Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 667

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2022
Bijgaand treft u het eindrapport «Naar een evidence-based aanpak van
radicalisering en extremisme. Een eerste evaluatie van de gemeentelijke
Versterkingsgelden 2020 – 2021». De evaluatie is uitgevoerd door RAND
Europe in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC).
Aanleiding en doelstelling onderzoek
Ieder jaar verstrekt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en
Veiligheid (NCTV) van het Ministerie van Justitie en Veiligheid
zogenoemde Versterkingsgelden aan gemeenten. Deze rijksgelden zijn ter
ondersteuning van lokale activiteiten die gericht zijn op het bestrijden en
verzwakken van extremistische bewegingen in Nederland, het voorkomen
van nieuwe aanwas en het tegengaan van radicalisering.
De evaluatie komt voort uit de wens en de ambitie van gemeenten, de
Kamer en het kabinet om beter zicht te krijgen op de effectiviteit van
activiteiten die (deels) bekostigd worden middels de Versterkingsgelden
en de behoefte om een stap te maken naar een meer evidence-based
lokale integrale aanpak. Het eindrapport moet gezien worden als een
eerste aanzet tot het evalueren van de doeltreffendheid van de activiteiten. In het eindrapport schetsen de onderzoekers een helder beeld van
de vooraf verwachte effecten (1), de uitvoering (2) en de geïdentificeerde
opbrengsten (onderverdeeld in resultaten en uitkomsten) van de
activiteiten die in 2020 en 2021 gefinancierd zijn middels de Versterkingsgelden (3). De onderzoekers hebben hun bevindingen en conclusies
daarnaast vertaald in enkele nuttige hulpmiddelen1 die door gemeenten
gebruikt kunnen worden bij het (laten) uitvoeren van een effectevaluatie
van hun activiteiten en interventies.
1

kst-29754-667
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Infographics verdeeld naar de activiteitenclusters waarvoor Versterkingsgelden aangevraagd
kunnen worden, een formulier voor het opstellen van een interventielogica voor de activiteiten
en een handreiking voor het evalueren van de effectiviteit van interventies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 754, nr. 667

1

Hieronder ga ik in op de conclusies en aanbevelingen en mijn reactie
daarop.
1. De vooraf verwachte effecten
De onderzoekers concluderen dat veel van de activiteiten gefinancierd met
de Versterkingsgelden gericht zijn op kennisverbetering. Daarbij wordt
terecht verondersteld dat een verbetering van de inzichten in de (lokale)
problematiek rond de doelgroepen en hun drijfveren op de langere
termijn, leidt tot versterking en verbetering van vroegsignalering bij
tekenen van radicalisering en extremisme. Dit zou professionals in staat
moeten stellen om sneller en doelgerichter te communiceren en te
handelen. Enkele gemeenten vragen in dat kader dan ook analysecapaciteit aan die deskundigheidsbevordering op lokale problematiek ten
goede komt. De recente fenomeenanalyse naar extremisme in NoordNederland,2 uitgevoerd door de Rijksuniversiteit Groningen in opdracht
van gemeente Groningen, is daar een mooi voorbeeld van en een
waardevolle aanvulling op het nationaal beeld dat de NCTV schetst
middels het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN).
De onderzoekers constateren tevens een geleidelijke aandachtverschuiving van religieuze radicalisering en met name jihadisme richting
andere vormen van extremisme, zoals rechts- of links-extremisme al dan
niet aangejaagd met complottheorieën. Deze ontwikkeling ziet de NCTV
ook terug in de aanvragen en toekenningen van de Versterkingsgelden
voor 2022, 2023 en 2024. De aard van de dreiging is de afgelopen jaren
veelzijdiger en meer diffuus geworden, zo constateert de NCTV in het
Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) 57 (Kamerstuk 29 754, nr.
653). Deze veranderende dreiging vraagt conform de (uitgangspunten
binnen de) Nationale Contraterrorisme Strategie 2022 – 2026 om een
duurzame en wendbare benadering3.
De onderzoekers concluderen verder dat de doelstellingen over het
algemeen zijn geformuleerd voor een relatief korte termijn, waarbij de
direct beoogde producten van de activiteiten worden benoemd en langere
termijndoelstellingen nog wel eens ontbreken. Naar verwachting draagt
de recente herinrichting van de Versterkingsgelden bij aan het formuleren
van meer langere termijndoelstellingen door gemeenten. Gemeenten
kunnen met ingang van dit jaar gelden aanvragen voor 2023 én 2024.
Bijdragen voor de Basis-op-orde-taken, preventieprojecten en -activiteiten
kunnen voortaan voor één of twee jaar aangevraagd worden. Daarnaast
heeft de herinrichting geleid tot de toekenning van een gegarandeerd
budget, hetgeen gebaseerd is op circa 50% van de toekenningen van de
afgelopen jaren. Bij deze herinrichting zijn gemeenten nauw betrokken
geweest en is tegemoet gekomen aan de wens van gemeenten en de
NCTV om de Versterkingsgelden grotendeels meerjarig vorm te geven en
de administratieve lasten voor de betrokken partijen te verlichten.
De manier waarop analyses en activiteiten gericht op deskundigheidsbevordering tot de beoogde effecten leiden, wordt volgens de onderzoekers
meestal niet expliciet uiteengezet. Gemeenten baseren zich veelal op
praktijkervaringen of een behoefte inventarisatie binnen de eigen
gemeente. Daar waar interventies zich richten op specifieke doelgroepen,
zoals de persoonsgerichte aanpak, sleutelfiguren of preventie wordt
grondiger nagedacht over de wijze waarop de effecten gerealiseerd
2

