk op. De groep van psychische stoornissen, inclusief dementie en
verstandelijke beperking, blijft ook in 2040 de ziektegroep waaraan het meest wordt uitgegeven.
Technologische innovatie in de zorg heeft een dubbel gezicht. Trends in het verleden laten zien
dat het leidt tot meer zorguitgaven, maar inzet van technologie kan ook kosten besparen. Een
voorwaarde om dit te bereiken is sturen op kosteneffectieve interventies en tijdig stoppen met
achterhaalde technologie. Dit vereist een actief beleid. Nieuwe technologieën kunnen ook
kosten besparen doordat het mogelijkheden biedt om de duurdere tweedelijnszorg naar de
goedkopere eerste lijn te verplaatsen. Dit gaat niet vanzelf en vraagt veel van de zorg.
Ondanks alle technologische vooruitgang blijft zorg voor een groot deel nog altijd
mensenwerk, goed voor 1,4 miljoen banen in Nederland. Anders dan in andere sectoren laten
veel banen in de zorg zich niet weg automatiseren. Omdat bovendien de druk op de zorg
toeneemt door de vergrijzing, is het een belangrijk aandachtspunt voor de toekomst om
voldoende handen aan het bed te garanderen.

22

Groei zorguitgaven aan kanker en hart- en vaatziekten houdt geen gelijke tred met
groei in de mate waarin deze aandoeningen voorkomen.

1.000
800
600

547

0

645

5,6

1,0
0,5
0,0

5

€

€

€

€

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Hart- en vaatziekten

11,6

2,1
13,7

2,4

2,6

23,4

50
0

27,4

€

€

€

€

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Dementie
290
246
154
6,6

7,6

30
25
20

10

€

177

0

15

16,4

€

250

100

2,8

3,0

19,6

300

150

10

€

1,9

20
15

7,5

350

200

23,5

€

2,5
1,5

17,6

970

13,3

3,0
2,0

917

844

10,0

400
200

752

25

207

330
15,6

13,3

11,0
9,1

€

€

€

€

€

€

2015

2020

2025

2030

2035

2040

5
0

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

Zorguitgaven (miljard euro)

Kanker

Zorguitgaven (miljard euro)

Zorguitgaven

Zorguitgaven (miljard euro)

Voorkomen (duizend personen)

3,5

Voorkomen (duizend personen)

1.200

Voorkomen (miljoen personen)

Voorkomen

23

De zorg verandert door technologie
en veranderende rol patiënt
Technologie kan in de toekomst veel voor onze volksgezondheid betekenen en het kan de zorg
ingrijpend veranderen. Patiënten doen ook steeds meer zelf, en nieuwe technologische
mogelijkheden versterken deze ontwikkeling. Beide ontwikkelingen vragen nieuwe en andere
vaardigheden van zorgverleners en patiënten, maar ook aandacht voor groepen die hier moeite
mee hebben.
Nieuwe technologieën brengen kansen voor de volksgezondheid met zich mee. Voorbeelden
zijn robotisering, gentechnologie, 3D-printing, virtual reality en eHealth. Innovatieve
technieken maken zorg op maat mogelijk (personalised medicine). Bij kanker is het
bijvoorbeeld mogelijk om de genetische eigenschappen van een tumor te bepalen. Dit helpt
te voorspellen welke behandeling het beste zal aanslaan. Door het gebruik van personalised
medicine ontstaan steeds meer unieke behandelpaden, terwijl nu vooral gebruik wordt
gemaakt van gestandaardiseerde zorgprocessen. Dit vraagt om een verandering in de
organisatie van de zorg.
Door de voortschrijdende technologische mogelijkheden verschuift de zorg steeds meer naar
de patiënt thuis. Een voorbeeld is zorg voor mensen met kanker, zoals chemotherapie.
Hiervoor zijn aanpassingen nodig in het zorgsysteem en in de vaardigheden van
zorgprofessionals en patiënten. Bij patiënten met een chronische aandoening worden
zelfmanagement en autonomie in de toekomst steeds belangrijker. Nieuwe technologie, zoals
eHealthtoepassingen, zal dit verder ondersteunen. Deze ontwikkeling verandert ook de rol van
de zorgverlener: zij zullen in de toekomst door patiënten steeds vaker worden aangesproken
als coach, meedenker of voorlichter.
Hoewel het gebruik van technologie in de zorg toeneemt, blijft het achter bij de
mogelijkheden. Vooral de digitalisering gaat minder snel dan in andere domeinen van ons
dagelijks leven. Meerdere factoren zijn hiervan de oorzaak. Zorgverleners en -inkopers ervaren
belemmeringen, patiënten en zorgverleners zijn vaak behoudend en niet iedereen beschikt
over de juiste digitale vaardigheden. Informatiesystemen die niet op elkaar aansluiten, vormen
een ander probleem. Daarnaast brengen nieuwe technologieën risico’s met zich mee, zoals
privacyschending en afhankelijkheid van internet. Het roept ook ethische dilemma’s op, zoals
vraagstukken over het recht om dingen niet te willen weten. De uitbreiding van technologie in
de zorg is met al deze factoren een erg complex vraagstuk.

