Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 526

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID EN VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 mei 2014
Hierbij bieden wij u mede namens de Minister van Economische Zaken en
de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de kabinetsreactie aan op het SER- advies Handmade in Holland: vakmanschap en
ondernemerschap in de ambachtseconomie.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

kst-29544-526
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

1

Kabinetsreactie op het SER-advies Handmade in Holland: vakmanschap
en ondernemerschap in de ambachtseconomie
1. Inleiding
De ambachten in Nederland worden met forse uitdagingen geconfronteerd. Daarom heeft het kabinet de SER op 4 december 2012 om advies
gevraagd over onder andere de rol van de ambachtseconomie in de
toekomst, bevordering van het ondernemerschap, verbetering van de
continuïteit en bevordering van duurzame bedrijfsvoering en innovatieve
kracht van ambachtelijke ondernemingen. Op 21 juni 2013 heeft de
Sociaal-Economische Raad (SER) unaniem het advies »Handmade in
Holland: vakmanschap en ondernemerschap in de ambachtseconomie»
uitgebracht. Het kabinet dankt de SER voor het advies. Het kabinet wil op
basis van de uitgangspunten van het SER-advies met de vele ondernemers uit de sector werken aan een sterke en vitale ambachtseconomie.
In deze brief geeft het kabinet aan welke maatregelen daarvoor worden
genomen.
SER-advies
De SER stelt dat de ambachtseconomie een onmisbaar onderdeel is van
de Nederlandse (kennis)economie en samenleving. De ambachten leveren
een substantiële bijdrage aan de economische ontwikkeling van ons land
en vormen een bron van creativiteit en innovatie. De SER acht het nodig
dat er actie wordt ondernomen om de toekomstige uitdagingen voor de
ambachtssector te kunnen aangaan. Het gaat daarbij in het bijzonder om
de toenemende schaarste aan vakkrachten vanwege de relatief grote
uitstroom van ouderen en een afnemende instroom van jongeren.
Daarnaast, zo stelt de SER, sluiten de beroepsopleidingen onvoldoende
aan bij de behoeften van de ambachtelijke arbeidsmarkt. Volgens de SER
geven de uitdagingen waarvoor de sector staat niet alleen reden tot zorg,
maar bieden ze uitdrukkelijk ook kansen. In het bijzonder voor jongeren,
werkzoekenden en mensen die hun loopbaan starten of deze een andere
wending willen geven.
De SER hanteert een werkdefinitie van ambachten, waarbij een
beroep of werkzaamheid als ambachtelijk wordt aangemerkt als er
sprake is van een combinatie van de volgende elementen:
– vakkundig, handmatig en geschoold maakwerk;
– voornamelijk in de praktijk geleerd;
– waarbij vaardigheid van groot belang is;
– uitgeoefend als economische activiteit.
Nederland telt volgens de SER circa 285.000 ondernemingen in de
ambachtseconomie met in totaal 774.000 banen.
Visie van het kabinet
Het kabinet onderschrijft het belang van de ambachtseconomie voor
Nederland. De ambachtelijke sector zorgt voor werkgelegenheid,
creativiteit en innovatie. De ambachtseconomie staat voor een stevige
uitdaging nu een grote groep ouderen op het punt staat deze sector
vanwege pensionering te verlaten, terwijl de instroom in de ambachtelijke
sector afneemt. De schaarste aan ambachtelijke vakkrachten die hieruit
voortvloeit zal zich op de lange termijn voor een aanzienlijk deel via de
gebruikelijke aanpassingsmechanismes op de arbeidsmarkt oplossen. Dat
neemt niet weg dat de ambachtseconomie, het onderwijs en de overheid
dit aanpassingsproces kunnen bespoedigen als zij de handen ineenslaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

