2023D34157

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen voor te leggen aan
de Minister van Buitenlandse Zaken over de Geannoteerde agenda voor
de informele Raad Buitenlandse Zaken (Gymnich) van 30-31 augustus
2023 en de Antwoorden op de vragen commissie over het verslag van de
Raad Buitenlandse Zaken van 26 juni 2023 en de geannoteerde agenda
voor de Raad Buitenlandse Zaken van 20 juli 2023 (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 2698) (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2704).
De voorzitter van de commissie,
Heerema
De griffier van de commissie,
Westerhoff

nds-tk-2023D34157

1

Inhoudsopgave
I

II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de Volt-fractie
Antwoord / Reactie van de Minister

III

Volledige agenda

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda voor de informele Raad Buitenlandse Zaken van 30
en 31 augustus 2023. Zij hebben daartoe enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat steun op de lange termijn voor
Oekraïne besproken zal worden. Kan de Minister nader toelichten wat
hierin de Nederlandse inzet zal zijn? Hoe zal hierbij de EU-inzet complementair zijn aan andere (bilaterale) initiatieven, zoals de veiligheidsgaranties die voortvloeien uit de G7 Joint Declaration of Support for
Ukraine1 en toezeggingen in NAVO-verband en via de Ramstein-groep?
Kan het kabinet waar mogelijk ook al inzicht geven in de specifieke
onderwerpen waarop Nederland op de lange termijn Oekraïne wil
ondersteunen? Zijn dit luchtverdediging en F-16’s, of wordt er ook
gekeken naar andere terreinen waar de Nederlandse defensiesector sterk
in is (zoals het maritieme domein)? Betreft de langere termijn hier een
plan voor 2024, of is het kabinet ook voornemens een meerjarig plan uit te
werken?
De leden van de VVD-fractie nemen kennis van het voorstel van Hoge
Vertegenwoordiger Borrell om binnen het budget van de Europese
Vredesfaciliteit (EPF) een aparte envelop voor Oekraïne te creëren. Kan de
Minister toelichten welke budgettaire voordelen er aan een dergelijke
envelop zitten? Is de meest recente verhoging van het EPF met 3,5 miljard
euro voldoende om op korte termijn de productiecapaciteit voor wapens
en munitie optimaal te benutten en uit te bouwen, en landen over de
streep te trekken bestaand materieel te leveren? Deelt het kabinet de
mening dat indien er meer geld nodig is, Nederland zich dient in te zetten
voor ophoging? Zijn er naast financiële prikkels ook andere problemen en
hindernissen die weggenomen moeten worden om de munitie- en
wapenproductie structureel te verhogen? Zo ja, welke zijn dat en hoe zet
Nederland zich hiervoor in?
De leden van de VVD-fractie vragen in dit kader ook wat er gedaan kan
worden om Europese landen die over F-16’s beschikken, zoals Portugal en
Griekenland, over te halen op termijn een deel van hun vloot over te
dragen aan Oekraïne. Kan hierin het EPF een rol spelen door deze landen
daarna weer te helpen met hun vervangingstrajecten?

1

Europese Raad, «G7: Joint declaration of support for Ukraine», https://
www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2023/07/12/g7-joint-declaration-of-supportfor-ukraine/.

