Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 750 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2014

Nr. 54

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 april 2014
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft enkele vragen en
opmerkingen over de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van 18 december 2013 over het Nedersaksisch onder
het Europees handvest inzake regionale talen en talen voor minderheden
(Kamerstuk 33 750 VII, nr. 42).
Deze vragen, alsmede de daarop op 24 april 2014 gegeven antwoorden,
zijn hieronder afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Berndsen-Jansen
De adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-33750-VII-54
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het Nedersaksisch in relatie tot het Europees Handvest voor
regionale talen en talen van minderheden. Het Nedersaksisch is door
Nederland als streektaal erkend onder deel II van het Europees Handvest.
De brief van de Minister brengt daar geen verandering in. Bij voorgaande
debatten hebben de leden van de VVD-fractie zich geen voorstander
getoond van het brengen van het Nedersaksisch onder deel III van het
Handvest vanwege extra beleidsinspanningen (van het Rijk) en extra
kosten. Desondanks willen zij de Minister toch nog graag een aantal
vragen stellen.
De Minister stelt dat erkenning onder deel III aanzienlijke inspanningen
(o.a. aanpassing van wetgeving en beleidsintensivering) met zich mee zou
brengen. De betrokken provincies en gemeenten geven in een brief van
19 maart 2013 echter aan dat er geen sprake zou zijn van aanvullende
verplichtingen vanuit het Rijk. Kunt u dit verschil in standpunt verklaren?
Graag krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de Minister.
De decentrale overheden stellen dat de financiële consequenties van
erkenning onder deel III beperkt zouden blijven tot een bijdrage van
EUR 5.850 voor het consultatief orgaan. De leden van de VVD-fractie
vragen de Minister nader in te gaan op de kosten van het onder deel III
van het handvest brengen van het Nedersaksisch.
Volgens de betrokken decentrale overheden biedt de globale bescherming
onder deel II van het Handvest onvoldoende bescherming om de
streektaal te borgen en te bewaren in onze samenleving. De leden van de
VVD-fractie vragen de Minister daar op in te gaan.
Voor het eventueel onderbrengen van een taal onder deel III van het
Handvest is ook van belang dat het beleid van provincies toereikend is. In
hoeverre is het beleid van de betrokken provincies momenteel toereikend,
zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Is het waar dat het Nedersaksisch op dit moment al aan 37 van de 68
maatregelen uit het Europees Handvest voldoet (terwijl er tenminste 35
nodig zijn)? In hoeverre zou dit betekenen dat het Rijk geen extra
inspanningen hoeft te plegen als het gaat om beleid en wetgeving, zo
vragen de leden van de VVD-fractie.
De leden van de PvdA-fractie hebben met teleurstelling kennis genomen
van de brief van de Minister o\ver de erkenning van het Nedersaksisch
onder deel III van het Europees Handvest inzake regionale talen en talen
voor minderheden. Deze leden lezen geen serieuze reactie op de
argumentatie van de Samenwerkende Organisaties in het Nedersaksische
Taalgebied (SONT), maar slechts een verwijzing naar eerder ingenomen
standpunten. De leden van de PvdA-fractie menen dat daarmee geen
recht gedaan wordt aan de reactie vanuit de SONT op de departementale
consultatie. Graag horen deze leden waarom de Minister de keus gemaakt
heeft niet in te gaan op de inhoudelijke reactie van professor Herweijer op
de departementale consultatie.
De leden van de PvdA-fractie delen de mening van de Minister dat het
onwenselijk is als de erkenning van het Nedersaksisch meerkosten voor
het rijk met zich meebrengt. Daarom zijn deze leden blij met de toewijding
van de overheden en maatschappelijke organisaties in het taalgebied zelf,
die al zoveel inspanningen gepleegd hebben dat volgens de onderzoekers
van de Rijksuniversiteit Groningen en de Radboud Universiteit Nijmegen
thans materieel voldaan wordt aan het overgrote deel van de
voorwaarden van deel III. De leden van de PvdA-fractie hebben de indruk
dat de Minister de eisen van deel III overschat en de huidige stand van
zaken onderschat. Zo meenden zij dat de Minister van Binnenlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

