Inventarisatie en prioritering van bronnen en
emissies van microplastics

RIVM Briefrapport 20140110
14 oktober 2014
Anja Verschoor et al.

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Colofon

© RIVM 2014
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van
bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel
van de publicatie en het jaar van uitgave.

Auteurs:
Anja Verschoor, RIVM
Leon de Poorter, RIVM
Erwin Roex, Deltares
Bert Bellert, Rijkswaterstaat / Dienst Water, Verkeer en Leefomgeving

Contact:
Anja Verschoor
Centrum voor Veiligheid van Stoffen en Producten
anja.verschoor@rivm.nl

Interne RIVM- reviewers: Willie Peijnenburg, Joke Herremans, Charles Bodar

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu, in het kader van project M/250012 Microplastics.

Pagina 2 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Publiekssamenvatting

Deze verkennende inventarisatie beschrijft via welke bronnen op het land
microplastics in zee terechtkomen. Microplastics zijn kleiner dan 5 millimeter en
kunnen in de voedselketen terechtkomen. De bronnen kunnen producten zijn,
productieprocessen of routes waarlangs ze via de rivieren de zee bereiken.
Vervolgens is aan elk van die bronnen een prioriteit toegekend. Op basis
daarvan kunnen beleidsmaatregelen worden genomen om de hoeveelheid
microplastics in het milieu terug te dringen. Aanvullend onderzoek is nodig om
maatregelen verder in te vullen.
Voor de prioritering zijn vijf criteria gebruikt: omvang van de emissie,
(on)misbaarheid van de bron, mogelijkheden voor ‘quick win’-maatregelen,
maatschappelijke beeldvorming, en de aanwezigheid van alternatieven voor de
consument.
Hoge prioriteit wordt toegekend aan bronnen van secundaire microplastics; dit
zijn microplastics die ontstaan als grotere plastics in kleinere fragmenten
uiteenvallen. Zwerfvuil, voornamelijk verpakkingen en wegwerpartikelen, is de
belangrijkste bron van microplastic (score 8-9 op een schaal van 10). Andere
secundaire microplastic bronnen die relatief hoog scoren (score 6-7) zijn vezels
en kleding, de afspoeling van straatvuil (waaronder bandenslijtage),
stofemissies van bouwplaatsen, landbouwplastics en de aanvoer van
microplastics door rivieren uit het buitenland. Verder scoren afvalwater,
zuiveringsslib en compost relatief hoog (score 6). Deze bevatten microplastics
van diverse bronnen die in het riool terechtkomen, bijvoorbeeld kledingvezels
die tijdens het wassen vrijkomen en kleine scrubdeeltjes uit cosmetica.
Primaire microplastics zijn plastic deeltjes die doelbewust toegevoegd worden
aan producten vanwege hun specifieke functie. Van deze bronnen scoren
cosmetica en verf- en kleurstoffen hoog (score 7), gevolgd door schurende
reinigingsmiddelen (score 6).
Er was onvoldoende informatie beschikbaar om binnen de tijdspanne van dit
onderzoek een volledige kosten-baten-analyse uit te voeren. Ook is niet bekend
in hoeverre microplastics schadelijk zijn voor mens en milieu. De prioritering is
uitgevoerd door een expertgroep met vertegenwoordigers van RIVM, Deltares,
Rijkswaterstaat en de Emissieregistratie.

Pagina 3 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Synopsis

This report presents an inventory of land-borne sources of microplastics that
may end up in sea. Microplastics are particles smaller than 5 mm and may enter
the food chain. Sources can be products, production process or routes along
which they are transported via rivers to the sea. Subsequently these sources are
prioritized. Based on the prioritization policy plans can be developed to reduce
the amount of microplastics in the environment. More research is required to
underpin and specify measures.
Five criteria were used for the prioritization: extent of the emission, essentiality
of the source, possibility of quick win measures, social perception and presence
of alternatives for the consumer.
High priority was assigned to sources of secondary microplastics, i.e.
microplastics that result from fragmentation of larger plastics. Plastic debris,
which consists largely of packaging materials and disposable products is the
most important source of microplastics (score 8-9 on a scale from 1-10). Other
secondary microplastic sources with a relatively high score (score 6-7) are fibers
and clothing, roadway run-off (including tire dust), dust from construction
places, agricultural plastic and input from abroad via the rivers Rhine, Meuse
and Scheldt. Also waste water, sewage sludge and compost received a relatively
high score (score 6), because they contain primary as well as secondary
microplastics, from a variety of sources with emissions to the sewer system,
such as households that emit fibers through the washing machine and
microbeads used for personal care and cosmetic purposes.
For the primary microplastics, which are intentionally added to products for
specific functions, the highest priorities were assigned to cosmetics and
pigments and paints (score 7), followed by polishing and cleaning agents (score
6).
A complete socio-economic analysis could not be performed on short notice
because of insufficient data. Moreover, the impacts of microplastic exposure for
man and environment are not clear. The priorities were assigned by expert
judgement offered by representatives of RIVM, Deltares, Rijkswaterstaat and the
Emissionregistration.

Pagina 4 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Inhoudsopgave
Executive summary

7

1

Inleiding 9

2

Afbakening microplastics

3

Inventariseren van microplastic emissies

3.1

Aanpak

3.2

Verspreidingroutes van (micro)plastics

3.3

Sectoren en producten

4

Prioriteren door multicriteria analyse 19

4.1

Aanpak

4.2

Toekennen van scores

4.3

Wegen van criteria 21

5

Resultaten

5.1

Overzicht prioritering

22

5.2

Verantwoording scores

24

6

Conclusies en aanbevelingen

Referenties

11
13

13
13

16

19
19

22

34

36

Pagina 5 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Pagina 6 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Executive summary
This report presents an inventory and prioritization of land-borne sources of
microplastics to support the development of effective and efficient action plans
by the government. The plastics under consideration are limited to solid,
polymeric materials of petrochemical origin. This report includes primary as well
as secondary microplastics.
For a systematic inventory of microplastic sources, the Dutch National Emission
registration was used as a template. Sources were further supplemented with
literature data and results of a previous expert-meeting.
A multicriteria analysis (MCA) was performed in order to assign a priority for
microplastic sources. The MCA included relevance (volume of emission),
feasibility of measures (alternatives, quick win) and perceived urgency (media
attention, options for consumers choice or action perspective). A complete
social-economic analysis was not possible within the available time-frame,
because the required quantitative information is often absent, incomplete,
inconsistent and/or scattered. Therefore a group of experts representing The
National Institute for Public Health and the Environment (RIVM), Ministry of
Infrastructure and the Environment/Rijkswaterstaat and Deltares assigned
qualitative scores to the criteria that reflect the volume, extent or likelihood of
the criteria. A rationale for the scores is included in the report. The scores were
combined to a total score, which determines the priority.
The largest source of plastic and secondary microplastic emissions is plastic
debris, which consists largely of packaging materials and disposable products.
This was confirmed by the high scores in this report (8-9 on a scale of 1-10).
Other sources of secondary microplastics with a relatively high score (6-7) were
fibers and textiles, roadway run-off (including tire dust), dust from construction
places, agricultural plastic and input from abroad via the rivers Rhine, Meuse
and Scheldt. Waste water, sewage sludge and compost (score 6) contain
primary as well as secondary microplastics, from sources with emissions to the
sewer system, such as households that emit fibers through the washing machine
and microbeads used for personal care and cosmetic purposes. The emission of
microplastics from toys and party accessories (for example balloons) was also
estimated to be relatively high, but because of the absence of alternatives, the
low risk perception and the high action perspectives of consumers, it received a
low priority (score 4).
For the primary microplastics, the highest priorities were assigned to cosmetics
and pigments and paints, followed by microbeads used for polishing or cleaning
of specific surfaces or equipment. Because, quantitative information about
microplastics use in these products is missing, these product groups are
recommended for a follow-up study. Based on the results of the follow-up study,
the priorities for emission reduction measures may change.
The volume of microplastic emission is an essential criterion for prioritization,
but a sound quantification was not possible due to poor availability of data. Also
the estimation of technical possibilities for emission reduction and alternatives of
microplastics has an exploratory nature. This study provides a prioritization that
supports decisions about the continuation of a number of current policy
measures and the eventual introduction of additional measures. Refinement and
corroboration of technical details are necessary to implement actual introduction
of new measures. It is recommended to start follow-up studies, which contain
more process- or industry-specific information and monitoring data for
microplastic sources which received a high priority.

Pagina 7 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Pagina 8 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

1

Inleiding

Het doel van dit rapport is om een inventarisatie te maken van landbronnen van
microplastics, en deze te prioriteren om de overheid te ondersteunen bij het
opstellen van een effectief en efficiënt programma van emissiereducerende
maatregelen.
Het gebruik van plastic is doorgedrongen tot vrijwel elk aspect van het dagelijks
leven: van kleding tot electronica en van bouwmaterialen tot
schoonmaakmiddelen. De ontwikkeling van plastic heeft een grote vlucht
genomen sinds de jaren 50 van de vorige eeuw. De wereldwijde plastic
productie in 2012 bedroeg 288 miljoen ton 1, en neemt jaarlijks met circa 3%
toe. Plastic is goedkoop, gaat lang mee (plastic breekt niet of nauwelijks af), is
chemisch inert (reageert nauwelijks met andere stoffen) en is relatief licht van
gewicht en plastisch, waardoor het aantal toepassingen vrijwel eindeloos is [1].
Geleidelijk komen ook de nadelen van plastics naar voren [2]. Grote
hoeveelheden plastic vervuilen de oceanen, zeeën en rivieren, en plastic
zwerfvuil op land is een zichtbaar verschijnsel [3-5] . De bezorgdheid over de
effecten van plastic op vogels, vissen, zeehonden en schildpadden in zee is
groot. De meest in het oog springende effecten van plastic zijn verstopping (met
verhongering als gevolg), verwonding of verstikking [6-9]. Deze effecten spelen
vooral een rol op het individuele niveau.
De effecten van kleinere plastic deeltjes zijn minder duidelijk maar hebben
mogelijk verstrekkende gevolgen. Kleine deeltjes worden opgenomen in
weefsels van bijvoorbeeld mosselen en vis en komen op die manier in de
voedselketen terecht [10]. Met de plastic deeltjes kunnen de dieren tevens
blootgesteld worden aan stoffen die aan plastics zijn toegevoegd, bijvoorbeeld
weekmakers die een hormoonverstorende werking kunnen hebben [11].
Bovendien hebben veel in het water voorkomende verontreinigingen de neiging
om zich te binden aan plastics [12]; er zijn aanwijzingen dat via opname van
plastics de blootstelling aan deze verontreinigingen wordt verhoogd [13-15],
maar ook het tegendeel wordt beweerd [11].
Om de effecten van kleinere, voor het oog nauwelijks zichtbare, plastic deeltjes
te onderscheiden van het grotere plastic afval wordt er in de Marine Strategy
Framework Directive 2008/56/EC (MSFD) speciale aandacht besteed aan de
microplastics (plastic deeltjes < 5 mm). Naast plastic afval zijn microplastics
apart opgenomen als één van de indicatoren voor de kwaliteit van het mariene
ecosysteem. Volgens de MSFD moeten lidstaten monitoringsmethoden
ontwikkelen om de trends in het vóórkomen van microplastics te volgen.
Bovendien moet er onderzoek gedaan worden naar de bronnen en maatregelen
om de hoeveelheid microplastics te verminderen [16].
Hoewel de impact van microplastics op mens en milieu nog niet helemaal
duidelijk is, staat de persistentie van plastics buiten kijf. Het terugdringen van
plastic afval is daarom één van de speerpunten van het Nederlandse en het
Europese milieubeleid [17, 18].
Er wordt geschat dat mondiaal jaarlijks 8-16 miljoen ton plastic afval in zeeën
en oceanen terecht komt [19]. Geschat wordt dat circa 80% hiervan afkomstig
1

Hierbij zijn PET en polyamide- en polyacryl vezels buiten beschouwing gelaten.

Pagina 9 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

is van bronnen op land. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft het
RIVM gevraagd om een inventarisatie te maken van landbronnen van
microplastics, en deze te prioriteren op basis van omvang, haalbaarheid van
maatregelen om de emissie te beperken en urgentie. Microplastics uit
landbronnen bereiken de zee in het algemeen via rivieren. Bronnen die plastics
direct op zee lozen (scheepvaart, visserij, boorplatforms, strandafval) zijn geen
landbronnen. Deze worden in verschillende andere kaders al geadresseerd en
worden daarom in deze rapportage buiten beschouwing gelaten.
Bij het inventariseren van landbronnen is gebruik gemaakt van literatuur,
expert-judgement en bronnen die genoemd worden in de Nationale
Emissieregistratie.
Bij het prioriteren van bronnen worden milieuhygiënische, technische en
maatschappelijke aspecten betrokken. Kwantitatieve informatie over emissies en
kosten van maatregelen zijn op dit moment niet beschikbaar. Aangezien een
advies over prioritering op korte termijn werd gevraagd en kwantitatieve
informatie slecht beperkt en versnipperd aanwezig is, is gebruik gemaakt van
expert-judgement waarbij orde-groottes worden ingeschat: klein-matig-groot.
De benadering gaat gepaard met de nodige onzekerheden en moet daarom
worden beschouwd als een inventariserende prioritering. De prioritering kan
desgewenst verfijnd worden, bijvoorbeeld door het meten van microplastics
emissies of door bij het bedrijfsleven informatie in te winnen over route en
omvang van de emissie en de technische mogelijkheden voor emissiereductie.

