4
Verbod�op�godslastering
Aan�de�orde�is�de�voortzetting�van�de�behandeling�van:
- het�Voorstel�van�wet�van�de�leden�Schouw�en�De�Wit
tot�wijziging�van�het�Wetboek�van�Strafrecht�in�verband
met�het�laten�vervallen�van�het�verbod�op�godslastering
(32203).
(Zie�vergadering�van�20 maart�2013.)
De�voorzitter:
Ik�heet�de�indieners�van�harte�welkom,�alsmede�de�adviseurs�van�de�indieners:�de�heer�Van�der�Ham,�de�heer�Van
Nispen�en�de�heer�Kamminga.�Ik�heet�natuurlijk�ook�de
minister�van�Veiligheid�en�Justitie�als�adviseur�van�de�Kamer�van�harte�welkom.
Aan�de�orde�is�de�beantwoording�van�de�indieners�in
eerste�termijn.
De�algemene�beraadslaging�wordt�hervat.

De�heer�Schouw�(D66):
Voorzitter.�Mede�namens�collega�de�Wit�dank�ik�alle�fracties�voor�hun�inbreng.�Wij�zijn�de�Kamer�buitengewoon
erkentelijk�voor�alle�complimenten�die�wij�hebben�mogen
ontvangen,�of�ze�nu�gingen�over�de�inhoud�of�over�de�ijver,�ongeacht�de�waardering�voor�het�voorstel.�Buitengewoon�veel�dank�daarvoor!
Het�voorstel�dat�vandaag�aan�de�orde�is,�heeft�als�doel
het�verbod�op�smalende�godslastering�uit�de�wet�te�halen.�Toen�voormalig�minister�Jan�Donner�dit�in�1932�voorstelde,�bewonderde�het�Algemeen�Handelsblad�diens
warme�overtuiging�en�de�oprechte�geloofsbezieling,�die
ook�bij�andersdenkenden�eerbied�afdwong.�Deze�bewondering�hebben�de�heer�De�Wit�en�ik�ook�voor�de�bijdragen
van�de�christelijke�fracties�in�dit�huis,�die�zichtbaar�worstelen�met�dit�voorstel.�Met�respect�hebben�we�kennisgenomen�van�hun�inbreng.�We�zullen�uitvoerig�ingaan�op�de
opmerkingen�en�de�vragen�die�zijn�gesteld.
Maar�de�indieners�herkennen�zich�ook�in�de�conclusie
van�datzelfde�Algemeen�Handelsblad.�Eerst�citeerde�het
de�vrijzinnige�democraat�Henri�Marchant,�die�stelde�dat
niet�het�gevoel�maar�het�verstand�richtsnoer�voor�de�wetgever�dient�te�zijn.�Op�basis�daarvan�concludeerde�het
Algemeen�Handelsblad,�zelfs�na�de�uiteenzetting�van�de
grote�minister�Donner,�dat�het�ernstig�te�betwijfelen�viel
of�het�nieuwe�artikel�uit�juridisch�en�uit�maatschappelijk
oogpunt�wel�als�winst�beschouwd�kon�worden.�Dat�was�in
1932.
Het�is�nu�ruim�80�jaar�later,�en�de�heer�De�Wit�en�ik�verdedigen�vandaag�ons�voorstel.�We�doen�dat�aan�de�hand
van�zes�blokjes,�zoals�dat�tegenwoordig�gaat.�Ik�heb�geen
idee�hoe�dat�in�1932�ging,�maar�tegenwoordig�doen�we
dat�in�blokjes.�Ik�zal�de�eerste�drie�blokjes�voor�mijn�rekening�nemen.�Het�eerste�gaat�over�de�ontstaansgeschiedenis�van�dit�voorstel.�Het�tweede�over�de�motivatie�om�artikel�147�uit�het�Wetboek�van�Strafrecht�te�halen.�Het�derde�blokje�betreft�de�indringende�vraag�die�onder�andere
door�de�SGP�en�de�ChristenUnie�is�gesteld:�waarom�juist
dit�debat�nu?

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

Het�tweede�deel�zal�de�heer�De�Wit�voor�zijn�rekening
nemen.�Dan�komen�ook�drie�dingen�aan�de�orde.�Ten�eerste�de�nadere�beschouwing�van�het�doel�en�de�werking
van�artikel�147.�Ten�tweede�de�verhouding�tot�artikel�137c
en�d.�Ook�daar�zijn�veel�indringende�vragen�over�gesteld.
Ten�derde�de�signaalwerking�die�van�het�afschaffen�van
het�verbod�uitgaat.
Ik�zal�beginnen�met�de�ontstaansgeschiedenis�van�het
voorstel,�omdat�dit�ook�belangrijk�is�voor�de�redenering
en�de�argumentatie�van�de�indieners�in�het�kader�van�de
vraag�hoe�zij�tot�dit�voorstel�gekomen�zijn.�Ik�zal�met�zevenmijlslaarzen�door�de�voorgeschiedenis�van�het�voorstel�lopen,�omdat�deze�politiek-juridische�geschiedenis
nodig�is�voor�het�verdere�betoog.�Ik�beperk�mij�tot�de�drie
sleutelmomenten.�Het�eerste�is�de�invoering�van�de�Lex
Donner�in�1932.�Het�tweede�is�het�Ezel-arrest�in�1968.�Het
derde�is�het�dreigende�ontwaken�van�het�artikel�in�2004.
Eerst�spreek�ik�over�1932.�Begin�jaren�dertig�bestond
er�veel�onrust�in�de�samenleving.�In�verschillende�artikelen,�spotprenten�en�bijeenkomsten�van�communisten�en
vrijdenkers�moesten�God,�Jezus�en�Maria�het�ontgelden.
De�heer�Van�Raak�wees�in�zijn�bijdrage�al�op�de�teksten�en
spotprenten�in�Tribune,�het�partijblad�van�de�Communistische�Partij�Holland.
In�die�tijd�werd�toenmalig�minister�Donner�van�verschillende�kanten�aangespoord�om�deze�uitlatingen�strafbaar�te�stellen.�Een�van�de�overwegingen�daarbij�was�de
vrees�dat�christelijke�jongemannen�voor�eigen�rechter
zouden�spelen�en�de�godslasteraars�zelf�onder�handen
zouden�nemen.�Uit�de�woorden�van�de�Limburgse�pater
De�Leeuw�bleek�dat�deze�vrees�niet�ongegrond�was.�Hij
meende�dat�een�krachtige�massa�van�potige�Limburgse�knapen�de�satansslaven�en�het�addergebroed�van�de
communistische�pers�uit�elkaar�moest�drijven�en�bij�wijze
van�schoonmaak�de�vlam�zou�steken�in�het�hele�gedoe.
Donner�liet�zich�moeizaam�overtuigen,�maar�kwam
uiteindelijk�wel�met�een�voorstel,�namelijk�een�maatregel�voor�de�openbare�orde.�Hij�vond�dat�niet�godslastering�zelf,�maar�het�smalen�van�godslasterlijke�gevoelens
strafbaar�moest�worden.�De�invoering�van�een�verbod
op�smalende�godslastering�ging�dus�niet�zonder�slag�of
stoot.�Het�debat�was�buitengewoon�fel�van�toon.�Donner
noemde�godslasterlijke�uitingen�bijvoorbeeld�een�"uitbraaksel�der�hel".�In�beide�Kamers�van�de�Staten-Generaal�ondervond�hij�dan�ook�flinke�politieke�weerstand.�De
ene�zijde�vond�het�voorstel�veel�te�ver�gaan,�terwijl�de�andere�meende�dat�het�juist�niet�ver�genoeg�ging.
Toch�stemde�een�conventionele�meerderheid�in.�Op
4 november�1932�kreeg�de�lex�Donner�kracht�van�wet.�Tot
halverwege�de�jaren�zestig�is�twaalf�keer�vervolging�ingesteld�op�basis�van�deze�wet.�De�heer�Van�Raak�heeft�de
gevallen�die�een�boete�of�gevangenisstraf�tot�gevolg�hadden�al�in�geuren�en�kleuren�beschreven.�Voor�wie�dat�nog
eens�wil�nalezen,�verwijs�ik�naar�de�Handelingen.
Stap�twee�in�de�geschiedenis�is�1968,�het�Ezelarrest.
Dat�befaamde�arrest�is�cruciaal�voor�het�uiteindelijk�toch
in�slaap�gesuste�artikel.�Aanleiding�was�een�stuk�van�de
schrijver�Gerard�Reve,�genaamd�Brief�aan�mijn�bank.�Een
actueel�thema,�zou�je�bijna�denken.�Daarnaast�stond�Reve
terecht�voor�een�passage�uit�zijn�werk�Nader�tot�U. Daarin
bedrijft�de�schrijver�driemaal�de�liefde�met�God�in�de�gedaante�van�een�ezel.�Uiteraard�was�er�flinke�oproer�in�de
Eerste�en�Tweede�Kamer.�Er�kwam�een�proces.�Overigens
gebeurde�dat�op�verzoek�van�de�heer�Reve�zelf,�omdat�hij
de�gelegenheid�wilde�aangrijpen�zich�te�zuiveren�van�de
aantijgingen�een�godslasteraar�te�zijn.�Het�proces�werd

10 april 2013
TK�73

73-4-5

Schouw
zelfs�tot�aan�de�Hoge�Raad�gevoerd.�Uiteindelijk�stelde�de
Hoge�Raad�dat�Reve�niet�de�bedoeling�had�God�te�smaden.�Hij�sprak�de�schrijver�vrij.
Dit�arrest�maakt�eens�temeer�duidelijk�dat�smalende
godslastering�bijzonder�moeilijk�te�bewijzen�is.�Sinds�de
zaak-Reve�heeft�dan�ook�geen�enkele�andere�zaak�meer
tot�een�veroordeling�geleid.�Mijn�collega�De�Wit�zal�zo�dadelijk�nog�nader�ingaan�op�de�interpretatie�van�dit�arrest
in�relatie�tot�artikel�147.
De�derde�episode�gaat�over�Piet�Hein�Donner�en�stamt
uit�2004.�Het�debat�over�nut�en�noodzaak�van�dit�artikel
laaide�weer�in�alle�hevigheid�op�na�de�tragische�dood�van
filmmaker�Theo�van�Gogh�in�2004.�Die�brute�moord�werd
namelijk�gezien�als�eigenrichting�door�een�moslimextremist.�De�moordenaar�pleegde�deze�moord�naar�aanleiding�van�in�zijn�ogen�krenkende�uitlatingen�over�de�islam
door�Van�Gogh.�Toenmalig�minister�Piet�Hein�Donner�stelde�voor�om�te�onderzoeken�of�het�verbod�op�smalende
godslastering�niet�opnieuw�geactiveerd�moest�worden.
Hij�hanteerde�daarbij�ongeveer�dezelfde�redenering�als
zijn�grootvader.�Om�eigenrichting�in�de�samenleving�te
voorkomen,�wilde�hij�het�verbod�op�smalende�godslastering�nieuw�leven�inblazen.�De�heer�Van�Dam�gaf�in�zijn
bijdrage�al�aan�waarom�die�wijze�van�redeneren�eigenlijk
de�omgekeerde�wereld�is.�We�sluiten�ons�kortheidshalve
graag�aan�bij�zijn�opmerkingen.�Uiteindelijk�leidde�dat�debat�in�de�Staten-Generaal�tot�een�onderzoek�door�het�Wetenschappelijk�Onderzoek-�en�Documentatiecentrum,�het
WODC. In�de�debatten�die�volgden�op�deze�publicatie�uit
2007�meende�de�toenmalige�minister�van�Justitie�Hirsch
Ballin�dat�er�mogelijk�aanleiding�bestond�om�de�bestaande�artikelen�uit�te�breiden.�Maar�hiertegen�bestond�ontzettend�veel�weerstand.�Argumenten�liepen�uiteen�van�vragen�over�definities�tot�zorgen�over�de�inperkingen�van�de
vrijheid�van�meningsuiting.�Uiteindelijk�werd�door�de�Kamerleden�Van�der�Ham,�nu�adviseur,�Teeven,�De�Wit�en
Azough�een�motie�ingediend�om�artikel�147�te�schrappen
en�die�motie�werd�ook�door�een�ruime�meerderheid�in�de
Kamer�aangenomen.�Maar,�zoals�het�wel�een�enkele�keer
gebeurt,�de�motie�werd�niet�uitgevoerd�door�de�verschillende�kabinetten.�De�uitvoering�van�de�motie�bleef�achterwege�en�daarom�hebben�de�indieners�toen�besloten�zelf
met�een�initiatiefvoorstel�te�komen.�80�jaar�geschiedenis
in�een�notendop.
Waarom�afschaffen?�Voordat�ik�begin�aan�het�antwoord
op�de�vraag�waarom�artikel�147�uit�het�Wetboek�van�Strafrecht�dient�te�verdwijnen,�wil�ik�kort�enkele�woorden�wijden�aan�het�belang�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.
Naar�de�opvatting�van�de�indieners�staat�de�vrijheid�van
meningsuiting�aan�de�basis�van�elke�democratische�samenleving.�Het�is�deze�vrijheid�die�het�bediscussiëren
van�alle�normen�en�waarden�in�de�samenleving�mogelijk�maakt.�Zoals�de�heer�Van�der�Ham,�oorspronkelijk�mede-indiener�van�dit�voorstel,�eerde�stelde:�als�mensen
in�hun�meningen�worden�beperkt�door�angst,�dan�zullen�niet�de�beste�ideeën�overleven�maar�de�minst�controversiële.�Alleen�daarom�al�stelde�filosoof�Andreas�Kinneging�dat�we�de�beperkende�clausules�tot�een�absoluut�minimum�dienen�te�beperken.�De�vrijheid�van�meningsuiting�is�te�belangrijk�om�aan�veel�beperkingen�onderhevig�te�zijn.�Deze�opvatting�is�naar�de�smaak�van�de�indieners�voldoende�verankerd�in�de�Grondwet�en�bevestigd�in
verschillende�internationale�verdragen.�Natuurlijk�zijn�er
grenzen�–�er�is�vrijwel�niemand�die�dat�ontkent�–�maar�die
grenzen�zijn�vastgelegd�in�die�internationale�verdragen�en
in�het�strafrecht;�aanzetten�tot�haat,�discriminatie�of�ge-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

weld�is�verboden.�Bovendien�zijn�er�–�met�name�de�heer
Van�Dam�heeft�daarover�indringend�gesproken�–�fatsoensgrenzen.�Het�debat�geeft�ook�vaak�grenzen�aan�waarbinnen�je�moet�blijven.
Ik�kom�toe�aan�de�motivatie�van�dit�voorstel.�Er�zijn�eigenlijk�vier�redenen�die�in�elkaar�grijpen�en�die�voor�de
initiatiefnemers�weer�de�reden�vormen�waarom�het�verbod�op�smalende�godslastering�moet�verdwijnen.�De�eerste�reden�is�dat�het�een�slapende�letter�is.�De�tweede�reden�is�de�ongelijkheid.�De�derde�reden�is�dat�de�artikelen
137c�en�137d�voldoende�zijn.�De�vierde�reden�betreft�de
scheiding�van�kerk�en�staat.�Ik�zal�hierbij�vooral�ingaan�op
de�gestelde�vragen,�want�de�onderliggende�argumentatie
is�ook�uitvoerig�uiteengezet�in�de�schriftelijke�voorbereiding.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Het�is�prima�om�zo�meteen�de�argumentatie�die�ook�in�de
memorie�van�toelichting�naar�voren�wordt�gebracht,�weer
te�horen,�maar�ik�hoor�graag�een�reactie�van�de�indieners
op�de�vraag�wat�voor�hen�nu�de�echte�reden�is�om�van
deze�bepaling�af�te�willen.�Daar�ben�ik�benieuwd�naar.
De�heer�Schouw�(D66):
Daar�kom�ik�net�aan�toe.�Het�is�een�combinatie�van�vier
redenen.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Dat�zijn�argumenten.�Een�slapende�bepaling�is�bijvoorbeeld�een�reden�om�te�zeggen�"er�is�volgens�ons�geen�bezwaar�tegen�om�het�af�te�schaffen".�Waarom�moet�die�bepaling�volgens�de�indieners�nou�per�se�uit�het�wetboek
verdwijnen?
De�heer�Schouw�(D66):
Daar�heb�ik�vier�redenen,�of�motieven�of�drijfveren�voor.
Daar�kom�ik�nog�op.
De�voorzitter:
Mijnheer�Van�der�Staaij,�ik�begrijp�dat�u�graag�een�ander�antwoord�wilt�horen,�maar�ik�neem�aan�dat�de�heer
Schouw�het�antwoord�gaat�geven�dat�hij�twee�keer�eerder�heeft�gegeven.�Ik�stel�voor�dat�wij�even�gaan�luisteren
naar�de�argumenten�…
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Voorzitter,�nog�één�keer?�Het�rijtje�van�argumenten�ken
ik.�Laat�ik�het�zo�zeggen:�wat�weegt�dan�het�zwaarste?
Waardoor�vinden�de�indieners�dan�echt�dat�die�bepaling
niet�gehandhaafd�kan�worden?�Dat�vraag�ik�vooral�omdat�de�heer�Schouw�refereerde�aan�de�voorgeschiedenis.
Het�WODC-onderzoek�heeft�uiteindelijk�niet�geleid�tot�een
intensivering�van�die�bepaling.�Als�je�al�die�argumenten
hoort,�kun�je�je�ook�voorstellen�dat�we�het�laten�zoals�het
is.�Dan�wordt�het�niet�aangescherpt,�maar�ook�niet�afgezwakt.
De�heer�Schouw�(D66):
Precies�om�die�reden�gaat�het�om�een�combinatie�van�de
vier�argumenten.
De�voorzitter:
Dan�gaan�we�luisteren�naar�de�vier�argumenten.�Hebt�u
op�hetzelfde�punt�een�interruptie,�mijnheer�Segers?

10 april 2013
TK�73

73-4-6

Schouw
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Nee,�mijn�interruptie�heeft�betrekking�op�de�historische
context.�De�heer�Schouw�heeft�uitgelegd�hoe�het�artikel
is�ontstaan.�Het�gaat�daarbij�om�het�ontzien�van�religieuze�gevoelens.�Mede-indiener�de�heer�De�Wit�heeft�gezegd
dat�een�van�de�redenen�om�dit�artikel�te�schrappen�is�dat
het�knap�lastig�is�om�te�bewijzen�dat�God�belasterd�is.
Klopt�het�dat�in�ieder�geval�die�motivatie,�gezien�het�historische�exposé�van�de�heer�Schouw,�niet�adequaat�is?
De�heer�Schouw�(D66):
Ik�ga�de�heer�De�Wit,�die�ik�zeer�respecteer,�niet�voor�de
voeten�lopen.�Ik�weet�echter�iets�wat�de�heer�Segers�niet
weet�en�dat�is�dat�de�heer�De�Wit�daar�buitengewoon�uitvoerig�op�terugkomt.�Ik�vermoed�dat�hij�een�zeer�sluitende�redenering�heeft�op�dit�punt.
De�heer�Van�der�Staaij�vroeg�of�het�slapende�karakter
een�dwingend�argument�is�voor�afschaffing.�Nee,�het�slapende�karakter�ervan�levert�op�zichzelf�geen�dwingend�argument�op,�maar�wel�de�dreiging�dat�het�artikel�te�pas�en
te�onpas�kan�ontwaken.�Ik�verwijs�hiervoor�naar�de�opmerkingen�van�verschillende�sprekers�en�van�mij�over
2004.�Het�artikel�blijft�nu�boven�de�markt�zweven.�Wij�vinden�dat�onwenselijk.�De�heer�Taverne�refereerde�daar�in
zijn�bijdrage�terecht�aan.�Dat�neemt�niet�weg�dat�ook�het
slapende�karakter�laakbaar�is,�want�dit�bevestigt�een�uitzonderingspositie�voor�godsdienstige�gevoelens.�Die�zijn
hoog�te�respecteren,�maar�dienen�natuurlijk�wel�op�gelijke
voet�te�staan�met�andere�levensbeschouwelijke�overtuigingen.�Het�tweede�punt�is�dat�wij�geen�ongelijke�behandeling�in�stand�moeten�houden.�De�heren�Van�der�Staaij
en�Segers�hebben�hier�natuurlijk�vragen�over�gesteld.�In
dit�licht�wil�ik�de�wetsgeschiedenis�in�herinnering�brengen,�die�onder�anderen�door�mevrouw�Helder�in�eerste
termijn�aan�de�orde�is�gesteld.
De�voorzitter:
Mijnheer�Segers,�ik�zie�dat�u�wilt�interrumperen.�Ik�wil�de
leden�ruimschoots�de�gelegenheid�geven�om�alle�vragen
te�stellen�die�zij�willen�stellen,�maar�het�is�misschien�ook
een�goed�idee�om�de�heer�Schouw�de�gelegenheid�te�geven�zijn�verhaal�te�vertellen.�Ik�geef�u�nu�het�woord,�mijnheer�Segers,�maar�ik�verzoek�de�leden�ook�om�het�verhaal
van�de�heer�Schouw�zijn�tempo�te�laten�behouden.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Ik�heb�uitgebreid�geluisterd�naar�het�historisch�exposé
van�de�heer�Schouw.�Op�dit�punt�gaat�het�om�het�slapende�karakter�van�het�artikel.�Dat�geldt�bijvoorbeeld�ook
voor�het�verbod�op�majesteitsschennis.�Zijn�de�indieners�van�plan�om�bijvoorbeeld�dat�slapende�artikel�ook�te
schrappen?
De�heer�Schouw�(D66):
Wij�zijn�een�gelegenheidsregerinkje�rondom�dit�wetsvoorstel.�Wij�zijn�geen�regering�die�een�beleidsplan�over�of
een�visie�op�slapende�artikelen�heeft.�Het�gaat�om�dit�specifieke�wetsvoorstel�dat�een�bijna�80-jarige�geschiedenis
heeft.�Wij�willen�ervoor�zorgen�dat�dit�op�een�manier�afloopt�zoals�wij�dat�graag�wensen.�Dat�is�het�halen�van�het
verbod�op�smadelijke�godslastering�uit�het�Wetboek�van
Strafrecht.

