Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 180

Doen waar Nederland goed in is – Strategie voor
Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 46 HERDRUK1

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 februari 2023
Uw Kamer verzocht vorige week om op korte termijn van gedachten te
wisselen over de situatie in Zuidwest-Turkije en Noordwest-Syrië na de
aardbevingen van 6 februari jl. Tevens vroeg uw Kamer om informatie
over hoe (internationale) hulpverlening momenteel verloopt en over hoe
Nederland in EU-verband of anderszins effectieve hulpverlening zou
kunnen bevorderen. In dit verband en als vervolg op mijn brief van
8 februari jl.2 vindt u hieronder nadere – zo actueel mogelijke –
informatie.3
Graag betuig ik via deze weg ook mijn medeleven aan de mensen die
door deze ramp zijn getroffen: in het aardbevingsgebied én in Nederland.
Via het diplomatieke netwerk, via de media en via hulporganisaties volgt
het Ministerie van Buitenlandse Zaken ontwikkelingen op de voet. We
houden ook contact met de gemeenschappen in Nederland met een
(gedeelde) Turkse, Syrische en Koerdische achtergrond, in samenwerking
met het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Velen hebben
familie, vrienden en werknemers in het getroffen gebied. Een aantal heeft
geliefden verloren. Dat geldt ook voor verschillende medewerkers van de
Rijksoverheid.
Ook wil ik respect betonen aan de lokale, nationale en internationale
reddingswerkers en hulporganisaties die direct na de aardbevingen aan
het werk zijn gegaan. Nederland heeft daar met de inzet van USAR.NL aan
kunnen bijdragen en maakt nu hulp mogelijk met financiële en diplomatieke steun. Nederland blijft betrokken nu het erop aankomt getroffen
gemeenschappen en mensen van noodhulp te voorzien.

1

i.v.m. een correctie in de aanhef.
Kamerstuk 36 180, nr. 32.
3
Voor deze brief is informatie gebruikt tot maandag 20 februari 2023.
2

kst-36180-46
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

1

Feiten en cijfers
De omvang van deze ramp, het leed van getroffen mensen en gemeenschappen, en de immense materiële schade worden steeds duidelijker.
Inmiddels zijn er meer dan 45.000 doden te betreuren. In Turkije zijn
inmiddels meer dan 40.000 doden geregistreerd. In Syrië, waar de search
and rescue en de registratie van slachtoffers gebrekkig zijn, staat het
dodental vooralsnog op zeker 5.800. Verwacht wordt dat het dodental nog
verder kan oplopen. Veel slachtoffers liggen nog onder het puin. Er zijn
minimaal 200.000 mensen gewond geraakt.
De aardbevingen vonden bovendien plaats in het midden van de winter.
Honderdduizenden mensen zijn hun huis kwijt en moeten nu overleven in
de vrieskou. In beide landen is er sprake van grote schade aan woonfaciliteiten en essentiële infrastructuur. In Turkije zouden meer dan
80.000 gebouwen zijn ingestort of beschadigd, in Noordwest-Syrië rond
de 9.000. Door de schade aan watervoorzieningen is er vooral in
Noordwest-Syrië een risico dat infectieziektes toenemen. Tienduizenden
mensen daar waren al besmet met cholera.
De VN en het Rode Kruis/Rode Halve Maan hebben inmiddels responsplannen gelanceerd. De VN schat dat door deze ramp in Turkije tenminste
9,1 miljoen mensen direct zijn geraakt en in Syrië 8,8 miljoen. De VN
raamt de kosten voor de respons voor Turkije op 1 miljard Amerikaanse
dollar en voor Syrië op 398 miljoen Amerikaanse dollar. De responsplannen van het Rode Kruis/Rode Halve Maan worden berekend op
230 miljoen Zwitserse franc (233 miljoen euro) voor Turkije en 453 miljoen
Zwitserse franc (459 miljoen euro) voor Syrië.
De internationale responsplannen richten zich op acute hulpverlening in
de eerste maanden. Daarbij ligt de nadruk op het herstel van essentiële
voorzieningen zoals medische faciliteiten, water- en onderwijsvoorzieningen, alsook dienstverlening op het terrein van mentale gezondheid en
psychosociale zorg. Waar mogelijk wordt via lokale autoriteiten en
organisaties gewerkt en assistentie geboden door middel van de
verstrekking van contant geld.
Hulp op gang
Lokale, nationale en internationale organisaties werken vanaf het eerste
moment hard aan de noodhulpverlening in de getroffen gebieden. Bij
rampen als deze zijn lokale en nationale spelers de first responders. De
capaciteit daarvoor is in Turkije vele malen omvangrijker en professioneler
dan in het door conflict verdeelde Syrië.
Turkije
De respons in Turkije wordt gecoördineerd door de nationale crisisdienst
AFAD en de Turks Rode Halve Maan. De nadruk lag in eerste instantie op
het snel opzetten en uitvoeren van urban search and rescue (USAR)
operaties en het verlenen van acute levensreddende hulp. Inmiddels ligt
de nadruk op bredere hulp aan getroffenen. Aan de USAR-operaties
namen 191 teams uit de hele wereld deel waaronder Nederland. Er zijn
29 Emergency Medical Teams actief. Turkije krijgt bij de coördinatie steun
van de VN.
Noodhulpverlening vindt plaats door de levering van onder meer mobiele
keukens en bakkerijen, tenten en door medische zorg, inclusief psychosociale steun. De respons wordt mede mogelijk gemaakt met middelen uit
het mondiale noodfonds van de VN, CERF. Daaruit werd al op 7 februari