2

Het kabinet zet nadrukkelijk in op het realiseren van een zo goed mogelijke
aansluiting van het onderwijs op de vraag van de arbeidsmarkt. Dit moet
ook een bijdrage leveren aan meer instroom in sectoren als de ambachten
waar tekorten worden verwacht. In een separate brief over de toekomst
van het middelbaar beroepsonderwijs zal hier nader op ingegaan worden.
Bij het oplossen van knelpunten in de personeelsvoorziening dragen
werkgevers in de ambachtssector een grote verantwoordelijkheid. Het is
immers in het belang van werkgevers zelf om over voldoende goed
gekwalificeerd personeel te beschikken en een oplossing te zoeken voor
de opvolgingsproblematiek. Het kabinet ondersteunt werkgevers hierbij.
Met onder meer de «Aanpak Jeugdwerkloosheid», waarin ook veel
aandacht is voor ondernemerschap, en de uitvoering van het Nationaal
Techniekpact 20201, is het kabinet onlangs diverse initiatieven gestart om
personeelsknelpunten in onder andere de technische sector aan te
pakken. Deze acties sluiten nauw aan bij de aanbevelingen van de SER
voor de ambachtseconomie. De ambachtseconomie, met veel technische
functies, vertoont namelijk sterke overlap met de technische sector. De
acties dragen eraan bij dat het imago van de ambachtelijke beroepen
verbetert, dat meer jongeren voor een ambachtelijk beroep kiezen, dat het
ondernemerschap in het ambacht wordt versterkt en dat er voldoende en
aantrekkelijke opleidingsmogelijkheden zijn.
Hieronder wordt nader ingegaan op de aanbevelingen van de SER. Waar
mogelijk wordt de structuur van het advies gevolgd.
1. Talent voor ambacht
Het is van belang dat een ieder zijn of haar talenten maximaal kan
benutten. Toch weten veel mensen niet of onvoldoende wat hun sterke
kanten zijn en waar hun belangstelling ligt. Dit leidt vaak tot suboptimale
keuzes en schooluitval. Het kabinet vindt het daarom belangrijk dat er
instrumenten en methodes ontwikkeld blijven worden die jongeren
helpen inzicht te verkrijgen in wat ze kunnen en wat ze willen.
Ontwikkeling en beroepskeuze
Gezien het belang van een optimale ontwikkeling en inzet van de
verschillende talenten van leerlingen, beveelt de SER een meer systematische evaluatie aan van de ontwikkeling van (praktische) kennis en
vaardigheden op de basisschool. Daarbij denkt de SER aan een capaciteitentoets, als onderdeel van of naast de CITO-toetssystematiek, die de
ontwikkeling en het potentieel van (praktische) talenten van leerlingen
evalueert.
De afnemende belangstelling van jongeren voor een ambachtelijke
opleiding is volgens de SER voor een belangrijk deel terug te voeren op
het feit dat de ambachten bij hen niet of nauwelijks bekend zijn. De SER
vindt het daarom nodig de opleidings- en beroepskeuze van jongeren
beter te faciliteren. De SER bepleit verder dat scholen hun leerlingen in
het basisonderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs laten
kennismaken met beroepsrichtingen. In het beroepsonderwijs acht de SER
het wenselijk dat het beroepsperspectief nadrukkelijker zichtbaar wordt en
dat de aanwezigheid van een onderwijskolom (vmbo, mbo, hbo2, inclusief
Associate degree) met doorstroommogelijkheden voor ambachtelijke
beroepen daarvoor van belang is.

1
2

Kamerstuk 32 637, nr. 57
Vmbo = voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, mbo = middelbaar beroepsonderwijs,
hbo = hoger beroepsonderwijs, Associate degree programma = korte tweejarige hbo-studie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

3

Het kabinet vindt het belangrijk dat praktische vaardigheden dezelfde
waardering en erkenning krijgen als cognitieve vaardigheden. De keuze
voor het vmbo wordt soms gezien als een negatieve keuze, niet gebaseerd
op vakgerichte talenten van leerlingen. Het kabinet wil dit graag veranderen.
Een landelijke toets van praktische vaardigheden naast de CITO-toets is op
dit moment een stap te ver. Dit omdat de inkt van de wet die een
verplichte eindtoets voor het basisonderwijs regelt nog maar net is
opgedroogd. Belangrijker is de aandacht die in het onderwijs aan
praktische vaardigheden wordt gegeven. Daar is nog veel winst te boeken.
Om die reden zet het kabinet in op:
1. Onderwijs in praktische vaardigheden, en
2. Kennismaken met beroepsrichtingen en beroepsperspectief
Ad. 1 Onderwijs in praktische vaardigheden
Als iemand een praktisch talent heeft, is het belangrijk dit te stimuleren en
te ontwikkelen door doelgericht onderwijs. In het kader van het
Techniekpact is reeds de afspraak gemaakt dat alle basisscholen in 2020
een aanbod voor techniekonderwijs hebben. Hiermee is een belangrijke
stap gezet. Het is de vraag of ook andere praktische vaardigheden voor
minder technische ambachten al een plek hebben in het aanbod in het
basisonderwijs, zoals de vaardigheden om een goede banketbakker of
kledingontwerper te worden.
In het kader van de curriculumvisie die het kabinet voor de zomer naar de
Tweede Kamer zal sturen, zal ook gekeken worden naar de positie van
praktische vaardigheden binnen het basisonderwijs en het voortgezet
onderwijs. Daarbij zal worden verkend om welke praktische vaardigheden
het gaat. Tevens moet worden bekeken of en hoe er meer ruimte kan
komen voor onderwijs waarin zowel beroepsgerichte vaardigheden als
onderwijs gericht op cognitie samenkomen. Op die manier kunnen ook de
talenten van havo- en vwo-leerlingen voor techniek en praktische
vaardigheden beter worden ontwikkeld. De ontwikkeling van technisch
georiënteerd havo- en vwo ziet het kabinet in dit kader dan ook als
positief3.
Ad 2. Kennismaken met beroepsrichtingen en beroepsperspectief
Het kabinet onderkent de waarde van beroepskeuzevoorlichting voor
jongeren. Een goede studie- en beroepskeuze voorkomt studievertraging
en draagt eraan bij dat talenten maximaal benut worden. Vanuit OCW
wordt de opdracht gegeven aan Jet-Net Junior om basisscholen te helpen
in de contacten met vmbo-scholen en bedrijven in de regio. Op die manier
kunnen basisscholen goede voorlichting geven over een beroepsgerichte
leerweg. Zij zijn vrij daarin hun eigen keuzes te maken. Daarnaast is het
wenselijk aan te sluiten bij de activiteiten die al op dit terrein bestaan,
zoals de doe-activiteiten voor basisscholen tijdens de vakwedstrijden voor
het beroepsonderwijs in de gemeente Rotterdam. Er zal worden verkend
of de organisatie van de vakwedstrijden Skills Netherlands meer regionale
doe-activiteiten kan ondersteunen. Verder kunnen jongeren ook via
initiatieven zoals JINC met de arbeidsmarkt in contact komen. Uiteindelijk
moet dit ertoe leiden dat leerlingen op basis van een volledig beeld van
hun talenten en daarbij passende beroepsrichtingen een keuze maken
voor het vervolgonderwijs.
3