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Maar�dan�is�de�logische�vervolgvraag:�waarom�willen�de
indieners�wel�het�ene�slapende�artikel�verwijderen�en�niet
het�verbod�op�bijvoorbeeld�majesteitsschennis?
De�voorzitter:
Het�is�nu�toch�een�beetje�een�andere�discussie�aan�het
worden.
De�heer�Schouw�(D66):
Op�die�vraag�is�het�antwoord�niet�anders�dan�het�antwoord�dat�ik�zojuist�gaf:�omdat�wij�komen�met�een�initiatiefwetsvoorstel,�en�niet�met�een�initiatiefnota�om�alle�slapende�artikelen�uit�wetten�te�halen.�Wij�zijn�een�gelegenheidsregerinkje.
Ik�vervolg�mijn�betoog�en�kom�te�spreken�over�de�ongelijke�behandeling�die�dit�in�stand�houdt.�Na�de�invoering�van�de�wet�werd�snel�duidelijk�dat�godslastering�eigenlijk�alleen�betrekking�had�op�een�christelijke�god.�Dat
heeft�natuurlijk�niet�veel�te�maken�met�maatwerk,�het�gaat
immers�om�extra�bescherming�van�een�specifieke�overtuiging,�meer�dan�andere�overtuigingen�die�voor�anderen
net�zo�heilig�of�diep�gevoeld�kunnen�worden.�In�een�heterogene�samenleving�is�juist�een�vrij�publiek�debat�van�extra�belang.�In�die�zin�is�belediging�ook�de�prijs�voor�diversiteit�of�verscheidenheid.
Ik�wil�hier�graag�uit�het�rapport�van�het�WODC�citeren.�Daarin�wordt�letterlijk�het�volgende�gesteld.�"Het�probleem�van�het�verbod�op�godslastering�is�dat�het�rechtsongelijkheid�bewerkstelligt,�omdat�niet-christenen�zich�er
niet�of�nauwelijks�op�kunnen�beroepen."�Het�WODC�wijst
er�zelfs�op�dat�voorstanders�van�de�wet�dit�erkennen.
Er�zijn�door�de�heer�Van�der�Staaij�suggesties�gedaan
op�het�punt�van�de�discriminerende�werking�van�deze�afschaffing.�Er�werd�bijvoorbeeld�een�vergelijking�gemaakt
met�de�kinderbijslag.�De�heer�Van�der�Staaij�zal�het�toch
met�de�indieners�eens�zijn�dat�deze�bepalingen�van�een
volstrekt�andere�orde�zijn.�Iedereen�met�kinderen�heeft
recht�op�kinderbijslag.�Er�wordt�geen�onderscheid�gemaakt�op�basis�van�geloof,�sekse,�ras�of�andere�zaken.�Dat
is�hetzelfde�als�dat�iedereen�met�een�auto�opcenten�betaalt,�en�iedereen�zonder�auto�niet.�De�heer�Segers�sprak
in�dit�verband�over�de�behandeling�van�ongelijke�gevallen.�Die�opvatting�delen�de�indieners�niet.�Het�is�niet�aan
de�orde�om�te�bepalen�welke�diepste�overtuiging�of�levensbeschouwing�extra�bescherming�verdient.�Het�is
van�belang�dat�de�overheid�alle�overtuigingen�gelijk�beschermt,�en�dat�gebeurt�al�onder�artikel�137c�en�d.�Dat�is
het�goede�nieuws.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
De�heer�Schouw�verwijst�naar�de�vergelijking�die�ik�heb
gemaakt�met�de�kinderbijslag.�Dat�is�natuurlijk�een�heel
andere�bepaling.�Je�ziet�dat�er�verschillen�zijn�tussen
mensen�met�en�mensen�zonder�kinderen.�Is�de�essentie�toch�ook�niet�bij�dit�artikel�dat�het�bescherming�biedt
aan�datgene�wat�heilig�is�voor�mensen,�wat�dus�niet�te
vergelijken�is�met�een�situatie�waarin�juist�die�gevoelens
voor�een�geloof�in�een�heilig�persoon�of�een�god�ontbreken?�Dat�is�toch�een�wezenlijk�verschil?�De�Raad�van�State
heeft�daar�in�zijn�advies�ook�op�gewezen.
De�heer�Schouw�(D66):
Ik�heb�er�mede�namens�de�heer�De�Wit�op�gewezen�dat
de�artikelen�137c�en�d�daar�voldoende�mogelijkheden
voor�geven.�Als�mensen�zich�gekwetst�of�beledigd�voelen,

10 april 2013
TK�73

73-4-7

Schouw
of�sterker�nog�zich�gediscrimineerd�voelen,�dan�kunnen�zij
een�beroep�doen�op�die�artikelen.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Maar�juist�daarover�zeiden�zowel�de�Raad�van�State�als
het�WODC-onderzoek�dat�artikel�147�verder�gaat�dan�artikel�137.�Artikel�137�–�ik�begrijp�dat�de�heer�De�Wit�straks
daarover�spreekt�–�gaat�over�het�beledigen�van�een�groep
mensen,�maar�hierbij�gaat�het�om�het�beledigen�van�wat
heilig�is�voor�bepaalde�mensen.�Dat�komt�daarin�naar�voren,�maar�dit�vervalt�toch�als�dat�artikel�simpelweg�wordt
geschrapt?
De�heer�Schouw�(D66):
Die�opvatting�delen�de�indieners�niet.�Ik�kom�zo�dadelijk
terug�op�een�ander�citaat�uit�het�WODC-rapport,�dat�eigenlijk�weerlegt�wat�de�heer�Van�der�Staaij�betoogt.�Hij
betoogt�namelijk�dat�in�het�WODC-rapport�hard�zou�staan
dat�artikel�147�een�meerwaarde�heeft.�Wij�hebben�dat�in
dat�rapport�niet�kunnen�lezen.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Dat�is�weer�een�andere�discussie.�Meer�waarde,�dat�hangt
af�van�hoe�je�het�politiek�duidt�en�ziet.�Artikel�147�en�artikel�137�vallen�in�ieder�geval�niet�helemaal�samen.�Wil
de�heer�Schouw�reageren�op�het�punt�dat�het�iets�extra's
is,�en�dat�juist�in�de�uitspraak�van�de�Hoge�Raad�in�2009,
waarnaar�ook�de�Raad�van�State�verwijst,�wordt�gesteld
dat�het�ene�artikel�een�ruimere�strekking�heeft�dan�het�andere?
De�heer�Schouw�(D66):
Wij�zien�dat�niet.�Iedereen�die�zich�gediscrimineerd�of�beledigd�voelt,�kan�een�beroep�doen�op�artikel�137.�Artikel
147�heeft�daarom�geen�meerwaarde.
De�voorzitter:
Mijnheer�Van�der�Staaij,�dit�wordt�uw�vierde�interruptie.�Ik
sta�dit�nu�één�keer�toe.�Ik�zou�dat�dan�ook�bij�uw�collega's
moeten�doen,�dus�ik�verzoek�u�om�de�volgende�keer�twee
of�drie�keer�te�interrumperen.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Dank�u,�voorzitter.�Wat�is�nu�de�stelling�van�de�indieners?
Die�is�mij�nu�namelijk�niet�meer�helemaal�helder.�Je�zegt
ofwel�dat�artikel�147�iets�extra's�heeft,�wat�je�wilt�afschaffen.�In�dat�geval�gebeurt�er�juridisch�echt�wat;�dan�gaat�er
iets�weg�wat�nu�nog�wel�in�de�wet�staat.�Of�je�zegt�dat�het
eigenlijk�hetzelfde�is.�Dan�verandert�er�juridisch�eigenlijk
niets,�want�dan�zit�het�al�helemaal�in�artikel�137.�Het�is�het
een�of�het�ander.�Wat�is�de�stelling�van�de�indieners?
De�heer�Schouw�(D66):
De�heer�Van�der�Staaij�vraagt�naar�de�bekende�weg.�Ik
heb�deze�opmerking�al�gemaakt�onder�het�kopje�"ongelijkheid".�In�artikel�147�wordt�de�geloofsovertuiging�eruit�gehaald,�want�wij�willen�van�die�ongelijkheid�af.�Iedereen�is
voor�de�wet�gelijk.�Daarom�verwijzen�wij�naar�artikel�137.
Als�het�gaat�om�de�materiële�inhoud,�kan�iedereen�terecht
bij�artikel�137.
De�voorzitter:
U�vervolgt�uw�betoog.

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

De�heer�Schouw�(D66):
Er�is�ook�gevraagd�of�de�bestaande�mogelijkheden�van
het�strafrecht�niet�effectiever�zijn�te�benutten.�Wij�moeten�waken�voor�te�hoge�verwachtingen�van�het�strafrecht.
Of�zoals�de�heer�Van�Dam�het�terecht�stelde:�een�vrije�samenleving�vraagt�om�verdraagzaamheid,�niet�om�straf.
De�heer�De�Wit�en�ik�vinden�dat�mooi�gezegd.�De�Venetiëcommissie,�een�adviesorgaan�van�de�Raad�van�State,�concludeerde�al,�en�ik�citeer:�"Overtuiging,�in�tegenstelling�tot
verboden�of�repressie,�is�de�meest�democratische�manier
om�fundamentele�waarden�te�behouden."
De�heer�Van�der�Staaij�vroeg�om�een�reactie�op�de�constatering�in�het�WODC-rapport�dat�artikel�147�een�meerwaarde�heeft�en�dat�het�onvoldoende�overlapt�met�artikel
137.�Ik�moet�constateren�dat�het�WODC-rapport�over�artikel�137�concludeert:�"Indien�religiekwetsingen�nodeloos
grievend�zijn,�uitsluitend�het�kwetsen�als�doel�hebben�en
(dus)�geen�functie�hebben�in�het�maatschappelijke�debat,
behoeft�het�strafrecht�niet�tandeloos�toe�te�zien.�Uitwassen�van�onverdraagzaamheid�kunnen�en�moeten�strafrechtelijk�worden�bestreden.�Artikel�137c�Sr�en�volgende
hebben�deze�functie�..."�Niets�verzet�zich�ertegen�om�dat
ook�daadwerkelijk�als�basis�te�gebruiken.�Ik�wijs�er�daarbij
op�dat�artikel�137c�en�d�wel�actief�zijn�en�dus�daadwerkelijk�kunnen�worden�ingezet.
Het�vierde�punt�betreft�de�scheiding�van�kerk�en�staat.
De�heer�Van�der�Staaij�verwees�in�zijn�inbreng�naar�de�nota�Grondrechten�in�een�pluriforme�samenleving�van�oudminister�Thom�de�Graaf.�Daar�werden�wij�wel�een�beetje�onrustig�van,�zoals�de�heer�Van�der�Staaij�zal�begrijpen.�Wij�hebben�die�nota�er�natuurlijk�nog�eens�nadrukkelijk�bij�gepakt.�De�heer�Van�der�Staaij�citeerde�een�deel
uit�deze�nota,�namelijk�dat�het�beginsel�van�de�scheiding
van�kerk�en�staat�er�niet�aan�in�de�weg�staat�dat�de�overheid�zich�inlaat�met�godsdienstige�aangelegenheden�of
dat�zij�refereert�aan�godsdienstige�bronnen,�dan�wel�zich
daardoor�laat�inspireren,�en�dat�de�staat�in�die�zin�niet�volstrekt�neutraal�hoeft�te�zijn.�Maar,�zeg�ik�tegen�de�heer
Van�der�Staaij,�in�de�alinea�daarvoor�stelt�diezelfde�voormalige�minister�De�Graaf:�"De�overheid�mag�aldus�geen
partij�kiezen�voor�een�bepaalde�godsdienstige�of�levensbeschouwelijke�overtuiging."�Dat�sluit�weer�naadloos�aan
bij�de�motivering�die�de�heer�De�Wit�en�ik�hebben�gekozen�voor�dit�wetsvoorstel.�Deze�eis,�aangevuld�met�enkele�andere�bepalingen,�noemt�hij�expliciet�als�voorwaarden
waaraan�absoluut�moet�zijn�voldaan�voordat�kerk�en�staat
ergens�samen�aan�kunnen�beginnen.�Die�expliciete�voorkeursbehandeling�in�artikel�147�is�hiermee�dus�op�geen
enkele�wijze�mee�te�rijmen.
Door�verschillende�sprekers�is�er�indringend�gesproken
over�de�vraag:�waarom�dit�debat�nu?�Het�is�goed�dat�die
vraag�is�gesteld.�Uit�mijn�inleidende�opmerkingen�mag
men�afleiden�dat�het�een�debat�is�dat�niet�zomaar�eventjes�wordt�gevoerd.�Het�is�een�debat�met�een�lange�geschiedenis,�van�ruim�80�jaar.�Er�is�meermalen�over�gesproken.�Dat�is�ook�heel�erg�goed,�want�naast�allerlei�debatten�over�wetten�en�maatregelen�om�de�economie�er
weer�bovenop�te�helpen,�is�het�ook�heel�goed�dat�er�in�deze�Kamer�fundamentele�en�principiële�debatten�plaatsvinden.�Ik�verwijs�bijvoorbeeld�naar�een�initiatiefwetsvoorstel�van�de�heer�Voordewind�dat�in�deze�Kamer�ook�regelmatig�aan�de�orde�is,�om�negationisme�strafbaar�te
stellen�en�daarmee�de�vrijheid�van�meningsuiting�in�te
perken.�De�heer�Voordewind�heeft�het�recht�om�dat�hier
aan�de�orde�te�stellen�en�te�behandelen.�Dat�recht�heeft
de�fractie�van�de�ChristenUnie.�Dat�recht�hebben�de�frac-

10 april 2013
TK�73

73-4-8

Schouw
ties�van�de�SP�en�D66�dus�ook.�In�antwoord�op�de�vraag
"waarom�dit�debat�nu"�zeg�ik:�Het�gaat�erom�een�einde�te
maken�aan�een�discussie�van�80�jaar.�Het�is�ook�goed�dat
er�een�principieel�debat�wordt�gevoerd�in�deze�Kamer.
Daarmee�ben�ik�gekomen�aan�het�eind�van�mijn�deel
van�de�beantwoording.�Als�u�het�toestaat,�mevrouw�de
voorzitter,�geef�ik�graag�het�woord�aan�de�heer�De�Wit.

De�heer�De�Wit�(SP):
Voorzitter.�Collega�Schouw�heeft�aan�het�begin�van�zijn
bijdrage�de�collega-Kamerleden�al�bedankt�voor�hun�in-

breng�in�eerste�termijn.�Ik�sluit�mij�daar�voor�de�goede
orde�uitdrukkelijk�bij�aan.�Mijn�betoog�is�opgebouwd�uit
drie�delen.�In�de�eerste�plaats�ga�ik�het�hebben�over�artikel�147.�In�de�tweede�plaats�over�de�verhouding�van�artikel�147�tot�de�vrijheid�van�meningsuiting�in�artikel�137c�en
volgende.�Ten�slotte�ga�ik�het�hebben�over�de�vragen�die
door�de�geachte�afgevaardigden�zijn�gesteld�over�de�signaalwerking�van�het�mogelijk�schrappen�van�artikel�147,
zoals�door�de�indieners�beoogd.
Ik�ga�nader�in�op�artikel�147�omdat�er�naar�het�oordeel
van�de�indieners�misverstanden�bestaan�bij�de�Kamerleden�over�de�betekenis�van�dat�artikel.�Daarna�zal�ik�de
vragen�beantwoorden�die�daarover�gesteld�zijn.�Hoe�zit
dat�artikel�precies�in�elkaar?�Wat�beoogt�artikel�147�nu�wel
en�niet�te�beschermen?�De�geschiedenis�van�de�totstandkoming�van�artikel�147�is�uitvoerig�beschreven�in�de�memorie�van�toelichting�en�in�de�nota�naar�aanleiding�van
het�verslag.�Bovendien�is�ze�vanmorgen�aan�de�hand�van
de�drie�belangrijkste�punten�nog�een�keer�doorgenomen
door�collega�Schouw.�Vastgesteld�kan�in�ieder�geval�worden�dat�de�parlementaire�geschiedenis�van�het�artikel�–
ik�doel�op�de�parlementaire�behandeling�ervan,�met�name�dus�het�debat�in�1932,�toen�de�Lex�Donner�werd�ingevoerd�en�in�werking�trad�–�niet�geheel�duidelijkheid�verschaft�over�wat�nu�de�inhoud�is�van�artikel�147.�Daarom
moeten�wij�niet�alleen�naar�de�parlementaire�geschiedenis�kijken,�maar�ook�naar�de�rechtspraak,�de�jurisprudentie.�Je�kunt�wel�zien�dat�artikel�147�een�openbare-ordemaatregel�is�geweest,�want�artikel�147�staat�in�het�Wetboek�van�Strafrecht�in�het�hoofdstuk�over�de�openbare�orde.�Het�wetsartikel�beoogt�dus�in�ieder�geval�te�voorkomen�dat�er�problemen�ontstaan�in�de�sfeer�van�de�openbare�orde,�doordat�er�smalende�godslastering�wordt�gepleegd.�Collega�Schouw�heeft�al�een�aantal�citaten�gegeven�waaruit�blijkt�onder�welke�omstandigheden�toentertijd�het�artikel�tot�stand�is�gekomen.
De�bepaling�van�artikel�147�gaat�over�het�doen�van�uitlatingen�die�betrekking�hebben�op�de�persoon�van�God,
waardoor�het�godsbeeld�van�gelovigen�wordt�belasterd,
ongeacht�of�degene�die�belastert�zelf�wel�of�niet�in�dit
godsbeeld�gelooft.�Zoals�de�advocaat-generaal�Remmelink�het�in�zijn�conclusie�voor�het�arrest�van�1968,�het�Ezelarrest,�uitdrukt:�"De�ongelovige�kan�publiekelijk�de�door
hem�als�aanwezig�voorgestelde�Persoon�tot�het�mikpunt
maken�van�smalende�uitlatingen."�Dat�is�wat�Remmelink
heeft�gezegd.�De�term�"smalend",�voorafgaand�aan�de
term�"godslastering"�werd�om�twee�redenen�toegevoegd.
In�de�eerste�plaats�om�duidelijk�te�maken�dat�het�gaat�om
een�grove�spot,�en�of�beschimping�van�de�persoon�van
God.�In�de�tweede�plaats�geeft�de�term�aan�dat�de�opzet
volledig�daarop�gericht�moet�zijn,�in�strafrechtelijke�zin.
Kijken�wij�dan�naar�de�letterlijke�tekst�van�artikel�147,�dan
kun�je�in�de�delictsomschrijving�drie�elementen�onderscheiden.�In�de�eerste�plaats�moet�het�gaan�om�het�doen
van�openbare�uitlatingen.�In�de�tweede�plaats�moeten�die
uitlatingen�smalend�godslasterlijk�zijn.�In�de�derde�plaats
moet�die�smalende�godslastering�geschieden�op�een�voor
mensen�met�godsdienstige�gevoelens�krenkende�wijze.
Dat�zijn�de�drie�elementen.�Het�is�dus�niet�zo,�zeg�ik�onder�andere�in�de�richting�van�de�heer�Segers,�dat�het�voldoende�is�om�vast�te�stellen�dat�het�gaat�om�krenking�van
godsdienstige�gevoelens.�Nee,�in�de�eerste�plaats�schrijft
het�artikel�voor�dat�vastgesteld�moet�worden�of�er�sprake�is�van�smalende�godslastering.�Smalende�godslastering�moet�zelfstandig�bewezen�worden,�inclusief�het�opzetvereiste,�en�dan�niet�zo�maar�een�lichte�vorm�van�op-

