Reactie Autoriteit Persoonsgegevens op het wetsvoorstel “Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
20..”

1. Achtergrond
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is de Nederlandse toezichthouder op de naleving van de
privacywetgeving. Uit dien hoofde houdt de AP toezicht op de verwerking van persoonsgegevens1, door
onder meer de overheid, bedrijven en de Nationale Politie2. Daarnaast is de AP - in samenwerking met
Europese mede-toezichthouders - onder meer betrokken bij het toezicht op Europol3 en Eurojust4. Ook
adviseert de AP over wetsvoorstellen die “geheel of voor een belangrijk deel betrekking hebben op de
verwerking van persoonsgegevens”.5
Krachtens de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) strekken de bevoegdheden van de AP zich niet
uit tot de verwerking van persoonsgegevens door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (de diensten).6
De AP is dientengevolge niet verzocht een advies over het wetsvoorstel “Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 20..”7 uit te brengen.
Het is van groot belang dat de diensten ter bescherming van de nationale veiligheid gebruik kunnen
maken van bevoegdheden die effectief en up to date zijn. Niettemin zijn de gevolgen van het wetsvoorstel
verstrekkend. Het wetsvoorstel biedt de diensten immers de mogelijkheid om grote hoeveelheden
persoonsgegevens van (alle) burgers in bulk te onderscheppen en analyseren. Ook biedt het wetsvoorstel
de diensten expliciet de mogelijkheid om apparatuur van derden te hacken, om zich op die manier toegang
te verschaffen tot apparatuur van concrete doelwitten.8 In de praktijk betekent dit onder meer dat de
diensten informatie afkomstig van apparatuur van burgers mogen gebruiken en malware op apparatuur van
burgers mogen plaatsen, om op die manier hun eigenlijke doelwit te bereiken.
Naast de nieuwe bevoegdheden om gegevens te verzamelen, biedt het wetsvoorstel de diensten ruime
mogelijkheden om eenmaal onderschepte gegevens uit te wisselen met andere partijen. Zo kunnen onder
meer niet-geëvalueerde gegevens worden verstrekt aan buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
waarbij van tevoren niet duidelijk is welke informatie van Nederlandse burgers precies wordt verstrekt.
Tevens kunnen de diensten gegevens verstrekken aan de Nationale Politie – bijvoorbeeld om
handelingsperspectief te bieden9 – en kan in de praktijk ondersteuning worden verleend aan de Nationale
1

Krachtens de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp).
Krachtens de Wet politiegegevens (Wpg).
3
Besluit van de Raad van 6 april 2009 tot oprichting van de Europese politiedienst (2009/371/JBZ).
4
Besluit van de Raad inzake het versterken van Eurojust en tot wijziging van Besluit 2002/187/JBZ betreffende de oprichting van
Eurojust teneinde de strijd tegen ernstige vormen van criminaliteit te versterken (5347/3/09).
5
Artikel 51, tweede lid, Wbp.
6
Artikel 2, tweede lid, onder b, Wbp.
7
Regels met betrekking tot de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alsmede wijziging van enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 20..), Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 2 (voorstel van wet).
8
In de memorie van toelichting stelt de regering zich op het standpunt dat deze bevoegdheid tot het hacken “via derden” momenteel
al impliciet bestaat, maar dat deze bevoegdheid in het nieuwe wettelijk kader voortaan expliciet wordt opgenomen. Zie o.a.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 15.
9
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 96.
2

Politie. Er bestaat op veel fronten dan ook een relatie tussen het werk van de diensten en de Nationale
Politie, terwijl het toezicht op de Nationale Politie en de diensten verdeeld en onderscheidenlijk van aard
is.
De nieuwe bevoegdheid om gegevens (die via de kabel worden verzonden) in bulk te onderscheppen, de
bevoegdheid om toegang te krijgen tot geautomatiseerde werken via “derden”, de ruime mogelijkheden
om eenmaal onderschepte gegevens aan buitenlandse diensten te verstrekken en de relatie tussen het
werk van de diensten en de Nationale Politie, leiden ertoe dat er een onmiskenbare verwevenheid bestaat
tussen het wetsvoorstel en het algemene beschermingsniveau van de persoonlijke levenssfeer - en de
bescherming van de persoonsgegevens in het bijzonder - in Nederland.
De verwevenheid tussen het wetsvoorstel en de bescherming van de persoonsgegevens van Nederlandse
burgers, is voor de AP aanleiding een reactie op het wetsvoorstel te geven. In deze reactie wordt ingegaan
op een aantal onderdelen van het wetsvoorstel dat belangrijke gevolgen heeft voor de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer. Hierbij benadrukt de AP dat, als de bevoegdheden van de diensten worden
versterkt – zoals in het onderhavige wetsvoorstel het geval is – de waarborgen tegen willekeur en
disproportionele inbreuken, alsmede het toezicht op de activiteiten van de diensten, navenant zouden
moeten worden versterkt. Volgens de AP is dit in het wetsvoorstel nog niet afdoende het geval.
De AP baseert zich in deze reactie voornamelijk op het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM)10, de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) en de Grondwet.
Zowel het EVRM als de Grondwet zijn immers direct van toepassing op de activiteiten van de diensten.
Uit het EVRM vloeien vier voorwaarden voort, waaraan het wetsvoorstel zou moeten voldoen. Hierbij gaat
het ten eerste om de voorwaarde dat de noodzaak van de voorgestelde bevoegdheden afdoende moet
worden onderbouwd, ten tweede om de voorwaarde dat de voorgestelde bevoegdheden afdoende kenbaar
en voorzienbaar moeten zijn voor burgers, ten derde om de voorwaarde dat de inzet van de voorgestelde
bevoegdheden met afdoende waarborgen moet zijn omkleed ter bescherming van de rechten van burgers
en ten vierde om de voorwaarde dat sprake moet zijn van effectief en onafhankelijk toezicht op de
diensten.
Voor ieder van de vier bovengenoemde voorwaarden wordt in deze reactie beknopt weergegeven welke
invulling hieraan wordt gegeven in het (Europees) recht, waarna de AP vervolgens haar reactie geeft op de
wijze waarop deze voorwaarden in het wetsvoorstel zijn verwerkt.

2. Inhoud wetsvoorstel
Het wetsvoorstel “Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..” strekt ter vervanging van de
huidige Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002). Directe aanleiding daartoe
vormt de in 2013 uitgevoerde evaluatie van de Wiv 2002 door de Evaluatiecommissie Wiv 2002
(commissie Dessens). Met het wetsvoorstel wordt, aldus de regering, beoogd een wettelijk kader voor de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten in brede zin te realiseren, dat toekomstvast is en in lijn met de eisen
van de Grondwet alsmede het EVRM.11

10
11

2

Zie met name artikel 8 en 13 EVRM.
Zie onder meer Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 234.