24

Alertheid op bekende én
nieuwe risico’s nodig
Antibioticaresistentie blijft een bedreiging vormen voor onze volksgezondheid, en blijvende
aandacht hiervoor is nodig. Ook het opvangen van de effecten van klimaatverandering en de
dalende vaccinatiegraad blijven aandachtspunten. Er zijn daarnaast verschillende nieuwe
ontwikkelingen die mogelijk risico’s met zich meebrengen. Nieuwe technologieën als virtual
reality en 3D-printing kunnen nog onbekende gezondheidseffecten hebben. Ook zullen er meer
medicijnresten, microplastics en nanodeeltjes in ons milieu komen.
Antibioticaresistentie en klimaatverandering zijn bekende dreigingen voor onze volksgezond­
heid. Hoewel de huidige impact van deze ontwikkelingen relatief klein is, kunnen zij potentieel
een grote impact hebben in de toekomst. Een mogelijk gevolg van toenemende antibiotica­
resistentie is dat infecties in de toekomst niet meer goed behandeld kunnen worden. Door
klimaatverandering kan de verspreiding van ziekteverwekkers en allergenen toenemen. Ook
leidt het tot meer hittestress. Het is van belang om continu in de gaten te houden hoe deze
problemen zich ontwikkelen, en er is zowel een nationale als internationale aanpak voor nodig.
Een derde bekend probleem dat blijvende aandacht verdient, is de dalende vaccinatiegraad.
Hierdoor neemt de kans op toekomstige uitbraken van infectieziekten toe. Dit risico is het grootst
voor mazelen omdat dit een zeer besmettelijke ziekte is, die ernstige gevolgen kan hebben.
Nieuwe technologie heeft, naast positieve effecten, mogelijk ook negatieve effecten op de
volksgezondheid. De precieze gezondheidseffecten van bijvoorbeeld virtual reality en 3D-printing
zijn nog niet bekend. Het is voorstelbaar dat langdurig verblijf in een virtuele werkelijkheid
psychische en lichamelijke problemen kan veroorzaken. Hier is nu nog geen goed zicht op. Als
er in de toekomst meer 3D-geprinte producten worden gebruikt, kan dit mogelijk gevaren voor
de volksgezondheid opleveren. Zo kunnen giftige stoffen vrijkomen tijdens het smelten van
grondstoffen en tijdens het printen. Ook kan het eindproduct gebreken vertonen, waardoor
het onveilig is. De decentralisatie van productie maakt centrale kwaliteitscontrole lastiger.
Een andere toekomstige ontwikkeling is dat er meer stoffen en deeltjes in ons milieu komen
met mogelijk negatieve effecten. Door de vergrijzing neemt het medicijngebruik toe waardoor
meer medicijnresten in het oppervlaktewater terechtkomen. Door toenemend gebruik van
plastics zullen er ook steeds meer microplastics in het oppervlaktewater en op andere plekken
in de leefomgeving komen, zoals de voedselketen. Voor de toekomst wordt ook een verdere
groei van toepassingen van nanotechnologie verwacht. Hierbij kunnen nanodeeltjes vrijkomen
in het milieu. Voor al deze ontwikkelingen geldt dat er nog weinig duidelijk is over de
gezondheidsgevolgen.

