2010D21553

GROENBOEK
Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken
De afgelopen decennia is de wereld zich in een sneller tempo gaan
voortbewegen. Voor Europa en andere delen van de wereld betekende de
snelle introductie van nieuwe technologieën en de stijgende mondialisering een drastische overstap van de traditionele verwerkende industrie
naar diensten en innovatie. Fabrieken worden langzaamaan vervangen
door creatieve gemeenschappen die hun vermogen om te verbeelden, te
creëren en te innoveren als bouwsteen gebruiken.
In deze nieuwe digitale economie bepaalt de immateriële waarde meer en
meer de materiële waarde naarmate consumenten op zoek gaan naar
nieuwe en verrijkende «ervaringen». Het vermogen om sociale ervaringen
te kunnen creëren en te netwerken, vormt nu een factor van concurrentiekracht.
Als Europa in deze veranderende globale omgeving wil blijven concurreren, zal het de juiste voorwaarden in het leven moeten roepen zodat
creativiteit en innovatie kunnen bloeien in een nieuwe ondernemerscultuur1.
De culturele en creatieve industrieën bezitten het nog veel ongebruikt
potentieel om banen en groei te creëren. Om het te ontsluiten en aan de
top te geraken, moet Europa nieuwe drijvende krachten voor slimme,
duurzame en inclusieve groei ontdekken en erin investeren2. Onze
toekomstige welvaart zal in grote mate afhangen van de manier waarop
we onze middelen, kennis en ons creatief talent aanwenden om innovatie
te stimuleren. Door verder te bouwen op onze rijke en diverse culturen
moet Europa experimenteren met nieuwe mogelijkheden om meerwaarde
te creëren, maar ook om met elkaar samen te leven, middelen te delen en
te genieten van diversiteit.

1

Zoals voorzitter Barroso dit uitdrukte in zijn
politieke richtsnoeren voor de volgende
Commissie. Volledige tekst: http://
ec.europa.eu/commission_barroso/president/
pdf/press_20090903_EN.pdf.
2
Zie mededeling van de Commissie «Europa
2020: Een strategie voor slimme, duurzame en
inclusieve groei», COM(2010) 2020.
3
De culturele en creatieve sector wordt met
name als groeisector erkend in de bovengenoemde raadpleginsnota van de Commissie
en het werkdocument van de diensten van de
Commissie ″Challenges for EU support to
innovation services – Fostering new markets
and jobs through innovation″, SEC(2009)1195.
4
«Study on the economy of culture in
Europe», uitgevoerd door KEA voor de
Europese Commissie, 2006, bovengenoemd
werkdocument van de diensten van de
Commissie over uitdagingen voor de
EU-steun aan innovatie en het UNCTADverslag (2008) over ″Creative Economy – the
Challenge of Assessing the Creative Economy
– towards informed policy-making″.
5
Meer gegevens over deze sector, en met
name geharmoniseerde statistieken, zijn
vereist om de situatie van de CCI’s beter te
kunnen monitoren en om de huidige trends,
moeilijkheden en uitdagingen te kunnen
analyseren.

nds-tk-2010D21553

Europa’s culturele en creatieve industrieën bieden potentieel om aan deze
uitdagingen tegemoet te komen en kunnen daardoor bijdragen tot de
Europa-2020-strategie en enkele kerninitiatieven hieronder, zoals de
Innovatie-Unie, de aanpak van de klimaatverandering, de digitale agenda,
de agenda voor nieuwe vaardigheden en banen of een industriebeleid in
een tijd van mondialisering3.
Vele recente onderzoeken4 hebben uitgewezen dat de culturele en
creatieve industrieën (hierna CCI’s genoemd) zeer innovatieve ondernemingen met een groot economisch potentieel vertegenwoordigen.
Bovendien behoren deze industrieën tot de meest dynamische sectoren in
Europa en dragen zij ongeveer 2,6% bij aan het bbp van de EU met een
hoog groeipotentieel. Verder creëren de CCI’s kwaliteitsbanen voor
omstreeks 5 miljoen mensen in de EU-275.
Ook speelt culturele inhoud een cruciale rol bij de ontplooiing van de
informatiemaatschappij doordat het investeringen voedt in breedbandinfrastructuur en -diensten, in digitale technologieën, in nieuwe consumentenelektronica en in telecommunicatieapparatuur.
Naast hun directe bijdrage aan het bbp zijn CCI’s ook belangrijke drijvende
krachten achter de economische en sociale innovatie in vele andere
sectoren.

1

Vindingrijke oplossingen in vele verschillende sectoren vloeien voort uit
het creatief denken in deze industrieën, van de «heruitvinding» of het
profileren van een land, regio’s of steden tot de ontwikkeling van
ICT-vaardigheden (e-vaardigheden1) voor levenslang leren, van het
stimuleren van onderzoek tot het verstaanbaar communiceren van
waarden, van product- en diensteninnovatie tot de promotie van
koolstofarme en duurzame economische omgevingen, van intergenerationele tot interculturele dialoog en gemeenschapsvorming2.
Via samenwerking met het onderwijs kunnen CCI’s een belangrijke rol
spelen door Europese burgers uit te rusten met de nodige creatieve,
ondernemende en interculturele vaardigheden. In die zin kunnen de CCI’s
de Europese expertisecentra voeden en ons helpen bij de ontwikkeling
naar een kennisgebaseerde samenleving. Tegelijkertijd stimuleren deze
vaardigheden de vraag naar meer gediversifieerde en geavanceerde
inhoud en producten. Dit kan de markten van morgen beïnvloeden op een
manier die beter aansluit bij wat Europa te bieden heeft.
Door deze overloopeffecten van de Europese CCI’s zetten we koers naar
een vindingrijkere, hechtere, groenere en meer welvarende toekomst.
Culturele diversiteit, mondialisering en digitalisering zijn de belangrijkste
drijfveren voor de ontwikkeling van CCI’s. Om zo veel mogelijk gebruik te
maken van de mogelijkheden die deze drijfveren bieden, moeten we
volgende uitdagingen aangaan:
• De juiste hefbomen creëren door de capaciteit voor ondernemers te
vergroten om te kunnen experimenteren, te innoveren en te slagen en
door makkelijker toegang te verlenen tot financiering en de juiste mix
van vaardigheden;
• Lokale en regionale CCI’s helpen bij hun ontwikkeling in de richting
van een sterkere wereldwijde aanwezigheid door onder andere
meer uitwisseling en mobiliteit; en
• De ontwikkeling van een creatieve economie stimuleren door de
overloopeffecten van CCI’s te benutten als een katalysator voor een
breed scala van economische en sociale contexten.
Terwijl enkele van onze internationale partners reeds uit de veelzijdige
bronnen van CCI’s3 putten, moet de EU nog steeds een strategische
aanpak ontwikkelen om van haar sterke en aantrekkelijke culturele troeven
een basis te maken voor een machtige, creatieve economie en een hechte
samenleving.
1. Beleidscontext, doelstellingen en bestek van het Groenboek
1
In 2007 keurde de Commissie een mededeling goed die een langetermijnagenda op
gebied van e-vaardigheden presenteerde:
«E-vaardigheden voor de eenentwintigste
eeuw: Bevordering van de concurrentiekracht,
groei en werkgelegenheid», COM(2007) 496;
momenteel overweegt zij om deze verder uit
te werken.
2
Zie «Study on the impact of culture and
creativity″, uitgevoerd door KEA voor de
Europese Commissie, 2009.
3
Met name de Verenigde Staten en Canada.
4
Zie mededeling van de Commissie over een
Europese agenda voor cultuur in het licht van
de mondialisering, COM(2007) 242 definitief.
5
Conclusies van de Raad over de bijdrage
van de culturele en creatieve sector aan de
verwezenlijking van de doelstellingen van
Lissabon, 2007: http://
www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/
docs/pressData/nl/educ/97679.pdf.

