Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 840

Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het
Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van
Strafrecht BES met het oog op de verruiming
van de mogelijkheden tot strafrechtelijke
aanpak van huwelijksdwang, polygamie en
vrouwelijke genitale verminking

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Algemeen
Dit wetsvoorstel strekt tot verruiming van de mogelijkheden tot strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang. Het geeft uitvoering aan de maatregelen die daaromtrent in het regeerakkoord zijn aangekondigd.
Een huwelijk is een verbintenis die twee personen met elkaar aangaan.
Een belangrijke verworvenheid in onze rechtsstaat is de vrijheid van het
individu om zelf zijn of haar huwelijkspartner te kiezen. Die vrije keuze is
een in de wet verankerd recht. Ook in internationale mensenrechtenverdragen wordt dat recht beschermd. Huwelijksdwang verdraagt zich dan
ook niet met de Nederlandse en internationale rechtsorde. Het is een
vorm van geweld die een krachtige bestrijding behoeft. Huwelijksdwang
staat bovendien in de weg aan integratie in de Nederlandse samenleving.
Huwelijksdwang is kortweg het dwingen van een persoon tot het aangaan
van een huwelijk. Het kernbegrip is dwang. Die dwang bestaat bijvoorbeeld uit zware psychische druk, geweld of bedreiging met geweld,
uitgeoefend door de toekomstige partner, ouders, familie of gemeenschap. De dwang kan rechtstreeks zijn gericht tot het slachtoffer, maar ook
tot een derde, zodanig dat het slachtoffer zich genoodzaakt ziet het
huwelijk aan te gaan.
Motieven voor een huwelijk zijn talrijk. Romantische overwegingen zijn
lang niet altijd de standaard. Niet zelden spelen economische en
sociaal-culturele overwegingen een rol. In een groot deel van de wereld
bestaat het gebruik dat huwelijken worden gearrangeerd door ouders en
familie. Loyaliteit en respect voor de familiebanden of het vertrouwen in
het oordeel van de ouders kunnen de huwelijkskandidaat daarmee doen
instemmen. Daaraan kleeft op zich nog niets strafwaardigs. Wanneer
zware psychische druk of zelfs fysieke druk wordt uitgeoefend, waardoor
iemand zich genoodzaakt ziet om tegen zijn wil een huwelijk aan te gaan,
wordt – ook in strafrechtelijk opzicht – een grens overschreden. De impact
en gevolgen van een gedwongen huwelijk zijn groot en ingrijpend.
Daartegen dienen slachtoffers te worden beschermd. Tot de bescherming
die de overheid kan bieden, behoort ook strafrechtelijke bescherming. Het
strafrecht is waar het gaat om de aanpak van huwelijksdwang dan ook
een belangrijk en noodzakelijk sluitstuk, maar ultimum remedium.

kst-32840-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

1

Huwelijksdwang is een complex verschijnsel dat in verschillende vormen
voorkomt. Een volledig en eenduidig beeld van de aard en omvang van
het verschijnsel ontbreekt. De opsporing en vervolging ervan zijn
complex. Huwelijksdwang is doorgaans een verborgen vorm van dwang.
Het speelt zich veelal af in de beslotenheid van de familiekring en
bovendien niet zelden in het land van herkomst. Slachtoffers bevinden
zich in een geïsoleerde positie en durven of willen vaak geen aangifte
doen, uit schaamte, loyaliteit met de familie of vrees voor uitstoting of
erger kwaad. Soms zijn het kinderen die tijdens een vakantie in het land
van herkomst worden achtergelaten en aldaar vervolgens worden
gedwongen tot het aangaan van een huwelijk. Niet zelden is huwelijksdwang verweven met of vormt het een vroegindicatie voor eergerelateerd
geweld. Het strafrecht dient voldoende te zijn toegerust om slachtoffers te
beschermen en opsporing en vervolging in de daarvoor in aanmerking
komende gevallen mogelijk te maken. Tegelijkertijd kan en mag van
andere maatregelen dan de inzet van het strafrecht veel meer worden
verwacht. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan maatregelen op
het terrein van het burgerlijk recht. In het regeerakkoord worden ook op
dat terrein voornemens tot wetswijziging genoemd. Een wetsvoorstel ter
versterking van de huwelijksvrijheid door bestrijding van huwelijksdwang
en kindhuwelijken is op dit moment in voorbereiding (zie Kamerstukken II
2010/11, 32 175, nr. 17). Eerst en vooral moet evenwel op preventieve
maatregelen worden ingezet. Die maatregelen liggen op het terrein van
voorlichting, bewustwording, mentaliteitsverandering, deskundigheidsbevordering en vroegsignalering. Goed overleg en samenwerking met
professionele partijen, maatschappelijke organisaties als migranten- en
vluchtelingenorganisaties zijn daarbij van groot belang. In de brief van
30 juni 2010 heeft de toenmalige minister van Justitie de Tweede Kamer
bericht over de voortgang van een aantal van deze maatregelen (Kamerstukken II 2009/10, 32 175, nr. 10). Ik verwijs op deze plaats met betrekking
tot die preventieve maatregelen verder naar de inhoud van die brief.
Internationaal
Ook internationaal bestaat steeds meer overeenstemming over de
strafwaardigheid van gedwongen huwelijken en de noodzaak tot een
krachtige aanpak van het verschijnsel. In verschillende internationale
mensenrechtenverdragen en rechtsinstrumenten wordt het recht om in
volledige vrijheid de huwelijkspartner te kiezen gewaarborgd. In het
bijzonder kan worden gewezen op artikel 16, tweede lid, van de
Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens, artikel 23, derde lid
van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
en artikel 16, eerste lid, onder b, van het Verdrag inzake de Uitbanning van
alle vormen van discriminatie van vrouwen.
Voorts zijn er vermeldenswaardige nieuwe internationale ontwikkelingen.
In de brief aan uw Kamer van 16 november 2009 is reeds melding
gemaakt van een nieuw ontwerpverdrag van de Raad van Europa ter
bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. De onderhandelingen over dat verdrag zijn inmiddels afgerond. Op 11 mei 2011 is het
verdrag te Instanbul tot stand gekomen. In de preambule bij dit verdrag
wordt huwelijksdwang aangemerkt als een vorm van geweld «which
constitute a serious violation of the human rights of women and girls and
a major obstacle to the achievement of equality between women and
men.» Naast preventieve maatregelen en de ambitie van een alomvattend
beleid bij de bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld,
omvat het verdrag ook een aantal strafrechtelijke bepalingen. In het
verdrag is onder andere ook de verplichting tot strafbaarstelling van
huwelijksdwang opgenomen, in die zin dat de strafwetgeving van
staten-partijen bij het verdrag moet voorzien in de mogelijkheid om tegen
huwelijksdwang op te treden. Een specifieke strafbaarstelling is op grond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