Pagina 10 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

2

Afbakening microplastics

Er zijn vele interpretaties van plastic. Het woord plastic houdt sterk verband met
zijn plastische eigenschappen. Plastics variëren van zachte vervormbare tot
harde materialen. De UNEP definieert plastics als synthetische materialen met
een petrochemische herkomst [20]. Plastics zijn gemaakt van polymeren,
eventueel aangevuld met copolymeren en/of additieven en zijn het algemeen
slecht oplosbaar in water en slecht afbreekbaar.
Dit rapport richt zich alleen op de plastics met een petrochemische oorsprong. Er
zijn ook polymeren met een plantaardige, dierlijke of minerale oorsprong (zoals
cellulose, rubber, paraffine en siliconen) die vanwege hun plastische
eigenschappen, slechte oplosbaarheid, en beperkte reactiviteit óók als plastic
kunnen worden beschouwd.
De eigenschappen van bioplastics en siliconen zijn in vele opzichten
vergelijkbaar met die van andere plastics. Deze stoffen vormen daarom een
alternatief voor de plastics van petrochemische herkomst, en zijn aantrekkelijk
omdat zij gemaakt zijn van hernieuwbare grondstoffen. Het is echter niet per
definitie zo dat deeltjes van bioplastics of siliconen minder schadelijk zijn voor
het aquatische milieu.
Bouwstenen voor polymeren die bij het kraken van ruwe olie vrijkomen zijn
onder andere etheen, propeen en buteen. Er zijn diverse grondstoffen voor
plastic producten. Polyethyleen (PE), polypropyleen (PP) en polyvinylchloride
(PVC) zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor bijna 60% van het Europese
gebruik van plastics [1]. Andere bekende plastics zijn polyethyleen tereftalaat
(PET), polystyreen (PS), polyurethaan (PUR), polytetrafluoroethyleen (PTFE,
Teflon ®), en acrylonitril butadieen styreen (ABS). Voor deze polymeren, die
opgebouwd zijn uit alkenen, wordt ook vaak de groepsnaam polyolefinen
gebruikt. De meeste polymeren zijn in verschillende varianten beschikbaar.
Afhankelijk van de lengte van de polymeren en de mate van vertakking ontstaat
een harder of een zachter plastic.
Rubber is een natuurproduct, en kan daarom als een bioplastic worden
beschouwd. Er zijn echter tal van synthetische rubbers, die wèl van
petrochemische herkomst zijn. Een bekend voorbeeld is styreen-1,3butadieenrubber (SBR) dat in autobanden en daaruit gerecyclede producten
voorkomt. Per jaar komt er naar schatting 17 kiloton autobandenslijpsel in het
milieu vrij [21]. Andere veelgebruikte synthetische rubbers zijn ethyleen–
propyleen–dieen monomeer (EPDM), nitrilbutadieenrubber (NBR) en neopreen.
De gehanteerde definitie van microplastics is weergegeven in Tekstbox 1. De
afbakening van de grootte van microplastics is onderwerp van discussie, omdat
die niet eenduidig is vastgesteld. De meest gevolgde definitie beschouwt àlle
plastic deeltjes < 5 mm als microplastics. [22]. Sommige onderzoekers leggen
die grens echter bij 1 mm [23, 24]. Vanuit het oogpunt van internationale
standaardisatie wordt aanbevolen om microplastics te definiëren als deeltjes
tussen 0.1 en 100 µm [25]. Omdat gedetailleerde informatie over
deeltjesgrootte in producten vaak niet bekend gemaakt wordt door bedrijven,
volgen wij de ruimste omschrijving van microplastics, namelijk: microplastics
omvatten alle plastic deeltjes < 5 mm. Voor specifieke maatregelen kan het
nodig zijn om de grootte verder af te bakenen, bijvoorbeeld om handhaving
mogelijk te maken.

Pagina 11 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Tekstbox 1 Afbakening van microplastics

-

Synthetische materialen van petrochemische oorsprong
Slecht oplosbaar in water
Slecht afbreekbaar
Vaste deeltjes
Kleiner dan 5 mm

In bepaalde producten of productieprocessen worden microplastics doelbewust
toegepast, omdat ze specifieke functies vervullen. Dit zijn primaire
microplastics. Voorbeelden zijn de preproductiepellets, plastic poeders of
granulaten die als grondstof dienen voor de plastic industrie. Primaire
microplastics worden ook toegepast als schurend of polijstend bestanddeel in
bijvoorbeeld cosmetica, zeep en schoonmaakmiddelen, of als drager van
pigmenten in verf.
De emissies van plastics en microplastics zijn nauw met elkaar verbonden.
Hoewel er hard gewerkt wordt aan de ontwikkeling van (bio)afbreekbare
plastics, is verreweg het grootste deel van de plastics niet of nauwelijks
afbreekbaar. Plastic dat eenmaal in het milieu terechtkomt verdwijnt nauwelijks,
maar zal geleidelijk in microplastics uiteenvallen onder invloed van fysische en
chemische verwering [26]. Microplastics die door slijtage of verwering ontstaan
uit een ander product worden aangeduid met de term secundaire microplastics.
Microplastics die als verontreiniging in producten voorkomen, bijvoorbeeld in
zuiveringsslib of compost worden ook als secundaire microplastic beschouwd.
Een belangrijke bron van secundair microplastic is bijvoorbeeld zwerfvuil, dat uit
verschillende producten bestaat, en waarvoor verschillende actoren
verantwoordelijk zijn. Dit rapport behandelt bronnen van primaire én van
secundaire microplastics.

Pagina 12 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

3

Inventariseren van microplastic emissies

3.1

Aanpak

Het aantal toepassingen van plastic is oneindig groot. De inventarisatie van
bronnen kan op verschillende detailniveaus worden gedaan, bijvoorbeeld per
verspreidingsroute, per sector of per product. Hierdoor kan een bron op
meerdere plekken terugkomen. Een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) is een
bron, maar ook een verzamelpunt van microplastics vanuit verschillende
bronnen; bijvoorbeeld microplastics uit cosmetica en uit kledingvezels die via de
wasmachine in het riool komen. De inventarisatie moet aansluiten bij de
mogelijkheden die het beleid heeft om maatregelen te nemen.
Maatregelen ten aanzien van microplastics kunnen gericht zijn op het verbeteren
van de afvalinzameling, verbeteren van afvalwaterzuivering, vervangen van
grondstoffen in producten, reguleren van producten en veranderen van gedrag.
Het beleid kan dus ingrijpen bij de bron, maar ook ingrijpen bij de verspreiding
van microplastics.
Voor het inventariseren is gebruik gemaakt van verschillende gegevens:
1) Informatie van Plastics Europe [1]
2) Informatie van UNEP [20]
3) Emissieregistratie (www.emissieregistratie.nl)
4) Expert groepen.
In de volgende drie paragrafen zullen de verspreidingsroutes, de betrokken
sectoren en de belangrijkste plastic producten worden beschreven.
3.2

Verspreidingroutes van (micro)plastics

Plastic kan vrijkomen tijdens productie, tijdens of na gebruik of bij op- en
overslag tussen deze fasen. In de afvalfase zijn de verpakkingen dominant, zij
maken 62.2% van het totale ingezamelde plastic afval uit. Bouw, elektrische en
electronische producten en landbouw zijn elk verantwoordelijk voor 5 à 6% van
het plastic afval. Een groot deel van het ingezamelde plastic in Nederland wordt
gerecycled (33%) of gebruikt voor energieopwekking (60%) [1], de resterende
7% wordt gestort. Een belangrijke bron van plastic in het milieu is echter het
niet ingezamelde afval; plastic dat achteloos wordt weggegooid of achtergelaten
of dat is verwaaid bij inzamelpunten (onvoldoende capaciteit prullenbakken).
Wereldwijd komt jaarlijks naar schatting 10 tot 20 miljoen ton plastic via
verschillende routes in het milieu terecht [20]. Dit plastic is een belangrijk bron
voor het ontstaan van microplastics. Maatregelen voor de reductie van
microplastic emissies kunnen aangrijpen op punten in de verspreidingsroute of
direct bij de bron. In Figuur 1 staan de belangrijkste potentiële routes van
microplastics naar het milieu. Deze worden hieronder in meer detail beschreven.
Lozingen
In Nederland is het lozen van (al dan niet gezuiverd) afvalwater is gebonden aan
een vergunning. De vergunning stelt eisen aan de kwaliteit van het geloosde
water. De kwaliteitseisen hebben onder ander betrekking op zware metalen,
sommige organische microverontreinigingen en nutriënten, maar niet op
microplastics. Huishoudelijk afvalwater wordt in principe gezuiverd in RWZI’s.
Industrieën beschikken in de meeste gevallen over eigen zuiveringsinstallaties of
filters. Microplastics worden niet gerecycled en vanwege hun beperkte afmeting
is het lastig om alle microplastics in RWZI’s uit het water te filteren. Gegevens
over de verwijderingsefficiëntie van microplastics in RWZI’s zijn beperkt. In één

Pagina 13 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

studie van IVM/VU, in samenwerking met Deltares, TU Delft en Waterschap
Hollandse Delta, is gekeken naar de aanwezigheid van microplastics in
verschillende stromen van de RWZI Heenvliet [27]. In deze verkennende studie,
met slechts enkele monsters werd 90% van de microplastics tijdens de zuivering
wordt verwijderd. De resterende 10% komt in het oppervlaktewater terecht en
kan vervolgens de zee bereiken. In een vervolgstudie werd het aantal RWZI’s
uitgebreid naar drie en werden meer monsters in de tijd genomen. In de
effluenten werden microplastics aangetroffen (gemiddeld 39-89 microplastic
deeltjes/liter). Dit bevestigt dat microplastics niet volledig verwijderd worden in
de RWZI [28]. Ook in de influenten werden microplastics bepaald. Het bleek dat
de concentraties microplastics zeer variabel zijn in de tijd, en dat
effluentconcentraties niet altijd lager zijn dan de influentconcentraties. De
eerder geschatte zuiveringsefficiëntie van 90% werd door de vervolgstudie niet
bevestigd. Een recente studie bij vier Nederlandse RWZI’s toont gemiddelde
microplastic concentraties tussen 48 en 55 deeltjes/liter [29].
Figuur 1 Bronnen en routes van (micro)plastics naar het oppervlaktewater
(www.emissieregistratie.nl).

In periodes van hoge regenval hebben RWZI’s onvoldoende capaciteit en zal
ongezuiverd afvalwater via een overstort in het oppervlaktewater terechtkomen.
Dat treedt vooral op bij installaties met een niet-gescheiden afvalwatersysteem,
d.w.z. regenwater en huishoudelijk afvalwater worden samengevoegd en
gezuiverd in de RWZI. Bij gescheiden afvalwaterinzameling wordt het
regenwater apart van het huishoudelijk afvalwater behandeld. Voordeel is dat er
minder/geen overstorten meer plaatsvinden, de hoeveelheid huishoudelijk
afvalwater is immers redelijk constant. Nadeel is dat het regenwater dat afspoelt
van verharde oppervlakken niet meer gezuiverd wordt, en op die manier worden
(micro)plastics in het straatvuil direct geloosd op het oppervlaktewater. Het
aandeel huishoudens dat niet op riolering is aangesloten en direct ongezuiverd
loost is in Nederland 0.3%; dat zijn circa 23000 huishoudens [30]. Directe
ongezuiverde lozingen van huishoudelijk afvalwater kunnen ook van de
scheepvaart zelf afkomstig zijn. De Emissieregistratie becijferde dat in 2012 in

Pagina 14 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

de recreatievaart 12% van het afvalwater wordt ingezameld, bij charterboten en
passagiersschepen 5% en in de binnenvaart 0%. Wel neemt de opvang van
afvalwater in vuilwatertanks en inlevering daarvan bij havens toe [31].
Afspoeling verharde oppervlakken
Zwerfvuil en straatvuil, waaronder bijvoorbeeld slijpsel van autobanden, kan via
wind of regen (afspoeling) de rivier bereiken. Door bijvoorbeeld het slijten van
rubber banden komt in Nederland jaarlijks naar schatting 17000 ton kleine
rubberdeeltjes vrij [21].
Afspoeling onverharde oppervlakken
Zwerfvuil in de natuur kan via wind of regen de rivier bereiken. Tijdens het
maaien van bermen wordt plastic zwerfvuil vermalen tot kleinere plastic deeltjes
die makkelijker wegspoelen. Plastic van landbouwpercelen of fragmenten van
afbreekbare plastics kunnen eveneens via afspoeling of verwaaiing in het water
terecht komen.
Aanvoer buitenland
Een beperkte monitoring van microplastics in de Maas en Rijn heeft in 2013
plaatsgevonden. De aanvoer van plastic en microplastic via rivieren uit het
buitenland is gemeten in het zwevend stof bij de landsgrenzen; Eijsden (Maas),
Lobith (Oostzijde Rijn) en bij Bimmen (Westzijde van de Rijn) op,
respectievelijk, 9, 8 en 7 oktober 2013 [28]. De resultaten zijn weergegeven in
Tabel 1. In 2014 is een uitgebreider onderzoek opgestart waarbij gedurende vijf
maanden, wekelijks monsters zijn genomen. De resultaten daarvan worden
najaar 2014 opgeleverd.
Tabel 1 Concentraties van microplastics (1 µm-5mm) in zwevend stof van Rijn
en Maas, bij de landsgrenzen. Waarden zijn gemiddelden van duplo monsters uit
oktober 2013 [28].
Rivier

Datum

Plaats

Concentratie (aantal microplastic
deeltjes per kg drooggewicht)

Maas

9-10-2013

Eijsden (NL)

1400

±520

Rijn

8-10-2013

Lobith (NL)

4900

±540

Rijn

7-10-2013

Bimmen (DE)

1700

±390

Atmosferische depositie
Plastic stofdeeltjes kunnen via de lucht in rivieren belanden. Onbekend is wat de
bijdrage is van atmosferische depositie.
Eenmaal in de rivier kan het plastic zich verder verdelen over verschillende
fases: 1) het sediment, 2) de waterkolom, 3) het wateroppervlak en 4) de
organismen in het water (biota) en daarbuiten (t.g.v. predatie). Het valt buiten
de scope van deze rapportage om daar verder op in te gaan.