Al deze dimensies vormen de basis van de tweede doelstelling van de
Europese agenda voor cultuur4, namelijk dat de EU het potentieel van
cultuur als katalysator voor creativiteit en innovatie moet aanwenden
binnen het kader van de Lissabonstrategie voor groei en werkgelegenheid.
Deze agenda is in respectievelijk november 2007 en december 2007
bekrachtigd door een resolutie van de Raad en de Europese Raad. De
Europese Raad onderschrijft in zijn conclusies van december 2007 zowel
het belang van de culturele en creatieve sector in het kader van de
Lisabonagenda als de noodzaak om hun potentieel te versterken, met
name wat de KMO’s betreft.
Verder wordt in de conclusies van de Raad de noodzaak benadrukt om
zowel de koppeling tussen onderwijs, opleiding en CCI’s5 te versterken als
het potentieel van KMO’s in de culturele en creatieve sector te optimaliseren. Ook wordt aangedrongen op betere synergieën tussen de culturele

2

sector en andere sectoren en een sterkere koppeling tussen cultuurbeleid
en andere beleidsterreinen1.
Daarnaast nodigt het Europees Parlement onder andere de Commissie uit
aan te geven wat precies onder een Europese visie op cultuur, creativiteit
en innovatie wordt verstaan en politieke maatregelen voor praktische
verwezenlijking op te stellen ten behoeve van de effectieve ontwikkeling
van de Europese creatieve industrieën en deze op te nemen in het
beleidskader voor de ontwikkeling van een daadwerkelijke Europese
strategie voor cultuur2.
Het Groenboek bouwt verder op aanbevelingen en beste praktijken die
zijn vastgesteld door nationale werkgroepen van deskundigen (over de
CCI’s en synergieën tussen cultuur en onderwijs) en door platforms van
de civiele samenleving (over de culturele en creatieve sector en toegang
tot cultuur3). Deze groepen zijn opgericht in het kader van de implementatie van de Europese agenda voor cultuur. Verder baseert het zich op
diverse onafhankelijke onderzoeken en verslagen die recentelijk zijn
uitgevoerd voor de Europese Commissie en laat het zich inspireren door
de strategieën die in tal van lidstaten zijn ontwikkeld om het potentieel
van de CCI’s te ontsluiten4. Tot slot brengt het een aantal boodschappen
over van het Europese jaar van creativiteit en innovatie 2009, vooral
betreffende de noodzaak om bruggen te bouwen tussen kunst, filosofie,
wetenschap en handel5.

1
Conclusies van de Raad over cultuur als
katalysator voor creativiteit en innovatie, 2009:
http://register.consilium.europa.eu/pdf/nl/09/
st08/st08749-re01.nl09.pdf.
2
Resolutie van het Europese Parlement van
10 april 2008 over culturele industrieën in het
kader van de Lisabonstrategie. http://
www.europarl.europa.eu/sides/
getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA2008-0123+0+DOC+XML+V0//NL
3
Voor de verslagen van deze werkgroepen,
zie: http://ec.europa.eu/culture/our-policydevelopment/doc2240_en.htm. Goede
praktijken die door deze werkgroepen worden
gesignaleerd, worden in meerdere voetnoten
van dit document vermeld.
4
Met name: A Creative Economy Green Paper
for the Nordic Region (Nordic Council, 2007),
Creative Britain – New Talents for the New
Economy (UK, 2008), Creative Value – Culture
and Economy Policy Paper (Netherlands,
2009) en Potential of Creative Industries in
Estonia (2009).
5
Zie met name het manifest van de ambassadeurs voor Creativiteit en Innovatie, gepubliceerd in november 2009. http://
www.create2009.europa.eu/
ambassadors.html.
6
In 2009 heeft Eurostat een «ESSnet-culture»
opgericht. http://ec.europa.eu/culture/ourpolicy-development/doc1577_en.htm.

Dit Groenboek wil het debat aanwakkeren over de vereisten van een
werkelijk stimulerende, creatieve omgeving voor de CCI’s in de EU. Het
bevat meerdere perspectieven, van een ondernemingsklimaat tot de
behoefte aan een gemeenschappelijke Europese open ruimte voor cultuur,
van capaciteitsopbouw tot talentontwikkeling en het wereldwijd bevorderen van Europese creatieve talenten.
Het beoogt niet alle kwesties te behandelen die van invloed kunnen zijn
op deze industrieën, maar het richt zich op een aantal kerngebieden waar
door de volledige inzet van beleid en instrumenten in alle overheidslagen
en door een betere samenhang en coördinatie ervan het potentieel van de
CCI’s in Europa op effectieve wijze ontsloten kan worden.
De vragen die worden gesteld zijn relevant voor beleidsmakers, de CCI’s
en andere belanghebbenden op diverse niveaus: Europees, nationaal,
regionaal en lokaal. Voor elk van de behandelende onderwerpen stelt de
Commissie bijdragen over prioriteiten voor acties op Europees
niveau zeer op prijs.
Door zich te richten op CCI’s beoogt het Groenboek de binnen de EU
uiteenlopende connotaties bij de begrippen «cultureel» en «creatief» die
de culturele diversiteit van Europa weerspiegelen, in kaart te brengen.
Op Europees niveau identificeerde het in 2000 opgerichte kader voor
culturele statistieken acht domeinen (roerend en onroerend erfgoed,
archieven, bibliotheken, boeken en tijdschriften, beeldende kunst,
architectuur, podiumkunsten, audio en audiovisuele media/multimedia) en
zes functies (behoud, creatie, productie, verspreiding, handel/verkoop en
educatie) die samen de «culturele sector» vormen vanuit een statistisch
standpunt. Momenteel wordt dit kader bijgewerkt en wordt het terrein van
de CCI’s afgebakend6.
In dit Groenboek hanteren we een tamelijk brede aanpak gebaseerd op
volgende werkdefinities:

3

Onder «culturele industrieën» wordt verstaan: industrieën die goederen
en diensten produceren en distribueren die gezien hun specifieke aard,
aanwending of doel, vorm geven aan cultuuruitingen of deze
overbrengen, ongeacht hun eventuele commerciële waarde. Naast de
traditionele kunstsector (podiumkunsten, beeldende kunsten, cultureel
erfgoed waaronder de publieke sector) omvatten zij film, dvd en video,
televisie en radio, videospelletjes, nieuwe media, muziek, boeken en
tijdschriften. Dit begrip is gedefinieerd met betrekking tot cultuuruitingen
in het kader van de Unesco-Overeenkomt van 2005 inzake de bescherming
en bevordering van de diversiteit van cultuuruitingen1.
Onder «creatieve industrieën» verstaan we de industrieën met culturele
dimensies die cultuur als inzet gebruiken maar voornamelijk functionele
producten produceren. Dit omvat architectuur en design die creatieve
elementen in grotere processen integreren alsook subsectoren zoals
grafisch design, modeontwerp of reclame.
Op een meer perifeer niveau zijn tal van andere industrieën voor hun
eigen ontwikkeling afhankelijk van de productie van inhoud waardoor
deze industrieën en CCI’s onderling tot op zekere hoogte afhankelijk van
elkaar zijn. Ze omvatten onder andere toerisme en de sector van de
nieuwe technologieën. Deze sectoren vallen echter niet expliciet onder het
in dit Groenboek gebruikte concept van de CCI’s.
2. Culturele diversiteit, de digitale omwenteling en mondialisering: belangrijkste drijfveren voor de verdere ontwikkeling van
de CCI’s
De CCI’s zijn onderhevig aan snelle veranderingen die met name
gekenmerkt worden door de dynamische ontwikkeling en ontplooiing van
digitale ICT op wereldschaal. Dit aspect heeft in alle sectoren een enorme
impact op de hele waardeketen, van creatie tot productie, distributie en
consumptie van culturele goederen en diensten.
Dankzij technologie en de beschikbaarheid van breedbandinfrastructuur in
stedelijke en plattelandsgebieden kunnen inhoudmakers hun werken
goedkoper produceren en ze op een grotere markt afzetten, ongeacht
fysieke en geografische belemmeringen. Indien culturele inhoudmakers
ICT ten volste benutten en traditionele manieren van productie en
distributie worden herzien, wordt het publiek en de afzetmarkt voor
inhoudmakers groter en ontstaat er voor de burgers een meer divers
cultureel aanbod. Tegelijkertijd hangt de totstandbrenging van ICT af van
de beschikbaarheid van hoge kwalitatieve en gediversifieerde culturele
inhoud. Daarom speelt culturele inhoud een sleutelrol bij het aanvaarden
van deze nieuwe technologieën door een breder publiek en bij de
ontwikkeling van de e-vaardigheden en de diverse niveaus van mediageletterdheid van Europese burgers.

1
Zie: http://portal.unesco.org/culture/en/
ev.php-URL_ID=33232&URL_DO=DO_
TOPIC&URL_SECTION=201.html.
2
Dit is bijvoorbeeld het geval voor de
muzieksector waar de inkomsten van de
digitale verkoop nog geen noemenswaardige
beloning voor de kunstenaars oplevert; dit in
tegenstelling tot de industrie van videospelletjes waar het systeem van online-verkoop er
beter in slaagt de ontwerpers te belonen
dankzij het ontbreken van een ander verkoopkanaal.

