Bouwblokken voor Natuurherstel
1. Introductie
Natuurherstel is een integrale opgave waarin onder andere stikstof reductie, vergroten van
het leefgebied en het verbeteren van de waterkwaliteit en -kwantiteitvan belang zijn. Uit
Quick Scan van het PBL blijkt dat een integrale aanpak meer perspectief biedt voor
natuurwinst dan een aanpak waarin enkel op stikstofreductie wordt ingezet. Maatregelen
die voor dit doel genomen worden raken ook aan de maatregelen in de landbouw voor de
klimaatopgave en wateropgave.1 In het coalitieakkoord is die visie overgenomen en zijn
gebiedsprocessen aangekondigd waar op lokaal niveau maatregelen worden genomen om
te voldoen aan de lokale opgave in alle domeinen.
Het ministerie van Financiën heeft in het kader van de stikstofproblematiek berekeningen
gemaakt over integrale doelbereik, met betrekking tot stikstof, water en klimaat, van
verschillende pakketten van maatregelen.
De uitkomsten bieden een kwantitatief perspectief en zijn een modelmatige exercitie. Om te
rekenen zijn er diverse aannames gedaan2. Aanpassing van deze aannames zal leiden tot
andere resultaten. Zo is deelnamebereidheid van veehouderijen ex ante moeilijk te
voorspellen. Daarnaast is deze modelmatige exercitie slechts een van de perspectieven in
het beleidsproces. Niet alle perspectieven zijn te modelleren. Denk bijvoorbeeld
leefbaarheid van het platteland, dierenwelzijn en het risico op zoönose. Natuurherstel
breed vereist maatregelen buiten stikstof en waterkwaliteit, zoals uitbreiding leefgebied,
verbeterd beheer en verbetering waterkwantiteit. Deze zijn niet meegenomen in de
berekeningen. Deze modelmatige exercitie blijft daarmee een partieel perspectief op de
stikstof- natuur- en klimaatproblematiek.

2. Methode en aannames
2.1 Data
Om berekeningen met een integraal doelbereik te maken is gebruik gemaakt van een
combinatie aan data. Dit omvat (1) gegevens over stikstofdepositie van bedrijfslocaties van
landbouwbedrijven, (2) stikstof aanwendingsemissies- en deposities vanuit deze bedrijven,
(3) gegevens over de staat van en stikstofdepositie op Natura 2000 gebieden; (4) gegevens
over de stalsystemen van de bedrijfslocatie. De data is afkomstig uit 2019. Er wordt alleen
gekeken naar bedrijfslocaties van veehouders met melkvee, pluimvee en varkens (dus geen
paarden, geiten, konijnen, enz.). Deze diersoorten zijn verantwoordelijk voor ruim 80% van
de ammoniakemissie uit de veehouderij.

1 Quickscan van twee beleidspakketten voor het vervolg van de structurele aanpak stikstof (pbl.nl)

2 Deze aannames corresponderen mogelijk niet met de werkelijkheid en de geagendeerde beleidsmatige keuzes die nog

moeten worden gemaakt.

De gegevens zijn door het RIVM en de RVO verleend voor onderzoeksdoeleinden aan
statistisch onderzoekers van Financiën. De beschikbare gegevens zijn betrouwbaar maar
niet exact en niet bruikbaar om uitspraken te doen over individuele bedrijfslocaties. Er
worden nooit individuele bedrijfslocaties getoond en alleen uitkomsten gerapporteerd op
gebiedsniveau.
2.2 Domeinen integraal doelbereik
In deze berekeningen worden drie domeinen beschouwd: stikstof, waterkwaliteit en
klimaat. De brede natuuropgave, inclusief condities buiten stikstof en water zoals benodigd
extra areaal leefgebied, maakt geen onderdeel uit van de berekeningen. Er kan bekeken
worden of het in de toekomst mogelijk is om informatie toe te voegen, bijvoorbeeld over de
consequenties van het aanleggen van meer natuur voor VHR-doelbereik.
Stikstof
Het nationale doel uit het coalitieakkoord is om 74% van wettelijk beschermde natuur
onder de Kritische Depositiewaarde (KDW) te brengen per 20303. In de Startnotitie NPLG
heeft het kabinet een reductiedoel van 39kton ammoniak per 2030 aangekondigd – een
halvering van de ammoniak uitstoot van de veehouderij.4
Waterkwaliteit
De Kaderrichtlijn Water (KRW) schrijft voor oppervlaktewater chemische- en ecologische
doelstellingen voor. De KRW richt zich daarbij op alle bronnen; in deze studie is verwezen
naar de eerdere studie die door WUR is uitgevoerd (bijlage bij Kamerstuk, 35334, nr. 170).
Klimaat
In het coalitieakkoord is er afgesproken dat het Nederlands klimaatbeleid zich richt op 60%
emissiereductie, tenminste 55%, in 2030 ten opzichte van 1990. In het verlengde daarvan
heeft de Landbouw in het Ontwerp-beleidsprogramma Klimaat (Kamerstuk 32813) een
indicatief restemissiedoel van 18,9 Mton CO2eq in 2030 gekregen. Voor landgebruik is het
indicatieve restemissiedoel 1.8-2.7Mton CO2eq in 2030. Hierbij is voor de veehouderij en
akkerbouw een emissiereductiedoel van 5 Mton CO2 eq. in 2030.
Daarnaast heeft Nederland zich gecommitteerd aan het reduceren van methaanuitstoot met
30% conform de Global Methane Pledge (Kamerstuk 22112, methaanstrategie).
2.3 Beschikbare maatregelen
Verschillende beleidsopties kunnen bijdragen aan het verlagen van emissies. Op hoofdlijnen
zijn dit respectievelijk technische maatregelen/innovatie, extensiveren of
bedrijfsbeëindiging. Om tot een schatting te komen van de effecten van deze beleidsopties is
een aantal aannames nodig, bijvoorbeeld welke maatregelen beschikbaar zijn en welk effect
die hebben op doelbereik. Deze aannames zijn vaak niet eenvoudig te doen; vanwege
3 Coalitieakkoord 'Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst' | Regering | Rijksoverheid.nl
4 Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied (overheid.nl)