In het wetsvoorstel wordt een aantal wijzigingen voorgesteld ten opzichte van de huidige Wiv 2002,
waaronder de introductie van een aantal nieuwe bevoegdheden. Aan de hand van deze nieuwe
bevoegdheden wordt, zo beargumenteert de regering in de memorie van toelichting, gewaarborgd dat de
diensten ook in de huidige tijd - waarin steeds meer communicatie plaatsvindt via het internet - effectief
kunnen opereren. Momenteel zijn de bevoegdheden van de diensten volgens de regering te beperkt om
(grote hoeveelheden) gegevens te onderscheppen.12 Ook wordt, in lijn met de jurisprudentie van het
EHRM, een bindend klachtenmechanisme voor burgers ingevoerd.13
De meest in het oog springende nieuwe bevoegdheid voor de diensten, is - naast het expliciet maken van
de hackbevoegdheid via “geautomatiseerde werken van derden” - de bevoegdheid tot
“onderzoeksopdrachtgerichte interceptie” en de daarmee samenhangende bevoegdheden tot het
(geautomatiseerd) analyseren van onderschepte gegevens.14 Met deze bevoegdheid worden de diensten in
staat gesteld grote hoeveelheden gegevens te onderscheppen. Het gaat, met andere woorden, om
“bulkinterceptie”. Doordat de bevoegdheid tot bulkinterceptie in het wetsvoorstel techniekonafhankelijk is
geformuleerd, wordt het onder meer mogelijk om op grootschalige wijze kabelgebonden communicatie te
onderscheppen. Op grond van de huidige Wiv 2002 is dit niet mogelijk en kunnen de diensten
kabelgebonden communicatie alleen gericht onderscheppen. De diensten mogen daarentegen wel reeds
ongericht dataverkeer onderscheppen dat via niet-kabelgebonden kanalen wordt gecommuniceerd, zoals
radiofrequenties.15
Door de techniekonafhankelijke aard van de voorgestelde bevoegdheden, is de maatschappelijk impact van
het wetsvoorstel groot: uit de memorie van toelichting blijkt dat ongeveer 90% van alle huidige
telecommunicatie via kabelnetwerken verloopt.16 In de praktijk gaat het dan vooral om internetverkeer via
het kabelinternet, maar ook om communicatie via smartphones.17 Een concreet maatschappelijk gevolg van
het wetsvoorstel is dan ook dat vrijwel alle communicatie via social media, die immers veelal plaatsvindt via
kabelinternet en/of smartphones, voortaan in aanmerking komt voor onderschepping in bulk. Daarnaast
wordt het mogelijk om gegevens te onderscheppen die door zogeheten “slimme” apparaten worden
verwerkt, als gevolg van de opkomst van het Internet of Things.18 Door het onderscheppen van dergelijke
gegevens, zoals gegevens afkomstig van auto’s, thermostaten, koelkasten, horloges of andere
(huishoudelijke) gecomputeriseerde apparatuur - maar ook met internet verbonden camera’s of
opnameapparatuur - wordt het voor de diensten in toenemende mate mogelijk om gedragspatronen van
burgers in kaart te brengen. Voor de hackbevoegdheid geldt bovendien dat het niet ondenkbaar is dat deze
in de praktijk een (toenemend) belangrijke rol zal spelen, aangezien het onderscheppen van communicatie
door toenemende versleuteling minder effectief kan worden.
Het wetsvoorstel biedt voorts de mogelijkheid om eenmaal onderschepte bulkgegevens voor een periode
van drie jaar te bewaren. Gedurende deze periode kunnen de bulkgegevens op relevantie worden
12

Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 8-13.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 178 e.v.
14
Artikelen 48-50 van het wetsvoorstel.
15
Artikelen 26 en 27, Wiv 2002.
16
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 94.
17
Communicatie op de smartphone gebeurt deels via niet-kabelgebonden kanalen en deels wel via de kabel. Dataverkeer afkomstig
van smartphones wordt eerst naar een zendmast gezonden, vanwaar de data vervolgens ofwel via de telefoonkabel ofwel via
kabelinternet verder kan worden gezonden. Momenteel is het niet mogelijk communicatie via smartphones ongericht te
onderscheppen wanneer de data eenmaal via de kabel wordt verwerkt. Alleen op het niet-kabelgebonden traject is dergelijke
ongerichte onderschepping op grond van de huidige Wiv immers mogelijk. Op grond van het wetsvoorstel zou deze mogelijkheid tot
ongerichte onderschepping op het kabelgebonden traject daarentegen wel ontstaan.
18
Zie in dit kader bijvoorbeeld Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 75.
13

3

onderzocht, waarbij geldt dat gegevens niet alleen relevant kunnen zijn voor de zoekopdracht waarvoor zij
in beginsel zijn onderschept, maar mogelijk ook voor andere onderzoeken voor de diensten.19 Tevens geeft
de regering aan dat het voor de diensten van belang is om te beschikken over een database van grote
hoeveelheden historische gegevens, zodat aan de hand daarvan beter inzicht kan worden verkregen in nog
onbekende dreigingen.20 Gedurende de bewaarperiode van drie jaar kunnen onderschepte gegevens tot
slot worden uitgewisseld met buitenlandse diensten. Het wetsvoorstel biedt de diensten hierbij ook de
mogelijkheid om gegevens waarvan de inhoud nog niet bekend is (niet-geëvalueerde gegevens) te
verstrekken aan buitenlandse diensten.21

3. Reactie Autoriteit Persoonsgegevens
3.1 Noodzakelijk in een democratische samenleving
3.1.1 Juridisch kader
Een inbreuk op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer is alleen onder voorwaarden geoorloofd.
Uit artikel 8 EVRM en de jurisprudentie van het EHRM volgt dat een dergelijke inbreuk “noodzakelijk
moet zijn in een democratische samenleving”.22
Uit de jurisprudentie van het EHRM volgt dat verschillende aspecten meewegen bij het beoordelen of een
inbreuk daadwerkelijk noodzakelijk is in een democratische samenleving. Zo moet worden gekeken naar
het doel van een inbreuk. Dit doel moet kunnen worden aangemerkt als “legitiem” in een democratische
samenleving.23 Wanneer sprake is van een legitiem doel, dient vervolgens te worden gekeken naar de
(maatschappelijke) noodzaak van de voorgenomen inbreuk in verhouding tot dit legitieme doel. Hierbij
speelt een rol of de voorgestelde inbreuk geschikt is om dat doel te bereiken en daarbij niet verder gaat dan
noodzakelijk is (proportionaliteit)24, of minder ingrijpende middelen voorhanden zijn om hetzelfde
resultaat te bereiken (subsidiariteit) en of afdoende waarborgen zijn ingesteld om disproportionele
inbreuken en willekeur te voorkomen.25
Ten aanzien van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft het EHRM geoordeeld dat inbreuken op de
persoonlijke levenssfeer ter bescherming van de nationale veiligheid kunnen gelden als een legitiem doel
in een democratische samenleving.26 Deze inbreuken moeten dan uiteraard daadwerkelijk noodzakelijk
zijn ter bescherming van dit legitieme doel. Er zal dan ook steeds een afweging moeten worden gemaakt of
activiteiten van de diensten daadwerkelijk noodzakelijk zijn.

19

Zie artikel 48, vijfde lid, van het wetsvoorstel.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), o.a. p. 13, 93 en 100.
21
Zie artikelen 64 en 89 van het wetsvoorstel.
22
Zo volgt uit artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Zie tevens: EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a.
t. Duitsland, par. 49. Zie voor een uitgebreide analyse van het juridisch kader ten aanzien van de inlichtingendiensten: Sarah Eskens, Ot
van Daalen en Nico van Eijk, Ten standards for oversight and transparency of national intelligence services, Institute for Information
Law (IViR, University of Amsterdam), 2015.
23
Zie o.a. EHRM 4 december 2015, 47143/06, Roman Zakharov t. Rusland, par. 227.
24
Zie onder meer EHRM 26 maart 1987, nr. 9248/81, Leander t. Zweden, par. 58.
25
EHRM 4 december 2015, 47143/06, Roman Zakharov t. Rusland, par. 227-234; EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland,
par. 50.
26
Zie o.a. EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland, par. 48-50.
20