Dit nieuwe klimaat verandert de traditionele productie- en consumptiemodellen echter wezenlijk en vormt hierdoor een uitdaging voor het systeem
waaruit tot nu toe de inhoudmakers waarde voor hun inhoud kregen. De
impact verschilt van onderneming tot onderneming en wordt beïnvloed
door de positie van een bepaalde onderneming in de waardeketen.
Economische waarde wordt verplaatst naar het einde van de keten en dit
maakt dat in sommige sectoren de daadwerkelijke beloning voor
scheppend werk wordt aangetast2. Bovendien hebben delen van de
inhoudindustrie, met name de sector van de platenmaatschappijen, zwaar
te lijden onder piraterij en een teruggelopen verkoop van fysieke
producten (zoals cd’s en dvd’s). Dit heeft hun ontwikkeling en inkomsten
negatief beïnvloed en hun potentieel om banen en investeringen te

4

verkrijgen en te creëren, beperkt. Daarom moet de industrie ook nieuwe
en innovatieve bedrijfsmodellen ontwerpen.
De uitdaging voor de CCI’s is de kosten te dekken van «het digitaal gaan»
(digitalisering van inhoud, talentontwikkeling en het opwaarderen van
kwalificaties van het personeel en complexe taken met betrekking tot
toereikend digitaal rechtenbeheer, enzovoort{) terwijl er ook geïnvesteerd
moet worden in nieuwe bedrijfsmodellen die bovendien getest moeten
worden en pas na enige tijd rendement opleveren. Vele creatieve
ondernemingen zullen waarschijnlijk moeilijkheden ondervinden om te
opereren onder het traditionele bedrijfsmodel terwijl ze werken aan de
overstap naar het nieuwe, nog in ontwikkeling zijnde model. Het
vermogen van een bedrijf om te reageren op deze structurele veranderingen hangt ook in grote mate af van de grootte en het onderhandelingsvermogen van het bedrijf ten opzichte van de nieuwe digitale verkoopkanalen. De wereldwijde digitale omwenteling versterkt de positie van
belangrijke belanghebbenden zoals telecommaatschappijen of producenten van consumentenelektronica en valt samen met de opkomst van
nieuwe wereldspelers zoals zoekmachines en webgebaseerde sociale
platforms die – terwijl ze een beduidende bijdrage leveren aan de
ontwikkeling van de markt – kunnen fungeren als de nieuwe poortwachters. Tegelijkertijd bestaat het merendeel van de CCI’s uit zowel een
groot aantal micro-, kleine en middelgrote bedrijven als freelancers die
optreden naast verticale of horizontale geïntegreerde bedrijven.
Zelfs in de sectoren waar multinationals een leidende rol spelen, is een
cruciale rol weggelegd voor kleine en micro-ondernemingen op het
gebied van creativiteit en innovatie. Zij nemen vaak de meeste risico’s,
gebruiken de nieuwste technologieën en weten hoe nieuw talent aan te
trekken en nieuwe trends en esthetische ontwerpen te lanceren.
Een uiteenlopend scala van ondernemers en het vrije verkeer van hun
diensten is de vereiste voor een cultureel gevarieerd aanbod voor de
consumenten. Dit is enkel mogelijk indien eerlijke toegang tot de markt is
gewaarborgd. Om eerlijke mededingingsvoorwaarden, die ervoor zorgen
dat er geen onterechte belemmeringen tot toegang zijn, te creëren en te
handhaven, is samenwerking nodig tussen de verschillende beleidsterreinen, met name op het vlak van mededinging.
Interoperabiliteit kan een belangrijke rol spelen bij het creëren van eerlijke
toegangsvoorwaarden voor nieuwe platforms en uitrusting. Normen
helpen om de interoperabiliteit tussen nieuwe en bestaande producten,
diensten, processen, systemen, toepassingen en netwerken te
waarborgen. Interoperabiliteit is niet enkel belangrijk voor de producenten
(met name KMO’s) maar ook voor de gebruikers. Interoperabiliteit
verbetert de keuze van de gebruiker, met name de keuze van de door de
CCI’s aangeboden ICT-producten en -diensten1. Normen helpen ook een
innovatievriendelijke markt te creëren waardoor innovatie wordt
aangemoedigd en systemen die toegang tot diverse inhoud kunnen
beperken, vermeden worden. Interoperabiliteit tussen platforms en
uitrusting bevorderen, is daarom essentieel.

1
Zie met name het werkdocument van de
diensten van de Europese Commissie «De
uitdagingen voor Europese normalisatie»,
oktober 2004.

Naast normalisatie en prijsaspecten is keuzemogelijkheid van fundamenteel belang voor consumenten. Overeenkomstig artikel 167 (ex-artikel
151 EG) van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
moet bij de omzetting van Europese wetgeving rekening worden
gehouden met culturele aspecten.

5

Tegen deze achtergrond zal de Commissie zich bezighouden met drie
belangrijke beleidskaders die een noemenswaardige impact zullen hebben
op de raamvoorwaarden voor de CCI’s in een digitale omgeving en die
gebaseerd zijn op eerdere raadplegingen.
Zo is er ten eerste de digitale agenda voor Europa, een van de zeven
kerninitiatieven voor Europa 2020. Binnen het op basis van de digitale
agenda op te zetten kader zal de Commissie onder andere een gemeenschappelijke markt creëren voor online-inhoud en -diensten (namelijk
grenzeloze en veilige EU-internetdiensten en zeer betrouwbare digitaleinhoudsmarkten, een evenwichtig regelgevingskader dat het beheer van
het intellectuele eigendom regelt, maatregelen om grensoverschrijdende
online-inhouddiensten te bevorderen, het aanmoedigen van multiterritoriale vergunningen, toereikende bescherming en beloning voor houders
van rechten en actieve steun voor de digitalisering van Europa’s rijke
culturele erfgoed).
Ten tweede zullen als onderdeel van het kerninitiatief «Innovatie-Unie»
specifieke acties genomen worden om de rol van de CCI’s te versterken
als katalysator voor innovatie en structurele verandering. In dit verband
zal specifieke aandacht besteed worden aan het bevorderen van ondernemerschap, de toegang tot financiering, het verbeteren van de raamvoorwaarden en prognoses, het identificeren van de behoeften aan onderzoek
en vaardigheden en het ondersteunen van nieuwe clusterconcepten en
betere handel en innovatie1. Het doel is om de grote actoren op regionaal,
nationaal en Europees niveau samen te brengen om zo meer strategisch
gebruik te kunnen maken van de huidige en geplande initiatieven ter
ondersteuning van de CCI’s en om transnationale samenwerking tussen
hen te verbeteren. Hierdoor zullen meer innovatieve ideeën in nieuwe
producten en diensten worden omgezet wat groei en banen creëert.
Ten derde zal de strategie betreffende intellectueel eigendom zich verder
baseren op onder meer een reeks eerdere en lopende initiatieven op het
gebied van meerdere culturele industrieën2. De aandacht zal duidelijk
gaan naar het gebruik en beheer van rechten en met name naar het
zoeken van een evenwicht tussen de noodzakelijke bescherming en de
duurzaamheid van een scheppend werk en de noodzaak om de ontwikkeling van nieuwe diensten en bedrijfsmodellen te bevorderen. Op het
gebied van methoden, heeft de Commissie duidelijk drie hoofdgebieden
aangewezen die voor verbetering vatbaar zijn en die in harmonie met de
interne markt en mededingingsregels de betrokkenheid van belanghebbenden via een bottum-up benadering garanderen.
3. De juiste hefbomen creëren

1
De acties moeten worden gebaseerd op de
discussie tijdens de workshop voor deskundigen «Towards a Pan-European initiative in
support of innovative creative industries in
Europe» van 4 en 5 februari 2010 in Amsterdam. Meer informatie hierover op http://
www.europe-innova.eu/creative-industries.
2
Mededeling van de Commissie «Auteursrecht in de kenniseconomie», COM(2009) 532
definitief; Discussienota «Creatieve inhoud op
een Europese digitale interne markt: Uitdagingen voor de toekomst», van DG INFSO en DG
MARKT, 2009.

Om zowel het culturele als economische potentieel van de CCI’s te
ontsluiten en daarbij zoveel mogelijk de bovenvermelde drijfveren te
benutten, heeft de culturele en creatieve sector behoefte aan een grotere
capaciteit voor experimenten en innovatie, toegang tot de juiste mix van
vaardigheden en tot financiering.
3.1 Nieuwe ruimte voor experimenten, innovatie en ondernemerschap in
de culturele en creatieve sector
Als gevolg van nieuwe – met name digitale – technologieën ontstaan
nieuwe doelgroepen, nieuwe distributiekanalen en nieuwe consumptiemodellen. Toegang tot en deelname aan de kunsten verandert voortdurend van vorm terwijl de grenzen tussen producenten en consumenten
vervagen met de opkomst van participatieve technologieën zoals blogs,
wikis, enzovoort.