Dit sluit aan bij de kabinetsreactie op het WRR-rapport «Naar een lerende economie»
(Kamerstuk 27 406, nr. 209) waarin het kabinet al heeft aangekondigd verder in te zetten op het
vormgeven van soepele door- en overgangen tussen de verschillende stromen in het voortgezet onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

4

Het gaat echter niet alleen om beroepskeuzevoorlichting en het bieden
van informatie over studie, beroep en arbeidsmarkt. Met meer informatie
alleen gaan jongeren niet beter kiezen. Daarom is loopbaanontwikkeling
van belang, het begeleiden van jongeren bij het vergroten van het
zelfinzicht en het krijgen van antwoord op vragen als wat wil ik, wie ben
ik, welke aanpak kies ik, wie of wat schakel ik daarbij in. In het voortgezet
onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs is in dit verband vanaf
2010 gewerkt aan een intensief stimuleringsprogramma om Loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) te verbeteren. Dit heeft onder andere geleid
tot de praktische stage-opdracht en het profielwerkstuk in het vmbo en
een LOB-scan en toolbox in het mbo. Gezien het belang van goede
loopbaanoriëntatie en -begeleiding blijft het kabinet de komende jaren het
vo en het mbo ondersteunen om LOB nog verder te verbeteren.
Het kabinet zet alles op alles om jongeren zo goed mogelijk voor te
bereiden op de arbeidsmarkt. Een goede aansluiting tussen het onderwijs
en de arbeidsmarkt en goede, objectieve studie- en beroepskeuzeinformatie, ook over de ambachtelijke beroepen, spelen daarbij een
belangrijke rol. In de separate brief over een toekomstbestendig mbo zal
hier nader op worden ingegaan. Ook wordt hierbij aangegeven op welke
wijze de doorstroommogelijkheid in de beroepskolom kan worden
verbeterd.
2. Waardering voor het ambacht
Als jongeren bij een ambacht vooral denken aan oude beroepen zoals
paardenslager, mandenvlechter of klompenmaker kunnen we niet
verwachten dat veel van hen voor een loopbaan in de ambachtelijke
sector zullen kiezen. Als dat echter het beeld van modern, dynamisch
vakmanschap is, zal de belangstelling groter zijn. De beelden die jongeren
hebben bij ambachtelijke beroepen bepalen dus mede de keuze voor een
ambachtelijke opleiding.
Imago
De SER bepleit dat diverse actoren (uit onderwijs en bedrijfsleven) zich
inzetten voor verbetering van de waardering voor de ambachten (werken
aan positief imago).
Het kabinet is met de SER van mening dat kennis over en waardering voor
de ambachten de verantwoordelijkheid is van sociale partners in de
ambachtelijke sector. Het ouderwetse imago dat ten onrechte aan de
sector kleeft moet door de sector zelf worden doorbroken. Onderwijsinstellingen kunnen daarbij een ondersteunende rol spelen. In het kader
van het Techniekpact hebben bedrijfsleven, Science Centra, wetenschapsmusea en wetenschapscentra afgesproken dat, om een reëel en
positief beeld te bevorderen van technische beroepen en arbeidsmarktkansen, promotionele activiteiten worden georganiseerd via één digitaal
loket voor scholen: «techniekonderwijs.nl». Vanuit dit digitale loket komt
er één gemeenschappelijke aanpak gericht op basisscholen, met de
ambitie om alle basisschoolleerlingen met technische beroepsperspectieven in aanraking te laten komen. Ook bedrijven uit de ambachtelijke
sectoren kunnen zich bij dit loket aansluiten.
Tegelijkertijd draagt het kabinetsbeleid ook bij aan een positieve ontwikkeling van het imago en de ontwikkeling van excellent vakmanschap via
het plan van aanpak Toptalenten 2014–2018 (Kamerstuk 33 750-VIII, nr.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