2

van het verdrag niet vereist. Volgens het verdrag gaat het bij huwelijksdwang om een huwelijk, waarvan de sluiting door gebruik van ongeoorloofde middelen als geweld, bedreiging of dwang wordt afgedwongen.
Naast strafbaarstelling worden tevens enkele aanvullende maatregelen op
strafrechtelijk terrein voorgeschreven. Zo verplicht het verdrag tot
vestiging van extraterritoriale rechtsmacht ter zake huwelijksdwang,
begaan door onderdanen en ingezetenen in het buitenland. Daarbij wordt
bovendien het vereiste van dubbele strafbaarheid losgelaten. met dien
verstande dat het verdrag op onderdelen voorziet in de mogelijkheid tot
het maken van bepaalde voorbehouden. Tevens geeft het verdrag in
overweging om rechtsmacht te vestigen over huwelijksdwang gepleegd in
het buitenland tegen een eigen onderdaan of een persoon die alhier zijn
vaste woon- of verblijfplaats heeft. Voorts verplicht het verdrag om te
voorzien in een zodanige verjaringstermijn dat een minderjarig slachtoffer
van huwelijksdwang de mogelijkheid heeft om daarvan als volwassene
nog succesvol aangifte te kunnen doen. De lidstaten die partij worden bij
het verdrag zullen op nationaal niveau aan deze verplichtingen uitvoering
moeten geven. Het verdrag vormt daarmee een volgende stap in een lijn
van toenemende internationale erkenning van de strafwaardigheid van
huwelijksdwang en de noodzaak in het bijzonder vrouwen daartegen ook
strafrechtelijke bescherming te bieden. De hiervoor vermelde verdragsbepalingen sluiten aan bij de uit nationaal beleid voortvloeiende wens tot
aanscherping van het strafrechtelijk instrumentarium voor de aanpak van
huwelijksdwang.
Adviezen1
Over een concept van het wetsvoorstel zijn waardevolle adviezen
ontvangen van het College van procureurs-generaal (OM), de Raad voor
de Rechtspraak (RvdR), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR) en de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA). Voornoemde
organisaties onderschrijven de aanpak van huwelijksdwang en steunen de
voorgestelde maatregelen in zijn algemeenheid. Het OM, de NVvR en de
NOvA delen de observatie in de inleidende paragraaf van deze toelichting
dat bij de bestrijding van huwelijksdwang van de inzet van het strafrecht
geen al te hoge verwachtingen mogen worden gekoesterd. In de gevallen
waarin huwelijksdwang zich buiten Nederland voltrekt, is de bewijspositie
van het openbaar ministerie immers moeilijk. Temeer wanneer het
openbaar ministerie voor het welslagen van een vervolging afhankelijk is
van de medewerking van een buitenland waar anders over de strafwaardigheid van huwelijksdwang wordt gedacht. Niettegenstaande deze
kanttekening voel ik mij door de strekking van de adviezen gesterkt in de
opvatting dat het strafrechtelijk instrumentarium voor de aanpak van
huwelijksdwang de aanscherpingen behoeft waarin onderhavig
wetsvoorstel voorziet.
De adviezen hebben voorts geleid tot herstel van een technische omissie
in de tekst van het wetsvoorstel en op een enkel punt tot aanvulling in de
tekst van de memorie van toelichting.
Het kabinet verwacht dat de voorgestelde maatregelen geen aanzienlijke
consequenties voor de werklast van de rechtspraak en het openbaar
ministerie zullen hebben. Zulks kan ook uit de adviezen worden afgeleid.
Legislatieve gevolgen BES-wetgeving
Er is voor gekozen om het Wetboek van Strafrecht BES ten aanzien van de
rechtsmachtregeling op eenzelfde wijze aan te passen als het Wetboek
van Strafrecht.
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

3

2. Maatregelen ter versterking en verruiming van het strafrechtelijk instrumentarium
In de brief van 16 november 2009 heeft de toenmalige minister van
Justitie het huidige strafrechtelijke instrumentarium voor de aanpak van
huwelijksdwang beschreven. Daarbij was de conclusie dat dit instrumentarium met enkele specifieke voorzieningen kan worden versterkt. Bij die
gelegenheid is een tweetal aanvullende maatregelen aangekondigd.
In de eerste plaats heeft hij toegezegd te zullen bevorderen dat er meer
aandacht is voor de aanpak van huwelijksdwang in het vervolgingsbeleid
van het openbaar ministerie. In verband met die toezegging kan ik het
volgende berichten. Met ingang van 1 juni 2010 is de Aanwijzing huiselijk
geweld en eergerelateerd geweld in werking getreden (Stcrt. 2010, nr.
6462). Deze aanwijzing biedt een kader voor de opsporing en vervolging
van huiselijk geweld en eergerelateerd geweld dat tevens op huwelijksdwang toepasbaar is. Ik veroorloof mij op deze plaats verder naar de
inhoud van de desbetreffende aanwijzing te verwijzen.
In de tweede plaats heeft de toenmalig minister van Justitie wetgeving
aangekondigd om de mogelijkheden tot strafrechtelijke vervolging van
huwelijksdwang te vergroten. In dat verband is een verruiming van de
mogelijkheden tot uitoefening van extraterritoriale rechtsmacht als
maatregel voorgesteld. Dat voorstel is in het onderhavige wetsvoorstel
opgenomen. Ik stel evenwel voor om zowel op grond van het actief als het
passief personaliteitsbeginsel rechtsmacht te vestigen. Ik kom daarop in
het vervolg van deze toelichting nog terug.
In het verlengde van deze reeds aangekondigde maatregelen acht ik het
wenselijk om het strafrechtelijk instrumentarium voor de aanpak van
huwelijksdwang ook nog door een drietal andere wetswijzigingen te
versterken. In de eerste plaats stel ik voor de maximumstraf waarmee het
misdrijf dwang in artikel 284 Sr wordt bedreigd, te verhogen van negen
maanden tot twee jaar. In de tweede plaats acht ik het wenselijk te
voorzien in een verruiming van de strafvorderlijke maatregelen bij de
aanpak van het misdrijf dwang. Het gaat daarbij om de mogelijkheid tot
toepassing van voorlopige hechtenis en de inzet van bepaalde opsporingsbevoegdheden. Aan de voornoemde twee wijzigingsvoorstellen ligt
mede ten grondslag de wens om ook tegen enkele andere strafwaardige,
overwegend eergerelateerde vormen van dwang slagvaardiger te kunnen
optreden. In dit verband wijs ik op de brief van de toenmalige minister
van Justitie in reactie op de motie van de leden van de Tweede Kamer Van
der Burg en Van Toorenburg (Kamerstukken II 2009/10, 32 123 XVIII, nr.
57), waarin hij het voornemen tot verhoging van de maximumstraf voor
het misdrijf dwang heeft aangekondigd. Ik onderschrijf de strekking van
die brief. In het huidige strafmaximum komt de bijzondere ernst van
bepaalde vormen van dwang naar mijn mening onvoldoende tot
uitdrukking. Naast huwelijksdwang zijn er andere strafwaardige vormen
van dwang. Het kan daarbij evenzeer gaan om ernstige gedragingen,
waarbij de persoonlijke vrijheid van mensen en hun psychische en fysieke
integriteit ernstig in het geding kunnen zijn. Daarbij kan bijvoorbeeld ook
worden gedacht aan de strafrechtelijk relevante praktijken die zich binnen
het kader van sektes kunnen voordoen. Verhoging van het strafmaximum
sluit tevens aan bij het streven om de ernst van geloofsdwang beter in de
wet tot uitdrukking te brengen (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 VI, nr. 33).
In het verlengde van de voorgestelde verhoging van het strafmaximum
ligt het voorstel om de mogelijkheid tot toepassing van strafvorderlijke
maatregelen te verruimen.
In de derde plaats stel ik voor om te voorzien in een verlenging van de
verjaringstermijn ten aanzien van huwelijksdwang gepleegd tegen een
persoon beneden de achttien jaar. Kinderen behoeven extra bescherming
tegen huwelijksdwang. Ik heb hierboven al gewezen op het verschijnsel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