6

Subculturen ontstaan met als resultaat een multidisciplinaire mix van
traditionele en nieuwe kunstvormen en inhoud. Hoewel traditionele
instellingen nog steeds een belangrijk aanspreekpunt zijn voor culturele
diensten, is het noodzakelijk om nieuwe manieren om cultuur te beleven,
te erkennen en ondersteunen. Hierdoor wordt de kiem gelegd voor
nieuwsgierigheid, analyse en verheldering die leiden tot een levenslange
band met cultuur1.
Net als in alle andere sectoren van de samenleving moeten het onderzoek
en het ontwikkelingsaspect van creativiteit en creatie sterker worden. Als
Europa niet achterop wil geraken, zal meer interactie tussen verschillende
kunst- en creatieve disciplines, (sub)sectoren, economische domeinen en
punten in de productieketen nodig zijn. Een meer intensiever, systematischer en gevarieerder samenwerking tussen de kunsten en de academische en wetenschappelijke instellingen moet worden aangemoedigd
net zoals privaatpublieke initiatieven om experimenten van kunstenaars te
ondersteunen2.
In dit verband is een holistische benadering van belang om een gunstig
klimaat voor innovatie, groei en verdere ontwikkeling van deze sector te
waarborgen. Hoewel er vandaag in Europa op regionaal of nationaal
niveau reeds een aantal publieke en private initiatieven bestaan om
innovatie en ondernemerschap in de CCI’s3 te ondersteunen, bestaat er
een behoefte om de discussie open te trekken door verscheidene
elementen op alle niveaus samen te brengen, waaronder op Europees
niveau, zodat alle spelers kunnen samenwerken aan concrete acties op
een aantal domeinen van strategisch belang. Zo kunnen ontmoetingsplaatsen of «laboratoria» voor open innovatie en experimenten worden
gecreëerd waar de gebruiker centraal staat en de samenwerking tussen
diverse disciplines moet worden bevorderd; waar het gebruik van
tussenpersonen of makelaars tussen de verschillende sectoren en
disciplines moet worden aangemoedigd. Beste praktijken op het gebied
van aanspreekbaarheid en transparantie moeten ook worden bevorderd.
Zo zullen wij de wereldtop bereiken.

Zie in het bijzonder ″Policy guidelines of the
civil society platform on access to culture″,
2009.
2
Zie met name enkele goede praktijken die
zijn geïnventariseerd door werkgroepen van
nationale deskundigen en platformen van de
civiele samenleving op het gebied van de
culturele en creatieve sector.
3
In dit verband is het vermeldenswaard dat
proefprojecten met betrekking tot nieuwe
manieren om innovatieve creatieve bedrijven
te ondersteunen momenteel ten uitvoer
worden gelegd in het kader van het «European Knowledge Intensive Service Innovation
Platform» van het innitiatief Europe Innova,
dat gefinancierd wordt door het
EU-kaderprogramma voor concurrentievermogen en innovatie.
4
Zie «De economie van de cultuur», op.cit.
5
De nationale werkgroepen van deskundigen
hebben goede clusterpraktijken gevonden in
veel lidstaten zoals Ierland, het Verenigd
Koninkrijk, Spanje, Estland, Finland en
Denemarken, enz.
6
Zie de Verklaring van Amsterdam die tijdens
de workshop ″Towards a Pan-European
initiative in support of creative industries in
Europe″ in februari 2010 door de deelnemers
werd ondertekend. http://www.europeinnova.eu/web/guest/home/-/journal_content/
56/10136/178407.
1

In deze context is het ook belangrijk om meer geschikte en gunstige
voorwaarden te creëren om nieuwe en met name digitale technologieën
in de CCI’s te integreren en zo een meer gediversifieerd en innovatief
professionele inhoud voor EU-burgers te genereren.
Om creativiteit op de markt te brengen, bouwen de CCI’s in regel verder
op een rijke en diverse kern van cultureel erfgoed, getalenteerde
kunstenaars en andere creatievelingen en hangt de sector af van een
doeltreffende interconnectie tussen verscheidene lagen van ondernemende en innovatieve diensten die met elkaar verband houden.
.Bovendien zijn de productieprocessen in de CCI’s onderhevig aan
voortdurende aanpassing en vernieuwing wat het zo belangrijk maakt om
informatie uit te wisselen, om op immateriële activa op te bouwen en om
talent aan te trekken om het proces te vernieuwen. Deze kenmerken
vloeien voort uit de ware natuur van culturele producten. De afwisseling
in smaak van de consument betekent dat het in grote mate onzeker is of
de consument een product aanvaardt. Door deze beperkingen is de beste
organisatorische structuur vaak een «cluster van culturele en creatieve
industrieën», namelijk een groep reactieve en flexibele industrieën4.Deze
functionele clusters zijn meestal gebaseerd op een intensieve samenwerking tussen verschillende onderling verweven innoverende actoren en
instellingen. In dergelijke omstandigheden gaan concurrerende bedrijven
met elkaar samenwerken wat vaak gestimuleerd wordt door organisatorische netwerken zoals clusterorganisaties5.
Tegen deze achtergrond6 lijkt de behoefte te bestaan tot verbetering van

7

het fysieke en sociale klimaat waarin creatieve werknemers en betrokken
instituten zoals kunst- en ontwerpscholen of musea, doeltreffend in
clusters kunnen optreden. We moeten beter begrijpen hoe culturele en
creatieve bedrijven er meer voordeel uit halen wanneer ze zich op
dezelfde locatie vestigen doordat ze beter kunnen netwerken, startende
creatieve bedrijven stimuleren en de dimensie van de gebruiker in
bestaande clusters brengen.
VRAAG
– Hoe kunnen we meer ruimte creëren en betere ondersteuning bieden
voor experimenten, innovatie en ondernemerschap in de CCI’s? Hoe
kunnen we meer bepaald toegang tot ICT-diensten verhogen in/voor de
culturele en creatieve werkzaamheden en het gebruik van hun
culturele inhoud verbeteren? Hoe kan ICT een drijvende kracht worden
achter nieuwe bedrijfsmodellen in sommige CCI’s?
3.2 De behoefte aan vaardigheden in de culturele en creatieve industrieën
beter op elkaar afstemmen
Op het raakvlak tussen creativiteit en ondernemerschap blijft het voor
bedrijven in de CCI’s, met name de KMO’s, moeilijk om personeel met de
juiste mix van vaardigheden te vinden. Om het concurrentiepotentieel van
de sector te stimuleren is het van cruciaal belang dat op middellange en
lange termijn het aanbod van vaardigheden en de vraag op de arbeidsmarkt beter met elkaar overeenkomen. Samenwerkingsverbanden tussen
kunst- en ontwerpscholen of universiteiten en bedrijven kunnen hiertoe
bijdragen. Starterscentra die vaak in samenwerking met kunstscholen zijn
opgericht maar erbuiten liggen, zijn erin geslaagd de kloof te
overbruggen1.
Onder de invloed van voortdurende technologische ontwikkelingen
veranderen bovendien de «technische» voor deze sectorspecifieke
behoeften van deze industrie zeer snel waardoor een leven lang leren
menselijk wordt. Aangezien de CCI’s meer en meer innovatief gebruik
zullen maken van ICT zijn er bepaalde vereisten voor e-vaardigheden om
innovatie en concurrentievermogen te bevorderen. De CCI’s hebben –
naast deze vaardigheden – ook mensen nodig met zakelijke competenties,
zoals onder andere bestuurlijke en commerciële vaardigheden, enz. en die
inzicht hebben in financieringsmogelijkheden en deze kunnen losmaken
(banken en financiële instellingen, sponsoring en schenkingen, enz.) en
die met ICT kunnen omgaan, met name in ons digitaal klimaat. Tenzij
doelgerichte acties worden ondernomen in dit verband, lopen we het
risico dat een tekort aan vaardigheden, verkeerde combinaties en grote
verschillen Europa tegenhouden het potentieel van de CCI’s te gebruiken.
Gezien het grote groeipotentieel van de CCI’s en het voortdurende
veranderende en complexe klimaat waarin wordt gewerkt, zou het zeer
nuttig zijn om de nieuwe vaardigheden die momenteel of in de toekomst
nodig zijn beter te begrijpen en in kaart te brengen. Een specifiek sectoraal
initiatief zou moeten worden opgezet onder het «nieuwe vaardigheden
voor nieuwe banen»- initiatief om zo de analyse en de expertise op het
niveau van de EU te bundelen met de hulp van relevante belanghebbenden2.
1
Zie de in kaart gebrachte goede praktijken
door de nationale werkgroepen van deskundigen betreffende de CCI’s.
2
Mededeling «Nieuwe vaardigheden voor
nieuwe banen: Anticipatie op en onderlinge
afstemming van de arbeidsmarkt- en
vaardigheidsbehoeften», Euopese Commissie,
COM(2008) 868 definitief.