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

2

25 miljoen Amerikaanse dollar vrijgemaakt voor zowel hulpverlening in
Turkije als Syrië. Nederland draagt jaarlijks 55 miljoen euro bij aan dit
fonds. Via CERF kunnen VN-organisaties als WFP, UNICEF en UNHCR
mensen voedselhulp, onderdak en bescherming bieden. De hulpverlening
wordt steeds sneller en verder opgeschaald. Voor bedrijven die willen
bijdragen aan de respons zijn er richtlijnen ontwikkeld. Een nationale
inzamelingsactie in Turkije leverde vorige week meer dan 108 miljard lira
op, omgerekend 5,5 miljard euro.
Syrië
In Syrië zijn zowel het door de Syrische oppositie gecontroleerde
Noordwesten als het noordelijke deel van het regimegebied zwaar
getroffen, waaronder Aleppo en Latakia. Hulpverlening aan het noordelijke deel van het regimegebied is op gang gekomen via SARC (de
nationale Rode Halve Maan vereniging), via VN-organisaties en ook via de
Dutch Relief Alliance (DRA). Het aanhoudend conflict belemmert de
respons met name in het Noordwesten. Dat geldt voor zowel de inzet van
lokale en nationale als internationale organisaties. Hulp aan dit gebied
moet via Turkije of via regimegebied verlopen. Beide opties kennen
uitdagingen die hieronder worden toegelicht.
Ondanks de grote obstakels is in recente jaren gebleken dat hulpverlening
aan Noordwest-Syrië mogelijk is. Het kabinet blijft zich ervoor inzetten dat
dit zo blijft. Nederland ondersteunt humanitaire VN-organisaties en
-fondsen en de DRA organisatie die in Noordwest-Syrië hulp verlenen.
Deze hulp wordt grotendeels via lokale Syrische organisaties uitgevoerd.
Uw Kamer ontvangt binnenkort een separate Kamerbrief over de
Nederlandse inzet voor humanitaire actie en diplomatie in 2023
(Kamerstuk 36 180, nr. 47) en over de aanwending van het daarmee
gemoeide budget. Ook blijft Nederland de coördinatie van hulpinspanningen steunen om beschikbare hulp zo effectief mogelijk te leveren. Dat
gebeurt door steun aan UNOCHA en de EU via na de aardbeving herstelde
en nieuw opgerichte coördinatie-hubs in de regio. De VN doet wat
mogelijk is. De inzet omvat een luchtbrug voor medische goederen,
levering van water, voedsel, non-food items en onderdak. Uit berichten
blijkt dat hulpverleners veilig hun werk kunnen doen.
Nederlandse inspanningen
Ik meldde uw Kamer vorige week dat Nederland hulpverlening direct heeft
ondersteund. Allereerst door uitzending naar Turkije van het Nederlandse
Urban Search And Rescue (USAR) team. Het team dat erin slaagde
twaalf mensen levend onder het puin te halen, is inmiddels teruggekeerd
in Nederland. Als bijdrage aan de hulp in de volgende fase zijn
USAR-hulpgoederen in Turkije achtergelaten en overgedragen aan
Oxfam Novib.
Ik maakte daarnaast financiering (10 miljoen euro) vrij voor VN-fondsen in
Syrië en voor een acute respons van de Dutch Relief Alliance. De VN en
het Rode Kruis/Rode Halve Maan konden ter plekke mede snel aan de slag
doordat Nederland hun werk mogelijk maakt door voorspelbare en
ongeoormerkte financiële steun. Ook besloot het kabinet om nog eens
10 miljoen euro voor noodhulpverlening vrij te maken. Dit bedrag komt de
slachtoffers in Turkije en Syrië ten goede via projecten van de Samenwerkende Hulp Organisaties die via hun Giro555-actie extra middelen
inzamelden.
Ik meld hier verder, mede namens de Minister van Defensie, dat op
verzoek van de Turkse autoriteiten ook een C-130 transportvliegtuig met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

