Planevaluatie
pilot ’32 uur werken
met gedetineerden’

A. Kruize
R. Mennes
I. Schoonbeek
M. Sijtstra

Planevaluatie pilot
‘32 uur werken met gedetineerden’

Februari 2021

Colofon
© WODC, ministerie van Justitie en Veiligheid, Den Haag
Auteursrechten voorbehouden
Februari 2021
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.
Tekst:
Opmaak:
Opdrachtgever:

A. Kruize, R. Mennes, I. Schoonbeek, M. Sijtstra
M. Haaijer
WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid

VOORWOORD

In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van
het ministerie van Justitie en Veiligheid evalueert onderzoeks- en adviesbureau
Breuer&Intraval de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’. In deze pilot wordt in vijf
penitentiaire inrichtingen de arbeid in detentie uitgebreid van de reguliere 20 uur naar 32
uur per week. De evaluatie zou bestaan uit drie op elkaar inspelende
onderzoeksonderdelen, te weten de planevaluatie, de procesevaluatie en de
resultaatmeting. In dit rapport wordt het eerste onderzoeksonderdeel: de planevaluatie
besproken. De procesevaluatie en resultaatmeting worden niet meer uitgevoerd. Op basis
van de onderhavige planevaluatie is besloten de pilot te beëindigen en in plaats daarvan
te onderzoeken hoe de combinatie van meer arbeid met meer scholing en begeleiding in
alle PI’s binnen de bestaande kaders gerichter kan worden ingezet. Bij dat onderzoek
worden de aanbevelingen uit de onderhavige planevaluatie meegenomen.
Het onderzoek is uitgevoerd door de (senior)onderzoekers Annelies Kruize (projectleider),
Ralph Mennes, Irene schoonbeek en Maurits Sijtstra van Breuer&Intraval.
Graag willen wij de leden van de begeleidingscommissie onder voorzitterschap van drs.
J.W. Plaisier (Impact R&D) bedanken voor de betrokken en deskundige wijze waarop zij
het onderzoek hebben begeleid. De commissie bestond verder uit: drs. M.M. Padmos (als
vervanger van J.E. Ampt Msc, ministerie van Justitie en Veiligheid), dr. V.R. van der Geest
(Vrije Universiteit Amsterdam), drs. E.M.H. van Dijk (WODC), dr. A.E. Jorna (DJI) en dr.
A.A.T. Ramakers (Universiteit van Leiden).
Daarnaast willen we onze dank uitspreken aan de medewerkers van de Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) en de medewerkers van het ministerie van Justitie en Veiligheid die aan
het onderzoek hebben meegewerkt. Zonder hen was het onderzoek niet mogelijk geweest.
Namens Breuer&Intraval
Annelies Kruize en Ralph Mennes

INHOUDSOPGAVE
Pagina

Samenvatting

I

Summary

V

1 Inleiding
1.1 Achtergrond en aanleiding
1.2 Probleemstelling en onderzoeksvragen
1.3 Onderzoeksopzet
1.4 Onderzoeksactiviteiten
1.5 Leeswijzer

1
1
4
4
6
8

2 Doelen
2.1 Overstijgend doel van de pilot
2.2 Einddoelen van de pilot
2.3 Subdoelen van de pilot
2.4 Verwachte positieve bijvangsten

9
9
9
11
13

3 Selectiecriteria, maatregelen en organisatie
3.1 Selectiecriteria
3.2 Maatregelen
3.3 Organisatie

15
15
18
21

4 Beleidslogica
4.1 Overstijgend doel
4.2 Niveau 1: Sub- en einddoelen
4.3 Niveau 2a: Subdoelen 1 en 4
4.4 Niveau 2b: Subdoelen 2 en 3

25
26
26
32
35

5 Conclusies
5.1 De pilot
5.2 Conclusie 1: De gestelde doelen zijn onrealistisch
5.3 Conclusie 2: De mechanismen van de pilot zijn onduidelijk
5.4 Conclusie 3: De afbakening van de doelgroep is niet onderscheidend genoeg
5.5 Terug naar de tekentafel

39
39
40
41
42
43

Literatuur

45

Bijlage 1 Itemlijst opstellers

49

SAMENVATTING

In opdracht van het WODC (Ministerie van Justitie en Veiligheid) evalueert onderzoeksen adviesbureau Breuer&Intraval de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’. In deze pilot
wordt in vijf penitentiaire inrichtingen (P.I.’s) de arbeid in detentie uitgebreid van de
reguliere 20 uur naar 32 uur per week. De evaluatie bestaat in totaal uit drie op elkaar
inspelende onderzoeksonderdelen, te weten de planevaluatie, de procesevaluatie en de
resultaatmeting.1 In dit rapport bespreken we de conclusies van het eerste
onderzoeksonderdeel, de planevaluatie, dat zich richt op het inzichtelijk maken en
evalueren van de ‘achterliggende gedachte’ van de pilot.
Om de doelen en de veronderstelde werkzame mechanismen van de pilot ’32 uur werken
met gedetineerden’ bloot te leggen, hebben we de beleidslogica achter de pilot
gereconstrueerd. Hiervoor is een literatuurstudie verricht en zijn interviews gehouden met
de opstellers van de pilot.

Einddoelen pilot
De beweegredenen voor het opstarten van de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’
passen in een langere tendens waarbij wordt gestreefd naar een succesvollere re-integratie
van ex-gedetineerden. De hieraan gekoppelde (meetbare) doelstelling is het verminderen
van de recidive onder de doelgroep ex-gedetineerden. Om hieraan bij te dragen richt de
pilot zich op één specifieke basisvoorwaarde: het verbeteren van de arbeidstoeleiding van
ex-gedetineerden. Samen met de aanpak van de andere basisvoorwaarden (huisvesting,
schuldenproblematiek, enz.) dient dit tot de gewenste vermindering van recidive te leiden.
In het projectplan van de pilot worden expliciet de volgende twee beoogde einddoelen van
de pilot genoemd:
• In 2020 stroomt 25% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken na detentie uit naar een betaalde werkplek.
• In 2020 stroomt 80% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken met een erkend certificaat uit detentie.
De opstellers van de pilot geven aan dat het verkrijgen van betaald werk alleen nuttig is,
als de ex-gedetineerde in staat is om die baan te behouden. Wij hebben daarom een derde
einddoel in de planevaluatie meegenomen, namelijk: vakgericht opleiden in het toeleiden
naar werk, om een duurzame positie op de arbeidsmarkt te realiseren.

1

De procesevaluatie en resultaatmeting worden niet meer uitgevoerd. Op basis van de onderhavige
planevaluatie is besloten de pilots te beëindigen en in plaats daarvan te onderzoeken hoe de combinatie
van meer arbeid met meer scholing en begeleiding in alle PI’s binnen de bestaande kaders gerichter kan
worden ingezet. Bij dat onderzoek worden de aanbevelingen uit de onderhavige planevaluatie
meegenomen.

Samenvatting

I

Subdoelen pilot
Het verbeteren van de arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden c.q. het behalen van de
einddoelen van de pilot, lijkt te verlopen via vier subdoelen. De maatregelen die worden
genomen in het kader van de pilot, dienen in de eerste plaats de arbeidssituatie in detentie
te ‘normaliseren’, zodat deze beter aansluiten op de arbeidssituatie buiten detentie.
Daarnaast richt de pilot zich op het versterken van de werkhouding en vaardigheden van
ex-gedetineerden en wordt een positief effect op het leefklimaat binnen de P.I.’s beoogd.
Door deze subdoelen te realiseren willen de opstellers van de pilot omstandigheden creëren
waarin gedetineerden een grotere kans hebben om naar betaald werk uit te stromen.

Maatregelen
Om de sub- en einddoelen te realiseren worden in het kader van de pilot enkele
maatregelen genomen, maar de wijze waarop deze worden ingevuld verschilt per P.I.. Zo
geldt voor alle deelnemende P.I.’s dat zij het aantal arbeidsuren per week met 12 uur
verhogen, maar hoe zij de pilot binnen dit kader inrichten verschilt onderling sterk. Er zijn
verschillen te benoemen met betrekking tot de indeling van de werkweek, de invulling van
de arbeid en de begeleiding van gedetineerden. Ook gelden per P.I. andere incentives c.q.
privileges voor gedetineerden die deelnemen aan de pilot.

Doelgroep
De belangrijkste voorwaarde voor deelname aan de pilot is dat gedetineerden in het
‘plusprogramma’ moeten zitten. De pilot richt zich daardoor op gedetineerden die
gemotiveerd zijn om te re-integreren. Verder geldt dat gedetineerden in het
plusprogramma die geestelijk of lichamelijk niet in staat zijn om (32 uur per week) te
werken of op een extra beveiligde afdeling verblijven uitgesloten zijn van deelname. Het
verschilt per P.I. of gedetineerden met verslavingsproblematiek mogen deelnemen aan de
pilot.

De gestelde doelen zijn onrealistisch
De pilot dient op de lange termijn een bijdrage te leveren aan het terugdringen van de
recidive onder ex-gedetineerden. Uit de planevaluatie blijkt echter dat de kans op recidive
van vele factoren afhankelijk is en niet alleen van het verkrijgen van werk door de exgedetineerden. Het gaat om een complexe interactie afhankelijk van vele factoren. De
beoogde meerwaarde van de pilot moet dichter bij diens kern (de sub- en einddoelen)
worden gezocht: het vinden van betaald werk na detentie. Echter, ook de relatie tussen
werk in detentie en het verkrijgen van werk na detentie is niet onomstotelijk vastgesteld
in eerder onderzoek. Ook hier lijkt het te gaan om een complexe interactie afhankelijk van
vele factoren.
Om een wezenlijke bijdrage te leveren aan re-integratie is het realiseren van een
duurzamere positie van ex-gedetineerden op de arbeidsmarkt een voorwaarde. Het betreft
echter een zeer ambitieuze doelstelling die naar verwachting lastig te behalen zal zijn met
de opzet van de pilot. Er wordt in de beschrijving van de pilot niet ingegaan op de
begeleiding van gedetineerden en waar deze zich precies op zal richten, terwijl van groot
belang is dat wordt ingezet op het verbeteren van de cognitieve vaardigheden en het
gedrag van gedetineerden.

II

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

De mechanismen van de pilot zijn onduidelijk
Van de vier subdoelen c.q. mechanismen zijn er twee gericht op het zo goed mogelijk
‘binnen de muren’ nabootsen van de arbeidssituatie ‘buiten de muren’. De andere twee
subdoelen richten zich op het meer geschikt maken van gedetineerden voor potentiële
werkgevers. Voor alle subdoelen zijn in de literatuur aanwijzingen gevonden dat de
realisatie ervan - in de brede zin van het woord - zou kunnen helpen om de einddoelen te
bereiken. Zo wordt het hebben van een regulier ritme (een onderdeel van normalisatie)
doorgaans gerelateerd aan verminderde mentale problemen en een verhoogde
zelfredzaamheid. Ook kán het ontwikkelen van vaardigheden door gedetineerden van
positieve invloed zijn op het vinden van betaald werk.
Het bereiken van de subdoelen wordt door de opstellers sterk opgehangen aan het
aanbieden van 12 extra uren arbeid per week. Uit onze planevaluatie blijkt dat het
simpelweg aanbieden van extra arbeidstijd per week op zichzelf niet voldoende is om een
(blijvende) gedragsverandering bij gedetineerden te realiseren. De extra tijd kán een
positieve bijdrage leveren, maar alleen als de tijd ook goed wordt besteed.
Over de exacte uitvoering van de pilot blijft veel onduidelijk. Met name op het gebied van
het soort werk en de begeleiding die gedetineerden op en rond de werkvloer zullen
ontvangen zijn de mechanismen en maatregelen summier en enigszins abstract
beschreven. Verder is het naar verwachting ook niet voldoende om alleen de
arbeidssituatie qua werkdagen en -tijdstippen beter op de reguliere arbeidsmarkt te laten
aansluiten om de gewenste resultaten te bereiken. Ook andere aspecten met betrekking
tot de dagelijkse praktijk in de P.I. spelen een rol. De opstellers lijken op deze punten nog
geen concreet beeld te hebben van de uitvoering van de pilot in de P.I.’s. Omdat de
mechanismen en maatregelen onduidelijk en te weinig expliciet zijn beschreven, wordt
nergens in de beschrijving van de pilot het vertrouwen gewekt dat het de pilot zal lukken
om dit doel te bereiken met behulp van de voorgestelde opzet.

De afbakening van de doelgroep is niet onderscheidend genoeg
De pilot zegt zich te richten op een expliciete doelgroep: gedetineerden die gemotiveerd
zijn om te re-integreren. In de huidige vorm van de pilot wordt daarom in vier van de vijf
P.I.’s onderscheid gemaakt tussen wel en niet deelnemers op basis van deelname aan het
zogeheten plusprogramma. Echter, deze verdeling op basis van deelname aan het
plusprogramma is niet onderscheidend genoeg om optimale resultaten met de pilot te
boeken. Het is naar verwachting de groep gedetineerden met voldoende motivatie, maar
met onvoldoende vermogen om zelf de stap in de juiste richting te zetten, die het meest
zal kunnen profiteren van de maatregelen van de pilot. In welke mate deze doelgroep
aanwezig is in de pilot is niet duidelijk, omdat binnen het plusprogramma niet wordt
gekeken naar de (mate van) problematiek van de doelgroep. Daarnaast zouden behaalde
resultaten mogelijk het gevolg kunnen zijn van de selectie van gemotiveerde deelnemers
en niet van de genomen maatregelen in het kader van de pilot (een zogenoemd
schijnverband).

Samenvatting

III

Terug naar de tekentafel
De doelen van de pilot lijken te ambitieus en onrealistisch te zijn. Daarnaast zijn de
mechanismen onduidelijk en is de selectie van de doelgroep niet duidelijk genoeg. De vraag
rijst hoe het verder moet met de pilot, nu de planevaluatie laat zien dat het leveren van
een wezenlijke bijdrage aan het terugdringen van de recidive en het behalen van de einden subdoelen buiten het bereik van de pilot lijken te liggen.
Het gedachtegoed dat aan de pilot ten grondslag ligt kan helpen om individuele
gedetineerden stappen in de richting van werk te laten zetten. De planevaluatie laat echter
zien dat de huidige opzet en verbanden weinig onderbouwd zijn en niet alle relevante
aspecten omvatten. Wij adviseren de opstellers daarom eerst terug te gaan naar de
tekentafel.

IV

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

SUMMARY

Research and advice bureau Breuer&Intraval has evaluated the pilot project "32-hour
workweek for detainees". This evaluation is commissioned by the Research and
Documentation Centre (WODC) of the Dutch Ministry of Security and Justice. In this pilot
project, work in detention is extended from the regular 20 hours per week to 32 hours per
week in five correctional facilities (CFs). The evaluation consists of three interlocking
research components: a plan evaluation, a process evaluation, and a outcome
measurement.1 In this report, we will discuss the conclusions of the first research
component - the plan evaluation - which focuses on providing insight into and evaluating
the philosophy behind the pilot.
In order to uncover the objectives and the presumed working mechanisms of the pilot
project '32-hour work week for detainees', we reconstructed the policy logic behind the
pilot project. To this end, we conducted a literature study and held interviews with the
designers of the pilot.

First Objectives
The rationale for starting the pilot project '32-hour workweek for detainees' fits in a broader
movement towards a more successful reintegration of former detainees. The overarching
objective is to reduce recidivism among the target group of former detainees. In order to
contribute to this, the pilot focuses on one specific basic condition: improving the
employment related skills for former detainees. It is assumed that addressing this matter
along with the other basic conditions (housing, debts, etc.) should lead to the desired
reduction of recidivism.
The project plan of the pilot project explicitly mentions the following two intended first
objectives:
• In 2020, 25% of the former detainees who have participated in the pilot project for at
least three months, will have found a paid job after detention.
• In 2020, 80% of the former detainees who have participated in the pilot project for at
least three months, leaves their detention with a recognised certificate.
The designers of the pilot project indicate that obtaining paid job is only useful if the former
detainee is also able to keep that job. Therefore, we included a third objective in the plan
evaluation: subject-based education for the improvement of employment-related skills, in
order to realise a sustainable position on the job market.

Secondary Objectives
Improving the employment-related skills of former detainees and achieving the first
objectives of the pilot seems to occur by obtaining four secondary objectives. The measures
1

Based on the plan evaluation, it was decided to terminate the pilots. The process evaluation and the
outcome measurement are not longer performed.
Summary

V

taken in the context of the pilot project are primarily intended to 'normalise' the labour
situation in detention, for a smoother transition to a labour situation outside detention. In
addition, the pilot project aims to strengthen the work attitude, improve skills of former
detainees, and to have a positive effect on the living environment within the CFs. By
realising these secondary objectives, the designers of the pilot project aim to create
circumstances in which detainees have a better chance of finding paid work.

Measures
In order to achieve the secondary objectives and first objectives, several measures are
taken as part of the pilot project's framework, but the implementation differs per CF. All
participating CFs e.g. increase the number of working hours per week with 12 hours, but
how they organise the pilot project within the framework varies significantly. There are
differences in the way the working week is structured, in the way the work is performed,
and in the guidance of detainees. In addition, incentives or privileges for participators in
the pilot project differ per CF.

Target Group
The most important condition for participation in the pilot project is that detainees have to
be in the 'plus-programme'. The focus of the pilot project is therefore on detainees who
are motivated to reintegrate. Furthermore, detainees in the plus programme who are
mentally or physically unable to work (32 hours per week) or who are staying in an extra
secure unit, are excluded from participation. It differs per CF whether detainees with
addiction problems are allowed to participate in the pilot project.

Unrealistic Objectives
In the long run, the pilot project should contribute to a reduction in recidivism among
former detainees. However, the plan evaluation shows that the chance of recidivism
depends on more factors than getting a job. It is a complex interaction that depends on
many factors. The intended added value of the pilot project must be sought closer to its
core (the secondary objectives and first objectives): finding paid work after detention.
However, the relationship between work during detention and finding work after detention
has also not been established conclusively in previous research. Here, too, it appears to be
a complex interaction that depends on many factors.
To make a substantial contribution to reintegration, it is a necessity to realise a more
sustainable position of former detainees on the labour market. However, this is a very
ambitious objective that is expected to be difficult to achieve with the current design of the
pilot project. The description of the pilot project does not elaborate on the guidance of
detainees and what its focus will be. It is, however, of significant importance that it will
focus on improving the cognitive skills and behaviour of detainees.

Unclear Mechanisms
Of the four secondary objectives or mechanisms, two are aimed at imitating the work
situation "outside the walls" as closely as possible. The other two secondary objectives
focus on making detainees more suitable for potential employers. For all the secondary
objectives, our literature study indicates that their realisation - in the broadest sense of

VI

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

the word - could help in achieving the first objectives. For example, having a regular
rhythm (a normalisation component) is usually related to reduced mental issues and
increased self-reliance. The development of skills could possibly have a positive influence
on finding paid work.
The designers strongly link the achievement of the secondary goals to the addition of 12
extra hours of work per week. Our plan evaluation shows that simply offering extra work
hours per week is not enough to achieve a (lasting) change in behaviour among detainees.
The extra hours could have a positive influence, but only if that time is well spent.
However, much remains unclear about the exact implementation of the pilot project.
Especially where the type of work and the guidance that detainees will receive on and
around the work floor are concerned, the descriptions of the mechanisms and measures
are sketchy and abstract. Furthermore, it is expected it will not be sufficient to merely align
the working situation with the labour market in terms of working days and hours to achieve
the desired results. Other aspects concerning the daily practice in the CFs also play a role.
It seems that the designers do not have a clear picture of the implementation of the pilot
project in the CFs. Since the mechanisms and measures are unclear and not described
explicitly enough, the description of the pilot project does not convey any confidence that
it will succeed in achieving the objective by means of the proposed set-up.

Target Group Definition Not Distinctive Enough
The focus of the pilot project is on an explicit target group: detainees who are motivated
to reintegrate. In the current set-up of the pilot project, four of the five CFs make a
distinction between participants and non-participants on the basis of participation in their
so-called plus-programme. However, this division based on participation in the plusprogramme is not distinctive enough to achieve optimal results with the pilot. It is expected
that the group of detainees with sufficient motivation, but insufficient capacity to take the
step in the right direction, will benefit most from the measures of the pilot. It is not clear
to what extent this target group is present in the pilot project, because the plus programme
does not take the (degree of) problems of the target group into account. In addition, the
achieved results could possibly be the result of the selection of motivated participants and
not of the measures taken within the framework of the pilot project (a so-called
confounding variable).

Back to the Drawing Board
The goals of the pilot appear to be too ambitious and not realistic. In addition, the
mechanisms are unclear and the selection of the target group is not clear enough. The
question arises as to how to proceed with the pilot project, now that the evaluation of the
plan shows that delivering a substantial contribution to reducing recidivism and achieving
the first and secondary objectives, do not seem to lie within the scope of the pilot project.
The philosophy behind the pilot project can help individual prisoners take steps towards a
paid job. However, the plan evaluation shows that the current design and mechanisms are
poorly substantiated and do not cover all relevant aspects. We therefore advise the
designers to go back to the drawing board.

