Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Doorrekening scenario's accijnsverhoging op tabak

RIVM

Inlelding

3721 MA Bilthoven

In 2018 werd het Nationaal Preventie Akkoord (NPA) ondertekend, met de
ambitieuze doelstelling dat in 2040 niet meer dan 5 procent van de bevolking
zou roken en dat in dat jaar geen enkele jongere meer rookt ("rookvrije
generatie"). In 2014 rookte nog 25,7 procent van de volwassen bevolking. In
2018, bij de ondertekening van het NPA, rookte 22,4 procent van de
Nederlanders en in 2022 was dat percentage gedaald tot 18,9 procent. Deze
cijfers zijn afkomstig uit de Gezondheidsenquete (Trimbos instituut, 2023).
Rokers worden hier gedefinieerd als dagelijkse en gelegenheidsrokers (niet-

3720 BA Bilthoven

A. van Leeuwenhoeklaan 9
Postbus 1
www.rivm.nl

T 088 689 91 11

Auteur«=

dagelijkse rokers) en deze cijfers zijn gebaseerd op zelfrapportage.
Roken is een grote en te vermijden oorzaak van sterfte. In Nederland
overlijden jaarlijks 20.000 personen door (mee)roken en 9,4 procent van de
totale ziektelast hangt samen met roken (VTV, 2018). Prijsverhoging wordt
door de WHO ais meest kosteneffectieve maatregel omschreven in de strijd
tegen tabaksgebruik (WHO, 2021). Ook de Wereldbank propageert prijsbeleid
als effectief middel om roken tegen te gaan (Jha & Chaloupka, 1999). Een
instrument om de prijzen van tabak te verhogen is het verhogen van de
belasting (accijns) op tabak. Nederland heeft een historie van relatief geringe
jaarlijkse accijnsverhogingen voor tabaksproducten, bijvoorbeeld met 12 cent
per pakje sigaretten in 2016, 2017 en 2021. In 2020 en 2023 is de accijns
twee keer met een hoger bedrag verhoogd. Sigaretten werden in twee
stappen extra belast met €1 (2020) en €1,22 (2023) per pakje sigaretten.
Shag werd in twee stappen extra belast met €2,50 (2020) en €3,05 (2023)
per pakje. De consumentenprijs van een pakje met 20 sigaretten en een
pakje shag was eind 2023 respectievelijk circa €9 en circa €17,50. Vanaf 1
april 2024 gaat de accijns verder omhoog. Volgens informatie van het
Ministerie van Financien zai een pakje sigaretten per 1 april 2024 naar
verwachting gemiddeld €11,10 en een pakje shag gemiddeid €24,62 kosten
(Ministerie van Financien, 2023).

Centrum:

Volksgezondheid, Zorg en
Maatschappij(VZM)
Contact:

Kenmerk:

KU-2024-0001
Datum:

15-01-2024

Opdracht en onderzoeksvraag

Het Ministerie van VWS vraagt het RIVM om te onderzoeken hoe verdere
accijnsverhoging na 2024 kan bijdragen aan de ambitie van het NPA om per
2040 een rookvrije generatie te realiseren. Het doel van deze opdracht is om
inzicht te krijgen in wat het beste scenario is om vanaf 2025 met
accijnsverhogingen het aantal rokers verder terug te dringen.
Het Ministerie vraagt het RIVM om in elk geval de volgende scenario's te
onderzoeken: geen verdere verhoging van tabaksprijzen na 2024, jaarlijkse
verhoging van accijns met de consumentenprijsindex, jaarlijkse verhoging
met 10 procent, jaarlijkse verhoging met €1 (zie verder voor meer uitleg). De
implicaties van de verschiliende scenario's ten aanzien van grenseffecten

(aankoop tabakswaren in het buitenland) en illegale handel moeten in elk
gevai kwalitatief weergegeven worden wanneer kwantitatieve resuitaten niet
zijn vast te stellen.

Paqina 1 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

Daarnaast vraagt VWS aan het RIVM om te onderzoeken hoe met een prijsmaatregel
voorkomen kan worden dat rokers overstappen op goedkopere rookwaren zoals
rooktabak, verhitte tabaksproducten, kleine sigaartjes (dgarillo's) of e-sigaretten (ook
wel vapes genoemd). Het rapport moet indien mogelijk inzicht geven in wat de prijzen /
prijsverhoudingen / accijnsverhogingen moeten zijn voor de verschillende soorten
producten om een overstap naar deze produden te voorkomen.
Xnkadering opdracht

De onderzoeksvraag stelt het percentage rokers in de popuiatie, ook wei
"rookprevalentie" genoemd, in 2040 ais belangrijkste uitkomst van accijnsverhoging
centraal. Bij het opstellen van scenario's voor tabaksaccijns zijn er echter veef
onzekerheden die invioed hebben op de rookprevaientie. Er is met name veel
onzekerheid over hoe consumenten zich gedragen bij een lange reeks jaarlijkse
prijsverhogingen (2024-2040, d.w.z. 17 opeenvolgende prijsverhogingen). Ook
internationaal is geen empirische evidentie beschikbaar over de reactie van consumenten
op een lange reeks prijsverhogingen die resuiteren in zeer hoge prijzen van tabak,
bijvoorbeeld wat er gebeurt wanneer de prijs van een pakje sigaretten in meerdere
jaarlijkse stappen uiteindelijk op €40 of €60 per pakje uitkomt. De rookprevaienties die
wij in deze rapportage zuiien schatten kunnen daarom niet geinterpreteerd worden als
absolute djfers ("bij een accijnsverhoging x daait de rookprevalentie in 2040 naar y
procent"); daarvoor is de onzekerheid simpeiweg te groot. Wel kunnen de scenario's

gewogen worden ten opzichte van eikaar, dat wil zeggen dat we verwachten dat de
rookprevaientie in scenario x sterker zai dalen dan in scenario y of z.
Methoden