2

Zaken bij de behandeling enkele voorbeelden van mogelijke voorwaarden
noemde, die erg ruim geformuleerd waren. Zo werd de noodzaak van
natuurkundeboeken in het Nedersaksisch opgevoerd, terwijl die boeken
ook in Fryslân niet gebruikt worden. Daarom willen de leden van de
PvdA-fractie de Minister vragen nog eens heel kritisch te kijken naar de
ondergrens van de voorwaarden bij erkenning volgens deel III en dat in
het vervolg als uitgangspunt te nemen. Daarnaast zouden deze leden de
Minister willen vragen om te onderzoeken of het mogelijk is de verantwoordelijkheid voor het voldoen aan de eisen van het Handvest door
middel van goede afspraken over te laten aan de betrokken lagere
overheden. Hiermee kan de angst van de Minister geredresseerd worden
dat er nalevingskosten bij de landelijke overheid komen te liggen.
Ten slotte zijn de leden van de PvdA-fractie van mening dat de verschillende bestuurslagen hun uiterste best moeten doen om te werken aan
goede verstandhoudingen. Daar hoort bij dat het Rijk ook open moet
staan voor serieuze wensen van lagere overheden. Nu de inschattingen
van de gevolgen van erkenning onder deel III van het Europees Handvest
zo ver uiteen lopen zou het in de ogen van de leden van de PvdA-fractie
de juiste route zijn om met elkaar de dialoog aan te gaan over de
gewenste erkenning en de gevolgen. Mogelijk kan een dergelijke dialoog
het best op ambtelijk niveau gestart worden, zodat de feiten eerst
opgehelderd kunnen worden. Graag horen deze leden of de Minister ook
mogelijkheden ziet in een dergelijk verkennend gesprek.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven de in Noord- en
Oost-Nederland breed gedragen wens om het Nedersaksisch als
streektaal te behouden. Taal en identiteit hangen nauw met elkaar samen.
Erkenning van de waarde van een gemeenschap kan niet zonder
erkenning van de waarde van de eigen taal van die gemeenschap. Taal
geeft toegang tot de gemeenschap.
De taal wordt niet door de overheid in stand gehouden, maar door de
samenleving. De overheid kan wel voorwaarden scheppen voor het
behoud van een taal. De leden van de CDA-fractie vinden het daarom van
groot belang, dat de provincies Fryslân, Groningen, Drenthe, Overijssel en
Gelderland pleiten voor het erkennen van het Nedersaksisch onder deel III
van het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen. Deze
leden herinneren eraan, dat al in 2007 overleg heeft plaatsgevonden met
de toenmalige Staatssecretaris van BZK, mevrouw Bijleveld. Deze leden
onderschrijven de beleidslijn die de Staatssecretaris toen heeft uitgezet:
decentrale uitvoering en geen extra kosten en geen extra wet- en
regelgeving voor het Rijk.
Naar het oordeel van de leden van de CDA-fractie biedt het rapport
«Nedersaksisch waar het kan» (2008) van de Rijksuniversiteit Groningen
een pragmatische uitwerking van deel III Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden ten aanzien van het Gronings,
Drents, Stellingwerfs, Twents, Sallands, IJssellands, Veluws en Achterhoeks. Conclusie van genoemd rapport is, dat het Nedersaksisch nu reeds
volgens de bestaande praktijk onder 37 bepalingen kan worden erkend en
dat daartoe geen maatregelen, juridisch of financieel, van Rijkswege
noodzakelijk zijn.
De leden van de CDA-fractie vinden het vanzelfsprekend, dat de bevindingen van het rapport «Nedersaksisch waar het kan» zijn getoetst door
de verschillende betrokken departementen. In zijn brief van 18 december
2013 (Kamerstuk 33 750 VII, nr. 42) stelt de Minister van BZK terecht, dat
de vraag of erkenning van het Nedersaksisch onder deel III mogelijk is
zonder extra inspanningen van de overheid, een cruciaal onderdeel van
het debat over erkenning is. De leden van de CDA-fractie constateren, dat
juist op dit punt het rapport «Nedersaksisch waar het kan» en de
departementale toetsing tot verschillende conclusies komen. De Minister
van BZK stelt in zijn brief, dat «uit een inventarisatie die onder de diverse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