Summary

VII

VIII

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

1. INLEIDING

Onderzoeks-

en

adviesbureau

Breuer&Intraval

evalueert

in

opdracht

van

het

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van
Justitie en Veiligheid de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’. In deze pilot wordt in vijf
penitentiaire inrichtingen (P.I.’s) - in Almelo, Dordrecht, Leeuwarden, Veenhuizen en
Vught1 - de arbeid in detentie uitgebreid van de reguliere 20 uur naar 32 uur (Dienst
Justitiële Inrichtingen, 2018). De evaluatie bestaat uit drie op elkaar inspelende
onderzoeksonderdelen, te weten de planevaluatie, de procesevaluatie en de
resultaatmeting.2 In dit rapport bespreken we het eerste onderzoeksonderdeel: de
planevaluatie.
Onderzoeksonderdelen evaluatie ‘pilot 32 uur werken met gedetineerden’
• De planevaluatie richt zich op het inzichtelijk maken van de ‘achterliggende gedachte’ van de
pilot. Wat wordt er beoogd en op welke wijze dienen de gewenste doelen te worden behaald?
• De procesevaluatie brengt in kaart of de pilot ook wordt uitgevoerd als is beoogd.
• De resultaatmeting maakt inzichtelijk of de ontwikkelingen zich in de beoogde richting
bewegen.

1.1 Achtergrond en aanleiding
Kabinetsvisie
Op 17 juni 2018 bood de minister voor Rechtsbescherming de Tweede Kamer de visie
‘Recht doen, kansen bieden; naar effectievere gevangenisstraffen’ aan (Ministerie van
Justitie en Veiligheid, 2018). In deze visie moeten gevangenisstraffen onder andere
bijdragen aan een veiligere samenleving door een herhaling van crimineel gedrag te
voorkomen (c.q. recidive te verminderen). Deze visie - de uitwerking van een aantal
voornemens uit het regeerakkoord “Vertrouwen in de toekomst” - stelt dat de samenleving
enerzijds vergelding van aangericht kwaad en genoegdoening voor het slachtoffer en de
samenleving als geheel verlangt, terwijl het anderzijds herhaling van strafbare feiten
(recidive) zoveel mogelijk moet zien te voorkomen. Effectieve gevangenisstraffen dienen
een dubbel doel: zowel vergelding als het verminderen van recidive.
Het kabinet heeft de overtuiging dat er op beide punten winst valt te boeken. De manier
waarop gevangenisstraffen nu worden uitgevoerd, kan volgens het kabinet niet altijd
rekenen op maatschappelijk draagvlak en is niet altijd effectief. Het kabinet wil de manier
waarop gevangenisstraffen worden uitgevoerd aanscherpen, om meer recht te doen aan

1

2

In de volgende hoofdstukken zijn de P.I.’s geanonimiseerd door ze willekeurig te nummeren.
De procesevaluatie en resultaatmeting worden niet meer uitgevoerd. Op basis van de onderhavige

planevaluatie is besloten de pilots te beëindigen en in plaats daarvan te onderzoeken hoe de combinatie
van meer arbeid met meer scholing en begeleiding in alle PI’s binnen de bestaande kaders gerichter kan
worden ingezet. Bij dat onderzoek worden de aanbevelingen uit de onderhavige planevaluatie
meegenomen.
Inleiding

1

het rechtvaardigheidsgevoel van slachtoffers, nabestaanden en de samenleving.
Tegelijkertijd dient het verblijf in de gevangenis zo te worden ingericht, dat gedetineerden
vanaf dag één werken aan een veilige toekomst buiten de gevangenismuren. Om dit te
bereiken dient een sterk netwerk in en om de gevangenis te worden gevormd om te kunnen
werken aan vijf basisvoorwaarden, die later in dit hoofdstuk nog aan de orde zullen komen.
In de visie staan drie lijnen c.q. sporen centraal (Ministerie van Justitie en Veiligheid,
2018). Deze zijn er tezamen op gericht dat een straf recht moet doen aan de samenleving,
slachtoffers en nabestaanden, maar ook kansen moet bieden voor de gedetineerde:
• 1. Straf is straf (vergeldingskant): Gevangenisstraffen moeten genoegdoening bieden
aan de samenleving en aan slachtoffers en nabestaanden in het bijzonder. Met andere
woorden, straf moet ook echt voelen als straf. De kern van elke gevangenisstraf is dat
de vrijheid van de veroordeelde wordt ontnomen, waardoor hij gedurende een bepaalde
periode uit de samenleving wordt verwijderd. Aan dit vergeldende kenmerk van de
gevangenisstraf moet recht worden gedaan bij de uitvoering van de straf.
• 2. Gedrag telt: Een gedetineerde is zelf verantwoordelijk voor het verloop van zijn
detentie: goed gedrag wordt beloond, slecht gedrag bestraft. Van een gedetineerde
wordt goed burgerschap verwacht, net als in de vrije samenleving. Het gedrag van
gedetineerden gaat met de nieuwe visie sterker meewegen bij de invulling van detentie.
Daarbij wordt rekening gehouden met iemands (geestelijke) beperkingen en wordt waar
nodig de helpende hand geboden.
• 3. Werken aan een veilige terugkeer (re-integratie): Om de samenleving te beschermen
tegen criminaliteit, moet zo veel mogelijk worden voorkomen dat gedetineerden na
detentie in herhaling vallen. Daarom is een gevangenisstraf meer dan alleen het
ontnemen van iemands vrijheid. De straf moet ook bijdragen aan een veilige terugkeer
van ex-gedetineerden in de samenleving. De gedetineerden worden kansen geboden
om te werken aan een beter leven na detentie, ze moeten er beter uitkomen dan ze
erin gingen.

Terugdringen recidive door het vinden van werk
Gezien de negatieve effecten en hoge kosten van recidive voor de samenleving, is het
terugdringen van recidive een belangrijk speerpunt geweest van menig kabinet (Ministerie
van Justitie en Veiligheid, 2017). Ook het huidige kabinet zet hierop onverminderd in,
getuige de door de minister van Rechtsbescherming aangeboden visie en dat daarin
expliciet een lijn is opgenomen voor het verbeteren van de re-integratie van exgedetineerden (Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2018).
Sinds de introductie van het ‘nazorgbeleid’ wordt al tijdens detentie gewerkt aan reintegratie (van Duijvenbooden, 2016). Daarbij staat het oplossen of voorkomen van
problemen ten aanzien van vijf basisvoorwaarden centraal, te weten: 1. aanvragen of
verkrijgen van een geldig identiteitsbewijs; 2. vinden van (stabiele) huisvesting voor de
periode na ontslag; 3. vinden van werk en inkomen; 4. werken aan schuldenproblematiek
tijdens en na detentie; en 5. krijgen van een zorgverzekering en streven naar continuïteit
van zorg tijdens en na detentie.
Een van de basisvoorwaarden waaraan wordt gewerkt om re-integratie te bevorderen is
het vinden van werk en inkomen. Het lijkt te gaan om een complexe interactie afhankelijk
van vele verschillende factoren (Wensveen et al., 2012). Eerder onderzoek naar de relatie
2

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

tussen werk en een verminderde kans op recidive bij kansarme individuen laat zien dat het
verband tussen werk en criminaliteit voor een deel verklaard wordt door onderliggende
kenmerken van de dader. Daarnaast is er ook sprake van een causaal effect dat vooral
opgaat voor delicten waarbij economische prikkels het motief vormen (Mesters et al.,
2015). Echter, op basis van deze onderzoeken kan geen uitsluitsel worden gegeven over
de precieze aard en sterkte van het verband.
Mocht er een positief verband tussen inkomen, werk en het stoppen met crimineel gedrag
bestaan, dan kan het succesvol naar arbeid toeleiden van ex-gedetineerde wenselijk zijn.
In de praktijk blijkt echter dat er bij de arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden sprake is
structurele knelpunten en tekortkomingen (Raad voor Strafrechtstoepassing en
Jeugdbescherming, 2017). Onder meer blijkt dat met het nazorgbeleid minder dan de helft
van de (ex-)gedetineerden wordt bereikt.

Reguliere arbeid in detentie
Er wordt gewerkt aan de basisvoorwaarde werk en inkomen (uit arbeid) om gedetineerden
naar arbeid toe te leiden. In de P.I.’s in Nederland geldt een arbeidsplicht (vastgelegd in
de Penitentiaire Beginselenwet). Hierbij dient te worden opgemerkt dat per mei 2021 een
nieuwe wet (Wet Straffen en Beschermen) in werking treedt waarmee de plicht om arbeid
te verrichten komt te vervallen.
Arbeid wordt beschouwd als een zeer belangrijk onderdeel van het dagprogramma dat aan
gedetineerden wordt aangeboden. Het betreft zowel een dagbesteding voor gedetineerden
als een bedrijfseconomische activiteit. De arbeidsbedrijven van de P.I.’s opereren op de
markt onder de (merk)naam In-Made (Dienst Justitiële Inrichtingen & Ministerie van
Justitie en Veiligheid, 2015). Gedetineerden voeren de arbeid zowel binnen als buiten de
inrichting (voorlopig nog verplicht) uit. Er wordt regulier in principe 20 uur per week
gewerkt (Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, 2012), maar er zijn ook gevallen
bekend waar gedetineerden meer dan 20 uur of zelfs fulltime werken.
Binnen de P.I.’s voeren gedetineerden verschillende werkzaamheden uit. Het kan gaan om
werk aan de lopende band, maar ook om facilitaire dienstverlening of specialistische
vakarbeid. De werkzaamheden vinden plaats in bijvoorbeeld werkplaatsen voor hout- en
metaalbewerking en recyclewerkzaamheden, in naaiateliers, callcenters, maar ook in
bijvoorbeeld winkels, wasserijen en aan het onderhoud van de gevangenis. Deze
werkplaatsen kunnen zowel binnen als buiten de inrichting zijn.

Pilot ’32 uur werken met gedetineerden’3
In deze planevaluatie staat de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’ centraal. Binnen
deze pilot wordt in vijf P.I.’s (Almelo, Dordrecht, Leeuwarden, Veenhuizen en Vught) de
arbeid in detentie uitgebreid van (de reguliere) 20 uur naar 32 uur om gedetineerde beter
naar arbeid toe te kunnen leiden. Uit het algemene (overkoepelende) projectplan kan
worden afgeleid dat het hoofddoel van de pilot is om gedetineerden zo effectief mogelijk
naar werk toe te leiden. Daarbij dient bovendien een duurzame positie op de arbeidsmarkt
3
Het betreft een korte achtergrondschets op hoofdlijnen. In de volgende hoofdstukken gaan we
uitgebreider in op de inhoud van de pilot (doelen, maatregelen en aannames).

Inleiding

3

te worden gerealiseerd. Het gaat er derhalve niet alleen om dat de gedetineerden hun werk
goed uitvoeren, maar ook dat zij een goede werkhouding (o.a. ten aanzien van het
ontvangen van opdrachten van derden) ontwikkelen. Hierdoor zou een groter deel van de
deelnemende gedetineerden naar een betaalde werkplek uitstromen met een erkend
certificaat. Er zouden ook andere positieve effecten van de pilot kunnen uitgaan, zoals een
beter dag-nachtritme en een positief effect op medicijngebruik.

1.2 Probleemstelling en onderzoeksvragen
Het doel van deze planevaluatie is om de doelen en veronderstelde werkzame
mechanismen van de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’ bloot te leggen en deze te
toetsen aan bestaande wetenschappelijke kennis. Ook worden met de planevaluatie
verbeterpunten en mogelijke neveneffecten van de uitvoering van de pilot in beeld
gebracht.
De probleemstelling van de planevaluatie luidt als volgt:
Wat wordt er met de pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’ beoogd en op welke wijze
dienen de gewenste doelen te worden behaald?
De probleemstelling valt uiteen in vier onderzoeksvragen:
1. Wat is de (beoogde) meerwaarde van 32 uur werken t.o.v. 20 uur (regulier)? Welke
(tussen)doelen worden met de pilot(s) nagestreefd?
2. Op welke wijze moeten de (tussen)doelen van de pilot(s) worden bereikt? Welke
(werkzame) mechanismen worden in de pilot(s) onderscheiden?
3. Wat is de beoogde doelgroep van de pilot(s)? Wat zijn de selectiecriteria om deel te
mogen nemen? Zijn er contra-indicaties voor deelname?
4. Zijn er verschillen en overeenkomsten tussen de pilotlocaties onderling en met de pilot
als geheel (m.b.t. doelen, werkwijze, organisatie, werkzame mechanismen en
doelgroep)? Zo ja, welke?

1.3 Onderzoeksopzet
Om de probleemstelling aan de hand van de onderzoekvragen te kunnen beantwoorden is
de zogenoemde beleidslogica achter de pilot gereconstrueerd. Daarvoor hebben we gebruik
gemaakt van de methodologie van ‘Realistic Evaluation’ in combinatie met een stappenplan
gebaseerd op de ‘policy-scientific approach’ (Ehren et al., 2005; Pawson & Tilley, 1997).
Beleidslogica
Een beleidslogica is een verzameling impliciete en expliciete veronderstellingen die ten grondslag
liggen aan de pilot. Met andere woorden: hoe en waarom zal de pilot leiden tot de beoogde
resultaten; wat zijn de werkzame mechanismen? Deze veronderstellingen worden bij een
beleidslogica in een schematisch overzicht geplaatst dat kan worden omgezet naar een
evaluatiekader voor een effectevaluatie. Ook wordt bij de beleidslogica rekening gehouden met
randvoorwaarden en contextvariabelen die de werkzame elementen zouden kunnen bevorderen
of verstoren.

4

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Realistic Evaluation (RE): CMO-ketens
Met de methodologie van RE is nagegaan op welke aannames de pilot is gebaseerd. Daarbij
gaat RE verder dan een reguliere planevaluatie door de aannames om te zetten naar ‘alsdan-mits-redeneringen’ oftewel ‘CMO-ketens’ (Pawson & Tilley, 1997). Elke CMO-keten
bestaat uit mechanismen (mechanisms; M) die onder specifieke condities (context; C)
moeten leiden tot de gewenste uitkomst (outcome; O). De beleidslogica bestaat - in de
methodologie van RE - uit de verzameling van alle CMO-ketens van de interventie.
Toelichting CMO-ketens
M: staat voor ‘Mechanism’. Mechanismen zijn de wegen waarlangs een gedragsverandering tot
stand kan komen, oftewel de knoppen waaraan beleidsmakers kunnen draaien om het resultaat
te beïnvloeden. De exacte werking van deze mechanismen berust op theoretische aannames. Voor
de reconstructie van de beleidslogica is het van belang deze - vaak impliciete - aannames te
achterhalen. Het gaat om het in kaart brengen van de ‘als-dan’ redenering van de beleidsmakers.
C: staat voor ‘Context’. Dit zijn de voornaamste condities waaronder de mechanismen zouden
moeten worden ingezet. Hier geldt: Context + Mechanisms = Outcome (de ‘O’). De ‘als-dan'redenering wordt hier dus uitgebreid met een ‘mits-factor’.
O: staat voor ‘Outcome’. Als mechanismen in de juiste context worden toegepast zouden deze tot
de beoogde uitkomst (outcome) moeten leiden.

Policy-scientific approach: stappenplan planevaluatie
Om de CMO-ketens te identificeren hebben we een stappenplan ontwikkeld gebaseerd op
de ‘policy scientific approach’ voor analyses van beleidstheorieën (zie o.a. Ehren et al.,
2005). De volgende vijf stappen zijn doorlopen:
1. In de eerste stap hebben we op basis van de documenten en de gesprekken met de
opstellers alle beweringen geïdentificeerd die verwijzen naar de werkzame
mechanismen waarvan wordt verwacht dat deze een ‘probleem’ zullen oplossen. Deze
eerste stap kan worden gezien als de ‘probleemanalyse’.
Voorbeeld: “De manier om het probleem - dat gedetineerden te weinig uitstromen
naar betaald werk - op te lossen is door ze meer uren per week te laten werken”.
2. In de tweede stap hebben we de werkzame mechanismen uit deze beweringen
gekoppeld aan de doelen van het beleid, alvorens ze te herformuleren naar ‘als-danredeneringen’.
Voorbeeld: “Als gedetineerden meer arbeid verrichten (32 uur in plaats van 20 uur),
dan stromen zij vaker uit naar betaald werk.”
3. In de derde stap hebben we in (wetenschappelijke) literatuur naar rechtvaardiging
gezocht voor de ‘als-dan-redeneringen’.
Voorbeeld: “Als gedetineerden meer arbeid verrichten (32 uur in plaats van 20 uur),
dan stromen zij vaker uit naar betaald werk, omdat zij beter leren om opdrachten van
derden aan te nemen.”

Inleiding

5

4. In de vierde stap zijn de CMO-ketens gecompleteerd, door na te gaan onder welke
condities de ‘als-dan-redeneringen’ tot de beoogde resultaten zouden moeten leiden.
De ‘als-dan-redeneringen’ zijn hier uitgebreid met een ‘mits-factor’.
Voorbeeld: “Als gedetineerden meer arbeid verrichten (32 uur in plaats van 20 uur),
dan stromen zij vaker uit naar betaald werk, omdat zij beter leren om opdrachten van
derden aan te nemen, mits zij door de werkmeesters goed worden begeleid bij het
verrichten van arbeid in detentie.
5. In de vijfde en laatste stap zijn de CMO-ketens samengevoegd tot de beleidslogica. De
volledige beleidslogica is vervolgens gecontroleerd op geldigheid. Daarvoor is nagegaan
of:
a. de beleidslogica (en de CMO-ketens waaruit deze bestaat) in zijn totaliteit logisch en
consistent is;
b. de beleidslogica wordt onderbouwd door empirische kennis (op basis van eerder
onderzoek);
c. het realistisch is dat de beoogde doelen met de beleidslogica kunnen worden behaald,
omdat deze zich richt op factoren die door beleid kunnen worden veranderd.

1.4 Onderzoeksactiviteiten
Voor de planevaluatie is een uitgebreide document- en literatuurstudie verricht en zijn
interviews gehouden met de opstellers van de pilot. Aan de hand van de verkregen
informatie is het in de vorige paragraaf beschreven stappenplan doorlopen. We gaan
hieronder nader in op onderzoeksactiviteiten.

Document- en literatuurstudie
In de eerste plaats zijn de schriftelijke bronnen over de pilot verzameld en geanalyseerd.
Het merendeel daarvan was reeds bij de start van het onderzoek in het bezit van de
onderzoekers. Andere documenten zijn gedurende het onderzoek via respondenten of
leden van de begeleidingscommissie verkregen. Het gaat vooral om de documenten die
direct betrekking hebben op de pilot, zoals het algemene projectplan en de afzonderlijke
projectplannen van de vijf deelnemende PI’s.
Er is in de tweede plaats gezocht in digitale databases naar wetenschappelijke literatuur
over de werkzame elementen bij het succesvol laten uitstromen naar werk van
(ex-)gedetineerden. De zoekslag is breed ingestoken, hetgeen wil zeggen dat niet alleen
is gezocht naar studies waarin conclusies worden getrokken over de werkzaamheid
(effectiviteit) van arbeid in detentie of soortgelijke programma’s, maar dat ook is gekeken
naar studies die in het algemeen ingaan op (externe) factoren die van invloed kunnen zijn
op het vinden van werk (na detentie).

6

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Zoekstrategie
Er is gezocht in de databases Web of Science, SocIndex, Psycinfo, International Bibliography of
the Social Sciences (IBSS), en Academic Search Premier. Daarbij is gebruik gemaakt van een
Engelse en een Nederlandse string van zoektermen:
Inmate* OR prison* OR ex-offend* OR offend* AND “Prison program” OR “employment program”
OR “reentry program” OR “re-entry program” AND Employ* OR reentry OR re-entry OR
reintegration OR re-integration OR reoffend* OR re-offend* OR recidivism AND Detention OR
incarceration OR imprisonment
(Ex-)gedetineerd* OF gevangen* OF delinquent* EN programma* OF pilot* OF proeftuin* EN
werkgelegenheid OF terugkeer OF herintreding OF re-integratie OF recidive* EN gevangenis* OF
“penitentiaire inrichting* OF detentie OF opsluiting
De zoekstrings leverden (in combinatie met een kritische voorselectie van de onderzoekers) in
totaal 112 publicaties op. Na raadpleging van de abstracts van de publicaties bleven er 69 over
die relevant werden geacht voor de planevaluatie. Uiteindelijk is naar 31 van deze publicaties in
het rapport verwezen. Het betrof 17 Amerikaanse publicaties, 5 Europese publicaties en 12
Nederlandse publicaties.
Alleen (recente) peer-reviewed literatuur van de afgelopen 10 jaar (2010-heden) is meegenomen
in de literatuurstudie. Er is in de verschillende databases steeds gezocht op onderwerp (topic),
titel (title) en samenvatting (abstract).
Aanvullende zoekslagen
Aanvullend is binnen de gevonden literatuur gezocht naar relevante recente referenties met een
hoog aantal ‘cited references’. Ook is meer literatuur gezocht van auteurs die vaak terugkwamen
in de gevonden literatuur. Daarnaast hebben we gezocht naar relevante rapporten van organisaties
en instanties die niet via de genoemde databases kunnen worden gevonden. Op deze wijze konden
15 aanvullende publicaties - die allen betrekking hadden op de Nederlandse situatie en ook allen
voor de rapportage zijn gebruikt - worden meegenomen in de planevaluatie.
Het gaat onder andere om rapporten geschreven door of in opdracht van Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI), Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), Nederlands
Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), Nederlands Jeugdinstituut (NJI),
Inspectie Veiligheid en Justitie, Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) en
programma Kwaliteit Forensische Zorg (KFZ). Tevens zijn relevante publicaties die reeds in het
bezit van het onderzoeksteam waren toegevoegd.