5

99)4. Toptalenten zijn de leerlingen die uitblinken in één of meerdere
gebieden, op alle niveaus. Het zijn dus ook de leerlingen die uitblinken in
creativiteit en vakmanschap. Maatregelen zoals de ontwikkeling van
vakmanschap- en technologieroutes, Bèta Challenge programma’s en cum
laude beroepsgerichte examenprogramma’s moeten er aan bijdragen dat
toptalenten in het vmbo meer uitgedaagd en gestimuleerd worden. De
betrokkenheid van het bedrijfsleven is daarbij van groot belang.
Meestertitel
De SER pleit voor herinvoering van de meestertitel, maar stelt dat het aan
de branches is hierover te besluiten en initiatieven te nemen. De SER
bepleit dat branches daarbij ondersteund worden door bijvoorbeeld de
stichting SBB en dat de overheid hiervoor financiële ruimte biedt.
Een meestertitel wordt gebruikt als hoogste erkenning van vakmanschap
bij een beroep. Die titel laat zien dat voldaan is aan de hoogste professionele standaard. Veelal gebeurt dat via een proeve van bekwaamheid. De
ontwikkeling van de meestertitel valt onder de verantwoordelijkheid van
de branche. Op dit moment hebben zeven branches één of meerdere
meestertitels.
Het kabinet deelt de mening van de SER dat een meestertitel excellent
vakmanschap beter zichtbaar kan maken en jongeren kan laten zien dat zij
met een mbo-diploma op zak kunnen doorgroeien naar dat topniveau. Dit
opleidingsprincipe wordt sinds de middeleeuwen succesvol gehanteerd
om vakkennis over te dragen van meester naar leerling. Op dit moment
zijn het vooral ambachtelijke branches die ermee werken. Het kabinet is er
een voorstander van dat het meester-gezel model ook in andere branches
wordt ontwikkeld. Dit wil het kabinet stimuleren door in het kader van het
excellentieprogramma te bezien of studenten de mogelijkheid kunnen
krijgen om na diplomering binnen hun vakgebied door te groeien naar het
hoogste niveau, het meesterschap. Voor het excellentieprogramma is in
de begrotingsafspraken 2014 met ingang van 2015 € 25 miljoen gereserveerd. Het is uiteindelijk aan de branche zelf om te besluiten tot het
toekennen van een meestertitel. Brancheorganisaties en bedrijven zijn ook
verantwoordelijk om te bepalen welke werknemers zich kwalificeren als
meester. Als onderdeel van het excellentieprogramma wordt van
mbo-instellingen gevraagd om gezamenlijk met het bedrijfsleven
afspraken te maken over de meester-gezel formule.
Objectieve arbeidsmarktinformatie
De SER is van oordeel dat actuele, objectieve, openbare arbeidsmarktinformatie verzameld zou moeten worden over de ontwikkeling van de
arbeidsmarkt in de ambachtseconomie. De SER beveelt aan dat er een
structurele financiering komt voor de coördinerende taak van het UWV
voor het maken van (deze) sectorbeschrijvingen.
Het kabinet onderschrijft het belang van actuele, objectieve en openbare
informatie over de arbeidsmarkt. Het UWV heeft daarom het opstellen van
sectorbeschrijvingen in 2012 overgenomen van de Raad voor Werk en
Inkomen (RWI). Het kabinet heeft hiervoor middelen ter beschikking
gesteld. Aan de Kamer is toegezegd dat in de eerste helft van 2014 een
evaluatie van de sectorbeschrijvingen zal plaatsvinden, waarna een
besluit valt over de continuering van deze activiteiten. Uit de evaluatie
moet blijken hoe de sectorbeschrijvingen worden gewaardeerd door
4

Plan van aanpak Toptalenten is op 10 maart 2013 naar de Tweede Kamer gestuurd, zie
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2014/03/10/plan-vanaanpak-toptalenten-2014–2018.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