25

26

Handelingsopties
Het eerste deel van deze publicatie laat zien hoe onze
volksgezondheid en zorg zich de komende 25 jaar ontwikkelen
als we op de huidige voet door zouden gaan en niets extra’s
zouden doen. Al deze ontwikkelingen samen geven een beeld
van de opgaven waar we als maatschappij voor staan. Dit
tweede deel kijkt naar wat we aan deze opgaven zouden
kunnen doen.
Eerst wordt beschreven welke ontwikkelingen uit het
Trendscenario en de Themaverkenningen burgers en
professionals en studenten in het volksgezondheidsdomein
het meest urgent vinden. Dit is onderzocht met behulp van
een vragenlijst. De uitkomsten van deze vragenlijst zijn
gebruikt om een selectie te maken van drie opgaven, waarvoor
in deze VTV handelingsopties zijn uitgewerkt. Dit zijn: de
blijvend hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker;
het groter worden van de groep zelfstandig wonende ouderen
met dementie en andere complexe problemen; en de
toenemende mentale druk op jongeren.
De handelingsopties zijn gebaseerd op de opbrengsten van
een aantal brede stakeholderbijeenkomsten. Deze publicatie
vat de belangrijkste aanbevelingen van de stakeholders
samen. Tenslotte worden een aantal overkoepelende kansen
en speerpunten voor beleid en maatschappij beschreven.
De onderbouwing van de hier gepresenteerde teksten,
cijfers en figuren vindt u op www.vtv2018.nl.

27

28

Belangrijke opgaven voor
de toekomst volgens burgers,
professionals en studenten
Aan burgers en professionals en studenten in het volksgezondheidsdomein is gevraagd hoe
urgent zij de ontwikkelingen in het Trendscenario en de Themaverkenningen van de VTV-2018
vinden. Alle drie de groepen vinden de dreiging van antibioticaresistentie een heel urgente
opgave voor de toekomst. Daarnaast worden sterfte door hart- en vaatziekten en kanker, de
verdubbeling van het aantal mensen met dementie en de stijging van de zorguitgaven als urgent
gezien. Als minst urgente opgaven worden vaak ontwikkelingen op het gebied van leefstijl en
technologie genoemd.
Het Trendscenario en de Themaverkenningen brengen een groot aantal ontwikkelingen in
beeld die van belang zijn voor de toekomstige volksgezondheid en zorg in Nederland. Om
inzicht te krijgen in wat verschillende groepen in de maatschappij hiervan het meest urgent
vinden, is een vragenlijst ontwikkeld. Burgers en professionals en studenten in het
volksgezondheidsdomein hebben daarin aangegeven hoe urgent zij 41 toekomstige
ontwikkelingen vinden.
Alle drie de respondentgroepen zien de dreiging van antibioticaresistentie als een urgente
maatschappelijke opgave. Burgers en professionals vinden ook de verdubbeling van het aantal
mensen met dementie en de verdubbeling van de zorguitgaven urgent. Burgers en studenten
vinden de ontwikkeling urgent dat hart- en vaatziekten en kanker het grootste deel van de
sterfte blijven veroorzaken.
Behalve overlap zijn er verschillen tussen de groepen. Zo vinden professionals de
sociaaleconomische gezondheidsverschillen heel urgent, terwijl burgers en studenten deze
minder urgent vinden. Studenten vinden de toenemende mentale druk op jongeren en
jongvolwassenen het meest urgent. Ontwikkelingen die gerelateerd zijn aan leefstijl en
technologie worden vaak als minst urgent genoemd.
De uitkomsten van de vragenlijst zijn gebruikt om drie opgaven te selecteren waarvoor
handelingsopties zijn uitgewerkt in de VTV-2018. Daarnaast zijn er andere overwegingen
meegenomen in de selectie. De relevantie voor lokaal beleid was hierbij bijvoorbeeld een
belangrijk punt.

29

Vragenlijst urgentie toekomstige ontwikkelingen
Wat vinden respondenten het meest urgent?
Burgers

Professionals

Studenten

1.077 ondervraagd
Representatieve
steekproef

269 ondervraagd
Beleid, volksgezondheid, zorg
en wetenschap

154 ondervraagd
WO en HBO studies
gerelateerd aan volksgezondheid en zorg

Dreiging antibioticaresistentie

Hart- en vaatziekten en kanker blijven grootste oorzaak sterfte

Verdubbeling mensen met dementie

Verdubbeling zorguitgaven
Achterstand in gezonde levensverwachting bij lage
sociaaleconomische status
Toename mentale druk op jongeren en jongvolwassenen

Aantal mensen met onvoldoende regie over eigen leven neemt toe

Goede inzet groen/water nodig voor opvangen eﬀecten klimaatverandering

Psychische stoornissen blijven grootste ziektelast veroorzaken

Aantal mensen met overgewicht stijgt
De vragenlijst bevatte in totaal 41 toekomstige ontwikkelingen
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, April 2018

30

Vragenlijst urgentie toekomstige ontwikkelingen
Wat vinden respondenten het minst urgent?
Burgers