Interviews opstellers
Het reconstrueren van de beleidslogica is in de eerste plaats een taak van de onderzoekers,
maar moet ook vooral een coproductie zijn van de onderzoekers en de personen die bij het
opzetten van de pilot (zowel direct als indirect) betrokken zijn geweest. Daarom zijn
interviews gehouden met personen die direct en indirect betrokken zijn geweest bij het
opstellen van de pilot en de daarover beschikbare documentatie.
De interviews hebben steeds plaatsgevonden aan de hand van een onderwerpenlijst die
was gebaseerd op de eerste aanzet van de beleidslogica.4 Door gericht vragen te stellen
over de door ons beschreven context, mechanismen en uitkomsten is nagegaan of we de
aanpak en de overwegingen op de juiste wijze hebben beschreven. Ook zijn gerichte
vragen gesteld over mogelijke succes- en faalfactoren, welke knelpunten zich kunnen
4

De onderwerpenlijst is beschikbaar in de bijlage van dit rapport.

Inleiding

7

voordoen bij het uitvoeren van de pilot en hoe daarop is geanticipeerd. Tevens kwam de
samenwerking met externe partijen in het interview aan bod. Op basis van de interviews
is de beleidslogica vervolgens verder ingevuld, aangevuld en verfijnd. Na deze verdere
invulling is het ter verificatie nogmaals voorgelegd aan de opstellers.
Voor dit onderzoek zijn in totaal 10 personen gesproken door middel van diepte-interviews:
de twee leden van het algemene projectteam, zeven medewerkers betrokken bij het
opstellen van de pilot in de vijf P.I.’s, en een medewerker van het ministerie van Justitie
en Veiligheid die betrokken is geweest bij het voortraject van de pilot.

1.5 Leeswijzer
Na dit inleidende hoofdstuk gaan we in hoofdstuk twee in op de doelen van de pilot ’32 uur
werken met gedetineerden’. Naast het overstijgende doel, besteden we aandacht aan de
einddoelen van de pilot en de daarbij behorende subdoelen. In het derde hoofdstuk gaan
we vervolgens in op de overeenkomsten en de verschillen tussen de beoogde invulling van
de vijf deelnemende P.I.’s. Het gaat hierbij om de maatregelen die zij nemen om de
(sub)doelen te bereiken. In het vierde hoofdstuk vertalen we de doelstellingen,
maatregelen en veronderstellingen van de opstellers van de pilot naar een beleidslogica op
basis van CMO-ketens. Het rapport sluiten we af met een concluderend hoofdstuk.

8

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

2. DOELEN

In dit hoofdstuk beschrijven we de doelen van de pilot ’32 uur werken met
gedetineerden’.1 Dit hoofdstuk moet worden gezien als een reconstructie van de
gedachtegang van de opstellers van de pilot op basis van de beschikbare documentatie en
de interviews. We stellen vast dat de pilot een bijdrage probeert te leveren aan het
terugdringen van de recidive onder ex-gedetineerden (overstijgend doel) door een hogere
uitstroom naar betaald werk voor deze doelgroep te realiseren (einddoel pilot). Om dit
einddoel te behalen dienen enkele subdoelen te worden gerealiseerd. Ook verwachten de
opstellers twee positieve bijvangsten als gevolg van de pilot.

2.1 Overstijgend doel van de pilot
Uit het eerste hoofdstuk vloeit voort, dat de beweegredenen voor het opstarten van de
pilot ’32 uur werken met gedetineerden’ passen in een langere tendens waarbij wordt
gestreefd naar een succesvollere re-integratie van ex-gedetineerden. De hieraan
gekoppelde (meetbare) doelstelling is het verminderen van de recidive onder de doelgroep
ex-gedetineerden (Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2018). De beoogde maatregelen
binnen de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’ zijn er (op de lange termijn) op gericht
om deze doelstelling te realiseren.
In de interviews met het projectteam en de bij de pilot betrokken medewerkers van de
afzonderlijke P.I.’s, blijkt dat de pilot inderdaad dient bij te dragen aan het terugdringen
van recidive, maar dat het geen primair doel van de pilot zelf betreft. Het staat daarom
ook niet als doel benoemd in de beschikbare documentatie (noch in het overkoepelende
projectplan, noch in de afzonderlijke plannen van de vijf P.I’s). De geïnterviewden leggen
uit dat het terugdringen van recidive als een overstijgend doel moet worden gezien,
waaraan de pilot een bijdrage dient te leveren door haar eigen doelstellingen te realiseren.
Die ‘eigen’ doelstellingen hebben uitsluitend betrekking op de toeleiding van gedetineerden
naar arbeid; oftewel ervoor zorgen dat zij na detentie een baan vinden.

2.2 Einddoelen van de pilot
Om bij te dragen aan het verminderen van recidive onder de doelgroep ex-gedetineerden,
richt de pilot zich op één specifieke basisvoorwaarde: het verbeteren van de
arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden. Samen met de aanpak van de andere
basisvoorwaarden (huisvesting, schuldenproblematiek, enz.) dient dit tot de gewenste
vermindering van recidive te leiden.
Er is literatuur beschikbaar waarin het verband tussen het hebben van (inkomen uit) werk
en een verminderde kans op recidive is onderzocht. Hieruit blijkt dat de kans op recidive
kán verminderen na het verkrijgen van werk, maar dat dit effect niet zomaar met iedere
baan wordt bereikt (zie o.a.: Apel & Horney, 2017; Dirkzwager et al., 2018; Ramakers, et
1
We merken op dat de vijf P.I.’s geen zelfstandige doelen voor de pilot hebben geformuleerd. Alle P.I.’s
sluiten aan op de algemene doelstellingen van de pilot zoals die in deze paragraaf worden beschreven.

Doelen

9

al., 2017). Alleen nieuw verkregen banen die stabiel c.q. duurzaam zijn en een hoger
beroep doen op de (cognitieve) vaardigheden van ex-gedetineerden leveren mogelijk een
bijdrage aan het verminderen van recidive (Ramakers, Nieuwbeerta, van Wilsem, et al.,
2017).
De opstellers van de pilot lijken uit te gaan van dit vermeende positieve verband door als
doel te stellen dat een hoger percentage ex-gedetineerden moet uitstromen naar betaald
werk. Als we het projectplan van de pilot onder de loep nemen, worden expliciet de
volgende twee beoogde einddoelen van de pilot genoemd:
• In 2020 stroomt 25% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken na detentie uit naar een betaalde werkplek.
• In 2020 stroomt 80% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken met een erkend certificaat uit detentie.

Percentages normatief gekozen
Uit de interviews wordt duidelijk dat de opstellers van de pilot het belangrijk achten om de
doelstellingen van de pilot ‘SMART’ te formuleren, zodat meetbaar kan worden vastgesteld
of de doelen al dan niet worden behaald. De keuze voor de na te streven percentages blijkt
grotendeels normatief van aard. De 25% en 80% waarnaar respectievelijk bij het eerste
(uitstroom naar betaald werk) en het tweede doel (uitstroom met een erkend certificaat)
wordt gestreefd, blijken te zijn ingegeven door de resultaten uit de ‘Monitor nazorg (ex-)
gedetineerden’. Daaruit blijkt dat voorafgaand aan detentie zo’n 20% van de
nazorgkandidaten werk had of een opleiding volgde en dat dit percentage na detentie
nagenoeg gelijk blijft.
Ten aanzien van het eerste doel menen de opstellers van de pilot dat de ambitie om een
verbetering van vijf procentpunt (van 20% naar 25%) na te streven, gevoelsmatig
realistisch is. Er had in hun optiek echter ook voor een ander percentage kunnen worden
gekozen. Met betrekking tot het tweede doel wordt niet volledig duidelijk waar het
percentage van 80% op is gebaseerd. Het lijkt te gaan om een inschatting op basis van de
gemiddelde deelname van gedetineerden aan arbeid door de jaren heen. Verschillende
opstellers van de pilot merken in de interviews op dat een slagingspercentage van vier op
de vijf gedetineerden (een uitval van maximaal 20%) een ambitieuze, maar realistische
doelstelling is.

Deelresultaat
Opvallend is dat er in de pilot ook expliciet een (niet SMART geformuleerd) ‘deelresultaat’
wordt benoemd, namelijk: vakgericht opleiden in het toeleiden naar werk, om een
duurzame positie op de arbeidsmarkt te realiseren.
De term deelresultaat lijkt gezien de interviews de lading niet geheel te dekken. Als
onderzoekers constateren we dat hier niet zozeer sprake is van een deelresultaat, maar
van een aanvullend einddoel in relatie tot de eerste doelstelling (25% stroomt uit naar
betaald werk). De opstellers van de pilot geven aan dat het verkrijgen van betaald werk
alleen nuttig is, als de ex-gedetineerde in staat is om die baan te behouden. Vakgericht
opleiden (één van de maatregelen in de pilot die we later zullen bespreken) helpt daarbij,
is de veronderstelling. Wij hebben dit deelresultaat daarom als einddoel in de planevaluatie
meegenomen.

10

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Resumé
De pilot ’32 uur werken met gedetineerden’ is er (op de lange termijn) op gericht om bij
te dragen aan het verminderen van recidive onder de doelgroep ex-gedetineerden. We
constateren dat met de pilot drie einddoelen worden beoogd om deze bijdrage te kunnen
leveren:
• In 2020 stroomt 25% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken na detentie uit naar een betaalde werkplek.
• In 2020 stroomt 80% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken met een erkend certificaat uit detentie.
• Het realiseren van een meer duurzame positie voor ex-gedetineerden op de
arbeidsmarkt.

2.3 Subdoelen van de pilot
Het verbeteren van de arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden c.q. het behalen van de
einddoelen van de pilot, lijkt te verlopen via vier subdoelen. De maatregelen die worden
genomen in het kader van de pilot, dienen in de eerste plaats de arbeidssituatie in detentie
te ‘normaliseren’, zodat deze beter aansluiten op de arbeidssituatie buiten detentie.
Daarnaast richt de pilot zich op het versterken van de werkhouding en vaardigheden van
ex-gedetineerden en wordt een positief effect op het leefklimaat binnen de P.I.’s beoogd.
Door deze subdoelen te realiseren willen de opstellers van de pilot omstandigheden creëren
waarin gedetineerden een grotere kans hebben om naar betaald werk uit te stromen.
Subdoelen impliciet opgenomen in de pilot
We merken op dat de onderzoekers de subdoelen hebben geformuleerd op basis van de informatie
uit de documentatie en interviews. De opstellers van de pilot benoemen de onderstaande aspecten
niet expliciet als (sub)doelen, maar beschrijven de afwezigheid ervan in de reguliere situatie als
de aanleiding om de pilot te starten. Dit laatste impliceert dat het om subdoelstellingen gaat die
dienen bij te dragen aan het behalen van de einddoelen.

Subdoel 1 • Arbeidssituatie binnen detentie ‘normaliseren’
De kern van de pilot is om 12 uren per week extra arbeid aan te bieden, zodat de situatie
buiten detentie beter wordt nagebootst binnen de aangeboden arbeid in de P.I.’s. In de
reguliere situatie werken gedetineerden 20 uur per week (buiten detentie een ongangbaar
aantal uren), brengen zij grote delen van hun dag op cel door waar zij ‘niks’ doen en
werken zij per werkweek steeds op verschillende dagen en tijdstippen.
De opstellers van de pilot signaleren dat ex-gedetineerden hierdoor de aansluiting missen
met de situatie op de reguliere arbeidsmarkt waar 20 uur per week werken niet de
standaard is en waar vastere c.q. meer regelmatige werktijden worden gehanteerd. Als
gedetineerden een baan vinden, raken zij die volgens de opstellers dikwijls kwijt, omdat
ze niet in het daarvoor vereiste ritme kunnen komen of zich niet goed kunnen conformeren
aan de op het werk geldende regels. Hierbij spelen soms ook mentale
gezondheidsproblemen als gevolg van een gebrek aan ritme een rol.

Doelen

11

De gedachtegang van de opstellers is dat als de omstandigheden binnen de muren meer
lijken op die buiten de muren, het voor gedetineerden gemakkelijker is om een baan te
vinden en vooral om die te behouden. Het realiseren van dit subdoel lijkt vooral gericht op
het bewerkstelligen van een duurzame positie op de arbeidsmarkt. Concreet beogen de
maatregelen van de pilot het volgende:
• Gedetineerden raken meer bekend met en gewend aan de verwachtingen en de
structuur van de reguliere arbeidsmarkt;
• Het dag- en nachtritme van gedetineerden verbetert en daarmee hun mentale
gezondheid.

Subdoel 2 • Verbeteren van de werkhouding
De pilot beoogt in de tweede plaats de werkhouding van (ex-)gedetineerden te verbeteren.
Opstellers van de pilot geven in de interviews aan dat gedetineerden in de huidige situatie
onvoldoende gefocust zijn op de werkzaamheden en zich niet genoeg aan het werk en hun
collega’s lijken te committeren. Ook blijkt uit de projectplannen dat gedetineerden hun
werk tijdens detentie vooral zouden zien als ‘een manier om hen bezig te houden’ en dat
zij er doorgaans niet naar streven om werk met een zo hoog mogelijke kwaliteit op te
leveren.
Uit bovenstaande volgt dat de werkhouding van gedetineerden in de reguliere situatie te
wensen over laat. De maatregelen van de pilot zijn erop gericht deze werkhouding te
verbeteren. Onder de beoogde ‘verbeterde werkhouding’ dient op basis van de beschikbare
documentatie en interviews het volgende te worden volstaan:
• Verschijnt op tijd op het werk;
• Verricht de arbeid naar beste kunnen;
• Neemt zijn/haar verantwoordelijkheid;
• Kan zelfstandig werken;
• Kan goed samenwerken met collega’s;
• Volgt aanwijzingen van leidinggevenden goed op.

Subdoel 3 • Sterker ontwikkelen van arbeidsvaardigheden
Een aan het eerste subdoel verwante doelstelling is dat de arbeidsvaardigheden van
gedetineerden sterker dienen te worden ontwikkeld om ze na detentie (duurzaam) uit te
laten stromen naar werk. In de reguliere situatie krijgen gedetineerden binnen detentie
werk aangeboden dat te eenvoudig c.q. niet uitdagend genoeg is, waardoor deze
ontwikkeling vaak uit blijft, zo wordt gesteld in de documenten en de interviews. Tevens
wordt hierin gesteld dat gedetineerden niet altijd even gemotiveerd zouden zijn om hun
vaardigheden te verbeteren. Zoals gezegd, heerst de gedachte dat velen van hen de arbeid
binnen detentie zien als ‘bezigheid om de tijd te doden’ en dat maar weinig van hen bereid
zijn om een gerichte aanvullende opleiding te volgen om zich door te ontwikkelen.
De pilot beoogt dat meer gedetineerden gemotiveerd raken om op een goede en serieuze
manier aan de slag te gaan met het ontwikkelen van hun vaardigheden ten behoeve van
hun re-integratie. Dat zou zich concreet moeten uiten in de volgende aspecten:
• Meer gedetineerden gaan op eigen initiatief een opleiding volgen;
• Meer gedetineerden gaan tijdens en na detentie op een ‘hoger niveau’ werken (zij
maken promotie);
• Meer gedetineerden gaan tijdens detentie vakgericht werk doen.
12

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Subdoel 4 • Verbeteren van leefklimaat in P.I.’s
Er worden positieve effecten van de pilot op het leefklimaat in de P.I.’s verwacht. Daarmee
doelen de opstellers er in de eerste plaats op dat het contact tussen gedetineerden en het
personeel van de P.I. zal verbeteren als gevolg van de pilot. In de tweede plaats wordt er
met de pilot naar gestreefd dat gedetineerden meer ‘voldoening’ halen uit hun detentietijd
en specifiek uit de arbeid die zij daarbinnen leveren. Daarvoor zet de pilot in op het
vergroten van de autonomie c.q. zelfredzaamheid van gedetineerden en wordt contact met
de buitenwereld meer toegestaan en/of meer gestimuleerd in vergelijking met de reguliere
situatie. De gedachte is dat een verbeterd leefklimaat binnen detentie tot minder
‘detentieschade’ zal leiden, hetgeen de baankansen buiten detentie vergroot.
Concreet beoogt de pilot het volgende te verbeteren wat betreft het leefklimaat:
• Er vinden minder incidenten tussen gedetineerden (onderling) en het personeel van de
P.I. plaats;
• Meer gedetineerden kunnen de werkzaamheden zelfstandig uitvoeren;
• Meer gedetineerden rapporteren een hogere mate van tevredenheid over de door hun
geleverde arbeid in detentie;
• Meer gedetineerden hebben contact met de buitenwereld;
• Meer gedetineerden beoordelen het leefklimaat in de P.I. positiever na invoering van de
pilot.

2.4 Verwachte positieve bijvangsten
Uit de documentatie en de interviews met de opstellers komt ook een tweetal mogelijke
effecten naar voren die niet als doelstellingen kunnen worden aangemerkt, maar door de
opstellers worden omschreven als positieve bijvangsten van de pilot, die kunnen werken
als katalysatoren (factoren die het proces versnellen) richting de einddoelen van de pilot.

Minder medicijngebruik
Als gevolg van het ontwikkelen van een beter dag- en nachtritme zouden mentale
problemen van gedetineerden kunnen verminderen, zo vermoeden de opstellers. Als
gevolg daarvan zou het medicijngebruik onder gedetineerden kunnen afnemen. Het feit
dat gedetineerden niet langer medicijnen nodig hebben om goed te kunnen functioneren,
kan ertoe leiden dat zij gemotiveerder raken om te werken aan hun re-integratie, hetgeen
bijdraagt aan het realiseren van de einddoelen van de pilot.

Meer financiële inkomsten
Als gevolg van een uitbreiding van het aantal uren arbeid, zouden gedetineerden meer
financiële inkomsten kunnen ontvangen als zij inderdaad bereid zijn om meer te gaan
werken. Alhoewel dit geen doel of subdoel van de pilot is, verwachten de opstellers dat de
extra inkomsten een positief effect zullen hebben op de motivatie van de deelnemende
gedetineerden. Een verhoogde motivatie zou bijdragen aan het realiseren van de
einddoelen van de pilot, specifiek het succesvol laten uitstromen van gedetineerden naar
werk na detentie.

Doelen

13

Figuur 2.1

PILOT

2. Meer uitstroom (80%)
gedetineerden uit detentie met
een erkend certificaat

1. Meer uitstroom (25%)
gedetineerden vanuit detentie
naar een betaalde werkplek

Einddoelen pilot

Resumé hoofdstuk 2 | Schematische weergave doelen van de pilot

Subdoelen pilot
1. Arbeidssituatie in detentie beter
aan laten sluiten op de arbeidssituatie
buiten detentie (normaliseren)
2. Het verbeteren van de
werkhouding van ex-gedetineerden
3. Het sterker ontwikkelen van
arbeidsvaardigheden van exgedetineerden
4. Het verbeteren van het leefklimaat
in P.I.’s

3. Meer duurzame positie van exgedetineerden op de
arbeidsmarkt

Positieve bijvangsten (katalysatoren)
• Minder medicijngebruik
• Meer financiële inkomsten voor gedetineerden tijdens detentie

Overstijgend doel

1. Verminderen recidive
doelgroep ex-gedetineerden

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

14

3. SELECTIECRITERIA, MAATREGELEN EN ORGANISATIE

Bij de opstellers van de pilot heerst de gedachte dat de reguliere c.q. huidige situatie (20
werkuren per week) er onvoldoende voor zorgt dat gedetineerden na detentie weer actief
worden op de arbeidsmarkt. De pilot beoogt dit te veranderen door op het niveau van de
P.I.’s specifieke maatregelen te nemen om deze situatie te verbeteren. Zij richt zich daarbij
- via enkele selectiecriteria - op een specifieke doelgroep: gemotiveerde gedetineerden.
Ook worden enkele wijzigingen doorgevoerd in de organisatie van de P.I.’s. Echter, voor
een belangrijk deel blijft onduidelijk wat de P.I.’s in de pilot wezenlijk anders gaan doen
ten opzichte van de reguliere situatie.