Pagina 15 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

3.3

Sectoren en producten

Gegroepeerd naar sector blijkt de verpakkingsindustrie de grootste verbruiker
van plastic te zijn: 39.4% van de totale hoeveelheid plastic (zie Figuur 2). In
Nederland wordt 1.8 miljoen ton plastic omgezet. Ook in de afvalfase zijn
verpakkingen de dominante groep, 62.2% van het ingezamelde plastic afval
bestaat uit verpakkingen [1]. De Europese branchevereniging Plastics Europe
geeft in haar jaarverslag een overzicht van het gebruik van plastic in
verschillende sectoren.

Figuur 2 Gebruik van plastics in verschillende sectoren in Nederland (data
Plastics Europe, 2013).
Voor een systematische inventarisatie van bronnen wordt gebruik gemaakt van
de sectoren, processen en producten die in de Nationale Emissieregistratie zijn
gedefinieerd. De Nationale Emissieregistratie is een systeem dat emissies van
allerlei stoffen uit allerlei bronnen combineert en zo een landelijk beeld geeft van
de belasting van het milieu (www.emissieregistratie.nl). In 2013 is overwogen
om een emissieschattingsmethode voor microplastics in de Emissieregistratie te
gaan ontwikkelen. Dit is toen niet gebeurd, omdat er nog onvoldoende
kwantitatieve gegevens beschikbaar waren uit de verschillende sectoren. In dit
rapport gebruiken we de categorieën van sectoren, processen en producten die
in de Emissieregistratie worden onderscheiden. De bronnen die genoemd zijn
tijdens een expert-meeting in september 2013 worden hierbij ook betrokken
(deelnemers: zie bijlage 1). Hierbij wordt naar primaire én secundaire
microplastics gekeken. Voor een systematische inventarisatie van bronnen
onderscheidt de Emissieregistratie de volgende sectoren:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Afvalverwijdering
Bouw
Chemische industrie
Consumenten
Drinkwatervoorziening
Energiesector
Handel, diensten en overheid

8. Landbouw
9. Natuur
10. Overige industrie
11. Raffinaderijen
12. Riolering en waterzuiveringsinstallaties
13. Verkeer en vervoer
14. Overige bronnen

Een overzicht van plastic producten en het type plastic waarvan ze zijn gemaakt,
is weergegeven in Tabel 2. De vermelde tonnages geven een beeld van de
omvang van dergelijke bronnen. De milieukundige relevantie van de bron hangt
samen met de kans dat een product in het milieu terecht komt, als zwerfafval of
in de riolering. Daarop zal in hoofdstuk 4 verder ingegaan worden.

Pagina 16 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Tabel 2 Lijst met verschillende chemische soorten plastic, voorbeelden van hun
meest kenmerkende gebruik, gesorteerd naar hoogte van gebruik in 2012
(EU27+N/CH).
Chemische naam

Afkorting

Onder ander gebruikt
in/als:

Geschatte
gebruik
(kilo ton)

Ref.

polyethyleen

PE

persoonlijke
verzorgingsproducten,
polyether-matrassen

12500 totaal

Ultra-high
molecular weight
polyethyleen

UHMW-PE

slagers snijplanken,
kogelwerende vesten, heup en
knie-implantaten, machineonderdelen

5500

[1]

High density
polyethyleen

HD-PE

jerrycans, melkflessen,
zeepflacons, boterkuipjes,
prullenbakken, waterleiding,
speelgoed

Medium-density
polyethyleen

MD-PE

gaspijpen en fittingen, zakjes,
verpakkingsfolie, afdichting,
schroefdoppen

Low-density
polyethyleen

LD-PE

zakjes, verpakkingsfolie,
afdichting,bakjes

8000

[1]

Linear low-density
polyethylene

LLD-PE

landbouwplastic, noppenfolie,
folie voor voedselverpakking

Very low density
polyethyleen

VLD-PE

diepvrieszakjes, diepvriesfolie,
schokdempers,

polypropyleen

PP

niet-geweven stof, luiers,
waterfilters, gasfilters, airconditioning, adsorbens voor
olielekkage, modelbouw,
vliegers,kantoormappen,
bloempotten, bumpers,
meubilair, teenslippers, bidons.

8600

[1]

polyvinylchloride

PVC

regenlaarzen, kozijnen,
dakgoten, afvoerbuizen,
imitatie-leer, opblaasbare
producten, kabelisolatie,
creditcards en vasteklantenkaarten

4900

[1]

polystyreen

PS

yoghurtpotjes, brilmonturen,
plastic bekers, wegwerpservies
en -bestek, CD- en DVDhoesjes, flesjes, deksels,
kratjes

3400

[1]

polyurethaan

PUR

sponzen, isolatiemateriaal,
synthetische vezels
(Spandex®, Elastan®,
Lycra®), ondervloerbedekking, computeronderdelen, wielen voor
roltrappen en skate-boards,
lak, koudschuimmatrassen

3350

[1]

polyethyleen
tereftalaat (polyester)

PET

synthetische vezels voor
kleding, boten, zeildoek,
trossen voor boorplatforms,
transportbanden,
veiligheidsgordels, flessen

3000

[1]

Pagina 17 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Chemische naam

Afkorting

Onder ander gebruikt
in/als:

Geschatte
gebruik
(kilo ton)

Ref.

polyamide

PA

Nylon® kousen,
kunstgewrichten, muurpluggen,
touw, kleding, parachutes,
machine-onderdelen,
kabelbinders(tie-wraps), flosdraad, kabels, visnetten,
pruiken, snaren, tandwielen.

940

[1]

acrylonitril butadieen
styreen

ABS

casings voor computers en
electronica, muziekinstrumenten, golf clubs,
bumpers, helmen, kanoos,
koffers, 3D printer liquid,
speelgoed (o.a. Lego®),
allerhande gebruiksartikelen,
kleurstof in tatoeage inkt

840 (incl
SAN)

[1]

polycarbonaat

PC

ramen, geluidswal, compact
discs, dvd’s en Blue-ray discs,
flessen, relectors,
autolampglas, kogelvrij glas,
anti-diefstalverpakkingen voor
kleine producten, cockpit glas,
brilleglazen, vizier in
veiligheidshelm, windscherm
scooters en motoren, mobiele
electronica en beeldschermen

640

[1]

ethyleen-propyleen
dieen monomeer

EPDM

dakbedekking.
Afdichtingenringen en strips,
riemen, transportbanden,
elektrische isolatie, vijverfolie

580 2

[32]

polymethyl-

PMMA

Perspex®, Plexiglas®,

270

[1]

methacrylaat

Acrylaat

ramen, aquaria,
geluidsschermen,
gebitsprothesen,ondergrond
voor fotoreproducties,

neopreen =

CR

laptop en tablet hoezen,
orthopedische braces, zeil- en
surfkleding (wet-suits, drysuits)

133

[32]

nitrilbutadieenrubber

NBR

afdichtingen, leidingen,
kabelbekleding, riemen

111

[32]

polytetrafluorethyleen

PTFE,
Teflon®

anti-aanbaklaag voor pannen,
coating van vaten voor opslag
agressieve chemicaliën, isolatie
bekabeling in ruimtevaart en
militaire installaties, hitteschild,
hoogspanningsinstallaties,
afdichting gasleidingen,
computermuizen

52 3

[33]

Styreen-acrylonitril

SAN

Als polystyreen

Zie ABS

polychloorpreen
rubber

2

Geschatte productie. Gegevens: Europese productie 1992 is 266 kilo ton, jaarlijkse groei 4%.

3

Geschatte productie. Gegevens 2012: Wereldproductie 248 kilo ton, Europees marktaandeel = 21%.

Pagina 18 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

4

Prioriteren door multicriteria analyse

4.1

Aanpak

De prioritering van bronnen van microplastics ondersteunt beleidsmakers bij het
opstellen van een pakket van emissiereducerende maatregelen. De prioritering
geeft aan bij welke sectoren, processen of producten emissiereductie het meest
relevant, urgent of haalbaar is. Om deze factoren te onderbouwen en
transparant te maken kunnen diverse criteria worden gehanteerd.
De volgende criteria kunnen bijdragen aan het prioriteren van bronnen van
microplastics: 1) volume van microplastics emissie, 2) economische waarde, 3)
(on)misbaarheid, 4) technische mogelijkheden en 5) kosten van
emissiebeperking of zuivering, 6) mogelijkheden voor ‘quick win’, 7)
beeldvorming/publieke opinie, 8) handelingsperspectief van de consument, en 9)
verhouding nationale emissie t.o.v. grensoverschrijdende emissie. Voor een
aantal criteria is vastgesteld dat er onvoldoende kwantitatieve informatie
beschikbaar is om op korte termijn een volledige analyse uit te voeren. Daarom
is in overleg met het ministerie van I&M besloten een kwalitatieve benadering te
volgen en te focussen op criteria die zijn genoemd in Tekstbox 2.
Tekstbox 2 Gebruikte criteria voor het prioriteren microplastics bronnen

•
•
•

Relevantie
o volume van microplastics emissie
Haalbaarheid
o zijn er alternatieven voor microplastics in betreffend product, proces, sector
o mogelijkheden voor emissiebeperking of zuivering/ Quick win
Urgentie
o beeldvorming/publieke opinie
o handelingsperspectief van de consument

Om met de verschillende criteria uit Tekstbox 2, die grotendeels kwalitatief van
aard zijn, tot een prioritering te komen worden er scores toegekend. Zo ontstaat
een rangorde voor omvang, mogelijkheid of waarschijnlijkheid van de criteria.
Hoe hoger de score, hoe hoger de prioriteit voor beleidsmaatregelen. De
verschillende criteria kunnen vervolgens met elkaar gecombineerd worden tot
een totaalscore. Daarbij kan discussie plaatsvinden over de weging van de
verschillende criteria. De gehanteerde multicriteria-analyse (MCA) methode lijkt
op een Maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA), maar bij MCA hoeven
niet alle criteria te worden uitgedrukt in monetaire eenheden.
4.2

Toekennen van scores

Binnen de tijdspanne die beschikbaar was voor dit onderzoek was het niet
mogelijk om een volledige maatschappelijke kosten-baten analyse te maken.
Voor consumentengoederen is een dergelijke methodiek uitgevoerd door UNEP
[19], waarvan in dit rapport elementen zijn overgenomen. In dit rapport is
gebruik gemaakt van expert-judgement om de criteria relevantie, haalbaarheid
en urgentie te scoren.
De expert groep bestond uit Erwin Roex (projectleider Emissieregistratie water,
Deltares), Bert Bellert (adviseur Waterkwaliteit, RWS), Anja Verschoor
(projectleider microplastics, RIVM) en Leon de Poorter (adviseur

Pagina 19 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Emissieregistratie RIVM). In twee sessies zijn de belangrijkste bronnen
geselecteerd en zijn de criteria voor prioritering op basis van consensus van een
score voorzien.
De scores zijn als volgt aan de criteria toegekend:
A) Omvang van de emissie. Mogelijke scores:
0

= Nihil

1

= Matig

2

= Groot

B) Onmisbaarheid. Hierbij moet gedacht worden aan de mogelijkheid voor het
weglaten van (micro)plastics of vervanging van de (micro)plastics door een
alternatief materiaal of ingrediënt. Mogelijke scores:
0

= Vervanging of weglaten van microplastic is niet mogelijk

1

= Vervanging of weglaten van microplastic is beperkt mogelijk

2

= Vervanging of weglaten van microplastic is wel mogelijk

C) Mogelijkheden voor ‘quick win’. Mogelijkheden voor emissiebeperking of
zuivering van primaire én secundaire microplastics. Het kan gaan om
technische mogelijkheden, maar ook voorlichting en educatie en (draagvlak
voor) gedragsverandering vallen hieronder. Mogelijke scores:
0

= Geen mogelijkheden voor verdere emissiereductie

1

= Beperkte of alleen kostbare, ingewikkelde methodes beschikbaar

2

= Hier is een ‘quick win’ te maken

D) Beeldvorming/publieke opinie. De maatschappelijke aandacht voor of onrust
over bepaalde producten of sectoren is een overweging die wordt
meegewogen bij de prioritering. Producten of sectoren die veel mediaaandacht krijgen of waarvan de risicoperceptie bij de bevolking hoog is,
krijgen daarom een hogere score. Mogelijke scores:
0

= Geen gevoelig maatschappelijk onderwerp

1

= Nu geen gevoelig maatschappelijk onderwerp, maar dat kan
veranderen

2

= Nu al veel maatschappelijke aandacht

E) Handelingsperspectief van de consument. Het ontbreken van
handelingsperspectief voor de consument kan aanleiding zijn om van
overheidswege maatregelen te nemen. Het ontbreken van
handelingsperspectief geeft dus een hoge prioriteit score. Het
handelingsperspectief wordt aangegeven vanuit consument of afnemer. Niet
vanuit de producent. Mogelijke scores:
0

= Wel handelingsperspectief

1

= Beperkt handelingsperspectief

2

= Geen handelingsperspectief

De scores voor alle afzonderlijke bronnen zijn opgenomen in Tabel 4.