verschillen tussen reductiepercentages in een testomgeving en in de praktijk is er
bijvoorbeeld discussie over hoeveel stikstofreductie gerekend kan worden voor sommige
technische stalmaatregelen. De aannames kunnen bijgesteld worden aan de hand van
nieuwe kennis en inzichten.
Gegeven de beschreven onzekerheden is het goed om dit onderzoek te beschouwen als een
orde-grootte studie van de uitkomsten van verschillende pakketten van maatregelen. Een
ruime onzekerheidsmarge dient in acht genomen te worden.
Er zijn drie maatregelen die modelmatig kunnen worden toegekend op bedrijfsniveau. Dit
betreft het pakket ‘innovatie’ (technische-, voer- en management-maatregelen),
extensiveren en bedrijfsbeëindiging. Andere type (normerende of beprijzende)
maatregelen zijn niet meegenomen. Onderstaande tabel toont het veronderstelde
reductiepotentieel per type maatregel, de kosten per type maatregel en de veronderstelde
effecten op de omvang van de veestapel. In de onderstaande paragrafen worden de
verschillende maatregelen toegelicht.

Innovatie
Extensiveren
Bedrijfsbeëin
diging

Reductie
Kosten / verlies in
% NH3
bedrijfswaarde5
6
Gem. 42% 125EUR per kg NH3
reductie
8
50%
50% dierwaarde; 35%
grondwaarde
100%
130% dierwaarde;
85% grondwaarde

Reductie %
CO2-eq.
30% / 0%7

Krimp vee
0%

50%

50%

100%

100%

2.3.1 Innovatie
Via verschillende innovatieve en managementmaatregelen kunnen de effecten van
veehouderij op stikstofdepositie, waterkwaliteit en CO2-uitstoot worden beïnvloed.
Stikstof
Er zijn verschillende innovatieve maatregelen om de stikstofuitstoot van dieren te
beperken, waaronder stalinnovaties en veevoermaatregelen. Specifieke maatregelen zijn
veelal geschikt voor bepaalde diersoorten en omstandigheden en niet altijd eenvoudig te
borgen. Daarmee is het complex om het volledige stikstofdepositiereductie potentieel van
innovatieve maatregelen te schatten. Deze berekeningen beperkt zich tot de meest
gebruikte innovatiemaatregelen, namelijk stalinnovaties.

5 In deze berekeningen bestaat bedrijfswaarde uit drie componenten: (1) de marktwaarde van de dieren; (2) de verdisconteerde

stalwaarde; (3) de grondwaarde. De eerste twee zijn aangeleverd door het RIVM, op basis van de KWIN. De laatste is bepaald aan de hand
van provinciale agrarische grondprijzen.
6 Potentie innovatie wordt op microniveau geschat. Zie uitleg in paragraaf 2.3.1 ‘Stikstof’.

7 Voor melkvee en vleeskalveren wordt gerekend met methaanreductie uit voermaatregelen. Zie uit in paragraaf 2.3.1 ‘Klimaat.
8 https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/553886