3

bemanning (45 personen) is ingezet. De C-130 vertrok op 10 februari en
verzorgde sindsdien binnen Turkije medische evacuaties van slachtoffers
vanuit het rampgebied. De behoefte aan dergelijk patiëntenvervoer is
afgenomen en er is geen verzoek om verlenging ontvangen. Een eenheid
van zes personen is op weg naar Turkije om de terugkeer te bewerkstelligen. De inzet van de C-130 eindigt op 25 februari.
Alle genoemde steun wordt gefinancierd uit de BHOS-begroting
(Kamerstuk 36 200 XVII).
Overige inspanningen
De Europese Unie levert een belangrijke bijdrage aan de crisisrespons
door gecoördineerde snelle inzet van reddings- en zoekteams, rampenexperts en in-kind hulp uit een groot aantal lidstaten. USAR.NL speelde een
voorname rol in de coördinatie ter plekke. Via het EU Civil Protection
Mechanism UCPM leverden EU-lidstaten hulpgoederen ter waarde van
15,7 miljoen euro. UCPM verzorgt transport via lucht en zee naar
Gaziantep en Beiroet. Deze goederen worden deels ingezet in Turkije en
deels doorgeleid naar Syrië. In beide steden zet de EU coördinatie-hubs
op. Nederland heeft daarvoor experts aangeboden. Ten behoeve van de
respons in Syrië is een humanitaire luchtbrug naar Adana opgezet vanuit
het European Humanitarian Response Capacity. Vanuit Adana brengt de
IOM Europese hulpgoederen naar Noordwest-Syrië. Het gaat hier onder
meer om winterbestendige tenten, hygiëne-kits en verwarmingsapparatuur.
De EU heeft ook opdracht gegeven om de voorraden van het RescEU aan
te wenden. Met dit systeem houdt de EU humanitaire en medische
goederen op voorraad die bij rampen snel beschikbaar kunnen worden
gemaakt. Voorraadbeheer gebeurt door lidstaten. Nederland doet dat voor
medische apparatuur. Op dit moment wordt vanuit die voorraad een
levering aan Turkije voorbereid van onder meer 200 apparaten voor
medische monitoring.
Ook stelde de EU 5,5 miljoen euro beschikbaar voor acute noodhulpverlening in Turkije en 10 miljoen euro in Syrië. Dit betreft deels nieuw
vrijgemaakte middelen en deels aanpassing van bestaande programma’s.
Het kabinet richt zich in deze fase primair op het helpen lenigen van acute
noden door humanitaire partners. Vanzelfsprekend is ook steun nodig
voor de getroffen gebieden op de middellange en lange termijn. Tijdens
de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking op 8-9 maart in
Stockholm zal ik hier met mijn Europese collega’s over spreken en
voorstellen om een EU Taskforce op te richten om de gezamenlijke
Europese inzet te coördineren. Wederopbouw zal naar verwachting ook
onderwerp van gesprek zijn tijdens de donorconferentie die de Europese
Unie op 16 maart organiseert. Gelet op de verreikende gevolgen van de
aardbevingen zal het kabinet zich nationaal en internationaal sterk maken
voor steun aan de slachtoffers.
Het Nederlandse bedrijfsleven kan mogelijk ook een positieve rol spelen.
Daarom organiseren VNO-NCW/MKB-Nederland, de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland, het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Den
Haag en de ambassade in Ankara op 22 februari een bijeenkomst voor
bedrijven over de wijze waarop zij een bijdrage kunnen leveren aan de
hulp aan Turkije op de korte en langere termijn. De Turkse ambassadeur
maakt tijdens deze bijeenkomst duidelijk waar Turkije behoefte aan heeft
en waar bedrijven met hun hulpaanbod terecht kunnen. De Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