4

achterlating waar kinderen het slachtoffer van kunnen worden. De
verlenging van de verjaringstermijn kan worden bewerkstelligd door de
verjaringstermijn pas te laten ingaan op het moment dat het slachtoffer de
leeftijd van achttien jaren heeft bereikt. Het slachtoffer krijgt daarmee
meer tijd om als volwassene na te denken over het huwelijk dat onder
dwang is aangegaan en zich bewust te worden van de mogelijkheid tot
het doen van aangifte. Voor het slachtoffer bestaat reeds de mogelijkheid
tot het instellen van een civielrechtelijke vordering tot vernietiging van het
onder dwang gesloten huwelijk. Naar mijn mening dient evenwel ook een
strafrechtelijke reactie voor een adequate periode nadat het slachtoffer de
leeftijd van achttien jaar heeft bereikt mogelijk te zijn. Met dit wijzigingsvoorstel wordt aangesloten bij het bijzondere verjaringsregime dat het
Wetboek van Strafrecht reeds kent voor zedenmisdrijven en vrouwelijke
genitale verminking gepleegd tegen een persoon beneden de leeftijd van
achttien jaar.
Ten slotte wijs ik op een in dit wetsvoorstel opgenomen wijziging die
verband houdt met een van de maatregelen die in het regeerakkoord zijn
aangekondigd in relatie tot huwelijksmigratie. Deze maatregelen staan
mede in het teken van het voorkomen van huwelijksdwang. In dat kader
past een voorstel tot verruiming van rechtsmacht ter zake polygamie. Dat
voorstel ligt in zekere zin in het verlengde van de maatregelen ter zake de
aanpak van huwelijksdwang. Van de gelegenheid is dan ook gebruik
gemaakt om ook die wijziging in het onderhavige wetsvoorstel op te
nemen.
Naar mijn mening geven de in onderhavig wetsvoorstel opgenomen
maatregelen uitvoering aan een breed bij de Tweede Kamer aanwezige
wens tot versterking van het strafrechtelijk instrumentarium voor de
aanpak van huwelijksdwang. Het onderhavige wetsvoorstel geeft daarmee
tevens uitvoering aan de oogmerken van de door de Tweede Kamer met
algemene stemmen aangenomen motie van het lid Dibi c.s. (Kamerstukken II 2009/10, 32 123 XVIII, nr. 47). Tevens sluiten de wijzigingsvoorstellen aan bij de aanpassingen die in het onderzoek «Huwelijksdwang,
een verbintenis voor het leven?» (Beke, 2009), dat in opdracht van het
WODC werd uitgevoerd, in overweging worden gegeven.
In het navolgende zal ik de hierboven genoemde voorstellen nader
toelichten.
2.1 Strafbaarstelling van huwelijksdwang
Huwelijksdwang is verboden en strafbaar. Het Wetboek van Strafrecht
kent geen specifieke strafbaarstelling die zich richt tegen gedragingen die
verband houden met huwelijksdwang. Er zijn verschillende algemene
strafbepalingen die daarbij relevant kunnen zijn. Afhankelijk van het
feitencomplex kan bijvoorbeeld worden gedacht aan geweldsmisdrijven,
zedenmisdrijven, mensenhandel en andere misdrijven tegen de persoonlijke vrijheid. De belangrijkste grondslag voor een strafrechtelijke
vervolging ter zake huwelijksdwang wordt evenwel gevonden in de
strafbaarstelling van dwang in artikel 284 Sr. Artikel 284 Sr stelt in het
eerste lid, onderdeel 1°, strafbaar degene «die een ander door geweld of
enige andere feitelijkheid of door bedreiging met geweld of enige andere
feitelijkheid, gericht hetzij tegen die ander hetzij tegen derden, wederrechtelijk dwingt iets te doen, niet te doen of te dulden». Het kan bij de in
artikel 284 Sr genoemde dwangmiddelen dus gaan om fysieke druk door
geweld, maar ook om psychische druk door bedreiging met geweld. Bij
feitelijkheden gaat het om handelingen die niet onder geweld of
bedreiging vallen. Het kan daarbij gaan om meer subtiele vormen van
psychische druk. Wel moeten deze handelingen van zodanige aard zijn dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

5

zij in de gegeven omstandigheden leiden tot een druk waaraan het
slachtoffer geen weerstand kan bieden (Noyon- Langemeijer-Remmelink,
Het Wetboek van Strafrecht, art. 284, aant. 4). De strafbepaling heeft een
ruim toepassingsbereik. Kern van artikel 284 Sr is het waarborgen van de
psychische en fysieke vrijheid van mensen. De bepaling beoogt te
voorkomen dat iemand op wederrechtelijke wijze in zijn vrijheid van
handelen wordt beperkt of onder druk wordt gezet. Artikel 284 Sr kan
derhalve centraal worden gesteld bij de strafrechtelijke bescherming
tegen huwelijksdwang. Het onderhavige wetsvoorstel neemt artikel 284 Sr
dan ook tot uitgangspunt, in die zin dat de voorgestelde maatregelen – al
dan niet beperkt tot dwang in de zin van huwelijksdwang – aan die
strafbepaling zijn verbonden.
Niettegenstaande het bovenstaande zou overwogen kunnen worden om
naast de algemene strafbaarstelling van dwang een bijzondere delictsomschrijving of gekwalificeerde vorm van dwang te introduceren die
specifiek op dwang tot het aangaan van een huwelijk is toegesneden. De
introductie van een afzonderlijke strafbepaling kan in bepaalde gevallen
zinvol zijn. Bijvoorbeeld wanneer is gebleken dat een algemene strafbaarstelling niet in alle gevallen toepasbaar is of voor een effectieve
bescherming van slachtoffers een verruiming van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid nodig is. In die gevallen is sprake van een lacune die
met een op de concrete gedraging toegesneden delictsomschrijving kan
worden opgevuld. Voorts zou omwille van een heldere normstelling een
afzonderlijke strafbepaling kunnen worden overwogen. Er is een zekere
tendens waarneembaar in de roep om specifieke strafbaarstelling van
gedragingen die reeds onder een algemene strafbepaling kunnen worden
gebracht. De gedachte daarbij is dan dat een specifieke strafbepaling een
duidelijke norm stelt waar in preventieve zin meer afschrikwekkende
werking van uitgaat. Verder zou een argument kunnen zijn dat het op de
algemene strafbaarstelling gestelde strafmaximum onvoldoende
mogelijkheden biedt voor een passende bestraffing van een specifieke
verschijningsvorm van het delict. In onderhavig verband zou dat
betekenen dat huwelijksdwang strafwaardiger zou worden geacht dan
andere vormen van dwang die vallen onder de delictsomschrijving van
artikel 284 Sr.
Ik meen evenwel dat een specifieke delictsomschrijving respectievelijk een
gekwalificeerde vorm van dwang voor een effectieve aanpak van
huwelijksdwang nodig noch wenselijk is. De adviesorganen, in het
bijzonder de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en de Nederlandse
Orde van Advocaten, hebben dit standpunt in hun adviezen onderschreven. De navolgende argumenten liggen aan dat standpunt ten
grondslag. Gelet op de systematiek van het Wetboek van Strafrecht, die
zich in het algemeen kenmerkt door waar mogelijk het gebruik van
generieke bepalingen, past terughoudendheid bij het introduceren van
een specifieke strafbepaling voor een gedraging die reeds valt onder het
bereik van een algemene strafbaarstelling. Dat geldt ook voor huwelijksdwang als bijzondere vorm van strafbare dwang. Daarbij is van een
lacune niet gebleken. Dat de bestaande algemene strafbepalingen, waarbij
artikel 284 Sr als gezegd een centrale rol vervult, voldoende aanknopingspunten bieden voor de strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang wordt
ook bevestigd in het hierboven reeds door mij genoemde onderzoek van
het WODC.
Signaalwerking acht ik – zeker waar dat in preventieve zin aan de aanpak
van huwelijksdwang kan bijdragen – van groot belang. Dit kan evenwel
ook langs andere weg worden bewerkstelligd. Een specifieke strafbepaling is niet nodig als middel voor een heldere publieke normstelling: het
duidelijk maken dat huwelijksdwang verboden en strafbaar is. Aan
signaalwerking wordt bijgedragen door de reeds genoemde aanwijzing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