4

Belangrijk is dat de noodzakelijkheidseis niet alleen ziet op de inzet van bevoegdheden van de diensten,
maar dat de introductie van nieuwe bevoegdheden an sich noodzakelijk moet zijn in een democratische
samenleving. Uit de jurisprudentie van het EHRM volgt namelijk dat reeds het enkele bestaan van
wetgeving op grond waarvan persoonsgegevens kunnen worden onderschept, geldt als een inbreuk op de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer.27
Er moet, met andere woorden, eerst worden gekeken of er in een democratische samenleving wel plaats is
voor bepaalde bevoegdheden van de diensten, alvorens wordt gekeken naar de manier waarop deze
bevoegdheden zouden mogen worden ingezet.
3.1.2 Reactie Autoriteit Persoonsgegevens
Het wetsvoorstel leidt ertoe dat de aard en omvang van de bevoegdheden van de diensten fundamenteel
zullen veranderen. Zoals uiteengezet, voorziet het wetsvoorstel immers in de mogelijkheid om gegevens in
bulk te onderscheppen, waarbij geldt dat deze gegevens geautomatiseerd mogen worden verwerkt,
gedurende geruime tijd mogen worden bewaard - onder meer voor het onderzoeken van nog onbekende
dreigingen - en bovendien mogen worden uitgewisseld met buitenlandse diensten.
De (nieuwe) bevoegdheden van de diensten zullen onmiskenbaar gevolgen hebben voor Nederlandse
burgers, en in het bijzonder voor het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Er bestaat een
reële kans dat de introductie van deze bevoegdheden fundamentele vrijheden die ten grondslag liggen aan
de Nederlandse rechtsstaat, negatief beïnvloedt. In dit kader kan onder meer worden gewezen op het
“chilling effect”, waarvan wordt gesproken in het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid getiteld “Big Data in een vrije en veilige samenleving”.28 De grootschalige verzameling,
opslag en analyse van gegevens door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, kan ertoe leiden dat burgers
hun gedrag hierop aanpassen.29 Hierdoor kan de grootschalige verwerking van gegevens - naast een
inbreuk op de persoonlijke levenssfeer - bijvoorbeeld ook gevolgen hebben voor de vrijheid van
meningsuiting, doordat burgers of maatschappelijke organisaties zich op voorhand geremd kunnen voelen
in hun uitingsvrijheid. Het EHRM waarschuwt er dan ook voor dat “a system of secret surveillance for the
protection of national security may undermine or even destroy democracy under the cloak of defending it”.30
Hoewel in de memorie van toelichting wordt ingegaan op de (operationele) noodzaak van nieuwe
bevoegdheden voor de diensten, wordt onvoldoende aandacht besteed aan de mogelijke negatieve effecten
van het wetsvoorstel. Met name wordt onvoldoende ingegaan op de gevolgen die de nieuwe bevoegdheden
van de diensten in onderlinge samenhang zullen hebben voor de fundamentele rechten van Nederlandse
burgers in het algemeen, en de bescherming van persoonsgegevens in het bijzonder.
Uit het juridisch kader blijkt bovendien dat bij de onderbouwing van de noodzaak van nieuwe
bevoegdheden aandacht moet worden besteed aan de vraag of de voorgestelde inbreuken op de
persoonlijke levenssfeer geschikt zijn om het legitieme doel te bereiken en niet verder gaan dan nodig is,
27

EHRM 4 december 2015, 47143/06, Roman Zakharov t. Rusland, par. 168-171; EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland,
par. 41. Zie tevens: Sarah Eskens, Ot van Daalen en Nico van Eijk, Ten standards for oversight and transparency of national intelligence
services, Institute for Information Law (IViR, University of Amsterdam), 2015, p. 14.
28
“Mensen kunnen het gevoel krijgen dat hun recht op privacy en vrijheid van meningsuiting in gevaar is. Als deze effecten optreden
bij journalisten, schrijvers, klokkenluiders, ngo’s en advocaten, komt ook het functioneren van de bredere democratie in het geding.”
Zie: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Big Data in een vrije en veilige samenleving (2016), p. 92 e.v.
29
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 27.
30
EHRM 29 juni 2006, 54934/00, Weber en Saravia t. Duitsland, par. 106.

5

alsmede aan de vraag of er geen minder ingrijpende middelen voorhanden zijn om dat doel te bereiken. In
de memorie van toelichting wordt echter niet afdoende ingegaan op de internationale discussies omtrent
de effectiviteit van grootschalige data-interceptie, bijvoorbeeld in relatie tot de toenemende versleuteling
van communicatie. Hoewel argumenten worden gegeven waarom het voor de diensten noodzakelijk is om
gegevens in bulk te kunnen onderscheppen, wordt niet inhoudelijk ingegaan op onderzoeken waaruit
blijkt dat de effectiviteit van grootschalige data-interceptie niet zonder meer vaststaat.31 Evenmin wordt in
de memorie van toelichting duidelijk gemaakt welke alternatieven zijn overwogen.
Samenvattend zou de noodzaak van het wetsvoorstel beter moeten worden onderbouwd, door aandacht te
besteden aan de mogelijke negatieve effecten van de voorgestelde nieuwe bevoegdheden in onderlinge
samenhang, de effectiviteit van de bevoegdheid tot bulkinterceptie en tot slot de overwogen alternatieven.
Een dergelijke fundamentele beschouwing is volgens de AP nodig om de noodzaak van het wetsvoorstel
daadwerkelijk afdoende te kunnen onderbouwen: alleen op die manier kan immers worden beoordeeld of
er in een democratische samenleving als Nederland plaats is voor de bevoegdheden van de diensten, zoals
voorgesteld in het wetsvoorstel.

3.2 Kenbaarheid en voorzienbaarheid
3.2.1 Juridisch kader
Uit het EVRM en de jurisprudentie van het EHRM vloeit voort dat inbreuken op de persoonlijke
levenssfeer bij wet moeten zijn voorzien. Dit betekent niet alleen dat er een concrete wettelijke basis moet
zijn op grond waarvan een inbreuk kan worden gemaakt, ook heeft het EHRM herhaaldelijk benadrukt dat
deze wettelijke basis aan bepaalde kwaliteitseisen moet voldoen.32 Volgens het Hof moet te allen tijde
worden voorzien in regels die kenbaar en voorzienbaar zijn voor burgers. In de praktijk betekent dit onder
meer dat het voor burgers - eventueel na het inwinnen van deskundig advies - mogelijk moet zijn om in te
schatten wat de gevolgen van bepaalde handelingen zullen zijn.33
Ten aanzien van de diensten oordeelt het EHRM dat het voorzienbaarheidsvereiste niet zover gaat dat een
burger in specifieke gevallen zou moeten weten wanneer de diensten communicatie onderscheppen.34
Wanneer burgers dit weten, zouden zij hierop immers hun gedrag kunnen aanpassen, waardoor het
effectief functioneren van de diensten onmogelijk zou worden gemaakt. Wel moet de wet de reikwijdte van
de bevoegdheden van de diensten en de toepassing daarvan met voldoende helderheid aangeven om het
individu adequate bescherming te bieden tegen arbitraire inbreuken op zijn persoonlijke levenssfeer.35
Hierdoor worden immers kaders aangegeven waarbinnen de bevoegdheden mogen worden uitgeoefend.36
Binnen de context van geheime interceptiebevoegdheden is het volgens het EHRM dan ook nodig dat
burgers onder meer kennis kunnen nemen van de doelen waarvoor interceptiebevoegdheden kunnen
31

Privacy and Civil Liberties Oversight Board, Report on the Telephone Records Programme Conducted under Section 215 of the USA
PATRIOT Act and on the Operations of the Foreign Intelligence Surveillance Court, 23 January 2014, p. 11. Het College voor de Rechten
van de Mens verwijst in haar advies over het wetsvoorstel tevens naar dit onderzoek. Zie: College voor de Rechten van de Mens,
Advies “conceptwetsvoorstel Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..”, 31 augustus 2015, p. 7-8.
32
EHRM 24 april 1990, 11801/85, Kruslin t. Frankrijk, par. 30-36.
33
EHRM, 2 augustus 1984, 8691/79, Malone t. Verenigd Koninkrijk, par. 67.
34
EHRM, 2 augustus 1984, 8691/79, Malone t. Verenigd Koninkrijk, par. 67-68.
35
EHRM 26 maart 1987, nr. 9248/81, Leander t. Zweden, par. 51. Zie tevens Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling
advisering Raad van State en Nader rapport), p. 8-9.
36
EHRM 29 juni 2006, 54934/00, Weber en Saravia t. Duitsland, par. 93.