3.1 Selectiecriteria
Niet alle gedetineerden mogen deelnemen aan de pilot. Er worden selectiecriteria
gehanteerd en er zijn enkele contra-indicaties opgesteld. Voor vier van de vijf P.I.’s geldt
dat er in principe één voorwaarde is waaraan gedetineerden moeten voldoen, willen zij aan
de pilot kunnen deelnemen, namelijk dat zij in het ‘plusprogramma’ moeten zitten.
Basis- en plusprogramma: promotie en degradatie1
Sinds maart 2014 wordt binnen het gevangeniswezen gewerkt met het systeem van promoveren
en degraderen van gedetineerden. Het systeem werkt ten tijde van het opstellen van het
projectplan op basis van een ‘stoplichtmodel’, waarbij gewenst ‘groen gedrag’ betekent dat de
gedetineerde kan promoveren. Voorbeelden van groen gedrag zijn de eigen cel schoonhouden, en
meewerken aan de re-integratieactiviteiten. Oranje (dit-kan-beter) en rood (ongewenst) gedrag
kan leiden tot het uitblijven van promotie of degradatie. Voorbeelden van oranje gedrag zijn het
niet uitvoeren van opgedragen taken en te laat komen. Voorbeelden van rood gedrag zijn agressie
en het aanrichten van vernielingen. Per 1 oktober 2020 is het stoplichtmodel vervangen door een
systeem waarin alleen gewenst en ongewenst gedrag worden onderscheiden (‘oranje’ gedrag is
komen te vervallen).
Gedetineerden starten in het basisprogramma. Als een gedetineerde zich zes weken lang houdt
aan de 'groene' c.q. gewenste gedragsregels kan worden besloten tot promotie naar het
plusprogramma. Over promotie of degradatie wordt in het multidisciplinair overleg (MDO)
geadviseerd. De (plaatsvervangend) directeur maakt op basis hiervan een beschikking op, omdat
er beklag en beroep mogelijk is tegen de beslissing. Het plusprogramma biedt naast arbeid met
meer vrijheden en verantwoordelijkheden ook extra activiteiten (o.a. meer onderwijs en bezoek)
en de mogelijkheid tot gedragsinterventies.
Gedetineerden die door een verstandelijke beperking of een psychische stoornis niet in staat zijn
aan bepaalde gedragsregels te voldoen, kunnen onder omstandigheden toch in aanmerking komen
voor promotie als zij de bereidheid tonen tot verbetering. Gedetineerden die extra zorg of
beveiliging nodig hebben vallen niet onder het systeem van promoveren/degraderen.

We merken hierbij op dat gedetineerden ten tijde van het opstellen van het projectplan
verplicht de ‘Reflector’ moesten invullen en moesten deelnemen aan de training ‘Kies voor
1

Deze tekstpassage is sterk gebaseerd op informatie van de website van DJI. Te raadplegen via: link

Selectiecriteria, maatregelen en organisatie

15

Verandering’ (KvV) om te kunnen promoveren naar het plusprogramma. In feite was er
dus één voorwaarde (het plusprogramma), die de twee andere voorwaarden behelsde. Per
1 oktober 2020 is deze situatie gewijzigd, waardoor de Reflector en KvV geen voorwaarden
meer zijn voor promotie naar het plusprogramma.
Uitzondering
Tijdens de interviews blijkt dat één van de P.I.’s (#3) een uitzondering op de selectiecriteria vormt.
In deze P.I. kunnen alle gedetineerden zonder voorwaarden deelnemen aan de pilot. Zij hoeven
daarvoor dus niet in het plusprogramma te zitten, geen reflector in te vullen en ook niet deel te
nemen aan de KvV-training. Opvallend is, dat dit in tegenspraak is met hetgeen in het projectplan
van deze P.I. (#3) vermeld staat. Daarin worden deze zaken wel als voorwaarden benoemd.

Plusprogramma
Voor de vier P.I.’s die selectiecriteria hanteren, geldt dat ze vooral zijn opgehangen aan
het systeem van promotie en degradatie, waarmee sinds maart 2014 binnen het
gevangeniswezen wordt gewerkt.
In het algemeen geldt dat alleen gedetineerden die in het plusprogramma zitten mogen
deelnemen aan de pilot. De pilot richt zich derhalve op een doelgroep die gemotiveerd is
om te re-integreren. De opstellers geven in de documentatie en interviews aan dat het een
bewuste keuze is om in de pilot te werken met een groep gedetineerden die goede
gewoonten, inzet en gedrag vertonen. Om verandering te kunnen bewerkstelligen, zo
stellen zij, moeten gedetineerden zelf echt willen veranderen.
Uit de interviews blijkt dat aan deze keuze jarenlange praktijkervaring ten grondslag ligt.
We horen dat het doorgaans niet goed lukt om ongemotiveerde gedetineerden te laten
werken aan het vergroten van hun kennis en vaardigheden en het verbeteren van hun
werkhouding. Het investeren van tijd en middelen in een ongemotiveerde doelgroep is in
het verleden niet zinvol gebleken, aldus de betrokkenen. In hun beleving is er altijd een
vruchtbare bodem (van intrinsieke motivatie) nodig om de gewenste resultaten te
bereiken.

Reflector en ‘Kies Voor Verandering’
Ten tijde van het opstellen van het projectplan, moesten gedetineerden om te kunnen
promoveren naar het plusprogramma (en dus om deel te nemen aan de pilot) ook de
‘reflector’ invullen; een vragenlijst waarmee de gedetineerde inzicht krijgt in zijn houding,
gewoonten en gedrag.
De Reflector
De Reflector is een digitale vragenlijst die inzicht geeft in de persoonlijkheid van de gedetineerde.
De gedetineerde vult de lijst in via de computer en de resultaten worden samengevat in een kort
rapport. Aan de hand van het rapport gaat de desbetreffende casemanager het gesprek met de
gedetineerde aan. Kloppen de uitkomsten van de Reflector met het beeld dat zij van zichzelf
hebben?
De Reflector geeft op deze wijze een indicatie van hoe gemotiveerd de gedetineerde is om zijn of
haar doelen te bereiken. Ook vormt het vaak belangrijke input bij de in te zetten begeleiding voor
de gedetineerde. Als sprake is van voldoende motivatie om te veranderen, dan mag de
gedetineerde terugkeeractiviteiten volgen, te beginnen met de training: ‘Kies voor Verandering’.
16

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Tevens dienden zij deel te nemen aan de training ‘Kies Voor Verandering’ (KvV), die ook
verplicht was gesteld voor deelname aan de pilot. Zoals gezegd, is deze situatie per 1
oktober 2020 gewijzigd; de Reflector en KvV zijn geen voorwaarden meer voor promotie
naar het plusprogramma.
Kies voor Verandering (Plaisier et al., 2016)
Kies voor Verandering is een training voor volwassen gedetineerden. Het doel van de training is
de deelnemers te laten nadenken over hun leven, over de vraag of zij na hun detentieperiode een
andere weg willen inslaan en of zij willen stoppen met het plegen van delicten.
De doelgroep betreft alle gedetineerden met een strafrestant van minimaal drie weken vanaf de
start van de training (behalve gedetineerden met ernstige verslavings- of psychische problematiek
en degenen met een onrechtmatige verblijfsstatus). De training is niet bedoeld voor degenen bij
wie geen enkele motivatie voor deelname bestaat.
De training bevat zes bijeenkomsten en wordt doorgaans in een periode van drie weken
uitgevoerd. De training wordt bij voorkeur in een groep, met maximaal twaalf deelnemers gegeven
door één of twee trainers (kan ook individueel worden gegeven). Niet deelnemen heeft nadelige
consequenties voor gedetineerden. Men mag dan niet instromen in het plusprogramma waar men
meer vrijheden heeft.

Contra-indicaties
Binnen de pilot zijn ook enkele contra-indicaties opgesteld, die er toe kunnen leiden dat
een gedetineerde niet wordt toegelaten tot de pilot, ondanks dat hij of zij heeft voldaan
(of zou kunnen voldoen) aan de gestelde voorwaarden:
• Gedetineerden in het plusprogramma die geestelijk of lichamelijk niet in staat zijn om
(32-uur per week) te werken; en
• Gedetineerden in het plusprogramma die op een extra beveiligde afdeling verblijven
(zoals de EBI in P.I. 5 en de afdeling met intensief toezicht in de P.I. 3).
Verder blijkt dat de P.I.’s verschillend omgaan met ‘verslavingsproblematiek’. Voor
sommige P.I.’s betreft het een contra-indicatie, maar voor anderen juist niet:
• P.I.’s 2 en 4: gedetineerden met verslavingsproblematiek worden niet tot het
plusprogramma toegelaten en zij kunnen derhalve niet deelnemen aan de pilot (contraindicatie).
• P.I. 5: gedetineerden met verslavingsproblematiek kunnen wel worden toegelaten tot
het plusprogramma en de pilot, mits zij gemotiveerd zijn om actief aan hun
verslavingsproblematiek te werken.
• P.I. 1: verslavingsproblematiek is geen contra-indicatie, maar als gedetineerden door
gebruik in de P.I. worden gesanctioneerd, kán het zijn dat ze gedegradeerd worden tot
basisprogramma en daardoor niet meer deel mogen nemen aan de pilot.
• P.I. 3: alle gedetineerden mogen deelnemen aan de pilot, ook gedetineerden met
verslavingsproblematiek, zolang zij niet op de afdeling ‘extra zorg voorziening’ of
‘afdeling intensief toezicht’ verblijven.

Selectiecriteria, maatregelen en organisatie

17

3.2 Maatregelen
Zoals gezegd, zijn er wat betreft de algemene doelstellingen en selectiecriteria voor
deelnemers aan de pilot geen grote verschillen tussen de P.I.’s. Dit is wel het geval als
wordt gekeken naar de maatregelen die door de P.I.’s worden genomen in het kader van
de pilot. Voor alle P.I.'s geldt dat zij het aantal arbeidsuren per week met 12 verhogen,
maar hoe zij de pilot binnen deze kaders inrichten verschilt onderling sterk. Er is sprake
van grote diversiteit in de maatregelen waarmee de sub- en einddoelen dienen te worden
gerealiseerd.

Verhogen van het aantal arbeidsuren
Om de gewenste resultaten te bereiken wordt in alle P.I.’s het dagprogramma uitgebreid
met 12 extra uren arbeid per week. De maatregel om de arbeidsuren te verhogen van 20
naar 32 uur per week is de kern van de pilot. De maatregel wordt derhalve in alle P.I.’s
toegepast en is erop gericht om alle vier subdoelen te realiseren (werkhouding,
arbeidsvaardigheden, arbeidssituatie en leefklimaat). Aan het verhogen van het aantal
arbeidsuren liggen enkele veronderstellingen van de opstellers ten grondslag.
De eerste veronderstelling van de opstellers wat betreft deze maatregel is dat
gedetineerden ten opzichte van de reguliere situatie meer tijd krijgen om hun kennis en
vaardigheden te ontwikkelen. De gedachte is “Hoe meer tijd je investeert, des te beter je
erin wordt”.
In de tweede plaats bieden de extra 12 uren per week aan de P.I.’s (en dan met name
werkmeesters) de mogelijkheid om meer zicht te krijgen op de gedetineerde en wat deze
nodig heeft om zich optimaal te kunnen ontwikkelen. Ook is de gedachte dat er zo meer
ruimte is voor contactmomenten met de gedetineerde om zijn/haar wensen en behoeften
beter vast te kunnen stellen en het dagprogramma hierop aan te passen. Met andere
woorden, werkmeesters krijgen meer zicht op de sterke en de ontwikkelpunten van de
gedetineerde.
Een derde aanname die de opstellers hier doen, is dat gedetineerden in de reguliere situatie
over het algemeen weinig kennis van de arbeidsmarkt hebben, zolang zij in detentie
verblijven. Werkmeesters zouden hen kunnen helpen, omdat zij wel accurate kennis van
de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt hebben. Doordat gedetineerden meer tijd spenderen
met werkmeesters zou een sterkere band (positieve leefklimaat) ontstaan en kan de
werkmeester de gedetineerde beter ondersteunen bij het vinden van werk buiten detentie.

Praktische invulling van de pilot
Hierboven is uiteengezet dat alle P.I.’s het aantal arbeidsuren met 12 uur per week
verhogen in het kader van de pilot. Echter, de praktische invulling - oftewel wat P.I.’s in
die 32 uur per week anders gaan doen dan in de reguliere 20 uur - verschilt onderling
sterk. Dit kan van invloed zijn op de resultaten van de pilot. In matrix 3.1 zijn de
overeenkomsten en de verschillen schematisch weergeven. Daaronder gaan we op elke
maatregel dieper in.

18

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Matrix 3.1 Overzicht praktische invulling pilot per P.I.
Categorie

Maatregel

Indeling
werkweek

Werkweek (ma t/m vrijdag) in blokken van vier uur,
waarvan gedetineerden er acht (i.p.v. vijf) kiezen
Gedetineerden werken op vaste dagen in de week op
vaste tijdstippen, waaronder ook buiten kantooruren
Gedetineerden werken acht uren (ochtend en middag)
op vier van de vijf werkdagen binnen kantooruren
Reguliere 20 arbeidsuren per week worden uitgebreid
met 12 uren arbeid in de avond en in het weekend
Deelnemende gedetineerden worden verdeeld over
meerdere groepen
Het soort werk blijft grotendeels hetzelfde

Invulling arbeid

Mogelijkheid voor meer gespecialiseerd werk

P.I.
1

P.I.
2

P.I.
3

ü

P.I.
4

P.I.
5

ü

ü
ü
ü
ü
ü
ü

ü
ü

Begeleiding

Werkmeesters zijn gekoppeld aan vaste werkzalen

ü
ü

Back-up plan

Elke gedetineerde heeft een individuele begeleider c.q.
casemanager
‘Vierkant-gesprekken’ tussen de gedetineerde, de
arbeidsmedewerker, de PIW-er en de casemanager
Bij onvoldoende werk worden cursussen aangeboden

ü

ü

ü

ü
ü

ü

Indeling van de werkweek
• Twee van de vijf P.I.’s (2 en 4) werken met een systeem waarbij alle werkdagen
(maandag tot en met vrijdag) zijn ingedeeld in twee blokken van vier uur. Een werkweek
heeft tien blokken. Gedetineerden die deelnemen aan de pilot kiezen acht (i.p.v. vijf)
blokken, waarin ze 32 uur per week werken. Bij deze benadering wordt de extra 12 uren
arbeid per week, dus toegevoegd binnen de bestaande werkweek.
• In P.I. 1 is voor een systeem gekozen waarbij gedetineerden op vaste dagen en vaste
tijdstippen werken. Hierbij is van belang te vermelden dat de vaste tijdstippen ook in
de avonduren (buiten de gebruikelijke kantooruren (09:00 uur tot 17:00 uur)) vallen.
• In P.I. 5 wordt een soortgelijk systeem gehanteerd, maar daar kunnen gedetineerden
alleen volledige dagen van 8 uur werken (en dus geen halve dagen van 4 uur). De
gedetineerden in de pilot kiezen vier van de vijf werkdagen waarop zij willen werken.
De andere dag zijn zij vrij.
• In P.I. 3 wordt (vooral in verband met personeelsgebrek) gekozen om de extra 12 uren
per week aan te bieden in de avonduren en in het weekend (buiten de reguliere
werkweek om).
Invulling van de arbeid
• Twee van de vijf P.I.’s (1 en 3) besteden in hun plan expliciet aandacht aan de invulling
van de arbeid. Zij kiezen ervoor om de deelnemende gedetineerden in twee groepen te
verdelen en de werktijden van de betrokken P.I.-medewerkers in de middag (bij de
overdacht) te laten overlappen. Er is op deze wijze meer tijd om intercollegiaal overleg
te hebben over gedetineerde en zo de individuele begeleiding beter af te stemmen.
• Voor alle vijf de P.I.’s geldt dat het soort werk niet verandert ten opzichte van de
werkzaamheden voor de pilot. Het gaat dan onder meer om werkzaamheden als:
schoonmaken, inpakwerk, lassen, houtbewerking en dergelijke. Alleen in P.I. 1 biedt

Selectiecriteria, maatregelen en organisatie

19

daarnaast de mogelijkheid tot meer specialistisch werk, hiervoor hebben ze een
ijsfabriek opgezet.

Begeleiding van gedetineerden
• P.I. 2 omschrijft expliciet maatregelen omtrent de begeleiding van gedetineerden in de
pilot. Zo worden werkmeesters gekoppeld aan vaste werkzalen om de band tussen
werkmeesters en gedetineerden te verbeteren, krijgt elke gedetineerden een individuele
begeleider (die idealiter niet wisselt gedurende de detentietijd) en worden ‘vierkantgesprekken’ georganiseerd, waarbij gedetineerde, arbeids-medewerker, PIW-er en
casemanager met elkaar de voortgang bespreken.
Back-up plan
• P.I. 1 en P.I. 3 omschrijven een ‘noodmaatregel’ voor als er onvoldoende arbeid is om
voor elke gedetineerde 32 uur per week mee te kunnen vullen. In dat geval worden
gedetineerden cursussen aangeboden die zij in deze tijd volgen. Om welke cursussen
het precies gaat is op voorhand onduidelijk, maar gedetineerden kunnen zelf een keuze
maken uit het aanbod dat beschikbaar komt.

Incentives c.q. privileges
Op basis van de projectplannen en de interviews ontstaat het beeld dat de opstellers ernaar
streven om zoveel mogelijk gedetineerden te motiveren om deel te nemen aan de pilot.
Dat blijkt ook uit het feit dat er verscheidene ‘incentives’ (beloningen) zijn voor
deelnemende gedetineerden. Zij krijgen ten opzichte van andere gedetineerden enkele
privileges, onder andere ten aanzien van het ontvangen van bezoek en meer
mogelijkheden om te luchten en/of sporten.
We merken op dat de incentives en privileges niet alleen worden gezien als een manier om
gedetineerden te motiveren om deel te nemen aan de pilot. Zij worden door de opstellers
tot de maatregelen gerekend waarmee de gewenste doelen moeten worden bereikt. In
matrix 3.2 zijn de incentives en privileges - voor zover bekend - per categorie en per P.I.
weergegeven. Onder de matrix worden ze nader toegelicht.
Matrix 3.2 Overzicht incentives c.q. privileges pilot per P.I.
P.I.
1

Categorie

Organisatie

Autonomie

Gedetineerden mogen zelf kiezen welke werkblokken
zij vrij zijn of kunnen ‘vakantie’ opnemen
Gedetineerden mogen bezoek en/of sportactiviteiten
ook in het weekend plannen
Extra mogelijkheid om bezoek te ontvangen of te
sporten
Meer tijd buiten de cel

Dagprogramma

Financieel

Meer inkomsten

P.I.
2

P.I.
3

P.I.
4

ü

ü

ü

P.I.
5

ü
ü

ü

ü
ü

ü
ü

ü
ü
ü

ü

ü

Autonomie

• De P.I.’s 2, 3 en 4 belonen de deelnemende gedetineerden met meer autonomie c.q.
zelfstandigheid. Zij mogen per week zelf kiezen welke werkblokken zij werken of kunnen

20

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

een blok vakantie opnemen. Door ze meer regie over hun werkpatroon te geven, willen
de P.I.’s de zelfredzaamheid van gedetineerden bevorderen.

• In P.I. 4 krijgen gedetineerden aanvullend de mogelijkheid om bezoek en/of
sportactiviteiten zelf in het weekend te plannen, terwijl dat voor reguliere gedetineerden
niet mogelijk is.

Dagprogramma

• De P.I.’s 1, 2 en 4 geven expliciet aan dat deelnemende gedetineerden extra
mogelijkheden krijgen om bezoek te ontvangen of te sporten. Vaak betreft het extra
momenten in de avonduren, wanneer de gedetineerden in de reguliere situatie op cel
verblijven.

• P.I.’s 1, 2 en 3 benoemen dat de deelnemende gedetineerden meer tijd buiten de cel
mogen doorbrengen. Naast sporten en bezoek ontvangen mogen zij ook vaker luchten.

Financieel

• Alle P.I.’s benadrukken dat gedetineerden betaald krijgen voor hun werkzaamheden en
dat hun inkomsten dus zullen toenemen door deelname aan de pilot. Immers, meer
uren werken, betekent dat zij meer uren uitbetaald krijgen. Er worden positieve effecten
verwacht op het gebied van motivatie van gedetineerden. Zoals reeds in het vorige
hoofdstuk uiteen is gezet, wordt het verkrijgen van extra inkomsten door de opstellers
gezien als een ‘katalysator’ waardoor de gewenste resultaten van de pilot mogelijk
sneller worden bereikt. Onderbouwing hiervoor vanuit de literatuur ontbreekt echter.

3.3 Organisatie
De organisatie van de pilot is per P.I.’s anders ingevuld. In matrix 3.3 is de organisatie per
categorie en per P.I. weergegeven. Onder de matrix wordt per categorie een nadere
toelichting gegeven.

Selectiecriteria, maatregelen en organisatie

21

Matrix 3.3 Overzicht organisatie pilot per P.I.
Categorie

Maatregel

P.I.
1

P.I.
2

P.I.
3

P.I.
4

P.I.
5

Omvang en
gebouwelijke
benutting

Aantal plekken

48

65

60

48

60

Betrokken
organen

Gedeco*

Om de extra werkuren mogelijk te maken is een extra
arbeidszaal geopend

Ondernemingsraad (OR)

ü
ü
ü

ü
ü

ü
ü
ü
ü

ü
ü
ü

ü

ü
ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

Managementteam (MT)
Commissie van Toezicht
Externe ketenpartners
Overleg

Personeel

Monitoring

Er is een projectteam opgericht
Het projectteam bestaat uit één of meerdere
werkgroepen die invulling aan de pilot geven en
terugkoppelen
Regelmatig overleg tussen mentoren, casemanagers en
werkmeesters
Er is extra personeel aangenomen om de pilot uit te
kunnen voeren
De diensten van het huidige personeel zijn aangepast
c.q. uitgebreid
De diensten van het huidige personeel zijn
gehandhaafd; de extra arbeidsuren worden uitsluitend
ingevuld met nieuw personeel
De pilot wordt gevolgd en geëvalueerd door het interne
projectteam of een werkgroep
Terugkoppeling naar de verschillende afdelingen in de
P.I.
Eens per vier maanden wordt de stand van zaken van
de pilot in de ‘viermaands rapportage’ opgenomen.
Diverse overlegmomenten gedurende de looptijd van de
pilot met externe ketenpartners
Klachten over de pilot kunnen worden gemeld aan de
projectsecretaris

ü

ü

ü

ü

ü
ü
ü
ü

ü
ü

ü
ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü

ü
ü
ü

*Gedetineerden Commissie. Iedere PI heeft een Gedeco. De Gedeco is een overlegorgaan binnen een penitentiaire
inrichting bestaande uit een aantal gedetineerden. Op grond van artikel 74 van de Penitentiaire beginselenwet moet de
directeur van de PI regelmatig overleggen met gedetineerden over zaken die de detentie rechtstreeks raken. Dit is
mogelijk via de Gedeco. De Gedeco heeft als doel het behartigen van de belangen van de gedetineerden. Bron:
https://timeys.nl/de-gedetineerden-commissie

Omvang en gebouwelijke benutting

• De omvang van de pilot varieert van 48 tot 65 werkplekken. Alleen P.I. 5 heeft een
extra arbeidszaal moeten openen om de pilot mogelijk te maken. De andere P.I.’s
kunnen met de bestaande werkzalen af.

