Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 496

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 november 2017
Met deze brief voldoet het kabinet aan de toezegging gedaan door de
Minister-President aan het lid van de Tweede Kamer Van Haersma Buma
(CDA) in het debat over de regeringsverklaring van 2 november 2017
(Handelingen II 2017/18, nr. 17, Debat over de regeringsverklaring
(inclusief algemene Politieke Beschouwingen)) over de invloed vanuit
andere landen op de publieke opinie in Nederland, daarbij verwijzend
naar de mogelijke rol van Rusland bij het Brexit-referendum in het
Verenigd Koninkrijk en de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten.
Politieke beïnvloeding door statelijke actoren in Nederlandse interne
aangelegenheden of democratische processen (waaronder de verkiezingen) vindt het kabinet volstrekt onwenselijk. Hier zal het kabinet in
voorkomende gevallen tegen optreden. Er zijn meerdere statelijke actoren
die belang hebben bij beïnvloeding van bevolkingsgroepen, politieke
besluitvorming en van de publieke opinie in Nederland. Deze vorm van
politieke beïnvloeding omvat de integrale, veelal heimelijke inzet van
(drog-) argumenten, selectieve informatie en desinformatie (omtrent
politiek gevoelige thema’s) ten behoeve van het realiseren van politieke
doeleinden richting een vooraf bepaald publiek. Het is geen nieuw
fenomeen. De opkomst van het internet heeft het echter wel een nieuwe
dynamiek gegeven; brede verspreiding van desinformatie kan makkelijk,
anoniem, snel en goedkoop.
De afgelopen jaren is in diverse publicaties zoals de jaarverslagen van de
Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten en het Cyber Security
Beeld Nederland (CSBN) 2017 gerapporteerd over statelijke heimelijke
politieke beïnvloeding. Een van de kernbevindingen van het CSBN 2017 is
zelfs dat digitale aanvallen worden gebruikt om democratische processen
te beïnvloeden. In het jaarverslag 2016 van de AIVD (Kamerstuk 30 977, nr.
149) is voorts gesteld dat digitale beïnvloeding door statelijke actoren in
toenemende mate een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid.

kst-26643-496
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 496

1

Geconstateerd is ook dat overheidsinstellingen herhaaldelijk doelwit
waren van omvangrijke en hardnekkige digitale cyberaanvallen.
Nederland staat in het vizier van onder meer Russische inlichtingendiensten. In Nederland zijn structureel Russische inlichtingenofficieren
aanwezig, die zich in uiteenlopende geledingen van de samenleving
begeven om onder valse vlag informatie te verzamelen die voor Rusland
van belang is. Naast deze klassieke inlichtingenoperaties via inlichtingenofficieren zet Rusland ook digitale middelen in voor beïnvloeding van
besluitvormingsprocessen, beeldvorming en de publieke opinie. Ook in
Nederland zijn er dossiers en (politieke) processen die voor Rusland van
belang zijn en waarbij beïnvloeding en manipulatie een voorstelbare
dreiging zijn, bijvoorbeeld het MH-17 proces.
Zo is in het verleden een gefingeerde website in Rusland waargenomen.
De website wekte de indruk een officiële Nederlandse overheidssite te
zijn. De vervalste website bevatte onder meer desinformatie over MH17.
Zoals in het rapport van de Amerikaanse inlichtingen- en veiligheidsdiensten van 7 januari 2017 beschreven laten de gebeurtenissen rondom
de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten zien dat statelijke
actoren niet alleen de intentie en de capaciteit hebben om zich via digitale
middelen actief te mengen in democratische processen, maar dat ook
daadwerkelijk doen.
Nederland heeft een hoogwaardige en goedontwikkelde ICT-infrastructuur
en is daarmee aantrekkelijk als doorvoerhaven van digitale aanvallen. De
AIVD heeft dan ook diverse statelijke actoren gedetecteerd die via de
Nederlandse digitale infrastructuur andere landen aanvallen. Vaak worden
daartoe meerdere servers of serviceproviders tegelijk gebruikt, waardoor
attributie niet of nauwelijks mogelijk is.
Om zicht te krijgen en houden op dit fenomeen is onderzoek naar de
intenties en de capaciteiten van statelijke actoren nodig. De Nederlandse
inlichtingen- en veiligheidsdiensten doen dit onderzoek. De AIVD
onderzoekt de digitale dreiging en deelt – indien mogelijk – informatie
over aanvalskenmerken met overheids- en private organisaties opdat zij
over kunnen gaan tot het treffen van maatregelen.
In dat kader wordt nauw samengewerkt met de MIVD en het NCSC in het
Nationaal Detectie Netwerk (NDN) zodat vroegtijdig aanvallen onderkend
worden en betrokken instanties geïnformeerd. In voorkomende gevallen
kunnen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten ook verstorende activiteiten ondernemen. Voor het blijven verrichten van dit onderzoek is het
wettelijke kader van de Wiv 2017 noodzakelijk. Over de uitgangspunten
die het kabinet heeft opgenomen in het regeerakkoord aangaande de Wiv
zal ik u zoals toegezegd op korte termijn nader schriftelijk informeren.
Het is van belang dat de maatschappij zich bewust is dat de digitale
dreiging zich in de volle breedte ook in Nederland kan manifesteren. Het
kabinet blijft zich dan ook inspannen om dit bewustzijn te stimuleren,
zoals ook gemeld in de Kamerbrief van 21 juni 2017 bij verschijning van
het CSBN 2017 (Kamerstuk 26 643, nr. 477). Tegelijkertijd spelen media en
technologiebedrijven een belangrijke rol bij de afweging of er sprake is
van bijvoorbeeld valse berichtgeving op social media. Het kabinet zal in
gesprek gaan met deze partijen over hoe (heimelijke) politieke
beïnvloeding kan worden tegen gegaan.
In het Regeerakkoord zijn extra middelen beschikbaar gesteld ten behoeve
van digitale veiligheid. Hiervoor wordt structureel 95 miljoen euro
gereserveerd. De middelen worden onder andere ingezet voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 496

2

uitbreiding van personele capaciteit en ICT-voorzieningen en verdeeld
over de departementen Justitie en Veiligheid (NCTV), Defensie, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (AIVD), Buitenlandse Zaken, Infrastructuur en Waterstaat en Economische Zaken en Klimaat.
Begin 2017 is uw Kamer geïnformeerd (Kamerstuk 26 643, nr. 441) dat het
kabinet in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart
2017 een analyse heeft gemaakt van mogelijke kwetsbaarheden in het
verkiezingsproces en de daaraan gekoppelde maatregelen. Zo is er
voorlichting gegeven om de digitale weerbaarheid van politieke partijen
en organisaties betrokken bij de verkiezingen te vergroten. Ook in aanloop
naar de gemeenteraadsverkiezingen en het referendum van maart 2018
zal het kabinet de opgedane ervaringen meenemen en blijven zorgdragen
voor een integer verloop van het verkiezingsproces.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 496

3