Een belangrijk instrument om zowel de reactie van de CCI’s op veranderingen te versnellen als de kloof tussen opleiding en werkervaring te
overbruggen, zou «peer coaching» kunnen zijn. «Peer coaching» houdt in
het bijschaven van vaardigheden en processen door middel van uitwisseling van ervaring tussen collega’s of studenten die voor dezelfde
uitdaging staan als middel om van elkaars fouten of successen te leren,

8

om de projecten nauwkeurig af te stemmen dankzij ervaren docenten,
nieuwe technologieën te verkennen en het aantal contacten uit te breiden.
Het zou toegang verlenen tot hoogopgeleide deskundigen die niet
noodzakelijk beschikbaar zijn in andere verbanden en het zou ertoe
kunnen bijdragen om heel Europa omvattende netwerken op te bouwen.
VRAAG
– Hoe kunnen we samenwerkingsverbanden tussen kunst – en ontwerpscholen bevorderen om zowel starters en ondernemers als de
ontwikkeling van e-vaardigheden te stimuleren?
– Hoe kan peer-coaching in de CCI’s worden aangemoedigd op het
niveau van de Europese Unie?
3.3 Toegang tot financiering
Toegang tot financiering is een van de grootste belemmeringen voor vele
ondernemingen in de sector1.
Zoals vermeld zijn vele culturele en creatieve ondernemingen kleine tot
middelgrote bedrijven. Onder hen vertegenwoordigen bedrijven met
enkel één persoon of twee personen de ruime meerderheid van de
bedrijven in de sector en behoren ze tot dit nieuwe type van «ondernemende werknemers» of «ondernemende culturele werkers» die niet
langer past in het typische beeld van een voltijds werknemer2.
De CCI’s ondervinden om diverse redenen moeilijkheden om investeerders aan te trekken; wegens een gebrek aan informatie en de kennis
van relevante financieringsbronnen, moeilijkheden bij het ontwikkelen van
een bedrijfsplan en het op een overtuigende manier voor te stellen of de
afhankelijkheid van een falend bedrijfsmodel3.
Deze ondernemingen zijn verder voor het grootste deel prototypes of een
project op zich en in grote mate afhankelijk van hun hoofdproduct of
-diensten, individueel talent en het nemen van risico’s.
De toegang tot financiële steun is in vele culturele en creatieve bedrijven
beperkt aangezien vele van hen te kampen hebben met chronische
onderkapitalisatie en ernstige problemen ondervinden om een toereikende waardebepaling te verkrijgen voor hun immateriële activa zoals
copyright-activa (bijvoorbeeld muzikanten die bij platenmaatschappijen
onder contract staan, schrijvers bij uitgeverijen of catalogi van muzikale of
cinematografische werken) bij hun kapitaalwerving. In tegenstelling tot
technologische bedrijven worden de immateriële activa van de culturele
en creatieve bedrijven niet als waarde in de balansen erkend en zijn hun
investeringen in de ontwikkeling van nieuwe talenten en creatieve ideeën
niet in lijn met het standaardbegrip «onderzoek en ontwikkeling».

1
Zie met name de voor de Commissie
uitgevoerde ministudie ″Access to finance
activities of the European Creative Industry
Alliance″, Jenny Tooth, 2010, beschikbaar op
www.europe-innova.eu/creative-industries.
2
Zie de documenten ter voorbereiding van de
studie over de dimensie ″ondernemerschap″
van de culturele en creatieve industrieën,
uitgevoerd voor de Europese Commissie door
de Hogeschool voor Kunsten Utrecht, 2010, op
http://cci.hku.nl/.
3
Jenny Tooth, op.cit.

Investeerders en banken moeten zich bewust worden van de economische
waarde en het potentieel van de CCI’s. Garantiestelsels en andere
financiële instrumenteringsmechanismen moeten tot stand worden
gebracht om financiering in de CCI’s aan te moedigen.
De creatieve wereld en de financiële wereld, vaak «twee verschillende
planeten», moeten een gemeenschappelijke taal vinden zodat de CCI’s een
eerlijkere toegang tot financiering krijgen.
Tegen deze achtergrond kunnen innovatieve financiële instrumenten,
zoals durfkapitaal en garanties en andere risicodelingsinstrumenten die
door de marktspelers worden geleverd, een belangrijke rol spelen om de
toegang tot financiering voor KMO’s te vergemakkelijken. Zulke instru-

9

menten worden reeds toegepast in het kader van marktgeoriënteerde
uitgavenprogramma’s van de EU (zoals het programma voor concurrentievermogen en innovatie). Zij hebben KMO’s doeltreffend kunnen helpen
toegang te verkrijgen tot financiering maar hebben zich daarbij gericht op
een breed scala KMO’s met geen specifieke aandacht voor bedrijven uit
de CCI’s.
Interessante nieuwe financiële modellen, die speciaal gericht zijn op de
CCI’s, hebben op nationaal of regionaal niveau het licht gezien. Enkele van
deze modellen verlenen makkelijker toegang tot leningen door sectoroverschrijdende expertise te bundelen om bedrijven en hun producten te
evalueren1. Andere brengen investeerders en bedrijven die durfkapitaal
voor groei2 nodig hebben samen. Een voorbeeld daarvan is het
zogenaamde «crowdfunding»3. De Commissie onderzoekt in het kader
van de invoering van het MEDIA-programma de mogelijkheid om een
Productiegarantiefonds voor de audiovisuele sector op te richten4.
VRAAG
– Hoe kunnen we particuliere investeringen stimuleren en de toegang
van de CCI’s tot financiering verbeteren? Is er meerwaarde voor
instrumenten op het niveau van de EU om initiatieven op nationaal en
regionaal niveau te ondersteunen en aan te vullen? Zo ja, op welke
manier?
– Hoe kunnen we culturele en creatieve bedrijven aantrekkelijk maken
voor investeringen? Welke specifieke maatregelen kunnen getroffen
worden en op welk niveau (regionaal, nationaal, Europees)?
4. Lokale en regionale ontwikkeling als basis voor wereldwijd
succes

1
Zie enkele goede voorbeelden die door
werkgroepen van nationale deskundigen en
platformen van de civiele samenleving op het
gebied van de culturele en creatieve sector
zijn geïnventariseerd.
2
Zie met name Jenny Tooth, op.cit., alsook de
documenten in het kader van de studie over
de dimensie ″ondernemerschap″ van culturele
en creatieve industrieën (op.cit.) waarin de
behoefte aan durfkapitaal voor innovatieve
culturele en creatieve kleine tot middelgrote
bedrijven in de interne markt aan de orde
wordt gesteld. Zie de geïnventariseerde goede
praktijken door nationale werkgroepen van
deskundigen betreffende CCI’s.
3
Websites over crowdfunding helpen
kleinschalige investeerders elkaar te vinden,
bijvoorbeeld onafhankelijke filmfinanciering
(zoals indiegogo.com).
4
Het fonds zal de financiële risico’s die
verband houden met de leningen van banken
aan Europese onafhankelijke audiovisuele
producenten delen door te waarborgen een
bepaald percentage van het verlies te dekken
wanneer de producent de lening niet kan
terugbetalen waardoor lokale banken
gestimuleerd worden om geld te lenen aan
filmproducenten.
5
Voor de programmeringsperiode 2007–2013
bedragen de geplande EU-uitgaven voor
cultuur ongeveer zes miljoen euro wat op
1,7% van het totale budget neerkomt.