Betrokken organen

• In alle P.I’s is de Gedeco en de Ondernemingsraad (OR) bij de pilot betrokken.
• In P.I.’s 3, 4 en 5 is het Managementteam bij de pilot betrokken.

22

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

• In P.I.’s 3 en 4 is de Commissie van Toezicht bij de pilot betrokken.
• De P.I.’s 1 en 2 betrekken externe ketenpartners (waaronder het werkveld) actief bij de
pilot.

Overleg

• Drie van de vijf P.I.’s (2, 4 en 5) benadrukken dat zij een projectgroep hebben opgericht
bestaande uit één of meerdere werkgroepen. De werkgroepen zijn verantwoordelijk
voor de invulling en uitvoering van de pilot en koppelen terug aan het projectteam en
de afdelingen.

• P.I.’s 1 en 2 vermelden nadrukkelijk dat zij regelmatig overleg organiseren tussen
mentoren van gedetineerden en hun casemanagers.

Personeel

• Alle P.I.’s hebben extra personeel moeten aannemen om de pilot mogelijk te maken.
• In P.I. 3 en 5 is er - naast het aannemen van extra personeel - ook voor gekozen om
de diensten van het huidige c.q. zittende personeel aan te passen en uit te breiden. De
medewerkers die nog ‘ruimte’ hadden in hun contract waren bereid om meer gaan
werken.

• In P.I. 3 is hier juist expliciet niet voor gekozen. Daar zijn de diensten van het huidige
personeel vanwege een gebrek aan draagvlak gehandhaafd. De extra arbeidsuren
worden volledig en uitsluitend ingevuld door het nieuw aangenomen personeel.

Monitoring

• Met uitzondering van P.I. 1 geven de P.I.’s expliciet aan dat de pilot gemonitord wordt
door het projectteam of door de werkgroepen. Alle P.I.’s geven aan dat deze
monitoringsresultaten worden teruggekoppeld naar de verschillende betrokken
afdelingen en medewerkers.

• Voor P.I. 3 geldt dat de resultaten van de pilot worden meegenomen in de ‘viermaand
rapportage’ waarin drie keer per jaar de stand van zaken in de P.I. wordt opgemaakt.

• P.I. 1 geeft expliciet aan dat er diverse overlegmomenten met de externe ketenpartners
worden georganiseerd. De voornaamste reden hiervoor lijkt het leggen van contacten
met het relevante werkveld, zodat gedetineerden direct op potentiële banen worden
geattendeerd en eventueel kunnen worden voorgedragen.

• In P.I. 5 hebben betrokkenen de mogelijkheid om klachten in te dienen. Klachten
worden in behandeling genomen door de projectsecretaris die ze voorlegt aan het
projectteam.

Selectiecriteria, maatregelen en organisatie

23

24

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

4. BELEIDSLOGICA

In de voorgaande hoofdstukken is ingegaan op de gedachtegang van de opstellers bij het
ontwerpen van de pilot. We hebben daarbij de doelen van de pilot inzichtelijk gemaakt, de
selectiecriteria en contra-indicaties benoemd, de maatregelen die worden genomen
geïdentificeerd en de organisatie van de pilot in de P.I.’s in beeld gebracht. In dit hoofdstuk
vertalen we onze bevindingen naar een beleidslogica op basis van CMO-ketens.
Waar de vorige hoofdstukken moeten worden gezien als een weergave van de aanleiding
en gedachtegang van de opstellers, is dit hoofdstuk het resultaat van de analyse van de
onderzoekers. Zo nodig zijn we daarbij - op basis van de literatuur - kritisch over de
gedachtegang van de opstellers en benoemen we enkele aandachtspunten voor de
uitvoering van de pilot. Het opstellen van een beleidslogica voor de pilot maakt een
inschatting van de geldigheid van de beleidstheorie, door na te gaan of: a. de theorie
logisch en consistent is, b. de theorie wordt onderbouwd door empirische kennis, c. de
theorie gericht is op factoren die door beleid veranderd kunnen worden, met andere
woorden: of het realistisch is dat de beoogde doelen behaald kunnen worden (Leeuw,
2003; Ehren, Leeuw & Scheerens, 2005). Daarnaast geeft de planevaluatie houvast voor
het verrichten en interpreteren van de uitkomsten van de procesevaluatie en kan
bovendien als startpunt worden gebruikt voor toekomstige evaluaties.1
Gebruikte terminologie in dit hoofdstuk
De beleidslogica bestaat uit de volgende onderdelen:
• Context: De voornaamste condities waaronder de mechanismen zouden moeten worden
ingezet.
• Mechanismen: Mechanismen zijn de wegen waarlangs de gedragsverandering tot stand zou
moeten komen.
• Outcome: Als mechanismen in de juiste context worden toegepast zouden deze in theorie tot
de beoogde uitkomst (outcome) moeten leiden.
• Randvoorwaarden: Om de CMO-ketens te kunnen realiseren dient te worden voldaan aan
enkele (externe) randvoorwaarden die vooral betrekking hebben op externe factoren. Het niet
goed functioneren van de CMO-ketens kan een gevolg zijn van het niet voldoen aan één van
de randvoorwaarden.
Aan de beleidslogica liggen veronderstellingen van de opstellers ten grondslag. We onderscheiden
in deze beleidslogica twee soorten veronderstellingen, namelijk normatieve en causale.
• Normatieve veronderstellingen: morele beweegredenen of niet onderbouwde opvattingen die
ten grondslag liggen aan verondersteld verband. Dergelijke veronderstellingen zijn gebaseerd
op normatieve uitgangspunten en dus subjectief.
• Causale veronderstellingen: geeft een onderbouwde oorzaak-gevolg relatie weer tussen twee
factoren.

1

De procesevaluatie en resultaatmeting worden niet meer uitgevoerd (zie hoofdstuk 1, voetnoot 2).

Beleidslogica

25

4.1 Overstijgend doel
De pilot wil bijdragen aan een overstijgend doel: het terugdringen van de recidive onder
de doelgroep ex-gedetineerden. De beschikbare cijfers laten zien dat er jaarlijks in
Nederland ruim 30.000 gedetineerden terugkeren in de maatschappij, maar dat hun reintegratie inderdaad lang niet altijd succesvol verloopt (Jorritsma-Lebbink & Teeven,
2011). Het percentage ex-gedetineerde dat binnen twee jaar opnieuw de fout in gaat, is
in de afgelopen jaren weliswaar zeer licht gedaald (van 49% onder de gedetineerden
vrijgekomen in 2006 naar 47% onder de in 2015 vrijgekomen gedetineerden), maar nog
steeds relatief hoog (Weijters et al., 2018).
Ook blijkt uit de ‘Monitor nazorg (ex-)gedetineerden’ - waarin tweejaarlijks de stand van
zaken op de vijf basisvoorwaarden inzichtelijk wordt gemaakt door de mate van
problematiek van (ex-) gedetineerden op de vijf basisvoorwaarden te beschrijven - de
noodzaak van het terugdringen van de recidive onder deze doelgroep. Uit de meest recente
vijfde meting van de monitor blijkt dat gedetineerden die in aanmerking komen voor
nazorg nog steeds een problematische doelgroep zijn (Weijters et al., 2018). Een
aanzienlijk deel van hen kent problemen op één of meerdere basisvoorwaarden en
ongeveer de helft pleegde binnen twee jaar na hun vrijlating opnieuw een delict waarvoor
men veroordeeld werd. Ongeveer 27% van de gedetineerden die in aanmerking komen
voor nazorg heeft binnen twee jaar een misdrijf gepleegd waarvoor hen een vrijheidsstraf
wordt opgelegd.
Op grond van de analyse van de pilot en de literatuur is het ten zeerste de vraag of en in
welke mate de pilot een bijdrage kan leveren aan recidivevermindering. Zeker gezien het
feit dat het vermeende positieve verband tussen werken in detentie en het verkrijgen van
werk na detentie niet onomstotelijk is vastgesteld. Dergelijke verbanden zijn complex, zo
laat ook eerder onderzoek naar de relatie tussen het vinden van werk en een verminderde
kans op recidive zien (Mesters et al., 2015; Wensveen et al., 2012). Er is literatuur
beschikbaar waaruit blijkt dat de kans op recidive kán verminderen na het verkrijgen van
werk, maar dat dit effect niet zomaar met iedere baan wordt bereikt (zie o.a.: Apel &
Horney, 2017; Dirkzwager et al., 2018; Ramakers, et al., 2017). Vooral nieuw verkregen
banen die stabiel c.q. duurzaam zijn zouden mogelijk helpen om recidive te verminderen
(Ramakers, Nieuwbeerta, van Wilsem, et al., 2017).

4.2 Niveau 1: Sub- en einddoelen
De beleidslogica van de pilot bestaat uit twee niveaus, omdat naast einddoelen ook
subdoelen zijn geformuleerd. Het eerste niveau van de door ons opgestelde beleidslogica
is schematisch weergegeven in figuur 4.1.

26

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Algeheel geldende beleidslogica
We benadrukken dat we steeds alleen de meest basale CMO-ketens van de pilot weergeven. Elk
van de vijf deelnemende P.I.’s geeft een iets andere invulling aan de pilot. Het weergeven van alle
nuances in verschillende beleidslogica’s schept meer onduidelijkheid dan dat het overzicht biedt.
We kiezen er daarom voor één algeheel geldende beleidslogica op te stellen en de overeenkomsten
en verschillen tussen de vijf P.I.’s kort te benoemen als aandachtspunten voor de procesevaluatie.

Op basis van de documentatie, literatuur en interviews, stellen we vast dat men met de
pilot de uitstroom van gedetineerden naar betaald werk wil verbeteren. Daarbij richt de
interventie zich specifiek op gedetineerden die gemotiveerd zijn om te re-integreren
(context). We zagen in de vorige hoofdstukken dat de pilot dit via een viertal subdoelen
wil bereiken. In deze paragraaf behandelen we de einddoelen, context en randvoorwaarden
van de beleidslogica. In de daaropvolgende paragrafen gaan we dieper in op de vier
subdoelen c.q. mechanismen.
Figuur 4.1 Schematische weergave niveau 1 beleidslogica: sub- en einddoelen
PILOT
Subdoelen pilot

Einddoelen pilot

1. Arbeidssituatie in detentie beter
aan laten sluiten op de arbeidssituatie
buiten detentie (normaliseren)

1. Meer uitstroom (25%)
gedetineerden vanuit detentie
naar een betaalde werkplek

2. Het verbeteren van de
werkhouding van ex-gedetineerden
3. Het sterker ontwikkelen van
arbeidsvaardigheden van exgedetineerden
4. Het verbeteren van het leefklimaat
in P.I.’s

Overstijgend doel
1. Verminderen recidive
doelgroep ex-gedetineerden

2. Meer uitstroom (80%)
gedetineerden uit detentie met
een erkend certificaat

3. Meer duurzame positie van exgedetineerden op de
arbeidsmarkt

Positieve bijvangsten (katalysatoren)
• Minder medicijngebruik
• Meer financiële inkomsten voor gedetineerden tijdens detentie

‘+’ = verondersteld positief verband.

Einddoelen/Outcomes
Als de subdoelen worden gerealiseerd, zouden ze tot de beoogde einddoelen (outcome)
van de pilot moeten leiden:
• Meer gedetineerden (25%) stromen vanuit detentie naar een betaalde werkplek.
• Meer gedetineerden (80%) stromen uit detentie met een erkend certificaat.
• Ex-gedetineerden hebben een meer duurzame positie op de arbeidsmarkt.

Einddoel 1: hogere uitstroom naar werk
We merken bij het eerste einddoel van de pilot - het realiseren van een hogere uitstroom
van deelnemers naar betaald werk - op dat de samenstelling van de deelnemersgroep een
Beleidslogica

27

belangrijke rol kan spelen bij het al dan niet behalen van deze doelstelling. De vijfde
‘Monitor nazorg (ex-)gedetineerden’ laat zien dat voor detentie zo’n 20% van de
nazorgkandidaten werk had of een opleiding volgde, dat een kleine 50% een uitkering
ontving en dat een ruime 30% geen werk, opleiding of uitkering had. Na detentie blijft het
percentage dat werk heeft nagenoeg gelijk (mogelijk omdat zij weer aan de slag kunnen
bij hun vorige werkgever (Ramakers et al., 2016; Visher et al., 2011) en neemt (na een
jaar) het percentage nazorgkandidaten met een uitkering toe. Hieruit volgt dat het vooral
lastig is om ‘nieuw werk’ te vinden voor gedetineerden die voor detentie nog geen werk
hadden en dat het lastig is om werk te behouden. Bij de groep die nog geen werk heeft
zou de pilot de meeste winst kunnen boeken, terwijl de winst bij de groep gedetineerden
die vooraf al wel een baan hadden waarschijnlijk beperkter zal zijn.
Dat gedetineerden zonder een baan voor detentie vooral de aandacht verdienen van de
pilot wordt ook bevestigd door cijfers van het CBS. Het CBS rapporteert dat 46% van de
ex-gedetineerden drie maanden na detentie een uitkering heeft, slechts 20% in deze
periode een baan heeft gevonden en 34% geen waarneembare inkomsten heeft (CBS,
2015). Of en hoe de laatstgenoemde groep in het levensonderhoud voorziet is onduidelijk.
Mogelijkheden zijn dat zij een dakloos bestaan leiden, afhankelijk zijn van anderen,
zwartwerken of inkomsten wederrechtelijk verkrijgen door middel van criminele
activiteiten (Ramakers, Nobbe, et al., 2017). Vrijwel alle groepen nazorgkandidaten uit de
monitor die na detentie geen werk hadden of een opleiding volgden, recidiveren significant
meer dan de groep nazorgkandidaten die zowel voor als na detentie werk had of een
opleiding volgde.
Opmerking over de ‘effectiviteit’ van de pilot
Het valt op dat met het eerste einddoel van de pilot een zeer ambitieus en concreet meetbaar
resultaat wordt nagestreefd in de vorm van een hoger uitstroompercentage naar werk. Daarmee
volgt de pilot de lijn van huidig onderzoek op het terrein van interventies (prison programs), waarin
de focus vaak ligt op de ‘algehele effectiviteit’ van een interventie. Met andere woorden: zijn de
kosten gerechtvaardigd gezien de baten?
De vraag rijst of het aantonen van een causaal verband tussen het uitvoeren van de pilot en een
hogere uitstroom naar betaald werk, de enige manier is om de conclusie te trekken dat de pilot
effectief en dus de moeite van het implementeren waard is. Interventies, zoals deze pilot, kunnen
er ook op gericht zijn om (kleine) ontwikkelingen te signaleren en zo te helpen bij het inrichten
van het re-integratie proces en de toeleiding naar werk. Denk hierbij aan het verkrijgen van meer
zicht op de sterke en zwakke punten van gedetineerden op de werkvloer. Dit levert in eerste
instantie geen hogere uitstroompercentages op, maar op langere termijn kan het wel degelijk
zinvol zijn omdat de nieuwe informatie kan helpen bij het selectieproces en de aanpak bij toeleiding
naar werk.

Einddoel 2: hogere uitstroom met een erkend certificaat
Onderzoek van Bushway en Apel (2012) stelt dat erkende certificaten niet direct leiden tot
een verhoogde baankans, maar dat zij wel indirect een rol kunnen spelen. Certificaten
spelen vaak een grote rol bij de beoordeling van sollicitaties van ex-gedetineerden (Duwe,
2015). Het bezit van een erkend certificaat geeft werkgevers het positieve signaal dat de
gedetineerde wil en kan veranderen, hetgeen doorgaans positief door werkgevers wordt
beoordeeld in de sollicitatieprocedure. Het niet kunnen tonen van certificaten om te
compenseren voor het delictverleden kan resulteren in een afwijzing.
28

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

We merken op dat ex-gedetineerden voor het behouden van hun baan net als andere
medewerkers worden beoordeeld op hun vaardigheden en werkhouding (Duwe & Clark,
2017). Vaardigheden en werkhouding als aanvulling op een certificaat hebben een
positieve invloed op het behouden van een baan en het behalen van een certificaat kan
soms pas op langere termijn tot duurzame uitstroom naar werk leiden (Bushway & Apel,
2012).

Einddoel 3: duurzamere positie op de arbeidsmarkt
Onderzoek laat zien dat alleen duurzame c.q. stabiele banen mogelijk helpen om recidive
(het ambitieuze overstijgende doel van de pilot) te verminderen (Ramakers, Nieuwbeerta,
van Wilsem, et al., 2017). Wij kiezen er daarom als onderzoekers voor om dit als derde
einddoel van de pilot (en dus niet als deelresultaat) te beschouwen.
Uit de documentatie en interviews blijkt dat de opstellers dit einddoel wensen te bereiken
door gedetineerden ‘vakgericht’ op te leiden. Het blijft echter onduidelijk hoe en waar deze
opleiding precies op gericht zal zijn en welke veranderingen worden doorgevoerd ten
opzichte van de reguliere situatie. Eerder onderzoek laat zien dat het bij soortgelijke
interventies van groot belang is om in te zetten op het veranderen van denkprocessen en
gedrag (zoals planning, impulsbeheersing, nadenken over consequenties van gedrag, op
tijd komen, agressieregulatie e.d.) als een duurzaam effect wil worden bewerkstelligd
(Duwe & Clark, 2017; Plaisier et al., 2016; Wartna, 2009). Dit is dan ook van groot belang
bij de opzet van de pilot.
Als extra tijd en begeleiding niet gericht is op verbetering van de cognitieve vaardigheden
en gedrag van de gedetineerden, maar zich bijvoorbeeld uitsluitend richt op het verbeteren
van hun praktische vaardigheden, dan zouden de resultaten op het gebied van blijvende
gedragsverandering en dus de verduurzaming van de arbeidspositie van ex-gedetineerden
kunnen uitblijven.
Op basis van de literatuur kan worden gezegd dat werkhouding en arbeidsvaardigheden
positief bijdragen aan het vinden en behouden van werk. De inschatting is echter dat met
de pilot vooral de praktische vaardigheden zullen worden vergroot, terwijl de tevens
essentiële cognitieve vaardigheden en gedrag onvoldoende zullen worden verbeterd.

Context: gemotiveerde doelgroep
De pilot richt zich in alle P.I.’s (m.u.v. P.I. 3) op een expliciete doelgroep: gedetineerden
die gemotiveerd zijn om te re-integreren. De keuze van de opstellers om alleen
gedetineerden te selecteren die goed gedrag en inzet vertonen, gemotiveerd zijn
(reflectorresultaat) en een plan hebben gemaakt om te stoppen met criminaliteit (Kies voor
Verandering) is vooral gebaseerd op ervaringen uit het verleden. Deze keuze lijkt echter
ook praktisch van aard; omdat er reeds met een systeem van promotie en degradatie
wordt gewerkt, is er al sprake van een bestaand onderscheid in gedetineerden in twee
groepen.
De voorselectie van een gemotiveerde doelgroep kan worden verdedigd op basis van de
literatuur, maar zal vrijwel zeker een vertekenende invloed hebben op de resultaten van
de pilot. Uit onderzoek komt naar voren dat werkloosheid onder ex-gedetineerden
Beleidslogica

29

voornamelijk het gevolg is van een tekort aan motivatie (Davis et al., 2013; Goodstein &
Petrich, 2019; Graffam et al., 2014; O’Reilly, 2014). Intrinsieke motivatie (de wil om te
veranderen) blijkt een vereiste voor het ontwikkelen van de kennis en vaardigheden die
van belang zijn om betaald werk te kunnen verrichten. Het ontwikkelen van kennis en
vaardigheden lijkt op haar beurt de motivatie om te (blijven) werken positief te stimuleren
en kan tevens positief bijdragen aan de extrinsieke motivatie (onder andere door het tot
stand komen van een gunstige werkmoraal) (Barnett & Fitzalan Howard, 2018). De
opstellers kiezen er dus voor om te investeren in de groep waar de kans op succes het
grootst is, maar waarvoor mogelijk ook geldt dat zij het wellicht op eigen kracht ook zouden
hebben gered. Behaalde resultaten kunnen mogelijk ook het gevolg zijn van de selectie
van gemotiveerde deelnemers en niet van de genomen maatregelen in het kader van de
pilot (een zogenoemd schijnverband).
De opstellers hadden in plaats van de investering in een reeds gemotiveerde doelgroep
ook kunnen kiezen voor ondersteuning van een groep die het naar verwachting op eigen
kracht net niet zou redden óf om te investeren in de moeilijkste doelgroep, waar geen
sprake is van motivatie om te re-integreren. Het motiveren van deze andere groepen is
een ambitieuze doelstelling, maar kan op de lange termijn wellicht een grotere winst
opleveren dan een investering in een reeds gemotiveerde doelgroep. Belangrijk om in deze
overweging mee te nemen is dat om de motivatie te kunnen verhogen, er in beginsel een
smalle basis van motivatie aanwezig lijkt te moeten zijn bij de gedetineerde (Cherney &
Fitzgerald, 2016).
We merken verder op dat de incentives om aan de pilot mee te doen en de privileges die
gedetineerden krijgen bij deelname, minder effect zullen hebben bij reeds gemotiveerde
gedetineerden. Dergelijke incentives en privileges zouden bij uitstek geschikt zijn om een
minder gemotiveerde doelgroep aan te spreken. Het vooruitzicht van het verkrijgen van
meer privileges kan de extrinsieke motivatie van een gedetineerde verhogen en hen
aanzetten om zijn of haar gedrag c.q. werkhouding te verbeteren (Mesters et al., 2015;
Molleman, 2014). Met andere woorden: de incentives zullen bij gemotiveerde
gedetineerden niet zo nodig zijn, maar kunnen anderzijds ook motivatie verder verhogen.
Ook zou door incentives te geven, de situatie kunnen ontstaan waarin gedetineerden
uitsluitend aan de pilot willen deelnemen vanwege de privileges die zij krijgen (bijvoorbeeld
meer bezoek) en niet omdat zij werk willen vinden. Het lijkt dan alsof de doelgroep
gemotiveerd is, maar die motivatie is gericht op een ander doel.