2

De leden van de VVD-fractie vinden het ook belangrijk dat de defensiesector in Oekraïne zelf ondersteund wordt. Hiermee kan het land
beschikken over niche-wapens die westerse landen niet kunnen of willen
leveren, en kan er nauw aangesloten worden op de operationele behoefte
aan het front (zoals voor drones). Deelt het kabinet deze analyse? Deze
leden zouden dan ook graag zien dat Oekraïne toegang krijgt tot Europese
defensie-instrumenten. Is het kabinet bereid zich daarvoor in te zetten en
hiervoor bij de aankomende RBZ te pleiten?
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie om een update over de
productie en levering van munitie, en met name 155-millimeter granaten.
Is deze productie inmiddels op gang gekomen en vinden er al leveringen
aan Oekraïne plaats? Welke stappen worden er gezet om de huidige
plannen, die voorzien in de levering van één miljoen granaten binnen een
jaar, ook nadien voort te zetten? Zijn er naast financiële middelen ook
andere problemen en hindernissen die hiervoor weggenomen moeten
worden? Zo ja, welke zijn dat en hoe zet Nederland zich hiervoor in?
De leden van de VVD-fractie merken op dat (nieuwe) sancties en de
handhaving daarvan niet expliciet op de agenda staan. Dit is opmerkelijk
en onwenselijk, aangezien de omzeiling van sancties een hardnekkig
probleem blijft. Is de Minister bereid dit onderwerp tijdens de sessie
opnieuw prominent aandacht te geven? Wat ziet de Minister als vervolgstappen om de handhaving van sancties te versterken en omzeiling van
sancties aan te pakken? Welke specifieke oplossingen ziet de Minister om
de overtreding van het vervoersverbod op Russische olie effectiever te
handhaven?
Deze leden vinden het goed dat het kabinet bepaalde diplomatieke
initiatieven steunt, zoals het 10-puntenplan van president Zelensky en de
afspraken van de internationale National Security Advisors in Jeddah. Kan
de Minister nader toelichten wat concreet wordt bedoeld met «verdieping
en samenwerking in het vredesproces»? Waar ziet de Minister de meeste
kansen en wat is de inzet van Nederland?
De leden van de VVD-fractie vinden de situatie in Niger uiteraard zeer
zorgelijk en veroordelen de militaire coup. Wat ziet de Minister als een
wenselijke en haalbare oplossing? Wat is hierbij de inzet van Nederland,
zowel in EU-verband als daarbuiten?
In de geannoteerde agenda worden drie «belangen en doelen» van de EU
benoemd, maar daarbij ontbreekt het tegengaan van irreguliere migratie.
Deelt de Minister de opvatting dat dit een belangrijk doel en belang van
zowel Nederland als de EU is? Is de Minister bereid om dit ook te
benadrukken? Wat is de inzet van Nederland om onder de huidige
omstandigheden irreguliere migratie vanuit Niger en de regio te
beheersen?
ECOWAS heeft aangegeven bereid te zijn tot een militaire interventie. Wat
is hierover de opvatting van Nederland? Indien ECOWAS hiertoe overgaat,
voorziet de Minister dan een rol voor de EU of andere leden van de
internationale gemeenschap? Zo ja, welke vormen van Europese steun
betreft dit (diplomatiek, financieel, militaire middelen, etc.)? Wordt
hierover gesproken en wat is hierbij de inzet van Nederland?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben kennis genomen van de agenda en
het verslag. De leden hebben enkele vragen en opmerkingen over de
staatsgreep in Niger.