6

worden ingezet, de categorieën van personen jegens wie deze bevoegdheden mogen worden ingezet, de
periode waarbinnen deze bevoegdheden mogen worden ingezet en de procedure die moet worden gevolgd
voor het onderzoeken, gebruiken en bewaren van onderschepte gegevens.37 De ratio achter deze
voorwaarden is dat willekeur hiermee wordt voorkomen. Juist omdat de diensten in de praktijk heimelijk
opereren, moet in de wet duidelijk worden aangegeven wanneer bepaalde bevoegdheden mogen worden
ingezet tegen burgers.
3.2.2 Reactie Autoriteit Persoonsgegevens
Het wetsvoorstel heeft, zoals eerder uiteengezet, belangrijke gevolgen voor het beschermingsniveau van de
persoonlijke levenssfeer in Nederland. Niet alleen biedt het wetsvoorstel de mogelijkheid om gegevens in
bulk te onderscheppen, ook mogen eenmaal onderschepte gegevens worden verstrekt aan buitenlandse
diensten en is het mogelijk om apparaten van derden te hacken, om zo toegang te krijgen tot apparatuur
van doelwitten. Juist omdat het wetsvoorstel een grondslag biedt om de persoonlijke levenssfeer van
burgers op heimelijke wijze aan te tasten, zou het wetsvoorstel burgers - in overeenstemming met artikel 8
EVRM en de jurisprudentie van het EHRM - voldoende duidelijk moeten maken wanneer en op welke
wijze deze bevoegdheden mogen worden ingezet. Op dit moment is dit echter nog onvoldoende het geval.
Hieronder wordt dit nader uitgewerkt ten aanzien van de bevoegdheid tot onderzoeksopdrachtgerichte
interceptie en de bevoegdheid tot hacken via “derden”.
3.2.2.1

Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie

De inzet van de bevoegdheid tot onderzoeksopdrachtgerichte interceptie is op dit moment nog niet
afdoende kenbaar en voorzienbaar voor burgers. Dit komt door de gebruikte terminologie en het gebrek
aan uitgewerkte voorbeelden, het gekozen driefasenmodel en door de onduidelijkheid over de precieze
doelen en bewaartermijnen van de bulkinterceptie.
Ten eerste zorgt de terminologie van het wetsvoorstel ervoor dat onvoldoende duidelijk is wat de
bevoegdheid tot “onderzoeksopdrachtgerichte interceptie” in de praktijk zal inhouden.38 Doordat de
woorden “onderzoeksopdracht” en “gericht” worden gebruikt, kan het beeld ontstaan dat deze
bevoegdheid gerichter is, dan zij in werkelijkheid zal zijn. Uit de memorie van toelichting blijkt namelijk
dat het hier onder meer kan gaan om het onderscheppen van gegevens in het kader van bepaalde thema’s,
waarbij onder meer communicatie van en naar een bepaald geografisch gebied kan worden onderschept.39
Aan de hand van voorbeelden zou dan ook duidelijker moeten worden gemaakt wat
onderzoeksopdrachten in de praktijk kunnen inhouden en in hoeverre sprake is van op die
onderzoeksopdrachten “gerichte” interceptie.
Ten tweede is de procedure voor het inzetten van de bevoegdheid tot bulkinterceptie weinig inzichtelijk.
De regering heeft er namelijk voor gekozen de procedure voor bulkinterceptie te verdelen over drie fasen,
die zijn opgenomen in drie afzonderlijke wetsartikelen. Zo wordt een onderscheid gemaakt tussen
37

Zie in dit kader onder meer het document van de Artikel 29 Werkgroep, waarin wordt ingegaan op de voorwaarden die gelden voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten: Working Document 01/2016 on the justification of interferences with the fundamental
rights to privacy and data protection through surveillance measures when transferring personal data (European Essential Guarantees),
p. 7. Zie tevens: EHRM 29 juni 2006, 54934/00, Weber en Saravia t. Duitsland, par. 95.
38
In dit kader merkt de AP op dat in de Privacy Impact Assessment (PIA) die is uitgevoerd ten aanzien van een eerdere conceptversie
van het wetsvoorstel, kritische uitspraken werden gedaan over het soms “verhullende” taalgebruik in het wetsvoorstel en de daarbij
behorende toelichting. Zie: Privacy Impact Assessment Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20XX, 12 februari 2016, p. 24.
39
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 92.

7

“onderschepping”40, “voorbewerking van onderschepte gegevens”41 en het “(verder) verwerken van
onderschepte gegevens”42. In de praktijk zijn deze drie fasen echter sterk verweven, zoals ook is opgemerkt
door de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD)43 en de Afdeling
Advisering van de Raad van State (de Afdeling).44 Kort gezegd zal sprake zijn van een continu proces van
verwerving, selectie, analyse en onderzoek, waarbij deze fasen steeds opnieuw doorlopen kunnen worden
en de resultaten van de verschillende fasen elkaar beïnvloeden.45 Hierdoor zullen de verschillende
werkzaamheden gelijktijdig plaatsvinden en zal - in tegenstelling tot de wettekst - niet voor iedere fase
afzonderlijk om toestemming worden gevraagd. Zo kan er blijkens de memorie van toelichting om een
“combi-last” worden verzocht, die relatief algemeen en abstract zal zijn geformuleerd.46 Wanneer in de
praktijk gebruik zal worden gemaakt van een combi-last, zou deze mogelijkheid echter expliciet in het
wetsvoorstel moeten worden uitgewerkt, zodat voor burgers duidelijk is welke waarborgen van toepassing
zijn op de verschillende, al dan niet samenvallende fasen van de bulkinterceptie.47 Tevens zou de precieze
werking van de drie verschillende fasen meer inzichtelijk moeten worden gemaakt, door het uitwerken van
diverse voorbeelden. Op die manier wordt het voor burgers - in lijn met artikel 8 EVRM - beter
voorzienbaar over welke bevoegdheden de diensten precies beschikken, wanneer deze bevoegdheden
mogen worden ingezet en welke waarborgen tegen willekeur en disproportioneel gebruik in iedere
afzonderlijke fase, dan wel in overlappende fasen, van het proces gelden.
Tot slot dient meer duidelijkheid te worden geboden over de doelen waarvoor gegevens mogen worden
verwerkt en, daarmee in samenhang, over de vernietiging van niet-relevante gegevens. Het wetsvoorstel
en de memorie van toelichting lijken op dit punt tegenstrijdig te zijn. In de memorie van toelichting bij het
wetsvoorstel wordt benadrukt dat de diensten de bevoegdheid tot onderzoeksopdrachtgerichte interceptie
zo gericht mogelijk zullen inzetten.48 Dit betekent onder meer dat de diensten onderschepte gegevens die
niet relevant zijn voor het onderzoek, zullen vernietigen. In de praktijk zou volgens de regering dan ook het
overgrote deel van de onderschepte gegevens na een eerste filtering worden vernietigd (“select while you
collect”).49 In aanvulling daarop zou er - binnen het driefasen model - voortdurend worden gekeken of
gegevens relevant zijn, waarbij irrelevante gegevens doorlopend worden vernietigd.50 In de memorie van
toelichting wordt echter tegelijkertijd benadrukt dat het voor de diensten van belang is te beschikken over
grote (historische) datasets, om op die manier inzicht te verkrijgen in nog onbekende dreigingen.51 Het
wetsvoorstel biedt hiervoor ook de ruimte, gezien de ruime bewaartermijn voor onderschepte gegevens en
de mogelijkheid om gegevens die weliswaar niet relevant zijn voor het onderzoek waarvoor zij in eerste
instantie zijn onderschept, te gebruiken in het kader van andere onderzoeken.