Randvoorwaarden
We onderscheiden voor de pilot enkele contextuele factoren die geen onderdeel uitmaken
van de interventie, maar wel van invloed kunnen zijn op de werking van de CMO-ketens.
Deze factoren worden in de beleidslogica aangeduid als randvoorwaarden. Het niet voldoen
aan deze randvoorwaarden kan afbreuk doen aan de werking van CMO-ketens.

De arbeid is uitdagend genoeg
Het werk dat gedetineerden verrichten moet uitdagend genoeg zijn en idealiter een beroep
doen op hun zelfredzaamheid (De Jong et al., 2015; Farahi & van de Rijt, 2016; Molleman,
2014). Het aanbieden van 12 uur per week extra aan ‘lopende band werk’ leidt doorgaans
niet tot de gewenste ontwikkelingen.
30

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

De begeleiding is erop gericht de cognitieve vaardigheden te verbeteren
Zoals eerder vermeld, laat onderzoek laat zien dat het bij soortgelijke interventies van
groot belang is om in te zetten op het veranderen van denkprocessen en gedrag om een
duurzaam effect te bewerkstelligen (Duwe & Clark, 2017; Plaisier et al., 2016; Wartna,
2009). De extra tijd en begeleiding dient derhalve gericht te zijn op het verbeteren van de
cognitieve vaardigheden van de gedetineerden en zich niet alleen te richten op het
verbeteren van praktische vaardigheden.
Er is goede afstemming met de vraagzijde
De afstemming met de vraagzijde van de arbeidsmarkt, oftewel ‘het bedrijfsleven’, dient
goed te worden georganiseerd om de doelen van de pilot te behalen. De mechanismen van
de pilot richten zich vooral op het oplossen van de problematiek aan de aanbodzijde van
werk. Door extra arbeidsuren aan te bieden en de arbeidssituatie te normaliseren wordt
getracht gedetineerden competenter te maken, zodat zij een beter aanbod vormen voor
potentiele werkgevers.
Als er geen vraag naar werknemers is, dan zullen gedetineerden geen betaald werk kunnen
vinden, ondanks hun verbeterde kennis, vaardigheden en attitude. Er kan dus slechts tot
op zekere hoogte invloed worden uitgeoefend op deze randvoorwaarde. De vraag wordt
immers ook beïnvloed door externe factoren, waarvan een economische recessie
waarschijnlijk het beste voorbeeld is.
Het door DJI verkennen en betrekken van het bedrijfsleven alsmede het onderhouden van
deze relaties kan helpen om een goede uitstroom naar betaald werk voor gedetineerden
te realiseren. Het tot stand brengen van een verbeterde band tussen gedetineerden en
werkmeesters (een van de maatregelen) is daarvan een voorbeeld en zou volgens de
literatuur kansrijk kunnen zijn (Formon et al., 2018). De opstellers geven aan dat er in de
reguliere situatie al vaak goede contacten met het bedrijfsleven zijn, waardoor de
afstemming met de vraagzijde vooral een kwestie van het onderhouden van de relaties zal
zijn. De procesevaluatie zal uit moeten wijzen of dit inderdaad het geval is.
De organisatorische inbedding is goed en de houding van het personeel is ondersteunend
Een andere randvoorwaarde betreft de organisatorische inbedding in de P.I.’s. P.I.’s
worden zelf geacht invulling te geven aan de pilot (invulling arbeid, personele inzet,
communicatie binnen en over de pilot). Mogelijk is de inbedding in de ene P.I. meer
geschikt om de doelen van de pilot te bereiken dan die in een andere. Het realiseren van
voldoende personele inzet ten behoeve van de pilot, het goed organiseren van
gebouwelijke benutting en een heldere communicatie tussen medewerkers en afdelingen
speelt waarschijnlijk een belangrijke rol, maar welke configuraties tot de beste resultaten
leiden zal moeten blijken in de procesevaluatie.
Wel is bekend dat gedetineerden in grotere, meer open ingerichte en stillere P.I.’s
verhoogde mentale gezondheid rapporteren, hetgeen in de gedachte van de pilot tot betere
uitstroom naar werk zou moeten leiden (Boone et al., 2016). Ook zou de opstelling van
het personeel van de P.I. tegenover de gedetineerden een rol kunnen spelen. Een meer
ondersteunende houding (op basis van vertrouwen) geniet wat dat betreft waarschijnlijk
de voorkeur boven een aansturende houding (op basis van autoriteit) (Boone et al., 2016;
Farahi & van de Rijt, 2016).
Beleidslogica

31

4.3 Niveau 2a: Subdoelen 1 en 4
Het tweede niveau van de beleidslogica betreft de relatie tussen de maatregelen die binnen
de pilot worden genomen om de subdoelen te bereiken. We hebben een tweedeling
aangebracht in de vier subdoelen. De eerste set subdoelen (1 en 4) zijn schematisch
weergegeven in figuur 4.2 en hebben vooral betrekking op het ‘normaliseren’ van de
arbeidssituatie. De subdoelen 2 en 3 (niveau 2b) worden in paragraaf 4.4 behandeld.
Met de pilot wordt beoogd om de situatie en het welzijn van gedetineerden positief te
beïnvloeden door in de P.I.’s reguliere arbeidssituatie na te bootsen (subdoel 1) en het
leefklimaat in P.I.’s te verbeteren (subdoel 4). Deze twee subdoelen zijn erop gericht om
de arbeid in detentie zoveel mogelijk te ‘normaliseren’. Onder normalisatie binnen detentie
wordt het aanbieden van een programma verstaan dat sterke gelijkenis vertoont met de
werk- en leefsituatie in de maatschappij (Boone et al., 2016).
De relatie tussen de maatregelen en subdoelen één en vier zijn schematisch weergegeven
in figuur 4.2. Deze subdoelen lijken er meer op gericht te zijn om het welzijn van
gedetineerden te verbeteren en op die manier hun baankansen te verhogen.
Figuur 4.2 Schematische weergave niveau 2a beleidslogica: subdoelen 1 en 4
PILOT
Subdoelen pilot

Einddoelen pilot

1. Arbeidssituatie in detentie beter
aan laten sluiten op de arbeidssituatie
buiten detentie (normaliseren)

1. Meer uitstroom (25%)
gedetineerden vanuit detentie
naar een betaalde werkplek

2. Het verbeteren van de
werkhouding van ex-gedetineerden
3. Het sterker ontwikkelen van
arbeidsvaardigheden van exgedetineerden
4. Het verbeteren van het leefklimaat
in P.I.’s

Overstijgend doel
1. Verminderen recidive
doelgroep ex-gedetineerden

2. Meer uitstroom (80%)
gedetineerden uit detentie met
een erkend certificaat

3. Meer duurzame positie van exgedetineerden op de
arbeidsmarkt

Positieve bijvangsten (katalysatoren)
• Minder medicijngebruik
• Meer financiële inkomsten voor gedetineerden tijdens detentie

‘+’ = verondersteld positief verband.

Maatregel 1: Werken op vaste en gangbare dagen en tijdstippen
In de eerste plaats worden - om de bovenstaande subdoelen te realiseren - in de meeste
van de vijf P.I.’s vaste werkdagen en tijden aangehouden die meer overeenkomen met de
gangbare arbeidssituatie. We merken bij deze maatregel op, dat niet alle P.I.’s er voor
kiezen om vaste werktijden en dagen te hanteren. De vijf P.I.’s kiezen verschillende
strategieën met betrekking tot het indelen van de werkweek en de werktijden.

32

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Het aanhouden van gangbare arbeidstijden, waarbij gedetineerden dagelijks op gezette
tijden werkzaam en op de werkvloer aanwezig zijn, zou leiden tot verhoogde baankansen,
aldus de opstellers. De algehele veronderstelling van de opstellers is daarbij dat
gedetineerden duurzamer een betaalde baan vinden als zij een kleinere stap hoeven te
zetten tussen het werk binnen en het werk buiten de P.I.
Deze veronderstelling kan niet worden onderbouwd op basis van literatuur. Wel zien we
dat deze maatregel zou kunnen helpen bij het ontwikkelen van een dagelijkse routine en
dat het hebben van een dagelijkse routine in de literatuur dikwijls is gerelateerd aan een
verbeterde mentale gezondheid én een lagere kans om na detentie terug te vallen in
crimineel gedrag (Boone et al., 2016; Bosker et al., 2020; Farahi & van de Rijt, 2016;
Molleman, 2014). Mogelijk kunnen de subdoelen via deze tussenstappen worden bereikt.

Maatregel 2: Meer mogelijkheden voor luchten, sporten en bezoek
In de tweede plaats beoogt de pilot het welzijn van de gedetineerden te verbeteren door
hen meer mogelijkheden te geven om tijd buiten de cel door te brengen, te sporten en
bezoek te ontvangen. Vaak betreft het extra momenten in de avonduren, wanneer de
gedetineerden in de reguliere situatie op cel verblijven. Sporten en het ontvangen van
bezoek door gedetineerden wordt doorgaans inderdaad als prettig ervaren door
gedetineerden (Boone et al., 2016; Farahi & van de Rijt, 2016). Vooral als zij zelf mogen
aangeven in welke mate ze van deze mogelijkheden gebruik maken.

Subdoel 1: arbeidssituatie ‘normaliseren’
Met betrekking tot het eerste subdoel stellen we vast dat het ‘normaliseren’ van de
arbeidssituatie er vooral op is gericht om gedetineerden een regulier ritme aan te leren. Het
hele dagen werken heeft inderdaad een sterk normaliserend effect en een positieve invloed
op groepsvorming (Boone et al., 2016). In de literatuur wordt het hebben van een regulier
dag- en nachtritme, een vast werkpatroon en goede eetgewoonten vaak in één adem
genoemd met een verbeterde mentale gezondheid en verhoogde zelfredzaamheid (Boone
et al., 2016; Molleman, 2014). Alhoewel over het verband tussen al deze variabelen nog
veel onduidelijk is, kunnen op basis van eerdere ervaringen in Nederland positieve effecten
worden verwacht als de maatregelen binnen de pilot inderdaad de verwachte normalisering
bewerkstelligen (Farahi & van de Rijt, 2016).
Toch is het naar verwachting niet voldoende om alleen de arbeidssituatie beter op de
reguliere arbeidsmarkt aan te laten sluiten om de gewenste resultaten te bereiken. De
literatuur suggereert dat het creëren van een minder 'harde' omgeving, waarbij het
personeel ondersteunend in plaats van aansturend optreedt, bijvoorbeeld ook een
belangrijke rol zou kunnen spelen (Farahi & van de Rijt, 2016).
Daarnaast helpt het om een positief groepsproces (o.a. door samen koken en werken) op
te starten en zouden positieve resultaten kunnen worden geboekt door een verruiming van
de bezoekregeling (Duwe & Johnson, 2016; Mitchell et al., 2016). Uit de plannen van de
opstellers wordt niet voor al deze aspecten even goed duidelijk in hoeverre ze
daadwerkelijk in de pilot worden meegenomen. Het lijkt raadzaam om dit te expliciteren
in de pilot, omdat overdag meer werken ook problemen kan veroorzaken in de planning
van andere activiteiten, zoals koken, bezoek ontvangen en sporten.
Beleidslogica

33

Subdoel 4: verbeteren van leefklimaat in P.I.’s
Om werkhouding te verbeteren, vaardigheden te ontwikkelen en een regulier ritme op te
bouwen, is het inderdaad bevorderlijker als de omstandigheden in P.I.’s (het leefklimaat)
hier adequaat op ingericht zijn, zo laat de literatuur zien (De Jong et al., 2015; Farahi &
van de Rijt, 2016; Molleman, 2014). Niet alleen arbeid, maar ook andere levensdomeinen
van gedetineerden worden idealiter betrokken bij het werken aan hun 'employability' (Apel
& Ramakers, 2018). Zo zijn verblijfsomstandigheden in de P.I., gezondheid en sociaal
netwerk allen van belang om hierin mee te nemen.
Met andere woorden, hoe beter het leefklimaat in de P.I., des te hoger de verwachtingen
mogen zijn ten aanzien van het bereiken van de eerste drie subdoelen. Het is dan ook niet
verwonderlijk dat uit de gesprekken met de opstellers blijkt dat zij verbetering van het
leefklimaat expliciet zien als een subdoel van de pilot. Toch lijkt dit subdoel wellicht te hoog
gegrepen als wordt gekeken naar alle factoren die van belang zijn om een goed leefklimaat
te realiseren (Boone et al., 2016):
1. Goed contact tussen het personeel en gedetineerden op basis van vertrouwen;
2. Het geven van vrijheid en verantwoordelijkheid aan gedetineerden;
3. Genoeg contact van gedetineerden met de buitenwereld (familie, vrienden of
vrijwilligers);
4. Gevoel van veiligheid voor gedetineerden;
5. Zinvolle dagbestedingsactiviteiten voor gedetineerden;
6. Goede gezondheid c.q. fysieke welbevinden van gedetineerden.
Wellicht kan de pilot enkele van deze factoren positief beïnvloeden, maar het lijkt
onwaarschijnlijk dat de pilot met de voorgestelde maatregelen een verbetering op al deze
factoren weet te realiseren. Het leefklimaat is immers afhankelijk van lastig te beïnvloeden
factoren. Denk daarbij aan de gebouwelijke omgeving en de samenstelling van het
personeel in combinatie met die van de populatie gedetineerden. Zo heeft een meer open
inrichting met veel groen de voorkeur boven een setting waarin de gedetineerde zich meer
‘opgesloten’ voelt en is de kans op een positief resultaat het grootste als het personeel zich
ondersteunend opstelt richting een daarvoor ontvankelijke bewonerspopulatie. Op deze
zaken wordt niet expliciet ingegaan in de pilot en het is de vraag of hier rekening mee is
gehouden in de opzet.
Ook merken we op dat er wellicht in de pilot aandacht kan zijn voor de inrichting van
werkzalen. De literatuur laat zien dat niet zozeer het aantal of de omvang van de werkzalen
van invloed is op het al dan niet bereiken van de gewenste resultaten, maar dat het vooral
gaat om de inrichting. Kleinere inrichtingen behalen doorgaans een positiever effect ten
aanzien van de detentiebeleving en het gedrag van gedetineerden in vergelijking met
grotere inrichtingen (Boone et al., 2016; Molleman, 2014). Ook over de fysieke inrichting
van de werkzalen wordt in de plannen en interviews echter niet gesproken.

Moderatoren
Een moderator betreft een aspect dat er niet direct op gericht is om het subdoel te
bereiken, maar daar wel indirect een bijdrage aan levert. Als gevolg van de maatregelen
valt te verwachten dat gedetineerden een beter dag- en nachtritme ontwikkelen. Een beter

34

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

dag- en nachtritme wordt in de literatuur gerelateerd aan een verbeterde mentale
gezondheid, hetgeen zou kunnen leiden tot verminderd medicijngebruik (Boone et al.,
2016; Bosker et al., 2020; Farahi & van de Rijt, 2016; Molleman, 2014). Dit zou er indirect
aan kunnen bijdragen dat de subdoelen versneld worden bereikt (katalysator). Het betreft
echter een redenering die uit meerdere stappen en assumpties bestaat. Het is derhalve
erg onzeker is of deze katalysator zich daadwerkelijk in de praktijk zal voordoen.

4.4 Niveau 2b: Subdoelen 2 en 3
Het tweede niveau van de beleidslogica gaat in op de subdoelen twee (verbeteren van de
werkhouding) en drie (sterker ontwikkelen van arbeidsvaardigheden). Om subdoelen twee
en drie te behalen wordt het aantal arbeidsuren met 12 per week verhoogd en krijgen
gedetineerden meer autonomie ten aanzien van hun verblijf in detentie (figuur 4.3).
Figuur 4.3 Schematische weergave niveau 2b beleidslogica: subdoelen 2 en 3

Maatregelen / Mechanismen

Subdoelen 2 en 3

1. Verhogen arbeidsuren (normatief)

2. Het verbeteren van de werkhouding
van ex-gedetineerden

• Meer tijd voor gedetineerden om kennis en
vaardigheden te ontwikkelen
• Meer contact tussen werkmeesters en
gedetineerden
• Meer zicht op gedetineerden en wat zij nodig
hebben om zich goed te kunnen ontwikkelen
• Meer bemiddelende functie werkmeesters

2. Meer autonomie voor gedetineerden (causaal)
• Zelf indelen van de eigen werkweek
• Zelf momenten kiezen om te luchten, sporten of
bezoek te ontvangen

• Verschijnt op tijd op het werk;
• Verricht de arbeid naar het beste van zijn/haar
kunnen;
• Neemt zijn/haar verantwoordelijkheid;
• Kan zelfstandig werken;
• Kan goed samenwerken met collega’s;
• Volgt aanwijzingen van leidinggevenden goed op.

3. Het sterker ontwikkelen van
arbeidsvaardigheden van ex-gedetineerden

• Meer gedetineerden gaan op eigen initiatief een
opleiding volgen;
• Meer gedetineerden gaan tijdens en na detentie
op een ‘hoger niveau’ werken (zij maken
promotie);
• Meer gedetineerden gaan tijdens detentie
vakgericht werk doen.

Mogelijke moderator
• Meer financiële inkomsten voor gedetineerden tijdens detentie (normatief)

‘+’ = verondersteld positief verband.

Maatregel 1: Verruiming van de arbeidsuren
Het realiseren van de subdoelen twee en drie wordt door de opstellers grotendeels
opgehangen aan het aanbieden van extra werktijd (12 extra uren arbeid per week).
Verondersteld wordt dat als er 12 uur per week extra gewerkt wordt in detentie, dat leidt
tot meer ontwikkeling van kennis en vaardigheden, meer contact met werkmeesters, meer
zicht op wat nodig is en meer bemiddeling door werkmeesters. Dit alles wordt geacht te
leiden tot twee subdoelen: een betere werkhouding en meer arbeidsvaardigheden.
We merken op dat het hier een normatieve veronderstelling betreft, die vooral is ingegeven
door de opvatting van de opstellers dat de huidige 20 uren per week te weinig zijn om
gedetineerden de juiste kennis en vaardigheden bij te brengen. Onderbouwing vanuit de
Beleidslogica

35

literatuur ontbreekt. Toch hebben we ervoor gekozen de verruiming van de arbeidstijd op
te nemen in de beleidslogica, omdat het de ‘kern’ van de pilot betreft en de pilot er sterk
aan is opgehangen door de opstellers.
Inderdaad blijkt uit de literatuur dat oefening van vaardigheden leidt tot meer beklijving.
Anderzijds is het de vraag of 12 extra uur per week tot aanzienlijke verbetering leidt. Uit
de literatuur komt namelijk naar voren dat het ook moet gaan om uitdagend werk, en een
beroep doen op zelfredzaamheid (De Jong et al., 2015; Farahi & van de Rijt, 2016;
Molleman, 2014). Daarnaast is niet alleen aandacht nodig voor praktische vaardigheden,
maar ook voor cognitieve vaardigheden en gedrag (Duwe & Clark, 2017; Plaisier et al.,
2016; Wartna, 2009).
De invloed van werkmeesters op het vinden van werk is inderdaad veelbelovend, zo blijkt
uit onderzoek (Formon et al., 2018). Mochten gedetineerden een arbeidsverleden hebben,
dan liggen vooral kansen bij het benaderen van hun voormalig werkgevers. Verschillende
studies laten zien dat de kans dat gedetineerden worden aangenomen aanzienlijk hoger is
bij voormalig werkgevers, dan bij werkgevers die hen nog niet kennen (Cherney &
Fitzgerald, 2016; Goodstein & Petrich, 2019; Ramakers et al., 2016). De mediërende rol
van werkmeesters zou met name daar kunnen worden benut.
Verschillende strategieën
We merken op dat de vijf P.I.’s verschillende strategieën kiezen met betrekking tot het indelen
van de werkweek. Het systeem dat in P.I. 2 en 4 wordt gekozen, waarbij gedetineerden zelf mogen
kiezen welke blokken zij werken, doet een uitdrukkelijk beroep op de autonomie van de
gedetineerde en dwingt hen in een regulier arbeidsritme te komen omdat alle uren binnen
kantooruren geleverd dienen te worden. Op basis van de literatuur, waarin het positieve effect
van meer autonomie en een regulier ritme wordt benoemd, verwachten we van deze indeling van
de werkweek de meeste gewenste resultaten (Boone et al., 2016; Bosker et al., 2020; Farahi &
van de Rijt, 2016; Molleman, 2014).
De benaderingswijze in P.I. 1 is soortgelijk, maar daar krijgen gedetineerden geen mogelijkheden
om zelf te kiezen wanneer zij werken en moet de arbeid ook buiten kantooruren worden geleverd.
De vraag is of deze benadering wel aansluit op de subdoelen, die vooral door een vergroting van
de zelfredzaamheid en nabootsing van reguliere arbeidssituatie zouden moeten worden bereikt.
Ook de indeling van de werkweek in P.I. 3 en P.I. 5 doet geen beroep op de zelfredzaamheid van
gedetineerden. Arbeid wordt op vaste dagen en tijdstippen aangeboden. In P.I. 3 wordt tevens in
de avond en het weekend gewerkt, waardoor deze benadering in mindere mat een nabootsing is
van de reguliere arbeidsmarkt.