3

De leden van de PVV-fractie werden tijdens dit zomerreces totaal niet
verrast door de coup in Niger. De staatsgreep van afgelopen maand past
namelijk bij de heersende chaos en wanorde in de Sahel regio. Hoewel
ongewenst, zijn het eigenlijk klassiek Afrikaanse toestanden die de leden
zien.
Deze leden lezen dat in de regeringsbrief geheel terecht staat dat de
bilaterale samenwerking op het gebied van veiligheid en ontwikkelingssamenwerking met de centrale Nigerese overheid is opgeschort. Wat de
leden van de PVV-fractie betreft gaat het demissionaire kabinet nog een
stap verder en wordt de bilaterale hulp niet opgeschort maar geannuleerd
en definitief beëindigd! Maak zo snel mogelijk ook een einde aan de
Nederlandse hulp die via omwegen (EU/VN) naar Niger gaat, is de oproep
van de leden! Is het demissionaire kabinet daartoe bereid? Zo nee, kan
dan in ieder geval in kaart worden gebracht aan welke organisaties
Nederland nog geld geeft voor Niger, en om welke bedragen het gaat?
Graag een reactie.
Alsof de chaos nog niet compleet is, dreigt een dozijn ECOWAS-landen al
wekenlang om militair in te grijpen in Niger. Iets wat natuurlijk alleen
maar meer drama, chaos en geweld zal veroorzaken. Zeker aangezien
deze ECOWAS-landen amper hun eigen grondgebied veilig en stabiel
kunnen houden. Deze leden vragen of deze landen überhaupt wel
gecoördineerd met elkaar militair ten strijde kunnen trekken? Dat kan toch
niet goed aflopen? Ziet het demissionaire kabinet dat ook zo? Zo ja,
worden de ECOWAS-landen door Nederland opgeroepen om in de
kazernes te blijven? Zo nee, waarom niet?
Tot slot willen de leden weten of het kabinet aanwijzingen heeft over
mogelijke Russische betrokkenheid bij de coup in Niger. Klopt het dat de
coupplegers inmiddels een verzoek hebben neergelegd bij de Wagner
Group voor bescherming, en kan een inschatting gegeven worden welk
deel van het Nigerese leger zich achter de coupplegers heeft geschaard?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda en hebben hier nog een aantal vragen en opmerkingen over.
De leden van de SP-fractie zijn en blijven van mening dat Rusland zich uit
Oekraïne moet terugtrekken. Tegelijkertijd rijzen twijfels over de gevolgde
strategie om dat doel te bereiken.
De leden van de SP-fractie dringen er bij de Minister op aan de informele
RBZ in Toledo als moment van evaluatie en reflectie te nemen en de
volgende vraag te beantwoorden: «hoe verder na het kennelijk vastlopend
Oekraïense offensief dat vele duizenden het leven heeft gekost en ook
duizenden voor het leven heeft verminkt?». Deelt de Minister de opvatting
dat de resultaten tegenvallen of vermoedt de Minister dat de gekozen
werkwijze binnenkort tot een militaire doorbraak leidt? Heeft het zin op
deze wijze door te gaan? Hoe wordt een fatale escalatie van de oorlog
voorkomen, zeker nu de regering voornemens is om F-16’s te leveren?
Naar het oordeel van de leden van de SP-fractie is er sprake van gebrek
aan diplomatieke creativiteit en effectiviteit om op een andere dan
militaire wijze tot Russische terugtrekking uit Oekraïne te komen. De
voorstanders van onderhandelingen (zoals de Amerikaanse stafchef Mark
Milley) zijn in het afgelopen anderhalf jaar al een paar keer overruled door
de stemmen die de oorlog willen voortzetten omdat ze denken dat een
militaire overwinning mogelijk is. Wat is het oordeel van de Minister over

4

de uitlatingen2 van de hooggeplaatste NAVO-medewerker Stian Jensen,
die opperde dat Oekraïne lid van de NAVO kan worden als de oorlog stopt
en als Oekraïne daarbij grondgebied opgeeft. Inmiddels heeft hij zich
verontschuldigd, maar aangegeven dat een «land-voor-lidmaatschap»beginsel wel degelijk een optie is. Zijn deze voorstellen ook gedeeld met
de Nederlandse regering? Is het kabinet in het licht van de huidige
patstelling voldoende doordrongen van de noodzaak van een diplomatieke oplossing? Wat is de appreciatie van de Minister van de bijeenkomst
in Jeddah van begin augustus (waar Rusland overigens jammer genoeg
ontbrak)? Hoe was Nederland betrokken? Wat is de volgende stap van dit
(bescheiden) diplomatieke traject?
De leden noemen dat er in de afgelopen jaren er in meerdere staten in de
Sahel een staatsgreep is geweest, meest recentelijk in Niger. Het lijkt erop
dat deze coupplegers zich verbinden met Russische huurlingen dan wel
machthebbers. Wat zegt dit volgens de Minister over hoe Europa c.q. het
Westen in deze landen gezien wordt? Wat ziet de Minister als grondoorzaken van deze politieke chaos?
ECOWAS heeft een militaire interventie aangekondigd als de coupplegers
in Niger niet inbinden. Is de Minister het eens dat dit zeer onwenselijk is
en dat de EU haar gewicht moet gebruiken om dit niet te laten escaleren
in een militair conflict?
Vragen en opmerkingen van de leden van de Volt-fractie
De leden van de Volt-fractie lezen dat de veiligheidsarrangementen en
steun op lange termijn voor Oekraïne op de agenda staan. Het kabinet wil
onder andere via EUMAM en de EPF bijdragen aan veiligheidsgaranties
voor Oekraïne. De leden lezen ook dat de Hoge Vertegenwoordiger (HV)
Borrell in juli jl. een voorstel heeft aangekondigd om binnen het
EPF-budget een aparte envelop voor Oekraïne te creëren. Met dit geld
worden niet direct wapens gekocht en aan Oekraïne geleverd, maar
lidstaten die materiaal aan Oekraïne doneren kunnen daarvoor een
vergoeding krijgen uit deze pot zodat zij hun voorraden weer aan kunnen
vullen. In de geannoteerde agenda staat dat de Kamer nog nader
geïnformeerd zal worden over het precieze voorstel en de positie van het
kabinet voordat er daarover in het najaar besluitvorming in Brussel
plaatsvindt, maar dat dit voorstel waarschijnlijk wel al besproken zal
worden tijdens de informele RBZ. Daarom willen de leden van de
Volt-fractie toch nu al meer horen over de intentie van het kabinet wat
betreft het coördineren van de uitgaven van individuele lidstaten aan
defensiemateriaal.
Volgens de leden van de Volt-fractie staan we nu namelijk op een uniek
moment in de geschiedenis waarin we ervoor kunnen kiezen om te
investeren in Europese defensiesystemen om zo minder afhankelijk van
derden te worden. Het Russische geweld in Oekraïne doet veel
Europeanen beseffen dat er meer geïnvesteerd moet worden in de
Europese krijgsmachten. Is het kabinet het ermee eens dat we dit moment
strategisch moeten benutten door de extra gelden die ter beschikking
worden gesteld bewust in te zetten om een aantal gaten in de Europese
defensiecapaciteit te dichten en de Europese capaciteit om de veiligheid in
eigen regio te waarborgen en te versterken? Hoe zet het kabinet zich
hiervoor in? Hoe worden de uitgaven die door individuele lidstaten
worden gedaan om hun voorraden weer aan te vullen, gecoördineerd,