6

van het openbaar ministerie en de specifieke voorzieningen die in
onderhavig wetsvoorstel ten aanzien van huwelijksdwang worden
voorgesteld. Zij markeren het strafwaardig karakter van huwelijksdwang
en maken duidelijk dat het een bijzondere vorm van dwang betreft die
bijzondere voorzieningen behoeft. Daarmee dragen de voorgestelde
maatregelen ook in preventieve zin bij aan de aanpak van huwelijksdwang.
Ten slotte wijs ik erop dat één van de door mij voorgestelde maatregelen
een verhoging van de maximumstraf voor dwang betreft. Die verhoging
maakt een adequate bestraffing van ernstige vormen van dwang,
waaronder huwelijksdwang, binnen dat strafmaximum mogelijk. Zoals ik
hierboven heb aangegeven, kunnen zich naast huwelijksdwang ook
andere vormen van dwang voordoen waarvoor geldt dat zij naar mijn
mening zwaarder zouden moeten kunnen worden bestraft dan onder het
huidige strafmaximum mogelijk is. Met een generieke verhoging van het
strafmaximum wordt tevens vermeden dat de ernst van verschillende
vormen van dwang afzonderlijk moet worden gewaardeerd en van een
eigen strafmaximum moet worden voorzien. Een hoger strafmaximum –
zoals wordt voorgesteld – biedt het openbaar ministerie respectievelijk de
rechter ruimte om binnen dat maximum rekening te houden met de aard
en ernst van het feitencomplex in het concrete geval.
Overigens kan in dit verband een vergelijking worden gemaakt met de
benadering waarvoor in het nabije verleden gekozen is bij de strafbaarstelling van vrouwelijke genitale verminking. Daarbij is aansluiting
gezocht bij de algemene strafbepalingen inzake mishandeling: vrouwelijke
genitale verminking is als mishandeling strafbaar gesteld in de artikelen
300 tot en met 303 van het Wetboek van Strafrecht. Wel zijn enkele voor
een effectieve aanpak van vrouwelijke genitale verminking noodzakelijk
geachte voorzieningen geïntroduceerd: verlenging van de verjaring en
verruiming van rechtsmacht door opheffing van het vereiste van dubbele
strafbaarheid voor vrouwelijke genitale verminking, gepleegd buiten
Nederland door een Nederlander of een vreemdeling met vaste woon- of
verblijfplaats in Nederland.
2.2 Rechtsmacht
Huwelijksdwang
De Nederlandse strafwetgeving is toepasselijk op in Nederland gepleegde
huwelijksdwang (artikel 2 Sr). Op dit moment zijn de mogelijkheden tot
vervolging van in het buitenland gepleegde huwelijksdwang echter
beperkt. Ten aanzien van de Nederlander die zich buiten Nederland
schuldig maakt aan huwelijksdwang geldt dat aan het vereiste van
dubbele strafbaarheid moet zijn voldaan: er bestaat alleen rechtsmacht
wanneer het feit in het land waar het werd gepleegd ook strafbaar is
(artikel 5, eerste lid, onderdeel 2°, Sr). De Nederlandse rechtsmacht strekt
zich niet uit tot huwelijksdwang, buiten Nederland gepleegd door een
vreemdeling met een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland. Ik ben
van mening dat de Nederlander zich ook buiten Nederland van huwelijksdwang zou moeten onthouden. Hetzelfde dient naar mijn mening te
gelden voor vreemdelingen met een vaste woon- of verblijfplaats in
Nederland. Ook zij dienen zich in het buitenland te onthouden van het
sluiten van een huwelijk onder dwang. Door afschaffing van het vereiste
van dubbele strafbaarheid ten aanzien van Nederlanders die zich in het
buitenland schuldig maken aan dwang tot het aangaan van een huwelijk
worden de vervolgingsmogelijkheden verruimd. Hetzelfde geldt voor
vestiging van rechtsmacht over vreemdelingen met een vaste woon- of
verblijfplaats in Nederland die zich in het buitenland aan huwelijksdwang
schuldig maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