4

overheid staat bedrijven terzijde met informatie en het bestaande
handelsinstrumentarium.
Uitdagingen
Ondanks de verschillende situaties in beide landen voorafgaand aan de
aardbevingen, geldt een aantal uitdagingen voor zowel de hulpinspanningen in Turkije als in Syrië. Zo vormden beschadigingen aan communicatie en transport-infrastructuur in het begin een belemmering voor de
coördinatie en toelevering van hulp. In enkele gevallen zorgden deze
tekorten voor ongeregeldheden onder de bevolking. Hier is inmiddels
verbetering in gekomen. Uitdagingen rondom streng winterweer, geen of
gebrekkige toegang tot elektriciteit en tekorten aan brandstof houden aan.
Dat geldt ook voor tekorten aan sommige hulpgoederen, zoals zwaar
materiaal voor berging- en puinruimwerkzaamheden, tenten en
veldbedden.
Bij de respons in Syrië moet rekening worden gehouden met de zorgwekkende uitgangssituatie van voor de aardbevingen. Als gevolg van het al
twaalf jaar durende conflict is het land verscheurd, het geopolitieke
landschap complex en de veiligheidssituatie slecht. Voor deze ramp waren
de humanitaire noden al zeer hoog; in het Noordwesten waren reeds
miljoenen Syriërs volledig afhankelijk van humanitaire hulp via Turkije. Dit
alles maakt hulpverlening na de aardbevingen extra complex. Daarnaast
zijn er onder de getroffenen in Zuid-Turkije ook veel Syriërs. Turkije is met
3,7 miljoen Syrische vluchtelingen de grootste buitenlandse gastgemeenschap. Deze groep woont – naast in Istanbul – voornamelijk in
Zuid-Turkije.
Humanitaire toegang tot Noordwest-Syrië
Toegang voor noodhulp aan Noordwest-Syrië staat al jaren onder grote
druk en is zeer gepolitiseerd door het regime en diens bondgenoten. Het
Syrische regime werkt hulpverlening aan oppositiegebied actief tegen.
Ook rebellengroepen die in het Noorden actief zijn verzetten zich tegen
crossline hulp via Damascus. De VN-hulpverlening die via deze route
Noordwest-Syrië bereikt is dan ook verwaarloosbaar. Hulp is om die reden
vrijwel volledig vanuit Turkije georganiseerd (crossborder). Dit speelt de
aardbevingsrespons parten. Na de aardbevingen hebben vanuit regimegebied nog vrijwel geen hulpkonvooien het noordwesten weten te
bereiken, terwijl precies dit gebied zo hard getroffen is.
De door de VN geleide grensoverschrijdende hulpverlening wordt
gehinderd door een zeer beperkte autorisatie van de VN Veiligheidsraad.
Als gevolg van een veto door Rusland mag de VN alleen grensovergang
Bab-al-Hawa gebruiken voor het transport van humanitaire hulp van
Turkije naar Syrië. Dit geldt niet voor niet-VN hulporganisaties, zoals de
Dutch Relief Alliance. Zij kunnen van meerdere grensovergang gebruik
maken (inmiddels zeven). De VN-respons op de aardbevingen is echter
onmisbaar gezien de slagkracht en capaciteit van de VN om hulpverlening
op te schalen. Om die reden verwelkomt Nederland dat de VN op
13 februari met Rusland en Syrië overeenstemming heeft weten te
bereiken over het toestaan van VN-hulp via twee additionele grensovergangen van Turkije naar Noordwest-Syrië, Bab al-Salam en al-Raee, voor
een periode van drie maanden. Inmiddels komt hulpverlening via
Bab al-Salam op gang en bereidt de VN snelle opschaling van hulp voor
via alle drie genoemde grensovergangen.
Tegelijk is het kabinet van mening dat deze bredere autorisatie voor door
de VN geleide grensoverschrijdende hulpverlening van langere duur zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

5

moeten zijn. Niet alleen voor de aardbevingenrespons, maar ook voor de
leniging van de grote humanitaire noden als gevolg van het Syrische
conflict. Nederland roept, samen met de EU en de andere EU-lidstaten
daarom alle partijen voortdurend op om ongehinderde humanitaire
toegang te verlenen. Ook wordt de VN Veiligheidsraad opgeroepen om
toegang voor VN-hulp via Turkije te faciliteren via meer grensovergangen
en voor langere perioden. Deze inzet wordt voortgezet.
Ondertussen blijft Nederland het door VN Speciaal Gezant voor Syrië Geir
Pedersen geleide proces steunen om te komen tot een duurzame politieke
oplossing voor het conflict in Syrië, conform Veiligheidsraadresolutie
2254.
Noodhulp Syrië en sancties
In de media en uit contacten met maatschappelijke organisaties blijkt dat
er zorgen zijn dat EU-sancties jegens Syrië hulpverlening belemmeren. Ik
hecht er zeer aan dit in perspectief te plaatsen.
Belangrijk is daarbij dat de sancties gericht zijn tegen het Syrische regime,
omdat het de Syrische bevolking onderdrukt. De export van veel
hulpgoederen, zoals tenten, voedsel en medicijnen maar ook zwaar
materieel zoals machines om puin te ruimen is toegestaan. Dat geldt
tevens voor financiële transacties van EU-burgers naar lokale hulporganisaties of familieleden, zolang zij niet onder directe controle staan van
entiteiten of personen op de EU-sanctielijst. Daarnaast is er een uitzondering voor het tanken in Syrië voor humanitaire doeleinden.
Daar waar hulporganisaties toch hinder rapporteren, bestaat de
mogelijkheid ontheffingen aan te vragen voor humanitaire doeleinden.
Zoals uiteengezet in mijn brief van 8 februari blijft het kabinet in nauw
contact met hulporganisaties om zo eventuele hinder te signaleren en
waar nodig actie te ondernemen.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 180, nr. 46

6