monitor op ontwikkelingen in de zorg

trendrapport
caribisch gebied
2013

inhoud ➔

sint maarten

saba
sint eustatius

aruba
bonaire
curaçao

inhoud ➔

inhoud ➔

Monitor op ontwikkelingen in de zorg

Trendrapport Caribisch gebied
2013

Utrecht, december 2013

inhoud ➔

Het Trendrapport Caribisch gebied is een uitgave van FWG

Auteurs Astrid Westerbeek en Peter Andriessen, FWG
Redacteur Nelly Dijkstra, Tind
Ontwerp Hollands Lof, Haarlem
Druk Veenman+, Rotterdam

isbn/ean: 978-90-78497-07-3

inhoud ➔

Voorwoord
Wat voor u ligt, is voor mij de realisatie van een langgekoesterde wens.
Ruim twaalf jaar geleden bezocht ik Aruba. De vraag was of ik FWG 3.0
(Functiewaardering Gezondheidszorg) wilde invoeren. In de jaren daarna
reisde ik veelvuldig voor organisatie-ontwikkelprojecten en advisering
bij cao-realisatie, ook naar Curaçao, Sint Maarten en Caribisch Nederland:
Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
Een paar dingen vielen mij steeds weer op: de warmte in de samenwerking,
de sterke wens om te ontwikkelen en te verbeteren en – last maar zeker niet
least – de positieve levenshouding. Waar veel Nederlanders geneigd zijn om
te redeneren vanuit wat niet goed gaat, werd ik op de eilanden verrast door
de nadruk op zaken die wél goed gaan. Veranderen bleek heel goed samen
te kunnen gaan met het waarderen van wat je hebt bereikt. Koester de basis
en bouw verder!
Het trendrapport dat voor u ligt, zou bezien kunnen worden als het vast­
leggen van die basis. Een ijkmoment, een vastleggen van de status quo,
om vanuit de inzichten die dat biedt verder te gaan met ontwikkelen.
Mijn verwachting is dat het rapport aanknopingspunten biedt voor nieuwe
ontwikkelingen, en reeds ingezette ontwikkelingen bespoedigt. Ik ben
bijzonder blij met dit rapport en met de gezamenlijkheid waarin het tot
stand is gekomen. Ik hoop dat het bijdraagt aan de continuïteit van kwalitatief hoogwaardige zorg op bovengenoemde eilanden. En ik hoop dat dit
rapport uitstraalt wat ik daar heb mogen ervaren en wat voor mij alles­
behalve cliché is gebleken: het glas is altijd halfvol.
Utrecht, december 2013
Jan Helmond
Algemeen directeur FWG

voorwoord

5

inhoud ➔

6

trendrapport caribisch gebied 2013

Inhoud
voorwoord

5

samenvatting

9

1

inleiding

13

2

onderzoek en verantwoording

15

3

achtergrond en organisatie van de zorg

19

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

in vogelvlucht: het caribisch deel van het koninkrijk der nederlanden
de staatkundige hervorming van caribisch nederland
organisatie van de zorg op bonaire
organisatie van de zorg op sint eustatius
organisatie van de zorg op saba
organisatie van de zorg op curaçao
organisatie van de zorg op aruba
organisatie van de zorg op sint maarten

19
22
27
28
29
30
32
34

4

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

37

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

thema 1: public health en preventie
thema 2: medische uitzendingen
thema 3: ‘vergeten groepen’
thema 4: eerstelijnszorg en ketenzorg
thema 5: kwaliteit en arbeidsmarkt

37
48
57
66
72

5

conclusies en aanbevelingen

87

bijlage 1

geïnterviewden

95

bijlage 2

bronnen

97

bijlage 3

verklarende woordenlijst

109

inhoud

7

 inhoud

8

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Samenvatting

een caribisch trendrapport over ontwikkelingen in de zorg
Op verzoek van de zorgbestuurders in Caribisch Nederland – Bonaire,
Sint Eustatius en Saba – schreven we een rapport vergelijkbaar met de
FWG Trendrapporten, die we sinds 2009 voor de Nederlandse zorgsector
ontwikkelen. Dit eerste Caribische rapport geeft zicht op de huidige stand
van zaken en belangrijkste issues in de gezondheidszorg, als basis voor
toe­komstige ontwikkelingen. Vanwege de sterke onderlinge afhankelijkheid tussen de eilanden in het Caribisch gebied, is ervoor gekozen in het
onderzoek ook Curaçao, Aruba en Sint Maarten op te nemen.

de context: de zorg per eiland

Naast het benoemen van de zorgthema’s op de eilanden, besteden we in
dit eerste rapport vrij uitgebreid aandacht aan de specifieke achtergrond
en organisatie van de zorg op de afzonderlijke eilanden (hoofdstuk 3). De
eilanden verschillen in grootte, inwoneraantal, taal en cultuur, en daardoor
ook in zorgontwikkelingen. Daarbij heeft de staatkundige hervorming in
2010 invloed gehad op de inrichting en samenwerking in de zorg. Zo zijn er
specifieke afspraken gemaakt over het niveau van de zorgvoorzieningen,
waardoor veel is verschoven in het ‘krachtenveld’ van de eilanden op het
gebied van zorg.

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

Uit de gesprekken met experts uit de zorgsector en aanvullende desk­
research kwamen 5 belangrijke thema’s in de gezondheidszorg naar voren.
Deze hebben we in het rapport uitgewerkt op 2 niveaus: over­koepelend en
specifiek per eiland (hoofdstuk 4).

thema 1: public health en preventie
Armoede, een laag opleidingsniveau, obesitas, tienermoeders, hiv en aids
en drugs- en alcoholgebruik zijn de grootste problemen. Preventie en ziektebesef blijven een aandachtspunt. De geïnterviewden geven daarbij aan de
gezondheidsissues niet op zichzelf staand te beschouwen, maar integraal,
ook in samenhang met armoedevermindering en welzijnsverbetering.

samenvatting

9

 inhoud

thema 2: medische uitzendingen
Heel specifiek voor de gezondheidszorg op de eilanden in het Caribisch
gebied zijn de medische uitzendingen. Wanneer zorgvragen niet op een
eiland zelf beantwoord kunnen worden, is uitzending naar een ander
(ei)land noodzakelijk. Vanwege de hoge kosten, zoeken zorgbestuurders
naar manieren om het aantal uitzendingen te verminderen. Aandachtspunt
bij medische uitzendingen zijn de ‘voorkeurslanden’: artsen en bewoners
willen uitzendingen zo dicht bij mogelijk organiseren, naar vertrouwde
relaties, maar de kwaliteit van zorg moet ook worden meegewogen.
thema 3: ‘vergeten groepen’
De zorg op de Caribische eilanden is vooral gefocust op de cure. Het gevolg
van deze eerste essentieel-medische focus is dat de zorg voor langdurig
kwetsbare groepen minder op orde is. Sociaal maatschappelijke omstandigheden, zoals armoede en wegtrek van jongeren, geven extra druk op deze
‘care-gebieden’.
thema 4: eerstelijnszorg en ketenzorg
Het versterken van de eerstelijnszorg is een belangrijk thema in de gezondheidszorg. Net als in Europees Nederland moet dit de kwaliteit van de zorg
verbeteren en de kosten verlagen. In Caribisch Nederland komt de behoefte
aan het versterken van de eerstelijnszorg ook voort uit de beperkte beschikbare capaciteit. Hoe de eilanden de eerstelijnszorg willen versterken,
verschilt per eiland.
thema 5: kwaliteit en arbeidsmarkt
Het laatste thema gaat over de gewenste kwaliteit van de zorg op de
eilanden, in relatie tot het kwaliteitsniveau dat bereikt kán worden. De
te bereiken kwaliteit van zorg is sterk afhankelijk van onder andere de
beschikbaarheid van goed geschoolde medewerkers. Zorgprofessionals gaan
voor hun verdere ontwikkeling echter vaak naar andere (ei)landen en keren
meestal niet terug.

conclusies en aanbevelingen

In de Caribische regio ligt de focus op het verhogen van de kwaliteit
van de (medische) zorg, zo concluderen we in hoofdstuk 5. De continuïteit van goede zorg is op de eilanden vele malen complexer dan op het
(Nederlandse) vasteland. Dat zorgt ervoor dat het leeuwendeel van tijd en
geld daarop gericht is, met als gevolg dat andere aspecten van zorg (nog)
onderbelicht zijn. De eilanden zijn bezig om deze onderbelichte aspecten in
beeld te brengen en ook deze vormen van zorg in te richten.

10

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
In het trendonderzoek in Nederland hebben we meermaals geconstateerd
dat sommige ontwikkelingen herhalingen zijn uit het verleden, vaak
met wat aanpassingen. Soms realiseren we ons dat we goede zaken
hebben ‘wegveranderd’ en leren we weer van het verleden. Denk aan de
inrichting van de care en de ontwikkeling van intramuralisering naar
wijk- en buurtzorg. Of de transformatie van een goed georganiseerde,
maar overvraagde, verzorgingsstaat naar het vergroten van de eigen
verantwoordelijk­heid van burgers. Wanneer we de verschillende ontwikkelfases in Nederland en in het Caribisch gebied op elkaar te leggen,
ontstaan er kansen. Kansen om terug en vooruit te kijken en daar ont­
wikkelingen op bij te sturen.
Tot slot: de zorg verandert continu en het is daarom aan te raden met enige
regelmaat de ontwikkelingen te monitoren. Ook kan het een afweging
zijn afzonderlijke rapporten over de individuele eilanden, dan wel over de
effecten op individuele zorgorganisaties op te stellen. Deze zouden ‘rijker’
zijn en wellicht meer herkenbaar voor de verschillende eilanden.

samenvatting

11

 inhoud

12

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

1

Inleiding
Voor u ligt het eerste Trendrapport Caribisch gebied over de ontwikkelingen in
de gezondheidszorg in het Caribisch gebied. De zorgbestuurders van Caribisch
Nederland - Bonaire, Sint Eustatius en Saba - zijn officieel opdrachtgevers van
dit rapport, maar vanwege de sterke onderlinge afhankelijkheid tussen de
eilanden in het Caribisch gebied, is ervoor gekozen in het onderzoek ook Sint
Maarten, Curaçao en Aruba op te nemen.

de oorsprong: de nederlandse trendrapporten

In 2009 publiceerde FWG het eerste trendrapport over Nederlandse trends
en ontwikkelingen in de gezondheidszorg, met de effecten op organisaties
en functies. Naast HR-medewerkers en bestuurders in de Nederlandse
gezondheidszorg, ontvingen ook de bestuurders en HR-medewerkers van
gezondheidszorgorganisaties op de eilanden in het Caribisch deel van het
Nederlandse Koninkrijk onze trendrapporten. Zo ontstond de vraag naar
een vergelijkbaar rapport voor Caribisch Nederland.

het onderzoek in caribisch nederland

De behoefte vanuit Caribisch Nederland was een rapport vergelijkbaar
met de FWG Trendrapporten. Maar bij dit eerste rapport was niet zozeer
de inven­tarisatie van nieuwe ontwikkelingen het doel, maar zicht op de
huidige stand van zaken en de belangrijkste issues in de gezondheidszorg,
als basis voor toekomstige ontwikkelingen.
Voor dit rapport zijn we op een vergelijkbare wijze te werk gegaan als
voor het onderzoek in Europees Nederland. Met dit verschil dat aan het
onderzoek geen uitgebreide brancheplattegrond ten grondslag lag en het
expertnetwerk daardoor een minder goede afspiegeling vormde van de
gehele sector. We hebben per eiland een aantal experts gesproken die goed
zicht hebben op de hele sector (op het eiland) en op inter-eilandelijke verhoudingen en verbindingen (zie hoofdstuk 2 voor een beschrijving van de
aanpak van het onderzoek).

leeswijzer

Naast het benoemen van de zorgthema’s op de eilanden, hebben we in
dit eerste rapport vrij uitgebreid aandacht besteed aan de achtergrond
en organisatie van de zorg op de afzonderlijke eilanden. De context is
namelijk medebepalend voor de thema’s die actueel zijn. Hoofdstuk 3 van
dit rapport start daarom met een beschrijving van die context: de eilanden,
inleiding

13

 inhoud
de staatkundige hervorming in relatie tot de gezondheidszorg, en de organisatie van de zorg. Mocht u al goed bekend zijn met de organisatorische
context, dan kunt u na hoofdstuk 2 ook meteen verder lezen in hoofdstuk
4. Daar leest u de belangrijkste zorgthema’s die uit ons onderzoek naar
voren kwamen. We hebben ze uitgewerkt op 2 niveaus: overkoepelend (1) en
specifiek per eiland (2). In hoofdstuk 5 vindt u tot slot onze conclusies en een
vergelijking met enkele thema’s zoals die de afgelopen jaren zijn vastgesteld in het trendonderzoek in Europees Nederland. De conclusies sluiten we
af met aan­bevelingen voor vervolgonderzoek.
Rest ons op deze plek iedereen te bedanken die zijn medewerking heeft
verleend aan de totstandkoming van dit rapport.
Astrid Westerbeek en Peter Andriessen, FWG

14

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

2

Onderzoek en
verantwoording
FWG doet in Europees Nederland jaarlijks onderzoek volgens een beproefde
methodiek, de innovatiemonitor, waardoor we ontwikkelingen en innovaties
in de zorg in kaart kunnen brengen. In dit hoofdstuk beschrijven we de
methodiek zoals we die toepassen in het trendonderzoek in Europees Neder­
land. Daarna gaan we in op de wijze waarop de methodiek is ingezet voor de
inventarisatie van belangrijke ontwikkelingen in de zorg in het Caribisch
gebied.

systematisch kijken naar innovaties

Sinds 2009 maakt FWG gebruik van een ‘innovatiemonitor’, die vanuit de
technische sector geschikt is gemaakt voor trendonderzoek in de gezondheidszorg. De methode is in de eerste plaats ontwikkeld om – op sector­
niveau – innovatiebeleid te kunnen ondersteunen met onderzoek dat op
een heldere, eenduidige manier trends en ontwikkelingen in kaart brengt.
Een tweede belangrijke doelstelling is om organisaties en werknemers te
kunnen informeren over ontwikkelingen die hun werk en werkprocessen
zullen veranderen en inzicht geven in kansen voor de toekomst. En omdat
verandering vaak gepaard gaat met een behoefte of noodzaak om kennis en
kunde verder te ontwikkelen, wordt in het onderzoek ook altijd een directe
relatie gelegd met onderwijs en kennisoverdracht.

deskundigheid uit de sector

Het in kaart brengen van belangrijke ontwikkelingen, begint met het
ver­zamelen van signalen. Een belangrijke bron in dit onderzoek zijn deskundigen uit de sector. Zij voeden en volgen het onderzoek inhoudelijk, en
kunnen de resultaten van het onderzoek verder inbedden in activiteiten
van de organisaties en netwerken die zij vertegenwoordigen. We vragen
hen regelmatig welke ontwikkelingen zij vanuit hun eigen expertise
signaleren. Samen met deskresearch levert dit in een vroeg stadium goed
zicht op relevante ontwikkelingen.

5 innovatieniveaus

De informatie die we via de deskundigen ontvangen en aanvullend lezen
in vakbladen of het nieuws, levert een diverse verzameling signalen op: van
nieuwe technieken tot nieuwe inzichten, van product- tot procesinnovaties.
onderzoek en verantwoording

15

 inhoud
Daarnaast bevinden signalen zich op verschillende ‘aggregatieniveaus’.
Sommige signalen zijn kleinschalig en betreffen werkzaamheden van een
bepaalde functiegroep, andere signalen zijn sectoroverstijgend of zelfs
internationaal georiënteerd. In het onderzoek onderscheiden we 5 niveaus
(zie figuur 1).

nationaal
sector
branche
organisatie
functie
Figuur 1 De 5 onderscheiden niveaus van innovatie

Alle signalen worden volgens deze systematiek geclassificeerd. Daarna
leggen we dwarsverbanden waardoor clusters van signalen ontstaan, die
we thema’s en trends noemen. Deze thema’s en trends bespreken we met
de deskundigen en in de discussie met hen worden ze geprioriteerd naar de
mate waarin ze belangrijk zijn voor de sector. Het belang wordt uitgedrukt
in de mate waarin thema’s effecten zullen hebben op de ontwikkelings­
programma’s van branches en branchepartijen, de werkwijzen en producten
en diensten van organisaties, en de invulling van functies van de mede­
werkers daarbinnen.
De geselecteerde thema’s en trends, en de (potentiële) effecten, werken we
vervolgens jaarlijks uit in een trendrapport. Voor het onderzoek in Europees
Nederland zijn in 3 opeenvolgende trendrapporten (FWG Trendrapport Zicht
op zorg en functies 2009, 2010, 2011) de belangrijkste thema’s en trends
beschreven op sectorniveau, brancheniveau, organisatie- en functieniveau.
Eind 2013 verschijnt het vierde rapport, met als titel ‘De zorg terug naar de
tekentafel’.

het onderzoek in caribisch nederland

In de inleiding beschreven we dat we voor dit rapport op een vergelijkbare wijze te werk zijn gegaan. Het verschil is met name gelegen in het
ontbreken van wat we de ‘brancheplattegrond’ noemen. De expertgroep
die we bevragen voor het Nederlandse onderzoek, is een afvaardiging
van een onderliggende verdeling van de hele sector naar deelgebieden/
specialisaties. Een dergelijke plattegrond hadden we van de eilanden niet.
De geïnterviewde personen hebben we gekozen omdat ze goed zicht hebben
op de hele sector (op het eiland) en/of op de inter-eilandelijke verhoudingen
16

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
en verbindingen. Veel interviews hebben we face-to-face kunnen doen,
maar in een aantal gevallen hebben we ons moeten beperken tot tele­
fonisch contact of e-mail. In bijlage 1 vindt u een overzicht van de geïnterviewde experts.
De interviews hebben we aangevuld met uitgebreide deskresearch.
Het heeft veel tijd gekost om informatie te vinden en feiten te controleren. Sommige feiten kwamen namelijk niet overeen tussen de gevonden
informatie­bronnen, en meer dan bij het Nederlandse onderzoek waren we
afhankelijk van veelal ongedateerde bronnen op internet. Het op waarde
schatten van bronnen is bovendien sterk afhankelijk van het kennen van
de context. We hebben daarom veel tijd gestoken in het controleren van
bronnen en het bevestigd krijgen van informatie.
Alle gegevens hebben we tussen april 2012 en mei 2013 verzameld en
verwerkt in een database, en vervolgens via onze vertrouwde methodiek
geclassificeerd en geclusterd. De meeste geïnterviewden hebben het
concept­rapport gelezen en hun feedback aan ons doorgegeven. Op deze
manier hebben we inzicht gekregen in de belangrijkste zorgthema’s op de
eilanden.

onderzoek en verantwoording

17

 inhoud

18

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

3

Achtergrond en organisatie
van de zorg
In het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden is geen eiland is
hetzelfde. Ze verschillen in grootte, inwoneraantal, taal en cultuur, en daar­door
ook in zorgontwikkelingen. Daarom beschrijven we in dit hoofd­stuk eerst de
specifieke achtergrond en de organisatie van de zorg op de afzonder­lijke
eilanden. We zetten een stap terug in de tijd naar de staatkundige her­vorming
op 10 oktober 2010, omdat deze tot belangrijke veranderingen in de zorg heeft
geleid. Tot slot beschrijven we de organisatie van de zorg op de afzonder­lijke
eilanden.

3.1

in vogelvlucht: het caribisch deel van het koninkrijk der
nederlanden1

Aruba
6 km

Ligging

Benedenwindse eilanden

Status

Autonoom land

Taal

Papiaments, bij officiële gelegenheden wordt vaak Nederlands gesproken

Oppervlakte

180 km2

Aantal inwoners

Ca. 108.000

1

Om technische redenen worden de eilanden in deze paragraaf in alfabetische volgorde beschreven.
In de rest van het rapport houden we de volgende volgorde aan: eerst de eilanden die Caribisch
Nederland vormen, vervolgens de andere eilanden uit het Koninkrijk der Nederlanden. Allemaal op
volgorde van grootte

achtergrond en organisatie van de zorg

19

 inhoud

Bonaire
6 km

Ligging

Benedenwindse eilanden

Status

Openbaar lichaam

Taal

Officiële talen zijn Nederlands, Engels en Papiaments, voertaal is
Papiaments

Oppervlakte

288 km2

Aantal inwoners

Ca. 16.500

Religie

Merendeels katholiek

Betaalmiddel

Amerikaanse dollar

Curaçao
6 km

20

Ligging

Benedenwindse eilanden

Status

Autonoom land

Taal

Papiaments, bij officiële gelegenheden wordt vaak Nederlands
gesproken

Oppervlakte

444 km2

Aantal inwoners

Ca. 150.000

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Saba
6 km

Ligging

Bovenwindse eilanden

Status

Openbaar lichaam

Taal

Officiële talen zijn Nederlands, Engels en Papiaments, voertaal is Engels

Oppervlakte

13 km2

Aantal inwoners

Ca. 1.900

Religie

O.a. katholicisme, Anglicaanse Kerk, Methodisten, 7e dags Adventisten

Betaalmiddel

Amerikaanse dollar

Sint Eustatius
6 km

Ligging

Bovenwindse eilanden

Status

Openbaar lichaam

Taal

Officiële talen zijn Nederlands, Engels en Papiaments, voertaal is Engels

Oppervlakte

21 km2

Aantal inwoners

Ca. 3.800

Religie

O.a. katholicisme, Anglicaanse Kerk, Methodisten, 7e dags Adventisten

Betaalmiddel

Amerikaanse dollar

Sint Maarten
6 km

Ligging

Bovenwindse eilanden

Status

Autonoom land

Taal

Officieel Nederlands, maar de voertaal is Engels

Oppervlakte

34 km2

Aantal inwoners

Ca. 41.000

achtergrond en organisatie van de zorg

21

 inhoud

3.2

de staatkundige hervorming van caribisch nederland

Op 10 oktober 2010 vond een staatkundige vernieuwing van het Koninkrijk
der Nederlanden plaats. Op die datum hielden de Nederlandse Antillen op
te bestaan, en kregen Sint Maarten en Curaçao de status van autonoom land
binnen het Koninkrijk. Bonaire, Sint Eustatius en Saba kregen de status van
openbaar lichaam. Bonaire, Sint Eustatius en Saba werden tot de staatkundige
hervorming aangeduid als BES-eilanden, verwijzend naar de eerste letters.
Deze drie eilanden worden tegenwoordig Caribisch Nederland genoemd.

bestuurlijke inrichting caribisch nederland
In de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (WolBES) is
vastgelegd hoe de bestuurlijke inrichting, de samenstelling en de bevoegdheid van de besturen, en bepalingen voor wat betreft het toezicht, zijn
vormgegeven. Bij de opstelling van het wetsvoorstel was de Nederlandse
Gemeentewet het uitgangspunt. Afgesproken werd dat de bevolking wordt
vertegenwoordigd door de eilandraad (vergelijkbaar met de gemeenteraad
in een gemeente) en bestuurd door een bestuurscollege bestaande uit de
gezaghebber en eilandgedeputeerden (in een gemeente: burgemeester
en wethouders). Caribisch Nederland is niet bij een bestaande of nieuwe
provincie ingedeeld en maakt geen deel uit van het Schengengebied.2 De
taken die een provincie normaal heeft, worden deels door de eilanden zelf
uitgevoerd. In de wet is vastgelegd dat de Rijksdienst Caribisch Nederland
(RCN) verantwoordelijk is voor politie, onderwijs, volksgezondheid en
uitkeringen. Met de vaststelling van de Wet geldstelsel BES, werd per 2011
de Amerikaanse dollar als officieel betaalmiddel in Caribisch Nederland
ingevoerd. Daarnaast werd op die datum een nieuw belastingstelsel
ingevoerd, dat vaak wordt aangeduid als het ‘Nieuw Fiscaal Stelsel (NFS)’.3
verantwoordelijkheden in de publieke gezondheidszorg
In de Wet Publieke Gezondheid BES is geregeld wie verantwoordelijk is
voor de publieke gezondheidszorg op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. De
minister van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) is verantwoordelijk
voor het bevorderen van de kwaliteit en doelmatigheid van de publieke
gezondheidszorg op de eilanden en richt zich op een ondersteunings­
structuur voor de publieke gezondheid die de samenwerking tussen de
eilanden van Caribisch Nederland bevordert.4 Daarnaast ligt de focus op de

2

Schengenlanden zijn Europese landen waartussen geen grenscontrole voor personen plaatsvindt

3

www.wikipedia.org/wiki/Caribisch_Nederland

4

Door het Ministerie van VWS is de Dienst Jeugdzorg en Gezinsvoogdij Caribisch Nederland opgezet.
Deze dienst heeft 5 afdelingen; drie voor Bonaire, één voor Sint Eustatius en één voor Saba. De
afdelingen voor Sint Eustatius en Saba zijn vormgegeven als een Centrum voor Jeugd en Gezin. De
Rijkstaken zijn in deze centra gebundeld met de eilandelijke taken, preventieve opgroei- en opvoed­
ondersteuning. Bonaire heeft een aparte afdeling Publieke Gezondheidszorg (in opbouw), en Saba en
Sint Eustatius ontwikkelen de publieke gezondheidszorg in samenwerking met de GGD Den Haag

22

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
samenwerking met het Europese deel van Nederland, met Curaçao, Aruba
en Sint Maarten, en op verdere internationale samenwerking, met het oog
op een goede uitvoering van de Internationale Gezondheidsregeling.
Het bestuurscollege van de eilanden is verantwoordelijk voor onder meer
de uitvoering van de jeugdgezondheidszorg, de ouderengezondheidszorg,
de preventieve verslavingszorg en preventieve geestelijke gezondheidszorg en voor de uitvoering van de algemene infectieziektebestrijding. Voor
wat betreft de jeugd- en ouderengezondheidszorg gaat het dan om (1) het
op systematische wijze volgen en signaleren van ontwikkelingen in de
gezondheids­toestand en van gezondheidsbevorderende en -bedreigende
factoren, (2) het ramen van de behoeften aan zorg, (3) de vroeg­tijdige
op­sporing en preventie van specifieke stoornissen, (4) het geven van
voor­lichting, advies, instructie en begeleiding en (5) het formuleren van
maatregelen ter beïnvloeding van gezondheidsbedreigingen. Ook draagt
het bestuurs­college zorg voor de instelling en instandhouding van een
openbare gezondheidsdienst. Voordat algemene besluiten worden
genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de zorg voor de
volks­gezondheid, zo is opgenomen in de wet, vraagt het bestuurscollege
advies aan de eilandelijke Raad voor de Volksgezondheid.

financiering van de zorg
Met de staatkundige hervorming is de verantwoordelijkheid voor én
de financiering van de gezondheidszorg in Caribisch Nederland bij het
Nederlandse ministerie van VWS komen te liggen.5 Dat betekent dat
ook de uitgaven voor zorg in Caribisch Nederland onderdeel zijn van de
begroting van VWS. De uitgaven zijn daarnaast als post opgenomen onder
het Budgettair Kader Zorg (BKZ).6 In de afbeelding betreft dit het blauwe,
overlappende vlak.
Begrotingsgefinancierde
BKZ-uitgaven

wmo
begroting
vws
bkz

5

Met uitzondering van de publieke gezondheidszorg

6

www.rijksbegroting.nl. Rijksbegroting 2013, H3: uitgaven Budgettair Kader Zorg

achtergrond en organisatie van de zorg

23

 inhoud
In de gesprekken over het te realiseren voorzieningenniveau van de zorg
op de eilanden, spelen financiën een belangrijke rol. De kosten voor zorg
moeten niet alleen in Europees Nederland, maar ook in Caribisch Nederland
beteugeld worden, want ook daar is de trend van almaar stijgende zorg­
kosten zichtbaar.7 Om de discussie over toegekende bedragen goed te
kunnen voeren, is het van belang om de hoogte van de uitgaven goed in
beeld te hebben. Wat is de omvang van de zorguitgaven in Nederland?
Wat dragen burgers bij aan zorg en welk deel van hun inkomen betreft het?
Wat krijgen ze daar vervolgens voor terug? Wat kost zorg op de eilanden?
En hoe wijkt dat af van Nederland? Welk deel van het inkomen zijn eilandbewoners kwijt aan zorg?
Om welke bedragen het exact gaat, is moeilijk te achterhalen. Voor 2011 zou
het gaan om een bedrag van c 60 miljoen dat aan zorgkosten is besteed
voor Caribisch Nederland. In 2012 is volgens de Rekenkamer c 67,6 miljoen
aan zorg in Caribisch Nederland geïnvesteerd. De rijksbegroting voor 2013
gaat uit van een bedrag van ruim c 80 miljard voor zorguitgaven (totaal).
Het bedrag dat begroot staat voor Zorg Caribisch Nederland op de BKZbegroting is c 0,1 miljard (c 100 miljoen). Het bedrag dat begroot staat op
de VWS-begroting voor 2013 is circa c 80 miljoen. Cijfermateriaal dat een
goede vergelijking biedt tussen Europees en Caribisch Nederland, is niet
voorhanden en het omrekenen van de bedragen naar uitgaven per inwoner
is lastig omdat de registratie van aantallen bewoners niet op alle eilanden
duidelijk is. Daarbij is de schaalgrootte lastig in het kader van vergelijkbaarheid. Voor het kosteneffectief, dan wel renderend inrichten van zorg, is
een bepaalde schaalgrootte voorwaardelijk. Geen van de eilanden kan dat
alleen, daarvoor zijn ze ieder voor zich te klein. Zelfs in gezamenlijkheid zijn
de eilanden eigenlijk niet groot genoeg. De kleinschaligheid en medische
afhankelijkheid van andere eilanden en landen in de regio maken de zorgkosten in Caribisch Nederland moeilijk vergelijkbaar met die van Europees
Nederland.