Pagina 20 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

4.3

Wegen van criteria

Aan de criteria, zoals geformuleerd in Tekstbox 2 kan een gewicht worden
toegekend, waarmee het aandeel van de afzonderlijke criteria op de uiteindelijke
prioritering wordt bepaald. Het kenmerk van weegfactoren is dat het totaal één
moet zijn.
De weegfactoren kunnen naar aanleiding van een politieke dialoog worden
vastgesteld of aangepast. A priori zijn er geen uitspraken gedaan over het
relatieve belang van de verschillende criteria. Daarom is het uitgangspunt bij de
huidige prioritering dat evenveel gewicht wordt toegekend aan elk van de
hoofdcriteria. De haalbaarheid en de urgentie zijn elk in twee sub-criteria
onderverdeeld. Binnen dat criterium laten we de sub-criteria even zwaar
meewegen.
Om enig inzicht te geven in de gevoeligheid van de uiteindelijke prioritering voor
een andere weging zijn er vier alternatieven doorgerekend; namelijk A) Alle subcriteria wegen even zwaar, B) Relevantie weegt zwaarder, C) Haalbaarheid
weegt zwaarder, en D) Urgentie weegt zwaarder. De weegfactoren zijn
samengevat in Tabel 3.
Tabel 3 Weegfactoren voor het bepalen van de bijdrage van verschillende
criteria aan de prioritering van microplastics bronnen.
Alternatieve weging
Subcriterium

Standaard

A

B

C

D

1�
3

1�
5

1�
2

1�
4

1�
4

1�
6

1�
5

1�
8

1�
4

1�
8

1�
6

1�
5

1�
8

1�
8

1�
4

Relevantie
1

o

volume van microplastics emissie

Haalbaarheidscriteria
2

o

3

o

Zijn er alternatieven voor microplastics in
betreffend product, proces, sector
mogelijkheden voor emissiebeperking of
zuivering/ Quick win

Urgentie
4

o

beeldvorming/publieke opinie,

5

o

handelingsperspectief van de consument,

1�
6

1�
6

1�
5

1�
5

1�
8

1�
8

1�
4

1�
8

1�
8

1�
4

De prioriteitsscore wordt gestandaardiseerd naar een schaal van 0-10. Hoe
hoger de score hoe hoger de prioriteit.
De eindscore wordt als volgt berekend:
5

𝑃𝑟𝑖𝑜𝑟𝑖𝑡𝑒𝑖𝑡𝑠𝑠𝑐𝑜𝑟𝑒 = 5 × �(𝑊𝑒𝑒𝑔𝑓𝑎𝑐𝑡𝑜𝑟𝑖 × 𝐶𝑟𝑖𝑡𝑒𝑟𝑖𝑢𝑚𝑠𝑐𝑜𝑟𝑒𝑖 )
𝑖=1

De eindscores worden afgerond op gehele getallen. Dit rapport gaat uit van de
standaard weegfactoren. De uitkomsten van de alternatieve weging zijn
opgenomen in Bijlage 2.

Pagina 21 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

5

Resultaten

5.1

Overzicht prioritering
De prioriteit geeft aan voor welke bronnen effectieve emissiereducerende
maatregelen genomen kunnen of zouden moeten worden, bijvoorbeeld door het
maken van afspraken met industrieën, het implementeren van productregels, of
door publieksvoorlichting. In Tabel 4 staan de mogelijke bronnen van
microplastics gerangschikt naar prioriteit. De berekende prioriteitscores lopen
van 1-9, waarbij 9 de hoogste prioriteit weergeeft. De tabel geeft ook aan welke
scores de afzonderlijke criteria hebben ontvangen (0, 1 of 2). De wijze van
scoren en de berekeningswijze van de prioriteit is beschreven in hoofdstuk 4. De
tabel geeft aan tot welke actor het beleid zich kan richten. Zo kan een product
twee of drie keer voorkomen, bijvoorbeeld gekoppeld aan de producent, de
professionele gebruiker of de consument. Deze actoren hebben dan
verschillende verantwoordelijkheden en mogelijkheden om de emissie van
(micro)plastics te beperken.
Het onderscheid tussen microplastics die ontstaan uit grotere plastic delen of
microplastics die als zodanig zijn geproduceerd en toegepast is vanuit
milieukundig oogpunt niet relevant. Om die reden wordt er in Tabel 4 geen
onderscheid gemaakt in primaire en secundaire bronnen. De prioritering hangt
af van de omvang van de emissie, de mogelijkheden om er iets aan te doen, en
de publieke opinie en handelingsperspectieven.
De scores van de afzonderlijke criteria zijn weergegeven zodat zichtbaar is in
welke mate zij hebben bijgedragen aan de uiteindelijke prioriteitsscore. De
prioritering wordt niet volledig bepaald door de omvang van de emissie. Soms
scoren matige bronnen hoger dan grote bronnen omdat de mogelijkheden voor
emissiereductie beter zijn, of omdat de risicoperceptie bij de burger groter is of
omdat de burger zelf geen handelingsperspectief heeft. Als de burger geen
handelingsperspectief heeft is de prioriteit voor de overheid om iets aan die bron
te doen groter.
Door een andere weging van de criteria kan de prioriteit verschuiven. In Bijlage
2 zijn de resultaten van verschillende wegingsvarianten weergegeven. De
hoogste prioriteiten blijven hetzelfde, geringe verschuivingen in de orde van één
punt hoger of lager zijn mogelijk.
In paragraaf 5.2 volgt een toelichting op de scores van de afzonderlijke bronnen.

Pagina 22 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Tabel 4 Prioriteitsscores voor microplasticsbronnen gebaseerd op vijf criteria.
C1: omvang van de emissie, C2: vervangbaarheid, C3: mogelijkheden ‘quick
win’, C4: risicoperceptie, C5: gebrek aan handelingsperspectief.
Activiteit of product

Sector/Actor

Verpakkingsmateriaal
Zwerfafval algemeen
Afvalinzameling
Cosmetica
Cosmetica
Verf, lak, kleurstoffen
Vezels en kleding
Laden, lossen, overslag
Afspoeling verhard oppervlak
Stofemissie bouwplaatsen
Schurende reinigingsmiddelen
Schurende reinigingsmiddelen
Landbouwplastics
Compost, zuiveringsslib,
Gezuiverd water
Overstort en ongezuiverd
Bandenslijtage
Aanvoer buitenland
Composteringsinstallaties
Lijmen, verven
Isolatie
Gietvloeren, vloerbedekking
Voedsel
Huishoudelijke artikelen
Garagebedrijven
Chemische wasserijen
Reinigen tankauto’s
Sportvelden
Voeding en genotsmiddelen
Stortplaatsen
Vezels
Verpakkingen
Granulaten (hobby)
Medische middelen
Speelgoed, hobby- en feestartikelen
Verbranden
Zandstralen
Granulaten
Voeding- en genotsmiddelen
Lijmen en kleefstoffen
Scheepswerven
Rotormilling
Atmosferische depositie
Voorbereiden recycling
Productie basischemicaliën
Verf en kleefstoffen
Medische middelen
Electronica, printers
Tandartspraktijken
Corrosie waterleidingen
Winning en distributie
Koelwater
Luchtvaart
Bestrijdingsmiddelen
Bestrijdingsmiddelen
Drukkerijen

Consumenten
Diverse sectoren
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Consumenten
Consumenten
Consumenten
Diensten
Verkeer en vervoer
Bouw
Industrie
Consumenten
Landbouw
Landbouw
Riolering RWZI
Riolering RWZI
Verkeer en vervoer
Overig
Afvalverwijdering
Bouw
Bouw
Bouw
Consumenten
Consumenten
Diensten
Diensten
Diensten
Diensten
Consumenten
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Consumenten
Consumenten
Afvalverwijdering
Bouw
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Diensten
Verkeer en vervoer
Overig
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Diensten
Diensten
Drinkwater industrie
Energie
Verkeer en vervoer
Chemische industrie
Landbouw
Diensten

Omva
ng

Haalbaarh
eid

C1

C2

C3

2
2
2
1
1
2
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
2
2
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
0
1
1
1
1
2
2
1
0
1
0
1
1
1
1
1
0
0
0
1
1
0
0
0
0
0
0
0

2
2
0
1
1
1
1
0
1
0
1
1
1
1
1
1
0
0
0
0
1
1
1
0
1
0
1
1
1
0
1
1
1
0
0
0
2
0
1
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
1
1
0
0
0
0
1

2
1
2
2
2
1
1
1
1
1
2
2
2
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
1
1
2
1
0
1
0
0
0
1
1
1
0
0
0
1
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Urgent
ie
C
C
4
5
2
1
2
1
2
0
2
1
2
1
1
1
1
1
1
2
1
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
1
2
1
2
1
2
1
2
1
2
1
0
1
1
1
1
1
1
1
0
0
2
0
2
0
2
1
2
2
1
1
2
1
1
1
1
0
1
0
0
0
0
0
2
0
2
0
2
1
1
0
2
0
2
0
2
0
2
0
0
0
2
1
1
0
2
0
1
0
1
0
1
1
1
0
2
0
2
0
1
0
1
0
0

Priorit
eit
9
8

7

6

5

4

3

2

1

Pagina 23 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

5.2

Verantwoording scores

In deze paragraaf volgt een toelichting op de scores van de afzonderlijke
bronnen. De scores zijn waar mogelijk gebaseerd op inschattingen van de expert
groep, en waar mogelijk gebaseerd op feitelijke informatie.
Prioriteitscore 9.
Verpakkingsmateriaal heeft de hoogste prioriteit, dankzij de grote
hoeveelheden plastic waar het om gaat (62% van het ingezamelde plastic afval
bestaat uit verpakkingsmateriaal), de technische mogelijkheden voor
emissiereductie én het publieke bewustzijn en media-aandacht voor plastic
afval. Ook als de weegfactoren voor de afzonderlijke criteria worden veranderd,
blijven plastic verpakkingen bovenaan de prioriteitenlijst staan (zie Bijlage 2).
Voor de vermindering van emissies van plastic verpakkingsmateriaal kan
gedacht worden aan bevorderen van bewustwording van consumenten, winkels
en industrieën, eventueel ondersteund door regulering. Momenteel wordt er
gewerkt aan het terugdringen van wegwerptasjes, en het afschaffen van
statiegeld op frisdrankflessen staat opnieuw ter discussie [34, 35]. Ook de
bewustwording wordt vergroot door campagnes gericht op onder andere
strandbezoekers, sportclubs en scholen (www.nederlandschoon.nl).
Prioriteitscore 8.
Zwerfafval scoort eveneens hoog. Tussen zwerfafval en verpakkingsmateriaal
bestaat grote overlap, een groot deel van het zwerfafval in het milieu bestaat uit
verpakkingsmateriaal. Andere veel voorkomende voorwerpen in plastic
zwerfafval zijn wegwerpservies, speelgoed en kleding en schoenen [20]. Voor de
reductie van microplastic emissies uit zwerfafval kunnen maatregelen worden
genomen om te voorkomen dat zwerfafval (op straat of in de natuur) in de
rivieren terechtkomt. Het verwijderen van plastic zwerfafval en het voorkomen
dat plastic afval wordt vermalen bij het maaien van wegbermen kunnen
bijdragen aan vermindering van microplastic emissies.
Prioriteitscore 7.
Inzameling van plastic afval krijgt een hoge prioriteit, vanwege de grote
emissie en de goede mogelijkheden voor emissiereductie. De capaciteit en
zorgvuldigheid van de afvalinzameling kan verbeterd worden, waardoor de kans
op het wegwaaien van het aangeboden plastic afval bij inzamelingspunten wordt
verminderd. Maatregelen richten zich dan zowel op de afvalsector als ook op de
burger.
Cosmetica komt twee keer in deze groep voor; één keer vanuit de rol van de
consument en één keer vanuit de rol van de cosmetica-industrie. Ondanks dat
de emissie van microplastics uit deze producten in vergelijking met andere
bronnen wat kleiner is, scoort cosmetica hoog omdat er alternatieven zijn, de
bewustwording en publiciteit aangaande microplastics hoog zijn en beide actoren
handelingsperspectief hebben. De cosmetica-industrie werkt mee aan het
vervangen van microplastics scrub-deeltjes en een goed geïnformeerde
consument zou kunnen kiezen voor producten waar geen microplastics in
voorkomen. De informatie over de aanwezigheid van microplastics in cosmetica
kan verbeterd worden door toevoeging van een label of logo op de verpakking.
Verf, lak, kleurstoffen (Consumenten) Over de aanwezigheid van
microplastics in verf- en lakken is weinig bekend. Verf, lak en kleurstoffen zijn
producten die een hoge prioriteitsscore hebben, omdat de toepassing door
consumenten mogelijk gepaard kan gaan met een relatieve grote emissie van
polymeren. De matrix van verf en lak bestaat uit polymeren; bijvoorbeeld