2

Politico, 16 augustus 2023, «NATO backpedals as Ukraine fumes over land for membership
gaffe», https://www.politico.eu/article/nato-ukraine-membership-cede-territory-russia/.

5

zodat de lidstaten zoveel mogelijk gezamenlijk inkopen bij Europese
leveranciers?
Deze leden hebben ook begrepen dat Nederland tot aan 42 F-16’s aan
Oekraïne zal schenken. Ten eerste vinden de leden het prijzenswaardig dat
Nederland hiermee haar nek uitsteekt en samen met Denemarken een
stap naar voren zet. De leden hebben hier nog wel een aantal vragen bij.
24 Van de F-16’s worden voorlopig nog door de Nederlandse luchtmacht
gebruikt tot deze ook worden vervangen door F-35’s. Op welk termijn
worden deze 24 F-16’s vervangen door F-35’s en komt dit ongeveer
overeen met de duur van de training van de Oekraïense piloten en het
gereedmaken van de infrastructuur in Oekraïne voor deze F-16’s? Hoe
vangt de Nederlandse luchtmacht het gat op in het geval de F-35’s nog
niet gereed zijn tegen de tijd dat Oekraïne klaar is om de F-16’s te
ontvangen?
Deze leden hebben vernomen dat experts aangeven niet te verwachten
dat de F-16’s Oekraïne op korte termijn luchtoverwicht zullen geven of een
verschil zullen maken tijdens het huidige offensief.3 Wat zijn de verwachtingen op dit terrein van het kabinet? De F-16’s zijn volgens de experts met
name een politiek signaal dat Nederland bereid is om Oekraïne te blijven
steunen, ook na het huidige offensief, als een soort alternatief voor
NAVO-lidmaatschap dat de NAVO niet kan geven zolang de strijd
voortduurt. Graag een reactie van het kabinet hierop.
Deze leden vragen of het klopt dat de F-16’s een levensduur van twintig
jaar hebben en dat de meest recente F-16’s in 1992 aan Nederland werden
geleverd? Aangezien de F-16’s al ver over hun gangbare levensduur zijn
wanneer deze aan Oekraïne worden geschonken, hoe effectief zijn deze
dan nog om luchtoverwicht te krijgen ten opzichte van het Russische
leger? Kan de levering van deze oude F-16’s daadwerkelijk gezien worden
als veiligheidsgarantie? Nu er toch wordt gekozen voor het leveren van
wapensystemen die theoretisch door Oekraïne op Russische grondgebied
ingezet zouden kunnen worden (wat eerst een no-go was), waarom geven
we Oekraïne dan niet gelijk de meest moderne gevechtsvliegtuigen zodat
zij zeker kunnen zijn van luchtoverwicht? Wat is de tactische overweging
om voor F-16’s in plaats van F-35’s te kiezen als het doel is om Oekraïne te
helpen de agressor van haar grondgebied te verdrijven en opnieuw
soevereiniteit over haar grondgebied te verkrijgen?
De leden lezen dat de kern van de inzet van het kabinet ten aanzien van de
voortdurende Russische oorlog tegen Oekraïne onverminderd gericht
blijft op enerzijds het zoveel mogelijk steunen van Oekraïne en anderzijds
het vergroten van de druk op Rusland om diens agressie te beëindigen.
In het artikel «Top US firms supplied equipment to keep Russian oil
flowing after Ukraine invasion» van AP van 18 juli 20234 staat beschreven
dat een paar dagen na de Russische invasie van Oekraïne in februari vorig
jaar het Amerikaanse Ministerie van Handel bedrijven verbood om kritieke
apparatuur voor de winning van olie te exporteren naar Rusland. De
export van deze apparatuur is alleen nog mogelijk met een speciale
vergunning. Bondgenoten in het Verenigd Koninkrijk en de EU volgden,
maar nu blijkt dat de Amerikaanse bedrijven SLB, Baker Hughes en
3