Referentiescenario: rookprevalentie In 2040 zonder aanvuliend accljnsbeleid 2024-2040
In het rapport "Impact afspraken Nationaal Preventieakkoord: deeiakkoord roken.
Worden de ambities voor 2040 gehaaid?"(Kuijpers et al., 2024) worden de cumulatieve
effecten van maatregelen die genomen zijn of zuiien worden in het kader van het
Nationaal Preventieakkoord (NPA) geevalueerd voor wat betreft de effecten op de
rookprevalentie in 2040. In het rapport geldt het NPA als interventiescenario dat wordt
afgezet tegen een wereld waarin het NPA niet zou zijn afgesioten, en de NPA
maatregelen dus niet waren ingezet. In het huidige rapport gaat het om accijnsbeieid dat
gevoerd zou worden in de jaren 2025 tot en met 2040, dus bovenop het reeds ingezette
NPA beleid. Het NPA interventiescenario uit Kuijpers dt al (2024) geidt in het huidige
rapport dus ais referentiescenario, de meest waarschijniijke ontwikkeling van de
rookprevalentie tot 2040 ais er vanaf 2025 geen aanvuliend accijnsbeieid wordt
doorgevoerd. In dit referentiescenario zit dus inbegrepen dat de ingezette en nog in te
zetten maatregelen in het kader van het NPA doorwerken in de rookprevaientie tot 2040.
Tot die maatregelen in het referentiescenario behoren de accijnsverhogingen van 2020,
2023 en 2024, het uitstal- en reclameverbod voor rookwaren, het invoeren van neutraie
verpakkingen, het verminderen van het aantal verkooppunten voor tabak, het realiseren
van rookvrije (kind-)omgevingen, stoppen met roken zorg en een rookvrije
werkomgeving (Kuijpers et ai., 2024). Het NPA scenario van Kuijpers et al (2024) houdt
ook ai rekening met de trend dat steeds minder gerookt wordt over de tijd. Die daiende
rookprevalentie is onder ander het gevolg van een lange reeks kleinere en grotere
jaarlijkse accijnsverhogingen. Omdat deze daiende rookprevaientie over de tijd (periode
2002-2018) wordt doorgetrokken naar 2040 gaat het NPA scenario dus impliciet wel uit
van een voortzetting van accijnsbeieid zoais gevoerd in de periode 2002-2018, d.w.z.
merendeels kleine jaarlijkse verhogingen in de orde grootte van 0,12 per pakje
sigaretten.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 2 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

Omdat op het moment van schrijven van deze rapportage, december 2023, de
tabaksaccijnstarieven voor 2024 bekend en bekrachtigd zijn zullen de beleidsscenario's in
de doorrekening ingaan in 2025, het eerste jaar waarin de accijnstarieven verder
aangepast zouden kunnen worden. De vraag van de opdrachtgever zai worden
beantwoord aan de hand van een doorrekening van de volgende vier beieidsscenario's
voor tabaksaccijns:

• "Bevriezen tabaksprijzen": geen verdere verhoging van accijns na 2024 en geen
correctie voor prijslnfiatie. Dit wii zeggen dat rookwaren relatief goedkoper
worden t.o.v. de prijzen van andere goederen, en het aantal rokers dus zai stijgen
omdat rokers minder prikkeis om te stoppen krijgen;
• "Bevriezen accijnstarieven": In dit scenario worden de consumentenprijzen van

tabak wel verhoogd volgens de jaariijkse stijging van de consumentenprijsindex
maar wordt geen verder accijnsbeleid gevoerd na 2024. In dit scenario blijft de
relatieve prijs van tabakswaren ten opzichte van andere producten dus gelijk aan
die van 2024, voor de gehele periode 2024-2040;
• "Verhoging tabaksprijzen 10 procent per jaar": Een zodanige accijnsverhoging dat
beginnend in 2025 de consumentenprijzen eik jaar met 10 procent extra omhoog :
gaan. Omdat de prijsverhogingen cumuleren gaat het in dit scenario met name in
latere jaren om heei forse jaariijkse prijsverhogingen. Een prijs per pakje van €42
in 2035 ioopt zo in slechts 5 jaren op tot een prijs van €78 in 2040.
• "Verhoging tabaksprijzen met €1 per jaar": Een zodanige accijnsverhoging dat
beginnend in 2025 elk jaar, dus tot 2040, de verkoopprijzen met €1 extra omhoog
gaan. In dit scenario komt de prijs in 2040 (€41) veei lager uit dan in het
beleidsscenario waarin de prijzen met 10 procent per jaar stijgen.

Prijselasticiteiten beschrijven de relatie tussen prijsstijging en dalende consumptie
De gedragsreactie van de consument op stijgende prijzen van tabak wordt geschat met
behuip van de prijselasticiteit van tabak. De prijseiasticiteit van een product kwantificeert
de mate waarin de vraag naar een product reageert op een verandering in de prijs van
dat product. Als de prijs bijvoorbeeld met 10 procent stijgt en de gevraagde hoeveelheid
met 25 procent daalt, is de prijselasticiteit bij de initiele prijs en hoeveelheid -2,5. In
deze rapportage is de puntschatting voor de prijselasticiteit van de vraag naar tabak -0,4
(Jha & Chaloupka, 1999; NIH, 2016), wat betekent dat een verhoging van 10 procent in
de prijs van een pakje sigaretten zou leiden tot een afname van 4 procent in de verkoop
van sigaretten. De prijselasticiteit van -0,4 is gebaseerd op een uitgebreide review van
literatuur over de impact van tabaksaccijnzen en -prijzen op tabaksgebruik. Het is niet
duideiijk of de prijselasticiteit ook bij heel hoge prijzen gelijk biijft (mogelijk is de
prijsgevoeligheid sterker bij hogere prijzen), noch of deze prijseiasticiteit geldt bij hoge
absolute prijsstijgingen. Bij gebrek aan bewijs vanaf weike prijs(stijging) een andere
prijselasticiteit zou kunnen geiden rekenen we echter met deze internationaal
geaccepteerde prijselasticiteit van -0,4. Het merendeel van de studies (uit hoge
inkomensianden vergelijkbaar met Nederland) hebben prijseiasticiteiten geschat in een
range van -0,2 tot -0,6, waarbij de meeste studies schattingen rapporteerden van rond
de -0,4 (Jha & Chaloupka, 1999; NIH, 2016). We geven in een sensitiviteitsanalyse ook
weer hoe de resultaten zouden veranderen ais de prijselasticiteit in werkelijkheid -0,3 of
-0,6 zou zijn. Omdat we de lage kant van de voornoemde range (-0,2), verwijzend naar
grotere prijsongevoeiigheid, voor de Nederlandse situatie onwaarschijniijk achten hebben
we in deze rapportage gewerkt met de lets beperktere range van -0,3 tot -0,6.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 3 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