Pagina 24 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

epoxy, acryl or alkyd, gehaltes van 14-30%. Aanvullend onderzoek is nodig om
vast te stellen of deze en andere ingrediënten in verf als microplastics moeten
worden beschouwd. In tegenstelling tot professionele toepassers in de bouw
missen consumenten vaak de uitrusting voor het deugdelijk afvoeren van
schuursel en verfrestanten. Voor de kust van Korea bleek 81% van de
microplastic deeltjes uit alkyd te bestaan, afkomstig van het schuren van
schepen [36]. Bij het gebruik van wateroplosbare verf is de kans aanwezig dat
kwasten onder de kraan worden afgespoeld en dat verfrestanten in het riool
terechtkomen. De bewustwording kan verbeterd worden.
Slijtage van vezels en kleding is waarschijnlijk een belangrijke bron van
microplastics. Per kledingstuk komen er naar schatting gemiddeld 1900 plastic
deeltjes in het waswater terecht (www.life-mermaids.eu). Het EU Life
programma financiert het onderzoeksproject MERMAID, dat zich richt op
terugdringen van plastic micro- en nanovezels die ontstaan tijdens het wassen.
Microvezels worden veelvuldig aangetroffen in monsters van oppervlaktewater,
sediment en in organismen. Het bewustzijn over deze bron is matig, evenals het
handelingsperspectief. De consument kàn kiezen voor kleding van katoen,
linnen, zijde of wol, maar de synthetische vezels zijn zodanig doorgedrongen in
de kledingindustrie, ook in de vorm van mengvezels, dat het afschaffen van
synthetische kleding niet realistisch wordt geacht. Hypoallergene kussens en
reiskussens zijn vaak gevuld met kunststof bolletjes. De kussens kunnen tijdens
het wassen openscheuren en de microbeads komen dan in het waswater terecht.
Een technische mogelijkheid om de emissie van vezels naar het
oppervlaktewater te verminderen is het installeren van filters op wasmachines.
Laden, lossen en overslag kunnen door morsen of verlies van containers
leiden tot een aanzienlijke emissie van plastic grondstoffen, zoals blijkt uit het
veelvuldig aantreffen van preproductiepellets in milieumonsters. Ook plastic
poeders en granulaten die in de formuleringsindustrie gebruikt worden kunnen
op die manier in het milieu terecht komen.
De expert-groep schat in dat bedrijven zorgvuldig omgaan met hun grondstoffen
en dat de mogelijkheden voor het beperken van dergelijke verliezen beperkt
zijn. De bewustwording van de consument is gering en de consument heeft
hierin geen enkel handelingsperspectief.
Afspoeling verhard oppervlak. Ook dit is een verzamelbron: zwerfvuil en
bandenslijpsel komen via regen of wind uiteindelijk in het oppervlaktewater
terecht. De emissie van bandenslijpsel in Nederland wordt geschat op 17
kton/jaar [21]. De technische mogelijkheden zijn beperkt; het vegen van straten
en afvoeren van hemelwater op het riool zijn mogelijkheden om emissie uit deze
bron te reduceren. De risicoperceptie van de burger over straatvuil is laag,
behalve de visuele hinder, en het onderwerp wordt niet direct geassocieerd met
microplastics.
Prioriteitscore 6.
Stofemissies bouwplaatsen. Door het zagen, slijpen of boren van kunststof
platen en buizen ontstaat stof op de bouwplaats, dat kan verwaaien of
wegspoelen als het regent. Alternatieven hiervoor zijn er niet, tenzij men
terugvalt op natuurlijke materialen zoals hout en metaal. Een technische
mogelijkheid om emissies terug te dringen is het installeren en gebruiken van
afzuigsystemen. Duurzaam bouwen is regelmatig in de media, hoewel dat niet
direct wordt geassocieerd met het oplossen van de problematiek van
microplastics. De consument als opdrachtgever kan hierin soms keuzes maken,
bij de overheid is de emissie van microplastics momenteel geen criterium voor
duurzaam inkopen.

Pagina 25 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Schurende reinigingsmiddelen. Over de aanwezigheid van microplastics in
schurende reinigingsmiddelen, zowel voor de consument als voor de
professionele markt, is weinig bekend. De schurende deeltjes in
schoonmaakmiddelen kunnen mogelijk, net als in cosmetica, van plastic zijn, en
worden voor de milde schuring van specifieke oppervlakken gebruikt,
bijvoorbeeld voor reiniging van keramische kookplaten en andere glanzende,
kwetsbare materialen. Aanvullend onderzoek is nodig om de toepassingen en de
aard en hoeveelheid van microplastics in dergelijke schurende
reinigingsmiddelen vast te stellen. Volgens de Nederlandse Vereniging van
Zeepfabrikanten (NVZ), die een aantal van haar leden heeft bevraagd, wordt er
op jaarbasis ongeveer 1000-2000 kg microplastic in dergelijke producten
gebruikt (pers. med. Klaas Gravensteijn). Reguliere was- en
schoonmaakmiddelen bevatten volgens NVZ niet of nauwelijks microplastics,
omdat die minder effectief en duurder zijn dan de gebruikelijke ingrediënten
(calciet). Deze enquête dient nader uitgewerkt te worden, waarbij onder andere
inzicht wordt gegeven in de mate van respons en het marktaandeel van de
betreffende respondenten. Microplastics in schurende reinigingsmiddelen komen
via het riool in het oppervlaktewater terecht. Niet alle schurende
reinigingsmiddelen bevatten microplastics. Informatie hierover is bij de
consument niet bekend, en deze kan hierop dus niet zijn aankoopgedrag
afstemmen. De lagere prioriteit van schurende reinigingsproducten ten opzichte
van cosmetica wordt veroorzaakt door het matige bewustzijn en de geringe
media-aandacht voor deze producten.
Landbouwplastic. Niet-afbreekbaar landbouwplastic wordt vaak bij het
zwerfafval aangetroffen. Inmiddels heeft de landbouwsector maatregelen
getroffen die de inzameling, afvoer en recycling van landbouwplastic verbeteren.
Tegenwoordig zijn er ook bioafbreekbare landbouwplastics op de markt. Dit
betekent dat het plastic na gebruik niet meer verwijderd en afgevoerd hoeft te
worden, maar zelfs als voedingstof voor planten kan dienen. Het gebruik van
oxo-afbreekbare 4 landbouwplastics wordt door de EU sterk ontraden [18].
Daarbij spelen twee overwegingen een rol. Ten eerste neemt door deze plastics
het nuttig hergebruik van plastic afval af. In de tweede plaats is de afbraak van
oxo-afbreekbare plastics onvolledig. Aan deze plastics zijn additieven
toegevoegd, waardoor het plastic, aan het eind van het groeiseizoen, in kleine
plastic fragmenten uiteenvalt. De fragmenten vormen een bron van
microplastics, die kunnen afspoelen naar nabijgelegen sloten. Volgens de
industrie (Oxobiodegradable Plastic Association) is de fragmentatie een eerste
stap voor verder biodegradatie. Het is onbekend hoeveel bioafbreekbaar plastic
er door de landbouw in Nederland wordt gebruikt. Maatregelen kunnen gericht
zijn op het stimuleren van de ontwikkeling van volledig afbreekbaar (omzetting
naar kooldioxide en water) of toezien op volledige verwijdering van
landbouwplastic na gebruik. De burger heeft hierin geen handelingsperspectief.
Compost, zuiveringsslib. Microplastic dat in compost en zuiveringsslib
voorkomt kan door toepassing van deze producten weer in het milieu terecht
komen. Voor het nuttig toepassen van compost en zuiveringsslib op de bodem
zijn eisen geformuleerd in het Besluit gebruik meststoffen [37]. Dit besluit stelt
limieten aan concentraties van zware metalen en arseen in meststoffen. RWZIzuiveringsslib voldoet niet aan deze eisen, en wordt daarom niet toegepast in de
landbouw. Voor industrieel slib voldoen slechts enkele stromen aan de eisen van
dit besluit. Het CBS verzamelde gegevens over de afzet van zuiveringsslib. In
4

Dit zijn plastics waaraan metaalzouten zijn toegevoegd die de abiotische afbraak van plastic bevorderen.

Pagina 26 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

2012 werd circa 177 miljoen kg industrieel (nat) slib toegepast in de landbouw.
Dit zijn vooral slibstromen uit zuiveringsinstallaties van de
voedingsmiddelenindustrie. Compost, zuiveringsslib en mest worden in
toenemende mate gebruikt om biogas te produceren. Dat gebeurt door
covergisting. Het afvalproduct van de biogasproductie wordt aangeduid als
digestaat. Microplastics die in het compost of slib zaten zullen in de
vergistingsinstallatie niet worden afgebroken en komen in het digestaat terecht.
Het digestaat kan, als het aan bepaalde kwaliteitseisen voldoet, als meststof op
land worden toegepast. Volgens het CBS wordt op landbouwgrond geen
zuiveringsslib uit RWZI’s toegepast, maar de toepassing van digestaat is in deze
getallen niet verwerkt.
De technische mogelijkheden voor reductie van plastics in compost, slib en
digestaat zijn beperkt. Mogelijkheden zijn een scheidingsstap voorafgaand aan
de compostering of betere scheiding door de burger bij de inzameling. De
risicoperceptie is matig. Het handelingsperspectief van de landbouwer en van de
burger is gering, bij de compost wordt geen informatie verstrekt die aangeeft of
het microplastic bevat.
Gezuiverd water (effluent van zuiveringsinstallaties) kan microplastics
bevatten [27-29]. Er zijn geen specifieke lozingseisen voor microplastics. De
streefwaarde voor zwevend stof, waaronder zwevende plastic deeltjes, in het
effluent is 30 mg/L. In de RWZI vindt meestal geen filtratie plaats; deeltjes
worden veelal door bezinking en flocculatie verwijderd. Meetgegevens van
microplastics in in- en effluenten van RWZI’s zijn beperkt beschikbaar en zijn
zeer variabel, waardoor het onmogelijk is om een goede schatting te maken van
het zuiveringsrendement. Door innovaties zoals het terugwinnen van
grondstoffen en energie zullen ook microplastics verwijderd kunnen worden. De
aandacht voor microplastics in gezuiverd water is matig, het
handelingsperspectief van de zuiveringsbedrijven en van de burger is nihil.
Overstorten van RWZI’s en ongezuiverd afvalwater dragen naar schatting
aanzienlijk bij aan de emissie van microplastics naar het oppervlaktewater.
Kledingvezels en microplastics uit cosmetica, voeding, medicijnen en
schoonmaakmiddelen bereiken op die manier direct het oppervlaktewater. In
2012 waren circa 23000 huishoudens in Nederland niet op de riolering is
aangesloten [30]. Ook via de scheepvaart wordt “huishoudelijk” afvalwater
direct en ongezuiverd geloosd [31]. Er is ruimte voor verbetering van zuivering
of inzameling van vuilwater waarmee de emissie van microplastics kan worden
verminderd.
Bandenslijtage. Door het slijten van rubber banden komt naar schatting 17000
ton kleine rubberdeeltjes in het milieu terecht [21]. Deze deeltjes verwaaien als
fijn stof of spoelen af naar het oppervlaktewater of de riolering. De
mogelijkheden voor emissiereductie zijn gering, door de fijnstofproblematiek is
er wel publieksaandacht voor de effecten van autoverkeer op de luchtkwaliteit.
Deze risico's worden echter niet direct geassocieerd met micro-plastics. De
consument heeft geen handelingsperspectief.
Aanvoer buitenland. Bij de landsgrenzen stroomt per seconde 2200 m3 water
door de Rijn, 230 m3 door de Maas. Zij bedekken een stroomgebied van,
respectievelijk, 185.000 en 36000 km2, grotendeels buiten Nederland, met
daarin een aantal grote steden en industriegebieden. De aanvoer van
microplastics vanuit het buitenland wordt daarom aanzienlijk geacht. De
technische mogelijkheden om deze aanvoer te stoppen zijn zeer gering, het
bewustzijn over deze problematiek bij burgers en media is matig en de burger
kan hier niet handelend in optreden.