consequenties voor de zorgverzekering
De belangrijkste wijziging van wet- en regelgeving op het terrein van zorg,
was het Besluit Zorgverzekering Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Hiermee
werd een collectieve zorgverzekering ingevoerd, waarmee alle ingezetenen
van rechtswege verzekerd zijn tegen ziektekosten. Voor het realiseren van
deze nieuwe zorgverzekering, werd in de transitiefase bewust gekozen
om af te wijken van het uitgangspunt dat de Nederlands-Antilliaanse

7

M.b.t. Curaçao, uit de nota Integraal Zorgbeleid van de Raad voor gezondheidszorg: In de periode
2000-2004 was er sprake van een groei van de totale zorguitgaven met 4% en een jaarlijkse
toename van 8% van de medische producten. In 2000 bedroeg de totale zorgrekening ANG 431
miljoen. In 2004 was deze ANG 500 miljoen. Deze lokale trend vertoont grote gelijkenis met de
internationale ontwikkeling

24

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
regelgeving zo veel mogelijk behouden wordt. Reden voor het afwijken was
dat de ziektekostenverzekeringen op de Nederlandse Antillen in verschillende regelingen waren ondergebracht. Hierdoor waren er verschillende
zorgverzekeringen, bijvoorbeeld een publiekrechtelijke zorgverzekering
voor ambtenaren en diverse particuliere zorgverzekeringen. Ook waren
er mensen helemaal niet verzekerd. Het toepassen van het Nederlandse
systeem had echter ook niet de voorkeur, onder meer vanwege het beperkte
aantal zorgaanbieders en inwoners op de eilanden. Ook ontbrak er een
goed functionerende markt waarin zorgverzekeraars met elkaar kunnen
concurreren. Er werd daarom gekozen voor een nieuwe verplichte zorg­
verzekering, voor alle inwoners van de eilanden. De zorgverzekering is geënt
op het Europees Nederlandse systeem, maar toegesneden op de plaatselijke
situatie, zowel qua medische infrastructuur als qua koopkrachteffecten.8
De inwoners van Caribisch Nederland zijn verzekerd via de Zorgverzekering
Caribisch Nederland. De kosten worden ten dele opgebracht door werknemers en werkgevers, in een verhouding van 30,4% respectievelijk 18,4%.9
Het resterende deel wordt gedragen door het ministerie van VWS. Deze
verzekering omvat de volgende aspecten van zorg: huisartsenzorg, medischspecialistische zorg, ziekenhuiszorg, paramedische zorg, tandartsenzorg,
farmaceutische zorg (medicijnen), hulpmiddelen, verloskundige zorg,
kraamzorg, ziekenvervoer en langdurige zorg in verband met ouderdom
en een ziekte of handicap al dan niet gepaard gaande met een verblijf in
een instelling. De Rijksdienst Caribisch Nederland (RCN) – en specifieker
het Zorgverzekeringskantoor (ZVK) – draagt zorg voor de uitvoering van
de Zorgverzekering Caribisch Nederland, ten behoeve van het ministerie
van VWS. Met het invoeren van de verzekering, is in Caribisch Nederland
de scheiding met de care, verzekerd via de AVBZ10 (vergelijkbaar met de
Europees Nederlandse AWBZ), verdwenen. Voor Curaçao, Aruba en Sint
Maarten geldt dit niet.

normen voorzieningenniveau
Er zijn grote verschillen in het aanbod en de kwaliteit van de gezondheidszorg op de eilanden. Niet alleen verschillen tussen de eilanden die Caribisch
Nederland vormen, maar eveneens in vergelijk met Curaçao, Aruba en
Sint Maarten. Met de staatkundige vernieuwing werden ook specifieke
afspraken gemaakt over het niveau van de zorgvoorzieningen waar de
eilanden recht op hebben als openbaar lichaam van Nederland. Tot 2013
is op de verschillende beleidsterreinen verschillend omgegaan met de
uitwerking hiervan. Zo streeft het ministerie van OCW (Onderwijs, Cultuur
8

Rijksoverheid en Caribisch Nederland: naleving van afspraken, Algemene Rekenkamer, ’s-Gravenhage,
22 november 2012, p.13

9

Ook gepensioneerden dragen bij. Bron: expert-interview, september 2012

10 Algemene Verzekering Bijzondere Ziektekosten

achtergrond en organisatie van de zorg

25

 inhoud
en Wetenschap) ernaar dat op de openbare lichamen qua onderwijs een
met het Europese deel van Nederland vergelijkbaar voorzieningenniveau
wordt aangeboden (per 2016), en heeft het ministerie van VWS aangegeven
het voorzieningenniveau per zorginstelling verder uit te willen werken,
waarbij het initiatief bij de bestuurders van die zorginstellingen ligt. In een
studie uit 2012 naar het naleven van afspraken tussen de Rijksoverheid en
Caribisch Nederland staat beschreven: “Op het terrein van onderwijs zijn
streefwaarden voor het gewenste voorzieningenniveau geformuleerd, op
het terrein van zorg is dat nog niet overal gebeurd. Bestuurders en medewerkers van de openbare lichamen hebben aangegeven ook voor andere
beleidsterreinen behoefte te hebben aan een definitie van het gewenste
voorzieningen­niveau.”11 In maart 2013 zijn in een Interparlementair
Koninkrijksoverleg afspraken gemaakt om in samenwerking tot een
op­timale gezondheidszorg te komen in het Koninkrijk. Waar de klein­
schaligheid van de eilanden bijvoorbeeld aanleiding geeft tot concentratie
van medische specialisaties, moet dit worden nagestreefd. Ook zijn
plannen gemaakt voor een conferentie voor parlementariërs, regeringen,
ziekenhuizen, patiëntenorganisaties, verzekeraars en andere betrokken
instanties van de (ei)landen. Daarnaast is de regeringen van de (ei)landen
gevraagd om na te denken over mogelijkheden tot samenwerking bij de
uit­zendingen van patiënten in de regio, zoals bijvoorbeeld naar Colombia,
zodat een kosten­reductie kan worden gerealiseerd. Een andere vraag is of
het mogelijk is om met een basispakket van 70 à 80 generieke medicijnen in
de eerstelijns­gezondheidszorg te komen tot een kostenreductie in de zorg in
de Caribische landen van het Koninkrijk.12
Door de aandacht voor het kwaliteitsniveau in de zorg, is er veel verschoven
in het ‘krachtenveld’ van de eilanden op het gebied van zorg. De sterke
positie van Curaçao is verdwenen, de ziekenhuiszorg aldaar is door de
Nederlandse inspectie niet op niveau bevonden en Bonaire, Sint Eustatius
en Saba mogen er (op onderdelen) niet meer naar uitzenden. Bonaire (met
het ziekenhuis Fundashon Mariadal) heeft zich sterk ontwikkeld, onder
meer door samenwerking met Nederland en Nederlandse academische
ziekenhuizen (zie kader Jumelage op pagina 27), en is bezig om in de
Benedenwindse regio de ziekenhuisrol van Curaçao over te nemen. Er
is veel gedaan aan de deskundigheidsbevordering van medewerkers en
er is vernieuwd en uitgebreid. Bonaire lijkt een leidende rol te krijgen,
ook in de richting van de Bovenwindse eilanden, maar voor Saba en Sint
Eustatius is Sint Maarten van oorsprong de belangrijkste zorgpartner. Met
de staatkundige hervorming en problemen in de organisatie van de zorg
op Sint Maarten, is deze relatie onder druk komen te staan. Om de kwaliteit
11 Rijksoverheid en Caribisch Nederland: naleving van afspraken, Algemene Rekenkamer, ’s-Gravenhage,
22 november 2012, p.20
12 Afsprakenlijst Interparlementair Koninkrijksoverleg, maart 2013
26

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
van zorg op Saba en Sint Eustatius te waarborgen, zijn in 2012 gesprekken gevoerd om de samenwerking met het ziekenhuis op Bonaire uit te
breiden naar het ziekenhuis op Sint Maarten, waardoor een uitbreiding van
specialis­men op Sint Maarten mogelijk zou worden. De samenwerkings­
activiteiten werden begin 2013 gestopt wegens governanceproblemen van
het Sint Maarten Medical Center, maar zijn inmiddels weer opgepakt.13

Jumelage
Vanuit de ambitie om de zorg in Caribisch Nederland binnen 5 jaar op
hetzelfde niveau te brengen als de Nederlandse gezondheidszorg, is op
1 januari 2011 een samenwerking gestart tussen de overkoepelende
zorgorganisatie op Bonaire - Fundashon Mariadal -, het VU medisch
centrum en het AMC. De samenwerking bestaat eruit dat Nederlandse
specialisten tijdelijk worden uitgezonden naar Bonaire, zodat zij daar
medisch specialistische zorg kunnen bieden en er de kwaliteit van zorg
kunnen verbeteren. Andere aspecten van de samenwerking zijn: de
mogelijk­heid voor Nederlandse geneeskundestudenten om hun praktijkstage in Fundashon Mariadal te lopen en (toekomstig) de mogelijkheid
om er een keuze-coschap te lopen. De Amstel Academie, onderdeel van
het VU medisch centrum, zal bijscholingscursussen verzorgen, voor onder
andere de radiologisch laboranten en verpleegkundigen. Met de hulp van
ROC ASA zullen doktersassistentes worden bijgeschoold.

Na een beschrijving te hebben gegeven van de veranderingen sinds de
staatkundige hervorming, gaan we in de onderstaande paragrafen verder
met een beschrijving van de huidige organisatie van de zorg per eiland.

3.3

organisatie van de zorg op bonaire

De zorg op Bonaire wordt geleverd aan zo’n 16.500 inwoners en ressorteert
grotendeels onder Fundashon Mariadal. Dit is een overkoepelende zorgorganisatie waar ruim vierhonderd mensen werken. Fundashon Mariadal
bestaat uit het ziekenhuis ‘Hospitaal San Francisco’ met 35 bedden, het
verpleeghuis ‘Kas di Kuido’ met 80 bedden en zorgcentrum ‘Sentro di Salú’,
waar wijkverpleging, bejaardenwerk, verloskundige zorg en kraamzorg,
jeugdgezondheidszorg en schoolgezondheidszorg onder vallen. Daarnaast
heeft Bonaire de Stichting Verslavingszorg Psychiatrie Caribisch Nederland
(SVPCN), een christelijk opvangcentrum voor verslaafden (Stichting
Krusada) en het Centrum Jeugd en Gezin Bonaire. De zorg voor mensen
met een verstandelijke handicap is ondergebracht in Fundashon Kwido di

13 Brief van de Minister, Dhr. dr. R.H.A. Plasterk, reactie op de afsprakenlijst van het Interparlementair
Koninkrijksoverleg, 11 april 2013

achtergrond en organisatie van de zorg

27

 inhoud
Personanan Desabilita (FKPD). Tienermoeders kunnen voor opvang terecht
bij Rosa di Sharon.
Bonaire is het enige eiland waarvoor een streefgetal benoemd is voor het
gewenste voorzieningenniveau van zorg. De ambitie is dat 80% van de
zorg op Bonaire zelf wordt aangeboden. Alleen voor uitzonderlijke gevallen
vinden medische uitzendingen naar het buitenland plaats (lees meer over
medische uitzendingen in hoofdstuk 4).14 Cruciaal in het bereiken van deze
ambitie is de jumelage met de Nederlandse academische ziekenhuizen en
hiermee de beschikbaarheid van verschillende medisch specialismen voor
de eilandbewoners.

3.4

organisatie van de zorg op sint eustatius

Sint Eustatius heeft een oppervlakte van 21 km2 en een bevolkingsomvang
van 3.791 inwoners.15 Op Sint Eustatius en Saba geldt dat de ziekenhuizen
altijd in overheidshanden zijn geweest. Om een transparante verhouding
tussen uitvoering, bestuur en toezicht te realiseren, is gekozen voor
het onder­brengen van de gezondheidsvoorzieningen in stichtingen.
Aansturing van de stichtingen geschiedt door een Raad van Bestuur en
een Raad van Toezicht in plaats van (indirect) door het bestuurscollege
van respectievelijk Sint Eustatius en Saba.
Op Sint Eustatius is de zorg georganiseerd in de stichting Sint Eustatius
Health Care Foundation (SEHCF). De medische zorg wordt gegeven in het
Queen Beatrix Medical Center. Dit kleinschalige ziekenhuis heeft 12 bedden
en wordt bemand door 3 huisartsen en verplegend personeel. Daarnaast
bezoeken specialisten vanuit Sint Maarten regelmatig het ziekenhuis. De
basiszorg wordt vanuit het Queen Beatrix Medical Center geleverd. Voor
operatieve ingrepen en spoedgevallen worden patiënten uitgezonden,
naar Sint Maarten, Guadeloupe of Colombia.
De ouderenzorg op het eiland is ondergebracht bij het Auxiliary Home, kort­weg
‘the home’. Hier worden 21 cliënten (‘residents’) opgevangen, waarvan iets meer
dan de helft de status van verpleeghuispatiënt heeft en intensieve verzorging
behoeft. De overige cliënten hebben alleen hulp nodig bij enkele handelingen.
Psychiatrische zorg en verslavingszorg worden, evenals op Saba en Bonaire,
verzorgd door de door het ministerie van VWS gefinancierde stichting
SVPCN. Gehandicaptenzorg is op Sint Eustatius nog weinig ontwikkeld. In
tegenstelling tot Saba, is er op Sint Eustatius wel dagopvang voor mensen
met een beperking.

14 Rijksoverheid en Caribisch Nederland: naleving van afspraken, 2012, p.20
15 Caribisch Nederland, gegevens per 1 januari 2012, CBS
28

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

3.5

organisatie van de zorg op saba

Saba is in oppervlakte (13 km2) en qua inwoneraantal het kleinste eiland
van Caribisch Nederland. De zorg die op Saba wordt geleverd, bedient 1.971
mensen.16 Voor een transparante organisatie van de zorg, is op Saba net als
op Sint Eustatius een stichting opgericht: de Saba Health Care Foundation
(SHCF).
Er zijn 2 huisartsen werkzaam op het eiland, die werken bij het (onder de
stichting vallende) A.M. Edward Medical Center: een gezondheidscentrum
waarin eerstelijnszorg en tweedelijnszorg zijn geïntegreerd. De instelling
heeft 10 bedden en beschikt over echo- en röntgenapparatuur. De huisartsen
doen – naast reguliere huisartsenzorg – kleine chirurgische en gynaecologische ingrepen, bieden spoedeisende hulp en worden ondersteund door
visiterende specialisten. Als er geen visiterende specialist aanwezig is, is er
op het eiland geen directe specialistische zorg aanwezig. Wanneer directe
specialistische hulp noodzakelijk is, worden medische uitzendingen georganiseerd naar Sint Maarten, Guadeloupe en Colombia. De vervoerstijd bij
spoed naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis (Sint Maarten Medical Center) is
overdag minstens een uur, afhankelijk van omstandigheden als het weer en
beschikbaar vervoer.
De ouderenzorg op Saba wordt aangeboden door de Benevolent Foundation:
een verpleeg- en verzorgingshuis dat direct naast het A.M. Edward Medical
Center ligt en voorziet in de verpleging en verzorging van ouderen met
somatische, (psycho)sociale, (psycho)geriatrische en psychiatrische
problematiek, met plaats voor ongeveer 20 cliënten.

Jaarlijkse seniorendag in Benevolent Foundation Saba

16 Caribisch Nederland, gegevens per 1 januari 2012, CBS

achtergrond en organisatie van de zorg

29

 inhoud
Opgroei- en opvoedondersteuning biedt Saba in het Centrum voor Jeugd
en Gezin. Relatief nieuw in het zorgaanbod op Saba is de eerder genoemde
SVPCN. Met de oprichting hiervan is een start gemaakt met verslavings- en
psychiatrische zorg op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Van georganiseerde
gehandicaptenzorg is op het eiland nog nauwelijks sprake.

3.6

organisatie van de zorg op curaçao

Sinds 2010 is Curaçao een autonoom land binnen het Koninkrijk der
Nederlanden. Volgens de laatste telling heeft Curaçao een bevolking van
149.679 inwoners.17
Curaçao heeft 3 ziekenhuizen, waarvan 2 privéklinieken. Privékliniek Dr.
J. Taams heeft 52 bedden, 145 medewerkers en 40 artsen en The Antillean
Adventist Hospital heeft 40 bedden en 40 artsen. Voor nierdialyse is er het
Diatel Dialysis Center, met een vierkoppig medisch team. Het St. Elisabeth
Hospitaal (afgekort SEHOS) heeft ruim 520 bedden en 1150 medewerkers. De
grootste en modernste afdeling is de afdeling neonatologie (45 bedden). Ook
de polikliniek oncologie is vernieuwd. Maar het SEHOS is sterk verouderd
en bij de kwaliteit van zorg, en de financiering ervan, worden vraagtekens
gezet. Nadat door de Inspectie geïndiceerde verbeterpunten meerdere
jaren aaneengesloten niet werden opgepakt, is het ziekenhuis in 2012
onder verscherpt toezicht gesteld. De verbeterpunten betroffen zaken als
kleding­discipline, installatie van een nieuw luchtbehandelingssysteem en
onderzoek naar de hygiënische kwaliteit van het OK-complex. Het ziekenhuis is al jaren in afwachting van nieuwbouw, die om politieke en bureaucratische redenen niet gerealiseerd wordt. Verbeterinitiatieven die zijn
gestart, betreffen onder meer samenwerking met Nederlandse instellingen
zoals het UMC Groningen (visiterende specialisten), het Catharina ziekenhuis in Eindhoven en de Daniel de Hoed-kliniek.
De psychiatrische zorg op Curaçao is relatief goed georganiseerd en kent
een breed, hoogwaardig zorgaanbod. In 2010 is de Stichting Geestelijke
Gezondheidszorg Curaçao (GGz Curaçao) opgericht en deze is als moederstichting verantwoordelijk voor het waarborgen van de samenhang
in het zorgaanbod van de zorginstellingen die actief zijn op het gebied
van geestelijke gezondheidszorg. GGz Curaçao bestuurt en geeft ondersteuning aan de Stichting Algemeen Psychiatrisch Ziekenhuis Dr.
David Ricardo Capriles (kortweg Klinika Capriles), Stichting Centrum
voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Yudaboyu, Fundashon Sonrisa, voor
beschermd en begeleid wonen en een dagactiviteitencentrum, en Stichting
Facilitair Bedrijf. GGz Curaçao biedt in totaal met 275 medewerkers een
pakket aan behandelmogelijkheden, in zowel klinische, poliklinische als

17 CBS, volkstelling 2011
30

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
deeltijd­settingen. Ook wordt er outreachend gewerkt en zijn er vormen van
beschermd wonen.
De zorg voor psychogeriatrische cliënten wordt gegeven door Stichting
Hugenholtz en Stichting Birgen di Rosario. Stichting Hugenholtz biedt zorg,
welzijn en huisvesting aan circa 70 dementerende bewoners. Stichting
Birgen di Rosario biedt zorg aan 740 ouderen.
Ook de gehandicaptenzorg op Curaçao is de laatste jaren sterk gemoderniseerd. Een groot deel van de gehandicaptenzorg valt samen met de
revalidatiezorg onder de SGR-Groep: de Stichting voor Gehandicaptenen Revalidatiezorg. Werkstichtingen die onder de holding vallen, zijn
Fundashon Verriet (zorg voor lichamelijk en verstandelijk beperkte
personen), Stichting Revalidatiecentrum Curaçao (all-round revalidatiezorg)
en Curaçao Orthotics & Prosthetics (leverancier van hulpmiddelen). Bij de
SGR-Groep werken ongeveer 500 mensen, verspreid over verschillende
locaties en buitenvoorzieningen.

Aangepaste woning voor gehandicapten op Curaçao

Zowel de SGR-Groep als de Stichting GGz zijn onderdeel van een groter
verband: de SFZ (Stichting Federatie Zorginstellingen Nederlandse Antillen,
kortweg Stichting Zorgfederatie). De SFZ verenigt gehandicaptenzorg,
revalidatiezorg, thuiszorg, bejaardenzorg, verpleeghuiszorg en geestelijke
gezondheidszorg. De zorginstellingen die zijn aangesloten bij de federatie,
steunen de schaalvergroting die eerder resultaat boekte in de gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg. Hoofddoel van de Stichting is
verdere professionalisering van de zorg. Leden van de SFZ zijn de SGR-Groep;
de Stichting GGz; Stichting Thuiszorg Banda’bou (thuiszorg en gespecialiseerde zorg thuis); Stichting Verpleeghuizen Betesda; Stichting Birgen di
Rosario (ouderenzorg); Stichting Witgele Kruis Prinses Margriet (thuiszorg);
achtergrond en organisatie van de zorg

31

 inhoud
Fundashon pa Maneho di Adikshon (verslavingszorg) en Fundashon
Mariadal. Deze laatste is de enige zorgorganisatie van een ander eiland
(Bonaire) die deelneemt in de Zorgfederatie.
Voor rijkere ouderen op Curaçao zijn private initiatieven beschikbaar, zoals
kleine particuliere bejaardenhuizen. Ook is er een zelfstandige thuiszorg­
organisatie: Carmen’s Care. Deze organisatie biedt verzorging en verpleging
aan mensen die graag thuis willen en kunnen blijven wonen, maar door
ziekte, handicap of ouderdom niet meer helemaal voor zichzelf
kunnen zorgen.
Op Curaçao zijn cure en care in de financiering nog gescheiden. Per
1 februari 2013 is er een basisverzekering voor ziektekosten ingevoerd:
de Landsverordening Basisverzekering Ziektekosten. Het verzekerings­
pakket bestaat uit noodzakelijke en doelmatige zorg, en is op enkele punten
uitgebreid met vormen van niet-noodzakelijke zorg. Hieronder vallen
tandheelkundige zorg voor personen tot 18 jaar, consultatie, diagnostiek,
preventie, hygiëne, chirurgie en prothesen.18 De financiering bestaat uit een
nominale premie, een inkomensafhankelijke premie en een Landsbijdrage.
Voorlopig zal de Sociale Verzekeringsbank (SVB) worden belast met de uitvoering van de basisverzekering ziektekosten. Het toezicht vindt plaats door
de Curaçaose Zorgautoriteit (CZA).19
Naast de basisverzekering is er de AVBZ, vergelijkbaar met de Europees
Nederlandse AWBZ, waaruit langdurige zorg wordt betaald. De verwachting is dat de nieuw ingevoerde basisverzekering duidelijkheid schept
over het onderscheid tussen cure en care en dat dat zal leiden tot kostenbeheersing binnen de AVBZ. Tegelijkertijd zijn er geluiden dat de nieuwe
basis­verzekering een bedreiging vormt voor de AVBZ. Het fonds, met een
gezonde vergrijzingsreserve, zou gebruikt kunnen worden om de tekorten
van andere fondsen te dekken. Daarnaast neemt de vergrijzing toe en
bestaat het vermoeden dat de werkelijke zorgvraag groter is dan nu in beeld
is. De werkelijke grootte van de reserve is daardoor onduidelijk. De AVBZ
heeft lange tijd geen indicatieorgaan gekend en een goede afhandeling van
aanvragen en wachtlijstregistratie ontbreken.

3.7

organisatie van de zorg op aruba

De zorgorganisaties op Aruba bedienen een bevolking van 107.635
inwoners.20 Het enige ziekenhuis op het eiland is het Dr. Horacio Oduber
Hospitaal (HOH). Dit ziekenhuis beschikt over 280 opnamebedden en ressorteert onder de Stichting Ziekenverpleging Aruba. Relatief veel Arubanen
18 Conform de voormalige BZV-regelingen (Basis Ziektekosten Verzekering)
19 Staten van Curaçao, Landsverordening basisverzekering ziektekosten, december 2012
20 Gebaseerd op gegevens uit het CIA World Factbook van 2012

32

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
gaan naar het buitenland voor ziekenhuiszorg, omdat ze ontevreden zijn
over de wachtlijsten en een gebrek aan zorg op maat. Om hierin verandering aan te brengen is de Inspectie van Volksgezondheid uit Nederland
gevraagd te adviseren waar de zorg beter moet. Het ziekenhuis werkt nu
aan verbeteringen op de Spoedeisende Hulp, de OK en sneller overleg met
de huisarts. De huisarts heeft op Aruba de poortwachters­functie, ofwel:
patiënten kunnen slechts via de huisarts doorverwezen worden naar de
specialist.
HOH is een middelgroot, algemeen ziekenhuis, waar alle basisspecialismen en enkele superspecialismen aanwezig zijn. Medisch specialisten
zijn in dienst van het ziekenhuis of zijn via een contract met de Algemene
Ziektekosten Verzekering (AZV) verbonden aan het ziekenhuis. Het ziekenhuis heeft een PAAZ-afdeling (Psychiatrische Afdeling van een Algemeen
Ziekenhuis), een huisartsenpost, een afdeling fysiotherapie en een revalidatieafdeling met enkele bedden.21 Bepaalde gespecialiseerde diensten worden
aangeboden in nabijgelegen klinieken. Via de AZV heeft het ziekenhuis
samenwerkingsverbanden met diverse academische ziekenhuizen en gespecialiseerde klinieken in Colombia en Venezuela. Als verdere behandeling
nodig is, die niet op Aruba gegeven kan worden, kunnen medisch specialisten een verwijzing naar het buitenland aanvragen. De AZV of particuliere
zorgverzekeraars dragen zorg voor de uitzending. Andersom ontvangt het
HOH regelmatig patiënten uit kleinere ziekenhuizen in de regio, zoals uit
Bonaire en de Bovenwindse eilanden. Bij gebrek aan IC-bedden of couveuses
worden ook uit Curaçao patiënten naar Aruba overgeplaatst.
Naast het HOH is er op Aruba een medisch centrum voor ambulante behandeling, het Instituto Medico San Nicolas (ImSan).22 ImSan biedt onder meer
24/7 spoedeisende hulp (Centro Medico), een huisartsenpost die open is op
feestdagen en buiten kantoortijden, een diabetescentrum, het landslaboratorium en ambulancezorg. Samenwerking tussen HOH en ImSan vindt
plaats op het niveau van de ambulancedienst en sterilisatie. Het ImSan is
in 2011 een samenwerking aangegaan met het Amerikaanse ziekenhuis
Baptist Health South Florida. De samenwerking is een initiatief van de
Minister van Volksgezondheid van Aruba en moet leiden tot een uiterst
moderne kliniek, die ook voor toeristen aantrekkelijk is.23
Op het gebied van de psychiatrische zorg is er – naast de PAAZ in het
HOH – een Sociaal-Psychiatrische Dienst. In de afgelopen jaren is ook de
ambulante nazorg ingevuld. De jeugdgezondheidszorg op het eiland volgt

21 Op de website van het ziekenhuis wordt gesproken over ‘drie psychiatrische afdelingen’, waarbij ook
sprake is van een polikliniek kinder- en jeugdpsychiatrie. Verschillende bronnen betwisten dit en
noemen slechts de PAAZ
22 Voor met name dialyse en katheterisatie
23 RNW, ‘Nieuwe kliniek op Aruba’, 6 juli 2011

achtergrond en organisatie van de zorg

33

 inhoud
de groei en (psychosociale) ontwikkeling van 0- tot 19-jarigen. Belangrijk
aandachtspunt is het geven van gezondheidsvoorlichting. Verslavingszorg
wordt geboden door de FMAA (Fundacion pa Maneho di Adiccion di Aruba).
Daarnaast zijn er enkele kleinere initiatieven, zoals het Centro Colorado
(biedt opvang aan circa 40 verslaafde cliënten) en het Centro di Motivation
(circa 20 verslaafde cliënten).
De Stichting Algemene Bejaardenzorg Aruba (SABA) biedt met 320 fte
verzorging en verpleging aan somatische en psychogeriatrische ouderen.
Vanuit het ziekenhuis zijn 2 ouderenzorgspecialisten gedetacheerd voor
de behandeling van de cliënten. Verder verzorgt SABA een dagopvang
voor dementerenden, voor 15 cliënten per dag. Er is een wachtlijst met 120
cliënten, die verpleeg- of verzorgingshuiszorg nodig hebben. Door deze
wachtlijst ontstaan particuliere huizen met 2 tot 3 kamers.
De SVGA (Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba) biedt speciaal
onderwijs, fysiotherapie, logopedie en therapieën aan kinderen en volwassenen met een verstandelijke handicap. Stichting het Wit Gele Kruis biedt
onder meer wijkzorg, kraamzorg en hulp in de huishouding.
Op Aruba wordt het algemene fonds ziektekosten beheerd door het
Uitvoeringsorgaan Algemene Ziektekosten Verzekering, kortweg AZV.
Behalve voor het beheren van dit fonds is de AZV verantwoordelijk voor het
uitvoeren van de ‘Landsverordening Algemene Ziektekosten Verzekering’.
Het doel van de AZV is de toegankelijkheid, doelmatigheid en effectiviteit
van de gezondheidszorg op Aruba voor alle verzekerden te waarborgen. Een
AVBZ, zoals op Curaçao, is er niet. Voor de financiering van de ouderenzorg,
van SABA, is het ministerie van Sociale Zaken verantwoordelijk.