Per onderneming is informatie beschikbare over het (de) aanwezige staltype(s). Het
haalbare reductiepercentage met staltechniek is te berekenen op stalniveau aan de hand
van het opgegeven stalsysteem. De data over de gebruikte stalsystemen heeft 2018 als
verslagjaar. Hierdoor wordt er mogelijk gerekend met verouderde gegevens, en worden de
baten van het innoveren van stalsystemen mogelijk overschat.
De emissiefactor van het huidige stalsysteem wordt vergeleken met die van het stalsysteem
het de laagste emissiefactor. De emissiefactoren zijn beschikbaar in het rapport
WUR/NEMA.9 Hierin zit een ‘praktijkcorrectie’ verwerkt om te compenseren voor het feit
dat uit verschillende onderzoeken is gebleken dat stalsystemen in de praktijk een lager
rendement hadden dan werd verondersteld door de fabrikant. Overigens heeft de Raad van
State geoordeeld dat de emissiefactoren van twee stalsystemen te weinig zekerheid bieden
voor vergunningsverlening. Deze uitspraak is verwerkt in de praktijkcorrectie van de
emissiefactoren.10 De WUR doet onderzoek naar mogelijke bijstellingen en
onzekerheidsmarges voor andere stalsystemen; hieruit blijkt de emissiereductie van
andere stalsystemen ook een substantiële onzekerheidsmarge kent.11 Dergelijke
bijstellingen zouden de uitkomsten van de analyse veranderen.
In de intensieve veehouderij (varkens, pluimvee, vleeskalveren) zijn gesloten stallen de
norm en bieden luchtwassers de laagste ammoniakemissiefactoren. Met mechanische
ventilatie zijn geuroverlast en vervuilende stoffen beter te reguleren en te scheiden van de
buitenlucht. Daarmee kunnen intensieve veehouders grotere reductiepercentages
bewerkstelligen met staltechnieken. Wel heeft dit mogelijk gevolgen voor de luchtkwaliteit
in de stal en daarmee op dierenwelzijn.
Luchtwassers zijn een minder geschikte maatregel voor melkvee, aangezien melkvee vooral
in open stallen staat in verband met dierenwelzijn. Melkvee in gesloten stallen met
luchtwassers zonder beweiding mag wettelijk gezien, maar heeft nadelige effecten voor
dierenwelzijn. Een staltype dat recent op de markt is gekomen – A.39.1 – bereikt in de
praktijk eenzelfde efficiëntie als luchtwassers met open stallen door de ontlasting te
scheiden van urine, de ontlasting af te voeren naar een mestkelder en de kelder mechanisch
te ventileren.12 Dit staltype wordt aangehouden als het stalsysteem met de laagste
emissiefactor voor melkvee.
Hieronder is een histogram van de reductiepercentages van stalinnovaties op stalemissie:

10 https://www.raadvanstate.nl/@132885/emissiearme-stallen/ . In deze uitspraak gaat het alleen om twee soorten emissiearme stallen, de types A1.13 en

A1.28. De uitspraken gaan niet over andere emissiearme stalsystemen in de melkveesector en ook niet over emissiearme stallen in de pluimvee- en
varkenssector.

10 https://www.raadvanstate.nl/@132885/emissiearme-stallen/ . In deze uitspraak gaat het alleen om twee soorten emissiearme stallen, de types A1.13 en

A1.28. De uitspraken gaan niet over andere emissiearme stalsystemen in de melkveesector en ook niet over emissiearme stallen in de pluimvee- en
varkenssector.
11 https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/livestock-research/show-wlr/regels-en-gebruik-emissiearme-technieken-moet-en-

kan-beter.htm
12 Hoofdcategorie A: Rundvee - Kenniscentrum InfoMil

Naast stalemissies hebben veehouderijen ook veldemissies. Aangenomen is dat
veldemissies van stikstof niet worden beïnvloed door innovatie (via
managementmaatregelen, zoals beweiding, zou mogelijk reductie kunnen worden
gerealiseerd; daarvan is hier geabstraheerd). Om een idee te krijgen hoe het
reductiepotentieel van innovaties zich verhoudt tot de totale emissies, toont onderstaande
figuur de potentiële reductie op de totale emissie van veehouderijen.

Waterkwaliteit
De genoemde innovaties hebben geen gemodelleerde effecten op waterkwaliteit. Het is
bijvoorbeeld mogelijk dat luchtwassers de grondwaterkwaliteit zouden kunnen
verslechteren omdat spuiwater als meststof uitgereden mag worden. Dit mag echter alleen
binnen de daarvoor geldende normen.13
Klimaat
De methaanuitstoot van runderen is volgens WUR de grootste bron van broeikasgassen in
de landbouw. Innovatieve maatregelen, zoals diverse veevoermaatregelen, dragen bij aan
het verminderen van de methaanuitstoot van runderen.
Er zijn verschillende schattingen van de effecten van veevoermaatregelen op
methaanuitstoot. Uit voorlopige onderzoekscijfers in een conceptrapport van de WUR blijkt
dat bij de toepassing van toevoegingen aan het voer een significante methaanreductie
mogelijk is. Tevens is dit jaar het additief 3-NOP goedgekeurd voor de Europese markt. Dit
additief kan methaanuitstoot reduceren door methaanvorming in de maag van herkauwers