BNR, 28 mei 2023, «Oekraine krijgt F-16’s in plaats van NAVO-lidmaatschap», https://
www.bnr.nl/nieuws/internationaal/10513668/oekraine-krijgt-f-16-s-in-plaats-van-navolidmaatschap.
4
AP News, 18 juli 2023, «Top US firms supplied equipment to keep Russian oil flowing after
Ukraine invasion», https://apnews.com/article/russia-ukraine-oil-slb-baker-hughes-halliburton6f596774f713dd44d5bd6b7e5011d48a.

6

Halliburton in het jaar na de invasie nog altijd meer dan 5.500 items ter
waarde van meer dan 200 miljoen dollar aan Rusland hebben verkocht.
SLB spande de kroon met de verkoop van 3.279 items aan Rusland ter
waarde van bijna 60 miljoen dollar. Volgens olie-experts was deze
apparatuur van vitaal belang voor Rusland om de oliesector draaiende te
houden ondanks de sancties, omdat de meeste Russische olievelden
uitgeput, offshore of diep onder het ijs zitten en daar de speciale
apparatuur en expertise voor nodig is waar deze Amerikaanse bedrijven
om bekend staan. Oekraïne heeft afgelopen april SLB het label «sponsor
van de oorlog» gegeven. Hoe oordeelt het kabinet over de rol die SLB,
Baker Hughes en Halliburton hebben gespeeld bij het leveren van cruciale
apparatuur voor de Russische oliesector? Welke gevolgen heeft dit precies
gehad voor het effect van de westerse sancties op Rusland en het
vermogen van de Russische overheid om te investeren in de Russische
oorlogsmachine? Is het kabinet het ermee eens dat het op deze manier
dweilen met de kraan open is?
Deze leden benoemen dat enkele dagen voordat het onderzoek van AP
gepubliceerd zou worden, SLB plots aankondigde te stoppen met de
export van apparatuur aan Rusland. Professoren van Yale hebben een lijst
opgesteld van grote westerse bedrijven die actief waren in Rusland voor
de invasie van februari 2022 en houden bij welke bedrijven Rusland
hebben verlaten. In het genoemde artikel laat één van de professoren
weten dat zij de status van SLB niet zullen veranderen in hun database,
omdat SLB nog steeds zaken doet in Rusland, ondanks het feit dat SLB nu
toegezegd heeft geen nieuwe apparatuur meer aan Rusland te leveren. In
februari had SLB nog negenduizend werknemers in Rusland. Is de
Minister bereid om tijdens de komende informele RBZ de activiteiten van
SLB in Rusland – en de saboterende gevolgen daarvan voor het Europese
beleid om de druk op Rusland te vergroten – te bespreken? Is de Minister
bereid om de Amerikaanse ambassadeur hiervoor op het matje te roepen
aangezien de export alleen mogelijk was met speciale vergunningen?
Welk gevolg gaat de Minister hier precies aan geven?
Volgens een specialist in Russische politieke economie aan King’s College
Londen en voormalig adviseur van het Amerikaanse Ministerie van
Energie die ook aan woord komt in bovengenoemd artikel, had het de
Russische olieproductie harder getroffen wanneer deze Amerikaanse
dienstverleners onmiddellijk Rusland hadden verlaten in plaats van de
oliemaatschappijen zelf. Hoe rijmt de Minister dit met de enorme
inspanningen die Europese lidstaten hebben gedaan om zo snel mogelijk
van Russisch gas af te stappen om hun bijdrage aan de oorlogskas van
Poetin te stoppen? Hoe kijkt de Minister nu naar het Amerikaanse aanbod
om Europa duur en extravervuilend (aangezien dit wordt gewonnen met
behulp van fracking) Amerikaans LNG te leveren in ruil voor Russisch gas
om zogezegd te voorkomen dat Europa de oorlogskas van Poetin zou
spekken? Hoe kijkt de Minister nu naar het feit dat de Amerikaanse
regering deze LNG «Freedom Fuel» wilde noemen?
Hoe rijmt de Minister de bedrijvigheid van deze grote Amerikaanse
dienstverleners in de oliesector van Rusland met de enorme offers die
Europese burgers en bedrijven hebben gebracht om van het Russisch gas
af te kunnen? Hoe kijkt de Minister nu naar de Inflation Reduction Act
(IRA) en de Amerikaanse poging om Europese bedrijven met subsidies
over te halen om naar de VS te komen op het moment dat deze bedrijven
kampen met hoge energieprijzen vanwege de keuze om van het Russisch
gas af te stappen?