3.8

organisatie van de zorg op sint maarten

Sinds 10 oktober 2010 is Sint Maarten een autonoom land binnen het
Koninkrijk der Nederlanden. Althans, voor een deel. Het eiland bestaat
namelijk uit een Nederlands deel en een Frans deel: St. Martin. Exacte cijfers
over het inwoneraantal zijn niet voorhanden. In een rapportage van het
Internationaal Monetair Fonds (IMF) uit december 2011 wordt gerekend met
een aantal van 34.000 en op de officiële website van Sint Maarten wordt
gesproken over een aantal van 41.000 op Sint Maarten en 36.000 op
St. Martin.24, 25

24 Wikipedia: Bij de laatste volkstelling in 2001 had het eilandgebied Sint Maarten 30.594 inwoners.
Het daadwerkelijke aantal inwoners was waarschijnlijk echter een stuk hoger, door het grote aantal
illegalen. Ook groeit de bevolking nog steeds door immigratie
25 IMF Country Report No. 11/342, december 2011
34

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Op Sint Maarten ligt de verantwoordelijkheid voor de gezondheidszorg
bij het eigen ministerie van Volksgezondheid, Sociale ontwikkeling en
Arbeid. Het ziekenhuis is ondergebracht in de Sint Maarten Medical Center
Foundation en is een private, not-for-profit-organisatie. Het ziekenhuis aan
de Franse kant is in handen van de Franse overheid.26
De medische zorg op het eiland wordt verleend in het Sint Maarten
Medical Center (SMMC). Het SMMC is een ziekenhuis met 76 bedden en een
beperkt aantal (visiterend) specialismen. Het ziekenhuis levert zorg aan
bewoners van de Nederlandse kant van het eiland, aan inwoners van Saba
en Sint Eustatius, en aan toeristen die het eiland bezoeken. Voor complexe
medische ingrepen wordt er uitgezonden naar Curaçao, Puerto Rico, Santo
Domingo, Colombia en Martinique. Ook is er – steeds meer – sprake van
samenwerking met het Louis-Constant Fleming Ziekenhuis op het Franse
St. Martin.
De thuis- en ouderenzorg op het eiland (verpleging en verzorging) zijn georganiseerd in Stichting Zorgverlening het Wit Gele Kruis. Het Wit Gele Kruis
beheert het Sint Martin’s Home (een woonvoorziening voor bejaarden- en
verpleeghuiszorg), het Sister Basilia Center (waarin een residence-functie
is ondergebracht en een dagopvang voor mensen met een mentale, fysieke
of sensorische handicap) en een project ‘Guided Living’. Ook beschikt de
stichting over een team Wijkzorg, voor de verpleging en begeleiding aan
zieken en gehandicapten in hun eigen woonomgeving. De psychiatrische
zorg op Sint Maarten is in handen van de Mental Health Foundation.
De zorg aan psychiatrische cliënten is – mede dankzij hulp van ggzprofessionals van Curaçao – de afgelopen jaren sterk verbeterd en het
diensten­aanbod is uitgebreid: 4 verpleegkundigen, een psycholoog en
psychiater bieden zorg aan zo’n 400 cliënten.
Op Sint Maarten wordt gesproken over de invoering van een algemene,
nationale ziektekostenverzekering (Project Reform Health Insurance
System), die in de plaats moet komen van het huidige gefragmenteerde
systeem, waarbij naar schatting 30% van de bevolking onverzekerd is.
Doel van het project is te komen tot een betaalbaar zorgsysteem dat hoge
kwaliteit levert. De verzekering wordt, evenals op Bonaire, Sint Eustatius
en Saba, een verplichte verzekering, uitgevoerd door de huidige publieke
verzekeraar SVZ.

26 SMMC 20 Years Caring for You, Annual Report 2011

achtergrond en organisatie van de zorg

35

 inhoud

36

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

4

Belangrijke thema’s in de
gezondheidszorg
In dit hoofdstuk vindt u de 5 belangrijkste thema’s in de gezondheidszorg die
uit de gesprekken en onze deskresearch naar voren kwamen. We hebben ze
uitgewerkt op 2 niveaus: overkoepelend (1) en specifiek per eiland (2).

4.1

thema 1: public health en preventie

Als eerste thema gaan we in op de ‘publieke gezondheidsissues’ die op de
eilanden aan de orde zijn. En hoewel het sec genomen geen issue is dat
de publieke gezondheid betreft, was het ontbreken van data opvallend bij
het inventariseren van de belangrijkste public health-issues. De eilanden
hebben weinig historie als het gaat om metingen en onderzoek: er is
nauwelijks cijfermatig inzicht in bevolkingsontwikkeling, voorkomende
ziektes en doodsoorzaken, de effectiviteit van behandelwijzen of inzicht in
de uitgaven van de zorgsector. In sommige gevallen is er zelfs geen exact
materiaal beschikbaar over inwoneraantallen en demografische opbouw.
Dit gebrek aan inzicht in de zorgbehoefte van de bevolking, maakt het lastig
om prioriteiten te stellen en public health-beleid op te zetten. Ook Unicef
constateerde in 2013 dit probleem bij het onderzoeken van gezondheid­s­
issues bij kinderen en jongeren in Caribisch Nederland.27 Het verzamelen
van valide, gestructureerde, bruikbare data, heeft op alle eilanden op dit
moment de aandacht.
Ondanks deze afwezigheid van cijfermatig inzicht is er wel zicht op de
belangrijkste gezondheidsissues. Uit alle bronnen komt naar voren dat
armoede, een laag opleidingsniveau, tienermoeders, drugs- en alcohol­
gebruik en obesitas de grootste problemen zijn. We noemen hier specifiek
ook armoede en opleidingsniveau als ‘gezondheidsissues’ vanwege de sterke
relatie tussen deze situationele omstandigheden en de andere gezondheidsissues. De geraadpleegde bronnen geven unaniem aan dat het belangrijk
is de issues niet als op zichzelf staand te beschouwen, maar integraal te
benaderen, in samenhang. Welzijnsverbetering en armoedevermindering
hebben daarom hoge prioriteit.

27 Kloosterboer, K. Kind op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland.
Samenvatting, Unicef, mei 2013

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

37

 inhoud

Armoede in een sloppenwijk op Sint Maarten

Deze onderwerpen stonden ook op de agenda bij de besprekingen die in
maart 2013 werden gevoerd tussen de bestuurscolleges van de eilanden
van Caribisch Nederland en staatssecretaris Klijnsma van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW). Als concrete actie is benoemd dat Bonaire verschillende doelgroepen in kaart brengt en – per doelgroep – een overzicht geeft
van beschikbare instrumenten om de armoedeproblematiek aan te pakken.
Dit overzicht wordt vervolgens besproken met Sint Eustatius en Saba en
ook met de staatssecretaris van SZW, om zo het gezamenlijke streven naar
verbetering van de sociaal-economische situatie in Caribisch Nederland
vorm te geven.

obesitas
Als het gaat om veel voorkomende gezondheidsissues, springt obesitas er
voor alle eilanden uit. De geïnterviewden geven aan dat overgewicht en
daarvan afgeleide gezondheidskwesties als diabetes, oogaandoeningen,
hoge bloeddruk en hartfalen fors toenemen. Onderliggende problemen
zijn het verkeerde voedingspatroon en gebrek aan beweging. De meeste
eilanden zijn zelf geen producent van groenten en fruit, of maar voor een
beperkt deel van het jaar. De afhankelijkheid van import is groot en verse
producten zijn een luxe. Op alle eilanden heerst armoede. Met de overgang
naar de Amerikaanse dollar en de invoer van het nieuwe belastingsysteem
is de koopkracht van de inwoners er op achteruitgegaan. Voeding is duur en
groenten en fruit nog duurder dan overige producten. Net als elders zijn de
ongezondere producten veelal de goedkoopste. Dat werkt slecht eetgedrag
in de hand. Daarbij komt, aldus de geïnterviewden, dat de Caribische cultuur
een ‘eetcultuur’ is. Eten is equivalent aan gastvrijheid en gezelligheid.

38

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Wat ontbreekt is een ‘beweegcultuur’. De infrastructuur is er – zeker op
de kleinste eilanden – niet op ingericht dat inwoners zelf activiteiten ont­
plooien (de wegen zijn te slecht, te steil of te smal om te fietsen of te lopen).

Percentage meisjes 4-16 jaar met overgewicht/obesitas28

overgewicht (incl. obesitas

60%

Nederland) BMI > 25

50%

overgewicht (incl. obesitas
Bonaire) BMI >25

40%

obesitas (Bonaire)

30%

BMI >30
obesitas (Nederland)

20%

BMI >30

10%
0%
4

6

8

10

12

14

16

leeftijd

Percentage jongens 4-16 jaar met overgewicht/obesitas29

overgewicht (incl. obesitas

60%

Nederland) BMI > 25

50%

overgewicht (incl. obesitas
Bonaire) BMI >25

40%

obesitas (Bonaire)

30%

BMI >30
obesitas (Nederland)

20%

BMI >30

10%
0%
4

6

8

10

12

14

16

leeftijd

28 HiraSing, prof., Visser, dr., e.a., Obesitas op Bonaire. Onderzoek naar overgewicht en obesitas,
oktober 2009. In de oorspronkelijke grafiek is de titel: Percentage meisjes 4-18 jaar met
overgewicht/obesitas
29 HiraSing, prof., Visser, dr., e.a., Obesitas op Bonaire. Onderzoek naar overgewicht en obesitas,
oktober 2009. In de oorspronkelijke grafiek is de titel: Percentage jongens 4-18 jaar met
overgewicht/obesitas

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

39

 inhoud
Uit de grafieken op pagina 39 komt naar voren dat er sprake is van een hoge
prevalentie van overgewicht en obesitas bij schoolkinderen op Bonaire.
Uit onderzoek naar bloeddruk en overgewicht op Saba kwam naar voren
dat 48% van de volwassen bevolking een hoge bloeddruk heeft, en dat de
gemiddelde BMI (Body Mass Index) bij mannen 27,9 is en bij vrouwen 28,7.
Een BMI tot 25 is ‘normaal’, een BMI tussen 25 en 30 geldt als ‘matig overgewicht’.30 Voor Sint Eustatius zijn geen exacte cijfers bekend, maar er bestaat
een indicatie dat de helft van de vrouwen op het eiland obesitas heeft.31 Op
Sint Maarten, Aruba en Curaçao speelt het probleem eveneens. Minister
Visser van Volksgezondheid van Aruba liet in april 2012 weten een conferentie voor te bereiden over obesitas, specifiek gericht op het toenemende overgewicht bij kinderen. Om de preventie van kinderobesitas vorm te geven,
werkt Aruba samen met ambtenaren van het Nederlandse ministerie van
Volksgezondheid. Het promoten van sport is een belangrijk onderdeel in de
preventie, hoewel het exploiteren van sportaccommodaties in een kleine
gemeenschap lastig renderend te krijgen is.32
De medische zorg in het Caribisch gebied is lange tijd niet in staat
geweest de secundaire en tertiaire preventie rond diabetes, gerelateerd
aan overgewicht, goed te organiseren. Dat resulteerde in soms vergaande
consequen­ties van de ziekte (zoals bijvoorbeeld amputaties). Ook het geven
van dialyses – de direct benodigde zorg bij nierfalen – is op verschillende
eilanden een probleem. Op Sint Eustatius en Saba moeten patiënten (2 tot
3 keer per week) voor hun dialyse worden uitgezonden naar Sint Maarten.
Op Bonaire werd lange tijd uitgezonden naar Curaçao voor de benodigde
zorg, maar met de opening van een eigen dialyseruimte is die noodzaak
verdwenen. De afgelopen jaren is de aandacht voor de gezondheid en de
relatie met voeding en leefstijl toegenomen. Dit wordt onder meer zichtbaar
in de organisatie van ‘gezondheidsweken’ en ‘gezondheidsbeurzen’ op de
verschillende eilanden.

ongewenste zwangerschappen
Een tweede issue op het gebied van publieke gezondheidszorg dat door
de geïnterviewden naar voren is gebracht, betreft het grote aantal tiener­
zwangerschappen en, daarmee samenhangend, abortussen. Bijna de
helft van alle zwangerschappen eindigt in een abortus. In 2010 werd een
inventariserend onderzoek gedaan naar de situatie van tienermoeders
op de Nederlandse Antillen.33 Daaruit kwam naar voren dat (evenals in
vele andere landen waar dit probleem speelt) het overgrote deel van de
30 Obesity, the silent epidemic in the Netherlands Antilles, National Institute of Health, aangehaald in
VNG Magazine, 2009
31 Idem
32 Sport en Bewegen op de BES-eilanden, Quickscan NISB, 2009
33 Een inventariserend onderzoek naar de situatie van tienermoeders op de Nederlandse Antillen, 2010
40

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
tienermoeders voortijdige schoolverlaters zijn. Gepleit werd voor een
integrale aanpak met expliciete aandacht voor het stimuleren van een
positieve schoolbeleving, het verbeteren van de sociaaleconomische situatie
én op specifieke doelgroepen toegeschreven seksuele educatie en hulp­
verlening. Op Bonaire en Sint Maarten zijn al enkele jaren organisaties
specifiek op dit vlak actief.

Een oproep om condoomgebruik te stimuleren

Hoewel abortus lange tijd illegaal was, konden inwoners van Bonaire
wel een beroep doen op een van de huisartsen voor medicamenteuze
afbreking tot een periode van 9 weken zwangerschap. Voor afbreking na die
termijn werd doorverwezen naar Curaçao, voor een periode tot 12 weken.
Waar vrouwen met een abortuswens met een zwangerschap langer dan
12 weken naartoe gingen, is onbekend. Wel is bekend dat vrouwen zelf
abortus probeer­den op te wekken door middel van illegale medicijnen of
kruiden. Voor het uitvoeren van de afbreking bij de huisarts op Bonaire
moesten vrouwen zelf de kosten betalen (circa c 120).34 Op Sint Eustatius
en Saba is zwangerschapsafbreking nooit mogelijk geweest, hiervoor is
verwijzing naar Sint Maarten nodig. Vanwege de kleinschaligheid is de
privacy echter al snel in het geding. Het is bekend dat vrouwen niet via
de eigen huisarts een doorverwijzing vragen, maar dit via een andere arts
proberen te regelen. Het is sowieso bijzonder lastig om ongemerkt of met
een goed excuus Saba dan wel Sint Eustatius te verlaten: iedereen weet wie
wanneer op het (kleine) vliegtuig stapt. Naast Sint Maarten, staan St. Kitts
en Puerto Rico bekend als eilanden waar vrouwen van Sint Eustatius en

34 Nulmeting abortus provocatus op de BES eilanden, drs. W.M. van der Wiele, 2010

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

41

 inhoud
Saba heengaan om hun zwangerschap te laten afbreken. Op Puerto Rico
is het mogelijk zwangerschappen tot laat in het tweede trimester af te
breken. Op de Franse kant van Sint Maarten wordt ongeveer $ 500 betaald
voor abortus. Voor Statiaanse of Sabaanse vrouwen wordt dit niet door de
verzekering vergoed. Wat de kosten van afbreking zijn op Puerto Rico of
Saint Kitts, is onbekend.35
Na de staatkundige hervorming in 2010 kregen Bonaire, Sint Eustatius en
Saba dezelfde abortuswetgeving als in Nederland (Wet afbreking zwangerschap (WAZ)). Dit heeft tot veel beroering geleid, aangezien de Nederlandse
wetgeving op dit vlak sterk indruist tegen de op de eilanden geldende
normen en waarden. Hoewel de Nederlandse abortuswetgeving in oktober
2011 van kracht werd, was er geen zorgorganisatie bereid de ingreep te
verrichten. Inmiddels heeft het ziekenhuis op Bonaire deze taak op zich
genomen: in juni 2012 is de abortusvergunning verleend. Voor Saba en Sint
Eustatius geldt dat het onwaarschijnlijk is dat zij in de toekomst een vergunning aanvragen voor het verrichten van abortus. Dat heeft te maken
met de bereidheid van de artsen om een vergunning aan te vragen, met
de kleinschaligheid van de eilanden en de beperkte medische faciliteiten,
maar ook omdat het onwaarschijnlijk is dat vrouwen op hun eigen eiland
zwangerschapsafbreking willen laten uitvoeren. Privacyoverwegingen
spelen hierbij te zeer een rol.36
De legalisering van zwangerschapsafbreking op Bonaire maakt voor
vrouwen op Sint Eustatius en Saba vermoedelijk geen verschil. Een verwijzing naar Bonaire (circa 800 km van de eilanden vandaan) betekent te veel
reistijd en kosten voor verblijf aldaar. Vrouwen zullen vermoedelijk Sint
Maarten verkiezen. Omdat abortus daar echter illegaal is, zal Nederland
voor vrouwen van Sint Eustatius en Saba elders een legale optie moeten
aanbieden. Daarbij wordt gedacht aan het Franse deel van Sint Maarten
of Guadeloupe. Ter preventie van zwangerschappen is besloten anticonceptiva op te nemen in het basispakket verzekerde zorg voor Caribisch
Nederland.

hiv en aids
Een derde gezondheidsissue betreft hiv/aids. Volgens het ‘Joint United
Nations Programme on HIV/aids’37 heeft het Caribisch gebied het op een
na hoogste aantal gevallen van hiv en aids ter wereld. Sinds juni 2011 zijn
er op Curaçao in totaal 746 hiv-geïnfecteerden geregistreerd. Aruba telde
tussen 1999 en 2010 435 geregistreerde gevallen van hiv en aids. Van de

35 Nulmeting abortus provocatus op de BES eilanden, drs. W.M. van der Wiele, 2010, p.18
36 Idem, p.25
37 Unicef. De situatie van kinderen en jongeren op Curaçao, Aruba, Sint Maarten, Bonaire, Sint
Eustatius en Saba, mei 2013
42

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
gevallen tussen 2000 en 2010 was 70% man en 30% vrouw. De meest voorkomende manier van overdracht op het eiland is heteroseksueel contact.38
Sint Maarten telde in 2008 nog het hoogste aantal hiv-gevallen van de
(toen­malige) Nederlandse Antillen. In 2010 waren er 20 nieuwe gevallen
(van de in totaal 664 geregistreerde gevallen tussen 1985 en 2010). De
schatting in 2010 was dat 100% van de geregistreerde hiv-geïnfecteerden
een behandeling had ontvangen, inclusief de gevallen zonder ziektekosten­
verzekering. Van Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn de aantallen onbekend.
Wel is bekend dat patiënten worden behandeld op Curaçao.39

drugs- en alcoholproblematiek
Hoewel er geen cijfers voorhanden zijn, blijkt op alle eilanden het probleem
van alcohol- en drugsverslaving te spelen, mede doordat de eilanden
gebruikt worden voor doorvoer van drugs. Vanwege de kleinschaligheid
van de eilanden is er snel sprake van overlast. In veel gevallen worden er
knelpunten gesignaleerd op het vlak van huisvesting, dagbesteding, werk,
inkomen en algemeen maatschappelijk werk. Verslavingszorg moet worden
gefinancierd door de overheid, want de zorgverzekeraar vergoedt het niet.
Aangezien de overheid moet bezuinigen, laat dat weinig middelen over voor
goede verslavingsopvang. Het ministerie van VWS heeft om die reden ondersteund bij de totstandkoming van de eerder genoemde Stichting SVPCN
in februari 2011.

Jongeren op Curaçao

Op Bonaire is sinds de inzet van een FACT-team (Functie Assertive
Community Treatment) meer zicht gekomen op de situatie. Het
38 Unicef. De situatie van kinderen en jongeren op Curaçao, Aruba, Sint Maarten, Bonaire, Sint Eustatius
en Saba, mei 2013
39 Idem

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

43

 inhoud
bestuurs­college aldaar wil de komende jaren effectieve aandacht voor
de preventie van psychiatrische problemen en verslaving, vooral onder
de jeugd. Op Saba is sinds juni 2012 een SPV’er (Sociaal Psychiatrisch
Verpleegkundige) aangesteld om hulp en ondersteuning te bieden. Op
Curaçao is op het gebied van verslavingszorg, in het bijzonder in de preventieve sfeer, Fundashon pa Maneho die Adikshon actief. Ook op Sint Maarten
zijn er activiteiten op het gebied van preventie. Zo wordt, in samenwerking
met een Nederlandse ggz-organisatie, in het najaar van 2013 een congres georganiseerd met en voor alle eilanden, met als onderwerp Verslavingszorg,
Preventie en ACT-zorg.

dengue
Meerdere geïnterviewden benoemden knokkelkoorts of dengue als issue op
het gebied van de publieke gezondheidszorg. Begin 2012 was er sprake van
een dreigende epidemie op Bonaire, die ook in Nederland uitgebreid het
nieuws haalde. Opvallend in de discussie is dat de deskundigen afkomstig
van de eilanden zich veel minder zorgen lijken te maken dan deskundigen
uit Europees Nederland. Deze niet-verontrustheid kan samenhangen met
het belang van toerisme voor de eilanden (geen onrust willen veroorzaken),
maar ook met een betere inschatting van de dreiging ter plaatse. Een van
de constateringen naar aanleiding van de laatste dreiging, was de conclusie
dat de aandacht voor preventie bij de bevolking over de jaren is verslapt.
Voor de bewustwording van het voorkomen van dengue zijn opnieuw
activiteiten gestart. Zo bezochten op Bonaire inspecteurs van de Gele Koorts
Muskieten Bestrijding (GKMB) basisscholen om voorlichting te geven over
preventie van dengue. Zij willen deze voorlichting jaarlijks herhalen.

Saba: kleine vissen worden in reservoirs gebracht om muggengroei te stoppen

44

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

voorkomen van ziektes door vaccinaties
Na de staatkundige hervorming bracht de Gezondheidsraad het advies uit
om het vaccinatieprogramma in Caribisch Nederland uit te breiden, zodat
een gelijk aanbod aan vaccinaties bestaat. Er zijn 3 vaccinaties toegevoegd:
tegen pneumokokkenziekte, tegen ziekte door meningokokken C en tegen
baarmoederhalskanker door HPV-infectie (Humaan Papillomavirus). In
2013 zullen de deskundigen van Caribisch Nederland en het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) samen optrekken bij de verdere
harmonisatie van het Rijksvaccinatieprogramma. Naast een vergelijkbaar aanbod van vaccinaties, wordt ook aandacht gegeven aan andere
pijlers van het Rijksvaccinatieprogramma: de registratie van toegediende
vaccinaties, inclusief de methode van vaststelling van de vaccinatiegraad en surveillance van veiligheid en effectiviteit, communicatie en
deskundigheidsbevordering.40
4.1.1.

aanvullende public health issues per eiland
Na bovenstaande opvallende public health-issues in het Caribisch gebied
te hebben beschreven, gaan we in de alinea’s hierna in op enkele specifieke
gezondheidsissues per eiland.
Public health op Bonaire
De public health-issues op Bonaire bestaan met name uit de eerder
om­schreven issues. In vergelijking met de andere eilanden lijkt er op
Bonaire expli­cieter aandacht te zijn voor verslavingszorg, in combinatie
met psychia­­trische zorg. Zoals geschreven, wordt door de inzet van een
FACT-team inzichtelijker welke problematiek er leeft bij welke personen en/
of groepen. Naast de aandacht voor verslavingszorg, is het uitvoeren van
legale zwangerschapsafbreking in het kader van de Wet afbreking zwangerschap (WAZ) – zoals hiervoor beschreven – een nieuwe ontwikkeling voor
dit eiland.
Public health op Sint Eustatius en Saba
Op Sint Eustatius en Saba worden maagklachten toegevoegd aan de hier­voor beschreven algemene gezondheidsissues. De artsen op de eilanden
vermoeden een verband tussen maagklachten op het eiland en het drinken
van ongezuiverd water.
Op Saba en Sint Eustatius zijn de bewoners afhankelijk van regenwater voor
de watervoorziening. In Saba kan er geen waterleiding aangelegd worden
vanwege de geografische ligging. Op Sint Eustatius is een waterleiding
aangelegd, maar deze is nog altijd niet in gebruik. De artsen pleiten ervoor
om alle inwoners te voorzien van een goed filter.

40 RIVM, Vaccinatiegraad Rijksvaccinatieprogramma Nederland. Verslagjaar 2013

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

45

 inhoud

Reservoirs worden gevuld met vers water op Sint Eustatius

Specifiek voor Saba is daarnaast het aantal inwoners met huidkanker. Van
de autochtone bevolking is ongeveer de helft blank en nakomeling van de
eerste Zeeuwse kolonisten of van Schotse en Ierse zeerovers die er in de
loop der tijden neerstreken.41 De personen van Schots-Ierse afkomst zijn
genetisch behept met een lichte, pigment-arme huid. Het klimaat op Saba
met de vele zonuren, leidt tot een relatief hoog aantal mensen met huidkanker. Van preventie is nog weinig sprake: kinderen mogen op school geen
hoofddeksel dragen, terwijl dat vanuit preventief oogpunt de voorkeur zou
verdienen.

Public health op Curaçao
Naast de afdeling Epidemiologie van het ministerie van GMN (Gezondheid,
Natuur en Milieu), die data verzamelt over mortaliteit, infectieziekten
en dengue, is vorig jaar een volksgezondheidsinstituut geopend: het
Volksgezondheidsinstituut van Curaçao (VIC) in Otrobanda. Het instituut
heeft als doel de gezondheid van de Curaçaose bevolking te onderzoeken
en in kaart te brengen. Tot 2015 zal het instituut zich voornamelijk bezighouden met nationaal onderzoek naar de volksgezondheid van Curaçao
(Nationale Gezondheidsenquête) en het verzamelen van alle gezondheidsgegevens in een nationale databank, de Curaçao Health Information
System. Gegevens die nu nog verspreid staan over de databanken van de
SVB, Basis Ziektekosten Verzekering (BZV), zorgverzekeraars en ziekenhuizen, worden in het nieuwe systeem bijeen gebracht.

41 Wikipedia, Saba
46

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
De eerder genoemde gezondheidsissues spelen in elk geval een rol op het
eiland. Daarnaast noemden de geïnterviewden ook de ziekte van Alzheimer
als bedreiging voor de volksgezondheid op Curaçao. De ziekte neemt snel
toe en wordt vanuit het beleid nog niet goed opgepakt.
In het kader van preventie van bijvoorbeeld obesitas zijn verschillende
projecten gestart, onder meer in het kader van het SEI (social economic
initiative). Oplossingsrichtingen worden gezocht in een directe benadering
van inwoners om te komen tot meer beweging en in het trainen van nieuwe
vaardigheden, zoals het opvoeden van kinderen, gezond leven, bevorderen van mondigheid en het opbouwen van een sociaal netwerk. Voor het
uitrollen van deze preventie-activiteiten is geld nodig, maar ook hier geldt
dat de bezuinigende overheid weinig middelen ter beschikking heeft, dan
wel stelt. Preventie is ook hier geen verzekerde zorg.

Public health op Aruba
Ook op Aruba heeft diabetes de aandacht. Diabetes laat op Aruba nog steeds
een toename zien, ook onder kinderen.42 Er zijn dan ook plannen voor het
opzetten van een speciale kinderdiabetespoli. Nationale zorgverzekeraar
AZV verwacht dat preventie op dit vlak veel tijd gaat kosten, aangezien het
vooral een cultuuromslag in het eetpatroon vereist.
Op Aruba is sinds 2012 speciale aandacht voor de preventie van borstkanker.
Wereldwijd krijgt 1 op de 9 vrouwen ermee te maken en op Aruba werden
in de afgelopen jaren circa 80 nieuwe gevallen van borstkanker per jaar
geconstateerd. De helft hiervan is in de leeftijd van 45 tot 65 jaar.43 Met de
oprichting van de Stichting Bevolkingsonderzoek Borstkanker (BOB) is er
aandacht voor preventief onderzoek onder vrouwen van 45 tot 75 jaar. De
stichting streeft naar een tweejaarlijkse screening onder deze leeftijdsgroep
waarbij deelname gratis en vrijwillig is.
Tot slot wordt ook de versnelde vergrijzing op het eiland als gezondheids­
issue genoemd. Op dit moment heeft Aruba 1900 ouderen boven de 80.
Over 10 jaar zullen dat 4500 ouderen zijn.

Public health op Sint Maarten
De grootste problematiek op Sint Maarten is diabetes, met gevolgen als amputaties, slechtziendheid of blindheid en nieraandoeningen. Op het gebied
van preventie is nog weinig georganiseerd, maar het Wit Gele Kruis heeft
een voorstel voor een preventiemodel voor diabetes gemaakt en dit voor­
gelegd aan de minister. Het model bestaat uit het houden van spreekuren

42 Amigoe, 14 november 2012
43 Amigoe, 16 oktober 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

47

 inhoud
voor diabetici, consulten door diëtisten, de mogelijkheid tot het maken van
een oogfundus-foto en consulten door een oogarts.
Op het gebied van psychiatrische en verslavingszorg is er het voornemen
om te onderzoeken wat de meest voorkomende aandoeningen zijn op
scholen. De Mental Health Foundation (MHF) wil zich hiermee voorbereiden
op zorgbehoeften die aan het ontstaan zijn. Zaken die reeds bekend zijn,
betreffen depressie, lichte vormen van epilepsie en aandachts­stoornissen
bij kinderen, evenals drugsmisbruik onder tieners. Daarnaast heeft de
Minister van Volksgezondheid van Sint Maarten een nieuw onderzoek aangekondigd naar de gezondheid en de gezondheidszorg op het eiland.
Het vorige onderzoek – ‘How healthy is Sint Maarten’ – dateert van 1999.
Met het nieuwe onderzoek wil de minister een compleet beeld krijgen van
de gezondheidssector en de bestaande zorgfaciliteiten voor burgers.