40

Artikel 48 van het wetsvoorstel.
Artikel 49 van het wetvoorstel.
42
Artikel 50 van het wetsvoorstel.
43
CTIVD, Reactie CTIVD op het concept-wetsvoorstel Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20XX, consultatieversie juni 2015,
p. 3 en 26 e.v.
44
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 31.
45
Zie artikelen 48-50 van het wetsvoorstel en tevens: CTVID, Zienswijze CTIVD op wetsvoorstel Wiv 20.., Bijlage I Essentiële
waarborgen (november 2016), p. 13. Zie tevens: Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en
Nader rapport), p.31.
46
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 104. Zie tevens: Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies
afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 32 en 40.
47
Zie in dit kader Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 31.
48
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), o.a. p. 6-8.
49
Aan dit principe wordt, blijkens de memorie van toelichting, op hoofdlijnen recht gedaan. Zie: Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr.
3 (memorie van toelichting), p. 255.
50
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 102.
51
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 13 en 100-101.
41

8

Door deze tegengestelde doelen - enerzijds zo gericht mogelijk werken, en anderzijds willen beschikken
over een grote hoeveelheid historische gegevens - maken het wetsvoorstel en de memorie van toelichting
onvoldoende duidelijk in welke mate gegevens die niet relevant zijn voor het onderzoek waarvoor zij zijn
vergaard, in de praktijk daadwerkelijk worden vernietigd dan wel worden gebruikt voor een ander doel dan
de oorspronkelijke onderzoeksopdracht. Deze onduidelijkheid staat haaks op de voorzienbaarheidseis van
artikel 8 EVRM. In het wetsvoorstel en de toelichting zou concreet moeten worden uitgewerkt welke
gegevens wanneer moeten worden vernietigd (zie in dit kader tevens paragraaf 3.3.2.1).
3.2.2.2 Toegang tot technische voorzieningen van “derden”
In artikel 45 van het wetsvoorstel is de bevoegdheid opgenomen om “door tussenkomst van het
geautomatiseerde werk van een derde” binnen te dringen in een geautomatiseerd werk van een doelwit
van de diensten. In de praktijk gaat het om een hackbevoegdheid, op grond waarvan de diensten zich met
tussenkomst van apparatuur van derden toegang tot apparatuur van doelwitten mogen verschaffen.
Hierbij kunnen de diensten niet alleen gebruik maken van zwakheden in de software van derden - hetgeen
tevens gevolgen kan hebben voor anderen die van die software gebruik maken - maar kunnen zij
bijvoorbeeld ook zelf malware aanbrengen op computers van derden. Wanneer de diensten zich toegang
verschaffen tot een geautomatiseerd werk van een derde, kunnen zij bovendien gegevens overnemen.52
De derden waarvan in het wetsvoorstel wordt gesproken, zullen in de praktijk veelal “technisch
gerelateerde” partijen zijn, zoals providers, tussenleveranciers of dienstverleners.53 In de praktijk kan het
hierdoor gaan om bedrijven die beschikken over persoonsgegevens van grote hoeveelheden burgers. Het
kan echter ook gebeuren dat de diensten zich toegang zullen verschaffen tot geautomatiseerde werken van
individuele burgers, die verder geen doelwit van de diensten zijn.54 Het wetsvoorstel en de bijbehorende
memorie van toelichting maken echter onvoldoende duidelijk wat de precieze reikwijdte van deze
hackbevoegdheid is en wanneer deze bevoegdheid precies jegens “derden” kan worden ingezet. In het
wetsvoorstel en de toelichting wordt namelijk geen duidelijke afbakening gegeven van het begrip “derden”
en wordt evenmin nader uiteengezet hoe ruim of nauw de “technische relatie” tussen een derde en het
eigenlijke doelwit van de diensten in de praktijk kan zijn.55 Mogen de diensten zich bijvoorbeeld toegang
verschaffen tot het geautomatiseerde werk van hun doelwit door middel van meerdere derden, die via
elkaar in verband staan met het doelwit?56
Juist bij ingrijpende middelen als de hackbevoegdheid, waardoor “derden” kunnen worden geraakt,
bijvoorbeeld doordat malware wordt aangebracht op apparatuur of doordat gebruik wordt gemaakt van
zwakke plekken in de beveiliging van algemeen gebruikte software, zou inzicht moeten worden geboden in
de reikwijdte van de bevoegdheden van de diensten. Het is niet ondenkbaar dat de hackbevoegdheid in de
praktijk een (toenemend) belangrijke rol zal spelen in de taakuitoefening van de diensten, aangezien het
onderscheppen van communicatie door toenemende versleuteling minder effectief kan worden. Het moet
voor burgers - in overeenstemming met artikel 8 EVRM - dan ook afdoende kenbaar en voorzienbaar zijn
wanneer en hoe de diensten deze bevoegdheid kunnen inzetten.

52

Artikel 45, tweede lid, onder d, van het wetsvoorstel.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 78.
54
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 78.
55
Zie in dit kader CTVID, Zienswijze CTIVD op wetsvoorstel Wiv 20.., Bijlage I Essentiële waarborgen (november 2016), p. 28-30.
56
Zie in dit kader CTVID, Zienswijze CTIVD op wetsvoorstel Wiv 20.., Bijlage I Essentiële waarborgen (november 2016), p. 28-29.
53

9

3.3 De inzet van bevoegdheden: waarborgen tegen willekeur en disproportionele inbreuken
3.3.1 Juridisch kader
Uit artikel 8 EVRM en de jurisprudentie van het EHRM vloeit voort dat de inzet van bevoegdheden die een
inbreuk maken op de persoonlijke levenssfeer, onderworpen moet zijn aan effectieve waarborgen om
willekeur en disproportionele inbreuken te voorkomen.57 Bevoegdheden die een inbreuk maken op de
persoonlijke levenssfeer mogen immers alleen worden ingezet wanneer dit noodzakelijk en proportioneel
is en wanneer er geen minder ingrijpende middelen voorhanden zijn.
Bij de beoordeling of sprake is van afdoende waarborgen58, kijkt het EHRM naar het gehele systeem
waarbinnen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten opereren. In de praktijk betekent dit dat er geen
eenduidig overzicht bestaat waaraan alle inlichtingen- en veiligheidsdiensten moeten voldoen.59 Per
systeem moet worden gekeken of de inzet van bevoegdheden niet verder gaat dan noodzakelijk en
proportioneel is en of er afdoende waarborgen zijn om willekeur en disproportionele inbreuken te
voorkomen.60 Uit de jurisprudentie van het Hof kan worden afgeleid dat hierbij onder meer de aard,
omvang en duur van de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer een rol spelen.61 In de praktijk kan in dit
kader bijvoorbeeld worden gedacht aan het bestaan van proportionele bewaartermijnen en duidelijke
regels voor het vernietigen van gegevens.
3.3.2 Reactie Autoriteit Persoonsgegevens
De AP benadrukt dat, wanneer de bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten worden
versterkt, de waarborgen tegen willekeur en disproportionele inbreuken navenant zouden moeten worden
versterkt. In het wetsvoorstel is dit nog niet voldoende het geval. Hierop wordt in de onderstaande
paragrafen nader ingegaan.
3.3.2.1