Uitgangspunten kwantitatieve projectie scenario's accijnsverhoging tabak
Bij de kwantitatieve projecties voor de periode 2024-2040 zijn de onderstaande
uitgangspunten gehanteerd:
1- Rookprevaientie in deze rapportage omschrijft het percentage van alle
Nederlandse volwassenen dat rookt. Onder roken wordt verstaan het roken van

sigaretten en shag. De rookprevaientie is dus exclusief het gebruik van eproducten, sigaren en cigariiio's. Een roker is iemand die zeif aangeeft tenminste
soms te roken, conform de definities gehanteerd in de Gezondheidsenquete en de
monitoring van het NPA (Kuijpers et a!., 2024).
2- In 2024 kost een pakje sigaretten gemiddeld €11,10 en een standaardpakje shag
€24,62 (Ministerie van Financien, 2023).
3- De scenario's zoals doorgerekend gaan in per 2025 en lopen door tot 2040. De
accijnsverhoging die in 2024 doorgevoerd wordt is meegenomen in de
berekeningen.
4- De accijnsverhoging wordt volledig doorbeiast in de verkoopprijs, dus de
verkoopprijs neemt toe met de totaie accijnsverhoging.
5- De accijnsverhoging en daarmee de verhoging van de verkoopprijs van tabak
wordt via de prijseiasticiteit voor aankoop van tabak (-0,4 in hoge
inkomenslanden, zie boven) omgerekend naar een consumptiedaiing. In een
sensitiviteitsanalyse rekenen we met alternatieve eiasticiteiten van -0,3 tot -0,6.
6- De heift van de consumptiedaiing leidt tot een verandering van de
rookprevaientie: minder mensen beginnen (opnieuw) te roken en meer rokers

stoppen. De andere helft van de consumptiedaiing leidt tot minder tabaksgebruik
per roker(Jha & Chaloupka, 1999).
7- Voor het beleidsscenario "Bevriezen van accijnstarieven", waarin tabaksprijzen
jaarlijks wei aangepast worden aan de hand van de consumentenprijsindex (CPI),
wordt gerekend met een gemiddelde CPI van 2 procent per jaar. Dit is het
afgeronde gemiddelde (2,06) van de CPI in de jaren 2000-2022(CBS, 2023).
8- Een hogere prijs van sigaretten en shag zai leiden tot meer gebruik van esigaretten. De verandering in het gebruik van e-sigaretten wordt benaderd m.b.v.
de kruisprijseiasticiteit van e-sigaretten ten opzichte van de tabaksprijs (0,98,
toeiichting volgt op pagina 7). Een kruisprijseiasticiteit kwantificeert de mate
waarin de vraag van een product reageert op een verandering van de prijs van
een ander product. Ais de prijs van een product met 10 procent stijgt en de vraag
naar een ander product daardoor met 15 procent stijgt dan is de
kruisprijseiasticiteit 1,5. Een kruisprijseiasticiteit van 0,98 betekent dat bij een
prijsstijging van tabak met 10 procent de vraag naar e-sigaretten met 9,8 procent
toeneemt. De kruisprijseiasticiteit heeft betrekking op de totaie hoeveelheid
verkochte e-sigaretten. We nemen verder aan dat het gemiddeide gebruik van esigaretten per gebruiker niet verandert omdat de prijs van e-sigaretten niet
verandert, en dat een hogere verkoop van e-sigaretten dus tot meer (nieuwe)
gebruikers leidt. Ook veronderstellen we in de berekeningen dat er nog geen
accijnsheffing (en dus prijsverhogingen) op e-sigaretten worden geheven.
9- Hogere prijzen van sigaretten en shag zullen leiden tot grotere prijsverschillen
met het buitenland en daarmee meer aankopen van rookwaren in andere landen,
zolang er geen Europese harmonisatie van prijzen van rookwaren is. We geven
een kwalitatieve schatting van de verandering in de aanschaf van rookwaren in
het buitenland aan de hand van nog niet gepubliceerde RIVM data (zie ook
volgende paragraaf). Hierbij veronderstellen we dat de prijzen in het buitenland
voorlopig niet toenemen en dat aankopen in het buitenland bij stijgende accijnzen
in Nederland aantrekkelijker wordt.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 4 van 14

RIVM; Dootrekening scenario's accijnsverhoging tabak

10-Met uitzondering van e-sigaretten, zijn substitutieproducten van tabak zoals
sigaren en cigarillo's niet meegenomen in de kwantitatieve projecties, omdat
weinig consumenten deze producten gebruiken en er geen krulsprijselasticiteiten
bekend zijn. Van de Nederlandse volwassenen die roken in 2022(18,9 procent),
rookte 12,3 procent wel eens sigaren en 5,4 procent wel eens cigariilo's, dat wil
zeggen dat ongeveer 2 procent van alie volwassenen wei eens sigaren en
ongeveer 1 procent van alie volwassenen wel eens cigarillo's rookt (Trimbos
instituut, 2022). Er zijn geen kruisprijselasticiteiten gevonden die bet mogelijk
maken om in kwantitatieve zin te voorzien hoe stijgende prijzen van shag en
sigaretten het gebruik van sigaren en cigarillo's zullen stimuleren.
Grenseffecten

Naar verwachting worden grenseffecten, dat wil zeggen het aanschaffen van rookwaren
in een buitenland waar het prijsniveau lager iigt dan in Nederland, groter in het gevai van

prijsverschillen tussen tabak in Nederland en nabije landen als Belgie en Duitsland^ De
verwachting is dat de tabaksprijzen in de komende jaren in Duitsland nauwelijks zullen
stijgen (Bundesgesetzblatt, 2021), maar het is onbekend wat er zai gebeuren op de
middellange- en lange termijn. Recent werd bekend dat ook in Belgie de accijnzen in
2024 fors zuiien stijgen, waardoor de consumentenprijs uitkomt op circa €10 per pakje
sigaretten (VRT, 2023). In 2021 kwam tenminste 15,3 procent van de totale consumptie
uit in het buitenland aangekochte tabakswaren (Douane Nederland 2022). Dit zijn
resultaten uit het zogenoemde "pakjesraaponderzoek" dat vanwege beperkt
grensverkeer ten tijde van de coronapandemie naar verwachting een onderschatting is
van het werkeiijke gebruik van in het buitenland aangekochte sigaretten. Op basis van
resultaten van een nog niet gepubliceerd RIVM onderzoek onder 1654 Nederlandse
rokers in maart 2023 schatten we dat ongeveer 22 procent van alie geconsumeerde
sigaretten en shag in 2023 in het buitenland gekocht is. Deze respondenten
beantwoordden de vraag "Weik deel van de tabaksproducten die u zelf gebruikt, zijn
gekocht in het buitenland (door uzelf of door anderen)"? De resultaten staan
weergegeven in Tabel 1. In dit onderzoek gaven respondenten ook aan of ze in het
buitenland verwachten te gaan kopen bij een reeks hypothetische, hogere prijzen voor
sigaretten (tot €15 per pakje) en shag (tot €28 per pakje). Het kopen van tabak in het
buitenland heeft wel effecten op de accijnsinkomsten van de Staat, maar niet of slechts
in geringe mate op de rookprevaientie. Vanwege de onzekerheid over toekomstige
prijsverschillen tussen Nederland en het buitenland en de geringe effecten van
grensverkeer op rookprevaientie worden grenseffecten in deze rapportage niet
kwantitatief weergegeven.