6

sociale partners, VNG en andere gebruikers. Ook financiering van de
sectorbeschrijvingen zal onderdeel zijn van de evaluatie.
2. Ontwikkeling vakmanschap
Goed beroepsonderwijs is toegankelijk en biedt opleidingen aan die
aansluiten bij de behoefte van de deelnemers en de vraag van de
arbeidsmarkt. Mensen moeten die cursus of opleiding kunnen volgen
waarin hun talenten het beste tot hun recht komen en waarmee ze de
beste kansen op een baan hebben. Daar streeft het kabinet naar.
Oudere zij-instromers
De SER stelt dat de ontwikkelingen in het beroepsonderwijs van groot
belang zijn voor de ambachtseconomie. De Raad pleit ervoor dat oudere
zij-instromers onder dezelfde financiële condities als die voor jongeren
gelden de switch naar een ambachtelijk beroep moeten kunnen maken.
Ook zou voor volwassen deelnemers, aldus de SER, het vak «leren,
loopbaan, burgerschap» kunnen worden geschrapt. De Raad beveelt
verder aan na te gaan welke belemmeringen er voor (oudere)
zij-instromers zijn om een betaalde leerwerkplek te vinden.
De Wet Educatie en Beroepsonderwijs biedt oudere zij-instromers de
mogelijkheid onder dezelfde financiële condities als die voor jongeren
gelden een bekostigde beroepsopleiding te volgen. De kwalificatie-eisen
voor het generieke onderdeel loopbaan en burgerschap gelden voor alle
studenten in het mbo. Dus ook voor zij-instromers. Er geldt voor loopbaan
en burgerschap voor de student geen resultaatverplichting (geen examen,
geen beheersingseisen), maar een inspanningsverplichting. Het is aan de
examencommissies van de instellingen om te bepalen of zij-instromers
vrijstelling op dit onderdeel kunnen krijgen. In de jaarlijkse monitor van de
Subsidieregeling Praktijkleren zal extra aandacht worden geschonken aan
mogelijke belemmeringen die (oudere) zij-instromers ondervinden bij het
vinden van een betaalde leerwerkplek.
Loket- en expertisepunt kleine en unieke opleidingen
De SER acht het noodzakelijk dat in het kader van versterking van het
beroepsonderwijs de kleinschalige opleidingen extra aandacht krijgen. De
SER ondersteunt in dit verband het door stichting SBB uitgebrachte
Advies »Kleine, unieke opleidingen», en het daarin bepleite «Loket- en
expertisepunt» en de pilotbenadering en bepleit een dekkende bekostiging daarvan van overheidswege.
Uitgangspunt voor het kabinet is dat onderwijsinstellingen en bedrijfsleven gezamenlijk afspraken maken over de wijze waarop kleinschalige,
unieke opleidingen in stand kunnen worden gehouden. De krimp van het
aantal deelnemers zal de noodzaak tot het maken van afspraken over
doelmatige spreiding van opleidingen vergroten. Het bedrijfsleven zal, als
hij wil beschikken over voldoende vakkrachten in de toekomst, zijn
verantwoordelijkheid moeten nemen, bijvoorbeeld door voldoende
leerwerkplekken aan te bieden voor kleinschalige, unieke opleidingen.
Het kabinet heeft, mede naar aanleiding van het SBB-advies over kleine
unieke opleidingen besloten om pilots te cofinancieren. De pilots beogen
inzicht te verschaffen in nut en noodzaak van kleine opleidingen en welke
randvoorwaarden noodzakelijk zijn om deze opleidingen in stand te
houden. Op basis van de inzichten uit de pilots zal de SBB in 2015 het
kabinet adviseren over mogelijke maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