Maatregel 2: Meer autonomie voor gedetineerden
Door twee maatregelen wordt beoogd de autonomie van gedetineerden te vergroten (zelf
laten indelen van werkweek en zelf indelen van een aantal activiteiten). Dat deze
maatregelen
zullen
leiden
tot
meer
autonomie
wordt
onderbouwd
door
onderzoeksliteratuur.
In de literatuur wordt het positieve effect van het vergroten van zelfredzaamheid veelvuldig
benoemd (Boone et al., 2016; Bosker et al., 2020; Farahi & van de Rijt, 2016; Molleman,
2014). Door gedetineerden zelf keuzes te laten maken - in plaats van het laten uitvoeren
van taken - wordt ingezet op het veranderen van hun denkprocessen en gedrag. Dit is van
36

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

belang om een duurzaam effect te bewerkstelligen wat betreft gedragsverandering (Duwe
& Clark, 2017; Plaisier et al., 2018; Wartna, 2009).
Uit onderzoek blijkt dat het geven van vrijheid en verantwoordelijkheid de zelfredzaamheid
van gedetineerden aanzienlijk bevordert (De Jong et al., 2015). In de evaluatie van twee
pilots naar het vergroten van zelfredzaamheid bij gedetineerden werd geconcludeerd dat
gedetineerden in de reguliere situatie maar beperkt mogelijkheden hebben om regie over
hun eigen leven te houden. Gedetineerden kunnen hun dag niet zelf indelen en zijn
afhankelijk van een dagprogramma. In het dagprogramma ligt vast wanneer een
gedetineerde wordt in- en uitgesloten en wanneer hij werk, recreatie, sport of luchten heeft
(Boone et al., 2016). Het resterende deel van de dag spendeert de gevangene op cel. En
dat terwijl eveneens blijkt dat een relatief beperkte toename van de autonomie, door
gedetineerden als een grote verbetering van hun levenskwaliteit wordt beschouwd (Farahi
& van de Rijt, 2016).

Subdoel 2: verbeteren van de werkhouding
Er wordt door de opstellers bij het tweede subdoel gesproken over werkhouding, maar de
na te streven indicatoren suggereren dat het doel vooral is om de autonomie van
gedetineerden te verhogen. Een doelstelling die waarschijnlijk alleen gerealiseerd kan
worden als optimale omstandigheden in de P.I. worden gecreëerd. Bij het beïnvloeden van
de werkhouding van de gedetineerde kunnen namelijk vele factoren een rol spelen. Het
geven van een mate van autonomie (de mate waarin het aan gedetineerden wordt gelaten
om zelf keuzes te maken) is op basis van de literatuur naar verwachting de meest
belangrijke (Boone et al., 2016; Bosker et al., 2020; Farahi & van de Rijt, 2016; Molleman,
2014).
De maatregelen van de pilot lijken hier aan tegemoet te komen, door gedetineerden
bijvoorbeeld hun eigen werkweek in te laten vullen. Dit mechanisme wordt dus inderdaad
ondersteund door de literatuur.
Een punt dat nog onderbelicht blijft in de pilotplannen, is het belang van de houding van
het personeel van de P.I. Op basis van onderzoek is het raadzaam dat het personeel zich
inzet om een goede wederzijdse verstandhouding met gedetineerden op te bouwen op
basis van vertrouwen (Boone et al., 2016). Vooralsnog is onduidelijk of dit inderdaad zal
worden gedaan in het kader van de pilot.

Subdoel 3: sterker ontwikkelen van arbeidsvaardigheden
Het vergroten van arbeidsvaardigheden kan inderdaad leiden tot het vinden en behouden
van werk (Cherney & Fitzgerald, 2016). Door meer uren te werken kunnen die
vaardigheden mogelijk vergroot worden.
Toch merken we ook op dat het niet alleen gaat om meer uren werken in detentie. In de
literatuur wordt gepleit voor een grotere variëteit aan werk, om meer vaardigheden te
kunnen leren. In vooral Amerikaanse gevangenissen wordt aan mannen bijvoorbeeld vaak
'fysiek zware arbeid' toebedeeld, waardoor zij maar een beperkt aantal vaardigheden
kunnen ontwikkelen (Crittenden et al., 2018). Alhoewel de Nederlandse situatie niet
vergelijkbaar is met de Amerikaanse, suggereren de resultaten van deze studies dat het
Beleidslogica

37

raadzaam is om gedetineerden een variëteit aan werkzaamheden te laten uitvoeren, zodat
hun sterktes en zwaktes goed in kaart kunnen worden gebracht en zij meerdere soorten
vaardigheden ontwikkelen.
Uit de literatuur blijkt verder dat het niet alleen van belang is dat gedetineerden
vaardigheden ontwikkelen waarmee zij beter werk kunnen leveren, maar dat zij vooral ook
handvatten moeten krijgen om zich anders te gaan gedragen. Om een duurzaam effect te
bewerkstelligen, dient de extra tijd en begeleiding gericht te zijn op het verbeteren van de
cognitieve vaardigheden van de gedetineerden en zich niet alleen te richten op het
verbeteren van praktische vaardigheden (Duwe & Clark, 2017; Plaisier et al., 2016;
Wartna, 2009). Naast vaardigheden moeten zij ook een 'prosociale identiteit' proberen te
ontwikkelen (Barnett & Fitzalan Howard, 2018). Vooralsnog is niet duidelijk of de
begeleiding in het kader van de pilot hierop gericht zal zijn.
De begeleiding die gedetineerden krijgen speelt een doorslaggevende rol in het al dan niet
behalen van succes. De hulp die wordt geboden moet er niet op voorhand vanuit gaan dat
gedetineerden zonder die hulp waarschijnlijk weer recidive zullen plegen. Dit gebrek aan
vertrouwen, kan demotiverend werken voor gedetineerden, waardoor de kans op recidive
juist toeneemt (selffulfilling prophecy), ondanks de geboden begeleiding (De Jong et al.,
2015).
Naast dat gedetineerden vaardig moeten zijn en een prosociale identiteit moeten
ontwikkelen, is het ook van belang om de verwachtingen aan de werkgeverskant te peilen
en te beïnvloeden. Onderzoek laat zien dat werkgevers doorgaans een kosten-baten
analyse maken bij het aannemen van een werknemer. Deze analyse slaat doorgaans pas
in het voordeel van een ex-gedetineerde uit als er veel werk is en weinig potentiële
werknemers (Bishesar, 2019). Er is een drempel om mensen met een strafblad aan te
nemen, omdat werkgevers de verwachte geschiktheid van gedetineerden lager inschatten.
Het lijkt derhalve wenselijk om niet alleen de vraagkant (vaardigheden van gedetineerden)
positief te beïnvloeden, maar ook de aanbodkant (perceptie van werkgevers). De
beïnvloeding van de aanbodkant lijkt echter niet of nauwelijks te zijn meegenomen in het
ontwerp van de pilot.

Mogelijke moderator
Ten aanzien van deze subdoelen (twee en drie) kan één mogelijke moderator worden
onderscheiden. Meer inkomsten kan een positieve invloed hebben op de motivatie van
gedetineerden en zo hun werkhouding en kennis en vaardigheden verbeteren, hetgeen hun
kans op het vinden van werk zou vergroten. Deze veronderstelling is normatief van aard;
er is in de literatuur geen onderbouwing voor dit specifieke verband gevonden.

38

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

5. CONCLUSIES

In opdracht van het WODC (Ministerie van Justitie en Veiligheid) evalueert onderzoeksen adviesbureau Breuer&Intraval de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’. In deze pilot
wordt in vijf P.I.’s de arbeid in detentie uitgebreid van de reguliere 20 uur naar 32 uur per
week (DJI, 2018). De evaluatie bestaat in totaal uit drie op elkaar inspelende
onderzoeksonderdelen, te weten de planevaluatie, de procesevaluatie en de
resultaatmeting.1
In dit hoofdstuk bespreken we de conclusies van het eerste onderzoeksonderdeel, de
planevaluatie, dat zich richt op het inzichtelijk maken en evalueren van de ‘achterliggende
gedachte’ van de pilot. De probleemstelling van de planevaluatie is als volgt:
Wat wordt er met de pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’ beoogd en op welke wijze
dienen de gewenste doelen te worden behaald?
Om de doelen en de veronderstelde werkzame mechanismen van de pilot ’32 uur werken
met gedetineerden’ bloot te leggen, hebben we de beleidslogica achter de pilot
gereconstrueerd. We hebben daarvoor gebruik gemaakt van de methodologie van ‘Realistic
Evaluation’ in combinatie met een stappenplan gebaseerd op de ‘policy-scientific
approach’, zodat we de veronderstellingen van de opstellers konden toetsen aan bestaande
wetenschappelijke kennis (Ehren et al., 2005; Pawson & Tilley, 1997). Voor de
planevaluatie is een literatuurstudie verricht en zijn interviews gehouden met de opstellers
van de pilot.

5.1 De pilot
De beweegredenen voor het opstarten van de pilot ’32 uur werken met gedetineerden’
passen in een langere tendens waarbij wordt gestreefd naar een succesvollere re-integratie
van ex-gedetineerden. De hieraan gekoppelde (meetbare) doelstelling is het verminderen
van de recidive onder de doelgroep ex-gedetineerden.

Einddoelen
Om bij te dragen aan het verminderen van recidive onder de doelgroep ex-gedetineerden,
richt de pilot zich op één specifieke basisvoorwaarde: het verbeteren van de
arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden. Samen met de aanpak van de andere
basisvoorwaarden (huisvesting, schuldenproblematiek, enz.) dient dit tot de gewenste
vermindering van recidive te leiden.
1

De procesevaluatie en resultaatmeting worden niet meer uitgevoerd. Op basis van de onderhavige
planevaluatie is besloten de pilots te beëindigen en in plaats daarvan te onderzoeken hoe de combinatie
van meer arbeid met meer scholing en begeleiding in alle PI’s binnen de bestaande kaders gerichter kan
worden ingezet. Bij dat onderzoek worden de aanbevelingen uit de onderhavige planevaluatie
meegenomen.

Conclusies

39

In het projectplan van de pilot worden expliciet de volgende twee beoogde einddoelen van
de pilot genoemd:
• In 2020 stroomt 25% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken na detentie uit naar een betaalde werkplek.
• In 2020 stroomt 80% van de deelnemers die minimaal drie maanden hebben
deelgenomen aan de pilot 32 uur werken met een erkend certificaat uit detentie.
De opstellers van de pilot geven aan dat het verkrijgen van betaald werk alleen nuttig is,
als de ex-gedetineerde in staat is om die baan te behouden. Vakgericht opleiden helpt
daarbij, is de veronderstelling. Wij hebben daarom een derde einddoel in de planevaluatie
meegenomen, namelijk: vakgericht opleiden in het toeleiden naar werk, om een duurzame
positie op de arbeidsmarkt te realiseren.

Subdoelen
Het verbeteren van de arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden c.q. het behalen van de
einddoelen van de pilot, lijkt te verlopen via vier subdoelen. De maatregelen die worden
genomen in het kader van de pilot, dienen in de eerste plaats de arbeidssituatie in detentie
te ‘normaliseren’, zodat deze beter aansluiten op de arbeidssituatie buiten detentie.
Daarnaast richt de pilot zich op het versterken van de werkhouding en vaardigheden van
ex-gedetineerden en wordt een positief effect op het leefklimaat binnen de P.I.’s beoogd.
Door deze subdoelen te realiseren willen de opstellers van de pilot omstandigheden creëren
waarin gedetineerden een grotere kans hebben om naar betaald werk uit te stromen.

Maatregelen
Om de sub- en einddoelen te realiseren worden in het kader van de pilot enkele
maatregelen genomen, maar de wijze waarop deze worden ingevuld verschilt per P.I.. Zo
geldt voor alle deelnemende P.I.’s dat zij het aantal arbeidsuren per week met 12
verhogen, maar hoe zij de pilot binnen dit kader inrichten verschilt onderling sterk. Er zijn
verschillen te benoemen met betrekking tot de indeling van de werkweek, de invulling van
de arbeid en de begeleiding van gedetineerden. Ook gelden per P.I. andere incentives c.q.
privileges voor gedetineerden die deelnemen aan de pilot. Waar zij in sommige P.I.’s meer
mogen luchten of bezoeken mogen ontvangen, wordt hen in andere P.I.’s een uitgebreider
dagprogramma aangeboden.

Doelgroep
De belangrijkste voorwaarde voor deelname aan de pilot is dat gedetineerden in het
‘plusprogramma’ moeten zitten. De pilot richt zich daardoor op gedetineerden die
gemotiveerd zijn om te re-integreren. Verder geldt dat gedetineerden in het
plusprogramma die geestelijk of lichamelijk niet in staat zijn om (32 uur per week) te
werken of op een extra beveiligde afdeling verblijven uitgesloten zijn van deelname. Het
verschilt per P.I. of gedetineerden met verslavingsproblematiek mogen deelnemen aan de
pilot.

5.2 Conclusie 1: De gestelde doelen zijn onrealistisch
Gezien de negatieve effecten en hoge kosten van recidive voor de samenleving, is het
terugdringen van recidive de afgelopen jaren een belangrijk speerpunt geweest van menig
kabinet. De beweegredenen voor het opstarten van de pilot ’32 uur werken met
40

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

gedetineerden’ passen in deze langere tendens, waarbij wordt gestreefd naar een
succesvollere re-integratie van ex-gedetineerden. De pilot dient op de lange termijn een
bijdrage te leveren aan het terugdringen van de recidive onder deze doelgroep. Uit de
planevaluatie blijkt echter dat de kans op recidive van vele factoren afhankelijk is en niet
alleen van het verkrijgen van werk door de ex-gedetineerden. Het betreft een complexe
interactie van verschillende factoren.
De beoogde meerwaarde van de pilot met het oog op de re-integratie van exgedetineerden moet dichter bij diens kern (de sub- en einddoelen) worden gezocht: het
vinden van betaald werk na detentie. Echter, ook de relatie tussen werk in detentie en het
verkrijgen van werk na detentie is niet onomstotelijk vastgesteld in eerder onderzoek. Het
lijkt ook hier te gaan om een complexe interactie afhankelijk van vele factoren. Nergens
uit de beschrijving van de pilot blijkt dat de opstellers putten uit reeds bestaande kennis
betreffende deze relatie en dat zij hiermee rekening hebben gehouden in het ontwerp van
de pilot. Al met al, concluderen we dat het behalen van de (overstijgende) doelstelling van
de pilot niet erg waarschijnlijk is.
In de pilot is verder te weinig aandacht besteed aan het feit dat vooral banen die stabiel
c.q. duurzaam zijn (op de lange termijn) mogelijk positief bijdragen aan de re-integratie
van ex-gedetineerden. Het derde einddoel - het realiseren van een duurzamere positie
voor ex-gedetineerden op de arbeidsmarkt - is een essentiële voorwaarde om resultaten
met de pilot te kunnen boeken. Het alleen vinden van betaald werk na detentie en/of
verkrijgen van een erkend certificaat (de andere twee einddoelen) is op zichzelf niet
genoeg. Als de pilot er niet in slaagt om het beoogde doel van verduurzaming te realiseren,
dan is de verwachte meerwaarde van het behalen van de andere twee doelen beperkt.
Het realiseren van een duurzamere positie van ex-gedetineerden op de arbeidsmarkt is
een zeer ambitieuze doelstelling die naar verwachting lastig te behalen zal zijn met deze
opzet. Er wordt niet ingegaan op de begeleiding van gedetineerden en waar deze zich
precies op zal richten, terwijl van groot belang is dat wordt ingezet op het verbeteren van
de cognitieve vaardigheden en het gedrag van gedetineerden. Tot op heden is het
bewerkstelligen van deze benodigde gedragsverandering een uiterst complex
maatschappelijk probleem gebleken waarbij vele factoren en condities een rol kunnen
spelen. Omdat de mechanismen en maatregelen onduidelijk en te weinig expliciet zijn
beschreven, wordt nergens in de beschrijving van de pilot het vertrouwen gewekt dat het
de pilot zal lukken om dit doel te bereiken met behulp van de voorgestelde opzet.

5.3 Conclusie 2: De mechanismen van de pilot zijn onduidelijk
Van de vier subdoelen c.q. mechanismen zijn er twee gericht op het zo goed mogelijk
‘binnen de muren’ nabootsen van de arbeidssituatie ‘buiten de muren’. De andere twee
subdoelen richten zich op het meer geschikt maken van gedetineerden voor potentiële
werkgevers. Voor alle subdoelen zijn in de literatuur aanwijzingen gevonden dat de
realisatie ervan - in de brede zin van het woord - zou kunnen helpen om de einddoelen te
bereiken. Zo wordt het hebben van een regulier ritme (een onderdeel van normalisatie)

Conclusies

41

doorgaans gerelateerd aan verminderde mentale problemen en een verhoogde
zelfredzaamheid. Ook kán het ontwikkelen van vaardigheden door gedetineerden van
positieve invloed zijn op het vinden van betaald werk.
Het bereiken van de subdoelen wordt door de opstellers sterk opgehangen aan het
aanbieden van 12 extra uren arbeid per week. Uit onze planevaluatie blijkt dat het
simpelweg aanbieden van extra arbeidstijd per week op zichzelf niet voldoende is om een
(blijvende) gedragsverandering bij gedetineerden te realiseren. De extra tijd kán een
positieve bijdrage leveren, maar alleen als de tijd ook goed wordt besteed. Dat wil zeggen,
als het werk dat gedetineerden verrichten uitdagend genoeg is, zij zelf keuzes moeten
maken (om in te zetten op het veranderen van denkprocessen en gedrag) en zij intensiever
worden begeleid, zodat niet alleen praktische maar ook cognitieve en gedragsmatige
vaardigheden worden ontwikkeld.
Over de exacte uitvoering van de pilot blijft veel onduidelijk. Met name op het gebied van
het soort werk en de begeleiding die gedetineerden op en rond de werkvloer zullen
ontvangen zijn de mechanismen en maatregelen summier en enigszins abstract
beschreven. De opstellers lijken op deze punten nog geen concreet beeld te hebben van
de uitvoering van de pilot in de P.I.’s. We krijgen - waarschijnlijk daarom - ook geen
duidelijk antwoord op de vraag wat er in de pilot anders zal worden gedaan ten opzichte
van de reguliere situatie wat betreft deze aspecten.
Verder concluderen we op grond van de literatuur dat het naar verwachting ook niet
voldoende zal zijn om alleen de arbeidssituatie qua werkdagen en -tijdstippen beter op de
reguliere arbeidsmarkt te laten aansluiten om de gewenste resultaten te bereiken. Ook
andere aspecten met betrekking tot de dagelijkse praktijk in de P.I. spelen een rol. Hierbij
moet worden gedacht aan de inrichting van de werkzalen, de houding van het personeel
ten opzichte van de gedetineerden en het adequaat inspelen op groepsprocessen. Deze
van belang zijnde aspecten komen echter niet voor in de plannen van de opstellers.
We concluderen derhalve dat de mechanismen van de pilot onduidelijk zijn en slechts een
deel van de relevante factoren omvatten. Omdat onduidelijk is hoe en op welke wijze de
verschillende onderdelen in de pilot precies worden ingevuld, wordt nergens aannemelijk
gemaakt dat deze mechanismen ertoe leiden dat gedetineerden daadwerkelijk duurzamere
c.q. stabielere banen zullen verkrijgen.

5.4 Conclusie 3: De afbakening
onderscheidend genoeg

van

de

doelgroep

is

niet

De pilot zegt zich te richten op een expliciete doelgroep: gedetineerden die gemotiveerd
zijn om te re-integreren. Het betreft gedetineerden die goed gedrag en inzet vertonen en
reeds een plan hebben gemaakt om te stoppen met criminaliteit. In de huidige vorm van
de pilot wordt daarom in vier van de vijf P.I.’s onderscheid gemaakt tussen wel en niet
deelnemers op basis van deelname aan het zogeheten plusprogramma.