Vernietiging niet-relevante gegevens bij onderzoeksopdrachtgerichte interceptie en bewaartermijn

Zoals uiteengezet in paragraaf 3.2.2.1, maken het wetsvoorstel en de memorie van toelichting niet
voldoende voorzienbaar in welke mate gegevens die niet relevant zijn voor het onderzoek waarvoor zij zijn
vergaard, in de praktijk daadwerkelijk worden vernietigd. Deze onduidelijkheid staat niet alleen haaks op
de voorzienbaarheidseis van artikel 8 EVRM, maar betekent ook dat een belangrijke waarborg in het
wetsvoorstel onvoldoende is uitgewerkt. Uit de jurisprudentie van het EHRM volgt namelijk dat data die
niet relevant zijn voor het doel waarvoor ze zijn verkregen, onmiddellijk moeten worden vernietigd.62

57

EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland, par. 50. Zie in dit kader tevens: Sarah Eskens, Ot van Daalen en Nico van Eijk,
Ten standards for oversight and transparency of national intelligence services, Institute for Information Law (IViR, University of
Amsterdam), 2015, p. 14-15.
58
Het bestaan van effectief en onafhankelijk toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten speelt een belangrijke rol bij het
beantwoorden van de vraag of sprake is van afdoende waarborgen. Vanwege het belang van effectief en onafhankelijk toezicht, wordt
hieraan specifiek aandacht besteed in de volgende paragraaf.
59
EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland, par. 50.
60
EHRM 26 maart 1987, nr. 9248/81, Leander t. Zweden, par. 60; EHRM 29 juni 2006, 54934/00, Weber en Saravia t. Duitsland, par. 106.
61
EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland, par. 50; EHRM 29 juni 2006, 54934/00, Weber en Saravia t. Duitsland, par. 106.
62
EHRM 4 december 2015, 47143/06, Roman Zakharov t. Rusland, par. 255. Zie tevens Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies
afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 32.

10

Het wetsvoorstel biedt strikt genomen de ruimte om grote hoeveelheden data die niet relevant zijn voor
het onderzoek waarvoor zij zijn verzameld, te bewaren. Tevens biedt het wetsvoorstel de ruimte om grote
hoeveelheden gegevens die niet op relevantie zijn onderzocht, te bewaren. Door het ontbreken van strikte
regels omtrent de vernietiging van niet-relevante en niet-onderzochte gegevens, bestaat het risico dat de
vernietiging van deze gegevens in de praktijk eerder uitzondering dan regel zal zijn.63 Om te voldoen aan
de eisen van artikel 8 EVRM, zou het principe van “select while you collect”64 dan ook expliciet in de wettekst
moeten worden vastgelegd. Gegevens die niet relevant zijn voor het doel waarvoor zij zijn verzameld,
zouden terstond moeten worden vernietigd, terwijl gegevens waarvan de relatie met de
onderzoeksopdracht niet is onderzocht binnen een kortere termijn dan drie jaar zouden moeten worden
vernietigd.
Hiermee in samenhang geldt dat de bewaartermijn van drie jaar dient te worden beperkt, aangezien deze
termijn (als zodanig) niet proportioneel lijkt te zijn en op gespannen voet staat met artikel 8 EVRM.65 In de
memorie van toelichting stelt de regering weliswaar dat een bewaartermijn van drie jaar noodzakelijk is
om beter inzicht te verkrijgen in nog onbekende dreigingen, maar - zoals de Raad voor de Rechtspraak
opmerkt - geldt dat bewaartermijnen niet kunnen worden gebaseerd op het criterium “mogelijk nuttig”.66
Bij de constatering dat de bewaartermijn verder lijkt te gaan dan noodzakelijk en proportioneel is, speelt
mee dat het gedurende de bewaartermijn van drie jaar mogelijk is om de (bulk)gegevens te verstrekken
aan buitenlandse diensten, waaronder ook niet-geëvalueerde gegevens. Juist gezien de omvang en
(mogelijk) ingrijpende aard van de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van individuen, zou de
bewaartermijn ten aanzien van de bevoegdheid tot onderzoeksopdrachtgerichte interceptie beperkt
moeten zijn.
3.3.2.2 Verstrekking (niet-geëvalueerde) gegevens aan het buitenland
Het wetsvoorstel biedt de diensten de mogelijkheid om gegevens - waaronder niet-geëvalueerde gegevens
- te verstrekken aan buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Dergelijke verstrekkingen kunnen
zowel plaatsvinden binnen een samenwerkingsverband (artikel 89, tweede lid) als aan diensten met wie
geen samenwerkingsverband is gesloten (artikel 64, eerste lid). Het kan hierbij in de praktijk gaan om
grote hoeveelheden niet-geëvalueerde gegevens.67
Het verstrekken van gegevens - en dan met name niet-geëvalueerde gegevens - brengt in de praktijk
bijzondere risico’s met zich mee voor individuele burgers en bedrijven.68 Zo kan het gebeuren dat
bijzondere persoonsgegevens, zoals gegevens over de seksuele geaardheid of gegevens over politieke of
religieuze overtuigingen, worden verstrekt aan autoriteiten in landen waar mensenrechten niet (ten volle)
worden gerespecteerd.69 Dit kan negatieve gevolgen hebben voor Nederlandse burgers wanneer zij deze
63

Zie in dit kader bijvoorbeeld Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p.
32.
64
Bart Jacobs, ‘Select while you collect. Een bespreking van interceptie door inlichtingen- en veiligheidsdiensten’, NJB 2016, blz. 256261.
65
Raad voor de Rechtspraak, “Advies Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..”, 15 november 2016, p. 6. Zie tevens:
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 33-34.
66
Raad voor de Rechtspraak, “Advies Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..”, 15 november 2016, p. 6.
67
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 163.
68
Zie in dit kader tevens Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 35,
waar o.a. wordt gewezen op het feit dat bewaartermijnen in andere landen sterk kunnen afwijken van de Nederlandse
bewaartermijnen.
69
Zie in dit kader tevens: Bits of Freedom, Reactie op consultatie Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20XX, 1 september
2015, p. 23.