Tweede�Kamer

10 april 2013
TK�73

De�voorzitter:
Maar�pas�na�een�interruptie�van�de�heer�Segers.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Het�is�natuurlijk�aardig�dat�de�heer�Schouw�een�initiatiefwetsvoorstel�van�de�ChristenUnie�aanhaalt,�maar�dat
gaat�over�een�onderwerp�waarbij�er�inderdaad�sprake�is
van�een�maatschappelijk�probleem,�namelijk�dat�mensen
bijvoorbeeld�de�Holocaust�ontkennen.�Dat�is�een�groot
maatschappelijk�issue.�De�heer�Schouw�heeft�zojuist�gezegd�dat�dit�sinds�Reve�een�slapend�artikel�is,�een�dood
artikel.�Daarom�heb�ik�inderdaad�de�vraag�die�aan�mij�is
gesteld,�doorgespeeld.�Waarom�zo�veel�energie�hierin�steken,�terwijl�je�midden�in�een�crisis�zit�en�zo�veel�andere
onderwerpen�te�behandelen�hebt?�Het�is�een�beetje�flauw
om�dit�te�vergelijken�met�een�initiatiefwetsvoorstel�dat
een�daadwerkelijk�maatschappelijk�probleem�raakt.
De�heer�Schouw�(D66):
Daar�kunnen�we�een�fijn�debat�over�voeren.�Daarom�heb
ik�net�gezegd�dat�ik�het�belangrijk�vind�dat�we�in�deze�Kamer�ook�principiële�debatten�voeren�over�immateriële
punten.�Het�staat�elke�fractie�vrij�om�dat�hier�te�doen.�Het
staat�de�fractie�van�de�ChristenUnie�vrij�en�de�fractie�van
de�SGP,�maar�ook�de�fracties�van�D66�en�van�de�SP. Ik�zie
geen�bovengeschiktheid�tussen�de�wetsvoorstellen.�Ik�zie
alleen�dat�de�fractie�van�de�ChristenUnie�dat�wel�doet.
Daarom�vraag�ik�de�heer�Segers�ook�om�ons�de�ruimte�te
geven�om�dat�ook�te�doen,�en�om�het�niet�te�veroordelen
vanuit�het�argument�dat�het�crisis�is�en�dat�dit�daarom�ontijdig�zou�zijn.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Ik�zou�niet�durven�om,�op�wat�voor�manier�dan�ook,�het
recht�van�Kamerleden�te�betwisten�om�een�initiatiefwetsvoorstel�in�te�dienen,�zeker�niet�als�het�gaat�om�immateriële�zaken.�Die�zijn�inderdaad�minstens�zo�belangrijk�als�de
materiële�zaken.�Het�ging�mij�om�de�prioriteitsstelling�en
daar�zetten�wij�wel�een�vraagteken�bij.
De�heer�Schouw�(D66):
Ik�kan�alleen�maar�de�gelegenheid�aangrijpen�om�duidelijk�te�maken�hoe�discutabel�deze�ordemaatregel�was�in
1932�en�hoe�vervelend�het�eigenlijk�is�dat�niet�gebeurd�is
wat�in�2004�een�meerderheid�in�deze�Kamer�het�kabinet
opdroeg,�namelijk�om�deze�maatregel�te�schrappen.�Vervolgens�heeft�een�aantal�verstandige�Kamerleden�het�initiatief�genomen�om�de�zaak�weer�op�te�pakken.�Het�heeft
wel�lang�geduurd.�Het�begon�in�2004�en�nu�is�het�2013.�Ik
kan�nu�omstandig�uitleggen�waarom�het�zo�lang�heeft�geduurd,�maar�dat�heeft�te�maken�met�politieke�gevarieerdheid.�Daar�wil�ik�het�bij�laten.

Verbod�op�godslastering

73-4-9

De�Wit
zet,�maar�de�zwaarst�mogelijke�vorm�van�opzet.�Dat�alles
valt�af�te�leiden�uit�het�Ezel-arrest�van�1968,�dat�door�alle
woordvoerders�in�eerste�termijn�is�genoemd,�de�strafzaak
tegen�Gerard�Reve.�De�Hoge�Raad�legt�in�dat�arrest�duidelijk�uit�hoe�het�in�elkaar�zit.�Reve�ontkende�zelf�dat�zijn�teksten�smalend�of�godslasterend�waren,�of�door�hem�smalend�of�godslasterend�waren�bedoeld.�Dat�moet�concreet
aangetoond�en�bewezen�worden�wil�een�beroep�op�artikel�147�kans�van�slagen�hebben.�De�eerder�genoemde�advocaat-generaal�Remmelink�zet�in�zijn�conclusie�voor�het
arrest�uitvoerig�uiteen�hoe�dat�wetsartikel�moet�worden
gelezen.�Remmelink�stelt�dat�het�niet�alleen�moet�gaan
om�uitingen�die�voor�een�ander�krenkend�zijn,�maar�de
uitingen�moeten�ook�smalend�zijn�bedoeld.�Het�gaat�dus
om�een�combinatie�van�een�objectief�en�een�subjectief
element.�Remmelink�zegt:�"De�ongelovige�stelt�een�godsbeeld�op�(waarin�hijzelf�niet�gelooft)�en�haalt�dat�publiekelijk�naar�beneden."�De�Hoge�Raad�is�daarin�meegegaan�en
stelde�uiteindelijk,�zoals�de�Kamer�weet,�Reve�in�het�gelijk.
Om�artikel�147�te�bewijzen,�moet�er�dus�sprake�zijn�van
het�zich�willens�en�wetens�smalend�godslasterlijk�uitlaten
over�de�persoon�van�God�met�de�bedoeling�om�godsdienstige�gevoelens�van�mensen�te�krenken.�De�zwaarste�gradatie�van�opzet�dus.�Het�moet�dus�gaan�om�de�bedoeling
van�de�smalende�om�het�als�"reëel�gestelde�Opperwezen
neer�te�halen".
Wat�betekent�dat?�Uitgaande�van�de�uitspraak�van�de
Hoge�Raad�in�het�Ezel-arrest�uit�1968,�is�het�voor�de�toepasselijkheid�van�artikel�147�niet�voldoende�dat�er�sprake
is�van�uitlatingen�waardoor�anderen�in�hun�godsdienstige
gevoelens�worden�gekrenkt.�Nee,�de�betreffende�persoon
moet�de�bedoeling,�het�opzet,�hebben�om�het�als�"reëel
gestelde�Opperwezen�neer�te�halen".�Artikel�147�beoogt
dus�niet�mensen�in�hun�diepste�godsdienstige�gevoelens
te�beschermen.�Artikel�147�stelt�strafbaar�uitlatingen�die
bedoeld�zijn�om�op�grove�wijze�het�Opperwezen�neer�te
halen.�De�Hoge�Raad�legt�de�lat�daarmee�heel�hoog,�wil�er
sprake�zijn�van�toepasselijkheid�van�artikel�147.
Anders�dan�de�heer�Van�Raak,�zijn�de�indieners�niet�van
mening�dat�een�rechter�niet�kan�beoordelen�in�hoeverre
mensen�zijn�gekwetst�in�hun�religieuze�gevoelens.�Maar
daar�gaat�het�in�artikel�147�niet�om.�Het�gaat�erom�dat�er
sprake�is�van�uitlatingen�waardoor�iemand�zich�willens�en
wetens�smalend�uitlaat�over�God,�met�de�bedoeling�om
het�Opperwezen�te�beledigen.�Dat�is,�zoals�de�praktijk�uitwijst,�buitengewoon�moeilijk�te�bewijzen.
De�woordvoerders�van�de�SGP,�de�ChristenUnie�en�het
CDA�leggen�in�hun�bijdrage�in�eerste�termijn�de�nadruk
juist�op�het�krenken�van�mensen�in�hun�diepste�godsdienstige�gevoelens.�Dat�is�ook�het�standpunt�dat�deze�fracties�al�jaren�in�deze�Kamer�vertolken.�Dat�kan�natuurlijk,
maar�het�is�niet�de�essentie�van�het�verbod�op�godslastering.�Interessant�in�dit�verband�is�de�annotatie�bij�dit�arrest�uit�1968�van�professor�Bronkhorst.�Hij�zegt�letterlijk
het�volgende:�"De�vraag�rijst�zelfs�of�veroordeling�wegens
het�onderhavig�misdrijf�van�iemand�die�de�voor�de�veroordeling�door�de�Hoge�Raad�vereiste�bedoeling�ontkent,
gelijk�Van�het�Reve�niet�zonder�overtuigingskracht�deed,
ooit�nog�mogelijk�is,�nu�die�bedoeling�niet�zonder�meer
uit�het�provocerende,�bizarre,�schertsende,�spottende�of
krenkende�karakter�van�de�uitlatingen�kan�worden�afgeleid.�De�wijze�van�interpretatie�snijdt�welhaast�alle�mogelijkheden�af�van�het�bewijs�van�het�zwaar�geaccentueerde
subjectieve�element."�Wat�de�annotator�hier�in�1968�opschrijft,�is�nogal�wat.�Hij�had�een�haast�profetische,�vooruitziende�blik.�Immers,�sinds�1968�is�er�tot�nu�toe�geen�en-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

kele�veroordeling�meer�geweest�op�basis�van�artikel�147,
ondanks�de�talloze�aangiften�die�in�de�achterliggende�jaren�zijn�gedaan�tegen�een�reeks�van�bekende�en�minder
bekende�personen.
De�annotatie�van�Bronkhorst�is�ook�van�belang�vanwege�het�volgende.�"Wat�in�de�huidige�tijd�wel�bescherming,�ook�strafrechtelijke,�verdient,�zijn�niet�overtuigingen,�opvattingen,�inzichten�en�gevoelens�van�mensen�als
zodanig,�maar�discriminatie�van�wie�dan�ook�wegens�ras,
godsdienst�of�levensbeschouwing."�Ook�dat�is�een�buitengewoon�goede�voorspelling.�Eigenlijk�duidt�Bronkhorst
hiermee�op�de�verschuiving�van�artikel�147�naar�wat�wij
nu�kennen�als�artikel�137�en�volgende.
Mijn�afsluitende�opmerking�over�artikel�147�is�dat�wij
als�indieners�van�dit�wetsvoorstel�concluderen�dat�het�in
artikel�147�moet�gaan�om�het�zich�willens�en�wetens�smalend�uitlaten�over�God,�het�neerhalen�van�het�Opperwezen,�waardoor�mensen�worden�gekrenkt�in�hun�godsdienstige�gevoelens.�De�conclusie�kan�niet�anders�zijn�dan�dat
niemand�hierop�meer�veroordeeld�zal�worden�in�de�toekomst.�Het�is�een�onmogelijke�en�onmogelijk�te�bewijzen
bepaling�geworden.�Het�feit�dat�de�bepaling�al�45�jaar�niet
heeft�geleid�tot�enige�veroordeling,�toont�dat�aan.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
De�heer�De�Wit�heeft�een�heel�exposé�gegeven�over�artikel�147�en�hoe�problematisch�het�allemaal�is�en�kan�zijn.
Dat�begrijp�ik.�Als�hij�spreekt�over�doel�en�werking�van�die
bepaling,�zou�ik�hem�ook�nog�graag�willen�horen�over�de
gedachte�dat�er�toch�een�belangrijke�normstellende�functie�van�uit�kan�gaan,�dat�het�een�ankerplaats�in�het�wetboek�is,�zoals�een�vorig�kabinet�naar�voren�heeft�gebracht.
Het�is�in�het�belang�van�onze�samenleving�om�er�rekening
mee�te�houden�dat�mensen�niet�alleen�ernstig�gekwetst
kunnen�worden�door�iets�over�henzelf�te�zeggen,�maar
ook�over�wat�hun�heilig�is.�Heeft�dat�niet�ook�een�preventieve,�belangrijke�normstellende�functie?
De�heer�De�Wit�(SP):
Nee.�Ik�snap�wat�de�heer�Van�der�Staaij�bedoelt�en�wat
hij�in�eerste�instantie�ook�aan�collega�Schouw�heeft�gevraagd.�Ik�heb�zojuist�betoogd�dat�het�huidige�artikel
niet�te�bewijzen�valt�in�strafrechtelijke�zin.�De�bedoeling
van�iemand�om�het�opperwezen�neer�te�halen�is�buitengewoon�lastig�te�bewijzen.�In�de�praktijk�blijkt�dat�het
tot�niets�leidt.�Heeft�het�dan�betekenis�in�de�zin�van�een
norm,�zodat�mensen�ongeveer�weten�waar�ze�zich�aan
moeten�houden?�Dat�is�nu�net�ons�punt.�Als�zo'n�artikel
zo�moeilijk�te�bewijzen�is�en�als�je�bijna�zeker�kunt�zijn�dat
het�ook�nooit�meer�toegepast�kan�worden,�dan�heeft�het
artikel�geen�normerende�werking�meer.�Het�zal�tot�niets
leiden.�Ongeacht�welk�beroep�erop�wordt�gedaan,�is�een
veel�te�zware�bewijslast�noodzakelijk.�Daar�komt�een�ander�element�bij.�Wij�als�indieners�vragen�ons�af�waarom
iemand�die�gelooft�in�de�christelijke�God�–�daarover�gaat
het�artikel�–�een�extra�bescherming�moet�hebben�ten�opzichte�van�iemand�die�daar�niet�in�gelooft.�Dat�is�precies
het�punt�dat�het�artikel�zo�moeilijk�maakt�en�waar�naar
onze�mening�de�wetgever�niet�in�heeft�te�treden.�De�wetgever�moet�ervan�uitgaan�dat�alle�mensen�gelijk�zijn,�ongeacht�hun�opvatting.�Als�die�ene�opvatting,�te�weten�de
christelijk-joodse�opvatting�over�God,�wordt�beschermd,
is�het�artikel�in�feite�een�heel�vreemde�bepaling�geworden�in�ons�wetboek,�omdat�daarmee�toch�die�ongelijkheid
ontstaat�waarover�de�heer�Schouw�het�heeft�gehad.

10 april 2013
TK�73

73-4-10

De�Wit
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Met�de�heer�Schouw�heb�ik�het�inderdaad�net�over�die�ongelijkheid�gehad.�Ik�had�het�met�de�heer�De�Wit�over�doel
en�werking�van�artikel�147.�Mijn�simpele�vraag�is�dan�toch
of�het�in�de�visie�van�de�heer�De�Wit�een�verruiming�van
de�vrijheid�van�meningsuiting�is�als�dit�artikel�geschrapt
wordt.
De�heer�De�Wit�(SP):
Feitelijk�is�daarvan�al�geen�sprake�meer,�omdat�het�artikel�geen�enkele�betekenis�heeft.�De�vrijheid�van�meningsuiting�maakt�veel�mogelijk�en�moet�veel�mogelijk�maken.
Er�zal�wat�ons�betreft�niets�door�veranderen.�Wat�de�indieners�betreft,�gelden�er�namelijk�grenzen�voor�de�vrijheid
van�meningsuiting.�Die�grenzen�zijn�te�vinden�in�de�wet,
met�name�in�artikel�137c,�d�en�volgende.�Daar�verandert
op�zichzelf�niets�aan.�Er�wordt�alleen�een�slapende�bepaling�weggehaald.�Die�bepaling�kan�ook�niet�meer�geactiveerd�worden�wanneer�het�dit�of�een�volgend�kabinet�zou
believen�om�dat�artikel�weer�van�stal�te�halen�om�problemen�te�lijf�te�gaan�in�de�samenleving.
De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
De�heer�De�Wit�zegt�dat�er�juridisch�eigenlijk�niets�verandert,�omdat�de�bepaling�juridisch�al�zo�weinig�voorstelt
dat�er�geen�echte�verruiming�van�vrijheid�van�meningsuiting�door�komt.�De�ethische,�morele�ankerplaats�verplaatst�echter�wel.�Maar�wat�vinden�de�indieners�ervan?
Is�het�wel�of�niet�gewenst�dat�mensen�opzettelijk�en�grievend�beledigd�worden�in�wat�hun�heilig�is?�Hoe�kijken�de
indieners�aan�tegen�datgene�wat�moeilijk�te�bewijzen�is
als�morele�norm?�Is�het�de�moeite�waard�om�die�vast�te
houden?
De�heer�De�Wit�(SP):
Laat�ik�ook�daarover�duidelijk�zijn:�artikel�147�beoogt�dat
niet�te�beschermen.�Artikel�147�ziet�echt�op�iets�anders,
namelijk�het�voorkomen�van�ruzie�of�commotie�op�straat
omdat�mensen�elkaar,�bij�wijze�van�spreken,�te�lijf�gaan
met�hun�opvattingen.�In�juridische�zin�betekent�het�het
volgende.�Als�het�artikel�geschrapt�wordt,�moeten�wij�nog
steeds�ons�fatsoen�houden�in�Nederland�en�moeten�wij
nog�steeds�respect�hebben�voor�andermans�mening.�Dat
moet�echter�niet�zo�ver�gaan�dat�je�meteen�het�strafrecht
van�stal�moet�halen�om�dat�te�regelen.�Daarnaast�kan�het
artikel,�als�het�geschrapt�is,�niet�meer�opeens�tot�leven
geroepen�worden,�zoals�in�2004,�omdat�er�in�de�samenleving�bepaalde�gebeurtenissen�plaatsvinden�waardoor
het�artikel�mogelijk�gebruikt�zou�kunnen�worden�als�een
maatregel�om�rust�tot�stand�te�brengen.�Dat�kan�dan�niet
meer.�In�essentie�blijft�het�echter�voor�iedereen�in�dit�land
zaak�dat�hij�respect�heeft�voor�andermans�opvatting�en
dat�hij�in�het�politieke�en�openbare�debat�zijn�fatsoen�gebruikt.�Dat�blijft�overeind�staan.
Ik�zal�nu�spreken�over�de�vrijheid�van�meningsuiting�en
artikel�137�en�volgende.�Ons�voorstel�is�om�artikel�147�te
schrappen,�alsmede�147a�en�429�bis.�Er�is�gevraagd�hoe
de�indieners�de�vrijheid�van�meningsuiting�zien.�De�heer
Schouw�is�daarop�al�ingegaan�in�zijn�betoog.�Van�mijn
kant�wil�ik�erop�wijzen�dat�de�vrijheid�van�meningsuiting
een�buitengewoon�belangrijk�grondrecht�is,�maar�dat�het
in�de�Grondwet�niet�als�een�absoluut�grondrecht�is�geformuleerd,�maar�als�een�grondrecht�waarop�bij�wet�kan
worden�afgedongen.�Er�is�dus�een�beperking�mogelijk.�In
artikel�7�van�de�Grondwet�staat�dan�ook:�behoudens�ieders�verantwoordelijkheid�volgens�de�wet.�Dat�maakt�de