Professionals

Studenten

1.077 ondervraagd
Representatieve
steekproef

269 ondervraagd
Beleid, volksgezondheid, zorg
en wetenschap

154 ondervraagd
WO en HBO studies
gerelateerd aan volksgezondheid en zorg

In 2040 rookt een op de zeven volwassenen
Technologie veroorzaakt het grootste deel van de stijging van
de zorguitgaven
Het toenemend gebruik van data brengt risico’s voor de privacy
met zich mee
De meeste mensen eten niet volgens de richtlijnen gezonde voeding

Bijna een op de tien volwassenen drinkt overmatig
Er roken drie keer zoveel mensen met een lage als met een hoge sociaaleconomische status
Voor sommige groepen werknemers zal het moeilijk zijn om de
digitalisering bij te benen
Nieuwe technologieën kunnen nieuwe gezondheidsrisico’s met
zich meebrengen
Flexibilisering van de arbeidsmarkt en robotisering kunnen negatieve
eﬀecten op de gezondheid hebben
Nieuwe technieken, zoals gentechnologie, roepen ethische vragen op
De vragenlijst bevatte in totaal 41 toekomstige ontwikkelingen
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, April 2018

31

Handelingsopties voor drie
maatschappelijke opgaven
Aan burgers en professionals en studenten in het volksgezondheidsdomein is gevraagd welke toekomstige
ontwikkelingen zij het meest urgent vinden. Deze informatie is gebruikt om drie maatschappelijke opgaven te
selecteren, waarvoor handelingsopties zijn uitgewerkt. Dit zijn de blijvend grote impact van hart- en vaatziekten en
kanker, het groter worden van de groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe
problemen, en de toenemende mentale druk op jongeren en jongvolwassenen. Bevindingen van brede
stakeholderbijeenkomsten vormen de basis voor de handelingsopties. Onderstaande tabel vat de belangrijkste
aanbevelingen van de stakeholders samen. Hoe kunnen we omgaan met de opgaven die op ons afkomen?
Wat zijn belangrijke maatschappelijke doelen, wat is daarvoor nodig en wie kan daaraan een bijdrage leveren?

32

Opgave

Maatschappelijke doelen

Actierichtingen

Hart- en
vaatziekten en
kanker blijven
veelvoorkomende
ziekten, die ook
in 2040 nog het
grootste deel
van de sterfte
veroorzaken, en
een grote impact
hebben op het
leven van
patiënten.

Werken aan integrale
preventie

• Integrale programma’s gericht op leefstijl, én fysieke en
sociale omgeving.
• Samenwerking tussen ministeries, vooral voor fysieke en
sociale leefomgeving.
• Aandacht voor achterliggende sociale problematiek bij
kwetsbare groepen.

Andere zorg door
technologie en andere
organisatievormen

• Zorgen dat mogelijkheden zelfdiagnostiek en genetische
testen beter benut kunnen worden.
• Goed omgaan met spanningen tussen verschillende
(ethische, juridische en zorginhoudelijke) belangen bij
genetische informatie via onder andere wet- en
regelgeving.
• Met alle betrokken partijen bepalen welke zorg thuis kan
plaatsvinden.
• Beter inspelen op de zorgvraag bij multimorbiditeit, door
meer en bredere samenwerking.
• Meer kennis ontwikkelen over man-vrouw verschillen in de
uitingsvormen en behandeling van aandoeningen en dit
sneller doorvoeren in de medische praktijk.

Beter omgaan met
fysieke, mentale en
maatschappelijke gevolgen

• Binnen én buiten de zorg meer aandacht geven aan de late
effecten van de aandoeningen.
• (Omgaan met) zelfmanagement trainen bij patiënten en
zorgverleners.
• Ondersteuning bieden aan wie geen regie over zorgproces
kan of wil nemen, bijvoorbeeld met casemanagers.

Opgave

Maatschappelijke doelen

Actierichtingen

De groep
zelfstandig
wonende ouderen
met dementie en
andere complexe
problemen wordt
veel groter.

Betere zorg en
ondersteuning van
zelfstandig wonende
ouderen

• Zorg organiseren rondom dat wat ouderen nog wél kunnen
en willen.
• Ouderen ondersteunen die moeite hebben met het
verwoorden van wensen en behoeften.
• Flexibele opstelling van professionals rondom
burgerinitiatieven die ‘buiten de kaders’ gaan.