7

Hiervoor in deze memorie van toelichting heb ik reeds aangegeven ook te
willen voorzien in vestiging van rechtsmacht op grond van het passief
personaliteitsbeginsel. In het kader van de uitvoering van het Verdrag van
de Raad van Europa inzake bestrijding van mensenhandel (Trb. 2006, 99)
en het Verdrag van de Raad van Europa inzake de bescherming van
kinderen tegen seksuele uitbuiting en seksueel misbruik (Trb. 2008, 58) is
ter zake mensenhandel en zedenmisdrijven gepleegd tegen kinderen
rechtsmacht in voornoemde zin gevestigd (artikel 5b Sr) (Wet van
26 november 2009, Stb. 544). Ik meen dat de argumenten die daaraan ten
grondslag lagen, ook thans van toepassing zijn. Ook huwelijksdwang is
een ernstig feit dat diepe sporen bij het slachtoffer achterlaat en de
rechtsorde schokt. Bovendien is huwelijksdwang een feit met een
grensoverschrijdend karakter; het feit wordt veelal in het land van
herkomst gepleegd. Een effectieve bescherming van slachtoffers die
Nederlands staatsburger of ingezetene zijn, vereist tevens vestiging van
rechtsmacht op grond van het passief personaliteitsbeginsel. Het biedt
bescherming tegen huwelijksdwang die in het buitenland wordt gepleegd.
Ondanks het feit dat die bescherming in de vorm van vervolging zich –
wegens bijvoorbeeld het ontbreken van medewerking door het desbetreffende buitenland aan het strafrechtelijk onderzoek – niet altijd eenvoudig
zal laten waarmaken, gaat er belangrijke signaalwerking vanuit. Ook het
verdrag van de Raad van Europa ter bestrijding van geweld tegen
vrouwen en huiselijk geweld geeft de vestiging van rechtsmacht op grond
van dit beginsel in overweging.
Daarnaast stel ik voor om in onderhavig wetsvoorstel ook ten aanzien van
vrouwelijke genitale verminking gepleegd tegen een kind in deze
bescherming te voorzien. Zoals hierboven aangegeven heeft de wetgever
ten aanzien van dat delict reeds rechtsmacht op grond van het actief
personaliteitsbeginsel gevestigd. Het ligt naar mijn mening in de rede om
ten aanzien van vrouwelijke genitale verminking gepleegd tegen een kind
in een zelfde rechtsmachtregime te voorzien als thans met betrekking tot
huwelijksdwang wordt voorgesteld. Ik wijs erop dat het meergenoemde
verdrag van de Raad van Europa ook vrouwelijke genitale verminking als
een vorm van geweld tegen vrouwen aanmerkt en daaraan vergelijkbare
materieelrechtelijke verplichtingen als ten aanzien van huwelijksdwang
verbindt. Tegen deze achtergrond is van de gelegenheid gebruik gemaakt
om de benodigde wijziging van de rechtsmachtregeling in onderhavig
wetsvoorstel op te nemen.
Ik merk op dat de voorgestelde uitbreiding van rechtsmacht ter zake het
misdrijf dwang zich beperkt tot dwang in de zin van huwelijksdwang. Met
andere woorden: voor zover het feit oplevert dwang tot het aangaan van
een huwelijk. Graag licht ik deze keuze nader toe. Ik heb hierboven
aangegeven dat de strafbaarstelling van dwang in artikel 284 Sr een ruime
reikwijdte heeft. Daaronder kunnen diverse – naar aard en ernst te
onderscheiden – feitencomplexen worden gebracht. Het gaat naar mijn
mening te ver om over al deze gedragingen dezelfde ruime extraterritoriale rechtsmacht te vestigen. Het wetsvoorstel beperkt zich daarom tot
een uitbreiding van rechtsmacht ter zake huwelijksdwang. Voor die
uitbreiding bestaan naar mijn mening overtuigende argumenten. Niet
zelden wordt dat feit in het buitenland gepleegd, bijvoorbeeld omdat het
slachtoffer zich daar bevindt, het feit daar niet, of niet in alle vormen,
strafbaar is gesteld, of omdat daartegen niet adequaat wordt opgetreden.
Voor een effectieve aanpak van huwelijksdwang moet het daarom
mogelijk zijn om strafrechtelijk op te treden tegen feiten die in het
buitenland zijn begaan. Juist in de omstandigheid dat er landen zijn die
huwelijksdwang niet strafbaar hebben gesteld, ligt een argument voor
vestiging van ruime rechtsmacht. Daarmee wordt immers beoogd te
voorkomen dat vrijhavens voor het plegen van deze feiten worden
gecreëerd. Er wonen in Nederland personen die afkomstig zijn uit landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

8

waarin anders wordt gedacht over de strafwaardigheid van huwelijksdwang. Voorkomen moet worden dat een Nederlander of een vreemdeling met een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland voor het plegen
van dit misdrijf kan afreizen naar het land van herkomst waar het feit niet
strafbaar is gesteld, om zich bij terugkeer in Nederland gevrijwaard te
weten van de mogelijkheid tot vervolging, met straffeloosheid tot gevolg.
Het signaal dat daarmee zou worden afgegeven staat naar mijn mening
haaks op een beleid dat erop is gericht deze vorm van geweld uit te
bannen. De strafwetgeving dient naar mijn overtuiging een wapen te
bieden om in de daarvoor in aanmerking komende gevallen tegen in het
buitenland gepleegde huwelijksdwang te kunnen optreden. Ten aanzien
van een misdrijf als huwelijksdwang, dat zich kenmerkt door een
overwegend grensoverschrijdend karakter, is van belang dat wij van
Nederlanders en vreemdelingen met een vaste woon- of verblijfplaats in
Nederland verlangen dat zij zich ook buiten Nederland van het plegen van
deze feiten onthouden. De Nederlandse strafwetgeving dient het signaal
af te geven dat zij deze voor de eigen rechtsorde fundamentele norm niet
alleen in het eigen land maar ook in het buitenland behoren te respecteren. Niet-eerbiediging van deze norm kan dan niet zonder gevolgen
blijven. Voor mij vormt dat signaal – ook in preventieve zin – een
essentiële maatregel in het samenstel van maatregelen dat wordt
genomen ten behoeve van een effectieve aanpak van huwelijksdwang. Ik
weet mij in deze opvatting gesteund door de reeds door mij genoemde
verplichtingen in het verdrag van de Raad van Europa ter bestrijding van
geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld.
Volledigheidshalve wijs ik erop dat het geclausuleerd vestigen van
extraterritoriale rechtsmacht over een bepaald delict niet nieuw is. Ook op
dit punt kan een vergelijking worden getrokken met vrouwelijke genitale
verminking. Ten aanzien van dat feit bestaat de mogelijkheid tot het
uitoefenen van extraterritoriale rechtsmacht gevestigd ter zake de
misdrijven omschreven in de artikelen 300 tot en met 303 Sr, voor zover
het feit oplevert genitale verminking van een persoon van het vrouwelijke
geslacht die de leeftijd van achttien jaar nog niet heeft bereikt (artikel 5,
eerste lid, onderdeel 3°, en artikel 5a, eerste lid, Sr).
In het kader van het voorstel tot verruiming van extraterritoriale rechtsmacht past nog een opmerking over het zogenoemde nulla poenabeginsel. Dit beginsel, dat is neergelegd in artikel 7, eerste lid, van het
Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM) houdt in dat men niet mag worden
bestraft voor het begaan van een feit dat op het moment waarop men het
beging, niet strafbaar was. Artikel 7, tweede lid, EVRM maakt een
uitzondering op het nulla poenabeginsel voor de berechting en bestraffing
van iemand die schuldig is aan een handelen of nalaten, dat ten tijde van
het handelen of nalaten, een misdrijf was overeenkomstig de algemene
rechtsbeginselen die door de beschaafde volken worden erkend.
In het wetsvoorstel wordt door wijziging van de artikelen 5 en 5a van het
Wetboek van Strafrecht (Sr) onder andere voorgesteld om rechtsmacht te
vestigen ten aanzien van huwelijksdwang, gepleegd in een land waar dit
ten tijde van het plegen niet strafbaar was, door een Nederlander of een
vreemdeling die in Nederland een vaste woon- of verblijfplaats heeft.
Ingevolge het voorgestelde artikel 5, tweede lid, Sr kan vervolging ter zake
huwelijksdwang ook plaatsvinden indien de verdachte eerst na het
begaan van het feit Nederlander is geworden. Ingevolge het voorgestelde
artikel 5a, tweede lid, Sr kan vervolging ter zake huwelijksdwang ook
plaatsvinden indien de verdachte eerst na het begaan van het feit in
Nederland een vaste woon- of verblijfplaats heeft gekregen. In het licht
van het nulla poenabeginsel rijst de vraag of degene die pas na het plegen
van het feit een band met Nederland krijgt, kon voorzien dat hij voor dit
feit in Nederland aan vervolging zou kunnen blootstaan. Hierboven heb ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