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

vrijheid�van�meningsuiting�tot�een�niet-absoluut�recht:
het�is�een�recht�dat�beperkt�kan�worden.�Dat�hebben�wij
gedaan,�onder�andere�in�het�Wetboek�van�Strafrecht.�Dat
zijn�de�bepalingen�waarover�wij�vandaag�al�gesproken
hebben.�Natuurlijk�moet�je�een�dergelijke�beperking�ook
steeds�zien�tegen�de�achtergrond�van�de�jurisprudentie
van�het�Europees�Hof�voor�de�Rechten�van�de�Mens,�zoals
wij�in�de�memorie�van�toelichting�hebben�uiteengezet.
De�artikelen�137c�en�137d�kunnen�gezien�worden�als
beperkingen�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Het�belangrijke�verschil�tussen�deze�artikelen�en�artikel�147�is
dat�in�de�artikelen�137c�en�137d�geen�onderscheid�wordt
gemaakt.�Op�grond�van�die�artikelen�zijn�beledigende�uitlatingen�of�het�aanzetten�tot�haat�of�discriminatie�wegens
ras,�godsdienst,�levensovertuiging,�geslacht,�seksuele�gerichtheid�of�handicap�strafbaar.�Dat�is�in�feite�ook�het�antwoord�aan�de�heer�Segers.�Hij�vroeg�of�er�buiten�de�spelregels�van�het�debat�nog�normen�gelden.�Als�wij�onder
"spelregels"�de�wet�verstaan,�dan�is�het�wat�ons�betreft
heel�duidelijk�dat�de�artikelen�137c�en�137d�een�beperking
vormen�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Die�artikelen
stellen�grenzen�aan�een�grondrecht.�Als�wij�onder�"spelregels"�niet�de�wet�verstaan,�dan�geldt�voor�ons�dat�er�in
het�debat�met�respect�voor�elkaar�moet�worden�gesproken.�Dat�zei�ik�zojuist�ook�in�antwoord�op�de�vraag�van�de
heer�Van�der�Staaij.�Ons�inziens�is�dit�ook�de�opvatting�die
de�heer�Taverne�heeft�geuit�in�eerste�instantie.
Aan�ons�als�indieners�is�voorts�gevraagd�of�wij�een�samenhangende�visie�hebben�op�de�grenzen�aan�en�de�reikwijdte�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Ik�heb�daarover
zojuist�al�iets�gezegd.�Daarbij�zou�ik�het�willen�laten�omdat�wij,�zoals�de�heer�Schouw�al�betoogd�heeft,�een�gelegenheidscombinatie�zijn�en�wij�nog�niet�in�staat�zijn�om
hier�één�samenhangende�visie�van�twee�verschillende
fracties�of�partijen�te�vertolken.�Dat�punt�laten�wij�over
aan�de�verantwoordelijkheid�van�iedere�fractie�zelf.
Mevrouw�Helder�(PVV):
Ik�vind�dat�een�enigszins�teleurstellend�antwoord.�Ik�stond
hier�al�voordat�ik�de�heer�De�Wit�hoorde�zeggen�dat�hij
dat�overlaat�aan�de�verschillende�fracties.�Ik�kom�dan�toch
tot�de�conclusie�dat�die�visie�er�niet�is.�Ik�vind�dat�erg�jammer�omdat�in�de�memorie�van�toelichting�wordt�gesteld
dat�er�een�zo�groot�mogelijke�helderheid�moet�worden
gegeven�over�de�grenzen�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Ik�concludeer�dat�de�heer�De�Wit�zegt�dat�deze�gelegenheidscoalitie�zich�beperkt�tot�het�zich�aansluiten�bij
wat�er�al�in�de�wet�staat.
De�heer�De�Wit�(SP):
Ja.�Ik�heb�echter�ook�gezegd,�en�ik�zal�daar�zo�dadelijk
ook�nog�op�ingaan,�dat�wij�van�mening�zijn�dat�voorop
moet�staan�dat�het�publiek�debat�wordt�gestimuleerd�en
dat�er�in�dat�debat�heel�veel�gezegd�kan�worden.�Echter,
voor�ons�blijft�de�wet,�waarin�bepalingen�voorkomen�zoals�artikel�137c�en�137d�die�aangeven�dat�je�niet�mag�discrimineren,�haat�zaaien�of�oproepen�tot�haat,�de�ondergrens.�Over�die�beperkingen�zijn�wij�het�eens.�Wij�zijn�niet
van�mening,�anders�dan�wat�mevrouw�Helder�zelf�in�eerste�instantie�heeft�betoogd,�dat�artikel�137c�helemaal�geschrapt�zou�kunnen�worden�of�dat�artikel�137d�aangepast
zou�moeten�worden.�Dat�verdedigen�de�indieners�hier�ook
niet.�Het�is�de�verantwoordelijkheid�van�de�fracties�van
D66�en�van�de�SP�om�straks,�in�het�debat�met�mevrouw
Helder�of�haar�collega's,�deze�mening�te�delen�en�deze
desnoods�aan�te�scherpen.�Voor�ons�blijft�vooropstaan

10 april 2013
TK�73

73-4-11

De�Wit
dat�de�vrijheid�van�meningsuiting�een�buitengewoon�belangrijk�goed�is,�dat�het�politieke�debat�en�het�publieke
debat�mogelijk�moeten�zijn,�en�dat�mensen�daarin�ook�satire�en�de�spot�met�elkaar�mogen�bedrijven.�Je�hebt�daarbij�alleen�bepaalde�grenzen�en�dat�zijn,�zoals�gezegd,�enkele�bepalingen�uit�de�wet.
Mevrouw�Helder�(PVV):
Dan�kom�ik�tot�de�conclusie�dat�hier�wordt�gezegd�dat
de�vrijheid�van�meningsuiting�belangrijk�is,�maar�dat�de
grenzen�door�het�strafrecht�bewaakt�dienen�te�blijven.�Is
die�conclusie�juist?
De�heer�De�Wit�(SP):
Ja,�die�conclusie�is�juist.�Ik�wil�daarbij�nog�wel�opmerken
dat�we�het�in�dit�debat�niet�hebben�over�de�vrijheid�van
meningsuiting.�Dat�debat�kunnen�we�altijd�nog�voeren,
dat�is�geen�enkel�probleem.�Vandaag�beperken�we�ons
echter�tot�het�schrappen�van�artikel�147.�Het�andere�debat,
over�de�vrijheid�van�meningsuiting�en�de�grenzen�en�de
reikwijdte�daarvan,�moeten�we�zeker�nog�voeren.�Dat�debat�zal�ongetwijfeld�ook�nog�gevoerd�worden.�Ik�kom�daar
zo�dadelijk�nog�op�terug.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Mijn�eerste�vraag�is�of�het�zo�kan�zijn,�net�zoals�bij�het
verbod�op�majesteitsschennis,�dat�een�wet�de�norm�hoog
houdt,�zonder�dat�dit�in�de�praktijk�direct�tot�vervolging
leidt?
Mijn�tweede�vraag�is�de�volgende.�Ziet�de�heer�De�Wit,
na�het�exposé�over�het�verschil�tussen�artikel�137�en�artikel�147,�een�verschil�tussen�directe�belediging�en�indirecte�belediging?�Artikel�137�gaat�over�directe�belediging.�Tot
aan�de�Hoge�Raad�is�bevestigd�dat�indirecte�belediging
door�middel�van�smalende�godslastering�niet�valt�onder
artikel�137.�Ik�teken�bij�het�exposé�van�de�heer�De�Wit�aan
dat�het�nog�altijd�gaat�om�de�krenking�van�de�gevoelens
van�gelovigen�door�middel�van�smalende�godslastering.
De�focus�ligt�dan�niet�zozeer�op�smalende�godslastering
als�wel�op�het�krenken�van�de�gevoelens�van�gelovigen.

De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Het�gaat�echt�over�het�verschil�tussen�directe�en�indirecte�belediging.�Het�is�toch�moeilijk�voor�te�stellen�dat�smalende�godslastering�volkomen�losstaat�van�degenen�die
in�die�god�geloven.�Daar�gaat�het�om.�Datgene�wat�heilig
is�voor�gelovigen,�wordt�naar�beneden�gehaald,�met�het
oogmerk�om�de�gelovigen�op�het�hart�te�trappen.�Dat�is
de�indirecte�belediging,�die�niet�valt�onder�artikel�137c.
De�heer�De�Wit�(SP):
Dat�erken�ik�ook.�Het�valt�niet�onder�artikel�137,�maar�het
kan�er�ook�niet�onder�vallen.�Zelfs�als�we�artikel�147�overeind�houden,�is�het�niet�iets�wat�ooit�in�de�praktijk�bewezen�kan�worden.�De�vorm�van�belediging�waar�u�het�over
hebt,�zal�nooit�tot�iets�leiden,�omdat�het�beroep�op�artikel
147�steeds�faalt.�Ik�zie�de�rechtspraak�over�artikel�137�als
tamelijk�restrictief.�Ik�zie�het�verschil�met�artikel�147,�maar
datgene�wat�u�denkt�dat�artikel�147�beoogt�te�beschermen,�wordt�door�artikel�147�niet�meer�beschermd,�omdat
het�niet�bewezen�kan�worden.�In�de�praktijk�faalt�het.
De�voorzitter:
Mijnheer�Segers,�ik�heb�het�de�heer�Van�der�Staaij�ook
toegestaan,�dus�nu�ben�ik�het�haasje.�Gaat�uw�gang.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Mijn�laatste�opmerking.�Dan�komt�het�neer�op�een�waardering.�Ik�begon�mijn�eerste�interruptie�met�te�zeggen�dat
wetgeving,�zelfs�een�dode�letter,�nog�altijd�een�normerende�werking�kan�hebben�en�een�bepaalde�norm�hoog
kan�houden,�ook�al�wordt�zij�in�de�praktijk�niet�toegepast.
Daarin�verschillen�wij�van�mening.

De�heer�De�Wit�(SP):
Ik�constateer�dat�hier�een�aantal�vragen�door�elkaar�loopt.
Ik�hoop�dat�ik�ze�uit�elkaar�kan�houden.�Ik�wil�nog�een
keer�herhalen�dat�artikel�147�niet�doelt�op�het�krenken�van
godsdienstige�gevoelens.�De�krenking�van�godsdienstige
gevoelens�is�alleen�de�aanduiding�voor�de�wijze�waarop
de�godslastering�is�ingekleed.�Het�gaat�in�artikel�147�primair�om�die�uitlatingen.�Die�uitlatingen�moeten�de�bedoeling�hebben�om�het�Opperwezen�neer�te�halen.�Dat�betreft�dus�artikel�147.�Het�tweede�punt�in�de�vraag�van�de
heer�Segers�betreft�artikel�137.�Artikel�137c�gaat�namelijk
over�groepen�mensen�die�beledigd�worden�vanwege�hun
godsdienst.�Het�ophangen�van�een�affiche�over�de�islam
is�niet�voldoende�–�zie�dat�arrest�–�om�te�kunnen�beweren
dat�je�als�moslim�beledigd�bent.�Dat�heeft�de�Hoge�Raad
hiermee�in�feite�bepaald.�Artikel�137c�beschermt�daarmee
echter�wel�de�mensen�die�zich�vanwege�welke�uitlating
dan�ook�rondom�hun�godsdienst,�beledigd�achten.�Dat�is
volgens�mij�precies�wat�er�overblijft,�nu�artikel�147�over
smalende�godslastering�tot�niets�kan�leiden.�Het�beroep
op�artikel�147�faalt�in�de�praktijk,�juist�omdat�het�niet�bewezen�kan�worden.�Het�creëert�de�ongelijkheid�waar�we
het�al�de�hele�dag�over�hebben�en�die�je�niet�terugvindt�in
artikel�137c�en�volgende.

De�heer�De�Wit�(SP):
Daarin�verschillen�wij�van�mening,�omdat�ik�vind�dat�een
slapende�bepaling�die�in�de�praktijk�tot�niets�leidt,�geen
normerende�werking�kan�hebben.�Niemand�weet�dan�namelijk�wat�de�norm�is.�Dat�is,�met�alle�respect,�uw�eigen
interpretatie,�uw�eigen�opvatting�en�uw�eigen�uitleg�van
artikel�147.�Die�is�in�de�praktijk�onmogelijk�gebleken.
Ik�had�het�over�de�vrijheid�van�meningsuiting�in�verhouding�tot�artikel�137c.�Er�is�gevraagd,�ook�aan�de�heer
Schouw,�wat�we�doen�met�bepalingen�als�"belediging",
"majesteitsschennis"�en�antidiscriminatiebepalingen.�Wij
vinden�dat�die�discussie�op�een�ander�moment�gevoerd
moet�worden.�Dit�is�niet�een�onderwerp�waarover�wij�ons
vandaag,�in�het�kader�van�dit�wetsvoorstel,�dienen�uit�te
laten.
De�heer�Van�Dam�heeft�gevraagd�of�er�een�uitgebreide�discussie�moet�komen�over�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Het�zal�iedereen�duidelijk�zijn�dat�het�antwoord�hierop�"ja"�is.�Wij�vinden�dat�die�discussie�gevoerd�moet�voeren.�Wij�hebben�echter�niet�de�illusie�dat�dit�in�de�praktijk�dan�ook�een�afgedane�zaak�zal�zijn.�De�discussie�over
de�vrijheid�van�meningsuiting�zal�steeds�terugkomen,
al�was�het�alleen�al�vanwege�de�vele�initiatieven�die�op
dit�moment�in�de�Kamer�liggen�waarbij�de�vrijheid�van
meningsuiting�aan�de�orde�is.�In�een�discussie�met�mevrouw�Helder�heb�ik�al�gewezen�op�een�voorstel�van�de
PVV-fractie.�Ik�kan�ook�verwijzen�naar�het�voorstel�van�de
ChristenUnie�dat�ook�al�aan�de�orde�is�gekomen,�om�het
ontkennen�van�de�Holocaust�strafbaar�te�stellen.�Ongetwijfeld�staat�ook�in�die�debatten�de�vrijheid�van�meningsuiting�centraal.�Die�discussie�moet�dus�gevoerd�worden.
Wat�ons�betreft,�kan�die�discussie�niet�vaak�genoeg�wor-

Tweede�Kamer

10 april 2013
TK�73

Verbod�op�godslastering

73-4-12

De�Wit
den�gevoerd.�Naar�onze�mening�zal�dat�hier�ongetwijfeld
nog�gebeuren.
Ik�kom�op�de�signaalwerking.�Gaat�er�een�bepaald�signaal�uit�van�het�schrappen�van�het�verbod�op�godslastering?�Hoe�moeten�mensen�in�de�samenleving�erop�reageren�als�zij�zien�dat�een�belangrijke�bepaling�in�hun�ogen
komt�te�vervallen?�Die�vragen�zijn�vanmorgen�eigenlijk
al�door�de�heren�Van�der�Staaij�en�Segers�gesteld.�In�de
eerste�plaats�heb�ik�gezegd�dat�ik�vind�dat�artikel�147�door
de�heren�Van�der�Staaij�en�Segers�in�de�traditionele�opvatting�van�hun�overtuiging�wordt�uitgelegd.�Ik�wijs�erop
dat�het�wat�ons�betreft�niet�zo�is�dat�met�het�schrappen
van�artikel�147�een�vrijbrief�wordt�gegeven�om�te�beledigen.�Het�is�ook�niet�zo�dat�daarmee�alle�andere�vuilspuiterij�mogelijk�wordt�in�Nederland.�Ik�sluit�mij�wat�dat�betreft�aan�bij�de�opmerkingen�van�mevrouw�Bergkamp�en
de�heer�Van�Dam.�Zij�hebben�hierover�in�eerste�termijn�al
een�aantal�behartigenswaardige�dingen�gezegd.
Het�publieke�debat�moet�gevoerd�worden.�In�het�publieke�debat�moet�veel�mogelijk�zijn�en�de�ondergrens
is�wat�ons�betreft�het�strafrecht.�In�dat�verband�wil�ik�de
hoogleraar�en�voormalig�CDA-politicus�Woldring�citeren,
die�in�dit�verband�ooit�heeft�gezegd:�"Beschaving�dwing
je�niet�af�met�wetsartikelen."�Dat�is�ook�meteen�het�antwoord�op�de�opmerkingen�van�de�heer�Segers�in�eerste�termijn.�Hij�hield�ons�voor�dat�het�slapende�artikel
een�mooie�aansporing�is�om�respect�te�hebben�en�niet�te
spotten�met�datgene�wat�voor�een�ander�heilig�is.�In�de
eerste�plaats�kun�je�je�afvragen�of�je�inderdaad�niet�kan
en�mag�spotten�met�datgene�wat�voor�een�ander�heilig
is.�Je�kunt�dat�natuurlijk�onsmakelijk�of�stijlloos�noemen.
Maar�mijn�antwoord�op�de�vraag�of�een�verbodsbepaling
in�het�Wetboek�van�Strafrecht�thuishoort�die�ons�moet
aansporen�om�respect�te�hebben�en�niet�te�spotten�met
wat�voor�een�ander�heilig�is,�is�nee.�Dan�voel�ik�mij�meer
thuis�bij�de�opvatting�dat�beschaving�en�fatsoen�niet�zijn
af�te�dwingen�met�wetsartikelen.�Laten�we�elkaar�aanspreken�in�het�publieke�debat,�zodat�mensen�die�daarin�over
de�schreef�gaan,�worden�aangesproken.�Daar�is�het�publieke�debat�voor.
Kan�dan�alles�zomaar�gezegd�worden?�Is�er�dan�geen
enkele�grens?�We�moeten�daarover�een�brede�discussie
voeren.�Daarnaast�heb�ik�erop�geduid�dat�wat�mij�betreft
de�wet�de�ondergrens�is,�in�dit�geval�in�het�bijzonder�het
Wetboek�van�Strafrecht.
In�antwoord�op�de�vraag�van�de�heer�Van�der�Staaij,
zeg�ik�dat�smalende�godslastering�als�zodanig�geen�strafbaar�feit�meer�is�–�ik�herhaal�het�nog�maar�een�keer�–�als
ons�wetsvoorstel�wordt�aangenomen.�In�voorkomend�geval�zal�een�beroep�kunnen�worden�gedaan�op�artikel�137c,
met�de�uitleg�die�ik�al�eerder�heb�gegeven�en�die�ook�de
Hoge�Raad�in�2009�aan�artikel�137c�heeft�gegeven�–�dat
is�voor�mij�de�restrictieve�uitleg�van�dit�artikel�–�te�weten,
dat�alleen�een�groep�mensen�een�beroep�kan�doen�op
dit�wetsartikel�wanneer�zij�vanwege�hun�godsdienst�beledigd�worden.Wij�hechten�eraan�op�te�merken�dat�de�symboliek�van�dit�wetsvoorstel�niet�inhoudt�dat�afgerekend
zou�moeten�worden�met�ons�christelijke�verleden�en�de
christelijke�moraal�in�onze�wetgeving.�De�suggestie�dat�er
sprake�zou�zijn�van�een�afrekening,�werpen�wij�verre�van
ons.�Met�een�afrekening�heeft�dit�wetsvoorstel�niets�te
maken.�We�hebben�uitvoerig�toegelicht�waarom�wij�het�in
principe�juist�en�verstandig�vinden�artikel�147�te�schrappen.
Samengevat�komen�wij�tot�het�volgende�met�betrekking�tot�artikel�147.�De�bepaling�moet�wat�ons�betreft�ge-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

schrapt�worden,�ten�eerste�omdat�de�bepaling�slechts�bescherming�biedt�aan�de�christelijke�gelovigen,�ten�tweede
omdat�andere�artikelen�voldoende�bescherming�bieden
en�ten�derde�omdat�het�belangrijk�is�om�de�reikwijdte�van
de�vrijheid�van�meningsuiting�te�verduidelijken�en�omdat�de�steeds�weer�oplaaiende�discussie�over�de�bepaling
sinds�2004�onwenselijk�is.�De�heer�Oskam�verweet�ons�als
indieners�dat�wij�vergeten�dat�de�meerderheid�zorg�dient
te�dragen�voor�minderheden,�en�respect�moet�hebben
voor�de�gevoelens�van�die�minderheden.�Hij�verweet�ons
als�indieners�dat�wij�kennelijk�geen�boodschap�hebben
aan�die�gevoelens.�Dat�verwijt�is�niet�terecht.�Wij�respecteren�wel�degelijk�de�gevoelens�van�en�de�zorg�voor�minderheden.�Dat�betekent�echter�niet�dat�wij�op�geen�enkel
moment�ook�maar�mogen�discussiëren�over�nut�en�noodzaak�van�het�laten�voortbestaan�van�artikel�147.�Zo�geredeneerd�zouden�wij�vrijwel�geen�enkel�debat�in�de�Kamer
meer�kunnen�voeren�en�geen�discussie�meer�kunnen�beslechten.
Wij�vinden�dat�we�goede�argumenten�hebben�om�deze
slapende�bepaling,�die�zomaar�wakker�gemaakt�zou�kunnen�worden�als�het�een�kabinet�of�minister�uitkomt,�niet
langer�te�laten�voortbestaan.�Daarnaast�wijzen�wij�erop
dat�het�argument�van�de�heer�Oskam�ook�in�historisch
verband�opmerkelijk�is.�Het�verbod�moest�er�destijds�juist
komen�om�de�gevoelens�van�een�meerderheid�te�beschermen�en�de�uitingsvrijheid�van�een�minderheid�te�beknotten.�De�heren�Van�Dam�en�Van�Raak�hebben�daar�in�de
eerste�termijn�reeds�op�gewezen.�Nu�wordt�het�argument
om�het�slapende�artikel�niet�te�handhaven�door�de�heer
Oskam�omgekeerd:�om�de�gevoelens�van�een�minderheid
te�ontzien,�zou�een�meerderheid�niet�moeten�doen�wat�in
haar�ogen�juist�is.
Ik�zou�willen�eindigen�door�drie�belangrijke�figuren
rond�dit�artikel�aan�te�halen.�In�de�eerste�plaats�is�dat
oud-minister�Modderman�in�1886.�Hij�maakte�een�aantal
opmerkingen,�die�ook�terug�te�vinden�zijn�in�het�advies
van�de�Raad�van�State.�Feitelijk�zegt�hij�kort�en�goed:�"Ik
meende�dat�het�sedert�lang�vaststond�dat�God�zijn�rechten�zelf�wel�weet�te�handhaven.�Daartoe�zijn�geen�menselijke�wetten�nodig."
Vervolgens�zou�ik�de�Kamer�De�Montesquieu�willen�voorhouden,�de�geleerde�die�de�beginselen�van�het
staatsrecht�formuleerde.�Het�ging�daarbij�met�name�om
het�belangrijke�beginsel�van�de�scheiding�van�de�drie
machten.�De�Montesquieu�zegt�dat�de�verhouding�tussen
God�en�mensen�geen�zaak�is�die�de�overheid�aangaat.
Ten�slotte�zou�ik�de�president�van�de�Verenigde�Staten,
Barack�Obama,�willen�citeren.�In�de�jaarlijkse�vergadering
van�de�Verenigde�Naties�op�26 september�2012�sprak�hij
niet�over�artikel�147�en�de�Nederlandse�discussie.�Wel�zei
hij�het�volgende:�"De�meeste�Amerikanen�zijn�net�als�ik
christenen,�maar�blasfemie�van�onze�meest�heilige�overtuigingen�verbieden�we�niet."�De�indieners�zijn�het�met
Obama�eens.
Wat�wij�nog�willen�benadrukken,�is�dat�wij�de�gevoelens�van�gelovigen�zeker�respecteren.�Wij�staan�voor�het
recht�van�minderheden�om�hun�religie�in�Nederland�vrij
te�kunnen�belijden.�De�vrijheid�van�godsdienst,�de�vrijheid
van�vereniging�en�vergadering,�en�alle�andere�vrijheden
zijn�grondrechten�die�gewaarborgd�moeten�blijven.�Daar
staan�wij�voor.�Dat�is�echter�iets�anders�dan�het�bieden
van�extra�bescherming�voor�een�specifieke�groep�gelovigen.