3

departementen is uitgevoerd, naar voren [komt] dat erkenning onder
deel III aanzienlijke inspanningen met zich brengt, onder meer omdat
aanpassing van wetgeving en beleidsintensivering noodzakelijk is – waar
uiteraard ook kosten mee gemoeid zijn.» De Minister gaat evenwel niet in
op de inhoudelijke kritiek die er op die inventarisatie is geweest, onder
meer van de zijde van de opstellers van het rapport «Nedersaksisch waar
het kan».
De leden van de CDA-fractie zijn van mening, dat een gedachtewisseling
over de argumenten vooraf dient te gaan aan een beleidsconclusie.
Daarom verzoeken zij de Minister de inventarisatie door de departementen kritisch tegen het licht te houden en alsnog inhoudelijk in te gaan
op de kritiek van de onderzoekers, zoals prof. dr. M. Herweijer van de
vakgroep Bestuurskunde, Radboud Universiteit Nijmegen, die heeft
verwoord bij brief van 31 maart 2012 aan gedeputeerde Munniksma van
de provincie Drenthe. Deze leden vragen de Minister ook inhoudelijk in te
gaan op de juridische argumentatie in de bijlage bij de bedoelde brief:
Toetsing uitkomst van de ambtelijke inventarisatie en analyse die is
uitgevoerd door de departementen van OCW, BZK, V&J, ELI aan het
rapport «Nedersaksisch waar het kan».
De leden van de CDA-fractie zijn verheugd, dat de Minister de streektaal
erkent als een verrijking van ons cultureel erfgoed. Maar alleen op basis
van uitwisseling van gefundeerde argumenten kan, naar het oordeel van
deze leden, een vruchtbaar gesprek plaatsvinden met de verantwoordelijke decentrale overheden en een onderbouwde beleidsconclusie worden
getrokken.
De leden van de D66-fractie hebben kennis genomen van de brief van de
Minister, zij hebben naar aanleiding daarvan nog enkele vragen.
De leden van de D66-fractie constateren dat enkele van onze buurlanden,
waaronder België en Frankrijk, het Europees Handvest voor regionale
talen of talen van minderheden niet ondertekend hebben. Andere
Europese landen erkennen regionale talen enkel onder Deel II van het
handvest. Het gaat dan om Tsjechië, Roemenië, Finland en Cyprus. Ook
het Verenigd Koninkrijk erkent drie van haar zes streektalen enkel onder
Deel II van het handvest. Duitsland daarentegen erkent al haar zeven
streektalen onder Deel III van het handvest. Hieronder valt ook het
Nedersaksisch dat in Duitsland in vijf bondstaten erkend wordt. De aan
het woord zijnde leden vragen zich af of de Minister contact heeft gehad
met zijn Duitse collega’s over de erkenning van het Nedersaksisch onder
deel III in de betreffende deelstaten. Eveneens zijn zij benieuwd of de
Minister een overzicht heeft van de overwegingen door elk van de
genoemde landen onder Deel II of Deel III te erkennen.
De leden van de D66-fractie stellen vast dat de ondertekenende partij van
Deel III van het handvest (zie Deel I, artikel 2) zich er toe verplicht
minimaal 35 leden of letters uit Deel III toe te passen, waaronder
tenminste drie gekozen uit artikel 8 en artikel 12 en telkens één uit
artikel 9, artikel 10, artikel 11 en artikel 13. In het onderzoek van de
Rijksuniversiteit Groningen (RUG) uit 2008 («Nedersaksisch waar het
kan») worden door de onderzoekers 37 concrete beleidsambities m.b.t.
Deel III gepresenteerd waaraan de Minister volgens hen zou kunnen
voldoen zonder hiervoor wets- of regelgevingswijzigingen door te voeren.
Uit de reactie van de Minister op dit onderzoek blijkt dat de Minister van
mening is dat voor de uitvoering van elk van deze beleidsambities
weldegelijk een herziening van het beleid nodig is, of dat de beleidsambitie reeds deel uit maakt van het Nederlandse beleid. De leden van de
D66-fractie vragen zich af hoe de meningen van de onderzoekers en de
Minister hier zo uiteen kunnen lopen.
De leden van de D66-fractie verkrijgen graag nadere toelichting door de
Minister op zijn reactie op de door de RUG opgestelde beleidsambities. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