42

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Echter, deze verdeling op basis van deelname aan het plusprogramma is niet
onderscheidend genoeg om optimale resultaten met de pilot te boeken. Het is naar
verwachting de groep gedetineerden met voldoende motivatie, maar met onvoldoende
vermogen om zelf de stap in de juiste richting te zetten, die het meest zal kunnen profiteren
van de maatregelen van de pilot. In welke mate deze doelgroep aanwezig is in de pilot is
niet duidelijk, omdat binnen het plusprogramma niet wordt gekeken naar de (mate van)
problematiek van de doelgroep. Behaalde resultaten kunnen mogelijk ook het gevolg
kunnen zijn van de selectie van gemotiveerde deelnemers en niet van de genomen
maatregelen in het kader van de pilot (een zogenoemd schijnverband).
Daarnaast zijn er meerdere niet constante variabelen met betrekking tot de selectie van
de doelgroep en de uitvoering van de pilot, die tot vertekening van de resultaten zouden
kunnen leiden. In de eerste plaats hanteren de deelnemende P.I.’s niet allen strikt dezelfde
selectiecriteria en contra-indicaties, waardoor de doelgroep er verschillend kan uitzien in
de deelnemende P.I.’s. Daarnaast gelden (per P.I. verschillende) incentives en privileges
voor deelnemende gedetineerden, waardoor het mogelijk is dat gedetineerden vooral aan
de pilot willen deelnemen vanwege de beloningen en niet omdat zij werk willen vinden na
detentie. Dit zou ten koste kunnen gaan van de resultaten van de pilot.

5.5 Terug naar de tekentafel
Op basis van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat de doelen van de pilot te
ambitieus en onrealistisch zijn, dat de mechanismen onduidelijk zijn en de selectie van de
doelgroep niet onderscheidend genoeg is. De vraag rijst hoe het verder moet met de pilot,
nu de planevaluatie laat zien dat het leveren van een wezenlijke bijdrage aan het
terugdringen van de recidive en het behalen van de eind- en subdoelen buiten het bereik
van de pilot lijken te liggen. Het feit dat de toegepaste mechanismen en maatregelen
onduidelijk zijn omschreven (conclusie 2) en de afbakening van de doelgroep niet
onderscheidend genoeg is (conclusie 3), maakt dat we de kans dat de einddoelen worden
behaald laag inschatten.
Toch kan het gedachtegoed dat aan de pilot ten grondslag ligt helpen om individuele
gedetineerden stappen in de richting van werk te laten zetten, maar daarvoor adviseren
wij de opstellers eerst terug te gaan naar de tekentafel. Immers, de planevaluatie laat zien
dat de verbanden waarop de huidige opzet is gebaseerd weinig onderbouwd zijn en dat de
beschrijving van de pilot niet alle relevante aspecten omvat.
Wij, de onderzoekers, adviseren het volgende bij het opstellen van een nieuwe of herziene
aanpak:
• Stel realistische (minder abstracte en beter behapbare) doelen en vul de te nemen
maatregelen zo concreet mogelijk in. Het lijkt erop dat er door de opstellers is uitgegaan
van te weinig concrete subdoelen en te abstracte einddoelen. De doelen moeten
explicieter worden omschreven, evenals de maatregelen die in de praktijk worden
genomen om deze doelen te bereiken. Dit schept niet alleen meer duidelijkheid ten
aanzien van de te verwachten resultaten, maar verkleint ook de kans op fouten bij de

Conclusies

43

uitvoering. Beiden hebben hoogstwaarschijnlijk een positief effect op eventuele
doelrealisatie.
• Maak bij de opzet van de pilot gebruik van bestaande kennis over arbeidstoeleiding van
gedetineerden. Er is in het ontwerp van de pilot te weinig gebruik gemaakt van
bestaande kennis over arbeidstoeleiding van gedetineerden. Enkele aspecten die op
basis van bestaande kennis van belang zouden kunnen zijn, zijn hierdoor in de pilot
onderbelicht gebleven. Het is raadzaam om eerst de werkzame elementen in kaart te
brengen en deze elementen vervolgens uit te werken in een plan van aanpak. Idealiter
wordt daarbij samengewerkt met instanties die ervaring hebben in arbeidstoeleiding
van gedetineerden. Een goed voorbeeld van een werkzaam element is het positieve
effect van het vergroten van zelfredzaamheid dat in de literatuur veelvuldig wordt
benoemd. Het zelf invullen van de werkweek en kiezen van momenten om te luchten
zijn voorbeelden van maatregelen waarmee daar invulling aan wordt gegeven. Ook de
theoretische kaders van het Risk-Need-Responsivity-model en het Good Lives Model
kunnen bruikbaar blijken.
• Kijk kritisch naar de afbakening van de doelgroep van de pilot. De gekozen afbakening
van de doelgroep is niet optimaal. Bij de afbakening van de doelgroep dient naast de
motivatie ook vooral de mate van problematiek te worden meegenomen. Het kan
bovendien wenselijk blijken om maatwerk per gedetineerde toe te passen in plaats van
een aanpak die ‘one size fits all’ is.

44

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

LITERATUUR

Ahmed, A. M. & Lång, E. (2017). The employability of ex-offenders: a field experiment
in
the
Swedish
labor
market.
IZA
Journal
of
Labor
Policy,
6(1).
https://doi.org/10.1186/s40173-017-0084-2
Apel, R. & Horney, J. (2017). How and why does work matter? employment conditions,
routine activities, and crime among adult male offenders*. Criminology, 55(2), 307–343.
https://doi.org/10.1111/1745-9125.12134
Apel, R. & Ramakers, A. (2018). Impact of incarceration on employment prospects.
Handbook on the Consequences of Sentencing and Punishment Decisions, 2019, 198–210.
https://doi.org/10.1038/s42254-018-0018-y
Barnett, G.D. & Fitzalan Howard, F. (2018). What Doesn’t Work to Reduce
Reoffending?: A Review of Reviews of Ineffective Interventions for Adults Convicted of
Crimes. European Psychologist, 23(2), 111–129. https://doi.org/10.1027/10169040/a000323
Bishesar, R. (2019). (On)zichtbare tralies op de arbeidsmarkt: Een exploratieve studie
naar de implicaties van open hiring bij het aannameproces van ex-gedetineerden.
Amsterdam: VU.
Boone, M., Althoff, M. & Koenraadt, F. (2016). Het leefklimaat in justitiële inrichtingen.
Den Haag: WODC.
Bosker, J., Doornmalen, J. M. & Plaat, D. van der (2020). Effectieve werkwijzen in
reclasseringstoezicht. Utrecht: KFZ.
Bushway, S. D. & Apel, R. (2012). A signaling perspective on employment-based
reentry programming: Training completion as a desistance signal. Criminology and Public
Policy, 11(1), 21–50. https://doi.org/10.1111/j.1745-9133.2012.00786.x
Byrne, J. M. (2019). The Effectiveness of Prison Programming: A Review of the
Research Literature Examining the Impact of Federal, State, and Local Inmate
Programming on Post-Release Recidivism. Federal Probation, 84 (1)(December), 3–20.
CBS. (2015). Vier op de vijf mannelijke ex-gedetineerden heeft geen werk. Den
Haag/Heerlen: CBS.
Cherney, A. & Fitzgerald, R. (2016). Finding and keeping a job: The value and meaning
of employment for parolees. International Journal of Offender Therapy and Comparative
Criminology, 60(1), 21–37. https://doi.org/10.1177/0306624X14548858

Literatuur

45

Crittenden, C. A., Koons-Witt, B. A. & Kaminski, R. J. (2018). Being Assigned Work
in Prison: Do Gender and Race Matter? Feminist Criminology, 13(4), 359–381.
https://doi.org/10.1177/1557085116668990
Davis, C., Bahr, S. J. & Ward, C. (2013). The process of offender
reintegration:Perceptions of what helps prisoners reenter society. Criminology and Criminal
Justice, 13(4), 446–469. https://doi.org/10.1177/1748895812454748
De Jong, B. J., Willems, P. J. H. & Van Burik, A. E. (2015). Evaluatie pilots
zelfredzaamheid gedetineerden. Woerden: Van Montfoort / Den Haag: WODC.
Dirkzwager, A. J. E., Nieuwbeerta, P., Beijersbergen, K. A., Bosma, A. Q., de Cuyper,
R., Doekhie, J., Eichelsheim, V., de Goede, S., van der Laan, P. H., Lamet, W., Palmen, H.,
Raaijmakers, E., Ramakers, A., Reef, J., van der Stelt, S., Wensveen, M., & Wermink, H.
(2018). Cohort Profile: the Prison Project - a Study of Criminal Behavior and Life
Circumstances Before, During, and After Imprisonment in the Netherlands. Journal of
Developmental
and
Life-Course
Criminology,
4(1),
120–135.
https://doi.org/10.1007/s40865-017-0077-2
DJI, & Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2015). Brochure InMade: Sterk in
productiewerk (pp. 1–16). Den Haag: DJI / Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
DJI. (2018). Projectplan “32 uur werken met gedetineerden”. Den Haag: DJI.
Duwe, G. (2015). The Benefits of Keeping Idle Hands Busy: An Outcome Evaluation of
a Prisoner Reentry Employment Program. Crime and Delinquency, 61(4), 559–586.
https://doi.org/10.1177/0011128711421653
Duwe, G. & Clark, V. A. (2017). Nothing Will Work Unless You Did: The Predictors of
Postprison
Employment.
Criminal
Justice
and
Behavior,
44(5),
657–677.
https://doi.org/10.1177/0093854816689104
Duwe, G. & Johnson, B. R. (2016). The Effects of Prison Visits From Community
Volunteers
on
Offender
Recidivism.
Prison
Journal,
96(2),
279–303.
https://doi.org/10.1177/0032885515618468
Ehren, M., Leeuw, F. & Scheerens, J. (2005). On the Impact of the Dutch Educational
Supervision ActAnalyzing Assumptions Concerning the Inspection of Primary Education.
American Journal of Evaluation, 1(26), 60–76.
Ellison, M., Szifris, K., Horan, R. & Fox, C. (2017). A rapid evidence assessment of the
effectiveness of prison education in reducing recidivism and increasing employment.
Probation Journal, 64(2), 108–128. https://doi.org/10.1177/0264550517699290
Farahi, C. & van de Rijt, J. (2016). Normalisatie en zelfredzaamheid binnen het
gevangeniswezen. Proces, 95(2), 75–85. https://doi.org/10.5553/proces/0165007620
16095002002
46

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

Formon, D. L., Schmidt, A. T. & Henderson, C. (2018). Examining Employment
Outcomes of Offender and Nonoffender Vocational Program Graduates. International
Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 62(9), 2781–2800.
https://doi.org/10.1177/0306624X17735041
Goodstein, J. D. & Petrich, D. M. (2019). Hiring and retaining formerly incarcerated
persons: An employer-based perspective. Journal of Offender Rehabilitation, 58(3), 155–
177. https://doi.org/10.1080/10509674.2019.1582572
Graffam, J., Shinkfield, A. J. & Lavelle, B. (2014). Recidivism among participants of an
employment assistance program for prisoners and offenders. International Journal of
Offender
Therapy
and
Comparative
Criminology,
58(3),
348–363.
https://doi.org/10.1177/0306624X12470526
Jorritsma-Lebbink, A. & Teeven, F. (2011). ‘Richting aan Re-integratie’’ Convenant Reintegratie van (ex-) gedetineerden’. Den Haag: VNG / Den Haag: Ministerie van Justitie en
Veiligheid.
Mesters, G., van der Geest, V. & Bijleveld, C. (2015). Crime, Employment and Social
Welfare: An Individual-Level Study on Disadvantaged Males. Journal of Quantitative
Criminology, 32(2), 159–190. https://doi.org/10.1007/s10940-015-9258-5
Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2017). “Koers & kansen” Whitepaper over de
toekomst van de sanctie-uitvoering. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2018). “Recht doen, kansen bieden” Naar
effectievere gevangenisstraffen. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Mitchell, M. M., Spooner, K., Jia, D. & Zhang, Y. (2016). The effect of prison visitation
on reentry success: A meta-analysis. Journal of Criminal Justice, 47, 74–83.
https://doi.org/10.1016/j.jcrimjus.2016.07.006
Molleman, T. (2014). Zelfredzame gedetineerden. Den Haag: WODC.
O’Reilly, M. F. (2014). Opening Doors or Closing Them?: The Impact of Incarceration
on the Education and Employability of Ex-Offenders in Ireland. Howard Journal of Criminal
Justice, 53(5), 468–486. https://doi.org/10.1111/hojo.12086
Pawson, R., & Tilley, N. (1997). Realist Evaluation. Sage.
Plaisier, J., Bouma, D., Feddes, A., Hoetjes, V., Pollaert, H. & Van Straaten, I. (2016).
Kies voor Verandering. Amsterdam: Impact R&D / Den Haag: WODC.
Plaisier, J., Vollebergh, M. & van Ditzhuijzen, J. (2018). Procesevaluatie van de Social
Impact Bond “Werk na detentie”. Amsterdam: Impact R&D / Den Haag: WODC.

Literatuur

47

Pompoco, A., Wooldredge, J., Lugo, M., Sullivan, C. & Latessa, E. J. (2017). Reducing
Inmate Misconduct and Prison Returns with Facility Education Programs. Criminology and
Public Policy, 16(2), 515–547. https://doi.org/10.1111/1745-9133.12290
Ramakers, A., Nieuwbeerta, P., Van Wilsem, J. & Dirkzwager, A. (2017). Not Just Any
Job Will Do: A Study on Employment Characteristics and Recidivism Risks After Release.
International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 61(16), 1795–
1818. https://doi.org/10.1177/0306624X16636141
Ramakers, A., Nobbe, P., Nieuwbeerta, P. & Dirkzwager, A. (2017). Zwart werk na
vrijlating. Mens en Maatschappij, 92(1), 7–33. https://doi.org/10.5117/MEM2017.1.RAMA
Ramakers, A., Van Wilsem, J. A., Nieuwbeerta, P. & Dirkzwager, A. J. E. (2016).
Returning to a former employer: A potentially successful pathway to ex-prisoner reemployment.
British
Journal
of
Criminology,
56(4),
668–688.
https://doi.org/10.1093/bjc/azv063
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. (2012). Brief 16 april 2012 “Modernisering
penitentaire arbeid”. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Swisher, R. R. & Dennison, C. R. (2016). Educational Pathways and Change in Crime
Between Adolescence and Early Adulthood. Journal of Research in Crime and Delinquency,
53(6), 840–871. https://doi.org/10.1177/0022427816645380
van Duijvenbooden, K. (2016). Nazorg ex-gedetineerden – tien jaar na invoering.
Proces, 95(2), 86–97. https://doi.org/10.5553/proces/016500762016095002003
Visher, C. A., Debus-Sherrill, S. A. & Yahner, J. (2011). Employment after prison: A
longitudinal study of former prisoners. Justice Quarterly, 28(5), 698–718.
https://doi.org/10.1080/07418825.2010.535553
Wartna, B. S. J. (2009). In de oude fout: Over het meten van recidive en het vaststellen
van het succes van strafrechtelijke interventies. Den Haag: WODC.
Weijters, G., Rokven, J. J., & Verweij, S. (2018). Monitor nazorg (ex-) gedetineerden
– meting 5. 1–103. Den Haag: WODC.
Wensveen, M., Palmen, H., Blokland, A., & Meeus, W. (2012). Werk, werkkenmerken
en delinquentie. Een longitudinaal onderzoek naar de invloed van het hebben van een baan
op delinquent gedrag onder jongvolwassenen. Tijdschrift voor Criminologie, 54(2), 136–
152.

48

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’

BIJLAGE 1 ITEMLIJST OPSTELLERS
In opdracht van het WODC voert Breuer&Intraval een planevaluatie uit van de pilot ’32
uur werken met gedetineerden’. Een onderdeel van de planevaluatie is het in kaart brengen
van de veronderstellingen die ten grondslag liggen aan de pilot. We zoeken naar de
mechanismen waarvan wordt verwacht dat ze bijdragen aan het bereiken van de doelen
van de pilot. Naast het bestuderen van het plan van aanpak pilot ’32 uur werken met
gedetineerden’ en de verschillende projectplannen, houden we daarvoor ook interviews
gehouden met de opstellers (=personen die betrokken zijn geweest bij het opstellen van
de pilot).

1. Achtergrond (kort)
1.1 Functie
§ Wat is uw functie?
1.2 Betrokkenheid
§ Op welke manier bent u betrokken geweest bij het opstellen van de pilot ’32 uur
werken met gedetineerden’?
§ Bent u ook nu nog betrokken bij de uitvoering van deze pilot? Zo ja, op welke
manier?
1.3 Ervaring
§ Heeft u (vanuit vorige functies of opdrachten) ervaring met het opzetten van
dergelijke pilots?
§ Zo ja, heeft u deze ervaring kunnen gebruiken bij het opzetten van deze pilot? Zo
nee, was het gebrek aan ervaring een belemmering bij het opstellen?
2. Aanleiding voor de pilot
2.1 Aanleiding
§ Wat vormde de aanleiding voor het starten van de pilot?
§ Op welke informatie en/of gegevens is de keuze om met de pilot te starten
gebaseerd?
2.2 Probleemanalyse
§ Welk probleem tracht de pilot op te lossen? Waarom doet het probleem zich met de
huidige (vorige) werkwijze (20 uur werken) voor?
2.3 Doelgroep
§ Hoe is de doelgroep van de pilot precies gedefinieerd? Waarom is voor deze
doelgroep gekozen? Waarop is deze keuze gebaseerd?
§ Welke criteria/voorwaarden zijn geformuleerd voor aanmelding van deelnemers aan
de pilot?
§ Zijn er contra-indicaties? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
§ Wijken de criteria voor de doelgroep af van de criteria voor de doelgroep van de
huidige (reguliere) werkwijze (20 uur werken)?
2.4 PI’s
§ De pilot start in vijf PI’s, waarom is voor deze PI’s gekozen?
§ Hoe is het proces van deze keuze verlopen?
§ Welke partijen waren daarbij betrokken?
3. Doel en onderbouwing
3.1 Doel
§ Wat zijn de beoogde resultaten van de pilot? Waarom is hiervoor gekozen? Waarop
is deze keuze gebaseerd?
§ Hoe realistisch zijn deze resultaten (naar uw mening)?
Bijlage 1 Itemlijst opstellers

49

§ Zijn er nog andere doelstellingen die niet expliciet in het plan zijn opgenomen, ofwel
de indirecte doelen?
§ Wat is het verschil met het doel van de huidige (reguiere) werkwijze (20 uur
werken)?
§ Waarom wordt het doel met de huidige (reguliere) werkwijze (20 uur werken) niet
behaald?
3.2 Meerwaarde
§ Wat is de meerwaarde van 32 uur werken ten opzichte van 20 uur werken?
3.3 Onderbouwing
§ Waarom is gekozen voor deze werkwijze? Welke ideeën/ veronderstellingen
speelden daarbij een rol?
§ Is bij de keuze voor de werkwijze gelet op de (wetenschappelijk) onderbouwing
ervan? Zijn hierover publicaties beschikbaar?
§ In hoeverre speelt een maatschappelijke of politieke onderbouwing?
3.4 Werkzame mechanismen
§ Op welke manier zou de pilot moeten bijdragen aan het behalen van de beoogde
resultaten? Waarop is dit gebaseerd?
§ Door welke activiteiten/elementen zouden de beoogde resultaten bereikt worden?
Waarop is dit gebaseerd? Welke elementen zijn hierbij essentieel? Waarop is dit
gebaseerd?
3.5 Randvoorwaarden
§ Welke (contextuele) randvoorwaarden zijn van belang voor het behalen van de
beoogde resultaten? Waarom? Waarop is dit gebaseerd?
3.6 Neveneffecten
§ Welke neveneffecten zouden kunnen optreden? Positief, negatief? Waarom? Waarop
is dit gebaseerd?
§ Wordt er vooraf op deze neveneffecten geanticipeerd?

4. Werkwijze en uitvoering
4.1 Werkwijze
§ Wat is de werkwijze van de pilot? / Hoe zal de pilot worden uitgevoerd?
§ Welke acties worden uitgevoerd/ingezet? Gaat het alleen om 12 uur extra werken?
Of zijn er ook andere verschillen t.o.v. de huidige (reguliere) werkwijze?
4.2 Inbedding
§ Hoe ziet de organisatorische inbedding eruit?
§ Zijn er organisatorische wijzigingen doorgevoerd om de pilot mogelijk te maken?
Zo ja, welke?
4.3 Samenwerking
§ Wie zijn bij de uitvoering van de pilot betrokken?
§ Wat is de rolverdeling tussen de verschillende betrokken partijen?
§ Wat is de beoogde samenwerking tussen de betrokken partijen?
4.4 Risico’s
§ Welke verwachte knelpunten c.q. risico’s binnen c.q. van de pilot kunt u (nu al)
noemen? Heeft u hiermee in de aanloopfase van de pilot al te maken gehad?
4.5 Succesfactoren
§ Wat zijn volgens u de te verwachten succesfactoren?
4.6 Faalfactoren
§ Wat zijn volgens u de te verwachten faalfactoren?
5. Afsluiting
5.1 Afsluiting
§ Heeft u nog opmerkingen over punten die wel van belang zijn, maar nog niet aan
de orde zijn geweest?
50

Breuer&Intraval – Planevaluatie pilot ‘32 uur werken met gedetineerden’