7

Hoe kijkt de Minister nu terug op de waarschuwing van de Amerikaanse
overheid richting Chinese en andere buitenlandse techbedrijven dat zij
gestraft zullen worden als zij zaken blijven doen met Rusland die in strijd
zijn met de Amerikaanse sancties op Rusland? En hoe kijkt de Minister
terug op het Europese besluit om inderdaad een aantal Chinese bedrijven
op de sanctielijst te zetten? Komt SLB nu ook op de sanctielijst? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de Volt-fractie lezen ook dat het kabinet zich blijft inzetten
voor de verschillende accountability initiatieven. Hoe staat het nu met het
voorstel om een alternatief tribunaal op te richten om Poetin zo snel
mogelijk te kunnen berechten? Wat is het krachtenveld? Wat is de
mogelijke impact van zo’n alternatief tribunaal op de status van het
Internationaal Strafhof?
De leden van de Volt-fractie zijn verheugd te lezen dat het kabinet sterk
hecht aan het diplomatieke spoor en aan EU-eenheid. Een gewapend
conflict tussen aan de ene kant Niger, Mali en Burkina Faso (met de hulp
van Rusland) en aan de andere kant de andere ECOWAS-landen die bereid
zijn te vechten om «de constitutionele orde te herstellen» (met de hulp
van Frankrijk/ de EU en de VS) zou verschrikkelijk en potentieel eindeloos
zijn. Wat bedoelt het kabinet precies met «terugkeer naar de constitutionele orde» en hoe zou dat in Niger bereikt kunnen worden?
Deze leden benoemen dat het geen geheim is dat voormalig president
Mohamadou Issoufou (de politieke mentor van President Bazoum) een
trouwe bondgenoot van het Westen was en dat zijn herkiezing in 2016 niet
geheel democratisch was. Een coalitie van 23 oppositiepartijen boycotte
de tweede verkiezingsronde omdat zij het Institutioneel Hof partijdigheid
verweten. Het Institutioneel Hof had namelijk geëist dat alle partijen
betrokken bij deze coalitie hun activiteiten in het parlement neerleggen.
De voornaamste oppositiekandidaat (Hama Amadou) zat een groot deel
van de verkiezingscampagne in de gevangenis en werd vier dagen voor
de verkiezingen naar Frankrijk gevlogen voor een medische behandeling.
De oppositie vroeg daarop haar aanhangers om de verkiezingen te
boycotten. In deze context won Issoufou de verkiezingen van 2016. Ook de
laatste verkiezingen waarin de huidige president Bazoum (die door
Issoufou naar voren was geschoven) werd gekozen, worden betwist. Met
deze historische achtergrond in gedachte, wat bedoelt het kabinet precies
met «terugkeer naar de constitutionele orde»?
In de verklaring van de Hoge Vertegenwoordiger van de EU over Niger
lezen de leden van de Volt-fractie dat de EU «humanitaire bijstand zal
blijven verlenen en naast de Nigerese bevolking zal blijven staan, onder
meer door zich in te zetten voor de mensenrechten». Op welke manier kan
en zal de EU zich op dit moment precies inzetten voor de mensenrechten
in Niger? Welke rol zal het kabinet hierin op zich nemen?
Deze leden noemen dat Niger is één van de armste landen ter wereld en
uranium is het belangrijkste exportproduct voor Niger. Het Franse
staatsbedrijf ORANO (voorheen AREVA) heeft zo’n 64 procent van de
aandelen van de grootste uraniummijn in Niger in handen. Al meer dan 60
jaar strijkt dit Franse staatsbedrijf bijna de gehele winst zelf op. Slechts 5,5
procent van de winst gaat naar Niger. In 2013 lanceerde Oxfam de
campagne «Niger: who profits from the uranium?». In reactie op de
internationale druk moest (toen nog) AREVA in 2014 akkoord gaan met
een nieuw tarief. De regering van Niger en AREVA spraken af dat AREVA
voortaan 5,5 procent zou betalen over de eerste twintig procent winst,
negen procent over de volgende 20 tot 50 procent winst en 12 procent
over meer dan 50 procent winst. AREVA maakte echter de winstge-