Pagina 27 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Prioriteitscore 5.
Composteringsinstallaties. Groter plastic wordt uit GFT geblazen of gezeefd.
Wij gaan ervan uit dat dit afval professioneel en netjes wordt afgevoerd.
Alternatieven zijn er niet, plastic hoort er niet in te zitten. Mogelijk dat de
procesvoering kan worden verbeterd waardoor er minder afval verwaaid. De
risicoperceptie is laag, de burger heeft hierin geen handelingsperspectief.
Lijmen, verven (Bouw). In de professionele sector is een deugdelijke afvoer
van verf- en lijmresten, en kwasten beter geregeld dan bij particulieren. Ook
door het schuren van oude verflagen of door slijtage kunnen plastic deeltjes uit
verf in het milieu komen (zie ook stofemissie bouwplaatsen). De emissie hiervan
kan aanzienlijk zijn. Alternatieven voor microplastics in verf zijn er niet of
nauwelijks. Mogelijk kan door extra voorlichting over schoon werken, afzuigen
van schuursel en dergelijke de emissie verder beperkt worden. De branche is
wel bewust van zorgvuldige werkwijzen en gebruik van milieuvriendelijke verven
en lijmen. Dat laatste heeft meer betrekking op de oplosmiddelen dan op
eventuele aanwezigheid van microplastics. Het handelingsperspectief van de
consument als opdrachtgever is gering, aangezien informatie over microplastics
in verf ontbreekt.
Tijdens het aanbrengen van isolatie, gietvloeren en vloerbedekking (Bouw)
kan emissie van microplastics optreden door verwaaiing. Bovendien kan slijtage
(m.n. bij vloeren) optreden. Er zijn alternatieve materialen beschikbaar, die ook
al toegepast worden bij duurzame woonprojecten. De bewustwording van
duurzame bouwmaterialen bij consumenten neemt toe, maar wordt vooralsnog
niet geassocieerd met de emissie van microplastics. Net als bij “Stofemissies
bouwplaatsen” geldt hier dat de consument als opdrachtgever van een
bouwproject mede kan bepalen welke materialen worden gebruikt. Bij de
overheid is de emissie van microplastics momenteel geen criterium voor
duurzaam inkopen.
Huishoudelijke (wegwerp)artikelen worden door de UNEP aangewezen als
de grootste bron van plasticvervuiling in zee [20]. Het gaat dan om plastic
bestek, bekertjes, rietjes et cetera. De technische mogelijkheden voor
emissiereductie zijn gering, verbetering kan bewerkstelligd worden door
educatie en gedragsbeïnvloeding. Zogenaamde bioafbreekbare plastics die snel
“afgebroken” worden tot kleinere fragmenten leiden weliswaar tot een snellere
verdwijning van zichtbaar zwerfafval, maar de emissie van de minder zichtbare
microplastics wordt er juist door bevorderd. Alleen plastics die volledig kunnen
worden afgebroken tot kooldioxide en water leiden tot een vermindering van
microplastics. Het publieksbewustzijn is niet heel groot, terwijl de consument
hier wel degelijk een handelingsperspectief heeft.
Garagebedrijven. Met name bij autospuiterijen en sloperijen kan microplastic
afval vrijkomen. Door verfdeeltjes, of stofemissies bij slopen van kunststof
onderdelen. De emissies zijn matig, de technische mogelijkheden voor
emissiereductie zijn gering en het bewustzijn en het handelingsperspectief zijn
ook beperkt. Andere weegfactoren voor de criteria relevantie, haalbaarheid en
urgentie veranderen niets aan de prioriteitscore.
Chemische wasserijen. Emissies van microplastics bij chemische wasserijen
zijn vooral een gevolg van slijtage van textielvezels. Een ‘quick win’ kan worden
bereikt door filters te installeren die voorkomen dat microplastics in het
afvalwater terecht komen. De risicoperceptie van de burger is laag, hij heeft ook
geen handelingsperspectief.

Pagina 28 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Reinigen tankauto’s. In industriële zeep en reinigingsmiddelen kunnen
microplastics voorkomen. Naar verwachting wordt in deze professionele setting,
het afvalwater apart gezuiverd voordat het op het oppervlaktewater of het riool
wordt geloosd. De zuivering is echter niet specifiek gericht op microplastics. Het
is daarom onbekend wat de zuiveringsefficiëntie is. De problematiek staat niet in
de publieke belangstelling, de burger heeft ook geen handelingsperspectief. De
technische mogelijkheden voor emissiereductie zijn onbekend.
Sportvelden. De laatste 10 jaar is het aantal kunstgrasvelden en atletiekbanen
in Nederland in rap tempo toegenomen. Emissies van microplastics kunnen
voortkomen uit slijtage van het kunstgras of kunstbaan, maar ook door
verspreiding van rubbergranulaat dat ter ondersteuning van de grasvezels wordt
toegevoegd. Dat zogenaamde instrooirubber verspreidt zich in de omgeving, in
de sporttas, en sportkleding en komt zo onder andere via de wasmachines in het
afvalwatersysteem terecht. Doordat veel rubbergranulaat verdwijnt moeten de
velden regelmatig opnieuw ingestrooid worden. Een alternatief voor
instrooirubber is instrooizand, maar de speelkwaliteit hiervan is minder. Het
alternatief voor kunstgras is echt gras. Een ‘quick win’ is hier naar verwachting
niet te maken. De risicoperceptie is matig. Er is vanaf 2006 regelmatig onrust
geweest in de media (bv. Telegraaf 30/8/2006, Zondagsnieuws
Maastricht/Mergelland, 2/11/2008) over de risico’s van chemische stoffen in
instrooirubber voor uitloging naar grondwater en voor de luchtkwaliteit. Diverse
malen tussen 2006 en 2009 zijn er Kamervragen over gesteld.
Prioriteitscore 4.
Voedings- en genotsmiddelen (Consumenten). Microplastics worden soms
toegevoegd als vulstof in kauwgum. Kauwgom wordt veelvuldig als straatvuil
aangetroffen, en emissie van microplastics kan op die manier plaatsvinden.
Schadelijke effecten van de consumptie van microplastics voor de mens zijn niet
aangetoond. Er is weinig bekend over de onbedoelde aanwezigheid van
microplastics in voedingsmiddelen. In mossels verzameld op 2 verschillende
locaties aan de Nederlandse kust werden maximaal 105 microplastic deeltjes/g
drooggewicht gevonden, en oesters maximaal 87 microplastic deeltjes/g [29]. In
honing zijn microplastic deeltjes aangetroffen: gekleurde vezeltjes (gemiddeld
0.17 deeltjes/g) en fragmenten (gemiddeld 0.009 deeltjes/g) die mogelijk door
droge of natte depositie op/in bloemen terecht gekomen zijn. De hoeveelheid is
bijzonder laag en daarvan worden geen nadelige effecten op de mens van
verwacht. Een groot deel van de microplastics zal vermoedelijk weer
uitgescheiden worden en via de RWZI in het oppervlaktewater terecht komen.
De emissie van microplastics vanuit voedsel naar het oppervlaktewater wordt als
matig ingeschat. De haalbaarheid van emissiereductie door de consument en
zijn handelingsperspectief zijn gering omdat het vaak gaat om microplastics die
onbedoeld in een product voorkomen. Momenteel is er een geringe ongerustheid
bij de burger/media aangaande de voedselkwaliteit. Dit kan opeens veranderen,
voedselkwaliteit is een gevoelig onderwerp. Voedselveiligheid is een gevoelig
onderwerp, de urgentie kan hierdoor toenemen.
Stortplaatsen. In Nederland wordt geen huishoudelijk afval meer gestort
(http://afvalmonitor.databank.nl). Wel zijn er nog stortplaatsen voor
bedrijfsafval, bouw- en sloopafval, verontreinigde grond, et cetera. De emissie
van plastics is matig omdat er afdekmaatregelen worden genomen om
verwaaiïng van afval te voorkomen. De technische mogelijkheden voor
emissiereductie zijn gering, er zijn weinig alternatieven. De consument
associeert stortplaatsen wel met verwaaiing van zwerfvuil, maar niet direct met
microplastics. De consument heeft geen handelingsperspectief.

Pagina 29 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Vezels (Chemische industrie). Bij de productie van plastic vezels kunnen
grondstoffen gemorst worden en er kan veel stof bij vrijkomen. Natuurlijke
grondstoffen zijn maar in beperkte mate een alternatief voor synthetische
vezels. Aangezien productieprocessen zijn geoptimaliseerd zullen de technische
mogelijkheden voor emissiereductie beperkt zijn; bijvoorbeeld zorgvuldiger
werkprocessen en afzuigsystemen voor stofdeeltjes. Het bewustzijn en de
handelingsperspectieven van de branche zijn beperkt.
Verpakkingen (Chemische industrie). Hier gaat het om de vervaardiging van
verpakkingsmateriaal. De emissie van (micro)plastics kan vooral optreden bij
het morsen van grondstoffen (granulaten) die nodig zijn voor de productie van
plastic verpakkingsmateriaal. De emissie vanuit deze sector is waarschijnlijk
beperkt omdat productieprocessen zijn geoptimaliseerd. Alternatieven voor
plastic verpakkingen zijn papier, textiel of bioplastic. Het bewustzijn bij de
industrie over de milieubelasting van verpakkingen neemt toe, en men is bezig
met afbreekbare en herbruikbare verpakkingsmaterialen.
Granulaten voor hobbydoeleinden. In de hobbysfeer worden granulaten
toegepast voor het gieten van siervoorwerpen, sieraden, modellen en kunstaas.
Het gebruik van plastic is niet essentieel, er kan ook gebruik gemaakt worden
van natuurlijke materialen. Momenteel is de perceptie van de consumenten
t.a.v. deze bron laag, maar dat zou door voorlichting kunnen worden verbeterd.
Medische middelen (Consumenten). De mogelijkheden voor het beperken
van plastic emissies uit deze bronnen zijn divers en worden daarom apart
genoemd. Pleisters, luiers en damesverband worden regelmatig bij het zwerfvuil
aangetroffen. Bewustwording en opvoeding van de consument zijn
mogelijkheden om dit te verminderen. Voor luiers zijn bovendien katoenen
alternatieven beschikbaar. De risicoperceptie van de consument is gering, hij
heeft wel handelingsperspectief. De hoge score van pleisters, luiers en
damesverband zorgt voor de hoge prioriteit.
Plastics kunnen ook vrijkomen door het gebruik van capsules voor slow-release
van medicijnen. Ook “protheses” zoals contactlenzen en brillen kunnen als
microplastics worden beschouwd. De emissie van plastic protheses naar het
milieu wordt verwaarloosbaar geacht.
Capsules en slow-release medicijnen: technische mogelijkheden en alternatieven
zijn er niet of nauwelijks. Het bewustzijn van de consument is laag, hij heeft
nauwelijks handelingsperspectief.
Speelgoed, hobby- en feestartikelen. Speelgoedfragmenten en feestartikelen
(ballonnen, restanten van vuurwerk) worden veelvuldig aangetroffen bij het
mariene zwerfafval. De technische mogelijkheden voor emissiereductie zijn
beperkt. Het onderwerp leeft niet of nauwelijks bij de consument. Het
handelingsperspectief voor speelgoed is vermoedelijk gering, kinderen laten hun
speelgoed vaak onbedoeld achter of verliezen het. Een recent voorbeeld van
plastic hobbymateriaal dat zich, via afspoeling van straatvuil in het milieu zou
kunnen verspreiden, zijn de loombandjes die momenteel een grote rage zijn
onder kinderen [38, 39]. De loombandjes zijn echter (nog) niet aangetroffen bij
de monitoring van rivieren of zee. Ballonnen en feestartikelen zoals confetti,
vlaggetjes en hulzen van vuurwerk kunnen van afbreekbare plastics of papier in
plaats van plastic gemaakt worden, om de emissie van microplastics te
verminderen.
Prioriteitscore 3
Verbranden. Van het plastic afval werd in 2012 meer dan de helft verbrand,
dat levert vervolgens energie op. De emissie van (microplastic), door verwaaiing