9

– onder verwijzing naar een aantal internationale mensenrechtenverdragen en rechtsinstrumenten – gewezen op het feit dat er internationaal
steeds meer overeenstemming bestaat over de verwerpelijkheid en de
strafwaardigheid van huwelijksdwang en dus over de noodzaak om het
verschijnsel aan te pakken. Naar mijn overtuiging volgt uit de huidige
stand van de rechtsontwikkeling genoegzaam dat huwelijksdwang kan
worden aangemerkt als een misdrijf overeenkomstig de algemene
rechtsbeginselen die door beschaafde volken worden erkend, als bedoeld
in de uitzondering van artikel 7, tweede lid, EVRM. In het licht van het
vorenstaande stel ik mij op het standpunt dat het nulla poenabeginsel niet
in de weg staat aan de ter zake huwelijksdwang voorgestelde rechtsmachtregeling.
Ten slotte kan over het voorstel tot verruiming van extraterritoriale
rechtsmacht kan nog het volgende worden opgemerkt. In zijn brief van
16 november 2009 heeft de toenmalige minister van Justitie gewezen op
een onderzoek van het WODC naar de vormgeving en inhoud van de
regeling van extraterritoriale rechtsmacht in het Wetboek van Strafrecht.
Dat onderzoek werd aangekondigd bij gelegenheid van het wetsvoorstel
dat ten grondslag lag aan de Wet van 26 november 2009 houdende
partiële wijziging van het Wetboek van Strafrecht, Wetboek van Strafvordering en enkele aanverwante wetten in verband met rechtsontwikkelingen, internationale verplichtingen en geconstateerde wetstechnische
gebreken en leemten (Stb. 525), waarin onder andere een verruiming van
de extraterritoriale rechtsmacht ter zake het misdrijf mensenhandel is
opgenomen. Dit onderzoek is inmiddels afgerond. Recent heeft de Tweede
Kamer het onderzoeksrapport, vergezeld van een voorlopige reactie
daarop, ontvangen (brief van 22 september 2010 inzake de aanbieding van
het onderzoeksrapport «Communicerende grondslagen van extraterritoriale rechtsmacht»). Het onderzoeksrapport bevat bruikbare elementen
voor een herbezinning op de wetgeving en praktijk als het gaat om de
bestrijding van strafbare feiten in het buitenland. De voorgestelde
verruimingen betreffende de uitoefening van extraterritoriale rechtsmacht
worden evenwel nog, vooruitlopend op een eventuele herstructurering
van de rechtsmachtregeling, volgens de huidige systematiek ingepast.
Polygamie
Polygamie is een verschijnsel dat door het kabinet wordt betrokken bij de
maatregelen in het kader van huwelijksmigratie. In die zin staat het
beleidsmatig tevens in verband met de aanpak van huwelijksdwang. In
het verlengde van de voorgestelde verruiming van rechtsmacht ter zake
huwelijksdwang ligt dan ook het voorstel tot vestiging van rechtsmacht
ter zake van polygamie buiten Nederland gepleegd door een vreemdeling
met een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland. Polygame huwelijken
zijn in Nederland bij wet verboden. Het eerder aangegaan huwelijk is
civielrechtelijk een huwelijksbeletsel voor een nieuw huwelijk. Ook is het
onder de thans vigerende wetgeving mogelijk om in bepaalde gevallen
aan polygame huwelijken die in het buitenland zijn gesloten erkenning te
onthouden.
Het strafrechtelijk kader ter zake polygamie is als volgt. Het aangaan van
een dubbel huwelijk (bigamie) is strafbaar gesteld in artikel 237 Sr. Op
grond van deze strafbaarstelling kan ook worden opgetreden tegen
polygamie. De Nederlandse strafwetgeving is toepasselijk op in
Nederland gepleegde polygamie (artikel 2 Sr) en op polygamie, gepleegd
door een Nederlander buiten Nederland (artikel 5, eerste lid, onderdeel 1°,
Sr). Voor buiten Nederland gepleegde polygamie geldt niet het vereiste
van dubbele strafbaarheid. Polygamie verdraagt zich niet met de
Nederlandse rechtsorde. Ik ben van mening dat ook vreemdelingen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

10

hier een vaste woon- of verblijfplaats hebben zich buiten Nederland van
polygamie moeten onthouden.
In de brief van 2 oktober 2009 over huwelijks- en gezinsmigratie heeft de
toenmalige minister van Justitie de Tweede Kamer bericht over het feit
dat in het verlengde van een eventuele heroverweging van de regeling in
het burgerlijk recht inzake de erkenning in Nederland van in het
buitenland gesloten polygame huwelijken, ook zou worden bezien of een
verruiming van rechtsmacht ter zake de strafbaarstelling van polygamie
passend is. Met betrekking tot het burgerlijk recht heb ik hierboven reeds
melding gemaakt van een wetsvoorstel waarin een aantal aanvullende
maatregelen in het kader van de versterking van de huwelijksvrijheid
zullen worden opgenomen. Een van die – in het regeerakkoord aangekondigde – maatregelen ziet op een aanscherping van de regeling inzake
erkenning van polygame huwelijken.
Ik stel voor om geen rechtsmacht te vestigen wanneer de vreemdeling pas
ná het plegen van polygamie in het buitenland een vaste woon- of
verblijfplaats in Nederland heeft verkregen. Op dat moment wist
betrokkene immers niet dat hij voor dit feit in Nederland aan vervolging
zou kunnen blootstaan. Volledigheidshalve wijs ik erop dat dit voorstel
afwijkt van de regeling die ik ten aanzien van huwelijksdwang voorstel.
Hetgeen hierboven ten aanzien van de voor huwelijksdwang voorgestelde
rechtsmachtregeling in relatie tot het nulla poenabeginsel naar voren is
gebracht, ligt voor polygamie aanmerkelijk anders. In een groot deel van
de wereld worden bigamie en polygamie aanvaardbaar geacht. Er bestaat
geen internationale consensus over de strafwaardigheid van het aangaan
van meer dan een huwelijk. Bij het ontbreken van internationale
consensus moet worden aangenomen dat een vergelijkbare regeling als
bij huwelijksdwang thans in strijd zou komen met het nulla poenabeginsel. Dat laat onverlet dat polygamie indruist tegen de in Nederland
geldende norm en dat daartegen krachtig moet worden opgetreden.
Omdat deze norm als gezegd zeker niet overal ter wereld wordt gedeeld,
ligt het evenwel dus niet in de rede om ter zake van polygamie rechtsmacht te vestigen ten aanzien van personen die pas na het plegen van dat
feit in het buitenland een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland
hebben gekregen, en dus voor hun vestiging alhier nog niet konden weten
dat zij voor dat feit in Nederland vervolgd konden worden.
Ten slotte merk ik op dat de verruiming van rechtsmacht alleen geldt voor
polygamie die is gepleegd op of na het tijdstip van inwerkingtreding van
de desbetreffende onderdeel uit dit wetsvoorstel.
2.3 Verjaring
Hierboven heb ik reeds genoemd het voorstel om de verjaringstermijn
voor huwelijksdwang gepleegd tegen een persoon beneden de achttien
jaar te verlengen. De verjaringstermijnen hangen in het strafrecht af van
de ernst van het strafbare feit: de hoogte van de maximale gevangenisstraf voor dat delict (artikel 70 Sr). Op grond van artikel 70, eerste lid,
onderdeel 2°, Sr bedraagt de verjaringstermijn zes jaren voor misdrijven
waarop niet meer dan drie jaren gevangenisstraf is gesteld. Dat is
derhalve de verjaringstermijn voor het misdrijf dwang bij zowel het
huidige als het voorgestelde strafmaximum. De verjaringstermijn begint,
zo luidt de hoofdregel van artikel 71, aanhef, Sr, te lopen op de dag na het
plegen van het feit. Artikel 71 Sr voorziet ten aanzien van een aantal
strafbepalingen in een specifiek verjaringsregime. Onderdeel 3° van het
artikel bepaalt dat ten aanzien van seksueel misbruik van kinderen en
vrouwelijke genitale verminking geldt dat de verjaringstermijn aanvangt
wanneer het slachtoffer de leeftijd van achttien jaren bereikt. Ten aanzien
van vrouwelijke genitale verminking heeft de wetgever recent in deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