4

die reactie wordt m.b.t. artikel 9 en artikel 10 van het Europees Handvest
door de Minister gesteld dat «erkenning onder Deel III van de verplichtingen inzake rechterlijke autoriteiten (artikel 9) niet mogelijk is zonder
wetswijziging, dat wordt ook onderschreven door de onderzoekers van de
RUG.» Op bladzijde 97 en 98 van het onderzoek «Nedersaksisch waar het
kan» onderschrijven de onderzoekers van de RUG echter duidelijk dat de
door hun uitgekozen beleidsambities voortbouwen op het huidige beleid
en géén extra wetswijzigingen of kosten met zich mee brengen.
II. Antwoord/Reactie van de Minister
Algemeen
Met belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag van de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken van de vragen van uw Kamer inzake
het Nedersaksisch onder het Europees Handvest voor regionale talen en
talen van minderheden (Europees Handvest) van de Raad van Europa.
Hieronder treft u de antwoorden op de vragen aan, waarbij ik de vragen
die aan elkaar gerelateerd zijn met het oog op de consistentie, zoveel
mogelijk heb samengenomen in de beantwoording.
Toepassing van deel II en deel III van het Europees Handvest
De leden van de VVD, PvdA en D66 vragen naar de voorwaarden van
toepassing van deel III van het Europees Handvest en in hoeverre hier al
aan voldaan wordt. De PvdA vraagt naar de ondergrens voor toepassing
van deel III, terwijl de fracties van de VVD, CDA en D66 vragen hebben
over het verschil van inzicht tussen de Minister en de decentrale
overheden over de toepasbaarheid van deel III van het Europees Handvest
voor het Nedersaksisch, en of toepassing zonder het aanpassen van
wetgeving en beleid kan.
Het Europees Handvest stelt zelf de voorwaarden aan toepassing van
deel III, onder meer in het tweede lid van artikel 2. Hierin staat dat elke
lidstaat minimaal vijfendertig bepalingen van deel III van het Europees
Handvest van toepassing verklaart, waaronder ten minste drie uit artikel 8
(onderwijs) en artikel 12 (culturele activiteiten en voorzieningen) en
telkens één uit artikel 9 (rechterlijke autoriteiten), artikel 10 (bestuurlijke
autoriteiten en openbare diensten), artikel 11 (media) en artikel 13
(economisch en sociaal leven). Dit zijn de minimale voorwaarden die het
Europees Handvest stelt en dit is daarmee de ondergrens.
Het Europees Handvest biedt geen ruimte om hiervan af te wijken,
lichtvaardig met de verplichtingen om te gaan of een lichter regime van
deel III van toepassing te verklaren, zoals onder meer door prof. dr.
Herweijer is geopperd. Het kabinet ziet geen grond in het Handvest om
deel III op die wijze toe te passen; onder deel III zijn specifieke verplichtingen verwoord waaraan lidstaten zich moeten houden. De Nederlands
overheid, zowel het Rijk als de provincies en de gemeenten, dragen
hiermee verantwoordelijkheden waar niet lichtvaardig mee om kan
worden gesprongen. De Raad van Europa monitort ook nauwgezet op het
nakomen van deze verplichtingen en schroomt niet om scherpe resoluties
en aanbevelingen aan de lidstaten te richten wanneer de verplichtingen
onder deel III onvoldoende worden nagekomen of met voeten worden
getreden.
Naast de voorwaarden die het Europees Handvest zelf stelt, heeft de
toenmalige Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties mw. A. Bijleveld in 2007 met de coördinerend bestuurder van de
Nedersaksische overheden (toenmalig gedeputeerde Gerritsen van de
provincie Groningen en de huidige voorzitter van de Samenwerkende
Organisaties in het Nedersaksisch Taalgebied, de SONT) afgesproken dat
toepassing van deel III alleen kan worden overwogen als er geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