Pagina 30 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

van plastic bij op- en overslag, is gering. Technische verbeteringen of
vervanging zijn hier niet of nauwelijks mogelijk, de consument heeft geen
handelingsperspectief en de publieke aandacht voor plastic emissies bij
verbranding is gering.
Zandstralen. Bij zandstralen worden gritkorrels onder hoge druk tegen een
oppervlak aangespoten, bijvoorbeeld om materiaaloppervlakken te reinigen of te
bewerken. Voor zover bekend zijn de gritkorrels niet van plastic. Mochten er
toch plastic deeltjes gebruikt worden, dan zijn er alternatieven zoals
kokosnootschaal, droogijs, siliciumcarbide of glasparels. De mogelijkheden voor
emissiereductie zijn gering. Zandstralen wordt veelal in gesloten cabines
uitgevoerd. Het onderwerp staat niet in de belangstelling, de consument heeft
geen handelingsperspectief.
Granulaten (Chemische industrie). Granulaten worden geproduceerd als
grondstof voor verdere plastic producten. Tijdens het productieproces, op- en
overslag, en transport kunnen granulaten en pellets worden gemorst. De
preproductiepellets worden veelvuldig op stranden aangetroffen [40]. De
granulaten kunnen niet worden vervangen, nog meer aandacht voor zorgvuldige
productieprocessen en transport kan tot verminderde emissie leiden. Het
consumentenbewustzijn is laag, de consument heeft geen handelingsperspectief.
Voedings- en genotsmiddelen (Industrie). Sinds ongeveer 1960 worden
polymeren (butyl (isobutyleen-isopreen) rubber en styreen butadieen rubber)
toegepast als additief (vulstof) in kauwgum. Het gehalte microplastic wordt
geschat op 2,4 gewichtsprocent [41]. In welke vorm of grootte microplastics in
kauwgum worden gebruikt kon niet worden achterhaald. Aangezien kauwgum
vaak op straat of direct in het oppervlaktewater wordt gegooid, en via die weg
kan emissie van microplastics optreden. Vóór 1960 werden er harsen van
plantaardige oorsprong gebruikt als grondstof voor kauwgum, bijvoorbeeld latex
of mastiek. Het is onbekend of vervanging van microplastics door natuurlijke
ingrediënten in kauwgum haalbaar is. Microplastics kunnen bovendien in voeding
terecht komen tijdens het productieproces, doordat plastic verpakkingsmateriaal
deeltjes loslaat, of tijdens de bereiding of bewaring. De
voedingsmiddelenindustrie een grootverbruiker van plastic
verpakkingsmateriaal. Dit onderwerp is gescoord onder “Verpakkingsmateriaal”.
Lijmen en kleefstoffen (Consument). Net als bij verf is een zorgvuldige
afvoer van lijmresten door consumenten niet gegarandeerd. Naar verwachting
worden de meeste lijmrestanten via het huishoudelijke vaste afval afgevoerd, en
zal de emissie naar water gering zijn. Natuurlijke lijmstoffen of alternatieven zijn
nauwelijks verkrijgbaar. De consument is zich niet bewust van een eventuele
link met microplastics, en heeft geen handelingsperspectief door het ontbreken
van alternatieven en het ontbreken van product informatie.
Scheepswerven. Door het schuren of zandstralen van verflagen en coatings
kunnen microplastics vrijkomen. Naast de reeds geldende maatregelen op
scheepswerven t.a.v. afzuigen en opvangen van afvalwater, zijn er weinig
mogelijkheden voor technische verbetering of alternatieven. De risicoperceptie
van de consument is laag en de consument heeft ook geen
handelingsperspectief.
Rotormilling. Rotormilling (ook wel aangeduid als roto-milling) wordt gebruikt
om oppervlakken te behandelen, te schuren of van structuur te voorzien. Hierbij
kunnen microplastics worden gebruikt [22]. Als het te behandelen oppervlak
polymeren bevat is dat een extra bron van microplastics. In veel asfalt is
bijvoorbeeld synthetisch rubber verwerkt, als geluidsdempende ingrediënt. Door
rotormilling kunnen stof en gruis, waaronder rubberdeeltjes, verwaaien.

Pagina 31 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Technische mogelijkheden om dit te voorkomen zijn beperkt. De consument is
niet bekend met deze mogelijke bron van microplastics en heeft geen
handelingsperspectief.
Atmosferische depositie. De emissie van microplastics via de lucht kan
gekoppeld worden aan de fijnstofproblematiek. Gekleurde (plastic) vezels
werden aangetroffen in regenwater (18.1 gekleurde vezels/L en 3.7 gekleurde
fragmenten/L regen) [42]. Technische mogelijkheden of alternatieven zijn
beperkt, het consumentenbewustzijn is laag (fijn stof wordt niet geassocieerd
met microplastic) en er is geen handelingsperspectief.
Prioriteitscore 2
Recycling. Bij het scheiden van plastic bestaat de kans op verwaaiing bij
inzamelpunten, met name als de capaciteit van prullenbakken en containers
onvoldoende is. Emissie van microplastics kan ook optreden als geproduceerde
kunststofsnippers, die als grondstof voor nieuwe plastic producten dienen,
gemorst worden bij op- en overslag. Er zijn geen alternatieven, er zou wel meer
aandacht besteed kunnen worden aan voldoende capaciteit en zorgvuldige
werkwijzen. De link met microplastics wordt door de consument niet direct
gemaakt, de burger heeft wel handelingsperspectief bij het aanbieden van
plastic afval.
Vervaardiging basis chemicaliën. De emissie van microplastic bij de
productie van basischemicaliën (monomeren, polymeren) is nihil. Daarom zijn
technische mogelijkheden en alternatieven niet nodig. Het
consumentenbewustzijn is laag, de burger heeft geen handelingsperspectief.
Verf en kleefstoffen (Industrie). Microplastic wordt toegepast als drager van
kleurstoffen, vulstof of om ruwheid aan de lak of lijmlaag mee te geven. Als
alternatief kan gezocht worden naar natuurlijke grondstoffen. Een snelle
technische verbetering is echter niet te verwachten. Consumenten en schilders
zijn zich bewust van de milieuaspecten van verf. Dat betreft echter vooral
oplosmiddelen en niet de aanwezigheid van microplastics. Het
handelingsperspectief is beperkt, door gebrek aan informatie.
Medische middelen (Industrie). De sector produceert medicijnen, capsules,
protheses (inclusief brillen en lenzen), handschoenen, spuitjes en
verbandmiddelen. Door onzorgvuldig werken tijdens het productieproces kunnen
plastic grondstoffen gemorst worden. De emissie is gering, uitgaande van een
optimaal productieproces in deze sector. Er zijn geen alternatieven of technische
mogelijkheden voor verdere emissiereductie. De consument is zich niet bewust
van plastic emissies door deze sector. De consument heeft geen
handelingsperspectief.
Electronica, printers. Slijtage van plastics tijdens gebruik. Printer-inkt bevat
microplastics. Bijzonder punt van aandacht zijn de 3D printers. Over de emissie
naar het milieu is weinig bekend, mogelijk dat microdeeltjes via de lucht
vrijkomen. Electronica en printercartridges worden meestal bij het vaste afval
ingezameld of ter recycling aangeboden. De technische mogelijkheden voor
verdere emissiereductie zijn gering, alternatieven ontbreken. De consument
associeert electronica niet met het vrijkomen van microplastics. Zijn
handelingsperspectief beperkt zich tot het deugdelijk afvoeren van oude
electronica en toner cartridges.
Tandartspraktijken. Door tandartsen worden plastics gebruikt voor het maken
van gebitsafdrukken, het aanbrengen van beschermende laagjes op kiezen en
voor het vullen van gaatjes. De emissie van plastics is vermoedelijk gering
omdat de kunststoffen bij het vaste afval belanden. Alternatieven zijn er niet of

Pagina 32 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

nauwelijks. De consument associeert dit niet met microplastic problematiek en
heeft slechts beperkt handelingsperspectief.
Corrosie waterleidingen. De emissie van microplastics door slijtage van
kunststof waterleidingen wordt nihil geacht. Als alternatief kunnen koperen
leidingen worden gebruikt. De consument associeert kunststofleidingen niet met
microplastic problematiek. Als opdrachtgever voor een bouwproject of als doehet-zelver heeft de consument handelingsperspectief. Bij aankoop van een
woning is dat handelingsperspectief er meestal niet.
Winning van drinkwater. Bij de drinkwaterwinning kunnen microplastics
worden ingezet bij de zuivering van water door flocculatie of coagulatie
(www.flocculant.info). De emissie van microplastics uit dit proces is vermoedelijk
erg laag, het water moet immers aan de hoge drinkwaterkwaliteiteisen voldoen.
Of er alternatieven of technische mogelijkheden zijn om het microplastic gebruik
te verminderen is onbekend. De consument associeert drinkwaterbereiding niet
met het gebruik van microplastics en heeft geen handelingsperspectief.
Koelwater. Bij de zuivering van koelwater kunnen kunststof filters gebruikt
worden. De emissie van microplastics is vermoedelijk erg laag.
Vanuit de luchtvaart is de emissie van plastics vermoedelijk klein. Emissie van
bandenslijtage zal optreden. Ook wordt in de burgerluchtvaart veel
verpakkingsmateriaal gebruikt voor voedingswaren. Dit wordt in het algemeen
ingezameld en afgevoerd.
Prioriteitscore 1
Bestrijdingsmiddelen (Chemische industrie en Landbouw). De productie
van slow-release bestrijdingsmiddelen is gering. Het meeste plastic zal zitten in
het verpakkingsmateriaal. Naar verwachting is de emissie van plastic door deze
industrietakken gering.
Drukkerijen. In drukinkt en papier coatings wordt plastic gebruikt. De emissie
is naar verwachting klein. Technische mogelijkheden of alternatieven zijn er niet
of nauwelijks.

Pagina 33 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

6

Conclusies en aanbevelingen

In twee sessies met een expert groep bestaande uit vier vertegenwoordigers van
RIVM, Deltares, Rijkswaterstaat en de Emissieregistratie zijn mogelijke bronnen
van microplastic geselecteerd en geprioriteerd. Aangezien voor diverse bronnen
concrete gegevens over omvang van de emissie ontbreken, geldt de huidige
prioritering als een aanbeveling voor verdiepende studies naar de bronnen met
een hoge prioriteit. In de verdiepende studie zal meer informatie worden
verzameld over de aard en omvang van de emissies en mogelijke maatregelen
voor het terugdringen van de emissie van microplastics. Hierbij is informatie
vanuit diverse bedrijfstakken noodzakelijk. De uitgevoerde prioritering in
combinatie met de informatie uit de verdiepende studie kan de overheid helpen
bij het opstellen van een programma van emissiereducerende maatregelen, een
verplichting die voortvloeit uit de Kaderrichtlijn Mariene Strategie.
Zwerfvuil, voor een groot deel bestaande uit verpakkingsmateriaal en
wegwerpartikelen, geldt algemeen als grootste landbron voor de emissies van
plastic en microplastic naar het mariene milieu. De scores in dit rapport
bevestigen dit beeld (score 8-9). Deze studie geeft daarnaast een systematisch,
verkennend overzicht van andere, soms onverwachte, bronnen en hun mogelijke
omvang. De meerwaarde van dit onderzoek is verder de integrale afweging van
primaire èn secundaire bronnen van microplastics, waarbij niet alleen gekeken is
naar de hoeveelheid microplastic die vrijkomt, maar ook naar de haalbaarheid
voor emissiereductie en naar de risicoperceptie en het handelingsperspectief van
de consument.
Andere bronnen van secundaire microplastics die relatief hoog scoren (score 67) zijn vezels en kleding, afspoeling van verhard oppervlak (waaronder
bandenslijtage), stofemissies van bouwplaatsen, landbouwplastics en aanvoer
vanuit het buitenland. Afvalwater, zuiveringsslib en compost scoren ook relatief
hoog (6). Deze bevatten zowel primaire als secundaire microplastics, van
diverse bronnen die op het riool lozen, bijvoorbeeld deeltjes afkomstig van
vezels en kleding als primaire microplastics of ‘microbeads’ uit cosmetica. De
emissie van secundaire microplastics door of uit speelgoed, hobby- en
feestartikelen wordt eveneens hoog geschat, maar door het ontbreken van
alternatieven, de geringe risicoperceptie en het redelijk goede
handelingsperpectief van de consument krijgt die een vrij lage prioriteit. Van de
primaire microplastics wordt aan cosmetica en de verf- en kleurstoffen de
hoogste onderzoeksprioriteit toegekend, gevolgd door de schurende
reinigingsmiddelen.
Onderzoek naar aard en hoeveelheid van zwerfafval is al gestart door afspraken
en verplichtingen vanuit OSPAR en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie.
Verschillende maatregelen zijn al genomen om de milieubelasting van
secundaire microplastics te verminderen door het gebruik van plastic
verpakkingsmateriaal terug te dringen en de afvalinzameling in de recreatieve
sfeer te versterken. Gebleken is dat in gebieden met een slechte
afvalinfrastructuur de hoeveelheid zwerfvuil bijzonder groot is [43]. Verbetering
van de afvalinfrastructuur is een krachtig middel om de lokale en regionale
emissies van plastic en microplastic verder terug te dringen. Hulp gericht op het
verbeteren van de afvalinfrastructuur in ontwikkelingslanden kunnen op
wereldschaal meer effect hebben dan het verder optimaliseren van
zuiveringsprocessen of productieprocessen in Nederland. Een aantal

Pagina 34 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

programma’s, onder andere gefinancierd door de Wereldbank op dat gebied
loopt al.
Het gebruik van bioplastics of bioafbreekbare plastics is een kans om de emissie
van secundaire microplastics te verminderen. Dat geldt echter alleen voor
plastics die volledig kunnen worden omgezet naar kooldioxide en water.
Zogenaamde bioafbreekbare plastics die snel “afgebroken” worden tot kleinere
fragmenten leiden weliswaar tot een snellere verdwijning van zichtbaar
zwerfafval, maar de emissie van de minder zichtbare microplastics wordt er juist
door bevorderd. Bovendien kan het stimuleren van bioafbreekbaar plastic als
ongewenst neveneffect hebben dat er minder wordt ingezet op plastic
inzameling en nuttig hergebruik van plastic.
De omvang van de emissie is een onmisbaar criterium voor prioritering, maar
kan door gebrek aan gegevens slecht gekwantificeerd worden. Ook de
inschatting van technische mogelijkheden en alternatieven voor microplastics is
door middel van expert-judgement tot stand gekomen en is verkennend van
aard. De uitkomsten van deze voorlopige prioritering moeten op basis van
bedrijfsinformatie verder verfijnd worden. Aanbevolen wordt om voor bronnen
met een hoge prioriteit (score 5-9) nadere verdiepingsstudies uit te voeren
Voor cosmetica en persoonlijke verzorgingsproducten is deze verdiepingsstudie
reeds gestart. Nieuwe onderzoeksvragen komen daarbij naar voren, zoals: 1)
hoe microplastic af te bakenen om handhaafbare regelgeving in te voeren?, 2)
welke producten bevatten microplastics, hoeveel en wat is hun functie?, 3)
welke alternatieven zijn er voor microplastics en wat is daarvan de
milieubelasting? Het RIVM is in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en
milieu, samen met verschillende partners, bezig om deze vragen te
beantwoorden.