10 april 2013
TK�73

73-4-13

De�Wit
De�voorzitter:
Dank�u�voor�uw�prachtige,�uitgebreide�betoog.

Minister�Opstelten:
Voorzitter.�Dank�dat�ik�hier�als�adviseur�bij�aanwezig�mag
zijn.�Vandaag�debatteert�de�Kamer�weer�over�het�initiatiefvoorstel�tot�afschaffing�van�de�strafbaarstelling�van�godslastering.�In�onze�democratie�is�het�initiatiefrecht�van�de
Kamer�een�ongelooflijk�belangrijke�verworvenheid.�We
hebben�dat�in�de�eerste�termijn�van�de�Kamer�al�gehoord
en�gemerkt.�Ik�merk�het�ook�vandaag�weer.
Op�dit�moment�leven�in�de�Kamer�ook�andere�initiatieven�op�het�gebied�van�de�vrijheid�van�meningsuiting.
Die�initiatieven�zijn�ook�gememoreerd.�Het�gebruik�van
het�initiatiefrecht�vereist�een�ongelooflijke�inspanning
en�doorzettingskracht�van�de�betrokken�initiatiefnemers
en�hun�adviseurs.�Laat�ik�ook�dat�zeggen.�Er�zijn�ook�initiatiefnemers�die�weer�adviseur�worden.�Ik�heb�daarvoor�grote�waardering.�Het�doet�mij�des�temeer�genoegen�wanneer�de�plenaire�behandeling�van�een�initiatiefvoorstel�leidt�tot�een�fundamenteel�en�ook�inhoudelijk�rijk
debat.�Ik�heb�dat�ook�zo�ervaren,�hetgeen�vandaag�ook
weer�het�geval�is.�Ik�wil�beide�initiatiefnemers,�de�heren
Schouw�en�De�Wit,�evenals�hun�adviseurs,�onder�wie�het
oud-lid�de�heer�Van�der�Ham,�feliciteren�met�het�resultaat
van�hun�werk.
Namens�het�kabinet�wil�ik�graag�nog�een�paar�overwegingen�met�betrekking�tot�de�inhoud�van�het�initiatiefvoorstel�naar�voren�brengen.�Vooropstaat�dat�het�kabinet
zeer�veel�waarde�hecht�aan�de�vrijheid�van�meningsuiting,
zoals�die�in�de�Grondwet�is�vastgelegd.�Het�kabinet�vindt
het�ook�van�belang�dat�daarover�in�de�Kamer�indringend
wordt�gedebatteerd�en�dat�het�publieke�debat�is�gewaarborgd.�Het�kabinet�stelt�vast�dat�een�grote�meerderheid
van�de�Tweede�Kamer�voor�het�schrappen�van�artikel�147
van�het�Wetboek�van�Strafrecht�is.�Het�artikel�speelt�in�de
handhavingspraktijk�al�decennia�geen�rol�meer�sinds�het
arrest�van�de�Hoge�Raad�in�1968.�De�heer�Schouw�en�de
heer�De�Wit�hebben�daarover�uitvoerig�gesproken�en�hebben�daarbij�de�annotaties�genoemd,�zoals�het�zogeheten
Ezelproces�tegen�Gerard�Reve.�Zo�is�het�onmogelijk�om
het�bewijs�van�opzet�tot�smalende�godslastering�te�leveren.
Het�kabinet�realiseert�zich�dat�het�vervallen�van�artikel
147�van�het�Wetboek�van�Strafrecht�zeer�ingaat�–�niet�alleen�in�dit�debat�maar�ook�in�de�eerste�termijn�en�de�interrupties�kwam�dit�goed�naar�voren�–�tegen�de�gevoelens
van�de�christelijke�partijen�in�de�Kamer.�Voor�gelovigen
vormt�de�bepaling,�naast�een�strafrechtelijk�voorschrift,
ook�een�moreel�ankerpunt�zoals�de�heer�Van�der�Staaij
treffend�heeft�verwoord;�ook�de�heer�Segers�wees�hierop.
Het�is�evenwel�van�belang�te�benadrukken,�waarvoor�ook
vertegenwoordigers�van�andere�fracties�aandacht�vragen,
dat�gelovigen�op�andere�wijze�beschermd�blijven�tegen
belediging.�Het�kabinet�beperkt�zich�in�zijn�standpunt�uiteraard�tot�artikel�147�van�het�Wetboek�van�Strafrecht�en
wil�niet�vooruitlopen�op�de�andere�initiatiefvoorstellen
over�uitingsvrijheid�die�op�korte�termijn�ook�aan�de�orde
kunnen�komen.
Samenvattend�concludeert�het�kabinet�dat�artikel�147
van�de�het�Wetboek�van�Strafrecht�in�de�handhavingspraktijk�geen�rol�meer�speelt�en�het�dus�in�wezen�een�tandenloze�beperking�van�de�vrijheid�van�meningsuiting�in-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

houdt.�Het�kabinet�laat�het�oordeel�over�het�initiatiefvoorstel�aan�de�Kamer.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Dat�laatste�is�in�elk�geval�heel�goed.�Ik�hoorde�de�minister
terecht�zeggen�dat�hij�nu�niet�wil�vooruitlopen�op�de�andere�initiatiefvoorstellen.�Dat�kan�ik�begrijpen,�maar�er�is
door�meerdere�Kamerleden,�onder�wie�ikzelf,�aangegeven
dat�een�breder�debat�over�de�vrijheid�van�meningsuiting
wenselijk�is.�Ik�zou�van�de�minister�willen�vernemen�of�hij
dat�deelt�en�of�hij�ook�zelf�voornemens�is�om�daarin�stappen�te�zetten.
Minister�Opstelten:
Het�kabinet�is�niet�van�mening�dat�het�nu�zelf�initiatieven
moet�nemen.�Het�kabinet�heeft�respect�voor�de�initiatieven�die�in�de�Kamer�liggen.�Het�initiatiefvoorstel�van�de
heer�Voordewind�is�genoemd.�De�eerste�termijn�van�de
Kamer�daarover�is�al�geweest.�Ik�ben�er�bij�geweest.�Ik
ben�daarbij�nog�niet�aan�bod�gekomen;�de�initiatiefnemers�zelf�moeten�ook�nog�aan�bod�komen.�Er�is�ook�nog
een�initiatiefwetsvoorstel�van�de�heer�Bosma.�Wij�wachten�dat�af.�Ook�uit�respect�voor�de�Kamer�zullen�wij�gehoord�het�debat�in�de�Kamer�onze�positie�daarbij�innemen.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Ik�vraag�de�minister�om�het�niet�over�de�initiatiefwetsvoorstellen�te�hebben,�maar�in�de�beantwoording�heeft
hij�het�alleen�over�de�initiatiefwetsvoorstellen.�Mijn�vraag
was�een�andere;�ik�heb�het�ook�in�mijn�termijn�uiteengezet.�Je�kunt�er�niet�omheen�dat�de�praktijk�van�het�uiten
van�meningen�de�afgelopen�tien,�vijftien�jaar�enorm�is
veranderd.�Twintig�jaar�geleden�moest�je�eerst�een�krantenredactie�zo�gek�krijgen�om�jouw�ingezonden�brief�te
plaatsen,�maar�vandaag�de�dag�is�dat�een�kwestie�van�seconden.
Minister�Opstelten:
Ja,�nu�is�het�net�andersom.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Je�mening�uiten�tegenover�een�groot�publiek�is�vandaag
de�dag�een�kwestie�van�seconden.�Het�gesprek�dat�mensen�vroeger�met�elkaar�voerden,�wordt�nu�op�het�internet
gevoerd.�Daarmee�is�het�meteen�een�meningsuiting,�een
publicatie�geworden,�ook�in�de�betekenis�die�de�wet�daaraan�geeft.�De�mensen�zijn�nu�actief�op�het�internet,�terwijl
eenzelfde�activiteit�vroeger�normaal�gesproken�op�straat
plaatsvond.�Mensen�hebben�het�idee�dat�zij�een�gesprek
voeren,�maar�juridisch�gezien�zijn�ze�aan�het�publiceren.
Dat�maakt�toch�dat�wij�opnieuw�naar�de�vrijheid�van�meningsuiting�moeten�kijken?�Daardoor�moeten�we�toch�bekijken�of�de�wetgeving�en�opvattingen�daarover�nog�wel
passen�bij�de�manier�waarop�wij�nu�onze�mening�uiten?
Is�het�denken�daarover�nog�wel�actueel?�Dat�was�eigenlijk�mijn�vraag�aan�de�minister.�Ziet�hij�dat�en�wil�hij�daar
zelf�iets�mee�of�zegt�hij�dat�de�Kamer�dat�verder�zelf�maar
moet�doen?
Minister�Opstelten:
Ik�wil�duidelijk�zeggen�dat�het�kabinet�de�vrijheid�van�meningsuiting�bijzonder�hoog�in�het�vaandel�heeft.�Dat�is
vanzelfsprekend.�Ik�zie�niet�in�waarom�wij�dat�nu�juist�bij
dit�debat�moeten�verbreden.�Het�gaat�immers�over�het�artikel.�Ik�denk�dat�dat�ook�belangrijk�is.�Dat�is�ook�de�posi-

10 april 2013
TK�73

73-4-14

Opstelten
tie�waarvoor�de�initiatiefnemers�hebben�gekozen.�Ik�deel
die�lijn�in�het�debat.�Het�kabinet�juicht�een�open,�indringend�en�bij�deze�tijd�en�de�toekomst�passend�debat�over
de�uitingsvrijheid�toe.�Zo�wordt�ook�dit�debat�gevoerd.�De
heer�Van�Dam�uit�dit�nu�duidelijk.�Het�kabinet�respecteert
de�uitkomst�daarvan.�Dat�lijkt�mij�nou�juist�een�voorbeeld
van�de�vrijheid�van�meningsuiting.�Hier�wordt�het�debat
gevoerd.�Het�kabinet�is�natuurlijk�goed�en�indringend�nagegaan�wat�zijn�opstelling�daarin�is.�Dat�het�kabinet�zegt
dat�het�de�ruimte�aan�de�Kamer�laat�om�op�dat�vlak�initiatieven�te�nemen,�vinden�wij�een�voorbeeld.�De�vrijheid
van�meningsuiting�is�ook�verankerd�in�de�Grondwet.�Dat
is�ook�door�beide�initiatiefnemers�gezegd.�Wij�vinden�op
dit�moment�niet�dat�wij�nadere�initiatieven�hoeven�te�nemen�of�moeten�nemen�op�het�terrein�van�de�vrijheid�van
meningsuiting.

De�heer�Van�der�Staaij�(SGP):
Voorzitter.�Ik�dank�de�indieners�voor�hun�uitvoerige�beantwoording�en�de�bespreking�van�alle�argumenten.�Er
zijn�heel�wat�juridische�kwesties�aan�de�orde�geweest,�on-

der�andere�de�verhouding�tussen�artikel�147�en�artikel�137
Wetboek�van�Strafrecht,�en�het�EVRM�en�de�grenzen�die
het�stelt�aan�de�vrijheid�van�meningsuiting�en�de�vrijheid
van�godsdienst.�Voor�een�antwoord�op�de�vraag�of�het
verstandig�is�of�niet�om�dit�artikel�af�te�schaffen,�zijn�de
juridische�argumenten�naar�mijn�mening�uiteindelijk�niet
doorslaggevend.�De�Raad�van�State�schrijft�in�het�advies
over�dit�wetsvoorstel�terecht�dat�het�niet�bepaald�wordt
door�harde�grondrechtelijke�grenzen.
Mijn�stelling�is�dus�dat�er�alle�ruimte�is�–�ook�in�de�moderne�rechtsorde�–�om�dit�artikel�overeind�te�houden.�Er
is�geen�enkel�dwingend�juridisch�argument�om�van�dit
artikel�af�te�willen.�De�argumenten�die�zijn�gehanteerd,
vind�ik�eerlijk�gezegd�allemaal�drogredenen.�Het�artikel
is�niet�in�strijd�met�de�scheiding�tussen�kerk�en�Staat,�en
de�Staat�hoeft�niet�volstrekt�neutraal�te�zijn�en�elke�verwijzing�naar�godsdienst�weg�te�laten.�Het�is�een�slapend�artikel,�maar�dit�betekent�niet�dat�het�daarmee�geen�functie�of�werking�meer�zou�kunnen�hebben.�Het�is�geen�ongelijke�behandeling.�Nee,�het�is�een�ander�rechtsgoed�dat
hierin�wordt�beschermd�dan�in�het�geval�van�iemand�die
geen�geloofsovertuiging�heeft.�Het�is�een�bescherming
van�wat�heilig�is.
Ik�blijf�daarmee�bij�de�stellingname�dat�het�artikel
meerwaarde�heeft.�Dat�zal�de�indieners�niet�verrassen,
want�wij�hebben�in�de�loop�van�de�tijd�al�vaker�de�degens
gekruist�over�dit�onderwerp.�Ik�wijs�op�de�morele�ankerplaats�en�de�preventieve�functie�van�dit�artikel�om�duidelijk�te�maken�dat�ook�de�vrijheid�van�meningsuiting�uiteindelijk�zijn�grenzen�heeft,�ook�vanuit�de�grondrechtelijk�op
dezelfde�voet�staande�vrijheid�van�godsdienst�waarvoor
de�indieners�ook�volgens�de�Raad�van�State�erg�weinig
oog�hebben.�Die�waarde�en�dat�grondrecht�staan�evenzeer.�Dit�betekent�dat�wij�ook�met�dit�artikel�het�signaal�afgeven�dat�er�geen�ruimte�is�voor�een�godslasterlijke�bijdrage�die�op�geen�enkele�manier�als�een�zinnige�bijdrage
aan�het�publieke�debat�is�aan�te�merken.�Dat�is�allemaal
lastig�te�bewijzen�en�hier�zijn�allerlei�juridische�vragen
aan�verbonden,�maar�het�is�nog�steeds�een�stevig�moreel
appel�dat�van�dit�artikel�uitgaat.
Ik�heb�nog�doorgevraagd,�maar�het�antwoord�op�de
vraag�waarom�de�indieners�dit�artikel�dan�toch�zo�graag
uit�het�wetboek�gesloopt�willen�hebben,�was�niet�overtuigend.�Ik�proef�uit�dit�antwoord�heel�sterk�de�angst�voor
het�ontwaken�van�het�artikel.�Het�is�nu�weliswaar�een�slapende�bepaling,�maar�zou�het�nieuw�leven�kunnen�worden�ingeblazen?�Ik�houd�de�indieners�dan�hun�eigen�les
voor�die�zegt:�"laat�je�niet�door�het�gevoel�leiden�maar
door�het�verstand".�Is�het�verstandelijk�gezien�zo�gemakkelijk�voor�te�stellen�dat�dit�artikel�opeens�weer�een�enorme�doorwerking�of�toepassing�zal�hebben?�Dan�zal�toch
eerst�de�vraag�zijn�wat�de�rechter�daarvan�vindt.�De�rechter�heeft�hier�de�grenzen�aangegeven.�Bovendien�is�wel
gebleken�dat�de�politiek�er�ook�bovenop�zit.�Er�zal�echt
niet�zo�maar�iets�gebeuren�wat�niet�de�steun�krijgt�van
een�Kamermeerderheid.�Laten�de�indieners�zich�toch�niet
leiden�door�een�wat�ongegronde�angst?
Een�ander�argument�voor�de�wens�om�dit�artikel�te
schrappen,�brengt�mij�op�het�symbolische�of�signaalargument.�Anders�dan�de�heer�Schouw�in�zijn�exposé�aangaf,�werd�in�2004�niet�een�Kamermotie�aangenomen�om
dit�artikel�af�te�schaffen.�Nee,�die�motie�werd�in�eerste�instantie�door�de�Kamer�verworpen,�juist�met�een�verwijzing�naar�de�vraag�welk�signaal�van�de�afschaffing�van�dit
artikel�zou�uitgaan.�Dat�argument�blijft�nog�steeds�staan:
welk�signaal�geef�je�hiermee�af?

Tweede�Kamer

10 april 2013
TK�73

Mevrouw�Bergkamp�(D66):
Mijn�collega�Van�Dam�stelde�een�vraag�over�de�actualiteit,�de�huidige�situatie.�Ik�wil�even�terug�naar�het�verleden,�naar�de�tragische�dood�van�Theo�van�Gogh�in�2004.
Minister�Opstelten�is�de�opvolger�van�minister�Donner.�In
die�tijd�was�het�aan�de�orde�dat�deze�wet�zou�worden�afgestoft.�Ik�ben�erg�benieuwd�naar�de�visie�van�deze�minister.�Zou�deze�minister,�gelet�op�het�gebeurde�in�2004,�toen
hetzelfde�initiatief�hebben�genomen�tot�het�afstoffen�van
deze�wet?
Minister�Opstelten:
Ik�vind�het�een�buitengewoon�aardige�vraag.�Deze�minister�is�natuurlijk�consistent�als�minister�van�Veiligheid�en
Justitie�en�zal�zich�niet�begeven�in�recensies�over�het�optreden�en�handelen�van�voorgangers�die�hij�hoog�acht.
Het�is�wel�zo�dat�deze�minister�niet�met�initiatieven�is�gekomen�zoals�de�toenmalige�minister�die�voorstond.�Gelet�op�het�initiatief�dat�er�lag�en�dat�nu�wordt�behandeld,
hebben�wij�uiteraard�ook�geen�enkele�poging�ondernomen�om�daar�iets�aan�af�te�doen,�omdat�we�dan�de�rust,
de�gedegenheid�en�de�diepgaande�gedachtewisseling
daarover�in�de�Kamer�zouden�verstoren.�Dat�kan�ik�zeggen.�Ik�neem�aan�dat�mijn�voor-voorganger�dit�debat�wel
zal�volgen.
Mevrouw�Bergkamp�(D66):
Ik�ben�blij�dat�de�minister�het�een�goede�vraag�vindt.�Het
bevestigt�mijn�beeld�dat�hij�de�minister�van�Veiligheid�is
en�dat�hij�ook�komt�met�een�veilige�reactie.
Minister�Opstelten:
Ik�heb�geen�enkele�reden�om�daar�kennis�van�te�nemen
als�minister�van�Veiligheid�en�Justitie.
De�voorzitter:
Hiermee�is�er�een�einde�gekomen�aan�de�eerste�termijn.
Na�een�korte�schorsing�gaan�we�verder�met�de�tweede
termijn.
De�vergadering�wordt�van�12.12�uur�tot�12.15�uur�geschorst.