5

aanpassing van wet- en regelgeving, beleidsintensivering en kosten mee
gemoeid zijn met de toepassing van deel III.
De decentrale overheden in het Nedersaksisch taalgebied stellen dat er
reeds aan de voorwaarden van deel III van het Europees Handvest wordt
voldaan. Er wordt tevens gesteld dat het bestaande beleid van de
decentrale overheden toereikend is en dat toepassing van deel III van het
Europees Handvest mogelijk is zonder beleidsintensivering, wijziging in
wet- en regelgeving en het maken van kosten – buiten de kosten voor een
Consultatief Orgaan. Mijn ambtsvoorganger heeft dit laten toetsen bij de
zeven departementen die inhoudelijk betrokken zijn bij de onderwerpen
die onder het Europees Handvest ressorteren. In deze toetsing is zuiver
gekeken naar de beleidsinspanningen en of deze op het niveau zijn om
deel III van het Europees Handvest voor het Nedersaksisch van toepassing
te verklaren, of dat er aanpassing van wet- en regelgeving en/of beleidsintensivering noodzakelijk is. Uit deze, naar mijn oordeel gedegen en op
belangrijke onderdelen gedetailleerde toetsing, is gebleken dat er niet aan
die ondergrens – te weten het minimum aantal van 35 bepalingen – wordt
voldaan. Daarbij wordt naar het oordeel van het kabinet niet voldaan aan
de afgesproken premisse: toepassing van deel III zonder aanpassing van
wet- en regelgeving, beleidsintensivering en additionele kosten. Om deze
redenen kan het Nedersaksisch niet onder deel III gebracht worden.
Mede met het oog op een persoonlijk onderhoud in april 2013 met dhr.
Munniksma, gedeputeerde van de provincie Drenthe en toenmalig
coördinerend bestuurder van de Nedersaksische overheden, heb ik alle
bevindingen nog eens tegen het licht gehouden. Ik heb vervolgens met
dhr. Munniksma gesproken en toegelicht dat dit niet tot andere inzichten
heeft geleid en dat de opvattingen van de decentrale overheden in het
Nedersaksische taalgebied, en de te berde gebrachte zienswijzen van prof.
dr. M. Herweijer, niet kunnen worden onderschreven. Gezien de
voorwaarden in het Europees Handvest, de afgesproken premisse voor
toepassing van deel III, de resultaten van de toetsing en de uitkomsten
van de gesprekken tussen respectievelijke bewindspersonen van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met vertegenwoordigers van de Nedersaksische overheden, kan de uitkomst niet
anders zijn dan dat deel III van het Europees Handvest niet op het
Nedersaksisch van toepassing kan worden verklaard.
De rechterlijke autoriteiten (artikel 9 Europees Handvest)
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom er niet op de brief d.d.
31 maart 2012 van prof. dr. Herweijer is gereageerd door het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De leden van de PvdA,
CDA en D66 vragen om te reflecteren op zijn zienswijzen in die brief en in
het onderzoek «Nedersaksisch waar het kan», terwijl de leden van de
D66-fractie ook vragen om een nadere toelichting aangaande de rechtstaal
(artikel 9 rechterlijke autoriteiten).
De brief van prof. dr. Herweijer d.d. 31 maart 2012 is gericht aan gedeputeerde Munniksma en niet aan mijn ministerie. Om die reden is er niet
schriftelijk op gereageerd. De brief is echter opgesteld voor het genoemde
overleg tussen dhr. Munniksma en mijzelf van april 2013. Dit onderhoud is
medio april 2013 geweest en het kabinet gaat er vanuit dat de gedachtewisseling daarmee heeft plaatsgevonden. Voor wat betreft de inhoud en
het verschil in zienswijze, verwijs ik graag naar het voorgaande.
Met betrekking tot de rechtstaal – en ook het onderwijs – heb ik op 29 mei
2013 (Handelingen II 2012/13, nr. 88, item 9) in het plenaire debat over de
wet gebruik Friese taal tot uitdrukking willen brengen dat er zonder
aanpassing van wet- en regelgeving, beleidsintensivering en hiermee
gepaard gaande kosten, niet voldaan kan worden aan de wensen van de
decentrale overheden in het Nedersaksische taalgebied om deel III van
toepassing te verklaren op het Nedersaksisch. Op het gebied van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

6

rechterlijke autoriteiten (de rechtstaal) is er een handelen van de centrale
overheid/formele wetgever vereist.
In hoofdstuk 9 van «Nedersaksisch waar het kan» wordt er blijk gegeven
van het feit dat dit enerzijds wordt onderkend.1 Anderzijds wordt er, door
middel van – wat genoemd wordt – een lichte toepassing van verantwoordelijkheden en bevoegdheden, door de onderzoekers geconcludeerd dat
de uitgekozen beleidsambities voortbouwen op het huidige beleid en
geen wetswijziging of kosten met zich mee brengen. Die conclusies
kunnen, gelet op de eerder genoemde argumenten en de verantwoordelijkheid van de centrale overheid voor de rechtstaal, niet worden onderschreven.
Visie op het beschermingsniveau van deel II
De leden van de VVD-fractie vragen om een reactie op de visie van de
decentrale overheden dat globale bescherming onder deel II van het
Europees Handvest onvoldoende bescherming biedt om de regionale taal
te borgen in onze samenleving.
Het beschermingsniveau van deel II van het Europees Handvest biedt de
mogelijkheden om regionale talen te beschermen en te bevorderen. Dit
kan met een zekere beleidsvrijheid plaatsvinden en dit biedt daarbij de
praktische mogelijkheid om op lokaal niveau maatwerk te leveren. Gezien
het feit dat het Nedersaksisch in Nederland diverse taalvarianten kent die
zich uitstrekken van Groningen (het Gronings) tot en met Gelderland
(onder meer het Veluws), kan dit als een voordeel worden beschouwd. Dit
kan te meer het geval zijn, omdat er duidelijk verschillen zijn in de mate
waarin de decentrale overheden varianten van de regionale taal bevorderen. De provincie Gelderland lijkt bijvoorbeeld, in vergelijking met de
andere drie provincies in het Nedersaksisch taalgebied, terughoudender
te zijn in zijn regionale taalbeleid, in het bijzonder waar het de bevordering van het Veluws betreft.
In die zin kan het als een voordeel gezien worden dat er onder deel II niet
in detail voorgeschreven is op welke specifieke terreinen er inspanningen
verricht en resultaten geboekt dienen te worden door de overheid ten
behoeve van de regionale taal. Dit is onder het stringentere deel III wel het
geval en hier wordt door de Raad van Europa uiteraard ook nauwkeurig
op getoetst in het kader van de driejaarlijkse monitoring. Het kabinet is in
dat proces enerzijds gehouden inzage te geven in de stand van zaken, en
anderzijds de uiteindelijke resoluties en aanbevelingen van de Raad van
Europa – die het eindpunt van de driejaarlijkse monitoring markeren – te
betrekken in de beleidsvorming.
De visie van de decentrale overheden in het Nedersaksisch taalgebied dat
de globale bescherming onder deel II van het Europees Handvest
onvoldoende bescherming biedt, deel ik niet. Die visie is niet in de lijn met
de systematiek en de geest van het Europees Handvest. Diverse lidstaten
hebben op basis van eigen afwegingen talen onder de werking en het
beschermingsniveau van deel II gebracht. Verderop wordt daar bij de
situatie in Duitsland en andere lidstaten nader op ingegaan.