Aantal

Percentage

Niets

933

56%

Een klein deel

290

18%

(Ongeveer) de helft
Het qrootste deel

110

7%

138

8%

Alles

183

11%

1654

100%

Bron: RIVM, ongepubliceerde gegevens enquete uit maart 2023

'
In augustus 2023 zijn de prijzen van een pakje sigaretten in nabije landen ais volgt: Beigie €8,20, Duitsland €7,60, Frankrljk €10,10,
Luxemburg €5,50. In Nederland kostte een pakje sigaretten in augustus 2023 circa €9.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 5 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accljnsverhoging tabak

Substitutie naar alternatieve producten, zoals e-sigaretten
In de definitie van rookprevalentie telt alleen het gebruik van sigaretten en shag. Een
klein deel van de bevolking gebruikt ook alternatieve producten. Van de volwassen
bevolking gebruikte in 2022 2,8 procent e-sigaretten (Trimbos instituut, 2023). Recente
cijfers lieten zien dat 2,1 procent van de jongeren in 2023 dagelijks een e-sigaret
gebruikte en 10,3 procent dat maandelijks deed (Garritsen et a!., 2023). Er zijn weinig
cijfers over dual-use, dus het zowel gebruiken van sigaretten of shag en alternatieve
rookproducten, zoals sigaren, cigarillo's en pijptabak. Alleen voor jongeren is bekend dat
69 procent van de maandelijkse gebruikers van e-sigaretten ook maandelijks gewone
sigaretten rookt (Garritsen et al., 2023). Volgens de Gezondheidsenquete rookt ongeveer

2 procent van de volwassen Nederlanders wel eens een sigaar eh ongeveer 1 procent wel
eens een cigarillo. Op deze alternatieve producten wordt geen (e-sigaretten) of veel
minder (sigaren, pijptabak, cigarillo's) accijns geheven dan op sigaretten en shag. Naar
verwachting zullen bij stijgende prijzen van sigaretten en shag steeds meer mensen
(deels) ook overstappen op deze goedkopere alternatieve producten. Cm te berekenen
hoe de overstap naar alternatieve producten beinvloed wordt door de stijgende prijs van
sigaretten en shag zijn betrouwbare cijfers over de kruisprijselasticiteit nodig. Voor veel
substitutieproducten voor sigaretten of shag zijn geen betrouwbare kruisprijselasticiteiten
beschikbaar. Dit is het geval voor sigaren, pijptabak en cigarillo's. Daarom kan de
substitutie naar deze alternatieve producten niet kwantitatief weergegeven worden.
Verwacht kan worden dat het gebruik van het relatief goedkope product e-sigaretten
verder zai toenemen bij stijgende prijzen van shag en sigaretten. Hoe de prijzen van
sigaretten en e-sigaretten zich tot elkaar verhouden is vanwege het verschil in
toedieningsvorm en sterkte niet heel eenvoudig vast te stellen. De meeste schattingen
gaan er van uit dat e-sigaretten momenteel twee tot drie keer goedkoper zijn dan
gewone sigaretten. In deze rapportage wordt op basis van een review van de literatuur
(Selya et al., 2022) gerekend met een kruisprijselasticiteit van 0,98 voor gebruik van esigaretten ten opzichte van klassieke sigaretten. Dit betekent dat e-sigaretten een
substitutiegoed is voor gewone sigaretten en dat een verhoging van 10 procent in de
prijs van een pakje sigaretten zaI leiden tot een stijging van de verkoop van e-sigaretten
met 9,8 procent.
Resultaten

Rookprevalentie bij accijnsscenario's
Tabel 2 geeft de projecties voor de rookprevalenties tot en met 2040 weer. In het
referentiescenario, dat inclusief de effecten van de NPA maatregelen is, daalt de
prevalence bij voortzetting van de huidige beleidsmaatregelen van 15,9 procent in 2024
tot 9,9 procent in 2040^. De sterkste daling van het aantal rokers treedt op in het
scenario met een jaarlijkse stijging van de verkoopprijs van 10 procent. In dit scenario
daalt het aantal rokers tot 7,9 procent rokers In 2040. Dit scenario lijkt in de eerste jaren
sterk op het scenario waarin de verkoopprijs jaarlijks met €1 wordt verhoogd, maar
richting 2040 zijn de effecten groter. Mochten de accijnstarieven na 2024 worden
bevroren dan daalt de rookprevalentie minder sterk dan in het referentiescenario, tot
10,8 procent in 2040, en bij bevriezen van de tabaksprijzen daalt de rookprevalentie
minder sterk, tot 11,5 procent. Dit is te verwachten omdat roken in deze scenario's
relatief goedkoper, en dus financieel toegankelijker wordt, ten opzichte van de verwachte
loonstijging en stijging van prijzen van andere producten. In Figuur 1 staan de
rookprevalenties voor alle scenario's weergegeven met een bandbreedte die aangeeft
'
Merk op dat in het rapport van Kuijpers et al (2024) het NPA scenario voor 2024 en voigende jaren lets afwijkend is van het huidige
referentiescenario. Dit heeft te maken met de extra accijns die in april 2024 geheven zai worden, bovenop de eerder aangekondigde

accljnsverhoging. Hierdoor stijgt de prijs van een pakje sigaretten niet naar €10 maar naar €11,10. Omdat dit besluit pas in december
2023 genomen is, is bier in het rapport van Kuijpers et ai nog geen rekening mee gehouden.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 6 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

hoe de resultaten zouden veranderen als de gemiddelde prijselastidteit in werkeiijkheid
geen -0,4 zou zijn maar -0,3 (minder sterke gedragsreactie op stijgende prijzen) of -0,6
(sterkere gedragsreactie van rokers op stijgende prijzen).