De CCI’s ontwikkelen zich op het lokale en regionale niveau waar
netwerken en clusters functioneren. Als creativiteit zijn wortels heeft op
lokaal niveau, kan het echter wereldwijd doorgroeien. Door de mobiliteit
van kunstenaars en cultuurwerkers te bevorderen, kunnen de CCI’s de
sprong van lokaal naar globaal maken en Europa wereldwijd vertegenwoordigen.
4.1 Lokale en regionale dimensie
Wanneer lokale economieën aan het krimpen zijn, helpen de CCI’s hen
vaak door nieuwe economische activiteiten en duurzame banen te creëren
en door de Europese regio’s en steden weer aantrekkelijk te maken.
Regionale en lokale ontwikkelingsstrategieën hebben inderdaad in veel
domeinen de CCI’s geïntegreerd: de bevordering van cultureel erfgoed
voor bedrijfsdoeleinden; de ontwikkeling van culturele infrastructuur en
diensten om duurzaam toerisme te ondersteunen; het groeperen van
lokale bedrijven en samenwerkingsverbanden tussen de CCI’s en het
bedrijfsleven, het onderzoek, het onderwijs en andere sectoren; het
opzetten van innovatielaboratoria; de ontwikkeling van grensoverschrijdende geïntegreerde strategieën om natuurlijke en culturele hulpbronnen
te beheren en om lokale economieën nieuw leven in te blazen; duurzame
stadsontwikkeling.
De EU heeft de veelzijdige bijdrage van cultuur aan de strategische
doelstellingen van haar cohesiebeleid erkend (convergentie, concurrentievermogen en werkgelegenheid; en territoriale samenwerking)5. Het is
echter moeilijk te bepalen in welke mate de CCI’s door de cultuurfondsen
worden gesteund of door andere relevante posten zoals onderzoek en
innovatie, bevordering van innovatieve KMO’s, clusters en netwerken,
informatiemaatschappij (waaronder digitalisering van en elektronische

10

toegang tot cultuur), stadsvernieuwing en menselijk kapitaal1. Het beleid
voor plattelandsontwikkeling dat door het Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO) wordt gefinancierd, ondersteunt ook
cultuur met name door behoud van het landelijke erfgoed, waaronder
vernieuwing van dorpen en bescherming van zowel natuur- en cultureel
erfgoed als vrijetijdsactiviteiten. Lokale ontwikkelingsstrategieën die door
lokale Leader-samenwerkingen in plattelandsgebieden worden ontwikkeld
en uitgevoerd, kunnen ook een bijdrage leveren aangezien cultuur leidt tot
economische diversiteit en levenskwaliteit in plattelandsgebieden.Het is
gebleken dat er onvoldoende gebruik wordt gemaakt van dit potentieel.
Wanneer beleidsmaatregelen en steunmechanismen worden ontwikkeld,
dient op alle niveaus rekening gehouden te worden met de duidelijke rol
die de CCI’s in regionale en lokale ontwikkeling kunnen spelen2.
De CCI’s worden gedreven door kennis en aangetrokken door gespecialiseerde arbeidsmarkten. Academisch onderzoek wijst uit dat grootschalige
industrialisatie van creativiteit en culturele innovatie in grote stedelijke
gebieden voorkomt. Hoe dan ook is er geen rechtstreeks verband tussen
de CCI’s en de grootte of populatie van de arbeidsmarkt. Regionale
distributie van industriële en innovatieve systemen, waaronder de CCI’s, is
veel meer uiteenlopend3. In plattelandsgebieden kunnen nieuwe
bedrijfsmodellen de traditionele vormen (bijvoorbeeld lokale ambachten)
vernieuwen en duurzaam maken. Dit leidt tot meer economische
levensvatbaarheid4.
Creativiteit en innovatie hebben een sterke en duidelijke regionale
dimensie5. Beleidsmaatregelen en steunmechanismen moeten lokaal
gevormd worden met behulp van de lokale eigenschappen, troeven en
hulpbronnen («place-based development approach»). Tegelijkertijd is een
doeltreffende coördinatie tussen de verschillende beleids- en bestuursniveaus van essentieel belang om hierin te slagen. Een evaluatie van de
effecten en evaluatie-instrumenten moeten in de ontwikkelingsstrategieën
worden ingebouwd om het ontwerp van goed onderbouwde beleidsmaatregelen te ondersteunen.

1
Cohesiebeleid van de EU – de thematische
pagina’s: http: //ec.europa.eu/regional_policy/
themes/index_en.htm.
2
Zie de geïnventariseerde goede praktijken
door de nationale werkgroepen van deskundigen betreffende de CCI’s.
3
Creative and Culture Industries, Priority
Sector Report (ontwerp), European Cluster
Observatory, 2010.
4
Studie uitgevoerd voor de Europese
Commissie over de bijdrage van cultuur aan
lokale en regionale economische ontwikkeling
als onderdeel van het cohesiebeleid van de
EU.
5
Zesde voortgangsverslag over de economische en sociale cohesie, COM(2009) 295
definitief.

Succesvolle strategieën worden uitgewerkt op basis van een ontwikkelingsmodel voor de middellange tot lange termijn (namelijk 10–20 jaar)
dat infrastructuur combineert met investeringen in menselijk kapitaal.
Investeringen moeten gericht zijn op gebieden die van cruciaal belang zijn
voor de CCI’s zoals nieuwe bedrijfsmodellen, creativiteit en innovatie,
digitalisering, vaardigheden en verbetering van menselijk kapitaal en
creatieve samenwerkingsverbanden met andere sectoren. Een strategische benadering in de context van een geïntegreerd ontwikkelingsmodel betekent dat de steun aan de CCI’s niet als «luxe» of een geïsoleerde beleidsoptie wordt beschouwd maar als een gezamenlijke bijdrage
aan de economische ontwikkeling en sociale cohesie van een gebied.Om
te slagen moeten geïntegreerde ontwikkelingsstrategieën op toepasselijk
territoriaal niveau worden gedefinieerd in het kader van samenwerking
tussen de instanties die belast zijn met de verschillende vormen van
overheidsbeleid (zoals economische ontwikkeling, werkgelegenheid,
onderwijs en cultuur) en de vertegenwoordigers van de civiele samenleving, zoals bedrijven, werknemers en organisaties van burgers.
Het uitwisselen van beste praktijken is van cruciaal belang en alle
mogelijke netwerken in Europa moeten worden gebruikt om de
overdracht van kennis en capaciteit van de groeicentra naar de achtergelegen gebieden te vergemakkelijken.
VRAAG

11

–

Hoe kunnen we de integratie van de CCI’s in strategische regionale/
lokale ontwikkeling versterken? Welke instrumenten en samenwerkingsverbanden zijn nodig voor een geïntegreerde aanpak?

4.2 Mobiliteit en de mobiliteit van culturele en creatieve werken
De bevordering van de mobiliteit van de kunstenaars en de culturele
werkers – die van essentieel belang zijn voor het succes van onze CCI’s –
draagt in aanzienlijke mate bij tot hun professionele en/of artistieke
ontwikkeling. Hierdoor kunnen zij hun ambities met betrekking tot
onderzoek en verkenning ontwikkelen, ontstaan nieuwe marktkansen en
meer mogelijkheden voor hun carrière met name door hun deelname aan
residentieverblijven, festivals, live optredens, internationale tentoonstellingen of literaire evenementen. Verder heeft mobiliteit een directe
positieve invloed op de prestaties van de CCI’s door nieuwe marktkansen
te openen door middel van programma’s die de industriële exportstrategieën verbeteren, internationale programma’s voor arbeidsbemiddeling
bevorderen en capaciteitopbouw versterken1.
Anderzijds haalt het Europese publiek voordeel uit de mobiliteit van
werken doordat het nieuwe perspectieven en toegang tot een meer divers
cultureel landschap biedt en een beroep doet op het individuele en
collectieve denkpatroon om zich meer open te stellen voor complexiteit
(een aantal vaardigheden, waaronder interculturele communicatie, die in
de hedendaagse wereld van cruciaal belang is). Op een ander niveau helpt
mobiliteit over de nationale grenzen in de Europese Unie de Europese
burger om een andere cultuur beter te begrijpen, de rijkdom van culturele
diversiteit te waarderen en te ontdekken wat we met elkaar gemeen
hebben.
Ten slotte is de mobiliteit van kunstenaars en cultuurwerkers en hun
werken ook erg belangrijk voor de mobiliteit van ideeën over taal- en
nationale grenzen en voor een bredere toegang tot culturele diversiteit.
Om deze redenen zijn ze een hoofdpunt op zowel de Europese agenda
voor cultuur als van het Cultuurprogramma van de EU (2007–2013).

1
Zie met name de voor de Europese
Commissie uitgevoerde studie door Ericarts
over ″Mobility matters: Programmes and
schemes to support the mobility of artists and
cultural professionals″, 2008.
2
Zie de voor de Europese Comissie uitgevoerde haalbaarheidsstudie door MCCoshan
e.a. ″Information systems to support the
mobility of artists and other professionals in
the culture field″, 2009.
3
Een nationale werkgroep van deskundigen
over de mobiliteit van kunstenaars, die werd
opgericht als onderdeel van de uitvoering van
de Europese agenda voor cultuur, houdt zich
bezig met een aantal van deze problemen
terwijl de beperkingen voor toegang tot de
markt en de mobiliteit van kunstenaars en
cultuurwerkers zouden moeten worden
behandeld door de lidstaten in het kader van
de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2006/123/EG
betreffende diensten op de interne markt.
4
Een nationale werkgroep van deskundigen
houdt zich bezig met de mobiliteit van
museumcollecties in het kader van de
Europese agenda voor cultuur.