8

vendheid van de mijn op papier lager waardoor het bedrijf nog steeds
maar 5,5 procent over haar winst betaalt.5 Waarom heeft het kabinet dit
laten gebeuren terwijl Niger gezien werd als een belangrijke partner van
de EU?
Naast het belang van uranium (kerncentrales in Frankrijk draaien nog
altijd op zo’n tien tot 15 procent Nigerees uranium), wordt Niger ook
genoemd als een belangrijke partner van de EU in het tegengaan van
vluchtelingen richting Europa. Zo betaalde Nederland zo’n vijf miljoen
euro om grensbewakers in Niger op te leiden. Waarom besteedde het
kabinet vijf miljoen euro Nederlands belastinggeld om grensbewakers in
Niger op te leiden terwijl het niets deed tegen een belangrijke grondoorzaak van de armoede in Niger, namelijk de uitbuiting van het Franse
staatsbedrijf dat nauwelijks belasting betaalde in Niger?
Deze leden vragen of het kabinet inziet dat coupplegers in de ogen van de
burgers van Niger weinig kapotmaken wanneer zij de leiding over de
voornaamste exportsector van Niger overnemen ook al stoppen zij de
winst geheel in eigen zak, omdat er al amper geld naar de gemeenschap
ging. En dat het veel lastiger geweest zou zijn voor de coupplegers om de
steun van de bevolking te krijgen wanneer de Europese economische
activiteiten in dit land de gemeenschap veel geld opgeleverd zouden
hebben? In de verklaring van de EU wordt gesproken over het bijstaan
van de Nigerese burgers en inzet voor de mensenrechten. Dat is wellicht
te laat om het tij te keren in Niger. Maar laat dit een eye-opener zijn.
Deze leden vragen tevens of het kabinet het ermee eens is dat er nu
daadwerkelijk actie ondernomen moet worden om de grondoorzaken van
armoede en migratie aan te pakken. Is het kabinet het met deze leden
eens dat dit begint bij het stoppen van Europese economische activiteiten
die die grondoorzaken versterken in plaats van aanpakken? Op welke
manier zou IMVO-wetgeving hier een positieve bijdrage aan kunnen
leveren?
Deze leden vragen voorts of het kabinet bereid is alle Nederlandse
contracten (en in EU-verband: alle Europese contracten) met Afrikaanse
regeringen opnieuw te bekijken en zodanig te herzien dat de lokale
gemeenschap volop profiteert van de Nederlandse/ Europese economische activiteiten? Waarom heeft Nederland bijvoorbeeld een belastingverdrag met Oeganda waarin staat dat Nederlandse bedrijven geen
dividendbelasting in Oeganda hoeven te betalen? Het primaire doel van
een belastingverdrag is te voorkomen dat Nederlandse bedrijven dubbele
belasting betalen, niet het regelen van belastingvoordelen voor Nederlandse bedrijven ten kosten van landen met veel armoede. Is het kabinet
zich ervan bewust dat bedrijven uit andere landen misbruik maken van het
Nederlandse belastingverdrag met Oeganda door op papier hun
Oegandese filiaal onder Nederlands eigenaarschap te plaatsen? Zo loopt
Oeganda alleen al doordat het Chinese oliebedrijf CNOOC haar
Oegandese filiaal via een besloten vennootschap in Nederland laat lopen
zo’n 250 miljoen euro mis. Erkent het kabinet dat vergeleken met de
belastinginkomsten die de Oegandese regering jaarlijks misloopt
vanwege het belastingverdrag met Nederland het geld dat Nederland
jaarlijks aan Oeganda voor ontwikkelingshulp geeft een schijntje is? Zie
bijvoorbeeld ook de hulp die de Nederlandse ambassade in Mozambique
aan Shell heeft verleend om toegang te kunnen krijgen tot een deel van
het gas dat is ontdekt voor de kust van Mozambique. Het Franse Total is
5