7

Vooruitlopend daarop heeft het kabinet besloten een verkenner te vragen
te adviseren over haalbaarheid (o.a. financiële soliditeit) en draagvlak
voor een nieuwe vakinstelling voor kleinschalig specialistisch beroepsonderwijs (zie verder de brief over de toekomst van het middelbaar
beroepsonderwijs).
Tot slot bepleit de SBB het in stand houden van een loket- en expertisepunt voor kleine unieke opleidingen. Bij de besluitvorming over de
uitkomst van de pilots zal zal ook een eventuele verlenging van de
financiering van het loket- en expertisepunt betrokken worden.
Zzp‘ers als Leerbedrijf
De SER meent dat het voor gekwalificeerde zzp’ers binnen de ambachtseconomie mogelijk moet zijn als leerbedrijf op te treden zonder dat zij een
arbeidsovereenkomst met de onderwijsdeelnemer hoeven aan te gaan.
Ook acht hij het wenselijk dat zzp’ers in aanmerking kunnen komen voor
de subsidieregeling «Praktijkleren» om leerlingen te begeleiden tijdens
hun leerwerktraject.
Er zijn geen wettelijke belemmeringen voor zelfstandigen of kleine
bedrijven om leerbedrijf te worden. Wel zijn aan de status van erkend
leerbedrijf kwaliteitseisen verbonden. De kwaliteitseisen voor erkenning
ten aanzien begeleiding en werkzaamheden worden bepaald door de
kenniscentra. De juridische entiteit van een onderneming is geen
erkenningscriterium. Indien een zzp’er voldoet aan de gestelde eisen kan
zijn bedrijf als leerbedrijf worden erkend.
Veel zzp’ers blijken in de praktijk erkend te zijn als leerbedrijf. Uit
onderzoek in opdracht van de stichting SBB blijkt dat 25.000 zzp’ers
erkend zijn als leerbedrijf. Dat is 11% van het totaal van 227.000 leerbedrijven. Zzp’ers hebben in het schooljaar 2012–2013 in totaal 39.318
jongeren opgeleid (7.883 bbl, 31.435 bol). Dit wil echter niet zeggen dat er
geen zzp’ers zijn die zich belemmerd voelen om leerbedrijf te worden. Een
van de redenen is dat zzp’ers geen werkgeversrisico’s zouden willen
aangaan. Er zijn echter constructies denkbaar waarbij meerdere zzp’ers
gezamenlijk een leerwerkbaan aanbieden. Zo kunnen de inspanningen die
zijn verbonden aan een arbeidsovereenkomst en het begeleiden van een
bbl-student worden gedeeld. Een individuele zzp’er hoeft dan geen
arbeidsovereenkomst met de bbl-leerling aan te gaan.
Een andere belemmering is dat het voor veel zzp’ers niet duidelijk is welke
stappen gezet moeten worden om een stage- of leerwerkplek te kunnen
aanbieden. Het kabinet en de zzp-organisaties hebben daarom
afgesproken in samenwerking de communicatie te verbeteren over de
mogelijkheden voor zzp’ers om leerbedrijf te worden. Daarbij wordt ook
de subsidieregeling Praktijkleren expliciet onder de aandacht van zzp’ers
gebracht. Met dit traject geeft het kabinet ook invulling aan de motie Van
Meenen en Mohandis5 over stageplaatsen bij zzp’ers.
Deze nieuwe subsidieregeling Praktijkleren, die per 1 januari 2014 is
ingevoerd, maakt het namelijk mogelijk dat ook zzp’ers voor subsidie in
aanmerking kunnen komen. De regeling verstrekt een subsidie voor de
kosten die ondernemers maken voor de begeleiding tijdens leerwerktrajecten en is onder meer bestemd voor erkende leerbedrijven die een
bbl-leerling in dienst hebben. Indien een zzp’er voldoet aan de voorwaarden van de regeling kan zijn bedrijf als leerbedrijf worden erkend en
5

Stage- en leerwerkplekken bij zzp’ers, Motie Van Meenen en Mohandis, Kamerstuk 33 750-VIII,
nr.49

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

8

kan, in geval een zzp’er een bbl-leerling aantrekt, een beroep gedaan
worden op de subsidieregeling.
3. Ondernemerschap
Een vakman is nog geen ondernemer. Om als kleinschalig bedrijf of zzp’er
succesvol te kunnen opereren moet je beschikken over creatief en
innovatief vermogen, op veranderingen in de markt kunnen inspelen,
voldoen aan wet- en regelgeving en commercieel kunnen denken.
Ondernemersvaardigheden komen niet aanwaaien, die moet je leren.
Ondernemersvaardigheden en ondernemerspleinen
Naar het oordeel van de SER dient met name in het beroepsonderwijs
meer aandacht te komen voor ondernemersvaardigheden. De SER
adviseert voorts dat de nieuwe ondernemerspleinen een actieve rol gaan
spelen bij het voorlichten en ondersteunen van ondernemers in de
ambachtseconomie. De ondernemerspleinen zouden ook een rol kunnen
spelen bij het up-to-date houden van ondernemersvaardigheden en
-kennis.
Het advies van de SER over de functie van ondernemerspleinen voor
ondernemers in de ambachtseconomie wordt voor het overgrote deel
overgenomen door het kabinet. Op 1 januari 2014 is de nieuwe Kamer van
Koophandel (KvK) van start gegaan. Ondernemers, ook zij die werkzaam
zijn in de ambachtseconomie, kunnen op het digitale ondernemersplein
(www.ondernemersplein.nl) en op het fysieke ondernemersplein in hun
regio terecht voor eerstelijns informatie, ondersteuning en advies over
ondernemen en innovatie. Hierbij zal door de KvK worden samengewerkt
met andere publieke partners en in latere instantie mogelijk ook met
private partijen zoals brancheorganisaties. Qua doelgroep ligt er een
duidelijke focus op (pre)starters. Bij het dienstenpakket van de nieuwe
organisatie staat de vraag van ondernemers centraal. Het is evident dat
binnen dit dienstenpakket ook aandacht zal worden besteed aan de
thema’s bedrijfsopvolging/bedrijfsovername en internationaal zakendoen.
De Centrale Raad en de regionale raden van de KvK bepalen of binnen de
programmering van activiteiten ruimte is voor specifieke ondersteuning
van ondernemers in de ambachtseconomie.
Het kabinet onderschrijft de visie van de SER dat in het beroepsonderwijs
aandacht moet zijn voor ondernemersvaardigheden. In het beroepsonderwijs is volop aandacht voor het ontwikkelen van vaardigheden die
nodig zijn bij het opstarten en runnen van een eigen onderneming. Zo
wordt nu gewerkt aan de realisatie van ondernemerschap als sectoroverstijgend keuzedeel bij de herziening van de kwalificatiestructuur. Het
streven is dat er met de invoering van de nieuwe kwalificatiestructuur in
alle mbo-sectoren een specialistenopleiding tot ondernemer op niveau 4
zal bestaan. Doorstroom naar het hbo zal ook onderdeel van deze brede
ondernemersopleiding zijn. In de afgelopen jaren is ondernemerschap in
het onderwijs gestimuleerd, onder andere via het Actieprogramma
Onderwijs en Ondernemen (EZ en OCW)6. Met dit programma is € 30
miljoen beschikbaar gesteld voor het stimuleren van ondernemerschapsonderwijs voor po t/m ho. In het hoger onderwijs is daarbij ondermeer
ingezet op de ontwikkeling van centres of entrepeneurship. In het hoger
onderwijs loopt ook de bredere regeling «Valorisatieprogramma»
(eveneens EZ en OCW). Voor opleidingen tot beroepen waarbij onderne-