Pagina 35 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Referenties
1.

2.

3.
4.

5.
6.

7.

8.

9.

10.
11.
12.

13.

14.

15.

16.
17.
18.
19.

Plastics Europe, 2013, Plastics - The facts 2013. An analysis of
European latest plastics production, demand and waste data. Brussel,
40 pag.
Hammer, J., M.S. Kraak and J. Parsons, Plastics in the Marine
Environment: The Dark Side of a Modern Gift, in Reviews of
Environmental Contamination and Toxicology, D.M. Whitacre, Editor
2012, Springer New York. pag. 1-44.
Law, K.L., et al., 2010, Plastic Accumulation in the North Atlantic
Subtropical Gyre. Science, 329(5996): 1185-1188.
Law, K.L., et al., 2014, Distribution of Surface Plastic Debris in the
Eastern Pacific Ocean from an 11-Year Data Set. Environmental Science
& Technology, 48(9): 4732-4738.
Ryan, P.G., 2014, Litter survey detects the South Atlantic ‘garbage
patch’. Marine Pollution Bulletin, 79(1–2): 220-224.
Hoarau, L., et al., 2014, Ingestion and defecation of marine debris by
loggerhead sea turtles, Caretta caretta, from by-catches in the SouthWest Indian Ocean. Marine Pollution Bulletin, 84(1–2): 90-96.
Waluda, C.M. and I.J. Staniland, 2013, Entanglement of Antarctic fur
seals at Bird Island, South Georgia. Marine Pollution Bulletin, 74(1):
244-252.
Choy, C. and J. Drazen, 2013, Plastic for dinner? Observations of
frequent debris ingestion by pelagic predatory fishes from the central
North Pacific. Marine Ecology Progress Series, 485: 155-163.
Provencher, J.F., et al., 2014, Prevalence of marine debris in marine
birds from the North Atlantic. Marine Pollution Bulletin, 84(1–2): 411417.
Farrell, P. and K. Nelson, 2013, Trophic level transfer of microplastic:
Mytilus edulis (L.) to Carcinus maenas (L.). Environ. Pollut., 177: 1-3.
Koelmans, A.A., E. Besseling and E.M. Foekema, 2014, Leaching of
plastic additives to marine organisms. Environ. Pollut., 187: 49-54.
Velzeboer, I., C.J.A.F. Kwadijk and A.A. Koelmans, 2014, Strong
Sorption of PCBs to Nanoplastics, Microplastics, Carbon Nanotubes, and
Fullerenes. Environmental Science & Technology, 48(9): 4869-4876.
Koelmans, A.A., et al., 2013, Plastic as a Carrier of POPs to Aquatic
Organisms: A Model Analysis. Environmental Science & Technology,
47(14): 7812-7820.
Besseling, E., et al., 2013, Effects of Microplastic on Fitness and PCB
Bioaccumulation by the Lugworm Arenicola marina (L.). Environmental
Science & Technology, 47(1): 593-600.
Bakir, A., S.J. Rowland and R.C. Thompson, 2014, Enhanced desorption
of persistent organic pollutants from microplastics under simulated
physiological conditions. Environ. Pollut., 185: 16-23.
Hanke, G., 2011, Marine litter. Technical recommendations for the
implementation of MSFD requirements. Joint Research Centre, 93 pag.
Tweede Kamer, 2013, Vergaderjaar 2012-2013, 30872, nr. 132,
Landelijk afvalbeheerplan. 20 pag.
EC, 2013, Groenboek over een Europese strategie voor kunststofafval in
het milieu. Report no. COM(2013) 123, Brussel, 24 pag.
UNEP, 2009, Marine litter: A global challenge. United Nations
Environment Programme, Nairobi, 234 pag.

Pagina 36 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

20.

21.

22.

23.

24.
25.

26.
27.
28.
29.

30.

31.
32.
33.

34.
35.
36.

37.

38.

UNEP, 2014, Valuing plastics: The business case for measuring,
managing and disclosing plastic use in the consumer goods industry.
United Nations Environment Programme, Nairobi, 116 pag.
Rijkswaterstaat, 2014, Emissieschattingen diffuse bronnen.
Emissieregistratie. Bandenslijtage wegverkeer. Rijkswaterstaat-WVL, 22
pag.
Arthur, C., J. Baker and H. Bamford, 2009, Proceedings of the
international research workshop on the occurence, effects and fate of
microplastic marine debris, September 9-11, 2008. National Oceanic and
Atmospheric Administration, Report no. NOAA Technical memorandum
NOS-OR&R-30, pag.
Browne, M.A., et al., 2008, Ingested Microscopic Plastic Translocates to
the Circulatory System of the Mussel, Mytilus edulis (L.). Environmental
Science & Technology, 42(13): 5026-5031.
Van Cauwenberghe, L., et al., 2013, Microplastic pollution in deep-sea
sediments. Environ. Pollut., 182: 495-499.
Vert, M., et al., 2012, Terminology for biorelated polymers and
applications (IUPAC Recommendations 2012). Pure Appl. Chem., 84(2):
337-410.
Thompson, R.C., et al., 2004, Lost at Sea: Where Is All the Plastic?
Science, 304(5672): 838-838.
Leslie, H., et al., 2012, Verkennende studie naar lozing van
microplastics door rwzi's. H2O, 14/15: 45-47.
Brandsma, S.H., et al., 2013, Microplastics in river suspended pariculate
matter and sewage treatment plants. Amsterdam, 20 pag.
Leslie, H., M.J.M. van Velzen and A.D. Vethaak, 2013, Microplastic
survey of the Dutch environment. Novel data set of microplastics in
North Sea sediments, treated wastewater effluents and marine biota.
IVM Institute for Environmental Studies, Report no. R-13/11,
Amsterdam, 30 pag.
Rijkswaterstaat, 2014, Emissieschattingen diffuse bronnen.
Emissieregistratie. Effluenten RWZI's, regenwaterriolen, niet aangesloten
riolen, overstorten en IBA's. 29 pag.
Rijkswaterstaat, 2014, Emissieschattingen difusse bronnen.
Emissieregistratie. Huishoudelijk afvalwater scheepvaart. 10 pag.
Obrecht, W., et al., 2012, Ullmann's Encyclopedia of Industrial
Chemistry.
Grand View Research, 2013, Polytetrafluoroethylene (PTFE) Market
Analysis By Application (Industrial Processing, Electronics, Automotive &
Transportation) By Product (Granular, Micro-powder, Fine-powder) And
Segment Forecasts To 2020. Report no. GVR52 pag.
Redactie Groen, 17 april 2014, Eerste aanzet om Europa te verlossen
van plastic tasjes, in: Trouw.
Zuidervaart, B., 12 juni 2014, Kabinet schaft statiegeld op pet-fles
voorlopig niet af, in: Trouw.
Song, Y.K., et al., 2014, Large Accumulation of Micro-sized Synthetic
Polymer Particles in the Sea Surface Microlayer. Environmental Science
& Technology, 48(16): 9014-9021.
Ministerie van Landbouw Natuurbeheer en Visserij, Besluit van 1
december 1997, houdende regels betreffende het op of in de bodem
brengen van dierlijke meststoffen (Besluit gebruik dierlijke meststoffen
1998).
Siegle, L., 10 Augustus 2014, Are loom bands the next environmental
disaster?, in: The Observer.

Pagina 37 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

39.
40.

41.

42.
43.

van Vliet, K., 4 Augustus 2014, Het loombandje van uw dochtertje,
neefje of buurmeisje verwoest ons milieu, in: HP de Tijd.
Ryan, P.G., et al., 2009, Monitoring the abundance of plastic debris in
the marine environment. Philosophical Transactions of the Royal Society
B: Biological Sciences, 364(1526): 1999-2012.
Leber, A.P., 2001, Human exposures to monomers resulting from
consumer contact with polymers. Chemico-Biological Interactions, 135–
136: 215-220.
Liebezeit, G. and E. Liebezeit, 2013, Non-pollen particulates in honey
and sugar. Food Additives & Contaminants: Part A, 30(12): 2136-2140.
Free, C.M., et al., 2014, High-levels of microplastic pollution in a large,
remote, mountain lake. Marine Pollution Bulletin, 85(1): 156-163.

Pagina 38 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 –14 oktober 2013

Bijlage 1 Deelnemers Expertbijeenkomst 10 september 2013
Naam

Affiliatie

Houben-Michalková, A.

Rijkswaterstaat,Waterdienst
Ministry of Infrastructure and Environment

Stroomberg, G

Rijkswaterstaat, Waterdienst
Ministry of Infrastructure and Environment

Leslie, H.A.

Institute for Environmental Studies (IVM), VU
University Amsterdam

Oosterbaan, L.

Rijkswaterstaat, Directorate North Sea,
Ministry of Infrastructure and Environment, NL

Louisa Crijns-Tan

Ministry of Infrastructure and Environment

Joke Herremans

RIVM

Evelyn Heugens

RIVM

Van der Graaf, S.

Rijkswaterstaat Waterdienst
Ministry of Infrastructure and Environment, NL

Bellert, E.G.

Rijkswaterstaat,Waterdienst
Ministry of Infrastructure and Environment

J Salverda

RIVM

Vethaak, D.

Marine and Coastal Systems, Deltares, NL

Bart Koelmans

WUR

Susan Wijnhoven

RIVM

Willie Peijnenburg

RIVM

Jurgen van Belle

VWS

Ulphard Thoden Vanvelzen

WUR

Erwin Roex

Deltares

Giuliana Ferrero

Unesco

Huub Rijnaarts

WUR

Annemarie van Wezel

KWR

John Parsons

UVA

Pagina 39 van 40

| RIVM Briefrapport 250012001 - 14 oktober 2014

Bijlage 2 Prioriteitsscores voor microplasticsbronnen voor verschillende
wegingsvarianten, zie toelichting op pagina 21)
Activiteit of product

Sector

Verpakkingsmateriaal
Zwerfafval algemeen
Afvalinzameling
Cosmetica
Verf, lak, kleurstoffen
Vezels en kleding
Cosmetica
Laden,lossen,overslag
Afspoeling verhard oppervlak
Stofemissie bouwplaatsen
Schurende reinigingsmiddelen
Schurende reinigingsmiddelen
Landbouwplastics
Compost, zuiveringsslib en digestaat
Gezuiverd water
Overstort en ongezuiverd
Bandenslijtage
Aanvoer buitenland
Composteringsinstallaties
Lijmen, verven
Isolatie
Gietvloeren, vloerbedekking
Huishoudelijke (wegwerp) artikelen
Garagebedrijven
Chemische wasserijen
Reinigen tankauto’s
Sportvelden
Voeding en genotsmiddelen
Stortplaatsen
Vezels
Verpakkingen
Granulaten voor hobbydoeleinden
Medische middelen
Speelgoed, hobby en feestartikelen
Verbranden
Zandstralen
Granulaten
Voeding en genotsmiddelen
Lijmen en kleefstoffen
Scheepswerven
Rotormilling
Atmosferische depositie
Voorbereiden recycling
Productie basis-chemicalien
Verf, lak, kleurstoffen
Lijmen en kleefstoffen
Medische middelen
Electronica, printers
Tandartspraktijken
Corrosie waterleidingen
Winning en distributie
Luchtvaart
Bestrijdingsmiddelen
Bestrijdingsmiddelen
Drukkerijen

Consumenten
Natuur
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Consumenten
Consumenten
Consumenten
Diensten
Verkeer en vervoer
Bouw
Chemische industrie
Consumenten
Landbouw
Landbouw
Riolering RWZI
Riolering RWZI
Verkeer en vervoer
Overig
Afvalverwijdering
Bouw
Bouw
Bouw
Consumenten
Diensten
Diensten
Diensten
Diensten
Consumenten
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Consumenten
Consumenten
Afvalverwijdering
Bouw
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Diensten
Verkeer en vervoer
Overig
Afvalverwijdering
Chemische industrie
Chemische industrie
Chemische industrie
Chemische industrie
Consumenten
Diensten
Diensten
Drinkwater industrie
Verkeer en vervoer
Chemische industrie
Landbouw
Diensten

Pagina 40 van 40

Wegingsvarianten
Standaar
A
B
C
9
9
9
9
8
8
9
8
6
8
6
7
6
7
6
8
6
7
6
8
6
7
6
7
6
8
6
7
8
7
5
7
5
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
5
7
4
5
7
4
5
5
4
5
5
4
5
5
5
5
5
5
5
4
6
4
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
4
5
3
4
4
4
3
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
3
6
4
3
6
4
3
4
2
4
2
4
3
4
2
4
2
4
3
3
4
2
3
4
2
3
4
2
3
4
2
2
3
2
2
1
1
3
2
2
2
3
2
2
1
1
2
2
3
2
2
3
2
2
1
2
3
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

D
9
8
6
7
6
6
7
7
8
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
6
5
5
4
5
5
5
6
5
5
4
4
4
3
3
4
4
4
4
4
4
4
4
2
2
3
2
2
2
2
2
3
2
1
1
1