1

Op pagina 91 en 92 staat het volgende: «Echter uit de analyses en vereistenlijst blijkt dat er
voor alle vereisten die artikel 9 bevat, een optreden van de formele wetgever lijkt te zijn
geïndiceerd. De reden hiervoor is dat naar Nederlands recht de regulering van de rechtstaal als
een exclusieve bevoegdheid van de centrale overheid wordt gezien. Enige vorm van regulering
van het Nedersaksisch lijkt derhalve onvermijdelijk.» M. Herweijer, J.H. Jans, Nedersaksisch
waar het kan (Groningen 2009).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

7

Kosten van toepassing en naleving van deel III
De leden van de fracties van de VVD en de PvdA vragen in te gaan op de
kosten van toepassing van deel III en de nalevingskosten voor de centrale
overheid.
In eerdere Kamerstukken en beraadslagingen heeft het kabinet het
Nedersaksisch gewaardeerd als een verrijking van ons cultureel erfgoed.
Het kabinet heeft alle initiatieven ter bevordering van de taal verwelkomd
en de decentrale overheden van harte uitgenodigd om waar mogelijk
activiteiten te ontplooien op dit vlak. Het kabinet wil dit graag nogmaals
onderstrepen. Het Nedersaksisch is een taal die toebehoort aan hen die in
het Nedersaksische taalgebied wonen en de regionale taal in stand
houden door het te spreken en uit te dragen. Het is goed dat er op
decentraal niveau initiatieven zijn ten behoeve van het Nedersaksisch en
dat de betrokken provincies de oprichting van bijvoorbeeld een Consultatief Orgaan Nedersaksisch ter hand hebben genomen. Dit Orgaan kan
een impuls geven aan de bevordering van het Nedersaksisch.
In zijn algemeenheid is het kabinet terughoudend om uitspraken te doen
over kosten. Het kabinet heeft toepassing van deel III voor het Nedersaksisch in beginsel ook nooit financieel willen waarderen. Het uitgangspunt
van de decentrale overheden was immers van meet af aan: de gewenste
toepassing van deel III van het Europees Handvest is nu reeds mogelijk,
zonder extra kosten en zonder extra beleidsinspanningen, omdat het
huidige beleid en de geldende wet- en regelgeving al met de verplichtingen van deel III in overeenstemming zou zijn. Dat blijkt, zoals in het
voorgaande uiteengezet, niet het geval te zijn. Dit betekent dat de
overheid – zowel de rijksoverheid als de decentrale overheden – de ogen
niet kan sluiten voor de onvermijdelijke (financiële) consequenties van
toepassing van deel III. Daarom kan de conclusie niet anders luiden dan
dat er extra kosten en extra beleidsinspanningen gemoeid zijn met
toepassing van deel III voor het Nedersaksisch, omdat – zoals eerder
aangestipt – wet- en regelgeving moet worden aangepast en het beleid
dient te worden geïntensiveerd om aan de onder deel III voortvloeiende
voorwaarden te kunnen voldoen. De kosten hiervan zijn niet op voorhand
te bepalen, te meer daar het ook afhankelijk is van welke (minimaal) 35
van de 68 bepalingen onderschreven worden wanneer deel III van
toepassing zou worden verklaard.
Mijn zorg schuilt overigens niet uitsluitend in de nalevingskosten voor de
centrale en decentrale overheid bij toepassing van deel III van het
Europees Handvest. Mijn zorg is erin gelegen dat Nederland als verdragspartij bij de Raad van Europa de door ons zelf aangegane verplichtingen
nakomt. Als Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is het
mijn verantwoordelijkheid om hierop toe te zien en te waarborgen dat de
Europese verdragsverplichtingen gestand worden gedaan. Overigens
dient te worden opgemerkt dat er niet alleen kosten voor de rijksoverheid,
maar ook voor de decentrale overheden zullen zijn. Daaraan is niet te
ontkomen wanneer de beleidsinspanningen op het niveau van deel III
gebracht moeten worden. Ook daar heb ik als verantwoordelijk Minister
rekening mee te houden en het is daarbij ook niet per definitie gezegd dat
alle huidige en toekomstige decentrale besturen in het Nedersaksische
taalgebied bereid zijn de noodzakelijke extra inspanningen te verrichten
en additionele kosten te dragen.
Decentraliseren van verantwoordelijkheden en bevoegdheden
De leden van de PvdA vragen om te onderzoeken of het mogelijk is om
met goede afspraken de verantwoordelijkheden voor het voldoen aan de
eisen van het Europees Handvest over te laten aan decentrale overheden.
Bij de toepassing van deel II van het Europees Handvest is de uitvoering
zo veel als mogelijk decentraal belegd vanuit de gedachte dat lokaal het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