Er zijn echter ook veel belemmeringen voor mobiliteit. Sommige van deze
belemmeringen hebben te maken met visumvoorschriften, sociale en
fiscale stelsels en andere administratieve hindernissen of met een gebrek
aan toegang tot de juiste informatie2 over de verschillende juridische,
regelgevende, procedurele en financiële aspecten in verband met
mobiliteit in de culturele sector. Van deze belemmeringen wordt echter
reeds werk gemaakt3 dus komen ze in dit document niet verder aan bod.
Naast deze bredere aspecten is er nog armslag om de mobiliteit van
werken, kunstenaars en cultuurwerkers meer te versterken wanneer de
keten van actoren, zowel particulier als publiek, culturele diversiteit over
de grens levert. Deze actoren zijn legio en verschillen enorm van sector tot
sector. In deze keten kan een drijfveer voor grensoverschrijdende
mobiliteit en toegang tot het internet relevant zijn in verschillende stadia
van bemiddeling tussen makers/producenten van cultuuruitingen en
burgers/consumenten. Op een ander niveau kunnen acties voor specifieke
uitdagingen, zoals opkomend talent helpen, een minder bekend repertoire
of collectie4 laten doorbreken over de taal- en nationale grens, nuttig zijn.
Daarom zou het goed zijn als we beter begrijpen welke vorm van
samenwerkingsverbanden of steun de mobiliteit van werken, kunstenaars
en cultuurwerkers over de nationale grenzen op Europees niveau
vergemakkelijkt, versnelt en uitbreidt.

12

Dit Groenboek is daarom meer specifiek bedoeld om inzicht te brengen in
de mogelijkheid om deze mobiliteit te doen toenemen en verbeteren.
VRAAG
– Welke nieuwe instrumenten moeten worden ingeschakeld om culturele
diversiteit te bevorderen via mobiliteit van culturele en creatieve
werken, kunstenaars en cultuurwerkers binnen de Europese Unie en
daarbuiten? In welke mate kunnen virtuele mobiliteit en toegang tot
het internet bijdragen tot deze doelstellingen?
4.3 Culturele uitwisseling en internationale handel
Het perspectief van de EU op internationale culturele uitwisselingen en
handel past in het kader van het UNESCO-verdrag van 2005 betreffende
de bescherming en bevordering van de diversiteit van cultuuruitingen.
Krachtens dit Verdrag zet de EU zich in om meer evenwichtige culturele
uitwisselingen te bevorderen en om de internationale samenwerking en
solidariteit te versterken met het oog op, met name, de verbetering van de
capaciteit van ontwikkelingslanden om de diversiteit en de culturele
uitingen te beschermen en te bevorderen. Deze doelstellingen stroken met
de leidende beginselen van het Verdrag, met name met de beginselen van
rechtvaardige toegang1 en van openheid en evenwicht2.
In dit verband heeft de Europese Unie de capaciteit behouden voor
zichzelf en voor de lidstaten om culturele beleidsmaatregelen te definiëren
en te implementeren voor het behoud van culturele diversiteit3. Tegelijkertijd heeft de Unie haar engagement versterkt om de rol van cultuur bij
ontwikkeling te ondersteunen en bevordert zij verschillende vormen van
voorkeurbehandeling voor ontwikkelingslanden. De EU zet zich ook in
voor de bevordering van de interculturele dialoog wereldwijd. Dit houdt in
dat zij ook moet bijdragen tot de verspreiding van haar culturele diversiteit wereldwijd, waaronder goederen en diensten die geproduceerd
worden door haar CCI’s.

1

Zie artikel 2 van het Verdrag, beginsel 7.
Zie artikel 2 van het Verdrag, beginsel 8.
Zoals vele andere partners in de Wereldhandelsorganisatie, hebben de EU en haar
lidstaten bij de toetreding tot de Algemene
Overeenkomst inzake de handel in diensten
(GATS), hun capaciteit behouden om
beleidsmaatregelen voor het behoud van
culturele diversiteit door uitzonderingen te
melden op de clausule betreffende de
″meestbegunstigde natie″ in overeenstemming met artikel 2 van de GATS en door
consequent geen specifieke engagementen
aan te gaan betreffende markttoegang en
nationale behandeling in culturele diensten,
met name de audivisuele sector.
4
Zoals de programma’s die door de
voorbereidende actie van MEDIA International
(2008–2010) en MEDIA Mundus (2011–20130)
worden gesteund.
5
Zoals het platform betreffende het potentieel van culturele en creatieve sector benadrukt
heeft.
2
3

In deze specifieke benadering van culturele uitwisseling komen de
gemeenschappelijke waarden tot uitdrukking die ten grondslag liggen aan
het Europese project. Dit zijn de fundamentele pijlers waardoor een
duidelijk en dynamisch «imago van Europa» gestalte kan krijgen, een
imago van een aantrekkelijk en creatief Europa, met als basis zijn erfgoed
en openheid naar culturen van over de hele wereld. De lange traditie die
Europa kent op het gebied van film, muziek, kunst, architectuur, design of
mode levert een duidelijke positieve bijdrage aan de relatie van de EU met
de rest van de wereld.
Voor de bevordering van onze uitstekende CCI’s en de export van de
werken, producten en diensten ervan, moeten we banden met derde
landen aangaan. Vooral KMO’s hebben steun nodig om contacten in het
buitenland te leggen en om er hun werkzaamheden te promoten. Dialoog
tussen de verschillende industrieën, talentenjacht en marktkennis, en
collectieve vertegenwoordigingen op internationale vakbeurzen zijn
enkele voorbeelden van ondersteuningsmechanismen voor export.
Samenwerkingsprogramma’s4 bieden de mogelijkheid voor wederzijds
leren en een netwerk van contacten in het buitenland. Artistieke uitwisselingen met derde landen vergemakkelijken is ook belangrijk om de
culturele diversiteit te stimuleren5.
Europa heeft tal van overeenkomsten met derde landen en regionale
associaties van landen. In technische bijstand en samenwerkingsprogramma’s kunnen de CCI’s worden opgenomen als een prioriteit voor
economische uitwisseling. Beleidsdialogen met derde landen en regionale
groepen kunnen in bepaalde gevallen ook de dialoog tussen verschillende
industrieën ondersteunen en er kunnen specifieke EU-instrumenten

13

worden ontwikkeld om uitwisselingen en export te vergemakkelijken1.
VRAAG
– Welke instrumenten moeten op het niveau van de EU ontwikkeld of
verbeterd worden om samenwerking, uitwisseling en handel tussen de
Europese CCI’s en de derde landen te bevorderen?
5. Naar een creatieve economie: de overloopeffecten van de cci’s
Uit studies die in verscheidene Europese landen zijn verschenen, blijkt dat
de CCI’s een grotere rol spelen bij nationale en regionale innovatiesystemen dan eerder erkend is door beleidsmakers2.
Allereerst voorzien deze industrieën de digitale diensten en netwerken van
inhoud en dus dragen ze bij tot de aanvaarding en verdere ontwikkeling
van ICT, bijvoorbeeld tot de uitrol van breedband. Als intensieve
gebruikers van technologie stimuleert hun vraag ernaar ook aanpassingen
en nieuwe ontwikkelingen op technologisch gebied. Hierdoor bieden ze de
technologieproducenten prikkels tot vernieuwing.
Ten tweede dragen de CCI’s ook bij tot een innovatievriendelijk klimaat in
Europa dankzij hun specifieke rol op het gebied van de digitale omwenteling en de trend naar een «ervaringseconomie» alsook door hun
vermogen om aan sociale en culturele trends en daarom ook aan de vraag
van de consument gestalte te geven of ze te versterken.
Ten derde is gebleken dat bedrijven die proportioneel meer gebruik
maken van de diensten van de CCI’s beduidend beter presteren op het
gebied van innovatie. Ook al is er nog niet veel onderzoek gedaan naar de
specifieke mechanismen die dit veroorzaken, lijkt het dat de creatieve
innovatiediensten van de CCI’s worden gebruikt als basis voor innovatieve
werkzaamheden door andere bedrijven en organisaties in de economie in
het algemeen. Hierdoor worden problemen aangepakt zoals risicomijdend
gedrag, een tendens naar status quo en een gebrek aan visie. Design is
een goed voorbeeld van een creatief proces dat mogelijk tot innovatie
leidt waar de gebruiker centraal staat3.
Verder blijkt uit verslagen dat makers van creatieve inhoud meer
geïntegreerd zijn in de economie in het algemeen dan eerder werd
gedacht:er zijn meer creatieve specialisten met een opleiding van een
kunstschool aan het werk buiten de CCI’s dan erin en zij fungeren daarom
als «spreekbuis voor kennis, innovatie en nieuwe ideeën» waartoe CCI’s
aanzet hebben gegeven.