Pieter Nanninga, Léonie de Jonge en Fleur Valk, Fenomeenanalyse Extremisme NoordNederland, Rijksuniversiteit Groningen, november 2022.
3
In dit verband verwijs ik ook graag naar mijn brief inzake de aanpak van rechts-extremisme en
terrorisme en andere vormen van extremisme in Nederland (Kamerstuk 29 754, nr. 654).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 754, nr. 667

2

zouden moeten worden. De onderzoekers constateren dat er nog weinig
gebruik wordt gemaakt van beleidstheorieën of empirisch bewijs over de
werking van interventies voor de aanpak van radicalisering of extremisme. Ook wordt nauwelijks gebruik gemaakt van prestatie-indicatoren,
voornamelijk omdat concrete effecten vaak onduidelijk zijn of zich lastig
laten meten. Een meer systematische inzet van onafhankelijke evaluaties
zou een betere basis kunnen bieden voor een evidence-based interventielogica en beleidstheorie, zo constateren de onderzoekers. Hoewel er
genoeg praktijkervaring is, ontbreekt het nog veelal aan (gevalideerde)
kwaliteitsstandaarden voor werkwijzen en specialistische professionaliteit.
Dit is een (ook internationaal) gegeven in het relatief jonge beleidsdomein
van contraterrorisme.
Zoals beschreven in de Nationale Contraterrorisme Strategie 2022 – 2026
is het de ambitie om de komende jaren meer kennisgedreven te werken.
Onderzoek naar «werkzame» elementen aan de voorkant wordt aangevuld
met systematische monitoring van effecten aan de achterkant. Deze
evaluatie vormt een mooie aanzet daartoe. Evenals de systematische
monitoring en de inzet van de Toolkit Evidence-Based Werken4 bij de
preventie van radicalisering, die in samenwerking met de Expertise-unit
Sociale Stabiliteit (ESS) van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid continu bij gemeenten onder de aandacht wordt gebracht.
Daarnaast wordt ingezet op de ontwikkeling van kwaliteitsstandaarden.
Periodieke evaluatie en effectmeting op de diverse onderdelen van de
inzet worden voortgezet en er wordt gewerkt aan betere toetsing en
borging van kwaliteit. Naar verwachting draagt dit bij aan de evaluerende
werkwijze in ons werkveld.
2. De uitvoering van de activiteiten
De Versterkingsgelden laten ruimte voor de lokale invulling van de
radicaliseringsaanpak en geven gemeenten de gelegenheid programma’s
aan te passen aan de behoeften, concluderen de onderzoekers. Het succes
van de activiteiten gefinancierd met Versterkingsgelden lijkt volgens de
onderzoekers voor een groot deel afhankelijk van individuele professionals en (hun) samenwerking. Om continuïteit, kennisopbouw en
kennisborging te garanderen is het van groot belang blijvend te investeren in het netwerk van gemeenten, jongerenwerkers, trainers, welzijnsorganisaties, onderwijs en veiligheidspartners. Alleen dan kunnen
gemeenten maatwerk en flexibiliteit in hun interventies (blijven) bieden,
zo concluderen de onderzoekers. Met de meerjarige vormgeving van de
Versterkingsgelden worden gemeenten in staat gesteld om deze samenwerking voor de langere termijn voort te zetten.
Gezamenlijke afname van trainingen heeft schaalvoordelen en voorkomt
een wildgroei aan externe training-aanbieders, maar laat volgens de
onderzoekers weinig ruimte voor maatwerk. De NCTV moedigt
gemeenten aan om trainingen af te nemen bij het Rijksopleidingsinstituut
tegengaan Radicalisering (ROR). Het ROR biedt opleidingen voor
professionals binnen de (semi) overheid. Daar waar het ROR geen
passend maatwerk kan realiseren, kunnen gemeenten met (een deel van)
de Versterkingsgelden opleidingen afnemen bij een andere aanbieder.