13

Spuiwater als mest gebruiken (rvo.nl)

te verhinderen. Twee meta-analyses vergelijken de resultaten van 14 experimenten naar
het effect van 3-NOP op methaanuitstoot van melkvee; ze schatten een effect van ongeveer
30%.1415
Er is nog geen standaard wijze om voermaatregelen juridisch te borgen. Voermaatregelen
kunnen geïmplementeerd worden middels (1) normerende maatregelen bij de
veevoerfabrikant, (2) veehouders die aantonen dat genormeerd voer is aangekocht en (3)
meetgegevens over het vee (methaanuitstoot of ureumgehalte in melk voor stikstof).
Er wordt gerekend dat melkveehouders die innoveren middels voermaatregelen 30%
methaanreductie kunnen bewerkstelligen bij hun melkvee. Mogelijk is de effectiviteit groter
of kleiner; desgewenst kan ook met hogere of lagere percentages worden gerekend (hier
niet geïllustreerd).
Kosten
In vertrouwen gedeeld document van een provincie met het ministerie van Financiën die
gedetailleerde berekeningen heeft gedaan komt op ongeveer 125EUR/kg ammoniak
reductie16. Dit bedrag zal sterk verschillen tussen veehouders.
2.3.3 Extensiveren
Bij het scenario extensiveren wordt de veestapel op de betreffende bedrijfslocatie
gehalveerd. Dit levert een halvering op in stikstof en CO2-uitstoot. Door het verplicht
extensiveren van de landbouw wordt de grond minder waard, er kan immers geen
intensieve landbouw meer plaatsvinden. Er is aangenomen dat de waarde van de grond
dientengevolge met 35% afgewaardeerd wordt. Hierbij wordt geen rekening gehouden met
de impact die dit heeft op het verdienvermogen van een ondernemer of met de
mogelijkheid van een veehouder om te extensiveren door extra grond te verwerven.
2.3.4 Bedrijfsbeëindiging
Alle bedrijfsactiviteit wordt stopgezet op de desbetreffende bedrijfslocatie. Dit levert een
volledige reductie op van de veestapel, stikstof- en CO2-uitstoot. Aangenomen wordt dat de
vrijgekomen grond volledig voor (agrarisch) natuur(beheer) wordt ingezet. De grond zal
daarom in waarde dalen. Er wordt aangenomen dat deze afwaardering betekent dat de
grondprijs 85% minder waard is.
2.4 Parameters
Om aan te sluiten bij verscheidene beleidsvraagstukken, zijn er verscheidene opties voor
het opzetten van scenario’s. In de onderstaande tabel worden deze keuzes nader toegelicht.

14 Kebreab, E., Bannink, A., Pressman, E. M., Walker, N., Karagiannis, A., van Gastelen, S., & Dijkstra, J. (2022). A meta-analysis of effects of 3-nitrooxypropanol

on methane production, yield, and intensity in dairy cattle. Journal of Dairy Science.
15 Dijkstra, J., Bannink, A., France, J., Kebreab, E., & Van Gastelen, S. (2018). Antimethanogenic effects of 3-nitrooxypropanol depend on supplementation dose,
dietary fiber content, and cattle type. Journal of dairy science, 101(10), 9041-9047.

16 Deze data is vertrouwlijk en kunnen niet openbaar gemaakt worden omdat dit mogelijk interfereert met lopende onderhandelingen.

In de gerichte varianten worden maatregelen gefilterd op ‘kosteneffectiviteit’: dit houdt in
dat maatregelen gesorteerd worden op de goedkoopste maatregel per mol overbelasting.
Knop

Toelichting

Basispad (industrie,
mobiliteit, etc)

Er kan gekozen worden tussen het basispad van KEV 2021 met staand
beleid, of dat basispad plus een inschatting van de effecten van het behalen
van de klimaatdoelen (zie achtergrondnotitie ‘Klimaat’ over klimaat in
basispad).

Deelname
Generiek toewijzen

Generiek toewijzen van maatregelen aan alle veehouders, of alle
veehouders in een bepaalde zone op de ABCD-kaart.

Gebiedsgerichte
toewijzing (stikstof)

Mix van maatregelen waarmee wordt gekozen voor meest kosteneffectief
depositiereductie. Individuele maatregelen kunnen uitgesloten worden.

Gebiedsgerichte
toewijzing (klimaat)

Mix van maatregelen waarmee met de grootste kosteneffectiviteit CO2-eq.
reductie wordt behaald. Individuele maatregelen kunnen uitgesloten
worden.

Beperkte
deelnamebereidheid

Bij de ‘Gebiedsgerichte toewijzing’ knoppen kunnen alle gekozen
maatregelen toegewezen worden aan alle bedrijfslocaties. Door
deelnamebereidheid te beperken, worden bij voorbaat al op willekeurige
basis maatregelen uitgesloten voor locaties. Het is zeer onzeker wat de
daadwerkelijke deelnamebereid van veehouders aan een vrijwillige
regeling zou zijn. De veronderstelde standaardwaarden zijn 70% bereid tot
innovatie, 50% bereid tot extensivering en 20% bereid tot beëindiging.
Deze waarden zijn aanpasbaar.

Specifieke
maatregelen
Bufferstroken
beekdalen (KRW)

Voor de Kaderrichtlijn Water is een noodzakelijk en ingrijpende maatregel
het aanleggen van brede bufferstroken bij beekdalen op zandgronden. Zie
Kamerstuk 35334, nr. 170 voor meer informatie.

Waterpeil verhogen
veenweide

Alle veehouders op veenweide extensiveren. Klimaatbaten van
veenvernatting worden opgeteld bij de klimaatbaten van veestapelkrimp.

Deze opties leiden tot een aantal scenario’s waarvan de resultaten gerapporteerd zijn in
deze achtergrondnotitie.