2035

2040

Referentiescenario

15,9% 15,0% 14,1% 13,2% 11,4%

2024

9,9%

Bevriezen tabaksprijzen

15,9%

15,3%

14,6%

13,9% 12,6% 11,5%

Bevriezen accijnstarieven

15,9%

15,1%

14,4%

13,6% 12,1% 10,8%

Verhoging tabaksprijzen 10% per jaar

15,9%

14,6% 13,3%

12,1%

9,8%

7,9%

Verhoging tabaksprijzen €1 per jaar

15,9%

14,6% 13,5%

12,5%

10,5%

9,0%

Beleidsscenario

2026

2028

2030

16-

14-

t .-i

liis

12-

10

wm scenario
Referentie

^*

I.

Bevrlezen tabaksprljzen
Bevrlezen accljnstarleven
Verhoging tabaksprijzen 10% per jaar
Verhoging tabaksprijzen 1 euro per jaar

2025

2035

2030

2040

Jaar

Figuur 1 Rookprevalenties in procent van de totals volwassen populatie voor alls scenario's. De
bandbreedte weerspiegelt de onzekerheid rondom de prijselasticiteit van -0,4 (-0,6 - -0,3).
Grenseffecten van accijnsscenario's

In maart 2023, toen de prijs van een pakje sigaretten op circa €8 iag, kwam naar
schatting 22 procent van aile geconsumeerde shag en sigaretten uit het buiteniand. In
2024, bij een sigaretten prijs van €11,10 per pakje, gaan rokers naar verwachting vaker
in het buiteniand sigaretten kopen. Op basis van zogenaamde "stated preference" data
uit maart 2023 zou het percentage rokers dat (ook) in het buiteniand rookwaren koopt

op kunnen iopen naar circa 38 procent in 2024 en naar ongeveer 50 procent bij een

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 7 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accljnsverhoging tabak

pakjesprijs van €14 (zie Figuur 2). Bij stijgende prijzen door acdjnsverhoging nemen de
prijsverschillen met bijvoorbeeld Duitsland en Luxemburg toe, wat leidt tot een hoger
percentage gekocht in het buitenland. Dit betekent dat bij stijgende prijzen in Nederiand
en gelijkblijvende of minder sterk stijgende prijzen in het buitenland naar verwachting
een steeds groter dee! van de rokers naar het buitenland zai gaan om daar rookwaren te
kopen. Daarbij wordt verondersteld dat de prijzen in het buitenland vooralsnog niet
zullen veranderen.

Dat mensen zeggen lets te gaan doen (stated preferences) is vaak echter een
overschatting van wat mensen daadwerkelijk doen als die situatie zich voordoet. Hierbij
moet ook nog aangetekend worden dat rokers de vraag kregen voorgelegd OF ze in het
buitenland zouden gaan kopen, en niet of ze ALLE rookwaren daar zouden gaan kopen.
De grafiek hieronder geeft ook daardoor mogelijk een overschatting weer voor het
aandeel van de totale tabaksconsumptie dat in het buitenland wordt gekocht. In
december 2023 heeft het RIVM een nameting gedaan onder de rokers die meewerkten
aan dit "stated preferences" onderzoek in het voorjaar van 2023. In maart 2024 wordt
een rapportage verwacht waarin de daadwerkelijke gedragsaanpassing na de
accljnsverhoging van april 2024 gespiegeld wordt aan de verwachte gedragsaanpassing
voorafgaand aan deze accljnsverhoging. Dit zaI meer inzicht geven in de mate waarin
rokers daadwerkelijk vaker tabakswaren in het buitenland zijn gaan kopen.
mmi

C 45

mrc

•= 40

in

111;'
9

10

^
11

--iflf
12

13

Hypothetische prijs van een pakje sigaretten (euro)

Figuur 2 Percentage rokers van sigaretten dat zegt in het buitenland te gaan kopen bij
hypothetische (hogere) prijzen van een pakje sigaretten, antwoorden per maart 2023, voorafgaand
aan accljnsverhoging per april 2023

Schattingen voor e-sigaretgebruik bij accijnsscenario's
Op basis van de kruisprijselasticiteit 0,98 kan geschat worden dat er in 2040 ruim 11

procent extra van de totale bevolking van 18 jaar en ouder e-sigaretrokers zullen zijn
geworden bij een jaarlijkse prijsstijging van tabak van 10 procent, vergeieken met het
referentiescenario (Tabel 3). In het scenario met elk jaar €1 prijsstijging is de stijging in
2040 ruim 3 procent. Voor bevriezen van de tabaksprijzen en bevriezen van de
tabaksaccijnstarieven na 2024 zouden er dan ju|st 3 procent respectieveiijk 2 procent
Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 8 van 14

RIVM; Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

minder e-sigaret rokers zijn. Deze schattingen houden echter geen rekening met
autonome trends in e-sigaret gebruik omdat daarover geen djfers beschikbaar zijn. De
absoiute grootte van de kruisprijselasticiteit voor e-sigaretgebruik en tabaksprijs (1 staat
voor elastisch) betekent in ieder geval dat e-sigaret gebruik meer verandert dan regulier
tabaksgebruik bij prijsverhogingen van reguliere rookwaren. Bij de scenario's waarin de
accijnstarieven of de tabaksprijzen worden bevroren zou een kruisprijselasticiteit van
0,98 ook betekenen dat e-sigaret gebruik zou afnemen, weer zonder rekening te houden
met autonome trends. Deze schattingen voor e-sigaretgebruik gelden ook aiieen onder
de aanname dat e-sigaretten niet worden belast en dat de verkoopprijs van e-sigaretten
dus niet mee zai stijgen met stijgende prijzen voor reguliere rookwaren.
Tabel 3 Verschillen e-sigaretgebruik met bet referentiescenario onder de totaie volwassen
Scenario