Zorgen voor een
ouderenvriendelijke
omgeving

• Bij de inrichting van de leefomgeving rekening houden met
gezond, veilig en prettig oud worden.
• Een gebalanceerd beeld over ouderen neerzetten: meer
aandacht voor wat ze nog wél kunnen.

Goed zorgen voor
mantelzorgers

• Meer ondersteuning voor mantelzorgers: praktische
handvatten, sociale, materiële en financiële steun, en
aanbieden van vervangende zorg.
• Alertheid op ‘vraagverlegenheid’ bij mantelzorgers.
• Aandacht voor de zorgvraag van de mantelzorger zelf, die
ontstaat door psychische en lichamelijke belasting.

De mentale druk
Kennisontwikkeling
op jongeren en
mentale druk
jongvolwassenen
neemt toe, met
mogelijke gevolgen
voor hun psychische
gezondheid.

• Eenduidig begrippenkader en terminologie ontwikkelen.
• Meer kennis ontwikkelen over stressoren en mechanismen
die mentale druk veroorzaken.
• Mentale gezondheid jongeren monitoren om meer inzicht
te krijgen in het probleem.
• Meer praktijkkennis ontwikkelen over wat wel en niet
werkt, samen met ervaringsdeskundigen.

Mentaal gezond blijven

• Interventieaanbod voor jongeren en jongvolwassenen over
omgaan met druk vergroten.
• De leeromgeving aanpassen, zoals inzetten op
studentenwelzijn.
• Meer inzetten op mentale gezondheidsbevordering bij
jonge werknemers in de werksetting.
• Vroegsignalering op plekken waar jongeren en
jongvolwassenen komen en hier passende interventies
aanbieden.

Acceptatie van psychische
klachten

• Stigmatisering tegengaan door campagnes en voorlichting.
• Ervaringsdeskundigen inzetten om de drempel om hulp te
zoeken te verlagen.
• Blijven inzetten op een samenleving waarin psychische
klachten geen belemmering vormen om mee te doen.

De grote opgaven waar we voor staan zijn complex van aard. Ze hebben meerdere oorzaken
en vergen inzet van verschillende soorten professionals vanuit verschillende zorg- en beleids­
terreinen. Dit soort problemen vraagt om een integrale en persoonsgerichte aanpak.
Hiervoor is betrokkenheid van veel partijen nodig: beleidsmakers, zorg- en volksgezondheids­
professionals, onderzoekers, burgers én maatschappelijke stakeholders zoals patiënten­
organisaties, gezondheidsfondsen, zorgverzekeraars, werkgevers, industrie, detailhandel en
scholen. Daarnaast is brede samenwerking nodig: niet alleen tussen verschillende soorten
zorgprofessionals, maar ook over de grenzen van volksgezondheid en zorg heen. Integraal
beleid vraagt niet alleen om lokale samenwerking, maar ook om samenwerking tussen
ministeries, zeker als het gaat om de fysieke en sociale leefomgeving.

33

Kansen en speerpunten
voor beleid en maatschappij
Op basis van de handelingsopties zijn overkoepelende kansen en speerpunten voor beleid en maatschappij
gesignaleerd. Veel van de toekomstige opgaven voor onze volksgezondheid zijn complex van aard en vragen een
integrale en persoonsgerichte aanpak.
Er is al de nodige ervaring met de ontwikkeling van integraal beleid. Hieruit blijkt dat een
gedeelde ambitie en visie en onderling vertrouwen belangrijke succesfactoren zijn. Voor een
persoonsgerichte aanpak is breder kijken dan de eigen medische discipline, bijvoorbeeld door
de samenwerking op te zoeken met het sociale domein, een belangrijke voorwaarde voor
succes.
Er is echter nog weinig bekend over de effectiviteit van integraal en persoonsgericht beleid. Dit
komt onder andere doordat de gebruikelijke manier om naar bewijs over effectiviteit te kijken
niet goed past bij complexe problemen. Een systeembenadering, waarbij het probleem en de
achterliggende factoren als een samenhangend geheel worden gezien, past hier beter bij.
Er is dus een andere manier van werken nodig om complexe opgaven goed te kunnen
aanpakken. Dit vereist nieuwe rollen en vaardigheden van beleidsmakers, professionals,
onderzoekers én burgers (zie tabel). Om zulke rolveranderingen voor elkaar te krijgen,
zullen bestaande patronen en gewoonten moeten veranderen. Dat is niet gemakkelijk.

Wat? Nieuwe rollen en vaardigheden nodig voor complexe problemen

Beleidsmaker

• Faciliteert maatschappelijke initiatieven.
• Ontwikkelt andere verantwoording voor beleid (op de korte termijn meer
gericht op proces dan op gezondheidsuitkomsten).