3. Resultaten
3.1 Omschrijving van de scenario’s
Zoals eerder vermeld worden in deze achtergrondnotitie tien voorbeeldscenario’s
doorgerekend. Deze varianten zijn onder te verdelen in vier groepen, te weten ongericht,
gericht op stikstof, gericht op klimaat, gericht op zowel stikstof als klimaat en variaties op
het basispad. Verder worden de resultaten van het creëren van bufferstroken voor
beekdalen en veenvernatting los gerapporteerd onder het label ‘specifieke maatregelen’.
Overzicht scenario’s:

Groep
Ongericht

Gericht (stikstof)

Gericht (klimaat
ESR doelstelling)

Gericht (stikstof
én klimaat)

Variatie basispad

Variant

Beperkte
Deelnamebereidheid

Bufferstroken
beekdalen

Veenvernatting

Klimaatdoelen in
basispad

1: Iedereen innoveren

Nee

Nee

Nee

Ja

2: Iedereen extensiveren

Nee

Nee

Ja

Ja

3: Iedereen
bedrijfsbeëindiging

Nee

Ja

Ja

Ja

4: Gerichte
bedrijfsbeëindiging, innovatie
en extensivering

Nee

Ja

Ja

Ja

5: Gerichte innovatie en
extensivering

Nee

Ja

Ja

Ja

6: Beperkte deelname aan
gerichte bedrijfsbeëindiging,
innovatie en extensivering

Ja

Ja

Ja

Ja

7: Gericht bedrijfsbeëindiging,
innovatie en extensivering
(enkel klimaat)

Ja

Ja

Ja

Ja

8: Beperkte deelname aan
gerichte bedrijfsbeëindiging,
innovatie en extensivering
(enkel klimaat)

Nee

Ja

Ja

Ja

9: Bedrijfsbeëindiging,
innovatie en extensivering tot
stikstof en klimaatdoelstelling
gehaald

Ja

Ja

Ja

Ja

10: Beperkte deelname
bedrijfsbeëindiging, innovatie
en extensiveringtot stikstof en
klimaatdoelstelling gehaald

Nee

Ja

Ja

Ja

11: Bedrijfsbeëindiging,
innovatie en extensivering met
enkel staand klimaatbeleid in
basispad
(equivalent van scenario 4)

Nee

Ja

Ja

Nee

12: Alleen innovatie en
extensivering met enkel
staand klimaatbeleid in
basispad
(equivalent van scenario 5)

Nee

Ja

Ja

Nee

3.2 De uitkomsten

Per variant zijn uitkomsten doorgerekend, zoals de inzet van maatregelen, de kosten en de
impact op N-2000 gebieden. In deze sectie wordt een beknopt overzicht van de uitkomsten
weergegeven.

Variant

NH3 reductie
(Kton)

Bufferstroken
beekdalen
(KRW)

CO2-eq.
reductie
(Mton)

% onder
KDW

Oppervlak
natuurinclusi
ef (km2)*

%
Krimp
Vee
Stapel

% innovatie

%
extensivering

% einde
bedrijf

Kosten EUR
(mld)**

Ongericht
1: Iedereen innoveren

33

Nee

3

80

0

0

100

0

0

4

2: Iedereen extensiveren

40

Nee

13

80

10.300

50

0

100

0

42

3: Iedereen bedrijfsbeëindiging

80

Ja

20

94

10.300

100

0

0

100

105

4: Gericht bedrijfsbeëindiging,
innoveren en extensiveren

15

Ja

4

75

1.700

9

14

14

5

8

5: Gericht innoveren en
extensiveren***

18

Ja

4

75

1.700

8

30

15

1

9

6: Beperkte deelname
bedrijfsbeëindiging, innoveren en
extensiveren

21

Ja

5

75

1.700

9

34

15

2

9

7: Gericht bedrijfsbeëindiging,
innoveren en extensiveren (enkel
klimaat)

25

Ja

7

70

1.800

12

50

18

9

11

8: Gericht bedrijfsbeëindiging,
innoveren en extensiveren (enkel
klimaat), met beperkte
deelnamebereidheid

23

Ja

7

68

2.200

18

42

25

4

13

9: Bedrijfsbeëindiging, innoveren
en extensiveren tot stikstof en
klimaatdoelstelling gehaald

30

Ja

7

80

1.800

12

58

18

10

11

10: Beperkte deelname
bedrijfsbeëindiging, innoveren en
extensiveren tot stikstof en
klimaatdoelstelling gehaald

32

Ja

8

78

3.200

20

52

28

4

18

21

Ja

5

74

1.700

10

28

14

7

9

Gericht (stikstof)

Gericht (klimaat doelstelling)

Gericht (stikstof en klimaat)

Variatie basispad
11: Verplicht bedrijfsbeëindiging,
innoveren en extensiveren met
enkel staand klimaatbeleid in
basispad

Variant

12: Alleen innoveren en
extensiveren met enkel staand
klimaatbeleid in basispad***