Verbod�op�godslastering

73-4-15

Van�der�Staaij
Voor�de�SGP�is�de�afschaffing�van�dit�wetsartikel�een
bittere�pil,�omdat�de�boodschap�is:�houd�God�buiten�de
wet.�Dat�heeft�de�heer�De�Wit�eerder�in�een�opiniebijdrage�geschreven.�Wij�willen�geen�bijzondere�plaats�meer
voor�het�christelijk�geloof�in�onze�wetgeving�tot�uitdrukking�gebracht�hebben.�Hoe�mooi�je�dit�ook�kunt�formuleren,�dat�is�wel�de�essentie�ervan,�zoals�die�op�ons�overkomt:�namelijk�dat,�heel�principieel�geduid,�die�stap�daarmee�wordt�gezet.�Nemen�de�indieners�afstand�van�wat�in
1932�de�toenmalige�minister�Donner�zei:�het�is�geen�atheïstische�staat,�geen�"état�athée";�er�is�ruimte�voor�dit�artikel�in�het�wetboek,�in�het�belang�van�godsdienst�en�de�betekenis�ervan?�Zeggen�de�indieners�nu:�nee,�houd�dit�erbuiten,�wij�willen�dat�niet?�Dat�is�de�ene�kant�van�de�zaak.
De�andere�kant�van�de�zaak�is�dat�het�signaal�aan�de�burgers�nu�lijkt�te�zijn�dat�de�vrijheid�van�meningsuiting�ruimer�moet�worden�uitgelegd,�dat�er�veel�meer�mag�met
belediging�ten�opzichte�van�godsdienst�dan�tot�nu�toe�het
geval�was.�Dat�vinden�wij�de�ongelukkige�uitstraling�en
boodschap�van�deze�afschaffing.
Tot�slot.�Er�zijn�allerlei�indrukwekkende�citaten�aangehaald�van�verstandige�mensen;�van�wat�Montesquieu�ervan�heeft�gezegd,�en�Obama.�Ik�zal�de�verleiding�weerstaan�om�met�tegenvoorbeelden�te�komen,�want�naast
Montesquieu�kunnen�we�natuurlijk�bekijken�wat�Voltaire
hierover�heeft�gezegd;�en�naast�Obama�wat�andere�presidenten�hiervan�vinden.�Misschien�moet�ik�maar�gewoon
heel�helder�zeggen�wat�hierbij�voor�ons,�als�SGP-fractie,
zo�belangrijk�is�en�wat�ons�raakt.�Dat�is�uiteindelijk�wat
God�zelf�heeft�gezegd:�ontheiligt�Mijn�Naam�niet,�maar
eert�Mijn�Naam.�Dat�raakt�en�drijft�ons�het�meest,�ook�bij
de�behandeling�van�dit�wetsvoorstel.

De�heer�Van�Raak�(SP):
Voorzitter.�Het�verbod�op�smalende�godslastering�gaat�eigenlijk�heel�weinig�over�religie,�en�heel�veel�over�politiek.
De�indieners�zeggen�terecht�dat�dit�verbod�is�ingesteld
met�een�beroep�op�de�openbare�orde;�het�was�dus�een
openbareordemaatregel.�Je�ziet�eigenlijk�dat�er�al�sinds
1932�sprake�is�van�de�politisering�van�een�religieuze�discussie.�In�1932�zeiden�socialisten�nare�dingen�over�katholieken,�en�van�de�weeromstuit�hebben�protestanten
toen�een�verbod�op�godslastering�vastgelegd,�die�vooral
hún�god�moest�beschermen.�In�1968�zie�je�dat�een�gereformeerd�politicus�voor�de�rechter�zijn�godsbeeld�wil�beschermen�door�een�ander�te�verbieden�om�diens�godsbeeld�te�uiten.�In�2004�zie�je�dat�de�toenmalige�minister
Donner�de�na�1968�dode�letter�weer�tot�leven�wilde�brengen,�naar�aanleiding�van�de�moord�op�Theo�van�Gogh.
Je�moet�daar�niet�te�makkelijk�overheen�stappen.�Wat
de�heer�Donner�toen�zei,�was�volgens�mij�niet�helemaal
goed�doordacht,�maar�zou�wel�grote�gevolgen�hebben.�De
heer�Donner�zei:�ook�met�het�beroep�op�de�openbare�orde�moeten�we�proberen�om�de�religieuze�gevoelens�van
salafistische�moslims�te�beschermen,�om�te�voorkomen
dat�zij�geneigd�zullen�zijn�tot�geweld.�Als�dat�was�doorgevoerd,�had�dat�dus�echt�betekend�dat�we�in�het�publieke�debat�de�religieuze�gevoelens�van�salafisten,�mensen
die�onze�rechtsstaat�en�onze�democratie�verwerpen,�als
standaard�zouden�moeten�nemen.�Dit�heeft�vele�mensen
de�ogen�geopend�voor�het�mogelijke�gevaar�van�deze�bepaling,�die�geen�helderheid�biedt�en�geen�morele�standaard�of�moreel�ankerpunt,�maar�wel�heel�veel�onduidelijkheid�en�mogelijkheden�om�wegen�in�te�gaan�die�we

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

niet�in�moeten�willen�gaan.�Het�gaat�hier�om�de�vrijheid
van�meningsuiting,�maar�zoals�ik�in�mijn�eerste�termijn
heb�aangegeven�gaat�het�vooral�ook�om�de�vrijheid�van
godsdienst�en�om�de�mogelijkheid�om�te�discussiëren
over�religie.�Ik�vind�dat�het�niet�aan�de�rechter�is�om�bepaalde�godsbeelden�tegen�andere�godsbeelden�af�te�wegen.�Daar�hebben�we�de�rechter�niet�voor,�dat�moeten�we
niet�willen.
Ik�heb�de�heer�Van�der�Staaij�ook�vandaag�weer�een
paar�keer�een�beroep�horen�doen�op�wat�voor�hem�heilig
is,�op�de�bescherming�daarvan.�Maar�voor�anderen�zijn
andere�godsbeelden�heilig,�die�in�het�huidige�verbod�op
smalende�godslastering�niet�worden�beschermd;�althans
niet�op�dezelfde�manier.�Dan�had�ik�het�sterker�gevonden
als�de�SGP�hier�had�aangekondigd�dat�ze�een�nieuw�initiatiefwetsvoorstel�zou�gaan�indienen�voor�de�bescherming�van�smalende�godslastering�tegen�mensen�met�elke�religieuze�achtergrond,�tegen�elk�godsbeeld.�Dat�maakt
het�argument�van�een�beroep�op�de�bescherming�van
wat�voor�iemand�heilig�is,�overtuigender.�Ik�zeg�dit�omdat
dat�argument�opnieuw�een�paar�keer�is�teruggekomen.�Ik
vind�ook�dat�dit�soort�discussies�over�religie�eigenlijk�niet
bij�de�rechter�thuishoort.�De�SP�was�dan�ook�niet�blij�toen
het�SGP-standpunt�over�vrouwen�voor�de�rechter�werd
gebracht�en�werd�veroordeeld.�Ik�ben�het�met�dat�standpunt�ten�principale�niet�eens,�maar�ik�was�er�helemaal
niet�gelukkig�mee�dat�het�een�kwestie�werd�die�voor�de
rechter�werd�gebracht.�Ik�heb�veel�liever�dat�dit�soort�zaken�bediscussieerd�worden.�Ik�wil�dan�ook�het�belang�ervan�verdedigen�om�dit�soort�standpunten�in�de�openbaarheid�te�brengen�en�te�bediscussiëren.
Ten�slotte�denk�ik�dat�we�ook�in�de�toekomst�veel�ruimte�moeten�geven�aan�religieus�debat.�Gianni�Vattimo,�een
katholiek�en�filosoof�uit�Italië,�schreef�een�mooi�essay�dat
in�Nederland�is�verschenen�onder�de�titel�"Ik�geloof�dat
ik�geloof".�Hij�zegt�dat�juist�de�secularisering�ertoe�heeft
geleid�dat�meer�mensen�de�behoefte�hebben�om�discussies�te�voeren�over�onderwerpen�die�voorheen�eigenlijk
werden�overgelaten�aan�de�kerken.�Dan�gaat�het�over�het
geloof,�over�genade,�de�zin�van�het�leven.�Hij�voorspelt
–�en�dat�zie�je�nu�ook�gebeuren�–�dat�steeds�meer�mensen,�ook�buiten�de�georganiseerde�kerken,�zich�met�dit
soort�discussies�bezighouden.�Dat�zal�er�ook�toe�leiden
dat�mensen�buiten�de�kerken�godsbeelden�zullen�formuleren.�Ik�zou�toch�niet�willen�dat�die�voor�de�rechter�worden
gebracht.�Niet�alleen�vanwege�de�vrijheid�van�meningsuiting,�maar�ook�in�het�kader�van�de�vrijheid�van�godsdienst�lijkt�het�mij�ontzettend�goed�om�van�dit�verbod�af
te�komen.�We�moeten�de�discussie�niet�smoren�met�een
beroep�op�de�openbare�orde,�maar�een�openbaar�debat
juist�stimuleren.�Het�openbare�debat�over�religie�en�godsdienst�kan�juist�heel�erg�goed�zijn�voor�de�positie�van�de
kerken�in�Nederland.�Mogen�we�dan�alles�zeggen?�Nee,
we�mogen�niet�alles�zeggen.�Daarvoor�hebben�we�de�wet.
Moeten�we�ons�overal�druk�om�maken?�Daarvoor�wil�ik
toch�nogmaals�verwijzen�naar�het�Eerste�Kamerlid�Carry
Pothuis-Smit�–�ze�was�socialiste,�maar�ook�gelovig�–�die
in�1932�in�de�Eerste�Kamer�zei�dat�men�zich�vroeger�over
onzinnige,�domme�en�smakeloze�uitdrukkingen�niet�al�te
druk�maakte.

De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Voorzitter.�Ik�wil�de�indieners�graag�danken�voor�hun�uitgebreide�beantwoording,�voor�het�historische�exposé�en

10 april 2013
TK�73

73-4-16

Segers
voor�de�uitleg�over�het�verschil�tussen�artikel�137�en�147,
ook�al�verschillen�we�daarover�van�mening.�Dank�voor
die�uitgebreide�beantwoording.�Wat�de�ChristenUnie�betreft,�staat�hier�niet�extra�bescherming�van�gelovigen�op
het�spel,�maar�de�eigen�bescherming.�Er�is�al�herhaaldelijk�gezegd�dat�dit�bescherming�boven�de�andere�artikelen
biedt,�terwijl�wij�zeggen�dat�het�bescherming�naast�andere�artikelen�en�naast�de�bescherming�van�bijvoorbeeld�artikel�137�biedt.�Daarover�verschillen�wij�van�mening.�We
verschillen�niet�van�mening�over�het�feit�dat�het�om�een
slapend�artikel�gaat.
Er�is�angst�dat�zo'n�slapend�artikel�zomaar�wakker�gemaakt�zou�kunnen�worden.�De�heer�De�Wit�heeft�hier�uitgelegd�dat�de�bewijslast�ontzettend�ingewikkeld�zou�zijn.
Daarmee�geeft�hij�eigenlijk�ook�aan�dat�het�doen�ontwaken�van�dat�artikel�geen�sinecure�is.�Dat�is�dus�geen�waarschijnlijke�optie.�Het�laten�slapen�van�het�artikel�was�wel
een�optie.�De�fractie�van�de�ChristenUnie�zou�voor�die
optie�hebben�gekozen.�Waarom?�Omdat�het�gaat�om�de
geest�van�de�wet,�namelijk�het�hebben�van�respect�voor
elkaars�diepste�overtuiging,�elkaars�diepste�gevoelens.�In
reactie�op�de�opmerking�van�de�heer�Van�Raak�benadruk
ik�het�volgende.�Stel�dat�er�een�moreel�appel�van�dit�artikel�uitgaat�om�de�diepste�gevoelens�van�mensen�te�ontzien,�dan�gaat�het�niet�alleen�om�de�gevoelens�van�christenen,�maar�om�de�gevoelens�van�alle�gelovigen.�Het�gaat
om�de�eigen�bescherming�van�datgene�wat�heilig�is�voor
mensen.�Dat�moet�worden�beschermd.�Het�is�een�appel
op�anderen�om�die�gevoelens�niet�willens�en�wetens�naar
beneden�te�halen.�Dat�appel�betreft�dan�iedereen�en�niet
alleen�degenen�die�geloven�in�de�God�van�de�Bijbel.
De�heer�Van�Raak�(SP):
Dat�klopt,�maar�het�WODC-rapport�zegt�nadrukkelijk�dat
het�bij�het�verbod�op�godslastering�gaat�om�monotheïstische�godsbeelden�en�die�zijn�katholiek,�protestants,�en
moslims.�Er�is�echter�nog�veel�meer.�Dan�maak�je�toch
een�onderscheid.�Daarom�had�ik�het�beter�of�goed�gevonden,�nee,�dan�had�ik�het�logischer�gevonden�als�de�heer
Segers�en�de�heer�Van�der�Staaij�hier�hadden�aangekondigd�dat�ze�een�nieuwe�bepaling�zouden�maken,�maar
dan�voor�iedereen.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Ik�heb�gezegd�dat�ik�het�morele�appel�dat�uitgaat�van�dit
artikel�overeind�wil�houden.�Dat�is�geen�extra�bescherming,�in�die�zin�dat�dit�de�ene�burger�bevoordeelt�boven
de�andere.�Wat�mensen�in�hun�eigenheid�raakt,�namelijk�het�geloven,�in�dit�geval�in�een�monotheïstische�godsdienst,�of�het�hebben�van�religieuze�gevoelens�–�het�artikel�zou�breder�kunnen�worden�uitgelegd�–�datgene�wat
dus�heilig�is�voor�mensen,�mag�niet�willens�en�wetens
naar�beneden�worden�gehaald.�Dat�kan�heel�breed�worden�gezien.
Het�is�symboolwetgeving,�een�slapend�artikel,�maar�de
afschaffing�ervan�is�ook�symbolisch.�Maar�het�is�wel�veelzeggend.�Het�gewoon�laten�slapen�van�het�artikel�was�de
koninklijke�weg�geweest�wat�ons�betreft,�maar�het�willens
en�wetens�verwijderen�uit�het�Wetboek�van�Strafrecht�is
een�keuze�en�een�veelzeggende�keus.�Het�is�een�keus�die
gelovigen�wat�doet.�Zij�hebben�het�gevoel�dat�zij�aan�de
zijlijn�komen�te�staan�en�dat�alles�wat�herinnert�aan�het
christelijke�verleden�uit�de�wetgeving�moet�worden�gehaald,�uit�het�publieke�leven.�Gebaseerd�op�het�WODCrapport�is�weleens�gesteld�dat�niet�zozeer�de�vrijheid�van
meningsuiting�in�het�geding�is,�maar�veel�meer�de�vrij-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

heid�van�godsdienst.�Dat�heeft�hiermee�te�maken.�Ik�heb
een�parallel�getrokken�met�majesteitsschennis.�Ook�daar
gaat�een�moreel�appel�van�uit.�Ik�begrijp�dat�wij�dat�niet
helemaal�kunnen�behandelen,�ook�omdat�het�inderdaad
om�een�gelegenheidsduo�gaat�waarvan�de�leden�elkaar
alleen�op�dit�punt�hebben�gevonden,�maar�ik�vind�het
veelzeggend�dat�een�ander�slapend�artikel�–�recent�was
er�de�dreiging�dat�dit�weer�van�stal�zou�worden�gehaald;
toen�een�student�zich�beledigend�uitliet�over�het�Koninklijk�Huis�–�een�artikel�dat�veel�eerder�zou�kunnen�ontwaken�dan�het�verbod�op�smalende�godslastering,�ongemoeid�wordt�gelaten�om�een�norm�hoog�te�houden.�Zoals
wij�die�norm�bij�majesteitsschennis�hoog�houden,�zo�zouden�we�dat�ook�hoog�moeten�en�kunnen�houden�als�het
gaat�om�godslastering.
De�heer�Taverne�(VVD):
De�heer�Segers�refereert�aan�een�student�die�onlangs�de
Majesteit�zou�hebben�beledigd.�Doelt�de�heer�Segers�op
de�jongedame�die�met�een�kartonnen�bordje�ergens�langs
de�route�stond�met�daarop�de�zin:�weg�met�de�monarchie?
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Zeker.�Daar�doel�ik�op.
De�heer�Taverne�(VVD):
Dus�als�mensen�stellen�dat�ze�van�de�monarchie�af�willen,
dan�valt�dat�onder�majesteitsschennis.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Zeker�niet.�Op�het�moment�dat�het�verbod�op�majesteitsschennis�van�stal�dreigt�te�worden�gehaald,�voelen�wij
aan�dat�dit�bijna�koddig�wordt,�dat�dit�bijna�in�het�tegendeel�omslaat�en�dat�zo'n�student�met�een�beroep�op�de
vrijheid�van�meningsuiting�eerder�in�bescherming�wordt
genomen�dan�dat�ze�bij�de�rechter�zou�komen.�Oftewel,
zodra�een�slapend�artikel�wordt�ontwaakt,�in�dit�geval
naar�aanleiding�van�majesteitsschennis,�slaat�het�bijna
om�in�het�tegendeel.�Dat�is�een�aanmoediging�om�het
vooral�slapend�te�houden.
De�heer�Taverne�(VVD):
Ik�ben�gerustgesteld.�Ik�was�even�bezorgd�dat�de�fractie
van�de�ChristenUnie�nog�verdere�inperking�van�de�vrijheid�van�meningsuiting�wilde�voorstellen.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
Ik�ben�blij�dat�ik�de�VVD-fractie�heb�gerustgesteld.
Ik�sluit�af�met�de�simpele�zin�dat�ik�kan�tellen,�dat�ik�het
debat�heb�gehoord�en�dat�ik�weet�hoe�de�verhoudingen
liggen.�Nu�de�letter�van�de�wet�verdwijnt,�kan�ik�alleen
maar�hopen�dat�de�geest�van�de�wet,�namelijk�respect
voor�elkaars�diepste�gevoelens,�zal�blijven.

Mevrouw�Helder�(PVV):
Voorzitter.�Een�korte�tweede�termijn�van�de�kant�van�de
PVV. Er�is�antwoord�gegeven�op�de�enige�vraag�die�ik�heb
gesteld.�Dank�voor�de�uitgebreide�motivering�van�de�initiatiefnemers�of,�om�de�heer�Schouw�te�citeren,�het�"gelegenheidsregerinkje".�De�discussie�over�de�vraag�waar�de
grenzen�van�de�vrijheid�van�meningsuiting�gelegd�dienen
te�worden,�zetten�wij�op�een�ander�moment�voort.

10 april 2013
TK�73

73-4-17

Helder
Bijna�iedereen�heeft�zich�uitgeput�in�prachtige�citaten.
Laat�ik�dat�ook�doen.�Ik�heb�een�citaat�van�150�jaar�geleden�–�we�blijven�bij�de�tijd�–�van�John�Stuart�Mill:�"Er
moet�de�volste�vrijheid�bestaan�om�(...)�elke�leerstelling�te
belijden�en�te�bespreken,�hoe�immoreel�men�die�ook�moge�vinden".