Zorg- en volksgezond­
heidsprofessional

• Is meer coach en minder behandelaar.
• Werkt meer (samen) in domeinoversteigende zorgnetwerken.

Onderzoeker

• Benadert volksgezondheid anders (als complex systeem) en ontwikkelt beter
passende vormen van meten en beoordelen van effectiviteit.
• Betrekt burgers bij onderzoek en ontwikkelt daarvoor nieuwe methoden
(citizen science).

Burger

• Denkt en beslist mee (in het zorgproces (eigen regie, shared decision
making), en bij de ontwikkeling van interventies op bijvoorbeeld wijkniveau).
• Doet mee (zelfmanagement, citizen science).

Multidisciplinaire en
domeinoverstijgende samenwerking

34

Wie?

Een kansrijke oplossingsrichting is de inzet van technologie, zoals eHealth. Toepassingen zoals
apps, sensoren en alarmsystemen lijken veelbelovend bij de aanpak van een aantal
toekomstige opgaven, zoals de zorg voor mensen met dementie en het ondersteunen van
zelfmanagement bij chronische aandoeningen. Omdat ruim 80 procent van de Nederlanders
dagelijks internet gebruikt, past het gebruik van eHealthinterventies goed in het digitale
klimaat van Nederland.
Ook de inrichting van de leefomgeving biedt kansen voor de volksgezondheid, omdat het een
belangrijke bijdrage kan leveren aan bij het voorkomen van aandoeningen. Denk aan het
rookvrij maken van schoolpleinen. Een goede inrichting van de leefomgeving nodigt mensen
bovendien uit om te bewegen en te ontspannen en het stimuleert sociale interactie. Ook helpt
het om hittestress te voorkomen en de luchtkwaliteit te verbeteren. De toekomstige
Omgevingswet, waarin gemeenten onder andere gezondheid moeten meewegen in hun
omgevingsvisie, biedt kansen voor integraal lokaal beleid met expliciete aandacht voor
gezondheid.
Maatschappij en zorg zijn al in beweging om beter voorbereid te zijn op de toekomst.
Denk aan maatschappelijke- en burgerinitiatieven zoals zorgcoöperaties en ‘studentenhuizen’
voor ouderen. Ook zijn er regionale initiatieven waarin zorgaanbieders, zorgverzekeraars,
gemeenten en burgers samen werken aan nieuwe, integrale zorgvormen. Hier kunnen we van
leren en verder op bouwen.
Veel van de toekomstige opgaven die in deze VTV zijn gesignaleerd, hebben raakvlakken met
bestaand volksgezondheidsbeleid. Dit biedt kansen voor een samenhangende aanpak, waarbij
acties gericht op de langetermijnopgaven kunnen aansluiten bij het bestaande beleid van
het ministerie van VWS. Daarnaast kan via het beleid van andere ministeries een belangrijke
bijdrage geleverd worden aan het omgaan met de toekomstige opgaven voor onze
volksgezondheid, bijvoorbeeld door een veilige en schone leef-, werk- en leeromgeving te
creëren waarin iedereen kan meedoen.

35

Het gaat goed met de volksgezondheid in
Nederland. We worden steeds ouder, en de
meeste mensen voelen zich gezond en niet
beperkt. Toch staan we voor een paar grote
toekomstige opgaven. In deze Synthese van
de Volksgezondheid Toekomst Verkenning
2018 beschrijven we wat er op ons afkomt
en hoe we daarmee om kunnen gaan.
Zo neemt het aantal ouderen toe en
hebben steeds meer mensen chronische
aandoeningen. De zorg wordt complexer en
verandert, door technologie en omdat
patiënten steeds meer zelf doen. De druk op
mantelzorgers neemt toe en jongeren
ervaren steeds meer prestatiedruk.
De opgaven waar we voor staan
vragen om een nieuwe manier van
werken. We zullen meer moeten
samenwerken, binnen én buiten de
zorg. Daarbij staat de persoonlijke
situatie van mensen centraal.
Dit betekent ook over de grenzen van
volksgezondheid en zorg heen kijken.
Voor een gezonde toekomst is een
gezonde omgeving van groot belang.
Er gebeurt al veel in de maatschappij
om beter voorbereid te zijn op de
toekomst. Een gezond vooruitzicht!
De VTV-2018 is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juni 2018

010513

De zorg voor morgen begint vandaag