Oxfam Novib, 18 september 2017, «Beyond transparency: Investigating the new extractive
industry disclosures», https://www.oxfamamerica.org/explore/research-publications/beyondtransparency-investigating-the-new-extractive-industry-disclosures/.

9

ook betrokken bij het winnen van dit gas. Voor het project zijn lokale
mensen zonder compensatie van hun visgebieden en landbouwgrond
verjaagd. Sindsdien is er geweld opgelaaid in de regio waar het gas is
ontdekt. Dit geweld wordt gelinkt aan Islamitisch terrorisme en de EU
verleent militaire training aan de Mozambikaanse strijdkrachten om dit
terrorisme de kop in te drukken. Onderzoek wijst echter uit dat de reden
voor mensen om aan te sluiten bij de gewelddadige groeperingen veel
meer met uitzichtloosheid dan met een religieuze overtuiging te maken
heeft. Ziet het kabinet overeenkomsten met de situatie in Niger waar
Europese bedrijven grondstoffen winnen, de lokale bevolking daar
nauwelijks van profiteert en oppositie de kop wordt ingedrukt? Wat kan
Nederland/ de EU in de ogen van het kabinet anders doen om gewelddadige oppositie te voorkomen? Wat gaat het kabinet doen om de
grondoorzaken van armoede en migratie aan te pakken?
Deze leden vragen of de Minister met zijn Europese collega’s ook zal
spreken over de BRICS-top van 22 tot en met 24 augustus jl. waar onder
andere de uitbreiding van BRICS en een eigen munteenheid als alternatief
voor de dollar op de agenda staan?
Deze leden zijn van mening dat de macht in de wereld is aan het
verschuiven van gecentreerd in het Westen naar meer verspreid over
verschillende regionale machtscentra in de wereld, oftewel: een multipolaire wereld. China en de VS pushen een narratief over een tweedeling in
de wereld. Zo probeert de VS bondgenoten te verzamelen in haar strijd
tegen de groeiende assertieve houding van China en probeert China van
de BRICS een tegenhanger van de G7 te maken.
Maar veel zogenoemde middenmachten zien meer in samenwerking met
verschillende partners, dan in het maken van een keuze tussen hen. Wat is
in deze veranderende wereld de beste positie voor de EU? Is de Minister
bereid om met zijn collega’s de optie te bespreken om als EU de opkomst
van regionale machtscentra in onder andere Centraal Azië (zoals ten tijde
van de Oude Zijderoute het geval was) en Afrika (zoals bijvoorbeeld het
vroegere Great Zimbabwe, het Koninkrijk van Benin, het oude Egypte,
etc.) te bevorderen? Immers, over hoe meer regionale centra de macht
wordt verdeeld, hoe kleiner de relatieve macht van grootmachten als
China, Rusland en de VS zal zijn. Dit zal ook de mate van invloed van die
grootmachten aan de buitengrenzen van Europa kunnen beperken.
De leden vragen hoe de Minister en zijn collega’s zich voorbereiden op de
mogelijke introductie van een munteenheid voor de BRICS-landen?
II Antwoord/ Reactie van de Minister
III Volledige agenda
Brief van de Minister van Buitenlandse Zaken over de Geannoteerde
agenda voor de informele Raad Buitenlandse Zaken (Gymnich) van
30-31 augustus 2023 (Documentnummer 2023D33923);
Antwoorden op de vragen commissie over het verslag van de Raad
Buitenlandse Zaken van 26 juni 2023 en de geannoteerde agenda voor de
Raad Buitenlandse Zaken van 20 juli 2023 (Kamerstuk 21 501-02-2698)
(Kamerstuk 21 501-02-2704).

10