Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 111

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 augustus 2014
Het ontwikkelen van talent is een investering in de toekomst van cultuur
en de toekomst van de samenleving. Het regeerakkoord en mijn beleidsbrief «Cultuur beweegt» benoemen talentontwikkeling tot één van de
prioriteiten van het cultuurbeleid.1 Het belang van het ondersteunen van
talent wordt door velen onderschreven. Jonge talenten en gearriveerde
kunstenaars, cultuurinstellingen, medeoverheden en andere behartigers
van het cultuurbelang, allen pleiten zij ervoor om na de recente bezuinigingen meer ruimte te creëren voor de ontwikkeling van talent. In het
debat over de cultuurbegroting in 2013 heb ik uw Kamer toegezegd in te
gaan op de rol en betekenis van talentontwikkeling in het cultuurbeleid.2
Iedereen heeft een persoonlijke behoefte om zich verder te ontplooien.
Het ontplooien van ieders talenten op creatief en artistiek gebied is
onderdeel van de brede vorming van mensen, jong en oud. Dat vindt dit
kabinet zeer waardevol.3 De focus van deze brief ligt op kinderen en
volwassenen die beschikken over het potentieel om hun artistieke en
creatieve talent op een hoog niveau te beoefenen en daar professioneel
mee bezig te zijn. Met andere woorden: het potentiële toptalent.
Ik licht in deze brief de rol van de overheid en andere partijen bij talentontwikkeling toe en schets het huidige beleid om talent te ondersteunen. Er
gebeurt al heel veel om talent te ondersteunen in verschillende fasen van
hun ontwikkeling. Op een aantal punten echter stokt de ontwikkeling van
talent. Uit de vele gesprekken die ik heb gevoerd komen steeds weer twee

1

Cultuur beweegt. De betekenis van cultuur in een veranderende samenleving, 10 juni 2013.
Kamerstuk 32 820, nr. 76.
2
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 85.
3
Over de ontwikkeling van toptalenten in het po en vo heeft de Staatssecretaris van Onderwijs
een Plan van Aanpak naar uw Kamer gestuurd. Ook heb ik samen met de Staatssecretaris een
stand van zaken op het gebied van cultuuronderwijs naar uw Kamer gezonden. Voortgangsrapportage Cultuuronderwijs, 20 juni 2014. Kamerstuk 32 820, nr. 108.

kst-32820-111
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

1

wensen naar voren: Ten eerste de wens om met name jonge talenten
ondersteuning op maat te bieden om hun weg te kunnen vinden. Het
kabinet maakt hier in de periode 2014–2016 in totaal 5 miljoen euro voor
vrij. Daarnaast komt er 3 miljoen euro incidenteel vrij voor laagrentende
leningen voor kunstenaars. Ten tweede willen culturele instellingen die
ondersteuning krijgen van de overheid meer mogelijkheden om
beginnend en meer gevorderd talent te begeleiden. Die ruimte wil ik
samen met de andere overheden maken. De Raad voor Cultuur zal ik bij
de inrichting van de basisinfrastructuur 2017–2020 vragen in te gaan op
de rol van de gezelschappen en de postacademische instellingen ten
aanzien van talentontwikkeling.
De inhoud van deze brief is gevoed door de vele brieven die ik heb
ontvangen uit de cultuursector, de gesprekken die ik heb gevoerd met
talenten, talentontwikkelaars en docenten en door de bijeenkomsten die ik
de afgelopen tijd heb georganiseerd over het onderwerp.4 Bovendien heb
ik onderzoek laten doen naar talentontwikkeling in de podiumkunsten en
beeldende kunsten, waarbij vooral het talent zelf aan het woord is
gekomen.5 De resultaten zijn in deze brief verwerkt. Het onderzoek
ontvangt u samen met deze brief. In bijlage 2 vindt u een samenvatting
van het onderzoek6.
I Het belang van talent
De aanwezigheid van creatief en artistiek toptalent is essentieel voor de
dynamiek, het artistieke niveau en de bloei van het culturele leven; in ons
land en daarbuiten. Het zorgt ervoor dat mensen zich kunnen laten
inspireren door voorstellingen, films, boeken, exposities en muziek. Een
ander belangrijk motief voor talentontwikkeling is het gegeven dat onze
samenleving voor maatschappelijke uitdagingen staat die vragen om
creatieve oplossingen. Hier zijn creatieve talenten voor nodig.
Succesvolle kunstenaars zijn ook een inspiratiebron voor andere mensen
om hun talenten te ontplooien, van cultuur te genieten en zich er verder in
te bekwamen. Zij kunnen als rolmodel fungeren en maatschappelijke
problemen aan de kaak stellen, zoals Jan Kooijman dat doet als ambassadeur voor Dance4Life.
Jan Kooijman wilde eigenlijk helemaal geen danser worden, maar op
aansporing van zijn moeder doet hij auditie voor de havo voor muziek
en dans. Jan gaat uitvoerende dans studeren aan de Rotterdamse
dansacademie (nu Codarts). Van 2000 tot 2009 danst hij bij het Scapino
Ballet, wat hij in toenemende mate combineert met een carrière als
acteur en later ook als presentator. Hij is daarnaast gastdocent en
choreograaf. In 2004 wint hij een Zwaan voor de beste dansproductie.
In 2009 beëindigt hij zijn loopbaan als danser. Jan wordt onder meer
jurylid bij «So you think you can dance». In 2010 wint hij de Televizier
Talent Award. In 2011 krijgt Jan de «Speciale Prijs» van Stichting
Dansersfonds ’79 (van Alexandra Radius en Han Ebbelaar) omdat hij
zich heeft opgeworpen als ambassadeur voor de theaterdans.
Daarnaast zet hij zich in voor Dance4Life, een internationale organisatie die werkt aan de bestrijding van Aids en Hiv.