8

beste de wensen en mogelijkheden ingeschat kunnen worden om het
Nedersaksisch te bevorderen en in de praktijk verder te brengen.
De verantwoordelijkheid voor de implementatie van het verdrag in
Nederland blijft echter te allen tijde belegd bij de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In de uitvoering kunnen taken op
decentraal niveau geadresseerd worden, maar het Europees Handvest
biedt geen ruimte om de verantwoordelijkheden elders dan bij de centrale
overheid te beleggen. De systematiek en geest van het Europees
Handvest vormen hier een beletsel. Daarbij komt dat er specifieke
verantwoordelijkheden en bevoegdheden bij de rijksoverheid belegd zijn,
zoals op het gebied van onderwijs (artikel 8) en rechterlijke autoriteiten
(artikel 9 Europees Handvest), die zonder aanpassing van wet- en
regelgeving niet overgedragen kunnen worden naar het decentrale
niveau.
Voortzetten van de dialoog
De leden van de PvdA fractie vragen de Minister om de mogelijkheden te
bezien om het gesprek met de decentrale overheden aan te gaan over de
toepassing van deel III voor het Nedersaksisch en opperen ook dat een
dergelijk gesprek misschien het beste op ambtelijk niveau kan plaatsvinden.
Het kabinet hecht vanzelfsprekend aan een goede verstandhouding tussen
het Rijk en de decentrale overheden. De inspanningen van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in den brede zijn hier ook
op gericht. In dat kader is er veelvuldig contact tussen het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de decentrale overheden,
respectievelijk organisaties die zich inzetten voor minderheidstalen en/of
regionale talen, over het Europees Handvest en de bescherming en
bevordering van regionale talen en talen van minderheden.
Het gesprek met pleitbezorgers voor het toepassen van deel III voor het
Nedersaksisch heeft frequent plaatsgevonden in de afgelopen jaren. Dit
zijn goede gesprekken die op basis van argumenten worden gevoerd. Het
kabinet wil benadrukken dat er «slechts» een verschil van zienswijzen is
tussen enerzijds de coördinerend bestuurders van de Nedersaksische
overheden en de stichting SONT, en anderzijds het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de vakdepartementen over
het al dan niet voldoen aan de voorwaarden van toepassing van deel III.
Die zienswijzen zijn op momenten tegen het licht gehouden en opnieuw
bediscussieerd, zoals dat in een goede dialoog gebruikelijk is. In deze
context heb ik als Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
in april 2013 persoonlijk met gedeputeerde Munniksma, tevens verbonden
aan de stichting SONT, van gedachten gewisseld over de positie van het
Nedersaksisch en de uitkomsten van de toetsing die door de vakdepartementen is uitgevoerd.
In die zin verwelkomt het kabinet de suggestie van de leden van de
PvdA-fractie om op ambtelijk niveau het gesprek aan te gaan en dit wordt
als ondersteunend aan het huidige beleid beschouwd. In mei van dit jaar
is op ambtelijk niveau een gesprek voorzien tussen vertegenwoordigers
van de SONT en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de positie van het Nedersaksisch onder het Europees
Handvest. Het voornemen is om dan ook over de verantwoording aan de
Raad van Europa over de implementatie van het Europees Handvest
inzake het Nedersaksisch te spreken. Voor wat betreft dit laatste punt is er
reeds contact tussen het Ministerie met de provincies Groningen, Drenthe,
Overijssel en Gelderland, om onder meer een actueel beeld te krijgen van
het beleid, de inspanningen en de resultaten van deze decentrale
overheden inzake de bevordering en bescherming van het Nedersaksisch.
Hiermee kan enerzijds de Raad van Europa geïnformeerd worden over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