4.2

thema 2: medische uitzendingen

Heel specifiek voor de gezondheidszorg op de eilanden in het Caribisch
gebied zijn de medische uitzendingen. Onder een medische uitzending
wordt verstaan: een noodzakelijke uitzending voor medisch onderzoek
en/of behandeling naar een medisch centrum of een medische specialist in
het buitenland.44 Het gaat hierbij zowel om acute als niet acute uitzendingen. Zeker op de kleinste eilanden (Sint Eustatius en Saba) zijn er frequent
zorgvragen die door de zorgverleners en zorgvoorzieningen op de eilanden
zelf niet beantwoord kunnen worden. In dat geval is het overbrengen van de
patiënt naar een ander (ei)land noodzakelijk.
De medische uitzendingen hebben nogal wat voeten in de aarde. In de
eerste plaats speelt de vraag waarnaar wordt uitgezonden. Vóór de staat­
kundige hervorming waren de routes duidelijk: Sint Eustatius en Saba
zonden uit naar Sint Maarten, Curaçao, Aruba, Puerto Rico en soms Neder
land. Sint Maarten – waar ook niet ieder specialisme vertegen­woordigd is –
zond uit naar Curaçao of naar Puerto Rico. Voor medisch noodzakelijke zorg
die Bonaire haar inwoners niet kon bieden, werd uitgezonden naar Curaçao
of Aruba en soms naar Venezuela, de Verenigde Staten of Nederland45
(zie voor een overzicht de illustratie op pagina 50, 51).
Met de staatkundige hervorming werd het tot dan toe functionerende
systeem van medische uitzendingen overhoop gehaald. Zorg op de verschillende eilanden voldeed bijvoorbeeld niet aan de Nederlandse normen of
Nederland contracteerde zorgorganisaties op andere plekken dan tot dan toe
gebruikelijk was (bijvoorbeeld het Franstalige Guadeloupe of het Spaanstalige

44 Brochure Medische Uitzending, Curaçao
45 ViaMedica. Een verkenning over de Specialistische zorg op maat voor Bonaire in opdracht van
Fundashon Mariadal, Bonaire, Deel 1 en 2, januari 2009
48

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Colombia). Ze verplichtte daarmee de zorgverleners op de eilanden om
voortaan die routes te kiezen (en af te zien van bepaalde medische ver­
wijzingen naar bijvoorbeeld Curaçao). Het gevolg was dat de relatie tussen behandelend specialisten en hun patiënten werd verbroken, dat mensen werden
uitgezonden naar een plek waar zij de taal niet verstonden, of dat er papieren,
verklaringen of vergunningen nodig waren die patiënten niet (of niet tijdig)
konden overleggen. Ook identificatie leverde problemen op, omdat specialisten en apotheken van het ene eiland de identiteitskaart van het andere eiland
niet accepteerden. Daarnaast speelden problemen met de vergoeding van
medicijnen: patiënten kregen in het ziekenhuis op Guadeloupe bijvoorbeeld
recepten voor Franse medicijnen voorgeschreven die in Nederland niet geregi­
streerd stonden en daarom ook niet werden vergoed.
Een tweede vraag rondom de medische uitzendingen is de vraag waarvoor
er wordt uitgezonden. Het viel in 2011 op dat tussen januari en juni 5.000
medische uitzendingen hadden plaatsgevonden vanuit Saba, Sint Eustatius
en Bonaire. Nierdialysepatiënten die meerdere keren per week werden
uitgezonden, waren daarin meegerekend.46 Het grote aantal was aanleiding
om te kijken welke zorg op de eilanden zelf geleverd kan worden, zodat het
aantal uitzendingen (en de daaraan verbonden hoge kosten) omlaag kan.
Door middel van samenwerking met Europees Nederland en de omringen­
de landen en eilanden is daar inmiddels veel in veranderd en worden
benodigde specialismen zo veel mogelijk ‘ingevlogen’. Natuurlijk zullen
er altijd uitzendingen nodig zijn, zeker als er sprake is van acute situaties
waarvoor op het eiland zelf geen behandelmogelijkheden bestaan en voor
bepaalde specialistische bezoeken/behandelingen.
De derde vraag is: wie wordt uitgezonden en door wie? De patiënt zelf
uiteraard, maar mag er ook iemand mee? Deze vraag raakt aan een breder,
logistiek probleem voor Saba en Sint Eustatius. De patiënt én begeleider
vlogen van oudsher met de dienstdoende luchtvaartmaatschappij WinAir.
Deze maatschappij bood echter reguliere vluchten, zonder specifieke vergunning voor medische evacuaties. Met de staatkundige hervorming werd daar
– in eerste instantie – een eind aan gemaakt. Medische evacuaties mochten
alleen nog worden uitgevoerd door een air ambulance, met als neveneffect
dat er geen plaats was voor een naaste/familielid om de patiënt te begeleiden. Dat betekende dat familie na moest reizen, wat niet alleen ontbrekende
support voor de patiënt betekende, maar ook een logistiek probleem. Op Sint
Eustatius is nu een medische helikopter gestationeerd, die wordt gebruikt
door zowel Saba als Sint Eustatius. En hoewel in overleg met het ministerie
van VWS ook de medische vluchten door WinAir zijn hervat, vliegen begeleiders van de patiënt nog altijd na met de eerst beschik­bare lijnvlucht.

46 Radio Nederland Wereldomroep, 6 augustus 2011

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

49

 inhoud

nederland
dominicaanse
republiek

anguilla
puerto rico

sint maarten/
saint martin
saba
sint eustatius

van

aruba

112

curaçao 112
bonaire 191

482

7892

774

82

692

82

sint eustatius
saba

865

sint maarten

912

venezuela

guadeloupe

nederland

guadeloupe
anguilla

dominicaanse
republiek

ligging
cariben

colombia

saint
martin

sint
maarten

bonaire

curaçao

aruba

naar

puerto rico

medische uitzendingen en afstanden (km)

658
61

1395

50

1377
7

1419 374

204
69

236

735

aruba

curaçao

bonaire

colombia

venezuela

 inhoud
De uitzending van patiënten naar een andere locatie betekent veel
regelwerk en veel communicatie-op-afstand. Op Sint Maarten is sinds
2012 specifiek een tussenpersoon benoemd die de communicatie tussen
artsen en specialisten van Sint Maarten, Caribisch Nederland, Colombia en
Guadeloupe verzorgt. Deze persoon begeleidt ook specialisten bij medische
uitzendingen vanuit het Sint Maarten Medical Center. Het gaat om begeleiding, hulp en advies bij uitzendprocedures en bijstand en toezicht voor
het doorsturen van de dossiers van de patiënten die worden uitgezonden.
For­meel is deze (deeltijd)functie ondergebracht bij het zorgverzekeringskantoor ZVK op Bonaire. Voor directe uitzendingen van Sint Eustatius en Saba
(dus niet via Sint Maarten) is opvang geregeld op het eiland waarnaar wordt
uitgezonden. Zo communiceren de zorgverleners op Saba en Sint Eustatius
met een echtpaar op Guadeloupe dat zaken faciliteert en coördineert voor
de Sabaanse patiënten. Daarbij gaat het om zaken als het ophalen van het
vliegveld, het regelen van verblijf, het wegwijs maken op het eiland en
in het ziekenhuis en zo nodig hulp bij vertalen bij contacten met specia­
listen. Gewerkt wordt aan de opzet van een commissie van artsen voor
uitzendingen tussen Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten en Guadeloupe.
Gezamenlijk wordt bekeken hoe de communicatie beter kan verlopen, welke
protocollen nodig zijn en hoe spoed­uitzendingen het beste kunnen worden
opgezet. De coördinatie van uitzendingen naar Colombia vindt plaats via
Coomeva: deze organisatie draagt zorg voor de opvang, begeleiding en behandeling van patiënten die naar Colombia zijn doorverwezen.
Tot slot de vraag wanneer, op welk moment van de dag, er kan worden uitgezonden. Vanwege de kleine, onverlichte landingsbaan, kunnen er op Saba
geen nachtvluchten worden uitgevoerd. Het ministerie van VWS financier­
de daarom de aanleg van helipad-verlichting op het vliegveld, om het eiland
bij acute medische evacuaties bereikbaar te houden. Voor verbetering van
de transporttijden op alle momenten van de dag, is het wachten op de
nieuwbouw van het ziekenhuis op Sint Maarten. Dit nieuwe ziekenhuis zal
worden uitgerust met een helipad op het dak.

4.2.1

medische uitzendingen per eiland
Na de algemene problematiek rondom de medische uitzendingen te hebben
beschreven, gaan we in deze paragraaf in op de specifieke medische uitzendingen per eiland in het Caribisch gebied.
Medische uitzendingen van en naar Bonaire
De zorg die Bonaire zelf biedt, is de afgelopen jaren enorm uitgebreid. In
juni 2012 constateerde minister Schippers van VWS dat het aantal medische
uitzendingen vanuit Bonaire in een jaar was gehalveerd. Een deel van de
‘besparing’ werd gerealiseerd door de opening van een eigen nierdialyseafdeling in het ziekenhuis (Fundashon Mariadal), waardoor die medische uitzendingen naar Curaçao onnodig werden. Daarnaast werpt de samenwerking

52

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
met academische ziekenhuizen in Nederland zijn vruchten af: er is een goede
samenwerking tussen Fundashon Mariadal en het VU en AMC (jumelage, zie
ook de toelichting op p. 27), waardoor het ziekenhuis de meeste basisspecialistische voorzieningen inmiddels zelf kan bieden. Daarnaast biedt Fundashon
Mariadal sinds kort teleconsultatie aan om het aantal verwijzingen naar
specialisten buiten Bonaire te verminderen. Dagelijks vliegen 30 patiënten
van Bonaire naar specialisten op Curaçao of Aruba. Een voor oudere en zieke
patiënten belastende reis, die in voorkomende gevallen slechts gemaakt
wordt om de uitslag van een onderzoek te krijgen. Soms moeten patiënten een
tweede keer komen omdat gegevens ontbreken of er aanvullend onderzoek
moet worden gedaan, dat ook uitgevoerd kan worden op Bonaire. Met de inzet
van teleconsultatie worden ook dit soort uitzendingen voorkomen.47
Medische uitzendingen blijven voor een deel nodig. Bonaire wil patiënten
het liefst zo dicht mogelijk bij huis en naar vertrouwde adressen uitzenden.
En dat betekent uitzendingen naar Colombia, Curaçao en Aruba. Uit­
zendingen naar Venezuela zijn vanwege de politieke instabiliteit – en op
dringend verzoek van het ministerie van VWS – stopgezet. Maar het ministerie vindt ook de kwaliteit van zorg die geleverd wordt in het ziekenhuis op
Curaçao (het SEHOS) van een dusdanig laag niveau, dat verwijzingen hier
naar toe worden afgeraden. De minister van VWS begrijpt de behoefte van
de artsen op Bonaire om de uit­zendingen zo dicht bij mogelijk te organiseren, maar kwaliteit van zorg gaat voor.48
Recent kwamen ook de medische uitzendingen naar Colombia slecht in het
nieuws, evenals de Colombiaanse zorgverzekeraar Coomeva. Dit vanwege
de lange wachttijden ter plaatse, terwijl bekend is wanneer de cliënt zal
arriveren. Het zorgverzekeringskantoor op Bonaire stelt een onderzoek in.49
Voor acute uitzendingen met zwaardere specialistische zorg (inclusief
intensive care), blijft geschikt transport dat binnen korte tijd beschikbaar is, noodzakelijk. Het ministerie van VWS heeft een speciaal hiertoe
uitgerust vliegtuig op Bonaire gestationeerd. Dit vliegtuig zal door het
Zorgverzekeringskantoor, in samenwerking met Fundashon Mariadal,
worden ingezet als air ambulance. Het vliegtuig is nog niet in gebruik
genomen, vanwege ontbrekende goedkeuring van de Burger Luchtvaart
autoriteit van Curaçao. Daarnaast moet ook het medisch personeel getraind
worden in het vliegtuig en gescreend door de Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD) (voor toegang tot vliegvelden). Het vliegtuig
komt ook beschikbaar voor het vervoer van ernstig zieke patiënten van de
Bovenwindse eilanden naar bestemmingen als Aruba of Colombia.
47 Digitalezorg.nl, 31 oktober 2011
48 Brief Minister Schippers, 4 juni 2012
49 Caribischnetwerk.nl, 20 februari 2013

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

53

 inhoud

Medische uitzendingen van Sint Eustatius
Vanuit Sint Eustatius reizen er dagelijks zo’n 20 patiënten naar Sint Maarten
voor medische zorg.50 Daarnaast wordt – evenals vanuit Saba – uitgezonden
naar Guadeloupe en Colombia. De kwaliteit van zorg in Colombia is heel
goed, maar de Spaanse taal vormt een struikelblok.

Princess Juliana International Airport, Sint Maarten: een medische uitzending

Hoewel artsen op Sint Eustatius bij enige druk van de patiënt snel geneigd
zijn door te verwijzen, is het streven van het bestuur op Sint Eustatius
om meer zorg naar het eiland te halen: meer specialisten, die in een vaste
regelmaat consulten en behandelingen kunnen doen. Tegelijkertijd zou
Sint Eustatius graag zien dat er meer specialismen geboden worden op
Sint Maarten. Dat zou de reistijd bij uitzendingen in veel gevallen aanzienlijk verkorten (waarbij ook de tijd meegeteld moet worden die bij uit­
zending naar Guadeloupe en Colombia opgaat aan strenge drugscontroles).
Daarnaast heeft het een kostenaspect: als een patiënt voor een langere
periode ver weg – zoals naar Bonaire – wordt uitgezonden, dan moet aan
de begeleider ook voor lange tijd onderdak geboden worden. Inwoners van
Sint Eustatius kunnen zich dit niet permitteren, tenzij er toestemming is
gegeven dat een begeleider mee mag, conform de Zorgverzekering Caribisch
Nederland. De verwachting is daarom dat er in de toekomst weer meer naar
Sint Maarten verwezen zal worden, zodra de zorg daar weer beter op peil
is. In dat geval worden uitzendingen die nu naar Colombia of Guadeloupe
gaan, voor een deel weer naar Sint Maarten gericht.

50 Bron: Expert-interview, september 2012
54

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Medische uitzendingen van Saba
Vanuit Saba wordt momenteel standaard verwezen naar Sint Maarten,
Guadeloupe en Colombia. Het gaat hier om reguliere verwijzingen waarvoor
geen toestemming nodig is. In uitzonderingsgevallen, en na toestemming
van het Zorgverzekeringskantoor, wordt verwezen naar Curaçao, Anguilla of
Europees Nederland. Guadeloupe en Colombia zijn na de staatkundige verandering tijdelijk door het Nederlands ministerie gekozen als ‘voorkeursziekenhuizen’ voor superspecialistische zorg.51
De zorgbestuurders, artsen en bewoners van Saba hebben van oudsher, ook
vanwege opgebouwde relaties, sterk de voorkeur voor het nabij­gelegen Sint
Maarten als het gaat om verwijzingen en uitzendingen. Ook om ‘administra­
tieve redenen’: sommige personen die niet in het bezit zijn van een Nederlands
paspoort kunnen niet zomaar naar Colombia of Guadeloupe worden vervoerd.
Het ministerie van VWS heeft daarom in april 2012 besloten extra te investeren
in de kwaliteit van zorg op Sint Maarten. Het ministerie benadrukte daarbij dat
ze niet verantwoordelijk is voor de gezondheid van de burgers op Sint Maarten,
maar wel voor die van Sint Eustatius en Saba.
Hoewel het ziekenhuis op Bonaire inmiddels ook gespecialiseerde zorg te
bieden heeft, heeft Bonaire voor Sabanen en Statianen niet de voorkeur. Dit
heeft te maken met de afstand (circa 800 kilometer) en het feit dat er geen
rechtstreekse vluchten gaan, maar ook met cultuurverschillen.

Medische uitzendingen van en naar Sint Maarten
Zoals beschreven, zenden Saba en Sint Eustatius bij voorkeur uit naar het
ziekenhuis op Sint Maarten. Zorg die op de kleine eilanden niet geboden kan
worden, is wel aanwezig op Sint Maarten. Maar ook Sint Maarten heeft niet
alles. Zo biedt het ziekenhuis geen zorg op het gebied van neurologie, urologie
en oncologie. Het ziekenhuis heeft sterk de wens om meer specialismen in huis
te halen én om de kwaliteit binnen alle specialismen te verhogen.
Vanwege de medische uitzendingen, heeft minister Schippers van VWS in
april 2012 besloten tot het aangaan van een samenwerkingsovereenkomst
met Sint Maarten, via Bonaire, waardoor uitwisseling met specialisten uit
Europees Nederlandse ziekenhuizen mogelijk wordt.52 Voor de samenwerking
gelden echter wel voorwaarden, gelegen op het vlak van kwaliteitsverhoging,
hygiëne en good governance. Zolang niet aan de voorwaarden is voldaan, kan
de jumelage geen doorgang vinden. Sinds 2011 verlenen een aantal cardiologen

51 In de afgelopen tijd is duidelijk geworden dat uitzending naar deze locaties niet slechts voor
superspecialistische zorg wordt ingezet, maar als reguliere, toegankelijke tweedelijnszorg. Door de
toename van het aantal verwijzingen naar Colombia en Guadeloupe zien de zorgbestuurders van Saba
een forse toename van kosten ontstaan
52 Jumelage, zie kader op p. 27

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

55

 inhoud
die verbonden zijn aan het Bronovo ziekenhuis in Den Haag, cardiologische
zorg bij het SMMC. In 2012 is deze pool aangevuld met cardiologen van het
VU medisch centrum en het AMC.
Op het eiland wordt in toenemende mate samengewerkt met het zieken­
huis aan de Franse kant: het Louis-Constant Fleming Ziekenhuis. De
zorgverzekeraar op Sint Maarten contracteert ook zorg op de Franse kant.
Hoewel Franse bewoners soms zorg afnemen aan de Nederlandse kant, is
het vaker andersom. Aan de samenwerking liggen geen officiële afspraken
ten grondslag. Wel is het – met de status van autonoom land – voor Sint
Maarten eenvoudiger geworden om zelfstandig afspraken te maken en
directer samen te werken. Voor zorg die op Sint Maarten op dit moment niet
geleverd kan worden, worden patiënten uitgezonden naar Curaçao, Puerto
Rico, Santo Domingo en Colombia.

Medische uitzendingen van en naar Curaçao
Het Nederlandse ‘verbod’ op uitzendingen naar Curaçao, heeft de ver­
houdingen in de regio doen verschuiven. Dat er vanuit Bonaire zeer beperkt
wordt uitgezonden naar Curaçao, is om meerdere redenen vervelend. Er
bestaan vele familierelaties tussen Curaçao en Bonaire en met het verwijsverbod worden, naar de mening van de eilandbewoners, veel relaties
doorgeknipt. Het SEHOS (het ziekenhuis op Curaçao) heeft het echter aan
zichzelf te wijten, vinden diverse geïnterviewden. De aanwijzingen van de
inspectie zijn herhaaldelijk niet opgepakt, wat heeft geleid tot een zorg­
omgeving waarin kwaliteit niet meer gegarandeerd is. Of ‘de oude dame’
– zoals het SEHOS liefdevol wordt genoemd – zich zal herstellen om te doen
wat haar gevraagd wordt, is onzeker.
Er wordt vanuit omliggende eilanden wel uitgezonden naar de Stichting
Revalidatie Curaçao voor klinische revalidatie en naar Stichting GGz
Curaçao voor klinische psychiatrie. Voor Curaçao is vooral Aruba de
medische partner in de buurt.

Medische uitzendingen van en naar Aruba
De staatkundige hervorming heeft er voor Aruba toe geleid dat er meer
patiënten vanuit Bonaire naar Aruba worden verwezen. Nadeel is de slechte
verbinding tussen Aruba en Bonaire, waarbij altijd een tussenlanding nodig
is op Curaçao. Bovendien is de ziekenhuiszorg op Aruba (nog) niet helemaal
op orde. De operatiekamers in het Horacio Oduber Hospitaal (HOH) voldoen
niet aan de eisen en uit onderzoeken van de Nederlandse inspectie kwamen
ook procedurefouten naar voren.53

53 Amigoe, 4 april 2013
56

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Daarnaast biedt Aruba niet alle zorg zelf. Zo kan het HOH neonatale
intensive care, hartchirurgie en interventiecardiologie niet zelf bieden. En
dus wordt ook vanaf Aruba regelmatig uitgezonden. Volgens verzekeraar
AZV worden er jaarlijks ongeveer 1000 patiënten (verzekerden via de AZV)
naar het buitenland uitgezonden voor medische behandelingen die niet
op Aruba kunnen plaatsvinden. Veel van die behandelingen vinden plaats
in Colombia, met name op het terrein van cardiologie, oncologie, complexe
chirurgie, oogheelkunde en neonatale zorg. Een kleiner deel van de verwijzingen gaat naar Curaçao en Nederland. Een uitzendingsrelatie tussen
Aruba en Sint Maarten is er nagenoeg niet. Wel is er een jaarlijks overleg
tussen ziekenhuisdirecteuren van alle eilanden van het Koninkrijk.
Recent heeft de zorgverzekeraar op Aruba besloten om zelf – zonder tussen­
komst van bemiddelaars – contracten af te sluiten met een aantal geselecteerde ziekenhuizen in Colombia. De verzekeraar hoopt hiermee een flinke
kostenbesparing te realiseren. De ziekenhuizen waarmee de zorgverzekeraar een contract heeft afgesloten, zijn geselecteerd op basis van internationale accreditatie, kwaliteit en de prijs. En, aldus de AZV: “Een belangrijk
aspect in de keuze is ook geweest de mogelijkheid om, bijvoorbeeld via
telemedicine, de communicatie tussen de Colombiaanse en Arubaanse
specialisten te optimaliseren.”

4.3

thema 3: ‘vergeten groepen’

De zorg op de Caribische eilanden is gefocust op de cure. Vooral op Sint
Eustatius en Saba is door de kleinschaligheid goed te zien wat de essentie
van zorg is: uitgebreide anderhalvelijnszorg, in combinatie met serieuze
eerste hulp (spoedzorg). Zorg die in staat is te stabiliseren tot er over­
gedragen kan worden. Daarnaast laat de keuze voor de op de eilanden
aanwezige specialismen (voornamelijk visiterend) zien, waar de eerstvolgende zorgbehoeften liggen. Een cardioloog, dermatoloog, gynaecoloog,
orthopeed, psychiater, Arbo-arts, een tandarts, een orthodontist, een maatschappelijk werker en een diëtiste.54 De keuzes worden gemaakt op basis
van wat nodig en haalbaar is.
Het gevolg van de eerste essentieel-medische focus is dat de zorg voor
andere, langdurig kwetsbare groepen minder op orde is. Vooral op de
kleinste eilanden zijn de geestelijke gezondheidszorg (inclusief verslavingszorg), de gehandicaptenzorg, ouderenzorg en thuiszorg sterk voor
verbetering vatbaar en wordt gesproken over ‘vergeten groepen’. Sociaal
maatschappelijke omstandigheden geven extra druk op deze ‘care-gebieden’: armoede, werkloosheid, eenoudergezinnen en wegtrek van jongeren.
Voor ouderen is er bovendien sprake van veel eenzaamheid en, zo wordt

54 Beleidsnotitie Saba Health Care Foundation 2010-2011-2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

57

 inhoud
door een enkele geïnterviewde naar voren gebracht, ook van mis­handeling
door de eigen kinderen. In dit kader speelt ook dat kinderen die in Europees
Nederland woonachtig zijn, hun ouders daar naartoe laten komen. De
kinderen claimen de inkomsten waar de ouderen recht op hebben, maar
geven er geen zorg voor terug.

ouderenzorg en thuiszorg
Het aanbod en de kwaliteit van de ouderenzorg verschillen sterk per eiland:
−− Op Sint Eustatius ligt het Auxiliary Home direct naast het ziekenhuis. Naast
de opvang in het verpleeghuis, bestaat er dagopvang voor ouderen: een
privaat initiatief van inwoners, met subsidie van het ministerie van VWS.
−− Op Saba zitten 18 ouderen bij elkaar, in het verlengde van het gebouw
van het ziekenhuis. Het gebouw is oud en het aanbod (aan activiteiten) is
minimaal.
−− Op Bonaire is de visie van zorginstellingen en het zorgverzekerings­
kantoor duidelijk: ouderen moeten zo lang mogelijk uit de intramurale
zorg blijven. Langdurige zorg moet vooral wijkgerichte thuiszorg zijn. Dit
doel is op het eiland nog niet bereikt: teveel ouderen zijn opgenomen in
instellingen. Met innovatieve nieuwe zorgconcepten wordt geprobeerd
om wonen, welzijn, opvang en zorg goed op elkaar te laten aansluiten.
−− Op Aruba ontbreekt een samenhangend beleid voor de care. De verschillende zorginitiatieven leveren geen gezamenlijk afgestemd aanbod met
meerwaarde voor de cliënt.55
−− Op Sint Maarten is het Wit Gele Kruis bezig met de opzet en uitrol van
ouderenzorg in de vorm van onder meer thuiszorg en dagopvang voor
dementerenden.
−− Op Curaçao is door de toename van de zorgzwaarte bij Stichting Birgen di
Rosario, een van de grootste instellingen voor ouderenzorg, bezig met een
transformatieproces waarbij de organisatie omschakelt van verzorgings­
huis naar verpleeghuis.
Uit enkele bronnen komt naar voren dat de zorg in de verpleeg- en verzorgings­
huizen weinig cliëntgericht is vormgegeven. In Europees Nederland is de
ontwikkeling naar cliëntgerichte zorg, en de transitie naar eigen regie en
zelfredzaamheid, enkele jaren geleden ingezet. De opbrengsten daarvan zijn
inmiddels op veel plekken en in veel aspecten zichtbaar. In Caribisch Nederland
is de zorg nog erg gericht op ‘overnemen’, op het puur verlenen van basiszorg.
De diversiteit in de kwaliteit van de ouderzorg op de eilanden, kwam ook
naar voren uit onderzoek dat het ministerie van VWS in 2011 en 2012 liet
uitvoeren naar noodzakelijke beleidsaanpassingen voor de langdurige zorg
in Caribisch Nederland. Conclusie: beleid dat erop gericht is om ouderen zo
lang mogelijk in hun eigen omgeving te laten wonen en dat sterk inzet op

55 Stichting Ziekenverpleging Aruba, Jaarverslag 2010
58

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
dagopvang en wijkgerichte zorg, zal leiden tot beheersbaarheid van kosten
en zal tegelijkertijd de zelfredzaamheid van ouderen stimuleren.56
Het aanbod aan thuiszorg op de eilanden is eveneens minimaal. Op
sommige eilanden zijn wijkverpleegkundigen werkzaam. Maar als er sprake
is van thuiszorg (verpleging, verzorging, kraamzorg), moet de zorg vaak
geleverd worden onder lastige omstandigheden. Uit een adviesrapport over
de thuiszorg op Sint Maarten: “Vaak kleine behuizing, soms het ontbreken
van stromend water en elektriciteit, vervuilde woningen en dergelijke
maken het werk niet eenvoudig. Noodzakelijke hulpmiddelen zoals hooglaagbedden zijn niet altijd aanwezig, waardoor de zorg extra belastend kan
zijn.”57

geestelijke gezondheidszorg
Hoewel de geestelijke gezondheidszorg op met name Saba en Sint Eustatius
nog goeddeels opgezet moet worden, valt op dat de ggz op Curaçao relatief
goed georganiseerd is en stappen zet met de modernste inzichten. Er is een
start gemaakt met outreachend werken, de inzet van FACT-teams en het
Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen (SRH). Ook in Nederland zijn dit
relatief nieuwe ontwikkelingen. Betrokkenen op Curaçao geven aan dat het
starten zonder veel ballast uit het verleden, de mogelijkheid geeft om meteen
met de modernste inzichten te gaan werken. Curaçao ondersteunt met haar
expertise de opzet en uitbouw van ggz-zorg op Aruba en Sint Maarten. Het
gaat hierbij vooral om het overdragen van deskundigheid via opleidingen.
Mede dankzij deze inspanningen, is de zorg aan psychiatrische cliënten op
Sint Maarten de afgelopen jaren sterk verbeterd en is het dienstenaanbod uitgebreid. Op Bonaire is de aandacht vooral gericht op verslavingszorg: hiervoor
zijn meerdere voorzieningen beschikbaar. Over het aanbod en de kwaliteit van
de ggz op Aruba zijn de berichten tegenstrijdig. De zorgorganisaties geven aan
dat de geestelijke gezondheidszorg op het eiland goed georganiseerd is, en dat
er ook gewerkt wordt met outreach en (F)ACT. Andere bronnen laten weten
dat Aruba alleen klinische voorzieningen heeft, geen ambulante ggz en dat er
geen sprake is van outreachend werken, noch van (F)ACT-zorg. Verschillende
geïnterviewden geven aan dat de heersende mentaliteit op Aruba en de
kleinere eilanden wat ‘ouderwets’ is: huisartsen neigen meer naar het ‘wegstoppen’ van cliënten dan naar vermaatschappelijking (inclusie).