2024

2026

2028

2030

2035

2040

Bevriezen tabaksprijzen

0,0

-0,3

-0,7

-1,1

-2,0

-3,0

Bevriezen accijnstarieven

0.0

-0,2

-0,4

-0,6

-1,3

-2,0

Verhoging tabaksprijzen 10% per jaar

0,0

+0,6

+1,3

+2,2

+5,7

+11,4

Verhoging tabaksprijzen €1 per jaar

0,0

+0,5

+0,9

+1,4

+2,4

+3,4

Discussie en duiding van deze resultaten

Verhogen van accijns op tabak doet rookprevalentie dalen, maar doelen Nationaal
Preventie Akkoord kunnen niet worden gehaald met aiieen accijnsverhogingen
Op basis van de scenario's doorgerekend in deze rapportage zien we dat zelfs in het
meest extreme scenario, waarbij via een jaarlijkse accijnsverhoging de verkoopprijs ieder
jaar 10 procent stijgt en sigaretten in 2040 €51 per pakje kosten, de ambitie van een
rookprevalentie van 5 procent niet gehaald gaat worden (zie Figuur 1). De resultaten
laten echter ook zien dat het effect van verdere verhoging van de accijns op tabakswaren
na 2024 een substantieel additief effect kan hebben op de maatregelen die in het kader
van het NPA reeds genomen zijn en waarvan het effect ook tot in 2040 zai doorwerken.
Ten opzichte van het referentiescenario zou de rookprevalentie nog circa 1 (in het
scenario met een jaarlijkse verhoging van tabaksprijzen met €1) tot 2 procent (in het
scenario met een jaarlijkse verhoging van tabaksprijzen met 10 procent) verder kunnen
daien. In de twee scenario's waarin de tabaksprijzen of accijnstarieven bevroren worden

op het niveau van 2024 stoppen aanzienlijk minder mensen met roken dan in de twee
scenario's waarin roken fors duurder wordt na 2024.

Maar gebruik van e-sigaretten neemt toe zolang er geen beiasting wordt geheven op
deze producten

Nederland heeft geen actief beieid om een overstap van tabakswaren op e-sigaretten te
stimuleren. In landen zoals Nieuw-Zeeland, Canada en de UK is er wel beieid om gebruik

van e-producten actief te stimuleren als minder schadelijk alternatief voor het roken van
gewone tabak (Klein et al., 2020; Kasza et al., 2021). In deze landen is - mede hierdoor
- het gebruik van de e-sigaret aanzienlijk toegenomen. E-sigaretten zijn relatief
goedkoop, en bij verdere accijnsverhoging op tabaksproducten, worden ze relatief nog
goedkoper. Bij een accijnsverhoging op tabak zai een deel van de rokers stoppen met
roken. Een ander deel van de rokers zai minder gaan roken of - al dan niet gedeeltelijk overstappen op substitutieproducten zoals e-sigaretten. Onze berekeningen laten zien
dat de prevalentie van gebruik van e-sigaretten substantieel toeneemt bij stijgende
tabaksprijzen. De kruisprijselasticiteit van 0,98 geeft aan dat e-sigaretgebruik
procentueel ongeveer net zoveel toeneemt als de relatieve prijsstijging van tabak. Dit

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 9 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

zou betekenen dat, zeker in het scenario met een jaarlijkse accijnsstijging van 10
procent, ook het aantal gebruikers van e-sigaretten sterk zou toenemen richting 2040.
Overigens Is het belangrljk om te benadrukken dat ook de hoogte van de
krulsprijseiastlcltelt onzeker Is. De schatting van 0,98 Is gebaseerd op een review, maar
net als voor de elastlcltelt van -0,4 die we voor regullere tabakswaren hanteren Is het
onzeker of de waarde van 0,98 voor de hele reeks aan accljnsverhoglngen 2025-2040 zai
gelden. Deze waarde Is o.a. sterk afhankelljk van het prijsverschll tussen e-slgaretten en
klassleke rookwaren.

Gebrulk van e-slgaretten valt momenteel niet onder de definltle van roken (namelljk het
dagelljks of af en toe roken van klassleke tabakswaren zoals sigaretten, shag en
sigaren), maar Is tegelljkertljd ook nIet wenselljk ult oogpunt van gezondheld (WHO,
2023). Onze berekenlngen zljn echter ook gemaakt vanult de huldlge situatle, waarin er
geen verbrulksbelasting of accljns wordt geheven op e-slgaretten. In Europees verband
wordt gewerkt aan een aanwijzing om landen te verpllchten om e-slgaretten te belasten.
Op dit moment wordt de Europese tabaksaccljnzenrlchtlljn (2011/64/EU) herzlen.
Meerdere lldstaten zljn voorstander van harmonlsatle van accljns op e-slgaretten op EU
niveau. Indlen dIt doorgevoerd zou worden zou ook Nederland accljns op e-slgaretten
moeten heffen en zai de prijs van e-slgaretten stijgen en de toename van gebrulk van eproducten afgeremd worden. Ook de Tweede Kamer heeft duldelljk aangegeven dat er
geen differentlatle moet zljn In de aanpak van tabak en de aanpak van alternatleve
producten, zoals e-slgaretten en nicotlnezakjes (TK 32 Oil nr. 97). De consequentle
hiervan Is dat de verhoging van de accljns op alle typen rookwaren vergelljkbaar moet
zljn per vergelljkbare eenheld van de diverse producten. Alleen zo kan voorkomen
worden dat alternatleve producten qua prIjs aantrekkelljker worden In vergelljking met
klassleke tabakswaren.

Effecten op illegaliteit

BIj gebrek aan kwantltatlef bewljs zljn de effecten op Illegaliteit alleen kwalltatlef te
beschrljven. BIj prijsverhoging van sigaretten en shag verwachten we dat lllegale
productle (en smokkel) zai stijgen. Ult het meest recente "pakjesraaponderzoek" van de
Nederlandse douane bleek de ondergrens van het aandeel namaakslgaretten en "Illicit
whites"(In het bultenland legaal geproduceerde sigaretten waarover binnen de EU geen
accljns betaald wordt(Douane Nederland 2022)) In 2021, tijdens de coronapandemie,
1,4 procent van alle gevonden sigaretten te zljn. In het voorlaatste onderzoek In 2019,
dus pre-corona, was dIt aandeel met 1,7 procent lets hoger (Douane Nederland 2022).
De mate waarin de consumptle van lllegale sigaretten een rol speelt wordt bepaald door
de betaalbaarheld van legale producten, Inkomensongelljkheld, nabljheld van bronnen
van verkoop van sigaretten (al dan nIet legaal) en Illegaliteit In omilggende regie's
(AzIanI et al., 2021). Onderzoek van Fllllpldls et al (2020) Met Inderdaad zlen dat het
aanbod van lllegale sigaretten hoger Is In Gost-Europese landen die grenzen aan een
nIet-EU land. Studies wljzen ult dat accijnsverhoging een aanzlenlljk effect heeft op
handel In Illicit whites (Bate et al., 2019). Ook In landen met een stringent antlrookbeleld, zoals NIeuw-Zeeland, wordt een toename van Illegaliteit verwacht bij
stijgende sigarettenprljzen (Agrawal, 2022). De prIjs van lllegale pakjes volgt de prIjs
van legale pakjes (Joossens & Raw, 2012; Paraje et al., 2022). Het aandeel lllegaal
geproduceerde sigaretten zai bIj fors accljnsbeleld naar verwachting ook stijgen, wat een
negatlef effect kan hebben op stoppen of minderen met roken (Goodchlld et al., 2020).
Om Illegaliteit (smokkelen) te voorkomen Is het mede van belang dat buurlanden
eenzelfde accljnsbeleld en vergelljkbare tabaksprljzen hebben (Paraje et al., 2022).