Mevrouw�Bergkamp�(D66):
Voorzitter.�Ik�dank�nogmaals�mijn�fractiegenoot�de�heer
Schouw,�en�de�heer�De�Wit�voor�het�wetsvoorstel�en�uiteraard�ook�mijn�partijgenoot�Boris�van�der�Ham.�Ik�dank
de�minister�als�adviseur.
Laat�ik�beginnen�met�de�opmerking�dat�ik�de�gevoelens�van�de�SGP,�de�ChristenUnie�en,�naar�ik�denk,�ook�het
CDA�wel�begrijp.�Als�ik�kijk�naar�Nederland�en�naar�de�wereld,�zou�ik�soms�willen�dat�groepen,�zoals�homoseksuelen,�beschermd�worden�tegen,�wat�in�mijn�definitie�heet,
beledigingen,�vaak�gebaseerd�op�opvattingen�van�religieuze�aard.�Toch�ben�ik�van�mening�dat�het�strafrecht�niet
het�middel�is�om�mensen�hiertegen�te�beschermen,�natuurlijk�wel�als�er�sprake�is�van�aanzet�tot�haat�en�geweld.
Daar�hebben�we�artikel�137�voor.
Terug�naar�artikel�147,�waar�het�vandaag�over�gaat.�Het
moge�duidelijk�zijn,�D66�vindt�dat�het�verbod�op�smalende�godslastering�moet�verdwijnen.�De�redenen�zijn�uitvoerig�behandeld�in�dit�debat.�Voor�mijn�fractie�zijn�twee
argumenten�belangrijk,�in�combinatie�met�nog�twee�andere�argumenten.�Het�bevestigt�de�norm�van�vrijheid�van
meningsuiting,�voor�D66�een�heel�belangrijke�waarde.�Het
bevestigt�echter�ook�de�norm�van�een�neutrale�overheid.
Een�paar�keer�is�aangegeven�dat�je�fatsoen�niet�afdwingt
door�middel�van�strafrecht.�Daarvoor�heb�je�het�publieke,�openbare�debat�nodig.�We�hebben�verder�nog�steeds
een�aantal�bepalingen�waarop�mensen�een�beroep�kunnen�doen�als�ze�zich�door�een�bepaalde�meningsuiting�gekrenkt�voelen.
Ik�zat�na�te�denken�over�een�mooi�citaat.�Ik�wil�afsluiten
met�iets�wat�mijn�collega�van�de�ChristenUnie�aangaf.�Ik
vond�dat�namelijk�mooi.�Als�wij�er�werk�van�kunnen�maken�door�respect�te�hebben�voor�elkaar�diepste�gevoelens,�dan�vind�ik�dat�het�debat�zin�heeft�gehad.�Ik�bedoel
dan�de�diepste�gevoelens�in�heel�brede�zin.

De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Voorzitter.�Allereerst�een�woord�van�dank�aan�de�indieners,�niet�alleen�voor�het�vele�werk�dat�zij�hierin�hebben
gestoken,�maar�ook�vanwege�de�bevlogen�en�goed�onderbouwde�beantwoording.�Het�is�bijzonder�prettig�om�hier
een�keer�in�debat�te�zijn�met�in�vak-K�twee�collega's�die
overduidelijk�inhoudelijk�zeer�betrokken�zijn�en�zeer�veel
tijd�en�energie�in�het�debat�hebben�gestoken�en�ook�ervoor�hebben�gezorgd�dat�zij�hun�betoog�van�voor�tot�achter�goed�hebben�opgebouwd.�Ik�zou�dat�vaker�in�deze�zaal
willen�zien.�Gelet�op�de�geschiedenis�van�dit�debat�verdient�dit�wetsvoorstel�dat�ook.�Het�is�een�wetsartikel�met
een�lange�geschiedenis.�Vanaf�de�introductie�bestaat�er
veel�discussie�over.�Het�schrappen�daarvan�wordt�door
sommigen�gezien�–�ik�heb�dat�zelf�al�in�eerste�termijn�gezegd�en�we�horen�het�ook�van�een�aantal�collega's�in�de
zaal�–�als�een�signaal�in�de�richting�van�de�groep�gelovigen.�Het�is�dan�goed�om�goed�onderbouwd�te�betogen
waarom�het�schrappen�van�dat�artikel�gerechtvaardigd�is.

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

"O�ironie"�zou�ik�bijna�zeggen.�De�heer�Van�Raak�refereerde�er�al�aan.�Minister�Donner�heeft�een�aantal�jaren
geleden�zelf�dit�debat�geagendeerd.�Wat�had�er�kunnen
gebeuren�als�zijn�voornemen�tot�uitvoering�was�gebracht,
namelijk�dat�de�norm�van�wie�zich�gekwetst�voelt,�bepaalt
waar�de�grenzen�liggen�in�het�debat?�Zo�kan�het�zijn.�Ik�zei
"o�ironie",�omdat�minister�Donner�daarmee�verantwoordelijk�is�voor�de�reden�waarom�we�hier�nu�staan,�namelijk
voor�het�schrappen�van�het�wetsartikel�dat�ooit�door�zijn
grootvader�in�de�wet�werd�gezet.�Zo�kan�het�lopen.
Ik�heb�in�eerste�termijn�gezegd�dat�de�beperking�die
door�"grootvader�Donner"�in�de�wet�is�opgenomen,�niet
in�de�wet�had�moeten�staan.�Dat�is�voor�ons�de�belangrijkste�reden�waarom�wij�het�schrappen�vandaag�ondersteunen.�Het�is�een�onterechte�inperking�van�de�vrijheid�van
meningsuiting.�De�vrijheid�van�meningsuiting�is�er�juist
om�de�opvatting�van�de�eenling,�de�zonderling,�de�minderheid�te�beschermen�die�de�rest�van�de�samenleving�de
ogen�wil�openen.�In�de�wereldgeschiedenis�zijn�er�altijd
vele�wegen�bewandeld�om�te�voorkomen�dat�die�eenlingen,�die�zonderlingen�dat�konden�doen.�Godslastering�is
helaas�niet�zelden�gebruikt�als�een�grond�om�die�onwelgevallige�opvattingen�te�bestrijden.�Vandaag�de�dag�gebeurt�dat�in�sommige�delen�van�de�wereld�nog�steeds.�Dit
artikel�is�niet�betekenisloos.�Sterker�nog,�ik�denk�ook�dat
de�christenen�onder�ons�het�verhaal�als�geen�ander�kennen�van�de�eenling�die�op�basis�van�godslastering�veroordeeld�werd�vanwege�wiens�bescherming�wij�vandaag�de
dag�nota�bene�dit�artikel�in�de�wet�hebben�staan.
Ik�zei�in�eerste�termijn�al�dat�een�breder�debat�over�de
vrijheid�van�meningsuiting�nodig�is,�omdat�de�manier
waarop�meningen�tot�ons�komen,�veranderd�is.�Waar�de
vrijheid�van�meningsuiting�zag�op�het�in�het�openbaar
uiten�van�een�opvatting,�namelijk�het�publiceren�in�een
krant�of�het�ventileren�van�een�mening�op�televisie�of�op
de�radio,�ziet�de�beperking�van�de�vrijheid�van�meningsuiting�op�zo'n�beetje�elke�conversatie,�elke�discussie�die
mensen�via�het�internet�hebben.�Dat�maakt�het�ingewikkeld.�Ik�zou�daar�graag�meer�in�de�breedte�over�willen
spreken.�Ik�kijk�ook�naar�de�minister,�want�hij�hield�het
net�een�beetje�af.�Ik�zou�het�goed�vinden�als�het�kabinet
daar�zijn�visie�op�zou�tonen.�Als�het�kabinet�het�echt�niet
van�zins�is,�moeten�we�dat�vanuit�de�Kamer�doen,�maar�ik
zou�het�prettiger�vinden�om�een�breder�debat�met�elkaar
te�organiseren�dan�dat�we�hier�over�een�tijdje�staan�met
het�initiatiefwetsvoorstel�van�de�ChristenUnie,�hoewel�ik
begrijp�dat�dit�tot�na�de�crisis�blijft�liggen�omdat�het�niet
gepast�zou�zijn�om�dat�soort�wetsvoorstellen�in�crisistijd
te�bespreken.�Over�een�tijdje�staan�we�hier�weer�met�het
wetsvoorstel�van�de�PVV,�die�ik�in�dezen�niet�de�meest�gelukkige�indiener�vind.
De�heer�Segers�(ChristenUnie):
For�the�record:�initiatiefwetsvoorstellen�die�ergens�over
gaan,�die�daadwerkelijk�een�maatschappelijk�probleem
behelzen,�kunnen�gewoon�voortgang�vinden.�U�kunt�erop
rekenen�dat�een�en�ander�ook�gewoon�zijn�voortgang�zal
hebben.
De�voorzitter:
Dat�is�een�geruststelling.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Wij�staan�hier�dus�binnenkort�weer�twee�keer.�Ik�zou�het
beter�vinden�als�wij�wat�meer�in�de�breedte�met�elkaar
discussiëren�over�het�feit�dat�iedereen�nu�zijn�mening

10 april 2013
TK�73

73-4-18

Van�Dam
maar�ventileert�op�internet�en�daar�soms�de�grenzen�van
het�fatsoen�ver�te�buiten�gaat.�Ik�zal�daar�straks�nog�kort
iets�over�zeggen.�Wanneer�vinden�wij�dat�mensen�de
grenzen�van�het�fatsoen�overschrijden?�Wanneer�vinden
wij�dat�zij�echt�de�grenzen�van�de�wet�overschrijden�en
daarop�ook�juridisch�aangesproken�moeten�worden?�Dat
moeten�wij�met�elkaar�bespreken.�Die�discussie�is�volgens
mij�meer�dan�ooit�nodig.
Wij�zien�dat�mensen�zich�in�een�normale�discussie�op
internet�soms�vrijheden�permitteren�die�wellicht,�naar�de
letter�van�de�wet,�niet�kunnen.�Afgelopen�maandag�was
president�Poetin�in�Nederland�op�bezoek.�Strikt�genomen
is�iedereen�die�daarbij�demonstreerde,�begrensd�door
de�wet.�Volgens�de�wet�is�de�belediging�van�een�buitenlands�staatshoofd�dat�op�bezoek�is�in�Nederland,�niet�toegestaan.�Iedereen�die�demonstreert,�moet�zich�dus�continu�afvragen�of�hij�wel�binnen�de�grenzen�van�de�wet�blijft.
Als�ik�deelneem�aan�een�internetdiscussie�over�het�beleid
van�president�Poetin,�moet�ik�gaan�oppassen�op�het�moment�dat�hij�in�Nederland�is,�want�dan�begrenst�de�wet
wat�ik�daarover�mag�zeggen.�Is�dat�wel�terecht?�Moeten
wij�daarover�niet�verder�met�elkaar�spreken?
Groepsbelediging�is�een�ander�punt.�Ik�vind�de�PVV
niet�de�meest�gelukkige�indiener,�maar�ik�vind�het�wel�terecht�dat�wij�dat�debat�met�elkaar�voeren.�In�een�normale
discussie�kun�je�soms�groepen�beledigen.�Dat�overkomt
ons�als�politici�met�grote�regelmaat.�Ik�vind�het�geen�probleem�als�dat�gebeurt.
Mevrouw�Helder�(PVV):
De�eerste�keer�wilde�ik�de�opmerking�laten�passeren,
maar�de�tweede�keer�niet�meer,�want�een�ezel�stoot�zich
geen�tweemaal�aan�dezelfde�steen.�Ik�hoor�graag�van�u
waarom�u�vindt�dat�de�PVV�"niet�de�meest�gelukkige�indiener"�is.�De�PVV�is�een�partij�waarop�door�heel�veel
mensen�gestemd�is,�waardoor�wij�met�vijftien�gewaardeerde�collega's�in�de�Kamer�zitten,�dus�licht�dit�even�toe.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Ik�vind�dat�de�PVV�regelmatig�de�grenzen�van�het�fatsoen
overschrijdt�in�het�debat.�Wij�spraken�elkaar�hier�vorige
week�omdat�de�PVV�het�nodig�vond�om�voortaan�een�hele�bevolkingsgroep�als�probleem�te�definiëren.�Wij�spraken�over�"het�Marokkanenprobleem".�Ik�wil�wel�een�kleine�bloemlezing�geven�van�de�wijze�waarop�mensen�zich,
geïnspireerd�door�uw�partij,�de�afgelopen�week�op�internet�hebben�uitgelaten�over�Marokkaanse�Nederlanders.
Ik�geef�slechts�een�kleine�bloemlezing.�Op�heel�normale
websites,�waarop�elke�dag�weer�het�debat�gevoerd�wordt
en�waarop�gewaardeerde�collega's�van�ons�ook�deelnemen�aan�het�debat,�werden�Marokkaanse�Nederlanders
omschreven�als�"rifratten",�"kakkerlakken"�en�"sprinkhanen".�Hun�werd�zelfs�de�dood�toegewenst.�Dat�maatschappelijke�debat�ontstaat�doordat�wij�het�niet�kunnen
opbrengen�om�op�een�respectvolle�manier�met�elkaar
over�problemen�in�de�samenleving�te�spreken,�doordat
mensen�als�groep�als�probleem�worden�bestempeld.�Dat
krijgt�follow-up�in�de�samenleving�en�als�politicus�ben�je
daarvoor�verantwoordelijk;�je�weet�dat�dit�gebeurt.
De�voorzitter:
Mijnheer�Van�Dam,�het�is�lastig�voor�mij,�als�lid�van�de
partij�die�u�nu�aanvalt,�een�opmerking�te�plaatsen�in�mijn
rol�als�voorzitter,�maar�dit�onderwerp�valt�echt�buiten�de
reikwijdte�van�dit�debat.

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Dit�debat�gaat�over�de�vrijheid�van�meningsuiting.
De�voorzitter:
Nee,�dit�debat�gaat�over�het�initiatiefvoorstel�van�de�leden
Schouw�en�De�Wit.
Mevrouw�Helder�(PVV):
Dit�hadden�wij�kunnen�verwachten.�Ik�zal�geen�vraag
meer�stellen,�maar�wel�een�conclusie�trekken.�Ik�vind�de
heer�Van�Dam�als�lid�van�een�partij�waarvan�de�fractievoorzitter�heeft�gezegd�dat�de�Marokkanen�een�etnisch
monopolie�op�straatgeweld�hebben,�niet�de�meest�gelukkige�partij�om�daar�kritiek�op�te�leveren.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Dit�is�in�dat�debat�verder�uitgesproken.�Ik�weet�precies
waarom�die�uitspraak�continu�uit�zijn�verband�gerukt
wordt.�Mevrouw�Helder�weet�heel�goed�dat�die�uitspraak
specifiek�ging�over�een�bepaalde�buurt�in�Amsterdam.
Wij�zien�dat�er�in�discussies�op�internet�allerlei�dingen
gebeuren.�De�beperkingen�die�wij�hebben�opgelegd�aan
de�vrijheid�van�meningsuiting�zijn�soms�ook�bedoeld�om
te�voorkomen�dat�haat�gezaaid�of�aangewakkerd�wordt.
De�manier�waarop�wij�in�Nederland�met�elkaar�de�discussie�voeren�op�internet,�is�stevig�verhard.�De�voorbeelden
die�ik�net�noemde,�overschrijden�in�elk�geval�de�fatsoensgrenzen.�Of�ze�ook�de�juridische�grenzen�overschrijden,�is
niet�aan�mij�om�te�bepalen.�Als�dit�de�toon�is�van�het�debat,�laat�het�wel�zien�dat�we�het�ook�daarover�met�elkaar
moeten�hebben.�Tot�waar�reikt�de�bescherming�van�de
wet,�wanneer�wordt�die�ingeroepen�en�wanneer�zeggen
we�tegen�elkaar�dat�het�bij�het�vrije�debat�hoort�dat�we
soms�beledigd�worden,�dat�de�deelnemers�aan�dat�debat
soms�beledigd�worden�en�dat�ook�mensen�die�niet�deelnemen�aan�het�debat,�maar�over�wie�het�debat�gaat,�soms
beledigd�worden?�Accepteren�we�dat?�Ik�zou�dat�bredere
debat,�over�waar�de�grenzen�van�de�vrijheid�van�meningsuiting�liggen�en�over�wanneer�we�deze�grenzen�ook�juridisch�trekken,�graag�in�de�Kamer�willen�voeren.�Ik�zou�het
echter�ook�goed�vinden�als�de�minister�vanuit�het�kabinet
die�bal�zou�oppakken.

De�heer�Taverne�(VVD):
Voorzitter.�Allereerst�wil�ik,�en�dat�is�al�een�paar�keer�eerder�gebeurd,�een�groot�compliment�maken�aan�de�indieners�voor�de�gegeven�antwoorden�en�het�uitstekende�en
ook�historisch�onderbouwde�betoog.�Ik�sluit�me�ook�aan
bij�de�woorden�van�de�adviserend�minister�van�Veiligheid
en�Justitie�die�zei�dat�het�goed�is�dat�over�dit�onderwerp
zo'n�inhoudsvol�debat�wordt�gevoerd�als�we�hier�nu�doen.
Dat�past�ook�bij�het�onderwerp,�juist�gelet�op�de�gevoeligheid�die�het,�voor�nog�steeds�grote�groepen�in�onze�samenleving,�met�zich�meebrengt.
Ik�houd�het�kort,�want�het�meeste�is�al�gezegd�en�anders�verval�ik�in�herhalingen.�Ik�denk�dat�het�goed�is�om
hier�nogmaals�te�benadrukken�dat�de�reden�waarom�de
VVD-fractie�voor�het�afschaffen�van�het�verbod�op�godslastering�is,�gelegen�is�in�het�feit�dat�het�Wetboek�van
Strafrecht�niet�het�aangewezen�podium�en�middel�is�om
dit�soort�type�uitlatingen�te�sanctioneren.�Het�is�het�meest
verstrekkende�instrument�dat�de�Staat�heeft.�Het�is�niet
gepast�om�daarmee�opvattingen�van�deze�aard�te�sanctioneren.�Dat�doet�niets�af�aan�het�respect�en�het�begrip

10 april 2013
TK�73

73-4-19

Taverne
voor�de�gevoelens�van�mensen�die�in�hun�religie�zijn�gekrenkt�en�die�menen�dat�ze�via�dit�wetsartikel�het�beste
worden�beschermd.�Naar�de�opvatting�van�de�VVD-fractie
is�dat�niet�juist�omdat�daarvoor,�zoals�eerder�is�gemeld,
verderop�in�het�Wetboek�van�Strafrecht�voldoende�middelen�zijn.
Ik�maak�voorts�een�klein�beetje�bezwaar�tegen�een�terugkerend�argument�van�de�tegenstanders�van�afschaffing,�te�weten�dat�het�een�artikel�is�en,�om�het�in�religieuze�termen�te�houden,�dat�het�bijna�een�geloofsartikel�is
dat�zeer�fundamenteel�van�aard�was�toen�het�destijds,�in
1932,�werd�ingevoerd.�Er�is�al�aan�gerefereerd�dat�de�redenen�voor�invoering�zeer�praktisch�van�aard�waren�en
dat�deze�in�het�bijzonder�de�openbare�orde�betroffen.�De
heer�Van�Dam�refereerde�eraan�dat�het�ironisch�is�om�vast
te�stellen�dat�de�poging�om�het�artikel�te�doen�herleven
door�de�eervorige�minister�van�Justitie,�uiteindelijk�in�het
tegendeel�lijkt�te�komen�verkeren.�Ook�ik�heb�daaraan�gerefereerd�in�mijn�eerste�termijn.�Daarmee�is,�wat�de�VVDfractie�betreft,�ook�meteen�het�andere�argument�van�de
tegenstanders�geadresseerd:�we�hoeven�er�niets�aan�te
doen,�want�het�is�maar�een�slapend�artikel.�De�eervorige
minister�van�Justitie�heeft�nu�juist�laten�zien�dat�ook�een
slapend�artikel�tot�leven�kan�worden�gewekt,�althans�dat
daartoe�serieuze�pogingen�door�de�regering�kunnen�worden�gedaan,�waarmee�het�niet�langer�slapend�zou�zijn.�In
dit�geval�is�het�niet�zo�ver�gekomen.�Mijn�fractie�is�daardoor�gerustgesteld,�maar�ik�denk�dat�we�niet�in�de�situatie�moeten�komen�waarin�zoiets�opnieuw�zou�kunnen�gebeuren.�Om�die�reden�spreek�ik�nogmaals�de�steun�van
de�VVD-fractie�voor�het�voorstel�uit.�Ik�dank�de�indieners
voor�hun�werk�en�de�minister�voor�zijn�advies.