56 Veen, van drs. J.A.H., Ouderenzorg in Rincon Bonaire, een kans op een betere toekomst voor ouderen
op heel Bonaire!, maart 2012 en Veen, van drs. J.A.H., Kansen voor betere ouderenzorg op de
Bovenwindse eilanden Saba en Sint Eustatius, 4 april 2012
57 Van Goed naar Beter, drs. P.A.E. de Boevere, 2011

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

59

 inhoud

gehandicaptenzorg
De gehandicaptenzorg op de eilanden is misschien wel het meest onder­
geschoven kindje. Hoewel er in een enkel geval sprake is van zorg en
dagopvang voor mensen met een verstandelijke beperking (Bonaire, Sint
Eustatius, Sint Maarten), zijn er voor mensen met een lichamelijke handicap
geen voorzieningen. Deze groep is afhankelijk van mantelzorgers/informele
zorg. De zorg is deels achtergebleven omdat matig tot ernstig lichamelijk
en/of verstandelijk gehandicapten van oudsher naar Curaçao gingen voor
zorg en behandeling.58 De zorg voor deze groep is daardoor op de overige
eilanden niet of nauwelijks tot ontwikkeling gekomen. Op Curaçao is de
gehandicaptenzorg goed in beeld, door samenwerking en uitwisseling
van expertise, maar ontwikkelingen zijn ook versneld door toedoen van de
ouders/vertegenwoordigers van cliënten. Van oorsprong hebben patiëntenen belangengroeperingen een zwakke positie, maar daarin is de laatste
jaren enige verbetering gekomen.
4.3.1

‘vergeten groepen’ per eiland
Na de zorg aan diverse care-groepen beschreven te hebben, beschrijven
we in de volgende paragraaf de ‘vergeten groepen’ per eiland.
Vergeten groepen op Bonaire
Op Bonaire worden psychiatrische patiënten met een opname-indicatie nu
nog uitgezonden naar Curaçao of Aruba, waar een psychiatrische afdeling
aanwezig is bij het algemene ziekenhuis. Voor ziekenhuis Fundashon
Mariadal komt de realisatie van een eigen psychiatrische afdeling echter
in zicht. De tekeningen liggen klaar, het wachten is op financiering en
een bouwvergunning.59 Sinds juni 2012 is er ook een FACT-team gestart.
Het team heeft een focus op verslavingszorg, omdat met name cocaïne­
verslaving voor problemen zorgt.
Voor de ouderenzorg zijn er vooral ontwikkelingen op het gebied van de
dagopvang. Zo is het plan om de dagopvang in Rincon uit te bouwen tot
een meer professionele voorziening. Het project Rincon/Cocari omvat een
compleet zorgconcept voor ouderen. Het gaat uit van zelfredzaamheid en
het principe ‘zo lang mogelijk thuis verzorgd worden’. Het houdt rekening
met de schaalgrootte en omstandigheden van Caribisch Nederland.

58 Deze regeling is nog steeds van kracht en voor Aruba is deze recentelijk vastgelegd in een
zorgcontract
59 GGZ inGeest, Psychiater Sybren Wiersma per mail over zijn werk op Bonaire (Mail van Bonaire,
15 januari 2013)
60

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Ouderen in Rincon, Bonaire

Vergeten groepen op Sint Eustatius
De belangrijkste ontwikkelingen voor ouderenzorg op Sint Eustatius,
betreffen het onderbrengen van de huidige wijkzorg bij het Auxiliary Home,
en op de recent op aanwijzing van de inspectie ingevoerde protocollen voor
verpleging. Er is een redelijk lopende particuliere dagopvang, maar nog
geen samenwerking met de wijkverpleging/thuiszorg van de Healthcare
Foundation noch met het zorgpersoneel van het Auxiliary Home, dat ook
een aantal dagopvangplaatsen heeft.
Net als op Saba en Bonaire, wordt op Sint Eustatius samengewerkt met de
Nederlandse zorgorganisatie Novadic Kentron om de ontwikkeling van de
verslavingszorg een impuls te geven. Onderdeel van deze samenwerking
is de realisatie van opvang op Sint Eustatius zelf. In juni 2012 werd gecon­
clu­deerd dat er op facilitair gebied nog veel aan de opvang moet gebeuren
en dat het project nog in de kinderschoenen staat. Desondanks wordt er
‘met beperkte middelen door een staf van 2 personen baanbrekend werk
verricht.’60
Gehandicaptenzorg is ook op Sint Eustatius nog weinig ontwikkeld. Met
financiële steun van Nederland werd wel een klein privaat initiatief voor
dagopvang gerealiseerd.

60 Brief van Minister E.I. Schippers, Verslag bezoek Caribisch Nederland van 16 tot 21 april 2012, juni
2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

61

 inhoud

Vergeten groepen op Saba
Bij het bejaardenhuis op Saba – de Benevolent Foundation – ontbreekt
het nog aan dagopvang voor ouderen. Voor thuiszorg zijn er, vanuit het
Medical Centre, sinds eind 2012 3 wijkverpleegkundigen 7 dagen per week
inzetbaar (voorheen één). Volgens het eerder genoemde onderzoek van VWS
(zie pagina 58) is deze zorg nog onvoldoende ontwikkeld om uit te groeien
tot effectieve wijkgerichte zorg. Zorginhoudelijke samenwerking met het
personeel van de Benevolent Foundation zou wenselijk zijn.
Op Saba is geen specifieke verslavingszorg voorhanden. Maar met de oprichting van de in hoofdstuk 3 genoemde SVPCN, is een eerste stap gezet.
De Stichting streeft naar het bieden van professionele hulp aan mensen
met verslavingsproblemen, psychiatrische stoornissen of ernstige psychische problemen en regelt tevens de nazorg, begeleiding en opvang voor
patiënten en hun naasten. Het streven is om patiënten en hun omgeving zo
goed mogelijk te ondersteunen, door intensieve samenwerking met huisartsen, lokale ziekenhuizen, jeugdzorg, reclassering en klinieken op Curaçao,
Sint Maarten, Aruba en in Nederland.
Psychische/psychiatrische hulp wordt – kleinschalig – geboden door de
reguliere zorg (huisarts) en de Mental Health Foundation (MHF). Daarnaast
zijn er (visiterende) psychologen en een visiterende psychiater op Saba.61
Zoals eerder aangegeven, is er op Saba geen georganiseerd zorgaanbod voor
gehandicapten; niet voor mensen met een lichamelijke beperking, noch
voor mensen met een verstandelijke beperking.62

Vergeten groepen op Curaçao
Op Curaçao zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd om te bepalen wat
het ouderenbeleid zou moeten zijn, bezien vanuit de optiek van zorg­
vragers, zorgaanbieders, zorgfinanciers en de overheid.63 De overheid pleit
er bijvoorbeeld al jaren voor om ouderen zo veel en zo lang mogelijk in
hun eigen omgeving te houden. Desondanks is er op Curaçao nog geen
eenduidig beleid op dit gebied. In de verschillende stukken wordt geconstateerd dat het nodig is dat de overheid prioriteiten stelt. De vergrijzing
op het eiland vraagt ook om goed ouderen(zorg)beleid: zat in 1995 12,1%
van de bevolking in de leeftijdscategorie van 60 jaar en ouder, de verwachting is dat dit in 2020 25% zal zijn.64 Tegelijkertijd is er een toename van de
zorgzwaarte bij ouderen zichtbaar. Stichting Birgen di Rosario, een van de

61 Kind op Saba, Karin Kloosterboer, Unicef, mei 2013
62 Idem
63 Deze onderzoeken betreffen de Nota Ouderenbeleid 1996; Beleidsdocument Ouderenzorg
2000/1098; Verslag Commissie Leefbaar Ouderdom 2004; Eindrapportage Project Ouderenbeleid/
bejaardenzorg 2007
64 Raadvoorouderenbeleid.com
62

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
grootste instellingen voor ouderenzorg, is als reactie daarop bezig met een
transformatie­proces waarbij de organisatie omschakelt van verzorgingshuis
naar verpleeghuis, met een geheel andere organisatie en personele inzet.
Volgens geïnterviewden verkeren veel ouderen in een sociaal isolement.
Jongeren trekken weg van het eiland en dit leidt tot eenzaamheid, en deze
wordt versterkt door het feit dat ouderen in veel gevallen niet de beschikking hebben over een computer en daarmee geen toegang tot sociale media.
Het wegtrekken van de jongeren heeft ook invloed op de zorg voor ouderen:
het resulteert in een ontbrekende mantelzorglaag waardoor ouderen er
veelal alleen voor staan. Een ander zorgelijk punt is de toename van de
ziekte van Alzheimer, en een toename van deze ziekte onder mensen jonger
dan 50 jaar. Sinds 2000 bestaat de Stichting Alzheimer Curaçao, die is
aangesloten bij de internationale federatie Alzheimer Disease International
(ADI). De Stichting geeft informatie en ondersteuning aan cliënten en
familie/mantelzorgers. Daarnaast doet de stichting aan kennisoverdracht
richting verpleegkundigen en verzorgenden.65
Als het gaat om geestelijke gezondheidszorg, loopt – zoals gezegd - Curaçao
voor op de andere eilanden in de regio. Van een ‘vergeten groep’ is hier geen
sprake. Speerpunten van GGz Curaçao zijn het outreachend werken (de
cliënt bezoeken waar hij is) en verdere professionalisering van de organisatie, zowel beleidsmatig als organisatorisch. Het aanbod is nog niet volledig
afgestemd op de ggz-vraag. Zo kampt het psychiatrisch ziekenhuis met
doorstroommogelijkheden vanwege het ontbreken van voorzieningen voor
intensieve ambulante geestelijke gezondheidszorg en zijn er onvoldoende
plaatsen voor beschermd en begeleid wonen. Ook is er nog geen klinische
kinder- en jeugdpsychiatrie en is er behoefte aan een forensische kliniek.
GGz Curaçao zet daarnaast in op de vermaatschappelijking (inclusie) van
psychiatrische cliënten en neemt hierin een informatietaak op zich om bij
te dragen aan het veranderen van de heersende mentaliteit ten opzichte
van psychiatrische cliënten.
Ook de gehandicaptenzorg is op Curaçao in ontwikkeling en wordt op goed
niveau geboden. Met de organisatie van congressen en samenwerking met
deskundigen uit onder andere Nederland, wordt de expertise vergroot en
uitgedragen. De Stichting voor Gehandicapten- en Revalidatiezorg (SGR)
is een samenwerking aangegaan met de Rijksuniversiteit Groningen,
waardoor stappen zijn gezet in de kwaliteit van de zorgverlening. Er wordt
niet meer alleen gewerkt aan de verzorging van cliënten, maar eveneens
aan hun ontwikkeling.66 De voorgestelde benadering is vergelijkbaar met de

65 Hulp bij een ingrijpend proces, Artikel, Amigoe, 18 juni 2011
66 Amigoe, Meer waarde geven in hun menszijn. Artikel, 25 februari 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

63

 inhoud
ontwikkeling in Nederland: vooral gericht op wat de cliënt nog wél kan, en
zelf kan.
Naast versterking van de intramurale zorg is ook ingezet op uitbreiding van
de ambulante zorgverlening via de Sociaal Pedagogische Dienst, onderdeel
van Fundashon Verriet/SGR. Zorgconsulenten gaan naar de cliënten thuis
en ondersteunen de gezinnen. Ook zijn er voorzieningen opgezet die vallen
onder de zogenaamde respijtzorg, zoals een logeerhuis en een oppas­
centrale. Punt van zorg is de toename van de vraag: ondanks de capaciteits­
uitbreiding groeit de wachtlijst. Hoewel hieraan meerdere factoren ten
grondslag liggen, wordt door geïnterviewden met name het langzaam
afbrokkelen van de mantelzorg als oorzaak genoemd.

Vergeten groepen op Aruba
Als het gaat om langdurige zorg op Aruba, lijken ouderenzorg, de geestelijke
gezondheidszorg en verslavingszorg op een kwalitatief lager pitje te staan.
Bij ouderenzorg is regelmatig sprake van ‘verkeerde-bedden-problematiek’:
het ziekenhuis heeft patiënten die eigenlijk in een verzorgingshuis thuis
horen, maar de Stichting SABA (Stichting Algemene Bejaardenzorg Aruba)
heeft te weinig opvang. Binnen de almaar stijgende zorgkosten, is dit
een van de opdrijvende factoren. De verbetering van ouderenzorg heeft
wel aandacht, bleek onder meer op het in 2012 georganiseerde congres
Ouderenzorg. Vragen die hier besproken werden, waren: ‘Hoe zou de ouderenzorg er uit moeten zien?’ en ‘Wat mist er nog op dit gebied?’. Uit het
congres kwam naar voren dat er grote behoefte is aan integrale, samen­
hangende zorg voor ouderen, ondersteund door een sterke eerstelijn. In
2013 is bovendien een voorlichtingscampagne opgestart: ‘Ouderen in veilige
handen’.
Aruba heeft honderden verslaafden, maar verslaving wordt er niet als een
ziekte gezien en dus wordt opvang of behandeling niet door de verzekeraar
vergoed. De overheid zou financiële middelen beschikbaar moeten stellen,
maar verkeert in structureel financieel zwaar weer, waardoor nauwelijks
middelen voor verslavingsopvang kunnen worden vrijgemaakt. Nu bieden
het FMAA (Fundacion pa Maneho di Adiccion di Aruba), het Centro Colorado
en het Centro di Motivation hulp aan verslaafden. Net als de psychiaters van
de PAAZ-afdeling werken zij name vanuit hun eigen instelling: ambulante
zorg is nauwelijks aanwezig. Het FMAA heeft wel 2 ‘straathoekwerkers’ in
dienst.
Zorg voor gehandicapten, zowel verstandelijk als lichamelijk, is er niet. Ook
op Aruba speelt de taboekwestie: mensen met het syndroom van Down
worden ‘verstopt’ in hun huizen. Er is recentelijk een samenwerkings­
overeenkomst getekend met Stichting Verriet op Curaçao: een tweejarig
contract voor de opvang en verzorging van lichamelijk en verstandelijk
64

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
beperkte personen. Aruba werkt al vele jaren met een regeling waarbij
eilandbewoners met meerdere lichamelijke of verstandelijke beperkingen
naar Curaçao kunnen verhuizen om daar bij verschillende instellingen
verzorging, behandeling en therapie te krijgen. Stichting Verstandelijk
Gehandicapten Aruba (SVGA) neemt de zorg voor deze groep op zich en
geeft aan waar voor specifieke gevallen betere zorg beschikbaar is, op Aruba
of op Curaçao.

Vergeten groepen op Sint Maarten
Zoals beschreven in hoofdstuk 3, zijn de ouderenzorg, gehandicaptenzorg en
thuiszorg op Sint Maarten georganiseerd in Stichting het Wit Gele Kruis (The
White and Yellow Cross Foundation). In februari 2011 is onderzoek gedaan naar
de kwaliteit van het zorgaanbod van de Stichting. Geconstateerd werd dat
de zorg geleverd wordt door zeer betrokken medewerkers aan zeer tevreden
cliënten. Tegelijkertijd bleek een duidelijk overzicht van alle kwaliteitseisen
te ontbreken. In verschillende documenten worden meerdere kwaliteitseisen
genoemd. Niet alle genoemde kwaliteitseisen zijn zodanig geformuleerd dat er
maar één uitleg mogelijk is. Dit maakt het voor de organisatie enerzijds lastig
om met zekerheid te stellen dat aan deze eisen voldaan wordt, anderzijds geeft
dit de mogelijkheid om als organisatie zelf invulling te geven aan deze eisen
en die interpretatie aan de beleidsmakers voor te leggen ter besluitvorming.67
In de thuiszorg68 bieden zorgmedewerkers een breed takenpakket aan zo’n
120 thuiswonende cliënten, veelal onder moeilijke omstandigheden. Het
taakgebied strekt zich uit van moeder- en kindzorg tot ouderenzorg en van
stomazorg tot diabetesverpleegkunde. Gezien de (komende) vergrijzing en
het succes van de thuiszorg, wordt gepleit voor de strategische keuze om
sterk in te zetten op ‘District Nursing’ en deze vorm verder uit te bouwen.
Voor het gecombineerde verpleeg- en verzorgingshuis Sint Martins Home,
richtte het advies uit het onderzoek zich vooral op de mentaliteit van de
cliënt die zich graag laat verzorgen. Zelfredzaamheid en eigen regie kregen
prioriteit, ook om te voorkomen dat de zorgvraag almaar toeneemt. Voorstel
was om voor iedere cliënt een zorgleefplan op te stellen. Hoewel dit advies,
zo weten we anno 2013, is overgenomen en de plannen zijn opgesteld, blijkt
het sterk afhankelijk van het (opleidings)niveau van medewerkers en teams
in hoeverre hier ook echt mee gewerkt wordt.
Voor wat betreft de gehandicaptenzorg, geboden door het Sister Basilia
Center, wordt geconstateerd dat het opleidingsniveau van mede­werkers
sterk varieert en niet altijd toereikend is. Ook is er een gebrek aan

67 Van Goed naar Beter, drs. P.A.E. de Boevere in opdracht van ABC Advies, 2011
68 Binnen het Wit Gele Kruis geboden door de afdeling District Nursing

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

65

 inhoud
inval­krachten met de juiste ervaring. Wat ook opvalt, is de constatering
van geraadpleegde medewerkers dat er een taboe rust op het hebben van
een handicap: veel kinderen met een verstandelijke beperking worden
thuis en uit het zicht van de omgeving gehouden. Ook wordt vastgesteld
dat er voor oudere mensen met een verstandelijke beperking nog geen
faciliteit aanwezig is. Deze laatste suggestie is opgepakt: sinds kort is er
als structurele voorziening voor oudere verstandelijk gehandicapten een
dagprogramma. De gehandicaptenzorg op Sint Maarten richt zich volledig
op mensen met een verstandelijke beperking. Mensen met een lichamelijke
beperking (blind, slechtziend, invaliditeit) zijn aangewezen op mantel­
zorgers/informele zorg.

4.4

thema 4: eerstelijnszorg en ketenzorg

Meerdere geïnterviewde experts op de eilanden noemen het versterken
van de eerstelijnszorg als belangrijk thema in de gezondheidszorg. Net als
in Europees Nederland, moet de kwaliteit in de zorg hierdoor verbeteren.
Daarnaast is kostenbesparing aan de orde: een goed functionerende eerste
lijn voorkomt dat mensen een beroep doen op duurdere zorg in de tweede
lijn.69 Het voorkomt bovendien de ‘verkeerde-bedden-problematiek’, waarbij
een cliënt bijvoorbeeld een ziekenhuisplaats inneemt, maar eigenlijk op een
revalidatieplek geholpen zou moeten worden.
In Caribisch Nederland komt de behoefte aan het versterken van de eerstelijnszorg ook voort uit de beperkte beschikbare capaciteit. Zeker op de
kleinste eilanden zijn er weinig opnameplekken en is men nood­gedwongen
aangewezen op zorg thuis. Die zorg moet dan wel goed geregeld zijn.
Versterken gaat in dat geval met name over verbeteren: goede zorg verlenen
aan cliënten die anders zorg ontberen. Opmerkelijk is dat de zorg zoals deze
nu, zeker op de kleinste eilanden, georganiseerd is, precies het soort eerstelijnszorg is dat men in Europees Nederland wil bereiken: brede gezondheidscentra waarin functies uit de eerste en tweede lijn gemengd zijn. In die
zin zijn de eilanden dus koplopers in ‘anderhalvelijnszorg’ en daaruit voortvloeiende samenwerking en ketenzorg. Bij afwezigheid van georganiseerde
tweedelijnszorg, valt eerstelijnszorg op deze eilanden echter uiteen in goede
anderhalvelijnszorg en minder goede thuis- en wijkzorg. Met recente initiatieven is er op dit vlak op alle eilanden veel verbeterd.

4.4.1

eerstelijns- en ketenzorg per eiland
Door het verschil in de organisatie van de zorg per eiland, zijn er verschillende aandachtspunten op het gebied van het versterken van de eerstelijns- en
ketenzorg. Hierna beschrijven we de aandachtsgebieden per eiland.

69 FWG Trendrapport De zorg terug naar de tekentafel, 2013
66

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Eerstelijns- en ketenzorg op Bonaire
Met het invoeren van de nieuwe ziektekostenverzekering in januari 2011,
is voor Caribisch Nederland het onderscheid tussen financiering van
cure en care vervallen. Volgens de geïnterviewden is dit een impuls voor
samen­werking in de keten. De zorgbestuurder van Bonaire spreekt van een
zorgketen, waarbij thuiszorg, ziekenhuiszorg en ouderenzorg goed op elkaar
aansluiten. Specifiek met betrekking tot de verslavingszorg op Bonaire
wordt aangegeven dat ook hier de keten goed functioneert: er is goede
samen­werking tussen ggz-zorgverlening, verslavingszorg en forensische
zorg. Vanuit Fundashon Mariadal bestaat de intentie om vrijwilligers te
faciliteren voor opvang van verslaafden.
Verschillende experts geven aan dat er de afgelopen jaren in de tweede lijn
op Bonaire heel veel verbeterd is en dat de nadruk nu moet liggen op de
eerstelijnszorg: het ‘finetunen’ van de huisartsenzorg. Momenteel zijn er
ongeveer 10 huisartsen op Bonaire, vertegenwoordigd door de Bonairiaanse
huisartsenvereniging. Specifiek in de verbetering van de huisartsenzorg,
wordt categorale zorg genoemd, met als voorbeeld diabeteszorg. Met een
kwalitatief betere uitrusting van de eerstelijn zouden complicaties bij
diabetes voorkomen kunnen worden. Preventie (secundair) is een belangrijke taak van de eerstelijn: diabetes kan in een eerder stadium herkend en
behandeld worden. Dit geldt overigens evenzeer voor categorale zorg op
Saba en Sint Eustatius, zo blijkt uit de signalen.
Wat verder opvalt op het gebied van de eerstelijnszorg, is zorg die met
name voor niet-Bonairianen direct toegankelijk en beschikbaar is. Eind 2012
opende een high-tech tandartsenpraktijk zijn deuren (Chirino Memorial
Dental Clinic). Vanuit Nederland wordt voor ernstige psoriasispatiënten
zorg aangeboden op Bonaire. En het Hospitaal San Francisco (onderdeel van
Fundashon Mariadal) heeft een speciale trombosedienst waar toeristen
zonder tussenkomst van een huisarts hun bloed kunnen laten prikken.

Eerstelijns- en ketenzorg op Saba
Op Saba is, zoals we in het begin van dit hoofdstuk beschreven, goede anderhalvelijnszorg. De aanwezige zorg is vormgegeven in een gezondheidscentrum, waarin eerstelijnszorg en tweedelijnszorg zijn geïntegreerd. Deze
‘anderhalve lijn’ bestaat uit huisartsenzorg, fysiotherapie, tandheelkundige
zorg (visiterend) en andere visiterende specialismen, zoals cardiologie en
gynaecologie. Om de zorg te borgen en verder uit te breiden, is volgens verschillende experts nieuwbouw en verbetering van de outillage gewenst.
Op Saba is de thuiszorg vorig jaar uitgebreid, omdat het gebrek aan mantelzorg problemen opleverde. Meerdere geïnterviewden geven aan dat jonge
mannen het eiland verlaten om elders werk te zoeken en vrouwen blijven
met de rest van de familie achter. Om in inkomen te voorzien, hebben deze
belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

67

 inhoud
vrouwen vaak meerdere banen waardoor er voor mantelzorg geen tijd overblijft. Daarom is besloten de zorg aan huis uit te breiden. Met deze ‘Home
Health Care’ kan aan mensen thuis meer ondersteuning geboden worden.
Niet alleen medisch, maar ook ondersteunende en huishoudelijke hulp en
bijvoorbeeld ‘tafeltje dekje’.

Bijeenkomst met ketenpartners over alcohol- en drugsverslaving op Sint Eustatius, 201270

Eerstelijns- en ketenzorg op Sint Eustatius
De situatie op Sint Eustatius is vergelijkbaar met die op Saba. Het Queen
Beatrix Medical Center kan eveneens beschouwd worden als gezondheidscentrum waarin eerste en (onderdelen van) tweedelijnszorg geïntegreerd
worden aangeboden. Het QBMC (Queen Beatrix Medical Center) biedt voornamelijk eerstelijnszorg (3 huisartsen) en poliklinische zorg. Voor operaties
wordt altijd uitgezonden. In het QBMC is een tandartsenpraktijk gevestigd,
voorzien van moderne stoelen en apparatuur.
Voor de zorg aan huis is er binnen het ziekenhuis een afdeling wijk­
verpleging. Deze afdeling bestaat uit 3 fte en levert zorg aan patiënten in
de verschillende wijken op Sint Eustatius. De zorg bestaat uit hulp bij de
basiszorg, het verstrekken van medicatie en wondbehandeling. De zorg is
ook in het weekend beschikbaar.

Eerstelijns- en ketenzorg op Curaçao
De eerstelijnsgezondheidszorg op Curaçao is in 2012 uitgebreid in kaart
gebracht door het NIVEL (Nederlands instituut voor onderzoek van de gezond­heids­zorg), door middel van een vragenlijstonderzoek onder huisartsen en
patiënten op het eiland, aangevuld met ander studiemateriaal. Reden voor
het onderzoek is ook hier ‘versterking van de eerste lijn’, met als doel om
meer zorg in de eerste lijn aan te bieden en zo te komen tot kosten­besparing.
Uit het onderzoek van het NIVEL komt naar voren dat de meeste huisartsen
op Curaçao vrijgevestigd zijn en in Nederland zijn opgeleid. De belangen

70 Fotograaf: Hans Derks
68

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
van de huisartsen worden vertegenwoordigd door de huisartsenvereniging
CHV (Curaçaosche Huisartsen Vereniging). Gemiddeld is er sprake van
1 huisarts per 1860 inwoners. De meeste huisartsen maken deel uit van een
dienstgroep waarin artsen de diensten in avonden, nachten en weekenden
onderling verdelen. Van spreekuren op afspraak is nauwelijks sprake:
patiënten kunnen zonder afspraak bij de huisarts terecht, meestal nog
dezelfde dag.71
In de eerstelijn op Curaçao wordt een (ernstig) tekort gemeld aan verloskundigen en maatschappelijk werkers. Verloskundigen zijn, net als de
huisartsen, meestal zelfstandig gevestigd en de samenwerking alsmede de
inbedding in de eerstelijnszorg worden in het rapport genoemd als punten
van aandacht. Er zijn 2 organisaties die thuiszorg bieden, na verwijzing door
een huisarts. Verzekeraars lijken de thuiszorgcapaciteit te remmen, wat leidt
tot de verwachting dat particuliere organisaties dit gat gaan vullen.72
Uit het onderzoek komt ook naar voren dat gestructureerde samenwerking
langs medische lijnen (met collega-huisartsen, of medisch specialisten) veel
beter is ontwikkeld dan de samenwerking met andere partijen binnen de
eerste lijn. Daar waar dat wel tot stand komt, gaat het met name om overleg
met fysiotherapeuten en (in mindere mate) met een wijkverpleegkundige.
Opvallend is dat de huisarts volgens patiënten regelmatig het gesprek met
hen aangaat over gezonde voeding en voldoende beweging. Een preventietaak die in Europees Nederland maar moeizaam door huisartsen wordt
opgepakt. Ook gezinsplanning en anticonceptie wordt door de huisartsen op
Curaçao met patiënten besproken. Wat ontbreekt, zo constateert het NIVEL,
is een expliciete visie op de eerstelijnsgezondheidszorg. De hoofdaanbeveling luidt dan ook om een dergelijke visie te ontwikkelen, waarbij rol en
taken van de eerstelijnsgezondheidszorg binnen het hele zorgsysteem
benoemd worden, als mede de relatie tot medisch-specialistische zorg­
verlening en het ziekenhuis.
Als het gaat om mantelzorg, geldt – evenals op de andere eilanden – dat ‘de
middenlaag’ is weggetrokken van het eiland, waardoor er in geringe mate
een ‘mantelzorglaag’ beschikbaar is. Thuiszorgorganisaties als het Stichting
Witgele Kruis en Stichting Thuiszorg Banda Bou hebben zich de afgelopen
jaren daarom ingezet om naast thuiszorg ook andere services tot stand te
brengen. Zo heeft Stichting het Witgele Kruis een transmuraal verpleeg­
kundige gestationeerd in het SEHOS, die na het ontslag van patiënten de
nazorg coördineert. Ook zijn dagcentra voor ouderen opgezet en mantelzorginitiatieven. Sinds 2010 is er specifiek aandacht voor ‘Familiezorg’: een
project dat zich richt op mantelzorgondersteuning door zorgprofessionals.
71 Evaluatie van de structuur en de zorgverlening van de eerstelijnsgezondheidszorg op Curaçao. NIVEL,
2012
72 Idem

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

69

 inhoud
De methode gaat uit van de relatie en samenwerking tussen zorg­vragers,
familiezorgers (family care) en beroepskrachten: die relatie is de leidraad
in de scholing van beroepskrachten en managers in de zorg. Het project
is gestart als initiatief van Stichting Thuiszorg Banda Bou, maar de
methode blijkt goed aan te slaan bij de zorginstellingen op Curaçao. Ook
zorg­instellingen op Aruba en Bonaire hebben interesse getoond voor de
methode Familiezorg.