1
Zie geïnventariseerde goede praktijken door
nationale werkgroepen van deskundigen
betreffende CCI’s.
2
Zie met name Bakhshi, H., McVittie, E. en
Simmie, J., Creating Innovation. «Do the
creative industries support innovation in the
wider economy?» 2008; Pott, J. en Morrison,
K., Nudging Innovation, 2008, consideration of
the NESTA Innovation Vouchers Pilot, 2008;
«The role of creative industries in industrial
innovation», Müller, K., Rammer, C. and Trüby,
J., 2008.
3
Werkdocument van de diensten van de
Commissie ″Design as a driver of user-centred
innovation″, SEC(2009)501 final, 2009.

Meer algemeen worden eersteklas culturele voorzieningen en hightechdiensten, goede levens- en recreatieve omstandigheden, de dynamiek van
culturele gemeenschappen en de kracht van de lokale CCI’s door steden
en regio’s gezien als «zachte» vestigingsfactoren die hen kunnen helpen
om hun economische concurrentievermogen te stimuleren door een
positief klimaat voor innovatie te creëren en door zeer bekwame mensen
en bedrijven aan te trekken.
Tegelijkertijd kunnen de culturele sector en de CCI’s een essentiële
bijdrage leveren aan grote uitdagingen zoals de strijd tegen de
opwarming van de aarde en de overstap naar een groene economie en
een nieuw duurzaam model voor ontwikkeling. Kunst en cultuur hebben
de unieke eigenschap om groene banen te creëren, het bewustzijn te
verhogen, sociale gewoonten in twijfel te trekken en gedragsveranderingen in onze samenleving aan te moedigen, waaronder onze algemene
houding ten aanzien van de natuur. Ze kunnen ook nieuwe mogelijkheden

14

scheppen voor de aanpak van de internationale dimensie ervan. Om op
deze uitdagingen in te gaan, moeten diverse overheidsniveaus het juiste
klimaat scheppen zodat creatieve strategieën kunnen ontwikkeld worden.
Verder moet er worden nagedacht over een evaluatie van een creatieve
omgeving om de meer traditionele indicatoren voor innovatie te vervolledigen. De vraag is hoe we de positieve overloopeffecten die de cultuur en
CCI’s produceren sneller in de algemene economie en samenleving
kunnen invoeren.
De banden tussen cultuur en onderwijs aantrekken om zo creativiteit
levenslang te kunnen bevorderen is één mogelijkheid daartoe. Hierbij
veronderstellen we dat creativiteit niet enkel een aangeboren gave is.
Iedereen is wel in een bepaald opzicht creatief en we kunnen allemaal
leren ons creatief potentieel te gebruiken. In deze complexe en snel
veranderende wereld moeten we daarom onze creatieve, ondernemende
en interculturele vaardigheden koesteren zodat we beter het hoofd
kunnen bieden aan nieuwe en economische uitdagingen1.
Kwaliteitsonderwijs op het gebied van cultuur en kunst speelt hierbij een
belangrijke rol aangezien het het potentieel heeft om verbeelding,
originaliteit, concentratie, sociale vaardigheden, ontdekkingslust, kritisch
en non-verbaal denken, enzovoort... bij lerenden te stimuleren2. Tegen
deze achtergrond moeten synergieën tussen cultuur en onderwijs verder
onderzocht worden. Men zou op dit gebied moeten uitgaan van het
principe «gedeelde verantwoordelijkheid» tussen de educatieve en
culturele sector en er zouden systematische en duurzame samenwerkingsverbanden tot stand moeten worden gebracht3.
Onderwijs in mediageletterdheid is ook een zeer belangrijke manier om de
creativiteit en de deelname van burgers aan het culturele leven in de
samenleving te bevorderen. Vandaag de dag zijn de media een zeer
belangrijk distributiekanaal voor culturele inhoud en een «vector» van de
Europese culturele identiteiten. Het vermogen van Europese burgers om
bewuste en uiteenlopende keuzes te maken in hun rol als consumenten
van media-inhoud moet worden aangemoedigd.

1
Het nieuwe strategisch kader voor Europese
samenwerking op het gebied van onderwijs
en opleiding (ET 2020) dat in mei 2009 door de
Raad is vastgesteld, vestigt de aandacht op de
noodzaak om creativiteit en innovatie,
waaronder ondernemerschap, op alle niveaus
van onderwijs en opleiding te verbeteren.
2
Zie geïnventariseerde goede praktijken door
nationale werkgroepen van deskundigen
betreffende synergieën tussen cultuur en
onderwijs.
3
Zie geïnventariseerde goede praktijken door
nationale werkgroepen van deskundigen
betreffende synergieën tussen cultuur en
onderwijs.
4
http://www.creative-credits.org.uk/ door
NESTA, UK.
5
Zie met name de studie uitgevoerd door Tillt
(Zweden), Disonancias (Spanje) en WZB –
Social Science Research Center Berlin
(Duitsland) als onderdeel van het werk van de
Policy Grouping Tillt Europe, gefinancierd in
het kader van het Cultuurprogramma:http://
creativeclash.squarespace.com/storage/
ComparativeAnalysis%20TILLT%20EUROPE.pdf.

Op macro-economisch niveau zouden de banden tussen de CCI’s en
andere sectoren moeten worden aangehaald ten voordele van de
economie in het algemeen. In dit verband zou het interessant zijn om te
achterhalen hoe creativiteit in andere sectoren wordt aangemoedigd, wat
voor een soort creativiteit bedrijven zoeken en welke mechanismen deze
interacties vergemakkelijken.
Om de CCI’s en andere domeinen zoals onderwijs, industrie, onderzoek en
de overheidsector op doeltreffende wijze met elkaar te verbinden, zouden
echte «creatieve samenwerkingsverbanden» tot stand moeten worden
gebracht en doeltreffende mechanismen om creatieve kennis, zoals
design, over te dragen naar andere sectoren zouden moeten worden
ingevoerd. Innovatieve voucherregelingen zoals «Creative Credit», waarbij
bedrijven de kans krijgen om op krediet producten of diensten te kopen
van culturele en creatieve bedrijven, lijken erg veelbelovend4.
In deze context maken innovatieve ondersteuningsmechanismen het voor
de CCI’s niet enkel mogelijk om nog meer en beter te innoveren, maar
voorzien zij ook andere sectoren en industrieën van meer innovatieve
oplossingen en helpen daarom de Europese economie in het algemeen
om haar vernieuwingspotentieel te ontsluiten. Bovendien kunnen
intermediaire instellingen een cruciale rol spelen als verbinding tussen
twee werelden die elkaar nog maar net leren kennen zodat ze zich met
evenveel vertrouwen achter dezelfde doelstellingen en verwachtingen
scharen en doelmatige werkmethoden ontwikkelen5.

15

VRAGEN
– Hoe kunnen we de overloopeffecten van de CCI’s op andere industrieën en de samenleving in het algemeen versnellen? Hoe kunnen
doeltreffende mechanismen voor een dergelijk kennisverspreiding
worden ontwikkeld en uitgevoerd?
– Hoe kunnen «creatieve samenwerkingsbanden» tussen de CCI’s en
andere onderwijsinstellingen/bedrijven/overheden worden bevorderd?
– Hoe kunnen we beter het gebruik en de ontwikkeling van een groot
aanbod aan intermediaire instellingen ondersteunen die fungeren als
verbinding tussen de artistieke en creatieve gemeenschappen en de
CCI’s aan de ene kant en de onderwijsinstellingen/bedrijven en
administraties aan de andere kant?
5.1 Verzoek om commentaar
De Commissie nodigt alle geïnteresseerde partijen uit om commentaar op
de vragen en/of onderwerpen die in dit Groenboek worden behandeld, in
te dienen. Antwoorden en commentaar op alle of slechts een paar vragen
of onderwerpen moeten voor 30 juli 2010 naar volgend adres worden
gestuurd:
Europese Commissie
DG Onderwijs en Cultuur
Groenboek over culturele en creatieve industrieën
MADO 17/76
B-1049 Brussel
Of via e-mail naar:
EAC-Creative-Europe@ec.europa.eu
Indien belanghebbenden vertrouwelijke antwoorden wensen in te dienen,
moeten zij duidelijk aangeven welke delen van hun antwoorden vertrouwelijk zijn en niet mogen worden gepubliceerd op de website van de
Commissie. Alle andere ingediende antwoorden, die niet als vertrouwelijk
worden aangegeven, kunnen door de Commissie worden gepubliceerd.
Organisaties worden uitgenodigd om zich in te schrijven in het Register
van belangenvertegenwoordigers van de Commissie (http://ec.europa.eu/
transparency/regrin). Dit register is opgezet in het kader van het Europees
Transparantie-initiatief om de Commissie en het publiek informatie te
verlenen over de doelstellingen, het budget en de structuur van
belangenvertegenwoordigers.

16