% onder
KDW

Oppervlak
natuurinclusi
ef (km2)*

%
Krimp
Vee
Stapel

5

75

1.800

3

44

800

NH3 reductie
(Kton)

Bufferstroken
beekdalen
(KRW)

CO2-eq.
reductie
(Mton)

29

Ja

0

Nee

% innovatie

%
extensivering

% einde
bedrijf

Kosten EUR
(mld)**

8

62

15

1

10

3

0

7

0

3

Specifieke maatregelen
13: Waterpeil verhogen van
veenweiden

NB:
*Dit betreft het grondoppervlak van (1) extensieve bedrijfslocaties en (2) beëindigde bedrijven. Wij nemen aan dat deze grond voor natuur wordt ingezet.
**In deze achtergrondnotitie wordt gerefereerd naar de ‘kosten’ van een maatregel. Dit is eigenlijk het verlies in bedrijfswaarde door de maatregel. Deze kosten zijn eerder een bovengrens,
aangezien i.v.m. Europese concurrentiepositie niet 100% van de maatregel altijd bekostigd mag worden door de staat. In het geval van innovaties is aangenomen dat het maximale
vergoedingspercentage rond de 40% ligt, waarmee 60% van de kosten voor rekening van de ondernemer zou komen.
***In de varianten zonder bedrijfsbeëindiging (variant 5 en 12) staat nog steeds 1% bedrijfsbeëindiging. In deze varianten wordt meegenomen dat de KRW-doelen gehaald worden en deze
doelen vereisen het beëindigen van een kleine groep specifieke bedrijven.

Generiek
In de generieke scenario’s wordt gekeken naar de effecten van maatregelen als elke
bedrijfslocatie de desbetreffende maatregel doorvoert. Deze hypothetische scenario’s zijn
geen reflectie van realistisch beleid, maar indicatief voor de schaal van de effecten.
1: Iedereen innoveren
Indien elke bedrijfslocatie innovatiemaatregelen doorvoert tot het theoretisch maximaal
haalbare niveau, zijn de KDW-doelen gehaald. Er zijn ook significante CO2-eq. baten van 3
Mton; deze dragen bij aan het behalen van de klimaatdoelen, maar in zichzelf is dit niet
voldoende reductie. Voor de KRW-doelen is enkel innoveren tevens niet voldoende. De
totale kosten komen uit op circa 4 mld euro.
Er zijn een aantal kanttekeningen bij innovatie op zo’n grote schaal zonder additionele
maatregelen.
Ten eerste is 100% innovatie niet volledig realistisch in de uitvoering. De vraag is of het
mogelijk is om élke veehouder deze innovatie toe te laten passen. Ten tweede vergen deze
innovaties substantiële investeringen en aanpassingen. Dat creëert een prikkel tot
intensivering en schaalvergroting. Dit kan echter op gespannen voet staan met
beleidswensen op het vlak van de water- en klimaatdoelen, zoönose en dierenwelzijn. Ten
derde zal ook na 2030 een pad van verbetering moeten worden doorgetrokken. Het is de
vraag of innovatie op lange termijn voldoende ruimte biedt. Het risico bestaat dat nu (fors)
wordt geïnvesteerd in innovaties, terwijl voor het einde van de economische levensduur
ervan verdergaande maatregelen nodig blijken. Dat zou tot kapitaalvernietiging leiden
(lock-ins). Met deze kanttekening is deze variant, zoals bovenstaand genoemd, eerder een
orde-grootte studie.
2: Iedereen extensiveren
Indien elke bedrijfslocatie extensiveert, wordt veel landbouwgrond omgevormd tot natuurinclusieve landbouwgrond. Deze veestapelkrimp leidt niet alleen tot significante
stikstofreductie, maar ook CO2-eq. reductie. Hiermee worden de KDW- en klimaatdoelen
ruimschoots gehaald. In de Quickscan 2021 van het PBL wordt ook gesteld dat
natuurinclusieve landbouw cruciaal is voor het halen van stikstofdoelen, verbeteren van
habitats en het bevorderen van biodviersiteit. Daarentegen brengt volledige extensivering
waardeverlies (circa 42 miljard euro) en zijn de KRW-doelen niet behaald.
3: Iedereen beëindigen
Indien elke bedrijfslocatie stopt met alle bedrijfsactiviteiten, is de veestapel volledig
gereduceerd met grote stikstof- en klimaatbaten. De water-, klimaat- én stikstofdoelen zijn
behaald. Desalniettemin, door het volledig beëindigen van de veehouderij is het
waardeverlies fors: 105 miljard euro.