Eerstelijns- en ketenzorg op Aruba
Op Aruba is de eerstelijnszorg vrij breed. Stichting het Wit Gele Kruis biedt
onder meer wijkzorg, kraamzorg en hulp in de huishouding. Onder wijkzorg
is ook de zorg voor diabetes ingericht, met aandacht voor wondverzorging,
maar ook preventieve zorg en begeleiding van cliënten naar zelfzorg op het
gebied van diabetes. Daarnaast is een diëtiste beschikbaar voor informatie
over voeding, met een specifiek aandachtsgebied voor kinderen van 0 tot 5
jaar. Stichting het Wit Gele Kruis levert goed werk, maar is volgens geïnterviewden regelmatig onderbemand.
Er zijn op Aruba 42 huisartsen werkzaam. Uit de interviews komt naar voren
dat er voor huisartsen nog een grote rol is weggelegd als het gaat om het
tijdig opmerken van overgewicht en dreigende diabetes. Opvallend voor de
huisartsenzorg op Aruba is dat er gewerkt wordt met een gemeenschappelijk digitaal systeem: het Huisartsen Informatie Systeem (HIS). Het HIS gaat
ook draaien in het ziekenhuis en krijgt een koppeling met laboratoria. Ook
Stichting SABA (bejaardenzorg) is aangesloten op het HIS. Automatisering
van de eerstelijnsgezondheidszorg is tot speerpunt gemaakt, om zo te
komen tot betere en meer gestandaardiseerde zorg en betere communicatie.
Een ander speerpunt in de eerstelijn is de preventie en behandeling van
chronische ziekten bij ouderen. De minister van Volksgezondheid van
Aruba ziet vooral verbetering van samenwerking als voorwaarde daarvoor.
De minister zou graag zien dat huisartsen in een korte stageperiode
kennis maken met alle facetten van de ouderenzorg. Zo zouden ze moeten
komen tot een hernieuwde oriëntatie op de praktijkvoering en zouden ze
het voortouw kunnen nemen in de samenwerking tussen verschillende
eerstelijnspartijen.73
De gewenste samenwerking tussen partijen staat mede onder druk door
verschil in salarissen van medisch specialisten. De specialisten vallen
grofweg in 2 groepen uiteen: oudere specialisten die betaald worden
volgens het ‘fee for service-systeem’ en jongere specialisten die in dienst
zijn van het ziekenhuis. Ook de samenwerking tussen specialisten en

73 Congres ‘Ouderenzorg op Aruba’, Mininster Visser van Volksgezondheid, Aruba, 26 maart 2012
70

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
huisartsen is matig. Minister Visser wil graag een verschuiving van
tweedelijns­zorg naar eerstelijnszorg realiseren, mede door het verschuiven
van financiële middelen. Verschillende bronnen uiten de behoefte aan een
integraal plan van aanpak en een financieringsplan, waarin verschillende
ontwikkelpunten en wensen van verschillende ketenpartijen goed worden
meegenomen. Ook de wens tot transparantie in de beloning van verschillende partijen wordt expliciet naar voren gebracht.74 Ketenzorg is op dit
moment in elk geval niet uitgekristalliseerd en niet optimaal.

Eerstelijns- en ketenzorg op Sint Maarten
De eerstelijnszorg op Sint Maarten wordt met name verzorgd door Stichting
het Wit Gele Kruis. De stichting heeft beschikking over een wijkzorgteam
voor de verpleging en begeleiding van zieken en gehandicapten in hun
eigen woonomgeving. Daarnaast heeft de Stichting sinds eind 2012 een
revalidatievoorziening: 4 bedden die permanent beschikbaar zijn voor
revalidatie, voor de duur van de revalidatie. Voor deze plekken is ook een
zorgcontract afgesloten met Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
De revalidatievoorziening ontstond naar aanleiding van een advies uit een
onderzoek uit 2011 naar de kwaliteit van de dienstverlening van het Wit
Gele Kruis.75 Andere adviezen uit het rapport betroffen: meer gezamenlijk
optrekken met het ziekenhuis (SMMC) om te komen tot ketenzorgafspraken
voor verschillende patiëntgroepen waarin het ziekenhuis en het verzorgings-/
verpleeghuis een rol spelen, het betrekken van huisartsen daarbij en het
inzetten van beeldverbindingen om de ketenzorg te ondersteunen (bijvoorbeeld voor overleg met een revalidatiearts). De geïnterviewde experts
gaven aan dat er een goede verstandhouding is tussen het ziekenhuis en
de Stichting, maar dat door haperingen op managementniveau zeker geen
sprake is van ‘een geoliede machine’. De ketenzorg kan veel beter en de
verwijzingen vanuit het ziekenhuis kunnen veel beter.
Voor wat betreft de huisartsenzorg: er zijn op Sint Maarten 15 huisartsenpraktijken en hierin werken 19 artsen. Daarnaast zijn er 2 vaste waarnemers
op het eiland, waarvan er een ook parttime als EHBO-arts werkt. De huisartsenpraktijken worden allemaal veelvuldig bezocht. Een structureel deel
van de visites is echter – vanuit Europees Nederlands-perspectief – onnodig.
Het gaat dan bijvoorbeeld om ziekmeldingen die door huisartsen moeten
worden onderschreven of om reguliere verkoudheden. Cliënten hechten aan
medicatie als ‘bevestiging van het nut dat ze naar de dokter zijn gegaan’.76
Uitleggen dat medicatie in veel gevallen niet nodig is, kost veel tijd en
74 Bearingpointcaribbean.com; artikel zelfzorg en preventie via internet
75 Van goed naar Beter. Drs. P.A.E. de Boevere, i.o.v. ABC Advies, februari 2011
76 Informatie en citaat uit ‘Coschap huisartsgeneeskunde op Sint Maarten’, SWG arts en werk,
25 augustus 2011

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

71

 inhoud
leidt tot onmin in de arts-cliënt-relatie. Reden voor veel artsen om toch
medicatie voor te schrijven. Voor het versterken van de eerstelijn, zo meldt
een enkel signaal, zou het ‘scholen’ van cliënten in dit opzicht leiden tot
minder ‘onnodige visites’ om zo meer ruimte te maken voor preventieve
activiteiten.

4.5

thema 5: kwaliteit en arbeidsmarkt

Het laatste thema dat naar voren kwam in de gesprekken met de geïnterviewde experts, gaat over de gewenste kwaliteit van de zorg op de eilanden,
in relatie tot het kwaliteitsniveau dat bereikt kán worden. De te bereiken
kwaliteit is sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van goed geschoolde
medewerkers en daarmee van de scholing (mbo, hbo, wo), het niveau van de
huidige werkzame groep zorgprofessionals en de zorg-arbeidsmarkt. Na een
algemene beschrijving werken we deze thematiek per eiland uit.

opleidingen
Als het gaat om hoger onderwijs, kennen Sint Maarten, Curaçao, Bonaire,
Sint Eustatius en Saba voornamelijk hoger beroepsgericht onderwijs (hbo).
Als het gaat om medische opleidingen, zijn op de eilanden met name
‘off-shore’ medische universiteiten gevestigd (zie figuur 2 hieronder). De
inwoners van de eilanden genieten hun medische opleiding hier niet.
Offshore medische scholen leiden voornamelijk studenten op van en voor
de Verenigde Staten en Canada. De studenten keren terug naar hun eigen
land, na afronding van de opleiding.77

Country/Territory

School

Established Degree

Regional/Offshore

Aruba

Aureus University School of Medicine

2004

MD

Offshore

Aruba

Xavier University School of Medicine

2004

MD

Offshore

Bonaire

Saint James School of Medicine

1999

MD

Offshore

Bonaire

International University School of Medicine

2005

MD

Offshore

Curaçao

Avalon University School of Medicine

2003

MD

Offshore

Curaçao

Caribbean Medical University School of
Medicine

2007

MD

Offshore

Curaçao

St. Martinus University Faculty of Medicine

2000

MD

Offshore

Saba

Saba University School of Medicine

1986

MD

Offshore

Sint Eustatius

University of Sint Eustatius School of
Medicine

1999

MD

Offshore

Sint Maarten

American University of the Caribbean
School of Medicine

1978

MD

Offshore

Figuur 278

77 Bronverwijzing uit wikipedia.org: “Accreditation of International Medical Schools: An Update from
FAIMER and CAAM-HP” (PDF). michigan.gov. Federation of State Medical Boards. 18 juni 2009, p. 32
78 Bron: wikipedia.org/List of medical schools in the Caribbean
72

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Voor inwoners van de eilanden die een basis- en middelbare scholing hebben
gevolgd, is het IFE samen op Curaçao een van de belangrijkste opleidingsinstituten voor opleidingen in de gezondheidszorg. IFE staat voor Instituto
pa Formashon den Enfermeria. Het oorspronkelijke doel van de stichting
IFE was om verpleegkundigen A op te leiden voor de Nederlandse Antillen.
Enerzijds geïnspireerd door ontwikkelingen in Nederland, waar in de jaren
zeventig naast de tot dan toe gangbare in service-opleidingen ook dagopleidingen op mbo- en hbo-niveau voor verpleegkundigen werden opgericht.
Anderzijds doordat het St. Elisabeth ziekenhuis (SEHOS) op Curaçao besloot
op te houden met het opleiden tot verpleegkundigen. In 1978 startte de eerste
groep leerling-verpleegkundigen. Tegenwoordig levert het IFE jaarlijks tientallen gediplomeerden in de gezondheidszorg af, zoals operatieassistenten
(hbo-niveau 5), algemeen verpleegkundigen (secundair beroepsonderwijs/
sbo-niveau 4), apothekersassistenten (sbo-niveau 4), doktersassistenten
(niveau 4), ziekenverzorgenden (sbo-niveau 3) en helpenden zorg (sbo-niveau
2). De opleidingen zijn erkend op Caribisch Nederland, Curaçao, Aruba en Sint
Maarten en in Europees Nederland. 79
Het IFE biedt ook vervolgopleidingen aan (dialyseverpleegkundige,
intensive care-verpleegkundige, neonatologie-verpleegkundige etc.)
maar geen opleidingen tot medisch specialist. In veel gevallen vertrekken leerlingen dan ook ofwel aan de start ofwel voor de vervolgopleiding
naar Europees Nederland of Amerika. In Nederland is een breder scala aan
(vervolg)opleidingen te volgen, is de kwaliteit van de werkomgevingen
hoog (moderne omgeving, apparatuur, werken volgens nieuwste inzichten,
richtlijnen etc.) en is de werkervaring die men kan opdoen meer divers.
De meeste geïnterviewde experts volgden (een deel van) hun opleiding
aan Nederlandse medische faculteiten en in Nederlandse ziekenhuizen.
Bijzonder aan hun positie is dat zij terugkeerden naar hun geboorteplaats
om daar het vak te gaan uitoefenen. Veel jongeren die vertrekken om elders
hun opleiding te volgen blijven daar ook, wat problematisch is voor de
gezondheidszorg in het Caribisch gebied. Aruba probeert actief om deze
jongeren ‘terug naar huis’ te laten keren, door samen met de VU en de
Arubaanse huisartsenvereniging de mogelijkheid te creëren om de studie
medicijnen volledig op Aruba af te ronden. De aangeboden studie valt onder
de auspiciën van het Huisartseninstituut van het VU medisch centrum,
is volledig erkend en vergelijkbaar met de studie die in Nederland wordt
aangeboden.80
Sinds de staatkundige hervorming streven professionals op de eilanden
van Caribisch Nederland ernaar dezelfde scholings- en registratiecriteria

79 Website IFE, www.ife-curacao.com
80 Radio Nederland Wereldomroep, 21 april 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

73

 inhoud
aan te houden als in Nederland. In Nederland is ‘arts’ een beschermde titel,
die pas kan worden verkregen na het voltooien van een academische studie
en het succesvol afleggen van het artsexamen. Om de titel te mogen voeren
moet een arts zijn ingeschreven in het BIG-register (Wet op de beroepen in de
individuele gezondheidszorg). Om het beroep te mogen uitoefenen is registratie in het BIG-register geen voorwaarde. Het bedrijven van de geneeskunst is
namelijk vrijgegeven, behalve 13 voorbehouden handelingen (art. 36 wet BIG).
De meeste basisartsen studeren verder voor medisch specialist zoals huisarts,
internist of chirurg.81 Voor verpleegkundigen, verloskundigen, apothekers,
artsen, fysiotherapeuten, gezondheidszorgpsychologen, psychotherapeuten
en tandartsen geldt dat registratie in het BIG-register elke 5 jaar moet worden
vernieuwd. Voor medisch specialisten geldt eveneens vijfjaarlijkse herregistratie (via de Registratiecommissie Geneeskundig Specialisten (RGS)), waarvoor
aantoonbare tussentijdse deskundigheidsbevordering een voorwaarde is. De
zorgorganisaties op Caribisch Nederland staan bovendien sinds 2010, net als
alle Nederlandse zorgorganisaties, onder toezicht van de Inspectie voor de
Gezondheidszorg. Deze inspectie ondersteunt ook de inspecties op Curaçao,
Aruba en Sint Maarten.

arbeidsmarkt
De stand van zaken op de zorg-arbeidsmarkt is op onderdelen slecht te achterhalen. Inzicht in eventuele tekorten van ziekenhuizen is er veelal wel, hoe
het staat met zorgorganisaties in de care is minder inzichtelijk. De eilanden
verschillen onderling als het gaat om de zorg-arbeidsmarkt. Op Aruba en
Sint Maarten zijn bijvoorbeeld veel vacatures voor medisch specialisten, als
ook managementvacatures. Op Bonaire is nauwelijks sprake van tekorten of
moeite met werving. De jumelage met de Nederlandse academische ziekenhuizen VU en AMC heeft hierin veel opgelost.
Als het gaat om het aantrekken van hoogopgeleide verpleegkundigen, blijken
er overal wervingsproblemen, en dus nemen de zorgorganisaties de scholing
zelf ter hand. Ook, zoals de Federatie van Zorginstellingen op Curaçao signaleert, door de mismatch tussen wat zorginstellingen vragen aan instroom­
kwaliteit en de competenties en de beroepshouding waarmee veel studenten
nu instromen in de zorg.
Op Bonaire is veel geïnvesteerd in de scholing van verpleegkundigen: daar
zijn in 2012 de eerste verpleegkundigen (niveau 4) BIG-geregistreerd en
wordt ingezet op voortgaande scholing naar niveau 5. Op Sint Maarten wordt
expliciet níet gestreefd naar niveau 5-verpleegkundigen: de zorg is daar beter
gediend bij breder in te zetten, minder gespecialiseerde niveau 4-verpleegkundigen. Op Aruba is het niveau van de verpleegkundigen niet overal op het

81 wikipedia.org/wiki/Wet_op_de_beroepen_in_de_individuele_gezondheidszorg
74

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
gewenste niveau, zo wordt geschetst. Het werven van niveau 4-verpleegkundigen is al problematisch.
Voor medisch specialisten ligt de moeilijkheid in het blijvend voldoen aan
de kwaliteitsnormen, in die zin dat niet altijd aan het benodigde aantal handelingen voldaan kan worden. (Her)registratie wordt dan problematisch. In
veel gevallen vliegen specialisten uit, om elders aan het aantal handelingen
te kunnen voldoen en hun bevoegdheid te kunnen behouden. Dit frequente
uitvliegen bemoeilijkt – zo wordt genoemd door enkele geïnterviewden –
de opbouw van de relatie tussen cliënt en specialist. Op het gebied van
medisch specialisten wordt ook genoemd dat de kwaliteitsverschillen
onderling groot zijn: in de ziekenhuizen werken veelal specialisten van
verschillende afkomst, met een verschillende opleidingsachtergrond. Ook de
samenwerking wordt door taal- en cultuurverschillen bemoeilijkt.
Belangrijk op het vlak van arbeid en arbeidsmarkt zijn ook de gezamenlijke stappen die de eilanden van Caribisch Nederland hebben gezet in
HR-beleid. In 2012 bereikten werkgevers- en werknemerspartijen op Saba
en Sint Eustatius een akkoord over de eerste zorg-cao. Daarbij werd ook
gekomen tot een gemeenschappelijk salarisgebouw, dat geharmoniseerd
werd met dat van Fundashon Mariadal op Bonaire. Voor medewerkers in de
zorg betekent dat een basis van heldere afspraken, rechten en verplichtingen en transparantie over functies en verdiensten.

cliëntperspectief
In 2012 werd onder bewoners van Caribisch Nederland een vragenlijst
afgenomen, onder andere over de ervaren kwaliteit van zorg. De resultaten
van deze ‘eenmeting’ werden vergeleken met de resultaten van de eerder
uitgevoerde nulmeting. Een citaat uit het rapport: “Op het medisch zorg­
aanbod was in 2011 veel kritiek; de onderwerpen die toen het meest naar
voren kwamen waren de invoering van het formularium voor genees­
middelen, de medische uitzendingen, de lange wachttijden bij tandartsen en medische specialisten. [..] Over de kwaliteit van de medische zorg
oordeelde in 2011 38% van de ondervraagden positief en 36% negatief.
Het beeld over de medische zorg anno 2012 is aanzienlijk positiever: 56%
oordeelt positief terwijl het aandeel critici is afgenomen tot 20%. Als de
medische zorg van voor 10-10-10 als ijkpunt genomen wordt geldt dat 61%
van mening is dat de medische zorg beter is; 13% vindt dat deze slechter is
geworden.”82
De nul- en eenmeting zijn in meerdere opzichten uniek. De onderzoeken zijn een start van de gewenste en benodigde dataverzameling in het

82 Eénmeting Belevingsonderzoek Caribisch Nederland, CurConsult, oktober 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

75

 inhoud
Caribisch gebied, op basis waarvan raming van zorgbehoefte inzichtelijk
wordt. Daarbij is het op de eilanden nog niet zo gebruikelijk cliënten zelf
te raadplegen en hun mening te vragen. Cliëntgerichte zorg is in Europees
Nederland al jaren een speerpunt, maar blijkt moeilijk vorm te geven.
Het blijkt ingewikkeld om in traditionele zorgprocessen de cliënt echt
centraal te stellen en individuele wensen (maatwerk) een plek te geven in
een hogelijk gestandaardiseerde omgeving. De focus op de cliënt is ook in
Caribisch Nederland onderdeel van de gewenste kwaliteitsslag. De scholing
en opleiding van medewerkers zal zich daar voor een deel op richten. Met
het invoeren van zorgleefplannen (bijvoorbeeld bij Stichting het Wit Gele
Kruis op Sint Maarten) komt de cliënt steeds beter in beeld. Ook de geleidelijke toename van patiënten- of belangengroeperingen zal het cliëntperspectief versterken. In Curaçao lijkt de positie van patiënten- en belangengroeperingen te verbeteren, en in Caribisch Nederland is in 2013 Stichting
Patiëntenbelangen BES opgericht. Het belangrijkste doel van de stichting is
te zorgen dat de medische zorg beschikbaar blijft en tegemoet komt aan de
behoeften van de inwoners van Caribisch Nederland.83

4.5.1

kwaliteit en arbeid per eiland
Na de thema’s kwaliteit en arbeid voor het Caribisch gebied beschreven te
hebben, gaan we in de volgende alinea’s in op de ontwikkelingen op het
gebied van kwaliteit en arbeid per eiland.
Kwaliteit en arbeid op Bonaire
Voor de scholing en arbeidsmarkt in algemene zin is de oprichting van een
ROA (Raad voor Onderwijs en Arbeidsmarkt) op Bonaire vermeldenswaardig.
De stichting is in opdracht van het Nederlandse ministerie van OCW opgezet.
Doelstellingen zijn het adviseren van de minister van OCW over de doelmatigheid van beroepsopleidingen, het monitoren van de arbeidsmarktrelevantie
van opleidingen en het creëren van randvoorwaarden om de kwaliteit van een
beginnend beroepsbeoefenaar te borgen. De taakstelling van de ROA lijkt op
die van de Nederlandse Kenniscentra Beroepsonderwijs Bedrijfsleven.
Voor de kwaliteit van de zorg heeft Bonaire vanuit Fundashon Mariadal fors
geïnvesteerd in de opleiding van medewerkers. Met name op het gebied van
de verpleging is met een structureel uitwisselings- en opleidingsprogramma, onder andere door de jumelage met het VU en het AMC in Nederland,
veel bereikt. De eerste verpleegkundigen op niveau 4 zijn inmiddels BIGgeregistreerd. De ontwikkeling naar niveau 5 is nog niet gemaakt, maar
wordt wel nagestreefd. Vanuit de visie ‘cliënt centraal en medewerker
centraal’ is, naast de scholing van verpleegkundigen, ook in de professionaliteit van leidinggevenden geïnvesteerd. Daarnaast zijn in de volle breedte

83 Caribisch netwerk, 26 juli 2013
76

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
van de organisatie de kwaliteiten en vaardigheden van medewerkers in
kaart gebracht, in relatie tot de functie die zij uitoefenen. Op deze manier
wordt richting gegeven aan ontwikkeling. Ook is er een zorgmanager
aangesteld die verantwoordelijk is voor de integratie van leren in de
praktijk. Om medewerkers verder te ondersteunen in hun ontwikkeling,
is – samen met organisaties op Aruba en Curaçao – een begin gemaakt met
de realisatie van e-learning. De kleinschalige setting maakt goede samen­
werking met naburige eilanden noodzakelijk.

Studie- en beroepenmarkt op Bonaire84

Het investeren in de scholing van medewerkers verhoogt de kwaliteit en de
doelmatigheid van de zorg, maar is eveneens een investering in het behoud
van medewerkers. De bekostiging van de scholing is deels gerealiseerd uit
de jumelage-gelden en deels uit een doorgevoerde tariefsverhoging. Door
de lijn die is ingezet, worden vanuit Fundashon Mariadal de komende 5 jaar
geen arbeidsmarktproblemen verwacht.
Niet alleen vanuit het ziekenhuis wordt geïnvesteerd in de ontwikkeling
van medewerkers. Ook in de geestelijke gezondheidszorg wordt een inhaalslag gemaakt. Psychiater Sybren Wiersma, vanuit GGZ inGeest in Nederland
voor een half jaar uitgezonden naar Bonaire, blogt: “Vanaf juni 2012 is er een
FACT-team met enthousiaste medewerkers en veel deskundigheid, vooral op
het gebied van verslaving. […] Er is veel onderbehandeling van schizofrene

84 Fotograaf: Belkis Osepa

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

77

 inhoud
en bipolaire patiënten op Bonaire. We zijn bezig met een inhaalslag. Niet
alleen de ambulante psychiatrische en verslavingszorg is jarenlang vrij
beperkt geweest, maar ook de hulpverleners die deze zorg jarenlang met
hart en ziel hebben geboden zijn een beetje verwaarloosd. Ze zijn gemotiveerd om te gaan behandelen volgens de geldende standaarden.”85

Diplomering verpleegkundigen Fundashon Mariadal, Bonaire, juni 2012

Kwaliteit en arbeid op Sint Eustatius
Op Sint Eustatius zijn 3 huisartsen werkzaam, maar deze artsen zijn niet
BIG-geregistreerd. Alle verpleegkundigen zijn opgeleid bij de IFE op Curaçao
en één van hen is opgeleid in Zwitserland. De ziekenverzorgenden zijn op
Sint Maarten opgeleid. Bijscholing en trainingen zijn nodig om het niveau
te behouden. Op Sint Eustatius wordt daarom de laatste jaren aandacht
besteed aan scholing van medewerkers en het borgen van kwaliteit.
Leidinggevenden zijn getraind en er is hard gewerkt aan de invoer van een
(digitaal) kwaliteitssysteem. Juist met het oog op de kleinschaligheid van
de zorg, en het feit dat een groot aantal handelingen slechts in zeer lage
frequentie voorkomt, is het van belang om actuele beschrijvingen van werkprocessen en protocollen in huis te hebben. Samen met een Nederlandse
softwareleverancier is een eenvoudig digitaal portaal ingericht, waarin
alle documenten eenvoudig vindbaar zijn. Per document en proces is een
verantwoordelijke aangesteld, die zorg draagt voor het borgen van de
actualiteit en kwaliteit op het betreffende onderdeel.86

85 Blog ‘Mail van Bonaire’, 15 januari 2013
86 Kwaliteitsmanagement op Sint Eustatius, www.infoland .nl, 20 november 2012
78

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Tuchtrecht
‘Met de stelselherziening van 10-10-10 is er ook een wijziging gekomen
in het tuchtrecht. Tot oktober 2010 kenden de 5 eilanden van de
Nederlandse Antillen een eigen tuchtrecht, niet gebaseerd op de Wet BIG
(zoals in Nederland) maar op afzonderlijke wetgeving. Nu de Nederlandse
Antillen uiteen zijn gevallen, krijgen de nieuwe landen Curaçao en Sint
Maarten elk een eigen tuchtcollege, net als eerder al Aruba. Bonaire,
Sint Eustatius en Saba krijgen samen één college, gebaseerd op de Wet
medisch tuchtrecht BES. Hoewel elk land zijn door de eigen minister van
Volksgezondheid benoemde voorzitter en leden van het tuchtcollege
heeft, zal in de praktijk sprake zijn van een personele unie, waardoor de
colleges zullen bestaan uit dezelfde mensen. De leden worden zo gekozen
dat elk land vertegenwoordigd is. Anders dan in Nederland vallen niet
alle BIG-geregistreerden onder het tuchtrecht. Op de eilanden kan slechts
worden geklaagd over het handelen of nalaten van artsen, tandartsen,
verloskundigen en apothekers.’87

Sint Eustatius heeft, net als Saba, een (private) ‘off-shore’ medische universiteit (University of Sint Eustatius School of Medicine). Vanuit deze universiteit is er op Sint Eustatius sinds 1999 een hyperbare tank beschikbaar.88
Deze wordt niet alleen ingezet voor duikersongevallen, maar eveneens voor
de behandeling van moeilijk geneesbare wonden. In Nederland werd de
inzet van een hyperbare tank op dermatologisch gebied kortgeleden nog
als noviteit gepresenteerd.89
Het kleinschalige karakter van de beide eilanden Saba en Sint Eustatius
stelt bijzondere eisen aan de zorg voor ouderen. Zorgpersoneel moet
voor diverse zorgtaken ingezet kunnen worden, want taakdifferentiatie
is vanwege de kleine schaal niet mogelijk maar ook niet wenselijk. Dit
stelt bijzondere eisen aan (aan te trekken) personeel en aan scholing en
deskundigheidsbevordering.90

Kwaliteit en arbeid op Saba
Op Saba zijn 2 huisartsen werkzaam, die beiden BIG-geregistreerd zijn.
Zij vormen, samen met de visiterende medisch specialisten, de kern van de
zorg die op het eiland geleverd wordt. Er is met de doorgevoerde wijziging
per oktober 2010 een grote professionaliseringsslag gestart, op allerlei

87 Medisch Contact, 20 augustus 2012
88 Een hyperbare tank is een drukcabine waarin patiënten 100% zuurstof inademen
89 FWG Themadossier Intersectorale samenwerking, juni 2012
90 Veen, van drs. J.A.H., Kansen voor betere ouderenzorg op de Bovenwindse eilanden Saba en Sint
Eustatius, 4 april 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

79

 inhoud
gebieden (management, HR-beleid, bouw- en vastgoedbeleid, scholing en
huisartseninformatiesysteem). Met het vormen van de Saba Health Care
Foundation, heeft de zorg zich losgemaakt van de eilandelijke overheid en
is er meer ruimte ontstaan voor de visie van de zorgbestuurders op de te
leveren zorg.
De laatste jaren wordt op Saba meer aandacht besteed aan bijscholing van
medewerkers. De mensen die werkzaam zijn in de zorg op Saba, zijn veelal
geschoold bij de IFE op Curaçao of bij het SMMC op Sint Maarten. Het SMMC
geeft opleidingen die Saba aanvraagt. Ook verzorgen deskundigen van
MeduProf bijscholing op Saba voor zowel verpleegkundigen als artsen.
De circa 500 studenten op de universiteit zijn bijna allemaal van
Amerikaanse of Canadese afkomst. Hoewel dit aantal groot is in verhouding
tot het totaal aantal inwoners op Saba (500 op nog geen 2000), is er nauwelijks sprake van integratie.
Saba is een kleine en hechte gemeenschap, en dat maakt het lastig om
klachten over ontvangen zorg te uiten. Om hier toch ruimte voor te maken,
onderzoekt de Health Care Foundation de mogelijkheid om – naast het
in­stellen van een tuchtcollege voor Caribisch Nederland – ook zelf een on­
afhankelijke klachtencommissie in te stellen.91

Kwaliteit en arbeid op Curaçao
Als het gaat om kwaliteit van zorg op Curaçao, is met name het ziekenhuis
(SEHOS) de afgelopen jaren veel in het nieuws geweest. Meerdere jaren op
rij maakten inspectierapporten inzichtelijk dat de zorg niet op orde was.
Dat werd van verschillende kanten bevestigd: bij de inspectie kwamen
veel klachten binnen van cliënten, waarbij het vooral ging over bejegening door het verzorgend en verplegend personeel en het niveau van de
verpleegkundige zorg. Medisch specialisten klaagden over gebrek aan
materiaal en middelen waardoor naar hun mening geen kwalitatief goede
zorg geboden kon worden. Daarnaast zorgde het gebrek aan financiële
continuïteit ervoor dat er (onder meer) niet voldoende arts-assistenten aan­
getrokken konden worden en ook daardoor kwam de kwaliteit van zorg in
het geding.92 Bijkomend euvel was dat de nieuwe regering (2010), zo geven
geïnterviewden aan, in Curaçao alle ambtelijke instituties op het gebied van
zorg helemaal vernieuwde, waardoor aan die kant een flink kennistekort
ontstond en continuïteit in beleid verdween. Daarnaast is opgemerkt dat
maatstaven voor kwaliteit van zorg ontbreken en dat de zorg vanuit een
verkeerd perspectief wordt georganiseerd: op basis van financiën in plaats

91 De Wet op Gezondheidszorg BES schrijft dit overigens ook voor
92 Amigoe, 2 mei 2012
80

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
van op basis van kwaliteit van zorg. Deze laatste opmerking komt overigens
ook in het Europees Nederlandse trendonderzoek veelvuldig naar voren.