11

landen bezoeken. Omdat met bulkinterceptie ook gegevens van niet-Nederlanders worden onderschept,
kan het verstrekken van gegevens bovendien ingrijpende gevolgen hebben voor burgers die wonen in de
landen waaraan deze gegevens worden verstrekt. Deze risico’s zijn bij de verstrekking van nietgeëvalueerde gegevens nog groter; op voorhand staat immers niet vast welke informatie besloten ligt in de
verstrekte gegevens.
In de memorie van toelichting wordt beargumenteerd dat de mogelijkheid tot het verstrekken van (nietgeëvalueerde) gegevens onder meer noodzakelijk is voor de goede samenwerking met buitenlandse
diensten, de informatiepositie van de Nederlandse diensten en om effectief te kunnen inspelen op
dreigingen.70 Tegelijkertijd zijn de in het wetsvoorstel opgenomen waarborgen ten aanzien van de
verstrekking van gegevens aan het buitenland, beperkt. Zo is voor een dergelijke verstrekking een
voorafgaande rechtmatigheidstoets, al dan niet door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB),
niet vereist.
Gezien de ruime mogelijkheden die het wetsvoorstel biedt om gegevens te verstrekken aan buitenlandse
diensten en de bijzondere risico’s die daaraan verbonden zijn, zou deze bevoegdheid met aanvullende
waarborgen moeten worden omkleed om disproportionele inbreuken te voorkomen. Denkbaar is dat juíst
de CTIVD hierbij in het uitvoeringsstadium een rol speelt. Ten aanzien van de bevoegdheid om nietgeëvalueerde gegevens te verstrekken, zou te meer moeten worden overwogen of de inzet van deze
bevoegdheid, ook met aanvullende waarborgen, daadwerkelijk proportioneel kán zijn ten opzichte van de
mogelijk ingrijpende consequenties voor individuen.
3.3.2.3 Aanvullende maatregelen Big data en geautomatiseerde gegevensverwerkingen
Zoals uit het wetsvoorstel en de toelichting blijkt, zullen geautomatiseerde data-analyse en de verwerking
van Big Data in de praktijk een belangrijke rol spelen in de taakuitoefening van de diensten.71 Aan
dergelijke verwerkingen kleven echter bijzondere risico’s. Zo bestaat het gevaar dat structureel teveel
gegevens worden verwerkt, dat het doelbindingsprincipe geheel teniet wordt gedaan en dat bepaalde
groepen in de samenleving disproportioneel worden geraakt door geautomatiseerde analyses. Daarnaast
zijn de profielen, algoritmen en methoden die door de diensten zullen worden gebruikt in de praktijk niet
transparant voor burgers en toezichthouders, hetgeen ertoe kan leiden dat het maatschappelijk
vertrouwen in de diensten afneemt.72 Aan de geautomatiseerde analyse van grote, gecombineerde
gegevensbestanden zouden dan ook aanvullende waarborgen moeten worden verbonden. In het
wetsvoorstel wordt hierin nog onvoldoende voorzien.
Zowel door de CTIVD73, als door de Afdeling74 en in de PIA75, wordt in dit kader gewezen op de Algemene
Verordening Gegevensbescherming76, waarin expliciet is opgenomen dat passende technische en
organisatorische maatregelen moeten worden genomen die erop zijn gericht de beginselen van
gegevensbescherming bij het ontwerpen van systemen te incorporeren. Zo kan worden gedacht aan het
implementeren van de beginselen van privacy by design en privacy by default bij het ontwerpen van systemen.
70

Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), o.a. p. 158.
Zie in dit kader met name artikel 60 van het wetsvoorstel.
72
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Big Data in een vrije en veilige samenleving (2016), p. 10.
73
CTVID, Zienswijze CTIVD op wetsvoorstel Wiv 20.., Bijlage I Essentiële waarborgen (november 2016), p. 25.
74
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 37.
75
Privacy Impact Assessment Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20XX, 12 februari 2016, p. 148.
76
Deze verordening is weliswaar niet van toepassing op de diensten, maar kan niettemin ter inspiratie dienen voor de omgang met
persoonsgegevens door de diensten.
71

12

Aan de hand van deze beginselen kan worden bewerkstelligd dat systemen vanaf het begin af aan zo
worden ingericht, dat zij een zo min mogelijke inbreuk op de privacy met zich brengen. De regering volgt
deze adviezen echter niet en volstaat met een algemene zorgplicht voor de diensthoofden77, omdat “in het
wetsvoorstel al een specifiek kader voor diverse aspecten van gegevensverwerking is opgenomen, waarbij
in de afweging de privacyrisico’s - uitgewerkt in diverse waarborgen - reeds zijn meegewogen”.78
De AP volgt deze redenering niet en merkt op dat het opnemen van algemene zorgplichten in het
wetsvoorstel niet afdoende is; deze plichten moeten nader worden ingevuld om in de praktijk te
bewerkstelligen dat willekeur en disproportionele inbreuken worden voorkomen. Ook wordt het aan de
hand van meer concrete (zorg)plichten beter mogelijk om effectief toezicht uit te oefenen op de diensten.
Zoals de CTIVD opmerkt, zou het wetsvoorstel kunnen worden aangevuld met een expliciete zorgplicht
ten aanzien van de kwaliteit van geautomatiseerde gegevensverwerkingen.79 Ter nadere invulling van deze
zorgplicht zou een gegevensbeschermingsbeleid80 moeten worden gevoerd en zou- voorafgaand aan de
toepassing of aanbesteding van nieuwe, geautomatiseerde gegevensverwerkingsprojecten - een
gegevenseffectbeoordeling81 moeten worden uitgevoerd.

3.4 Effectief en onafhankelijk toezicht
3.4.1 Juridisch kader
Effectief en onafhankelijk toezicht op de diensten is van bijzonder belang. Omdat de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten heimelijk opereren, hebben burgers doorgaans immers geen kennis van het feit dat
hun persoonsgegevens zijn onderschept. Dit betekent dat burgers, wanneer sprake is van een
onrechtmatige inbreuk op de persoonlijke levenssfeer, veelal niet zelf aanspraak kunnen maken op een
effectief rechtsmiddel tegen deze onrechtmatige inbreuk. Effectief en onafhankelijk toezicht dient in het
geval van de diensten dan ook als een belangrijke aanvulling op het recht op een effective remedy, zoals
neergelegd in artikel 13 EVRM. Wanneer de burger vanwege de heimelijke aard van de operaties van de
diensten zelf niet in staat is te controleren of zijn persoonlijke levenssfeer op onrechtmatige wijze wordt
aangetast, moet dit gebrek worden gecompenseerd door het bestaan van een effectief en onafhankelijk
systeem van toezicht. Effectief en onafhankelijk toezicht is, kort gezegd, “an essential component of the
protection of individuals with regard to the protection of personal data”.82
Uit de jurisprudentie blijkt dat het EHRM bij het beoordelen van het toezicht op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten kijkt naar het gehele systeem.83 Het is, met andere woorden, niet doorslaggevend of
onafhankelijke controle vooraf of achteraf plaatsvindt, zolang maar effectief toezicht op het toepassen van
bevoegdheden mogelijk is.84 Niettemin heeft het EHRM een voorkeur uitgesproken voor een

77

Zie artikel 24 van het wetsvoorstel.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 249.
79
CTVID, Zienswijze CTIVD op wetsvoorstel Wiv 20.., Bijlage I Essentiële waarborgen (november 2016), p. 23-25.
80
Zie artikel 24 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming.
81
Zie artikel 35 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming.
82
Artikel 29 Werkgroep, Working Document 01/2016 on the justification of interferences with the fundamental
rights to privacy and data protection through surveillance measures when transferring personal data (European Essential Guarantees),
p. 9. Zie: Hof van Justitie van de Europese Unie, 9 maart 2010, Commissie t. Duitsland, C-518/07.
83
Zie voor een uitgebreide analyse onder meer: Sarah Eskens, Ot van Daalen en Nico van Eijk, Ten standards for oversight and
transparency of national intelligence services, Institute for Information Law (IViR, University of Amsterdam), 2015.
84
Zie onder meer EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland 49-60; EHRM 18 mei 2010, 26839/05 Kennedy t. Verenigd
Koninkrijk, par. 166-170.
78