lllegale productle binnen Nederland kan echter met harmonlsatle van accljnsbeleld
tussen landen nIet voorkomen worden. Toezlcht op lllegale handel door Douane en FIOD

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 10 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

en maatregelen zoals genoemd in het door Nederiand geratificeerde WHO-kaderverdrag
Inzake tabaksontmoediging zijn daarvoor beiangrijk (TK 32 Oil nr. 97).
"Grenseffecten" van accijnsverhoging
Er Is in een land als Nederiand een duidelijke wisselwerking tussen de prijs van
tabakswaren, de rookprevaientie en grenseffecten. Uit onderzoek van het RIVM biijkt dat
momenteei circa 22 procent van aiie rookwaren in het buitenland gekocht wordt (zie
tabel 1). Het grenseffectenonderzoek zoals in 2020 uitgevoerd door het RIVM iiet zien
dat consumenten bij prijsverhogingen zowei vaker zeggen te stoppen ais vaker zeggen
over de grens te gaan kopen (Visscher et al., 2021). In 2020 gaf ruim 50 procent van de
respondenten in dit onderzoek aan om zelfs bij een hypothetische prijs van €12 per pakje
ai naar het buitenland te reizen om daar tabak te gaan kopen. Een nog groter percentage
gaf echter aan te gaan minderen met roken (80 procent), te stoppen met roken (65
procent), of over te stappen op een ander, goedkoper product (bijna 70 procent). Zowei
in het RIVM onderzoek uit 2020 ais in eerder onderzoek van Ecorys uit 2018 (Spit et a!.,
2018) bieek de intentie om in het buitenland goedkopere tabakswaren te kopen sterk
afhankeiijk te zijn van de afstand tot de grens. Het is beiangrijk om te benadrukken dat
het in beide onderzoeken gaat om intenties, en niet om werkeiijk gedrag. In het RIVM
onderzoek uit 2020 naar de reactie van Nederlandse rokers op de accijnsverhoging van
€1 in aprii 2020 kwam nameiijk ook naar voren dat intenties vaak overschattingen zijn
van werkeiijk gedrag. Van de 50 procent die aangaf vaker naar het buitenland te reizen
bij stijgende prijzen heeft siechts 4 procent dit ook daadwerkelijk gedaan (Visscher et at.,
2021). Wei was het zo dat in 2020 de grenzen vanwege corona tijdelijk gesioten waren
en het minder makkeiijk was om ook daadwerkelijk naar buurianden te gaan om tabak te
kopen. Herhaiing van dit onderzoek in 2023 en 2024 zai uitwijzen of de intentie vaker
omgezet wordt in daadwerkelijk gedrag bij open grenzen.
Onzekerheid van schattingen
In deze rapportage werd met een constante prijselasticiteit gerekend over de gehele
periode 2024-2040, maar de verwachting is dat de prijselasticiteit zich anders zai
gedragen naarmate de prijsverhoging in absolute zin hoger wordt en de reeks van
prijsverhogingen langer zai duren. Enerzijds kan het zo zijn dat de gedragsreactie sterker
wordt bij hoge absolute prijsverhogingen en hoge absolute prijzen, simpeiweg omdat
steeds minder mensen zich kunnen veroorloven te roken. Anderzijds is het ook mogelijk
dat alleen de meest verslaafde rokers overbiijven na een iange reeks prijsverhogingen of
bij hoge absolute prijzen, en dat de prijsgevoeiigheid dan juist sterk afneemt. Er is
helaas geen empirische evidentie voor de gedragsreactie van rokers bij een iange reeks
prijsverhogingen die resuiteren in hoge absolute prijzen voor tabakswaren. We konden
daarom geen betere kwantitatieve schatting van de gedragsreactie in de iatere jaren
maken dan gebaseerd op de voor hoge inkomenslanden gangbare prijselasticiteit van 0,4. Uit een Franse studie is wei bekend dat de minimaie accijnsverhoging 6 procent

moet zijn om uberhaupt een detecteerbaar effect op rookprevaientie en volksgezondheid
te kunnen hebben (Dautzenberg et al., 2019). Hieruit kunnen we wei afleiden dat de
reiatieve prijsverhoging beiangrijk is, maar dit geeft geen empirische informatie over hoe
de roker reageert op (veel) grotere prijsverhogingen.
Door de grote onzekerheid over de hoogte van de prijselasticiteit bij grotere

prijsverhogingen is de betrouwbaarheid van onze schattingen voor iatere jaren gering.
We stapeien dan meerdere onzekerheden op eikaar (hoogte prijseiasticiteit, grensgedrag,
iiiegaiiteit). Ook is er grote onzekerheid hoe de prijs in het buitenland zich zai
ontwikkelen en in hoeverre (en wanneer) er ook accijnsbeleid voor e-sigaretten gevoerd

gaat worden. Het is waarschijniijk dat de prijzen in buurianden ook zulien gaan stijgen.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 11 van 14

RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoglng tabak

zeker gezien de druk vanuit de EU om prijzen van rookwaren te verhogen en te
harmoniseren. Ondanks de onzekerheden kunnen we wel stellen dat de gewenste lage
rookprevalentie (<5 procent rokers in 2040) waarschljniijk niet gehaald zai worden met
de maatregeien ult het NPA en stringent acdjnsbeieid alieen. Daarvoor is zowei een
intensivering nodig van de maatregeien die vanuit het NPA ingezet werden (zoals
beperking aantai verkooppunten en een rookvrije kind omgeving, zie pagina 3), een
stevig acdjnsbeieid en ook aanvullende maatregeien. Tegelijkertijd laten de
berekeningen ook zien dat aangescherpt acdjnsbeieid de rookprevalentie een heel eind in
de gewenste richting doet daien en dat acdjnsbeieid een grote zeifstandige bijdrage aan
het verlagen van de rookprevalentie kan ieveren, als onderdeel van een breder pakket
aan maatregeien.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 12 van 14

■ I
RIVM: Doorrekening scenario's accijnsverhoglng tabak

Referenties

Agrawal S, Britton J. New Zealand's bold new tabacco control programma. BMJ
2022;376:o62.