Behandeltafel voor kinderen, SEHOS, Curaçao

In hoeverre het SEHOS het tij kan keren, is niet helemaal duidelijk. Het
ziekenhuis wacht op nieuwbouw en hoopt vanuit een nieuwe locatie veel
problemen op te kunnen lossen. Critici geven aan dat de zorg niet ‘als
vanzelf’ verbetert op een nieuwe locatie. Zolang het nog wachten is op
nieuwbouw, zijn er verschillende initiatieven om de zorg van dit moment
te verbeteren, zoals bijvoorbeeld de herinrichting van de poli en het op peil
houden van de gemoderniseerde kinderafdeling, gefinancierd met gelden
van het Ronald McDonald-fonds.
Ontwikkelpunten met betrekking tot de eerstelijnszorg zijn goed in beeld
gebracht door het onderzoek van het NIVEL, zoals besproken in thema 4,
paragraaf 4.4.
Voor huisartsen die zich op Curaçao vestigen, is het niet noodzakelijk een
beroepsopleiding tot huisarts te hebben gevolgd. Ook bestaat er van overheidswege geen systeem van herregistratie. Opmerkelijk is dat bijna twee
derde van de huisartsen geen (afgeronde) beroepsopleiding tot huisarts
heeft gevolgd.93

93 NIVEL, Evaluatie van de structuur en de zorgverlening in de eerstelijnsgezondheidszorg op Curaçao,
Utrecht, 2012

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

81

 inhoud
Voor de medische scholing beschikt Curaçao over het IFE. De studenten
blijven in veel gevallen echter niet voor Curaçao behouden: na de opleiding
aan het IFE vertrekken studenten voor vervolgopleidingen vaak naar
Europees Nederland. Sowieso komt het merendeel van het personeel niet
van het eiland zelf, maar van andere continenten: geïnterviewde experts
geven aan dat 70 à 80% van het personeel uit Nederland komt en de overige
20 à 30% uit Zuid-Amerika.
Voor verpleegkundigen voorziet men problemen op de zorg-arbeids­markt:
door vergrijzing van personeel is over circa 2 jaar een flinke uitstroom te
verwachten. Met het verhogen van de pensioenleeftijd naar 65 jaar komt er
een groep oudere werknemers die zwaar werk moet blijven verrichten. Dat
vraagt om aanwas van jongere medewerkers. Daarnaast is er een behoefte
aan verpleegkundigen op niveau 5. Het SEHOS heeft de intentie de scholing
van niveau 4 naar niveau 5 zelf ter hand te nemen, maar dit is nog niet
geconcretiseerd. Meer verpleegkundigen op niveau 5 zou ook financiële
gevolgen hebben: nu worden verpleegkundigen op niveau 4 en 5 nog gelijk
betaald. Naast officiële scholing door bijvoorbeeld het ziekenhuis, geeft
een enkele geïnterviewde aan dat zorgverleners ook gestimuleerd moeten
worden zichzelf te ontwikkelen.

“Het is voor verpleegkundigen van belang dat ze de ogen openen, een
positiever zelfbeeld krijgen en een bewustwordingsproces doormaken.
Want hoe een verpleegkundige zichzelf ziet, zo wordt ze ook behandeld.
Verpleegkundigen moeten leren zich te verbreden, te ontwikkelen, moeten
meer weten over de zorg, over de cliënten, over wat cliënten wensen en of
ze tevreden zijn.”94

Ook in de ouderenzorg worden problemen voorzien op de zorg-arbeidsmarkt. Vanwege toenemende zorgzwaarte is er meer behoefte aan verzorgenden op niveau 3.
De meeste geïnterviewden uit de andere zorgbranches op Curaçao geven
aan geen problemen te verwachten in de zorg-arbeidsmarkt. Deze organisaties doen zelf veel aan scholing en opleiding en weten deze studenten
ook te behouden. De SGR-Groep (gehandicaptenzorg en revalidatie) maakt
gebruik van lokale opleidingsinstituten, vooral de opleidingen SPW-3, SPW-4
en de opleiding tot verpleegkundige. Dit wordt bij indiensttreding verder
aangevuld met interne opleidingen en trainingen. Voor (para)medische en
psychosociale functies worden personen aangetrokken die een relevante

94 Bron: expert-interview, september 2012
82

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
opleiding in Nederland of de regio hebben gevolgd. Ook GGz Curaçao
– en dan specifiek Klinika Capriles – geeft aan veel te doen aan scholing
en opleiding. Jaarlijks krijgen daar circa 100 studenten van verschillende
opleidingen een stageplek. Daarnaast biedt Capriles stageplekken voor
hbo- en universitaire opleidingen, zowel lokaal als internationaal (zoals
opleidingsplaatsen voor psychiaters in opleiding en coassistenten, en
stageplaatsen aan gezondheidszorgpsychologen in opleiding). Een trend
die genoemd wordt in het kader van opleiden binnen de ggz, is de keuze
voor meer agogisch geschoold personeel. GGz Curaçao is voor het trainen
van eigen personeel een samenwerking aangegaan met Emergis uit
Nederland. Zij coachen en trainen interne docenten op het Systematisch
Rehabilitatiegericht Handelen (SRH). De ambitie voor de komende jaren is
dat professionals van GGz Curaçao zorgprofessionals op andere eilanden
kunnen opleiden. Daartoe bestaan afspraken met Aruba en Sint Maarten.
Ook is gestart met het oprichten van een GGz Academie.
GGz Curaçao geeft – in tegenstelling tot het SEHOS – aan dat de focus op
kwaliteit in de geestelijke gezondheidszorg de laatste tien jaar steeds meer
is komen te liggen op uitkomsten van de zorg. Hieraan wordt invulling
gegeven door het gestructureerd en periodiek uitvoeren van (effect-)
metingen. Daarnaast zijn slagen gemaakt in de verdere professionalisering van de organisatie, zowel beleidsmatig als organisatorisch. Het
‘HKZ certificatie­schema 2009 (Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de
Zorgsector) voor instellingen voor geestelijke gezondheidszorg’ vormt de
leidraad voor het ontwikkelen van kwaliteitsmanagement.

Kwaliteit en arbeid op Aruba
De thema’s scholing, kwaliteit van medewerkers en tekorten op de arbeidsmarkt, spelen zeer op Aruba. Verschillende geïnterviewden geven aan dat de
Arubaanse zorg-arbeidsmarkt niet in staat is om te voldoen aan de vragen
van de zorginstellingen. De arbeidsmarkt op Aruba vormt daardoor een
bedreiging voor de continuïteit van zorg in het ziekenhuis. Meer dan 30%
van de ziekenhuismedewerkers is momenteel afkomstig uit het buitenland
(met name uit Nederland en België) en er is een tekort aan het aanbod van
gespecialiseerde medewerkers. Bij vacaturestelling duurt het gemiddeld
4 tot 6 maanden voordat de vacature ingevuld is. Binnen het voortgezet
onderwijs (havo 4) wordt nu al geworven voor toekomstig verpleegkundigen op opleidings­niveau 4. Ook het werven van voldoende medische
specialisten is voor de Raad van Bestuur van het HOH-ziekenhuis een voortdurende bron van zorg. De vacatures voor specialistenfuncties worden vaak
tijdelijk ingevuld door kortdurende waarnemingen van medisch specialisten uit Nederland. In dat kader is er een pool samengesteld van kortdurende
medisch specia­listen die uit Nederland (80-90%) of uit Colombia (10-20%)

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

83

 inhoud
komen. Deze oplossing is echter kostbaar.95 De vacatures die wel vervuld
zijn, c.q. het huidige zorgpersoneel, zijn lang niet overal op het gewenste
niveau. Het ziekenhuis is druk bezig met opleidingen om de verpleegkundigen te laten voldoen aan de Wet BIG. Hiervoor zijn met de VU Amstel
Academy afspraken gemaakt en wordt binnen het ziekenhuis een leerwerkplek-model geïntroduceerd.
In verbetertrajecten is aandacht voor veiligheid van de zorg en het
betrekken van professionals. Zo wordt in september 2013 een VAR
(Verpleegkundige Advies Raad) geïnstalleerd om de professional meer te
betrekken bij beleid. Ook is het ziekenhuis gestart met automatiserings­
projecten, zoals PAX (digitaliseren van röntgenfoto’s) en HIS (huis­artsen­informatiesysteem).
Als het gaat om de care op Aruba, heeft het verzorgings- en verpleeghuis SABA geen vacatureproblemen. Alle benodigde formatie (met
name niveau 2 en 3) kunnen op het eiland zelf aangetrokken of opgeleid
worden. Zorgmedewerkers worden vooral geschoold in het omgaan met
dementerende ouderen. Ook zijn er 2 specialisten ouderengeneeskunde
vanuit het ziekenhuis gedetacheerd. Voor medewerkers op niveau 2 en 3
(verzorgen­den) is in 2012 bijscholing verzorgd. Ook is er samenwerking met
Expertisecentrum Westhoff in Rijswijk, gespecialiseerd in zorg en behandeling voor de kwetsbare oudere met complexe gezondheidsproblemen.
Er is een uitwisseling van stagiaires, docenten, maar ook van functie­
beschrijvingen en protocollen. Door toename van het aantal cliënten met
een complexere zorgvraag en grotere zorgintensiviteit, ontstaat wel meer
behoefte aan personeel met kennis van verpleegtechnische handelingen.96
Voor de toekomst streeft SABA naar het verhogen van de kwaliteit van de
helpenden en verzorgenden en een personeelsuitwisseling met Stichting
Verpleeghuizen Curaçao.

Kwaliteit en arbeid op Sint Maarten
Op Sint Maarten gaat de aandacht voor verbetering van kwaliteit vooral
uit naar de medisch specialisten. In de afgelopen jaren hebben zich binnen
deze groep op verschillende fronten problemen voorgedaan en er is het
zieken­huis (SMMC) veel aan gelegen om hierin verandering te brengen.
Zaken waar aandacht voor moet zijn, is het vormen van eenheid onder de
specialisten, en het laten welslagen van samenwerking met (visiterende)
artsen vanuit de toekomstige jumelage met VU/AMC. De ambitie van het
SMMC is om meer kwaliteit binnen de specialismen te realiseren, én om
meer specialismen op het eiland aan te kunnen bieden. Ook is het een

95 Jaarverslag HOH-ziekenhuis, 2010
96 Jaarrekening SABA, 2012
84

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
speerpunt om de interne processen te verbeteren, onder meer door dossiers
te gaan automatiseren.
Als het gaat om de kwaliteit van verplegend personeel, zijn enkele duide­
lijke keuzes gemaakt. Zo is besloten om niet in te zetten op verpleeg­
kundigen op niveau 5, maar als hoogste niveau opleidingsniveau 4 aan
te houden. Binnen opleidingsniveau 4 is er de mogelijkheid om te specia­
liseren: bijvoor­beeld tot dialyseverpleegkundige, maar ook richting beleid
en management, een lerarenopleiding of een coachingsopleiding. Ook
worden ziekenverzorgenden opgeleid tot verpleegkundige. Een andere
keuze binnen het SMMC is dat BIG-registratie geen ‘must’ is, maar wel
een ijkpunt. Jaarlijks zijn er trainingen op het gebied van voorbehouden
handelingen.
Als het gaat om arbeidsmarkt en tekorten, is de uitdaging vooral om
mensen voor de Sint Maartense zorg te behouden. Sint Maarten is voor veel
zorgverleners een opstap naar Nederland of Amerika. Zo komen relatief
veel zorgprofessionals uit Suriname voor opleiding naar Sint Maarten om
daarna naar Nederland of Amerika te vertrekken: een verlies aan knowhow.
Binnen het SMMC gebeurt dat vaker: nadat een flinke investering is gedaan
in het scholen en laten samenwerken van mensen met verschillende
culturen en achtergronden, vertrekken mensen van het eiland en is de
investering voor niets geweest. Ook de zorgprofessionals van het eiland zelf
vertrekken veelal op enig moment naar Nederland voor verdere specialisatie. Dat betekent in de meeste gevallen dat zij niet meer terugkeren in de
zorg op Sint Maarten.

“Personeel komt bijna altijd van buiten het eiland. Verpleegkundigen
komen uit de Filipijnen, de Dominicaanse Republiek en Suriname. Het
effect is veel werk inzake verblijfsvergunningen, maar ook effect op
samen­werken: het omgaan met verschillende culturen.”97

De bronnen die zich uitspreken over de zorg zoals die geleverd wordt vanuit
het Wit Gele Kruis op Sint Maarten, zijn positief. De verzorgenden en
verpleegkundigen worden bestempeld als ‘professioneel’, met een ‘prettige
bejegening van cliënten’ en ‘een grote mate van deskundigheid’.98 Samen
met het SMMC worden opleidingen voor zorgprofessionals georganiseerd.

97 Bron: expert-interview, september 2012
98 Van Goed naar Beter, drs. P.A.E. de Boevere in opdracht van ABC Advies, 2011

belangrijke thema’s in de gezondheidszorg

85

 inhoud

86

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

5

Conclusies en aanbevelingen
In dit laatste hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste bevindingen en
vergelijken we inhoudelijke thema’s met thema’s zoals die naar voren zijn
gekomen in het trendonderzoek in Europees Nederland. Ook kijken we kritisch
naar de wijze waarop het onderzoek is uitgevoerd en in welk licht de conclusies
bezien moeten worden. We sluiten af met een aantal aanbevelingen voor de
ontwikkeling van beleid en voor verder onderzoek.

vergelijking caribisch en europees nederland

Caribisch Nederland en Europees Nederland laten zich eigenlijk niet ver­
gelijken. Toch zijn we vaak geneigd om vanuit Nederlands pers­pectief,
vanuit de zorg zoals we die hier kennen, te kijken naar de zorg op de
eilanden. Dat is op zich logisch om zorg of ontwikkelingen te duiden,
maar het gevaar is dat vanuit datzelfde perspectief wordt bepaald wat
de kwaliteit van zorg op de eilanden zou moeten zijn. Maar alleen al een
eenvoudig gegeven als de afwezigheid van een werkzame waterleiding op
Saba en Sint Eustatius, maakt inzichtelijk hoe onvergelijkbaar de situatie
is. De situaties laten zich evenmin vergelijken met eilanden dicht bij ons
Europese vasteland, zoals de Waddeneilanden. De uitdagingen die daar
aan continuïteit en kwaliteit van zorg gesteld worden zijn gering, als we
ze plaatsen naast de uitdagingen waarvoor de Caribische eilanden zich
dagelijks gesteld zien. Bewustzijn van het Nederlandse perspectief en van
de context op de eilanden is daarom essentieel voor toekomstige ontwikke­
lingen in de zorg.

effecten van staatkundige hervorming

De staatkundige hervorming in 2010 heeft veel teweeg gebracht. In het
najaar van 2012, ten tijde van ons bezoek, leken de relaties verbeterd. Maar
ook destijds werd uit de vele gesprekken (en de aanvullende deskresearch)
duidelijk dat de hervorming in eerste instantie niet de verbetering gaf
waarop men gehoopt had: niet op het gebied van zorg, en evenmin op tal
van andere vlakken. Inwoners ervoeren zelfs een verslechtering van de
situatie. Nederlandse beleidsmakers maakten weinig of geen gebruik van
aanwezige kennis en expertise op de eilanden, en hielden weinig of geen
rekening met de eigenheid van de eilanden. Dat leverde – ook op het gebied
van zorg – ongewenste situaties op.

conclusies en aanbevelingen

87

 inhoud
Eind 2012 werden meerdere verbeteringen zichtbaar. Ook uit het tweede
Belevingsonderzoek Caribisch Nederland (de eenmeting) kwam tevredenheid naar voren en gaven zorgbestuurders aan dat er met de Nederlandse
gelden veel verbeterd was op zorggebied, door investeringen die gedaan zijn
in bouw, apparatuur, maar vooral ook in scholing en opleiding. De jumelage
met de VU en het AMC heeft bijvoorbeeld een grote kwaliteitsimpuls gegeven.

“Bij ieder beleidsdossier zou de vraag gesteld moeten worden: “hoe gaan
we samen met de eilanden de uitvoering organiseren?”99

Desondanks was de relatie af en toe uiterst fragiel. Tijdens het uitwerken
van het ruwe materiaal voor dit rapport, raakten de gemoederen bijvoorbeeld verhit toen minister Schippers van VWS in december 2012 besloot tot
versnelde inperking van het basispakket voor verzekerde zorg. Dergelijke
beslissingen die de cultuur en de eigenheid van de eilanden raken, de vele
verschillende belangen en de snelheid waarmee ontwikkelingen elkaar
opvolgen, bemoeilijkten soms een objectief proces van analyseren en omschrijven. Als de situatie net helder leek, bleek deze weer veranderd.
We hebben gekozen voor een zo feitelijk mogelijke schets van de situatie,
die we zien als momentopname. Een ijkpunt.

conclusies
conclusies met betrekking tot de organisatie van zorg
Als het gaat om de wijze waarop de gezondheidszorg op de eilanden georganiseerd is, vallen een aantal zaken op. In eerste instantie: de focus op
de cure en het geringe niveau van georganiseerde care. Met name op de
kleinste eilanden betreft zorg vooral basiszorg en zijn langdurig beperkten
aangewezen op mantelzorg uit het eigen netwerk. Van integrale, cliënt­
gerichte zorg, georganiseerd in een zorgketen, is op geen van de onderzochte
eilanden sprake. Ook op die eilanden waar wel care-zorg is georganiseerd,
is de keten nog niet functioneel en is met name de eerstelijnszorg nog niet
sterk genoeg. Optimalisering van de keten, gericht op de cliënt, blijkt ook
in Europees Nederland uitermate moeilijk. Tegengestelde belangen en
verkeerde financiële prikkels, stimuleren vaker het niet-samenwerken dan
het samenwerken.
Wat ook opvalt als het gaat om organisatie van zorg, is dat de keuzes bij de
staatkundige hervorming leiden tot een verschuiving van verhoudingen

99 Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Tweede
voortgangsrapportage, februari 2012
88

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
in de regio. De eilanden die gekozen hebben voor de status van ‘autonoom
land binnen het Koninkrijk’ zien zich geconfronteerd met financiële
problemen, problemen met de kwaliteit en samenwerking van professionals, en daarmee met een afnemende kwaliteit van de zorg die geboden kan
worden.
Gerelateerd aan de politieke status noemen we de verwevenheid van zorgbestuur en -toezicht, en lokale overheid. Op Caribisch Nederland hebben
de zorgorganisaties zich bestuurlijk losgemaakt met de oprichting van
een Health Care Foundation, waarbij een Raad van Bestuur en een Raad
van Toezicht zijn benoemd. Op de andere eilanden varieert het model:
op Curaçao heeft een ontwikkeling plaatsgevonden waarbij de meeste
grote zorginstellingen zijn overgegaan van een Raad van Beheer- naar
een Raad van Toezicht-model. Op Sint Maarten daarentegen is de verwevenheid nog aanwezig: hier moet de minister bijvoorbeeld goedkeuring
geven voor voorgedragen Raad van Toezicht-leden. Daarnaast valt op dat
meerdere personen door de kleinschaligheid vaak nevenfuncties vervullen.
Leidinggevende, bestuurlijke dan wel toezichthoudende kwaliteiten zijn op
de eilanden dun gezaaid. Degenen die deze kwaliteiten hebben, zetten deze
vaak op meerdere plekken in. Dat uit zich in diffusie in rollen en het risico
van verstrengeling van belangen.
Als het gaat om de financiële organisatie, valt met name op dat slecht
inzicht te verkrijgen is in het beschikbare (toegekende) budget voor zorg,
de verdeling van gelden en de bijdrage van ingezetenen aan zorg. Dat laat
zich deels verklaren door een ontbrekende dataverzamelingstraditie: er zijn
op de eilanden weinig gegevens beschikbaar over (bijvoorbeeld) aantallen
verrichtingen, bijbehorende kosten, uitkomsten van zorg, ligduur, maar
evenmin over exacte inwoneraantallen. Het andere deel van de verklaring
ligt in de geringe inzichtelijkheid die aan Nederlandse kant geboden wordt.
We hebben veel tijd gestoken in het bestuderen van ogenschijnlijk heldere
berekeningen en het verkrijgen van duidelijkheid over budgetten voor
Caribisch Nederland. Deze ondoorzichtigheid veroorzaakt wantrouwen en
maakt de discussies tussen Nederland en Caribisch Nederland scherper dan
wellicht nodig.

conclusies met betrekking tot belangrijke zorgthema’s
De thema’s die als belangrijkste naar voren kwamen, zijn deels thema’s
die ook uit het trendonderzoek in Europees Nederland naar voren komen.
Het gaat dan om thema’s als preventie, versterking van de eerste lijn, maar
ook de bezuinigingen en discussies rondom bijvoorbeeld het basispakket
verzekerde zorg. Binnen deze thema’s worden wel verschillen zichtbaar. Zo
is de versterking van de eerstelijnszorg in Nederland sterk gekoppeld aan
de grote transitie naar ‘zorg dicht bij huis’. Een transitie waarbij het streven
is zo veel mogelijk zorg uit de tweede lijn over te hevelen naar de eerste lijn,
conclusies en aanbevelingen

89

 inhoud
deels vanuit kostenoverwegingen, deels vanuit kwaliteitsoverwegingen.
Inherent hieraan is de beweging die cliënten zelfredzamer moet maken: om
meer zorg thuis te kunnen ontvangen, moet de cliënt meer regie krijgen en
nemen over de eigen ziekte/aandoening en ondersteund worden om de zorg
zelf te managen. Ook op de eilanden speelt het streven naar een besparing
van kosten, bijvoorbeeld met de huisarts als poortwachter, die zuinig is met
verwijzingen naar de (duurdere) tweede lijn en inzet op preventie om overgewicht te voorkomen en bewegen te stimuleren. Voor Caribisch Nederland
en de omringende eilanden is niet zozeer zelfredzaamheid aan de orde,
maar aandacht voor en een toename van mondigheid en ziektebesef.
Sowieso valt op dat de rol van de cliënt nog weinig is uitgekristalliseerd. De
afwachtende, respectvolle houding van de patiënt kent zijn oorsprong in de
cultuur. De bewoners van de eilanden zeggen elkaar niet gauw de waarheid
en geven niet altijd openlijk aan wat ze zouden willen. Dit uit zich ook in
de zwakke positie van patiënten- en belangengroeperingen. Het beperkt of
vertraagt echter, zoals gesignaleerd, bepaalde ontwikkelingen in de zorg. De
positie van de patiënt en die van belangengroeperingen verandert, maar dit
proces vraagt tijd.100 Wordt in Europees Nederland met allerlei initiatieven
gepoogd de cliënt meer ‘eigenaar’ te maken van het zorgproces, hem/haar
daar goed in te betrekken en meer gezamenlijk te beslissen over aanpak
en behandeling, in de Caribische regio ligt de focus op het verhogen van
de kwaliteit van de (medische) zorg die geboden kan worden. Het lijkt een
noodzakelijke chronologie: eerst goede medische zorg kunnen leveren, dan
evalueren waar het op andere aspecten beter kan (en dan komt de cliënt in
beeld). Tegelijkertijd roept het de vraag op: zou het gelijk op kunnen gaan?
Het verbeteren van de kwaliteit, en daar direct de cliënt als mede-beslissende partij in meenemen? We komen hierop terug in onze eerste aanbeveling
over ‘Leren van een anticyclische beweging?’
Op het gebied van preventie is de beweging op onderdelen vergelijkbaar:
obesitas en aanverwante diabetesproblematiek maken preventie-inter­
venties in leefstijl urgent. Opvallend is dat de signalen erop wijzen dat
huisartsen op bijvoorbeeld Curaçao het gesprek over leefstijl duidelijk
aangaan, terwijl dat in Europees Nederland gevoelig ligt. Preventie die
in Caribisch Nederland nodig is op het vlak van tienerzwangerschappen
en zwangerschaps­afbrekingen, speelt in Europees Nederland als thema
niet, preventie op het gebied van drugs en alcohol betreft in Nederland
vooral wetgeving op het gebied van alcohol (geen verkoop van alcohol aan
jongeren onder de 18) en activiteiten om roken – met name onder jongeren –
tegen te gaan.

100 Inmiddels is de Stichting Patiëntenbelangen BES (SPB-BES) een feit. Bron: Caribisch Netwerk, 26 juli
2013
90

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
De niet vergelijkbare thema’s zijn de medische uitzendingen, die centraal
staan in de zorg op de eilanden, de ‘vergeten groepen’ en (in elk geval in
veel mindere mate) de noodzaak tot verdere scholing van zorgmede­werkers.
Onze conclusie hierbij is dat de continuïteit van goede zorg, al dan niet
acuut, op de eilanden vele malen complexer is dan op het (Nederlandse)
vasteland. Dat zorgt ervoor dat het leeuwendeel van tijd en geld daarop
gericht is. Met als gevolg dat andere aspecten van zorg (nog) onderbelicht
zijn. De eilanden zijn bezig om deze onderbelichte aspecten in beeld te
brengen en ook deze vormen van zorg in te richten. Een tweede conclusie
hierbij is dat de kwaliteit van de zorg op de verschillende onderzochte
eilanden sterk afhankelijk is van individuen. Het zijn individuele zorgprofessionals met een visie en een sterke verbeterwens, die de kwaliteit van zorg
bepalen. Zij realiseren, al dan niet ondersteund door overheden, kwaliteitsverbetering en samenhangende zorg tussen de eilanden. Naast het respect
dat dit oproept, raakt het ook meteen aan het risico van geringe borging.

aanbevelingen
leren van een anticyclische beweging?
Door de tijd, de interviews, de deskresearch en het vergelijken van de
thema’s, drong zich een beeld op van een anticyclische beweging. In het
trendonderzoek in Nederland hebben we meermaals geconstateerd dat
sommige ontwikkelingen herhalingen zijn uit het verleden, vaak met wat
aanpassingen. Oude wijn in nieuwe zakken, zogezegd. Of beter: soms realiseren we ons dat we goede zaken hebben ‘weg-veranderd’ en leren we weer
van het verleden. Een cyclische beweging, een fluctuerende lijn. In vergelijk
met het onderzoek in het Caribisch gebied, komt er een lijn bij: de ontwikkelingen in de zorg op de eilanden gaan in tijd achter die van Europees
Nederland aan. Zelfs zo dat een ontwikkeling die in Europees Nederland op
zijn retour is, net ingezet wordt (of wordt beoogd) in Caribisch Nederland.
Of zelfs zo dat zorg die beginnend in ontwikkeling is op de eilanden, kan
starten op een punt dat in Nederland net bereikt is.
Een voorbeeld. De Nederlandse zorg heeft zich ontwikkeld tot kwalitatief
hoogwaardige zorg, zowel op het gebied van de cure als van de care. De
beweging in de care is er een geweest van sterke intramuralisering (grote
instellingen) naar kleinschaligheid binnen de intramurale setting, naar
kleinschaligheid op locatie, naar… zorg thuis. Extramuralisering staat op dit
moment sterk in de aandacht en heeft veel consequenties. Zoals gesteld is
de care op de Caribische eilanden lang onderbelicht geweest. Mensen die
langdurige zorg nodig hadden, deden een beroep op mantelzorg. Met de
individualisering die ook op de eilanden speelt, en de wegtrek van jongeren,
vallen mantelzorgnetwerken weg. De ontwikkeling van de care leidt dan
snel tot het inrichten van instellingen voor verpleging en verzorging. Zou
de Nederlandse ervaring aanleiding kunnen zijn om vooral de zorg thuis
conclusies en aanbevelingen

91

 inhoud
en de wijk- en buurtzorg te gaan versterken? Om de (resterende) sociale
netwerken te waarderen, te behouden en te versterken?
Ander voorbeeld. De geestelijke gezondheidszorg in Nederland is sterk in
beweging. Herstelgericht werken, non-fixatiebeleid, de inzet van ervaringsdeskundigheid, outreachend werken (naar de niet-zorgvragende cliënt toe)
en de inzet van ACT- en FACT-teams worden hier langzaamaan leidend. Bij
de ontwikkeling van de ggz-zorg op Curaçao, zijn deze manieren van werken
meteen als uitgangspunt genomen. Met het voordeel dat er niet de ballast
is uit een verleden. Geen geldende manier van werken die omgebogen moet
worden in iets nieuws. In de cyclus gezien: instappen op een hoogtepunt.
Of deze: de Nederlandse bevolking is de afgelopen decennia op het gebied
van zorg wat ‘verwend’ geraakt. Met de toename van behandelmogelijk­
heden zijn de behandelwensen ook sterk gegroeid. Een uitgebreid verzekerd
pakket heeft geleid tot een houding van ‘recht hebben op’. Het woord
‘verzorgingsstaat’ heeft een negatieve connotatie gekregen en er wordt
stevig ingezet op het keren van het tij. Er worden maatschappelijke discussies gevoerd over eigen verantwoordelijkheid van burgers, grenzen aan
behandelen, en er wordt ingezet op het versoberen van verzekerde zorg.
De cliënt wordt weer gewezen op het eigen aandeel in de zorg, de eigen
verantwoordelijkheid, het eigen kunnen. Met de ontwikkeling naar betere
zorg en de mogelijkheid tot meer zorg op de Caribische eilanden, ontstaat
meteen ook een stijgende vraag. Dit gecombineerd met cultuuraspecten
waarin medicatie altijd gewenst is (het niet behandelen van een verkoudheid is geen optie) en de Amerikaanse invloed op eilanden als Saba en
Sint Eustatius (de I’ll sue you-cultuur), voorspelt een beeld van een verzorgingsstaat-in-aanbouw. Zou de kwalitatieve ontwikkeling van de zorg in
Caribisch Nederland meteen gepaard kunnen gaan met inzetten op eigen
verantwoordelijkheid, eigen regie en zelfmanagement?
Als we op deze manier naar de ontwikkelingen in de zorg kijken, in
Nederland en in het Caribisch gebied, ontstaan er kansen. Door verschillende ontwikkelfases op elkaar te leggen, krijgen we de kans om terug
en vooruit te kijken én daar ontwikkelingen op bij te sturen. Wat hebben
zorg-ontwikkelingen op het Nederlandse vasteland ons geleerd? Wat
zouden we omkijkend anders doen, wat hadden we willen behouden? Voor
Caribisch Nederland is het aan te bevelen om een eigen visie te ontwikkelen, die past binnen de culturele context. Daarbij is het raadzaam om vast te
stellen welke lessen in Europees Nederland zijn geleerd en wat dus niet van
Nederland overgenomen zou moeten worden. De Nederlandse zorg staat
op het punt een aantal majeure veranderingen door te voeren, met kans op
majeure fouten. In hoeverre kunnen de eilanden als spiegel dienen?