13

onafhankelijke (rechterlijke) toets voorafgaand aan het inzetten van bijzondere bevoegdheden.85 Ook moet
het toezicht zien op de gehele uitoefening van bevoegdheden van de diensten. Alleen voorafgaande
autorisatie door een onafhankelijke instantie is niet genoeg, er moet ook ex post rechtmatigheidstoezicht
zijn op de uitvoering van de operatie. Door middel van ex post toezicht kan immers worden gecontroleerd
of de operatie binnen de grenzen van de verleende toestemming is uitgevoerd en of de (uitvoering van de)
operatie de grenzen van het EVRM, met name wat betreft de noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit,
niet heeft overschreden.86
3.4.2 Reactie Autoriteit Persoonsgegevens
De AP benadrukt dat, wanneer de bevoegdheden van de diensten worden versterkt, het toezicht op de
diensten navenant zou moeten worden versterkt. Juist omdat de activiteiten van de diensten zich afspelen
buiten het zicht van het publiek, moet worden voorzien in een systeem van daadwerkelijk onafhankelijk en
effectief toezicht op de activiteiten van de diensten. In de huidige vorm voorziet het wetsvoorstel daarin
nog niet.
Het wetsvoorstel voorziet in een stelsel van toezicht dat is verdeeld over de nieuw op te richten TIB, de
CTIVD en het parlement.
De TIB oefent voorafgaand aan de inzet van bijzondere bevoegdheden bindend toezicht uit. Voordat een
bijzondere bevoegdheid - zoals onderzoeksopdrachtgerichte interceptie - mag worden ingezet, moet de
TIB hiervoor toestemming verlenen. In de praktijk betekent dit dat de diensten voorafgaand aan de inzet
van bijzondere bevoegdheden toestemming moeten vragen aan de minister, waarna de minister
vervolgens zijn instemming ter toetsing dient voor te leggen aan de TIB voor een bindende
rechtmatigheidstoets. De TIB zal bestaan uit drie leden, waarvan ten minste twee juristen, en heeft geen
zelfstandige toegang tot de systemen van de diensten.87 In plaats daarvan regelt het wetsvoorstel dat de
minister zijn besluit en het daaraan ten grondslag liggende verzoek van de diensten aan de TIB zal
verstrekken, zodat de TIB dit besluit op rechtmatigheid kan controleren.
Naast de TIB oefent de CTIVD - zoals nu ook het geval is - toezicht uit op de diensten. De CTIVD beschikt
in dit kader over zelfstandige onderzoeksbevoegdheden en is bevoegd rechtmatigheidsoordelen te geven
over het concrete optreden van de diensten. De oordelen van de CTIVD zijn echter niet bindend88 en het
wetsvoorstel brengt hierin geen verandering. Nu de toets op de rechtmatigheid van het door de minister
genomen besluit voorafgaand aan de inzet van een bijzondere bevoegdheid exclusief bij de TIB is belegd,
brengt dat met zich mee dat de CTIVD de rechtmatigheid van dat besluit in beginsel dient te respecteren,
zo wordt in de memorie van toelichting uiteengezet.89 Alleen wanneer de CTIVD in het kader van haar
toezicht op de uitvoering van een dergelijk besluit constateert dat het door de minister genomen besluit en
het ter toetsing aan de TIB voorgelegde besluit is gebaseerd op onvolledige of onjuiste informatie, kan zij

85

EHRM 6 september 1978, 5029/71, Klass e.a. t. Duitsland, par. 56; EHRM 18 mei 2010, 26839/05, Kennedy t. Verenigd Koninkrijk, par.
167.
86
J.P. Loof e.a., “Het mensenrechtenkader voor het Nederlandse stelsel van toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten”,
(Onderzoek in opdracht van het CTIVD, Universiteit Leiden, augustus 2015) p. 15.
87
Zie artikelen 33 en 36 van het wetsvoorstel.
88
Met uitzondering van de klachtenprocedure.
89
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 52.

14

dit als bevinding aan de minister rapporteren.90 Het is dan aan de minister om te overwegen of er
aanleiding is een nieuw besluit te nemen en dat (opnieuw) aan de TIB voor te leggen.91
Tot slot is sprake van parlementaire controle, doordat de betrokken ministers politiek verantwoordelijk
zijn voor het optreden van de diensten en hierover verantwoording afleggen aan het parlement, zowel in
het openbaar als in beslotenheid aan de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten92 van de
Tweede Kamer.
Zoals de Afdeling93 en de Raad voor de Rechtspraak94 eveneens opmerken, zal de toetsing van de TIB in de
praktijk waarschijnlijk beperkt zijn, aangezien de TIB beperkt van omvang is en geen eigen
onderzoeksbevoegdheden heeft. Daarmee in samenhang valt te vrezen dat de TIB - gezien haar beperkte
omvang en bevoegdheden – niet afdoende kennis en inzicht kan vergaren om een inschatting te kunnen
maken van de effectiviteit en effecten van het optreden van de diensten. Het beschikken over deze kennis
en inzichten is echter onmisbaar om een weloverwogen oordeel over de noodzaak, proportionaliteit en
subsidiariteit van de inzet van bijzondere bevoegdheden te vellen. Zoals de Afdeling waarschuwt, moet
worden voorkomen dat de toets door de TIB in de praktijk nagenoeg altijd positief zal uitvallen, omdat de
TIB enerzijds niet afdoende inzicht heeft in de noodzaak van de inzet van deze bevoegdheden maar
anderzijds wel rekening dient te houden met de ingrijpende gevolgen die het weigeren van toestemming
met zich kunnen brengen.95 Er moet, met andere woorden, worden voorkomen dat de TIB niet meer dan
een “stempelmachine” zal zijn.
Niet alleen kunnen vraagtekens worden gezet bij de effectiviteit van de TIB en de waarde van de
voorafgaande rechtmatigheidstoets, maar ook is niet duidelijk hoe de oordelen van de TIB zich zullen
verhouden tot de oordelen van de CTIVD, die – aan de hand van eigen onderzoeksbevoegdheden – wel
toezicht kan uitoefenen op de inzet van bevoegdheden door de diensten. Hoewel in de memorie van
toelichting wordt vermeld dat de CTIVD de rechtmatigheid van de besluiten van de TIB in beginsel moet
respecteren, kan dit in de praktijk wringen indien de TIB niet beschikt over voldoende bevoegdheden en
middelen om een daadwerkelijk effectieve rechtmatigheidstoets uit te voeren. Evenmin is duidelijk welke
gevolgen de introductie van de TIB zal hebben voor de mate waarin de betrokken ministers eigenstandig
verantwoording kunnen afleggen aan het parlement; ook de ministers zijn immers gebonden aan de
oordelen van de TIB.
Samenvattend wordt in het wetsvoorstel een marginale rechtmatigheidstoets ex ante voorgesteld - waarbij
geldt dat de TIB hoogstwaarschijnlijk niet beschikt over afdoende middelen en bevoegdheden om deze
toets effectief uit te voeren - terwijl de introductie van de TIB niettemin gevolgen zal hebben voor zowel
het parlementair toezicht op de minister, als het toezicht van de CTIVD op de diensten. Hierdoor is het ten
zeerste de vraag of het wetsvoorstel voorziet in een stelsel van toezicht dat - in totaliteit bezien daadwerkelijk effectief is en alle facetten van de activiteiten van de diensten omvat, zoals bedoeld in artikel
8 EVRM.96 De AP benadrukt dat de verhouding tussen enerzijds toezicht ex ante en anderzijds toezicht ex
90

Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 52.
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 3 (memorie van toelichting), p. 52.
92
In de praktijk veelal aangeduid als de “Commissie Stiekem”.
93
De Afdeling spreekt zelfs van “een zeer marginale en abstracte rechtmatigheidsbeoordeling ex ante”. Kamerstukken II, 2016-2017,
34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 16.
94
Raad voor de Rechtspraak, “Advies Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..”, 15 november 2016, p. 4-5.
95
Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 16.
96
Zie in dit kader tevens Kamerstukken II, 2016-2017, 34588 nr. 4 (Advies afdeling advisering Raad van State en Nader rapport), p. 2 en
Raad voor de Rechtspraak, “Advies Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 20..”, 15 november 2016, p. 5.
91

15

post nadrukkelijk (wederom) onder de loep zou moeten worden genomen. Voorkomen moet worden dat
inhoudelijk toezicht achteraf wordt vervangen door een (te) beperkte juridische toets voorafgaand aan de
inzet van bevoegdheden. Waar de bevoegdheden van de diensten in het wetsvoorstel worden versterkt, zou
het stelsel van toezicht ook moeten worden aangepast en – bovenal – versterkt.

16