Aziani A, Calderoni F, Dugato M. Explaining the Consumption of Illicit Cigarettes. J Quant
Criminol 2021;37:751-789.

Bail J, Fleming Th, Drayton B, et al. New Zealand Youth 19survey: vaping has wider
appeal than smoking in secondary school students, and most use nicotine-containing ecigarettes. Aust NZ J Publ Health 2021;45-6
Bate, R, Kallen C, Mathur A. The perverse effect of sin taxes: the rise of illicit white
cigarettes. AppI Econ 2020;52:789-805.

Van den Berg M, van Baal PH, Tariq L, Schuit AJ, de Wit GA, Hoogenveen RT. The costeffectiveness of increasing alcohol taxes: a modelling study. BMC Med 2008;28:6-36.
Bundesgesetzblatt 2021: Bonn. Gesetz zur Modernisierunc des Tabaksteuerrechts
(Tabaksteuermodernisierunosaesetz - TabStMoGI funtobaccocontrol.ora')

Centraal Bureau voor de Statistiek. Jaarmutatie consumentenprijsindex. StatLine Jaarmutatie consumentenoriisindex: vanaf 1963 fcbs-nil

Cotti C, Nesson E, Tefft N. The Effects of Tobacco Control Policies on Tobacco Products,
Tar, and Nicotine Purchases among Adults: Evidence from Household Panel Data. Am
Econ J: Econ Policy 2016;8:103-23

Cotti C, Courtemanche C, Maclean JC et al. The effects of e-cigarette taxes on e-cigarette
prices and tobacco product sales: Evidence from retail panel data. J Health Econ
2022;86:102676

Dautzenberg B, Dautzenberg M. Increasing tobacco taxes by less than 5% is ineffective:
Lessons from 2000-2018 surveys in France. Tob Prev Cess 2019;5(Supplement):A79.
Douane Nederland. Empty Pack Survey - 1 meting. 2022
Filippidis FT, Chang KKC, Blackmore I, Laverty AA. Prices and Illicit Trade of Cigarettes in
the European Union: A Cross-sectional Analysis. Nicotine Tob Res. 2020 Dec
12;22(12):2271-2275.

Friedman AS. How does electronic cigarette access affect adolescent smoking? J Health
Econ 2015;44:300-308
Garritsen H, Bommele J, de Neree C, Troelstra S, Croes E, Willemsen M. Jongerenmonitor
tabaks- en nicotineproducten. Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging, oktober
2023.

Goodchild M, Paul J, Iglesias R, et al. Potential impact of eliminating illicit trade in
cigarettes: a demand-side perspective. Tob Control 2020:055980
Jha P, Chaioupka FJ. Curbing the epidemic: governments and the economics of tobacco
control. Washington DC: World Bank Group, 1999.

Kenmerk KU-2024-0001

Paqina 13 van 14

RIVM; Ooorrekening scenario's accijnsverhoging tabak

Joossens L, Raw M. From cigarette smuggling to illicit tobacco trade. Tob Control
2012;21:230-234.

Kasza KA, Edwards KG, Kimmel HL, et al. Association of e-cigarette use with
discontinuation of cigarette smoking among adult smokers who were initially never
planning to quit. JAMA Netw Open 2021;4:e2140880.
Ministerie van Financien. Plannen kabinet voor verhoaen acciins oo alcohol en tabak I
Prinsiesdaa: Belastinaolan 2024 I Riiksoverheid.nl

Paraje G, Stokiosa M, Blecher E. Illicit trade in tobacco products: recent trends and
coming challenges. Tob Control 2022;31:257-262.

Ross H, Blecher E, Van L, Hyland A. Do cigarette prices motivate smokers to quit? New
evidence from the ITC survey. Addiction (Abingdon, England) 2011;106(3):609-619.
Selya A, Floxon F, Chandra S et al. Meta-analysis of e-cigarette price elasticity. Econ
Papers, pre-print, 2022. EconPaoers: Meta-Analvsis of E-Ciaarette Price Elasticitv
(repec.oro')

Spit W, de Bas P, Klein P. Short and medium term impacts of tobacco control policies.
Ecorys, 2018.

Trimbos instituut - Nationaal expertisecentrum tabaksontmoediging. Kerncijfers roken
2022. Factsheet September 2023. AF2090-Kernci1fers-Roken-2022.pdf ("trimbos.nil
Trimbos instituut - Dossier tabak, 2022. Siqaar - Trimbos-instltuut

Tweede Kamer, 32011 nr 97, Kamerbrief over preventief gezondheidsbeleid. Informatie
over Kamerstuk 32011. nr. 97 I Overheid.nl > Officiele bekendmakinaen
(officielebekendmakinaen.nn

Visscher K, Lambooij M, Suijkerbuijk A, van Gils P, de Wit A. Prijsgevoeiigheid van
rokers. Gedragseffecten van accijnsverhoging: stoppen, minderen, goedkoper product
roken of kopen over de grens? Bilthoven: National Institute of Public Health and the
Environment, report number 2021-0013.
VRT. Sicaretten oonieuw duurder en uitoebreider rookverbod: zorot anti-tabaksolan voor
rookvriie aeneratie in 2040? I VRT NWS: nieuws. 24 oktober 2023.

VTV Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. RIVM, 2018. Een aezond vooruitzicht I
Volksqezondheid Toekomst Verkennina fvtv2018.nlj

WHO. Tackling NCDs:'best buys' and other recommended interventions for the
prevention and control of noncommunicable diseases. Geneva: World Health
Organization; 2017.

WHO, 2023. https://www.who.int/news/item/14-12-2023-uraent-action-needed-toorotect-children-and-prevent-the-uptake-of-e-ciaarettes

Kenmerk KU-2024-0001

Pagina 14 van 14