6

Brief aan de Tweede Kamer van de Minister van EZ, mede namens de Minister en Staatssecretaris van OCW d.d. 29 oktober 2013 (Kamerstuk 33 750-VIII, nr. 41).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

9

mersvaardigheden van belang zijn, zijn kennis en vaardigheden van
ondernemerschap reeds opgenomen in de diverse kwalificaties.
In aanvulling op de regeling Onderwijs Netwerk Ondernemen is in het
mbo, vanaf het schooljaar 2011–2012, ondernemerschap onder andere via
een ondernemerschapsprogramma (in de vrije keuze ruimte van mbo 3 en
4) geborgd.
Zoals ook in het Nationaal Onderwijs Akkoord is opgenomen, zal het
kabinet de komende maanden samen met het onderwijsveld en Stichting
Leerplan Ontwikkeling (SLO) onderzoeken hoe meer structuur kan worden
aangebracht in de herziening van de kerndoelen in het po en de curricula
in het vo, bijvoorbeeld door een periodieke en samenhangende herijking.
Ondernemerschap zal onderwerp zijn van deze gesprekken.
Regeldruk
Met name van zelfstandigen en kleine ondernemingen vraagt het
bijhouden en naleven van regels relatief veel tijd en inspanning. Vermindering van de regeldruk blijft dus, volgens de SER, voor de veelal
kleinschalige bedrijven in de ambachtseconomie van groot belang.
Het verminderen van regeldruk is voor het kabinet een belangrijk
aandachtspunt. Bij voorgenomen regelgeving wordt de bedrijfseffectentoets (BET) aangescherpt zodat de regeldrukeffecten voor het MKB
nadrukkelijker in kaart worden gebracht7. Het kabinet hecht zeer aan
uitbreiding van de toepassing van het Ondernemingsdossier. Het
Ondernemingsdossier stelt een ondernemer in staat informatie uit de
eigen bedrijfsvoering digitaal te delen met overheden zoals toezichthouders en vergunningverleners. Het biedt daarmee de mogelijkheid de
regeldruk te verminderen. Op dit moment is dit van toepassing in drie
branches (horeca, recreatie en rubber- en kunststofindustrie) en dit zal de
komende jaren stapsgewijs worden uitgebreid. Het is de bedoeling dat in
2016 80.000 (MKB) ondernemingen aangesloten zullen zijn. Hieronder
zullen ook diverse branches uit de ambachtseconomie vallen.
Kwalitatief goed werk en duurzame inzetbaarheid
De SER bepleit aandacht voor kwalitatief goed werk en duurzame
inzetbaarheid. De raad acht in dit verband branchespecifieke arbocatalogi
en digitale Risico Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E’s) voor kleine
branches gewenst. Om dergelijke trajecten van de grond te krijgen pleit de
SER in de opstartfase voor externe (financiële) ondersteuning door het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Het kabinet wijst erop dat er een gegevensbestand (www.arboportaal.nl)
is waarop arbocatalogi te vinden zijn, die op brancheniveau tot stand zijn
gekomen. Deze arbocatalogi zijn door de Inspectie SZW positief beoordeeld. (Kleine) Branches worden door dit bestand ondersteund bij het
opstellen van een arbocatalogus. Via de site van de Stichting van de
Arbeid zijn diverse handreikingen te vinden die behulpzaam kunnen zijn
bij de totstandkoming van een arbocatalogus. Voorts is er een site
(www.RIE.nl) waarop alle digitale RI&E’s te vinden zijn. Voor de kleine
branches is vooral de speciaal ontwikkelde RI&E voor het mkb van belang.
In het ESF-programma 2014–2020 vindt een doorstart plaats van de
subsidieregeling voor bedrijven: Actie E Sociale innovatie, vitale
bedrijven. De regeling betreft een (kleine) subsidie aan werkgevers die
bedrijfsprocessen willen verbeteren om duurzame inzetbaarheid van
7