92

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

tot slot: aanbevelingen voor verder onderzoek
Met het Nederlandse trendonderzoek wordt jaarlijks een cyclus doorlopen,
waarin de gevonden ontwikkelingen op macroniveau worden doorvertaald
naar de (verwachte) effecten op organisaties en functies. Daartoe organiseren we jaarlijks bijeenkomsten met managers uit zorgorganisaties, die goed
zicht hebben op de belangrijkste processen in hun organisatie en de rollen
die medewerkers daarin vervullen. Ook met de voorliggende resultaten voor
het Caribisch gebied zou het zinvol zijn deze doorvertaling te maken.
In het Nederlandse onderzoek zien we over de jaren de meerwaarde van
een jaarlijkse monitor ontstaan: er worden langere lijnen en patronen
zichtbaar en we verkrijgen zicht op het verloop van ontwikkelingen en de
mate waarin ze in de zorg geïmplementeerd raken. Op die manier wordt ook
goed zichtbaar waar knelpunten liggen en waar ontwikkelingen vastlopen.
Nu voor het Caribisch gebied deze eerste ‘monitor op ontwikkelingen’ heeft
plaatsgevonden, zou bekeken moeten worden of herhaling gewenst en
mogelijk is, en met welke frequentie het onderzoek uitgevoerd zou moeten
worden.
Ook kan het een afweging zijn afzonderlijke rapporten over de individuele
eilanden te schrijven. Met het voorliggende rapport proberen we recht te doen
aan alle eilanden, waardoor interessante informatie soms moest wijken: te
veel detail of te veel informatie over één specifiek onderwerp, paste niet in
een afgewogen geheel. Afzonderlijke rapporten over de individuele eilanden,
dan wel over de effecten op individuele zorgorganisaties, zouden ‘rijker’ zijn en
wellicht meer herkenbaar voor de verschillende eilanden.
Bij herhaling of verdieping van het onderzoek, zou een betere inrichting van
de brancheplattegrond (zoals in hoofdstuk 2 genoemd) gewenst zijn. Hierbij
zou het bovendien zinvol kunnen zijn om ook andere groepen te betrekken.
Te denken valt aan politici die gezondheidszorg in hun portefeuille hebben
en aan afvaardigingen van cliëntengroepen. Daarnaast zou het waardevol
zijn om de kwaliteit van lokale bronnen (voor deskresearch) vooraf vast
te stellen. Binnen Nederland zou het wenselijk zijn om in­formatie over
Caribisch Nederland bij de ministeries vollediger te maken, bijeen te
brengen en toegankelijk(er) te maken. Eerste stappen op dit vlak zijn gezet
met de inrichting van een aparte Caribische ‘statline’ door het CBS.
We realiseren ons goed dat dit rapport een impressie is. Een moment­
opname van de zorg in een afgebakende onderzoeksperiode. Al in de
feedback­ronde op het concept van dit rapport ontstonden waardevolle
vragen, initiatieven en adviezen, die we niet meer allemaal konden
meenemen in dit rapport. Zo werkte het ook bij de trendrapporten die
we eerder schreven voor Europees Nederland.

conclusies en aanbevelingen

93

 inhoud
De ontwikkelingen in de zorg en de gesprekken daarover zijn een continu
proces. We hopen dat dit rapport en het achterliggende onderzoek een basis
en stimulans vormen voor de formulering en uitvoering van beleid op alle
niveaus van de sector.

94

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Bijlage 1
Geïnterviewden

geïnterviewde personen (in alfabetische volgorde)101

−− Dhr. G. Berkel, Sint Eustatius Health Care Foundation (SEHCF)
(plv Director)
−− Mevr. J. A. Blaauboer, MD, Saba Health Care Foundation (SHCF)
(Board of Directors)
−− Mevr. B. Boetekees, Stichting Zorgverlening Het wit Gele Kruis,
Sint Maarten (Operation manager)
−− Dhr. F. Clarenda, Fundashon Mariadal, Bonaire (Projectmanager Kwaliteit)
−− Mevr. B. Dekker, MSc, Sint Maarten Medical Center (SMMC) (Assistant
Director)
−− Dhr. prof. dr. A.J. Duits, St. Elisabeth Hospitaal (SEHOS) (Voorzitter
Medische Staf); Stichting Rode Kruis Bloedbank Curaçao (Voorzitter en
directeur)
−− Dhr. dr. J. Falconi, Dr. Horacio E. Oduber Hospitaal, Aruba (Medisch
directeur)
−− Dhr. G. Frans, MBA, Fundashon Mariadal, Bonaire (Raad van Bestuur)
−− Dhr. drs. I. Gerstenbluth, Ministerie van Gezondheid, Milieu en Natuur
(Hoofd afdeling Epidemiologie & Onderzoek, Epidemioloog)
−− Mevr. J. Hassell, Sint Maarten Medical Center (SMMC) (Manager HR/
Communications)
−− Mevr. S. Martis-Treurniet, MSc, St. Elisabeth Hospitaal (SEHOS) (Secretaris
Raad van Toezicht, lid Eilandelijke Raad voor Volksgezondheid, lid Raad
van Ouderenbeleid)
−− Mevr. S. van der Meer, MBA, GGz Curaçao (Beleidsmedewerker/Policy
advisor)
−− Mevr. S. Middelhof, Sense Change Management N.V. (Consultant)
−− Dhr. dr. W. Oostburg, Klinika Capriles Curaçao (Medisch Directeur)
−− Mevr. C. Ortega-Martijn, BA, lid Tweede Kamer der Staten-Generaal,
van 30 november 2006 tot 20 september 2012 van de Christen Unie
(Woordvoerder Antilliaanse zaken)
−− Dhr. drs. N.C. Oudendijk, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (Directeur van de tijdelijke Projectdirectie Alt, Bonaire-,
Sint Eustatius en Saba-gezant periode 2007-2009)

101	De personen zijn in de lijst opgenomen met de functie die zij bekleedden ten tijde van het
onderzoek

bijlagen

95

 inhoud
−− Dhr. T. Pantophlet, Sint Maarten Medical Center (SMMC) (Manager
Patiënt Care)
−− Dhr. F. Rigaud, Rigafer Advisory (Managing Director/Owner, Voormalig
Member Board of Directors Stichting Ziekenverpleging Aruba)
−− Dhr. J.B.M. Rokebrand, Stichting Algemene Bejaardenzorg Aruba (SABA)
(Directeur)
−− Dhr. A.J.G. Rossen, RA, Stichting voor Gehandicapten- en Revalidatiezorg
(SGR-Groep), Curaçao (Financieel Directeur)
−− Dhr. F. Rothweiler, Stichting Federatie Zorginstellingen (SFZ) (Voorzitter);
Sense Change Management N.V. (Directeur)
−− Dhr. dr. R.C. Sardeman, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(Projectmanager VWS/Volksgezondheid voor Bonaire, Sint Eustatius en
Saba)
−− Dhr. prof.dr. J. Savekoul, Fundashon Mariadal/VUmc/AMC (Directeur
Jumelage Fundashon Mariadal met VUmc/AMC)
−− Dhr. drs. J.M. Schut, Dr. Horacio E. Oduber Hospitaal, Aruba (Manager
Human Resources)
−− Dhr. K. Sneek, Sint Eustatius (Gedeputeerde)
−− Dhr. drs. A. Sliedrecht (Als Gemachtigde van het College Sanering
Ziekenhuisvoorzieningen rapport uitgebracht over Sint Eustatius
Healthcare Foundation i.o, in opdracht van VWS, 2009)

geraadpleegde personen

−− Dhr. drs. B. Awad MHA MBA-H, Sint Eustatius Health Care Foundation
(SEHCF) (Bestuurder a.i.)
−− Dhr. S. Bakker, Auxiliary Home Sint Eustatius (Raad van Bestuur)
−− Dhr. E. Eleonora, Stichting Birgen di Rosario (Voorzitter Raad van Bestuur)
−− Mevr. A. Gregorio, Stichting Thuiszorg Banda Bou (Directeur)
−− Dhr. R. Heijink, MSc, National Institute for Public Health (RIVM)
(Researcher)
−− Dhr. H. Kamsteeg, SGR-Groep (Voorzitter Raad van Bestuur)
−− Dhr. K. Klarenbeek, Sint Maarten Medical Center (SMMC), (Voorzitter
Raad van bestuur/Financial Director)
−− Dhr. D. Levenstone, Benevolent Foundation Saba (BFS) (Boardmember)
−− Mevr. R. Mercurius, Auxiliary Home Sint Eustatius (Director)
−− Dhr. R. Smith, Benevolent Foundation Saba (BFS) (President)
−− Dhr. W. van der Zee, Palier Rotterdam (Manager bedrijfsvoering en 10 jaar
actief in de samenwerking tussen Stichting Opvang Verslaafden (SOV)/
Palier en organisaties op Curaçao en Aruba)

96

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Bijlage 2
Bronnen

ABC advies, ‘Van Goed Naar Beter’, drs. P.A.E. de Boevere, Advies betreffende
de kwaliteit van door “Stichting Zorgverlening Het Wit Gele Kruis” geleverde
zorg en dienstverlening en tips voor de toekomst, Philipsburg/Middelburg
25 februari 2011

Algemene Rekenkamer, Achtergronddocument verantwoordingsonderzoek
BES-fonds
mei 2012

Algemene Rekenkamer Aruba, Jaarverslag 2011, Oranjestad
29 februari 2012

Algemene Rekenkamer, rapport Rijksoverheid en Caribisch Nederland:
naleving van afspraken
november 2012

Antilliaans Dagblad, Artikel over versteviging van zorg in de eerstelijn op
Curaçao
31 maart 2012

Balance consultancy Group, Informatiedocument. Beschrijving organisatie, positie en profiel voor de positie van Afdelingshoofd Afdeling Publieke
Gezondheidszorg Directie van Samenleving en Zorg van het Openbaar
Lichaam Bonaire
juni 2012

Bennekom, van, T. De Tragiek van Bonaire - Nederlands onvermogen op een
eiland waar niets is wat het lijkt, Uitgeverij Village
oktober 2012

BonaireVandaag
29 september 2012

Calibris-Vizier, Tijdschrift over arbeidsmarktontwikkelingen binnen Zorg,
Welzijn en Sport, 14e jaargang, nr. 54, Bunnik
november 2011

bijlagen

97

 inhoud
CAO Health Care Saba en Sint Eustatius, 1 januari 2012 – 31 december 2013
2012-2013

CBS. Statistical Yearbook Netherlands Antilles 2009, Willemstad, Curaçao
2009

Centrale Bank van Aruba, Annual Statistical Digest 2010, Issue no. 5
april 2011

ChristenUnie, Een binnen Nederland aanvaardbaar Voorzieningenniveau.
Notitie Tweede Kamerfractie
september 2011

Christen Unie, Verkiezingsprogramma 2012
2012

College financieel toezicht (Cft), Halfjaarrapportage voor de openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba
april 2011 - december 2011

College financieel toezicht Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Toetsingskader
2013 BES
2013

College financieel toezicht Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Advies 3de
Uitvoeringsrapportage en Begrotingswijziging Saba 2012
november 2012

Curconsult, “Samen verder bouwen”, Eénmeting Belevingsonderzoek Caribisch
Nederland. Vervolgonderzoek naar de beleving van de veranderingen door de
burgers van Caribisch Nederland als gevolg van de gewijzigde staatkundige
structuur binnen het Koninkrijk
oktober 2012

De Minister van Algemene Zaken en Buitenlandse Betrekkingen,
Landsverordening van de 28ste mei 2010 houdende regels inzake de
opneming en verpleging van psychiatrische patiënten (Landverordening
verpleging psychiatrische patiënten), Willemstad, Curaçao
28 mei 2010

De Soroptimist, Interview met mw. Shirley Martis-Treurniet
juli 2010

Digitalezorg.nl, Artikel over inzet van teleconsultatie
31 oktober 2011
98

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Ecorys, Marktwerking op Caribisch Nederland. Een quick-scan van issues,
Rotterdam
28 februari 2011

Eerste Kamer der Staten-Generaal, Tweede aanpassing van wetten in
verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius en
Saba als openbaar lichaam binnen Nederland – A (Tweede Aanpassingswet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba – A)
23 november 2010

Federatie Antilliaanse Jeugdzorg in samenwerking met SIFMA, in opdracht
van Samenwerkende Fondsen Aruba en Nederlandse Antillen, Jong (&)
moeder. Een inventariserend onderzoek naar de situatie van tienermoeders
op de Nederlandse Antillen, Curaçao/Sint Maarten
september 2010

FWG, Wetenswaardig, Artikel over de HR superset op Bonaire
najaar 2012

GGZingeest.nl, Blog van Psychiater Sybren Wiersma
10 september 2012

HiraSing, prof., Visser, dr., e.a., Obesitas op Bonaire. Onderzoek naar overgewicht en obesitas
oktober 2009

IdeeVersa. Referentiekader Caribisch Nederland. Onderzoeksrapport
‘Referentiekader voor lasten en baten van Bonaire, Sint Eustatius en Saba’,
uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
20 februari 2012

IKON, talkshow ‘Spraakmakende Zaken’ met Paul Rosenmöller als gastheer
over de rechten van het kind in Nederland en op Saba, Sint Eustatius en
Bonaire
9, 16 en 23 augustus 2012

Inspectie voor de Volksgezondheid Nederlandse Antillen & Inspectie voor
de Gezondheidszorg Nederland. Geaggregeerde rapportage Verpleeghuis-,
Verzorgingshuis- en Thuiszorg op de Nederlandse Antillen
november 2009

Inspectie voor de Volksgezondheid, Ministerie van Gezondheid, Milieu en
Natuur. Jaarverslag 2011, Curaçao
april 2012

bijlagen

99

 inhoud
Inspectie voor de Volksgezondheid, Ministerie van Gezondheid, Milieu en
Natuur. Meerjarenbeleidsplan 2012-2015 ‘Voor gerechtvaardigd vertrouwen in
verantwoorde zorg (II)’, Utrecht
december 2011

Inspectie voor de Volksgezondheid. Rapport ‘Onderzoek Telefonische bereikbaarheid van huisartsen op Curaçao’
juni 2010

Inspectie voor de Volksgezondheid, afdeling Gezondheidszorg. Onderzoek
naar en communicatie over de uitbraak van KPC-bacterie in het St. Elisabeth
Hospitaal in Curaçao januari – november 2012
december 2012

Inspectorate Ministry of Public Health, Social Development and Labor,
Sint Maarten. Brief van Dr. E.W.A. Best, Inspecteur Generaal, over Last onder
Dwangsom, Philipsburg
12 oktober 2012

Interparlementair Koninkrijkoverleg, Afsprakenlijst, Den Haag
5-8 maart 2013

Klinika Capriles, Jaardocument 2011
mei 2012

Kloosterboer, K. Kind op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Kinderrechten in
Caribisch Nederland. Samenvatting, Unicef
mei 2013

Lagendijk, drs. E. Sport en bewegen op de BES-eilanden. Quick scan en advies
over beleid, infrastructuur en organisatie van sport en bewegen op Bonaire,
Sint Eustatius en Saba anno 2009, DSP - groep BV, Amsterdam
november 2009

Magazine Alert, Kwartaalmagazine over patiëntveiligheid en medische aansprakelijkheid, MediRisk, 8e jaargang
maart 2012

Medisch Contact, reportage ‘Drie tropische gemeenten erbij’
maart 2009

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Beantwoording schriftelijke Kamervragen over ontwerpbegroting 2013. Kamerstuknummer 33400-XVI
24 juni 2013

100

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, over de maatregelen zorg Caribisch Nederland 2013
december 2012

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, Verslag bezoek Caribisch Nederland van 16 tot 21 april
2012
juni 2012

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, Betreft kamervragen
24 oktober 2011

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, over Wet afbreking zwangerschap in Caribisch
Nederland
6 oktober 2011

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, over Waz-vergunning Fundashon Mariadal
14 juni 2012

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, over Aanvullende vragen zorgaanspraken Caribisch
Nederland
11 februari 2013

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, overzicht ontwerpregelgeving Caribisch Nederland
19 april 2013

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, beantwoording Verslag Schriftelijk Overleg van de
Commissie VWS naar aanleiding van een tweetal brieven van 21 december
2012 en van 21 januari 2013 inzake Pakketmaatregelen Caribisch Nederland
24 april 2013

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister, dr.
A. Klink, over de Uitvoering zorg op BES eilanden
oktober 2010

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Rijksbegroting 2013 xvi
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
18 september 2012

bijlagen

101

 inhoud
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Brief van de Minister,
mw. drs. E.I. Schippers, over de zorgaanspraken Caribisch Nederland
februari 2013

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Brief van de
Minister, Mw. mr. drs. J.W.E. Spies, inzake het kabinetsstandpunt referentiekader Caribisch Nederland
8 juni 2012

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Brief van de
Minister, Dhr. dr. R.H.A. Plasterk over zijn kennismakingsbezoek aan de
landen Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Saba, Sint-Eustatius en Bonaire van 19
tot en met 26 januari 2013
30 januari 2013

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Brief van de
Minister, Dhr. dr. R.H.A. Plasterk, over Caribisch Nederland
8 februari 2013

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Brief van de
Minister, Dhr. dr. R.H.A. Plasterk, Stand van zaken diverse onderwerpen
Koninkrijksrelaties en Caribisch Nederland
18 maart 2013

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Brief van
de Minister, Dhr. dr. R.H.A. Plasterk, reactie op de afsprakenlijst van het
Interparlementair Koninkrijksoverleg
11 april 2013

Ministry of Public Health, Social Development and Labor, Health System
Reform Sint Maarten
november 2012

Nederlandse Grondwet, Verslag van een algemeen overleg, gehouden op
maandag 30 januari 2012, over BES-aangelegenheden op het beleidsterrein
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport - Vaststelling van de begrotingsstaat
van Koninkrijksrelaties (IV) voor het jaar 2012
februari 2012

NHG-Praktijkaccreditering. Cyclus 2008-2010
juni 2008

NIVEL, Evaluatie van de structuur en de zorgverlening in de eerstelijnsgezondheidszorg op Curaçao, Utrecht
2012

102

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Nuffic, Landenmodule Curaçao, Sint Maarten en de BES-eilanden.
Waardering van buitenlandse getuigschriften in Nederland 2010, Afdeling
Onderwijsvergelijking, Den Haag
februari 2011

Openbaar Lichaam Bonaire, Begroting van de uitgaven en inkomsten van het
Openbaar Lichaam voor het dienstjaar
2012

PricewaterhouseCoopers (PwC), Oog voor duurzaamheid. Eindrapport
quickscan, SEI Curaçao
16 juni 2011

PricewaterhouseCoopers (PwC), Fiscale wetgeving 2012, Curaçao en
Sint Maarten, BES eilanden en Aruba
februari 2012

Raad voor Ouderenbeleid, Nota Ouderenbeleid. Uitgebracht in opdracht van
het Bestuurscollege van het Eilandgebied Curaçao
1996

RIVM, Vaccinatiegraad Rijksvaccinatieprogramma Nederland (inclusief CN)
verslagjaar 2013

Rijksdienst Caribisch Nederland, Informatiebrochure Zorgverzekering voor
verzekerden van de Zorgverzekering Bonaire, Saba en Sint Eustatius per 1
januari 2011
december 2010

Rijksdienst Caribisch Nederland, afdeling OCW, Brochure Het onderwijssysteem van Caribisch Nederland
2011

Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius
en Saba. Eerste voortgangsrapportage
2011

Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius
en Saba. Tweede voortgangsrapportage
februari 2012

Radio Nederland Wereldomroep (RNW)
periode maart 2010 – oktober 2012

bijlagen

103

 inhoud
Rey, S. en Nennstiel, C. Ergotherapie op Sint Maarten? Museumpark
Hogeschool Rotterdam
januari 2008

SABA (Stichting Algemene Bejaardenzorg Aruba), Jaarrekening Saba 2011
mei 2012

Saba Health Care Foundation, Beleidsplan 2010-2012
april 2012

Samenwerkingsprotocol Aruba – Nederland, Oranjestad
27 oktober 2011

Seksoa, digitaal magazine over SOA, HIV en seksuele gezondheid. Interview dr.
R.C. Sardeman, jaargang 1, nr.4
december 2010

Skipr, artikel over Specialisten VUmc en AMC aan de slag in de Caraïben
7 februari 2011

Skipr, artikel over de eerste zorg-cao voor Saba en Sint Eustatius
7 juni 2012

Sliedrecht, drs. A. St. Eustatius Healthcare Foundation i.o. Verslag werkbezoek
St. Eustatius
maart 2009

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, Wet van 17 mei 2010 tot
invoering van de regelgeving met betrekking tot de openbare lichamen
Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire,
Sint Eustatius en Saba)
17 mei 2010

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, Wet van 17 mei 2010 tot
aanpassing van wetten in verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie
van Bonaire, Sint Eustatius en Saba als openbaar lichaam binnen Nederland
(Aanpassingswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba)
17 mei 2010

Staatscourant, Regeling van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport over wijziging van de Regeling aanspraken zorgverzekering BES en de
Regeling vaststelling premiepercentages werknemer en werkgever BES
20 december 2012

104

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud
Staten van Curaçao, Landsverordening basisverzekering ziektekosten
december 2012

Stichting Federatie Zorginstellingen Nederlandse Antillen. Organisatie van
de care op Curaçao, Visiedocument, Curaçao
oktober 2008

Stichting Verslavingsreclassering GGZ (SVG), vacature Reclasseringswerker
9 november 2012

Stichting ziekenverpleging Aruba, Jaarverslag 2010, Oranjestad
28 oktober 2010

Sneek, K. Toespraak ‘Sint Eustatius en Saba; mogelijkheden en uitdagingen’
november 2011

The College of the Dutch Caribbean (CDC), Flyer, Sbo/Mbo- & Bachelor/Hbo –
opleidingen Voltijd - & Deeltijdopleidingen
2012

The Daily Herald
31 augustus 2012 en 9 oktober 2012

Trouw.nl, Artikel over dat de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba meer
geld krijgen dit jaar vanuit Den Haag
11 juni 2012

Unicef, De situatie van kinderen en jongeren op Curaçao, Aruba, Sint
Maarten, Bonaire, Sint Eustatius en Saba
2013

ViaMedica. Een verkenning over de Specialistische zorg op maat voor Bonaire
in opdracht van Fundashon Mariadal, Bonaire, Deel 1 en 2
januari 2009

Veen, van, drs. J.A.H., Kansen voor betere ouderenzorg op de Bovenwindse
eilanden Saba en Sint Eustatius
4 april 2012

Veen, van, drs. J.A.H., Ouderenzorg in Rincon Bonaire, een kans op een betere
toekomst voor ouderen op heel Bonaire!
maart 2012

bijlagen

105

 inhoud
Vereniging Bedrijfsleven Curaçao, Newsletter, Rapport ‘Nota Integraal zorgbeleid’, Curaçao
februari 2009

Volksgezondheid Instituut Curaçao (VIC). Zorgrekeningen Curaçao 2008-2011
december 2012

V&VN, Alomvattend ambulanceproject BES eilanden, Vakblad V&VN
Ambulancezorg
maart 2011

Wet publieke gezondheid BES
13 december 2011

Wiele, van der, drs. W.M., Abortus provocatus op de BES eilanden, Een
nulmeting
november 2010

Zorgvisie, artikel over uitstel zorgbezuiniging Bonaire, 1 juli 2011, en artikel
over dat minister Schippers akkoord is met alternatieve bezuinigingen op
Caribisch gebied’
18 januari 2012

106

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

geraadpleegde websites april 2011 – mei 2013
Amigoe.com
Banboneirubek.com
Bearingpointcaribbean.com
Big register.nl
Bonaire.nu
Cbs.nl
Caribischnetwerk.ntr.nl
Comitekoninkrijksrelaties.org
Dehoop.org
Fundashonmariadal.com
Gezondheidszorgbalans.nl
Gobiernu.an, website van de Regering van Curaçao
Ife-curacao.com
Infoland.nl
Meetcuracao.com
Overheid.aw
Rosfriesland.nl
Sintmaartengov.org
Telemc.nl
Standaard.be
News.caribseek.com
Rijksbegroting.nl
Rijksoverheid.nl
Sabanews.nl
Statline.cbs.nl
Versgeperst.com
Wikipedia.nl

bijlagen

107

 inhoud

108

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Bijlage 3
Verklarende woordenlijst
(F)ACT
(Functie) Assertive Community Treatment
ADI
Alzheimer Disease International
AIVD
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
AVBZ
Algemene Verzekering Bijzondere Ziektekosten
AZV
Algemene Ziektekosten Verzekering
BIG	Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg
Budgettair Kader Zorg
BKZ
BMI
Body Mass Index
BOB
Stichting Bevolkingsonderzoek Borstkanker
Basis Ziektekosten Verzekering
BZV
Curaçaosche Huisartsen Vereniging
CHV
Curaçaose Zorgautoriteit
CZA
FKPD
Fundashon Kwido di Personanan Desabilita
FMAA
Fundacion pa Maneho di Adiccion di Aruba
Functiewaardering Gezondheidszorg
FWG
GGD
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
Gele Koorts Muskieten Bestrijding
GKMB
HIS
Huisartsen Informatie Systeem
HKZ
Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector
Dr. Horacio Oduber Hospitaal
HOH
HPV
Humaan Papillomavirus
Human Resource
HR
Intensive Care
IC
Instituto pa Formashon den Enfermeria
IFE
Internationaal Monetair Fonds
IMF
Mental Health Foundation
MHF
Ministerie van GMN Ministerie van Gezondheid, Milieu en Natuur
Ministerie van OCW	Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ministerie van VWS	Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
NIVEL	Nederlands instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg
Nieuw Fiscaal Stelsel
NFS
PAAZ	Psychiatrische Afdeling van een Algemeen
Ziekenhuis
Queen Beatrix Medical Center
QBMC
RCN
Rijksdienst Caribisch Nederland
RGS
Registratiecommissie Geneeskundig Specialisten
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
RIVM
bijlagen

109

 inhoud
ROA
Raad voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
SABA
Stichting Algemene Bejaardenzorg Aruba
SEHCF
Sint Eustatius Health Care Foundation
SEHOS
St. Elisabeth Hospitaal
SEI
Social economic initiative
SFZ	Stichting Federatie Zorginstellingen Nederlandse
Antillen
SGR
Stichting voor Gehandicapten- en Revalidatiezorg
SHCF
Saba Health Care Foundation
SMMC
Sint Maarten Medical Center
SPV-er
Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige
SRH
Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen
SVB
Sociale Verzekeringsbank
SVGA
Stichting voor Verstandelijk Gehandicapten Aruba
SVPCN	Stichting Verslavingszorg en Psychiatrie Caribisch
Nederland
SZW
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
VAR
Verpleegkundige Advies Raad
VIC
Volksgezondheidsinstituut van Curaçao
WAZ
Wet afbreking zwangerschap
WolBES	Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en
Saba
Zorgverzekeringskantoor
ZVK

110

trendrapport caribisch gebied 2013

 inhoud

Lunettenbaan 59
3524 GA Utrecht
Postbus 85266
3508 AG Utrecht
T 030-2669400
secretariaat@fwg.nl
www.fwg.nl

 inhoud

sint maarten

saba
sint eustatius

aruba
bonaire
curaçao

 inhoud

Het ‘Trendrapport Caribisch gebied 2013, Monitor op ontwikkelingen
in de zorg’ is het eerste trendrapport dat de ontwikkelingen in de zorg
in het Caribisch gebied in samenhang beschrijft. Dit trendrapport is
vergelijkbaar met de FWG Trendrapporten, die sinds 2009 voor de
Nederlandse zorgsector worden ontwikkeld. Dit rapport brengt de
specifieke achtergrond en organisatie van de zorg op de eilanden
Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Curaçao, Aruba en Sint Maarten in kaart
en geeft zicht op de ontwikkelingen in de gezondheidszorg op deze
eilanden. Belangrijke zorgthema’s die besproken worden zijn public
health en preventie, medische uitzendingen, ‘vergeten groepen’,
eerstelijnszorg en ketenzorg en kwaliteit en arbeidsmarkt. Het
Trendrapport Caribisch gebied 2013 biedt aanknopingspunten voor
de formulering en uitvoering van beleid op alle niveaus van de
zorgsector op de eilanden.

isbn/ean: 978-90-78497-07-3