11

verlenging van de verjaringstermijn voorzien (Wet van 12 juni 2009, Stb.
245). Voor de genoemde delicten geldt dat kinderen de tijd nodig hebben
om als volwassene een verantwoorde beslissing te nemen over het doen
van aangifte. Veelal zijn zij pas dan in staat om ten volle de gevolgen van
hetgeen hen is aangedaan te beseffen. Ook is in onderhavig verband van
belang dat een slachtoffer veelal pas als volwassene zich kan onttrekken
aan en afstand kan nemen van familiebanden. De overwegingen van de
wetgever die ten grondslag hebben gelegen aan de verlenging van de
verjaringstermijn voor de bovenvermelde delicten gelden naar mijn
mening evenzeer voor huwelijksdwang. Ik acht het gewenst dat ook
slachtoffers van huwelijksdwang gedurende bepaalde tijd na het bereiken
van de leeftijd van achttien jaar verzekerd zijn van de mogelijkheid tot het
doen van aangifte. Hiermee wordt de kans op aangifte vergroot. Zoals ik
hierboven heb aangegeven, omvat het verdrag van de Raad van Europa
ter bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld ook een
verplichting op dit punt. Het onderhavige voorstel past in deze internationale ontwikkeling. Tegen deze achtergrond zie ik aanleiding om ten
aanzien van huwelijksdwang te kiezen voor een zelfde verjaringsregime
als bij zedenmisdrijven en vrouwelijke genitale verminking. Ik wijs erop
dat – gelijk mijn hierboven toegelichte keuze bij de uitbreiding van
rechtsmacht ter zake dwang – de verjaringstermijn ter zake het misdrijf
dwang alleen wordt verlengd voor zover het feit oplevert dwang tot het
aangaan van een huwelijk.
3. Artikelsgewijze toelichting
Artikel I, onderdelen A en B
Deze onderdelen zien op de verruiming van rechtsmacht ter zake
huwelijksdwang en polygamie. Daartoe worden de artikelen 5, 5a en 5b Sr
gewijzigd. De achtergrond van deze wijzigingen zijn in paragraaf 2.2 van
het algemeen deel van deze toelichting reeds toegelicht. Daarbij ben ik
tevens ingegaan op mijn keuze om de uitbreiding van rechtsmacht ter
zake het misdrijf dwang te beperken tot dwang, voor zover het feit
oplevert dwang tot het aangaan van een huwelijk.
Van de gelegenheid is gebruik gemaakt om artikel 5a Sr met het oog op
de leesbaarheid enigszins te herstructureren. Daarbij heb ik aansluiting
gezocht bij de systematiek van artikel 5 Sr. Daartoe wordt in artikel I,
onderdeel B, het artikel opnieuw vastgesteld. Door in artikel 5a, tweede
lid, Sr niet te verwijzen naar het eerste lid, onderdeel 5°, wordt bewerkstelligd dat vervolging ter zake polygamie gepleegd in het buitenland door
een vreemdeling met vaste woon- of verblijfplaats in Nederland alleen
mogelijk is wanneer het feit is begaan nadat de verdachte een formele
band – in de vorm van een vaste woon- of verblijfplaats – met Nederland
heeft verkregen.
Artikel I, onderdeel B, wijzigt voorts artikel 5b Sr. Dat artikel is ingevoegd
bij gelegenheid van de Wet van 26 november 2009 (Stb. 544). In paragraaf
2.2 van het algemeen deel van deze toelichting heb ik uiteengezet waarom
ik naast zedenmisdrijven en mensenhandel ook vestiging van rechtsmacht
op grond van het passief personaliteitsbeginsel ten aanzien van huwelijksdwang (artikel 5b, onderdeel 4°) en vrouwelijke genitale verminking
gepleegd tegen een kind (artikel 5b, onderdeel 3°) wenselijk en passend
acht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

12

Artikel I, onderdeel C, Artikel III en Artikel V
Artikel I onderdeel C bewerkstelligt dat ten aanzien van huwelijksdwang
gepleegd tegen een kind hetzelfde verjaringsregime geldt als ten aanzien
van zedenmisdrijven en vrouwelijke genitale verminking gepleegd tegen
een persoon beneden de leeftijd van achttien jaar. De overwegingen die
aan dit voorstel ten grondslag liggen zijn in het algemeen deel van deze
toelichting uiteen gezet. Daaraan kan nog het volgende worden toegevoegd.
In artikel 3:310 van het Burgerlijk Wetboek is de verjaring van rechtsvorderingen geregeld. Ten aanzien van rechtsvorderingen tot vergoeding van
schade als gevolg van een zedenmisdrijf, gepleegd tegen een kind en
vrouwelijke genitale verminking, is in artikel 3:310, vierde lid, BW een
bijzondere regeling opgenomen. Hierboven heb ik reeds opgemerkt dat
ten aanzien van het voor huwelijksdwang voorgestelde verjaringsregime
de systematiek wordt gevolgd die door de wetgever bij zedenmisdrijven
en vrouwelijke genitale verminking is gekozen. Om die reden wordt
voorgesteld ten aanzien van huwelijksdwang eveneens in verlenging van
de civielrechtelijke verjaringstermijn te voorzien. Artikel III voorziet in de
daarvoor benodigde wijziging. De NVvR heeft in zijn advies gewezen op
het feit dat het voor kan komen dat de civielrechtelijke verjaringstermijn
reeds is verlopen, terwijl dat niet geldt voor de vervolgingsverjaring. Naar
aanleiding van deze kanttekening wijs is ik graag op het feit dat een
wetsvoorstel tot wijziging van de bevrijdende verjaring in artikel 310 van
Boek 3 van het Burgerlijk Wetboek in voorbereiding is. In het desbetreffende wetsvoorstel wordt tot uitgangspunt genomen dat rechtsvorderingen tot vergoeding van schade die het gevolg zijn van een strafbaar feit
niet eerder verjaren dan het recht tot strafvordering voor het desbetreffende delict. De civielrechtelijke verjaringstermijn volgt dan dus de
strafrechtelijke verjaringstermijn.
Artikel V bepaalt dat het nieuwe verjaringsregime inzake huwelijksdwang
gepleegd tegen een persoon beneden de leeftijd van achttien jaar van
toepassing is op een strafbaar feit dat is gepleegd voor de datum van
inwerkingtreding van deze wet, tenzij het feit onder het oude verjaringsregime reeds is verjaard. De rechtszekerheid vergt dat reeds verjaarde
feiten niet – en met terugwerkende kracht – alsnog vervolgbaar worden.
Bij de keuze tussen de toepasselijkheid van het nieuwe verjaringsregime
alleen op strafbare feiten die zijn gepleegd op of na het tijdstip van
inwerkingtreding van deze wet dan wel ook op strafbare feiten die zijn
gepleegd vóór dat tijdstip en waarvoor het recht tot strafvordering op dat
tijdstip volgens het oude recht nog niet door verjaring is vervallen, gaat
het om een afweging tussen de belangen van minderjarige slachtoffers en
de belangen van verdachten die nog kunnen worden vervolgd en voor wie
dus dat risico ingevolge de voorgestelde wetswijziging langer zal blijven
bestaan. Ik ben van mening dat, gelet op de primaire doelstelling van dit
wetsvoorstel, in dezen gekozen moet worden voor een exclusieve werking
van het nieuwe verjaringsregime. Met deze keuze wordt tevens een
bestendige gedragslijn van de wetgever gevolgd. Bij de verjaring van
zedenmisdrijven en vrouwelijke genitale verminking heeft de wetgever
immers dezelfde afweging gemaakt.
Artikel I, onderdeel D
Dit onderdeel voorziet in de verhoging van het wettelijk strafmaximum in
artikel 284 Sr van negen maanden naar twee jaar. In het algemeen deel
van deze toelichting heb ik uiteengezet waarom een strafmaximum van
twee jaar mij passend voorkomt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