De�heer�Oskam�(CDA):
Voorzitter.�Wat�mij�betreft�kan�ik�het�kort�houden.�De�heer
Schouw�zei�dat�ze�een�gelegenheidskabinetje�vormen.
Het�zag�er�ook�heel�ministeriabel�uit.�Heel�goed�gedaan.�Ik
dank�de�adviseur,�de�heer�Van�der�Ham,�en�de�minister.
Ik�was�eigenlijk�niet�van�plan�om�het�woord�te�voeren,
maar�de�heer�De�Wit�zei:�"Wie�kaatst,�kan�de�bal�verwachten",�en�daar�wil�ik�toch�even�op�reageren.�In�de�eerste
termijn�bedoelde�ik�te�zeggen�dat�de�meerderheid�moet
waken�voor�de�gevoelens�van�de�minderheid.�Het�zit�hem
met�name�in�die�gevoelens.�De�heer�De�Wit�zei�dat�de�protestanten�80�jaar�geleden�hun�wil�hebben�opgelegd�aan
de�socialisten�en�dat�het�te�maken�had�met�de�problematiek�rondom�de�openbare�orde.�Het�is�net�al�aan�de�orde
gekomen,�maar�kennelijk�was�het�in�die�tijd,�80�jaar�geleden,�wel�een�probleem�en�is�het�toen�in�de�wet�gekomen
als�verbodsbepaling.�80�jaar�geleden�waren�er�in�Nederland�ook�weinig�moslims.�Er�werd�niet�aan�andere�goden
gedacht,�alleen�aan�de�christelijke�God.
Wat�mij�betreft�is�er�met�dit�wetsvoorstel�geen�heel
grote�winst�te�behalen.�We�hebben�het�er�uitvoerig�over
gehad.�Het�is�vooral�symbolisch.�Ik�zit�meer�op�de�lijn�van
Van�Dam,�namelijk�dat�er�een�breed�debat�over�de�vrijheid
van�meningsuiting�moet�worden�gevoerd,�voordat�allerlei�hapsnapwetsvoorstellen�voorbijkomen.�Als�dit�straks
door�de�Tweede�en�Eerste�Kamer�wordt�aangenomen,
gaat�bij�drie�huizen�de�vlag�uit,�bij�huize�Schouw,�huize
De�Wit�en�huize�Van�der�Ham.�Voor�de�rest�zal�er�niet�lang
over�worden�nagesproken.
Ik�heb�de�vorige�keer�geprobeerd�de�initiatiefnemers�te
triggeren.�Mijn�bedoeling�was�het,�te�zeggen�dat�de�groep

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

van�Van�der�Staaij,�de�groep�van�Segers�en�mijn�eigen
achterban�er�wel�pijn�in�de�buik�van�kunnen�hebben.�Mensen�die�diepgelovig�zijn,�vinden�dit�heel�vervelend.�Wat�is
je�winst,�als�dit�bij�anderen�tot�verdriet�leidt?
De�heer�Van�Dam�heeft�mij�de�vorige�keer�uitgedaagd
over�artikel�147.�Een�CDA-minister�van�Justitie�zou�namelijk�gezegd�hebben�dat�de�cartoonisten�daar�niet�onder
vielen.�Ik�heb�gezegd�dat�zij�er,�wat�mij�betreft,�wel�onder
vallen.�Wat�mij�betreft�zouden�alle�goden�of�profeten�die
door�mensen�die�religieus�zijn,�worden�aanbeden,�onder
artikel�147�moeten�vallen.�Wij�hebben�zelf�geen�initiatief
genomen�om�een�amendement�of�een�ander�wetsvoorstel
in�te�dienen,�omdat�men�zegt�dat�het�een�slapende�letter
is.�Wat�mij�betreft�is�het�een�dode�letter.�Minister�Opstelten�heeft�gezegd�dat�het�niet�te�bewijzen�valt�en�wij�laten
dat�zo.�Wij�zijn�niet�voor�het�wetsvoorstel�en�wij�zullen
ook�zeker�tegen�stemmen.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Ik�vind�het�wel�interessant.�Het�CDA�zegt�dus�eigenlijk�dat
het�de�uitbreiding�van�dit�artikel,�die�minister�Donner�wilde,�graag�zou�zien.�Dit�artikel�ziet�nu�niet�op�de�strafbaarstelling�van�Mohammedcartoons,�alleen�op�die�van�Jezuscartoons.�Het�CDA�wil�dit�artikel�dus�blijkbaar�breder�maken,�zodat�ook�Mohammedcartoons,�zoals�die�bij�de�cartoonrellen,�strafbaar�zouden�zijn�in�Nederland.
De�heer�Oskam�(CDA):
Het�is�nu�2013�en�de�heer�Van�Dam�vraagt�naar�de�bekende�weg.�Ik�heb�de�vorige�keer,�in�de�eerste�termijn,�ook�al
gezegd�dat�ik�dit�vind.�Daar�blijf�ik�bij.
De�heer�Van�Dam�(PvdA):
Maar�u�gaat�daar�niets�mee�doen.�Er�komt�geen�voorstel
van�het�CDA�om�dit�te�realiseren.
De�heer�Oskam�(CDA):
Artikel�147�is�volgens�de�initiatiefnemers�een�slapende�letter.�Volgens�de�minister�is�het�een�dode�letter.�Wij�gaan�er
dus�niets�mee�doen.
De�voorzitter:
Ik�kijk�even�naar�de�initiatiefnemers.�We�hebben�tot�13.30
de�tijd.�Denken�zij�dat�hun�tweede�termijn�kan�worden�afgerond�voor�13.30�uur?�Ik�zie�geen�grote�bezwaren.
De�vergadering�wordt�van�12.57�uur�tot�13.08�uur�geschorst.

De�heer�Schouw�(D66):
Voorzitter.�De�indieners�hebben�besloten�om�hun�reactie
in�tweede�termijn�kort�te�houden.�Dat�is�niet�uit�luiheid,
maar�meer�uit�respect�aan�de�Kamer�voor�de�kwalitatieve�voorbereiding�die�we�met�elkaar�hebben�gehad.�Ik�heb
het�dan�zowel�over�de�schriftelijke�voorbereiding�als�de
eerste�termijn�van�de�Kamer�en�vandaag�de�eerste�termijn
van�de�indieners.�We�hebben�alles�heel�erg�goed�met�elkaar�uitgediscussieerd�en�gewisseld.�We�willen�de�Kamer
danken�voor�haar�inbreng�in�tweede�termijn.�Als�de�Kamer�ons�dat�toestaat,�willen�we�onze�speciale�adviseur
namens�het�kabinet�danken�voor�zijn�duidelijke�en�krachtige�bewoordingen.�Als�het�kabinet�zegt�"oordeel�Kamer",
dan�is�daar�eigenlijk�geen�woord�Spaans�bij.�Dat�weten�in

10 april 2013
TK�73

73-4-20

Schouw
elk�geval�degenen�die�de�gebruiken�in�deze�Kamer�goed
kennen.
De�indieners�zijn�buitengewoon�gelukkig�met�de�manier�waarop�wij�dit�debat�hebben�gevoerd�met�de�Kamer.
Het�is�een�fundamenteel�debat.�Ik�had�het�in�eerste�termijn�al�over�80�jaar�discussie.�Het�is�ook�een�rijk�debat
waarin�alle�aspecten�aan�de�orde�zijn�gekomen.�Naar�onze�beleving�hebben�we�dat�gedaan�met�respect�voor�ieders�inbreng�en�voor�ieders�positie�en�met�respect�voor
elkaars�gevoelens.�Ik�kan�mij�nog�wel�situaties�herinneren�waarin�dat�weleens�anders�ging,�ook�in�deze�Kamer.�Ik
geef�een�groot�compliment�voor�de�manier�waarop�wij�dit
met�elkaar�hebben�behandeld.
Gelet�op�de�discussie�die�we�met�elkaar�hebben�gevoerd,�constateer�ik�dat�het�–�ik�haal�maar�even�de�woorden�van�de�heer�Van�der�Staaij�aan�–�vooral�voor�de�christelijke�fracties�een�bittere�pil�is.�Ik�begrijp�dat�heel�erg
goed.�Ik�probeer�het�goed�samen�te�vatten,�maar�volgens
mij�zijn�we�het�met�elkaar�eens�dat�artikel�147�een�dode
letter�is.�De�minister�heeft�daar�nog�eens�heel�expliciet
op�gewezen.�Wij�zijn�het�er�ook�over�eens�dat�het�ontwaken�van�die�dode�letter�geen�sinecure�is.�De�heer�Segers
zei�dat.�Maar�vervolgens�lopen�de�opvattingen�binnen�de
Kamer�uiteen.�Ik�moet�vaststellen�dat�een�meerderheid
in�deze�Kamer�samen�met�de�initiatiefnemers�zegt:�het
dreigend�ontwaken�van�dat�artikel�op�een�willekeurig�moment�en�door�een�willekeurige�regering;�dat�willen�we
niet.�De�christelijke�partijen�zeggen�echter:�als�je�artikel
147�schrapt,�dan�ontneem�je�ons�een�moreel�kompas�en
daar�krijgen�wij�pijn�in�de�buik�van.�Dat�laatste�zei�de�heer
Oskam.
In�tweede�termijn�is�ook�het�punt�van�een�breed�debat
over�de�vrijheid�van�meningsuiting�aan�de�orde�gesteld.
De�indieners�zien�daarnaar�uit,�maar�hebben�daar�thans
geen�opvattingen�over.�De�heer�Van�Dam�heeft�de�piketpaaltjes�geslagen�voor�zo'n�debat.�We�gaan�dadelijk�misschien�bekijken�of�de�regering�bereid�is�om�de�Kamer�op
dat�punt�te�bedienen.�Zo�niet,�dan�hebben�we�de�komende�tijd�de�bespreking�van�een�aantal�initiatiefwetsvoorstellen.�Wij�zullen�daaraan�meedoen,�maar�dan�niet�meer
als�gelegenheidsduo�maar�gewoon�als�Kamerlid.
Naar�onze�opvatting�blijven�er�twee�vragen�over.�De
eerste�vraag�is:�is�met�het�aannemen�van�ons�initiatiefwetsvoorstel�de�vrijheid�van�godsdienst�in�het�geding?
Die�suggestie�is�door�de�heer�Van�der�Staaij�in�ieder�geval
gewekt.�Een�tweede�centrale�vraag�is�of�wij�met�het�aannemen�van�dit�wetsvoorstel�een�moreel�kompas�of�een
morele�ankerplaats�verliezen.�Dat�zijn�in�feite�de�twee�vragen�die�zijn�overgebleven.�Het�zijn�heel�terechte�vragen.�Ik
probeer�de�spanning�een�beetje�op�te�bouwen.�De�rolverdeling�tussen�mij�en�collega�De�Wit�betekent�dat�hij�nog
even�heel�precies�zal�ingaan�op�die�twee�resterende�vragen.

De�heer�De�Wit�(SP):
Voordat�ik�inga�op�deze�laatste�punten�wil�ik�de�minister
en�de�collega-Kamerleden�danken�voor�hun�inbreng�in
tweede�instantie.�Er�zijn�twee�punten�waar�ik�nog�op�wil
ingaan.�Is�de�vrijheid�van�godsdienst�in�het�geding?�Wat
ons�betreft�is�dat�niet�het�geval.�Ik�ben�vanochtend�aan
het�eind�van�mijn�bijdrage�juist�ingegaan�op�het�bestaan
van�de�grondrechten�in�ons�staatsbestel�en�het�belang
daarvan.�De�vrijheid�van�meningsuiting�is�daarbij�belang-

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

rijk,�maar�in�ieder�geval�ook�de�vrijheid�van�godsdienst.
Die�is�wat�ons�betreft�niet�in�het�geding.
Verliezen�we�een�moreel�kompas?�Dat�is�een�wat�lastiger�punt.�Wij�hebben�een�uiteenzetting�gegeven�over�de
betekenis�van�artikel�147.�Ik�wil�erop�wijzen�dat�ons�initiatief�dateert�uit�2009.�In�een�tijdsbestek�van�jaren�is�de
discussie�over�de�vrijheid�van�meningsuiting,�de�vrijheid
van�godsdienst,�maar�ook�het�debat�over�godslastering
op�brede�schaal�gevoerd.�Wat�we�ook�vandaag�in�dit�debat�in�de�Kamer�zien,�is�dat�iedereen�zegt�dat�er�een�debat�gevoerd�moet�kunnen�worden.�Alleen�de�zogenaamde
choc�des�opinions�brengt�ons�immers�verder.�In�die�discussie�moeten�wij�niet�flauw�zijn.�Daarin�moeten�wij�ook
dingen�kunnen�verdragen.�De�heer�Van�Dam�heeft�in�de
eerste�termijn�al�uitvoerig�stilgestaan�bij�wat�een�politicus
over�zich�heen�krijgt.�Daarbij�gaat�het�niet�alleen�over�politici,�maar�over�iedereen�die�deelneemt�aan�dat�debat.
De�winst�van�het�debat�van�vandaag�zit�hem�wat�mij
betreft�in�de�constatering�van�nagenoeg�alle�fracties�dat
fatsoen�in�dat�debat�op�de�eerste�plaats�dient�te�staan.�Dat
voerde�mevrouw�Bergkamp�vanochtend�al�heel�nadrukkelijk�aan.�Fatsoen�dient�leidend�te�zijn.
Als�het�fout�gaat,�moeten�we�kijken�wat�te�doen.�Het
strafrecht�is�in�onze�samenleving�en�in�ons�bestel�nog
steeds�het�ultimum�remedium.�Dat�wil�zeggen�dat�je�bij
het�strafrecht�uitkomt�als�het�echt�heel�spannend�en�heel
lastig�wordt.�Wij�hebben�daarbij�opgemerkt�dat�het�strafrecht�de�ondergrens�in�deze�discussie�is.
Ten�slotte�wil�ik�nog�even�ingaan�op�het�slapend�zijn.
Wij�hebben�een-�en�andermaal�gezegd�dat�het�voorbeeld
uit�2004�aantoont�dat�het�mogelijk�is�om�het�artikel�af�te
stoffen,�zoals�toenmalig�minister�Donner�zei.�In�2004�ging
het�echter�niet�alleen�om�afstoffen.�De�discussies�in�2008
en�2009�gingen�vervolgens�ook�over�de�vraag�of�we�artikel�147,�artikel�137c�en�andere�artikelen�niet�kunnen�uitbreiden.
Het�risico�van�het�slapend�laten�voortbestaan�van�artikel�147�is�dat�het�op�enig�moment�door�deze�of�gene�geactiveerd�kan�worden.�In�het�buitenland�zien�wij�dat�een
dergelijke�bepaling�afhankelijk�is�van�degene�die�haar
gaat�hanteren.�In�een�aantal�landen�zijn�er�soortgelijke�bepalingen,�waarbij�zo'n�bepaling�juist�gebruikt�wordt�tegen
bijvoorbeeld�gelovigen�met�een�christelijke�overtuiging.
Je�ziet�dan�meteen�dat�het�er�maar�net�van�afhangt�wie
de�bepaling�gaat�activeren�en�wat�daarvan�de�bedoeling
is.�Die�discussie�willen�wij�niet,�omdat�dat�onwenselijk�is.
Daarnaast�heb�ik�de�minister�horen�zeggen�dat�deze�bepaling�in�onze�samenleving�een�tandenloze�beperking�is�van
de�vrijheid�van�meningsuiting.�Ik�ben�dat�met�hem�eens.
Van�mijn�kant�zou�ik�ten�slotte�de�minister�nogmaals�willen�bedanken.�Ook�zou�ik�oud-collega�Boris�van�der�Ham
en�oud-collega�Fred�Teeven�willen�bedanken�met�wie�ik�in
eerste�instantie�over�dit�wetsvoorstel�heb�mogen�debatteren.�Ook�dank�ik�onze�deskundige�medewerkers,�te�weten
de�heer�Abele�Kamminga,�Joost�Sneller�en�Michiel�van
Nispen.

Minister�Opstelten:
Voorzitter.�Nog�een�enkel�woord�van�mij�als�uw�adviseur.
Ik�ben�onder�de�indruk�van�het�respect�dat�in�deze�Kamer�getoond�is�bij�de�behandeling�van�dit�initiatiefwetsvoorstel.�Mevrouw�Bergkamp�zei�het,�in�navolging�van
de�heer�Segers,�heel�mooi,�namelijk�dat�het�debat�heeft
plaatsgevonden�met�respect�voor�elkaars�diepste�gevoe-

10 april 2013
TK�73

73-4-21

Opstelten
lens.�Het�is�heel�belangrijk�om�dat�hier�als�bewindspersoon�te�horen�uitspreken.
Daarnaast�ben�ik�onder�de�indruk�van�de�wijze�waarop
de�initiatiefnemers�het�woord�hebben�gevoerd.�Het�was
ook�voor�mij�heel�zinvol�om�ernaar�te�luisteren�en�om�te
zien�hoe�het�debat�diepgaand�is�gevoerd�met�historisch
heel�belangrijke�betogen�over�een�heel�zwaar�en�moeilijk�onderwerp�waarover�verschillen�van�inzicht�zijn,�maar
hoe�er�ook�veel�respect�is�getoond�voor�de�fracties�van�de
SGP,�de�ChristenUnie�en�het�CDA.
Zoals�ik�in�eerste�termijn�al�heb�gezegd,�laten�wij�het
oordeel�over�het�initiatiefwetsvoorstel�aan�de�Kamer.
Tegen�de�heer�Van�Dam�zou�ik�nog�het�volgende�willen
zeggen.�Het�is�prima�als�je�een�debat�voert�over�de�vrijheid�van�meningsuiting�–�ik�zal�er�dan�altijd�zijn�–�maar�er
is�geen�reden�om�behoudens�het�debat�over�de�initiatiefwetsvoorstellen�van�respectievelijk�de�heer�Voordewind
en�de�heer�Bosma,�nog�een�breder�debat�te�voeren.�Ik
heb�eerder�brieven�over�dit�onderwerp�geschreven,�samen�met�de�toenmalig�collega�van�Binnenlandse�Zaken
en�Koininkrijksaangelegenheden.�Ik�heb�daarna�nog�een
keer�een�brief�geschreven�over�dit�onderwerp�en�over�de
grenzen�die�er�zijn�in�het�wettelijke�instrumentarium�voor
de�vrijheid�van�meningsuiting.�Daar�kan�ik�naar�verwijzen.�Ik�vind,�en�de�conclusie�van�die�brieven�is�ongeveer
dezelfde,�dat�het�huidige�strafrechtelijk�instrumentarium
het�ultimum�remedium�is,�waarbij�in�de�huidige�moderne
samenleving�met�moderne�communicatiemiddelen�ook
ingegrepen�kan�worden�waar�dat�noodzakelijk�is.�Als�je
vindt�dat�dat�onvoldoende�gebeurt�of�dat�het�te�veel�gebeurt,�moet�je�dáár�het�debat�over�voeren.�Ik�verwijs�naar
brieven�die�ik�daarover�heb�geschreven.�Ik�heb�de�data
bij�me,�maar�ik�meen�dat�de�heer�Van�Dam�deze�helemaal
niet�nodig�heeft,�want�hij�kent�zijn�stukken.�Dat�is�ook�vandaag�weer�gebleken.�Ik�ben�natuurlijk�te�allen�tijde�bereid
om�met�de�Kamer�over�de�vrijheid�van�meningsuiting�te
discussiëren,�maar�in�het�verleden�heb�ik�mijn�huiswerk
daarvoor�al�gedaan.
De�algemene�beraadslaging�wordt�gesloten.
De�voorzitter:
Hiermee�is�een�einde�gekomen�aan�het�debat�in�de�Kamer
over�het�voorstel�van�wet�van�de�leden�Schouw�en�De�Wit
tot�wijziging�van�het�Wetboek�van�Strafrecht�in�verband
met�het�laten�vervallen�van�het�verbod�op�godslastering.
Over�deze�wet�zullen�we�aanstaande�dinsdag�stemmen.�Ik
wil�niet�te�veel�op�de�zaken�vooruitlopen,�maar�als�ik�zie
hoe�de�verhoudingen�in�de�Kamer�liggen,�lijkt�het�mij�dat
ik�beide�heren�succes�kan�wensen�aan�de�overkant.
De�vergadering�wordt�van�13.24�uur�tot�14.15�uur�geschorst.
Voorzitter:�Van�Miltenburg
De�voorzitter:
Op�de�tafel�van�de�Griffier�ligt�een�lijst�van�ingekomen
stukken.�Op�die�lijst�staan�voorstellen�voor�de�behandeling�van�deze�stukken.�Als�voor�het�einde�van�de�vergadering�daartegen�geen�bezwaar�is�gemaakt,�neem�ik�aan�dat
daarmee�wordt�ingestemd.

Tweede�Kamer

Verbod�op�godslastering

10 april 2013
TK�73

73-4-22