Gericht (stikstof)
De opties in deze categorie zijn gefocust op het behalen van de KDW-doelen. In al deze
scenario’s wordt aan veenvernatting gedaan en wordt de stikstofreductie doordat andere
sectoren klimaatmaatregelen nemen in het basispad meegenomen (zie achtergrondnotitie
‘Klimaat’). Maatregelen worden gesorteerd op kosteneffectiviteit: de gekozen maatregelen
reduceren het meest overbelaste mol stikstof per euro (zie achtergrondnotitie ‘Verdeling
van stikstofdepositie’). Deze maatregelen zijn zodoende ‘gericht’.
Indien bedrijfsbeëindiging wordt uitgesloten als mogelijke maatregel (vergelijking tussen
variant 4 en 5), wordt dit vooral vervangen met 1 procentpunten meer bedrijfslocaties die
extensiveren, en 16 procentpunten meer bedrijfslocaties die innoveren. De kosten nemen
met één miljard euro toe.
Indien deelname vrijwillig is en beperkte deelnamebereid wordt aangenomen (vergelijking
tussen variant 4 en 6), zien we dat er minder bedrijven bereid zijn tot bedrijfsbeëindiging
en dit vooral vervangen wordt met 20 procentpunt van de bedrijfslocaties die moet
innoveren.
In geen van de scenario’s wordt geen voor de landbouw behaald. In deze scenario’s zijn
zodoende additionele maatregelen nodig om de methaanreductiedoelen te halen.
In al deze scenario’s worden de KDW doelen behaald met slechts 15 tot 21 kiloton
ammoniakreductie (ten opzichte van het 39 kiloton reductiedoel in de Startnotitie NPLG),
voor 8 – 9 miljard euro. Ondanks dat de prijs consistent blijft, is er in scenario’s zonder
bedrijfsbeëindiging of met beperkte deelnamebereidheid meer kiloton ammoniakreductie
nodig om de KDW-doelen te bereiken en meer bedrijfslocaties die maatregelen moeten
nemen. Hierdoor is de hoeveelheid bedrijven die maatregelen moeten nemen circa 15 tot
20 procentpunt hoger indien bedrijfsbeëindiging niet of deelnamebereidheid wel wordt
meegenomen. Dit gaat vooral om innovatiemaatregelen, en in mindere mate extensivering.
Gericht (klimaat en KRW-doelen)
Deze opties zijn gericht op de klimaat- en KRW-doelen halen. In deze scenario’s worden de
KRW-doelen behaald, veenvernatting gedaan, en de klimaatdoelen van andere sectoren zijn
in het basispad meegenomen.
In de variant zonder beperkte deelnamebereidheid (variant 7) zien we de volgende mix van
maatregelen voor bedrijfslocatie: 9% bedrijfsbeëindiging, 18% extensivering en 50%
innovatie. Dit leidt tot een veestapelkrimp van 12%. Het verlies in bedrijfswaarde is 11
miljard euro; hiermee worden de klimaat- en KRW-doelen voor de landbouw gehaald. De
KDW-doelen worden echter niet gehaald, ondanks dat meer ammoniakreductie plaatsvindt
dan in de scenario’s gericht op de KDW-doelen.
In de variant met beperkte deelnamebereidheid (variant 8) neemt vooral de hoeveelheid
bedrijven af die bereid zijn tot beëindiging met 5 procentpunt. Deze bedrijven worden
vooral vervangen met bedrijven die extensiveringen – met 7 procentpunt. De hoeveelheid
bedrijven die innoveren neemt echter af met 8 procentpunt. De veestapel krimpt 6% meer
dan in het scenario zonder beperkte deelnamebereidheid. Er is een lichte stijging in de

hoeveelheid bedrijfslocaties die maatregelen moeten nemen. Al met al leidt dit scenario tot
een verlies aan bedrijfswaarde van 13 miljard euro, dat is 2 miljard meer dan in het
scenario zonder beperkte deelnamebereidheid. Tevens worden in dit scenario de KDWdoelen niet behaald.
Deze scenario’s laten zien dat enkel de klimaat- en de aanleg van brede bufferstroken een
grote inspanning van de veehouderij vergen. Ondanks dat voor stikstofdoelen veel met
innovatiemaatregelen bereikt kan worden, vergen de klimaatdoelen een grotere focus op
bedrijfsbeëindiging en extensivering.
Gericht (stikstof-, klimaat- en KRW-doelen)
In deze scenario’s wordt gekeken naar het behalen van zowel de stikstof-, klimaat- en
waterdoelen. Er worden weer twee scenario’s met en zonder beperkte deelnamebereidheid
vergeleken.
In het eerste scenario (scenario 9) wordt deelnamebereidheid niet meegenomen. Om alle
doelen te bereiken wordt 10% van de bedrijven beëindigd; 18% extensiveert en 58%
innoveert. Dat betekent dat 86% van de bedrijfslocaties een maatregel moet nemen. Dit
gerichte pakket creëert een verlies in bedrijfswaarde van 11 miljard; en levert 30 kiloton
ammoniakreductie en 9 megaton CO2-reductie op.
In het tweede scenario (scenario 10) wordt beperkte deelnamebereidheid meegenomen. De
focus verschuift naar extensivering: het aantal bedrijfslocaties die deze maatregel moet
nemen groeit met 10 procentpunt. Dit is omdat 6 procentpunt minder bedrijven beëindigd
worden en 6 procentpunt minder bedrijven moeten innoveren. Echter, de verloren
bedrijfswaarde neemt 7 miljard toe ten opzichte van het scenario zonder beperkte
deelnamebereidheid (vergelijking tussen scenario 9 en 10).
Variatie basispad
Hier vergelijken we de scenario’s op basis van het aangenomen basispad; hier vergelijken
we variant 4 en 5 met variant 11 en 12 respectievelijk.
De kosten blijven relatief consistent (circa 1 miljard verschil). De hoeveelheid kilotonnen
benodigde stikstofreductie verschillen echter wel fors; indien geen rekening wordt
gehouden met de stikstofbaten van de toekomstig klimaatbeleid (dat nodig is om de
klimaatdoelen te halen, maar waar nog geen concrete maatregelen voor zijn; zie
achtergrondnotitie ‘Klimaat’) in andere sectoren niet worden meegenomen, moet er 6 – 11
kiloton meer gereduceerd worden in de landbouw. Deze reductie worden voornamelijk
kosteneffectief bewerkstelligd met een verdubbeling van bedrijfslocaties die
innovatiemaatregelen nemen en in beperkte mate meer bedrijfsbeëindiging (in de
scenario’s waarin bedrijfsbeëindiging wordt meegenomen als beleidsoptie).
Indien de stikstofbaten van staand klimaatbeleid in andere sectoren niet worden
meengenomen, moeten significant meer bedrijven maatregelen nemen om te voldoen aan
de hogere ammoniakreductie voor de stikstofdoelen.