13

Artikel II
Dit artikel bewerkstelligt dat artikel 284 Sr wordt opgenomen in artikel 67
van het Wetboek van Strafvordering (Sv). Dit heeft tweeërlei gevolg. In de
eerste plaats wordt daarmee toepassing van bepaalde dwangmiddelen
mogelijk. Ik noem op deze plaats aanhouding buiten heterdaad (artikel 54
Sv) en voorlopige hechtenis (artikel 67 Sv e.v.) als dwangmiddelen
waarvan de toepassing in onderhavig verband van belang kan zijn. Ten
aanzien van het voorstel om ter zake het misdrijf dwang de toepassing
van voorlopige hechtenis mogelijk te maken, merk ik nog het volgende
op. Als hoofdregel geldt dat voorlopige hechtenis mogelijk is indien op
het misdrijf een gevangenisstraf van vier jaar of meer is gesteld. In
onderhavig wetsvoorstel wordt voorgesteld het wettelijk strafmaximum
voor het misdrijf dwang te verhogen van negen maanden tot twee jaar. De
wetgever heeft evenwel voorzien in een aantal uitzonderingen op de
voornoemde hoofdregel. Zij worden opgesomd in artikel 67, eerste lid,
onder b, Sv. Naar mijn mening zijn er overtuigende argumenten om het
misdrijf dwang aan de desbetreffende opsomming toe te voegen. Bij
verschillende vormen van dwang, waaronder huwelijksdwang, kan
aanhouding buiten heterdaad en het vervolgens in hechtenis nemen van
de verdachte zinvol en nodig zijn. Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan het
voorkomen van escalatie, de veiligheid van het slachtoffer of het belang
van het onderzoek. Voorts wijs ik erop dat de mogelijkheid tot toepassing
van deze dwangmiddelen reeds bestaat ten aanzien van het aanverwante
misdrijf bedreiging in artikel 285, eerste lid, Sr. Het door mij voor dwang
voorgestelde strafmaximum van twee jaar is gelijk aan het geldende
strafmaximum voor bedreiging. In lijn met de gelijkstelling van de
strafposities voor beide misdrijven, ligt het voorstel om ook artikel 284 Sr
aan artikel 67, eerste lid, onder b, Sv toe te voegen.
In de tweede plaats komen bij verdenking van het misdrijf extra opsporingsbevoegdheden beschikbaar die nodig zijn om de opheldering van de
verdenking van het misdrijf te kunnen vergemakkelijken. Er kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het belang van het ten behoeve van de
opsporing kunnen vorderen van verkeersgegevens en het kunnen
vorderen van opgeslagen of vastgelegde gegevens (artikelen 126n, eerste
lid, en 126nd, eerste lid, Sv). Ik acht de inzet van deze bevoegdheden in
het bijzonder van belang in het kader van de opsporing van de vormen
van dwang die aanleiding hebben gegeven voor mijn voorstel tot
verhoging van het strafmaximum.
De NOvA heeft in zijn advies bepleit om de mogelijkheid tot toepassing
van voorlopige hechtenis ter zake het misdrijf dwang te beperken tot
dwang, voor zover het feit oplevert dwang tot het aangaan van een
huwelijk. Ik ben evenwel van mening dat het hierboven beschreven
instrumentarium van dwangmiddelen en opsporingsbevoegdheden ook
op andere vormen van dwang toepasbaar moet kunnen zijn. Ik wijs er in
dit verband op dat, zoals ook hierboven al vermeld, met dit onderdeel van
het wetsvoorstel tevens op de door de toenmalig minister van Justitie
aangekondigde wijze uitvoering wordt gegeven aan de door de Tweede
Kamer aangenomen motie Van der Burg en Van Toorenburg (Kamerstukken II 2009/10, 32 123 XVIII, nr. 57). De oogmerken van de desbetreffende motie hebben betrekking op verruiming van de strafrechtelijke
bescherming tegen gedragingen die in strafrechtelijke zin als dwang
kunnen worden gekwalificeerd, bijvoorbeeld dwang tot het niet
deelnemen aan inburgering of integratie.
Artikel IV
Dit artikel bewerkstelligt dat de wijzigingen die ten aanzien van de
rechtsmachtregeling in het Wetboek van Strafrecht worden voorgesteld,
tevens worden doorgevoerd in het Wetboek van Strafrecht BES. Van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

14

gelegenheid is gebruik gemaakt om artikel 5a Sr met het oog op de
leesbaarheid enigszins te herstructureren. Daarbij heb ik aansluiting
gezocht bij de systematiek van artikel 5 Sr. Ten aanzien van de strafbaarstelling van huwelijksdwang in het Wetboek van Strafrecht BES kan nog
het volgende worden vermeld. Artikel 284 Sr staat – zoals ik in het
algemeen deel van deze memorie van toelichting uiteen heb gezet –
centraal bij de strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang. De delictsomschrijving van dwang in artikel 284 Sr komt overeen met artikel 297
Wetboek van Strafrecht BES. De strafbedreiging in artikel 287 Wetboek
van Strafrecht BES bedraagt bovendien reeds de twee jaar gevangenisstraf die in onderhavig wetsvoorstel voor artikel 284 Sr wordt voorgesteld.
Ten slotte merk ik op dat het equivalent van artikel 237 Sr – de strafbaarstelling van polygamie – wordt gevonden in artikel 242 Wetboek van
Strafrecht BES.
Artikel VI
De wet zal zo spoedig mogelijk nadat zij in het Staatsblad is geplaatst in
werking treden. De reden om de datum van inwerkingtreding bij koninklijk
besluit te bepalen, is om ruimte te geven om de wijzigingen op te nemen
in de geautomatiseerde bedrijfsprocessensystemen van het openbaar
ministerie.
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 840, nr. 3

15