Najaarsrapportage Regeldruk, Brief Tweede Kamer, 19 december 2013, Kamerstuk 29 362, nr.
225

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

10

werknemers te vergroten. Op dit moment wordt gewerkt aan de
vormgeving van de regeling die in het najaar van 2014 wordt opengesteld.
4. Private coördinatiestructuur
De SER bepleit een «private coördinatiestructuur» die een aantal
beleidsmatig relevante activiteiten centraal coördineert. Daarbij wordt
onder andere gedacht aan activiteiten gericht op de beschikbaarheid van
kennis over relevante ontwikkelingen en vraagstukken ten aanzien van de
ambachtseconomie en het ondernemerschap in het ambacht, over
ondersteuning bij gezond en veilig werken en kennis over opleiding en
scholing. De SER beveelt aan dat de overheid de betrokken organisaties
ondersteunt bij het realiseren van een dergelijke structuur.
Met de opheffing van de Publiekrechtelijke bedrijfsorganisaties (PBO)
verdwijnt ook het Hoofdbedrijfschap Ambachten (HBA). Hierdoor
vervallen collectieve diensten aan 36 ambachtelijke branches, zoals
promotieactiviteiten en de coördinatie en ondersteuning van kleine
specialistische opleidingen. Het kabinet is van mening dat een deel van
deze diensten in de toekomst kan worden vervuld door de ondernemerspleinen. Tezelfdertijd begrijpt het kabinet dat de ondernemerspleinen niet
volledig kunnen voorzien in specifieke, voor de branche vitale, diensten
op het gebied van kennis, opleidingen en arbeidsomstandigheden. Het
kabinet ziet het streven van de branches om hiervoor een aanvullende
voorziening te treffen als waardevol. In dit kader is het HBA gewezen op
de mogelijkheid gebruik te maken van cofinanciering in het kader van de
Regeling cofinanciering sectorplannen. In zijn brief van 22 januari 2014
(Kamerstuk 33 750-XIII, nr. 109) heeft de Minister van Economische Zaken
aangegeven op welke wijze aan de motie inzake onderzoek naar ondersteuning van een digitaal kenniscentrum voor de ambachten (Kamerstuk
33 750-XIII, nr. 24) uitvoering is gegeven.
Het kabinet constateert dat er verschillende initiatieven zijn om een
privaat coördinatiepunt op te richten. Zo heeft een aantal brancheverenigingen zich onder de vlag van MKB Nederland en VNO-NCW verenigd in
het Platform Ambachten en is op initiatief van het Hoofdbedrijfschap
Ambachten (HBA) op 14 maart jl. het Centrum voor de Ambachtseconomie opgericht. Daarnaast zetten onder andere SOS Vakmanschap
(Samenwerkende Organisaties Specialistisch Vakmanschap) en Crafts
Council Nederland zich in voor het behoud van vakmanschap in
Nederland. Het kabinet gaat er vanuit dat de verschillende initiatiefnemers
ernaar streven tot een heldere overlegstructuur te komen waarin naast
belangenbehartiging en beleidsontwikkeling ook praktische activiteiten
worden ontplooid ter ondersteuning van ondernemers in de ambachtseconomie.
5. Tot besluit
De SER heeft met dit advies de aandacht gevestigd op een aantal
belangrijke elementen voor een toekomstbestendige ambachtseconomie.
Het kabinet heeft er vertrouwen in dat zijn maatregelen en die van de
sector zelf naar aanleiding van het SER-advies zullen bijdragen aan een
sterke en vitale ambachtseconomie. Voortvarende uitvoering, door alle
betrokken partijen, van het Actieplan Focus op Vakmanschap (Kamerstuk
31 524, nr. 88), de Aanpak Jeugdwerkloosheid en het Techniekpact is
essentieel voor de waarborging van de toekomst van de ambachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 29 544, nr. 526

11