4

https://www.socialestabiliteit.nl/si-toolkit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 754, nr. 667

3

3. De geïdentificeerde opbrengsten
Diverse activiteiten gefinancierd met de Versterkingsgelden hebben door
de coronapandemie in 2020 en 2021 vertraging opgelopen. In een aantal
gevallen zijn hierdoor de boogde resultaten niet (op tijd) behaald.
Niettemin zijn de meeste voorgenomen activiteiten uiteindelijk uitgevoerd.
Uit zowel de interviews met betrokkenen als de evaluaties blijkt dat die
activiteiten positieve uitkomsten hebben gehad. Betrokkenen melden zelfs
positieve effecten in termen van het voorkomen van (verdere) radicalisering bij individuen.
Desondanks kan volgens de onderzoekers niet met zekerheid worden
gesteld of de activiteiten daadwerkelijk effect hebben gehad. Daarnaast is
het tijdsbestek volgens de onderzoekers te kort om lange termijn
uitkomsten te kunnen constateren. Het effect/de gewenste impact kan met
de huidige evaluatie-inspanning niet worden aangetoond. Concrete en
uitputtende formulering van doelstellingen, het vaststellen van prestatieindicatoren, toereikende evaluatie-inspanningen en ruimere bewijskracht
van de beschikbare evaluaties kunnen dit verhelpen.
Aanbevelingen
De onderzoekers pleiten voor een meer evidence-based lokale aanpak van
radicalisering waarbij de doelstellingen en de beoogde opbrengsten van
activiteiten in het kader van de Versterkingsgelden beter geformuleerd
worden en er duidelijker wordt toegelicht hoe deze met behulp van de
activiteiten bereikt kunnen worden. De concrete handreiking die de
onderzoekers hebben opgesteld voor het (laten) evalueren van de
effectiviteit van hun interventies door gemeenten kan daarbij zeer
behulpzaam zijn. Daarnaast is deze handreiking een waardevolle
aanvulling op de Toolkit Evidence-Based Werken bij de preventie van
radicalisering. Gemeenten kunnen door het nauwgezet volgen van het bij
het rapport gevoegde plan van aanpak, het regelmatig gebruiken van de
Toolkit en het benutten van het bijbehorende ondersteuningsaanbod
ervoor zorgen dat hun evaluaties een beter beeld verschaffen van de
verschillende resultaten en uitkomsten van hun interventies.
Ik benadruk hier nogmaals graag het belang van het (laten) evalueren van
de effectiviteit van de interventies door gemeenten en juich het gebruik
van de door de onderzoekers bij het eindrapport gevoegde hulpmiddelen
van harte toe.
De NCTV zal de aanbevelingen meenemen in haar advisering aan
gemeenten bij hun aanvraag van Versterkingsgelden vanaf 2024 en de
doorontwikkeling hiervan. Daarnaast zal de NCTV het effect van activiteiten bekostigd met de Versterkingsgelden blijven evalueren in samenwerking met gemeenten.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 754, nr. 667

4