9

hoe Nederland de verdragsverplichtingen ten behoeve van het Nedersaksisch nakomt. Anderzijds geeft dit mogelijk ook een geactualiseerd beeld
van de huidige positie van het Nedersaksisch in het veld en in het
gevoerde beleid van de provinciale overheden met betrekking tot het
Nedersaksisch.
De Raad van Europa zal normaliter in 2015 een bezoek brengen aan
Nederland om hier ter plaatse onderzoek te verrichten naar de naleving
van het Europees Handvest. Dan wordt de balans opgemaakt hoe het
Europees Handvest geïmplementeerd wordt, welke maatregelen er
genomen zijn ter bescherming en bevordering van het Nedersaksisch,
waar er verbeteringen mogelijk zijn, etc. Het kabinet kan zich voorstellen
dat die fase in de driejaarlijkse monitoringscyclus van de Raad van Europa
ook aanknopingspunten biedt om de positie van het Nedersaksisch onder
het Europees Handvest tegen het licht te houden.
De situatie in Duitsland en andere lidstaten
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister contact heeft gehad met
de Duitse autoriteiten over het toepassen van deel III van het Europees
Handvest voor het Nedersaksisch in enkele deelstaten. Tevens zijn de
leden benieuwd of het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over een overzicht beschikt van de overwegingen van landen om
ofwel deel II of deel III toe te passen.
Om een taal wel of niet onder deel II of deel III van het Europees Handvest
te erkennen, is een individuele keuze van de verdragspartij bij de Raad
van Europa. Het betreft in alle gevallen een interne afweging die gemaakt
wordt op basis van de stand van nationale wet- en regelgeving en
beleidsinspanningen ten faveure van de regionale taal. Met betrekking tot
Duitsland is er in een eerdere fase op ambtelijk niveau contact is geweest
met de autoriteiten over de toepassing van het Europees Handvest op het
Nedersaksisch (Nederduits) als regionale taal. Voor sommige deelstaten in
Duitsland geldt dat deel II van toepassing is verklaard (in drie deelstaten),
en in andere gevallen deel III (in vijf deelstaten). De gemaakte keuzes
hangen samen met de beleidsinspanningen die de desbetreffende
deelstaten leveren op het gebied van het Nederduits. Het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft buiten de openbare
stukken en de eerdere contacten geen betrokkenheid of inzage gehad bij
de gemaakte afwegingen. Dit geldt evenzeer voor de afwegingen die
andere lidstaten gemaakt hebben voor het toepassen van deel II of deel III.
Elke lidstaat maakt dus aan de hand van het niveau van de eigen
beleidsinspanningen op centraal en decentraal niveau de interne
afweging of deel II of deel III toegepast kan worden; elke lidstaat is hier
ook zelf verantwoordelijk voor en committeert zich aan de consequenties.
Dat neemt niet weg dat het in beginsel zinvol kan zijn om naar de
afwegingen van lidstaten te kijken, zoals het ook zinvol is te kijken naar de
rapportages en aanbevelingen die voortvloeien uit de monitoring door de
Raad van Europa.
In het geval van Duitsland geldt dat het land de nodige kritiek krijgt van de
Raad van Europa daar waar deel III van toepassing is op het Nederduits.
Zo wordt Duitsland onder meer gevraagd om wettelijke maatregelen te
treffen om de taal te (kunnen) bevorderen, structureel beleid te ontwikkelen om het gebruik van de taal in het bestuurlijke en in het rechtsverkeer
te verzekeren, en qua middelen en lesuren te investeren in het onderwijs
van het Nederduits. Het is niet gezegd dat dergelijke scherpe kritiek ook
Nederland ten deel zou vallen in het geval deel III van toepassing
verklaard zou worden, maar het geeft wel een beeld van de manier
waarop de Raad van Europa monitort en kritisch oordeelt over het al dan
niet naleven van de verdragsverplichtingen onder deel III. Zoals eerder
uiteengezet onderscheidt de Raad van Europa in het Europees Handvest
duidelijk deel III naast deel II, maar kent het niet de variant deel III light.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 54

10