Specifieke maatregelen
Behalve de stikstof- en klimaatdoelen zijn er een aantal specifieke maatregelen die wij
doorrekenen. Het creëren van bufferzones bij beekdalen is vereist voor het behalen van de
KRW-doelen; de vernatting van veenweiden heeft hoge klimaatbaten.
NB: deze specifieke maatregelen zijn al meegenomen in verschillende varianten (zie tabel
‘Omschrijving varianten’), deze resultaten tonen de effecten uit deze maatregelen.
Het behalen van de KRW-doelen vergt onder andere het aanleggen van brede bufferstroken
rondom beekdalen op zandgronden. In de berekeningen worden bedrijven met grond in de
betreffende beekdalen geëxtensiveerd. Zie Kamerstuk 35334, nr. 170 voor meer informatie.
Het verhogen van het waterpeil op de veenweide vergt extensivering op de veenweide. Dit
kost ongeveer 3 miljard en levert 3 kiloton ammoniakreductie op. Veenvernatting levert
echter vooral CO2-reductie op, circa 1,75 megaton.
Deze maatregelen betreffen een kleine hoeveelheid bedrijfslocaties. Echter, deze
maatregelen zijn locatie-specifiek, vandaar is het niet mogelijk om bedrijfslocaties vrijwillig
deel te laten nemen. Gegeven dat dit gaat om bedrijfsbeëindiging of extensivering, zijn de
maatregelen op een kleine schaal zeer ingrijpend.

4. Conclusie
Deze berekeningen toont aan dat er verschillende routes zijn naar het behalen van de
stikstof- en klimaatdoelen en het aanleggen van bufferstroken in beekdalen (voor KRW). De
doelen kunnen met verschillende combinaties van maatregelen worden behaald. Deze
uitkomsten moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd vanwege de onzekerheid achter de
onderliggende aannames en dat enkel de domeinen stikstof, klimaat en het aanleggen van
brede bufferstroken (KRW) zijn geanalyseerd.


In elke variant kunnen innovatiemaatregelen bijdragen aan het halen van de KDWdoelen in 2030. Hier moet wel zorgvuldig afgewogen worden welk effect dit heeft op
andere mogelijke doelen in de landbouw: het leunen op technische maatregelen op
de korte termijn kan tevens ‘lock-ins’ veroorzaken voor nieuw beleid na het NPLG.



Additioneel doelbereik op het gebied van klimaat zou een grotere krimp van de
veestapel vergen, welke relatief kostbaar is en niet bewerkstelligd kan worden met
technische maatregelen. Het behalen van het klimaatdoel om 5 Mton waar
Nederland zich in de landbouw aan heeft gecommitteerd vraagt een veestapelkrimp
van minimaal 12%.



Opvallend is het verschil tussen gebiedsgerichte maatregelen met en zonder
gesimuleerde deelnamebereidheid. Om een hoog deelnamepercentage te realiseren,
is in de praktijk waarschijnlijk een bepaalde mate van verplichting nodig. Indien de
doelen bereikt worden met vooral vrijwillige maatregelen (en vermoedelijk dus een
lagere deelname), raakt dit meer bedrijfslocaties die maatregelen nemen én leidt dit
tot een groter waardeverlies. Deze varianten tonen de volgende afruil: de
keuzevrijheid om mee te doen aan een maatregel geeft vrijheid voor de bedrijven,
maar betekent tevens dat meer bedrijven geraakt worden.

Het is (nog) niet mogelijk rekening te houden met doelbereik op het gebied van
biodiversiteit en het leefgebied van diersoorten in deze exercitie. Deze opgaven vragen op
termijn mogelijk aanvullende maatregelen. Ook werpt deze analyse geen licht op andere
relevante factoren, zoals de sociaaleconomische gevolgen, risico op zoönose of
dierenwelzijn.