4

Zie voor een overzicht bijlage 1: Overzicht gesprekken talentontwikkeling, raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl.
Kwink Groep (juli 2014). Inventarisatie talentontwikkeling in de podiumkunsten en beeldende
kunst, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
6
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

2

Creatieve en artistieke toptalenten bezitten een zeer sterke drang om zich
verder te ontwikkelen en combineren dat met een vermogen om te
reflecteren op de eigen prestaties en daarvan te leren. Ze hebben de
aanleg om zich te onderscheiden op hoog niveau. Een talent is ondernemend en creatief, is in staat zijn eigen werk en ontwikkeling te
organiseren en kan een verbinding met het publiek maken.
Talent ontwikkelt zich in toenemende mate in een internationale context.
Veel sectoren, zoals de dans, beeldende kunst en creatieve industrie
spelen in op mondiale ontwikkelingen en zijn onderdeel van een internationaal netwerk van spelers. Dit werkt twee kanten op: Nederlandse
talenten bewegen zich over de hele wereld én Nederland trekt veel
internationale studenten en kunstenaars aan. Ook docenten op de
opleidingen komen vaak van over de hele wereld. Dit draagt bij aan de
dynamiek van de cultuur en de uitstraling van Nederland wereldwijd.
En er is veel om trots op te zijn. Nederland kan zich internationaal op
verschillende gebieden meten met de top. Nederland heeft aan internationaal succesvolle schrijvers geen gebrek, er komen uitstekende cameramensen van de opleidingen en in de game-industrie doen we het goed,
om maar een paar voorbeelden te noemen. Sommige kunstvakopleidingen zijn internationaal vermaard.
Of talent zich optimaal kan manifesteren, hangt niet alleen af van de
capaciteiten van het individu zelf. De omstandigheden waarin het kind
opgroeit, zoals het gezin, spelen een grote rol. De herkenning van talent,
de opleiding en de begeleiding van de (jong) volwassene en de kansen die
hij of zij krijgt om naam te maken, zijn zeker zo belangrijk. Uit het
onderzoek komt naar voren dat ook het netwerk waarover een talent kan
beschikken, van grote betekenis is. Talent heeft een vruchtbare voedingsbodem nodig. De kiem daarvoor wordt vaak al vroeg gelegd. Talent kan
niet zonder training, scholing en accommodaties om tot bloei en volle
wasdom te komen, zoals dat ook geldt voor sporttalent.
Voor een deel verloopt de ontwikkeling van talent via de «klassieke route».
Dit geldt vooral voor de uitvoerend klassieke musici en dansers. Hier is
meestal sprake van een duidelijke weg die kinderen doorlopen om het
ambacht te leren. Vaak al op zeer jonge leeftijd starten kinderen met
dansen en het bespelen van een instrument. Les krijgen zij veelal van een
privédocent. Gedurende jaren moeten zij vele uren per dag oefenen om
zich te bekwamen om hun lichaam of instrument tot in de puntjes te leren
beheersen. Dit is een zwaar traject dat om veel doorzettingsvermogen en
een ijzeren discipline vraagt, waarbij er in de loop der jaren vele talenten
afhaken en een ander spoor gaan bewandelen.
Scheppende kunstenaars en creatieven – regisseurs, schrijvers, componisten, beeldend kunstenaars, ontwerpers, architecten – leggen soms
deels dezelfde route af als uitvoerend kunstenaars om daarna als maker
aan de slag te gaan. Maar geregeld volgen scheppend kunstenaars hele
andere routes en stromen later in het vak in dan de uitvoerend kunstenaars; het vereist een zekere (levens)ervaring en bagage. Er is overigens
niet zoiets als een eindpunt, zoals de kunstenaars uit het onderzoek al
benadrukken: «je bent nooit klaar met ontwikkelen». Ik deel daarom de
opvatting van de Raad dat we oog moeten blijven houden voor de
midcareer en oudere kunstenaar.7

7

Raad voor Cultuur (juni 2014). De cultuurverkenning. Trends en ontwikkelingen in het culturele
leven in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

3

Talentontwikkeling in de creatieve industrie gaat vooral over de ontwikkeling van ontwerpers. Dat zijn onder andere ontwerpers van games, van
stoelen, van kleding, van apps, van gebouwen en van grafische kunst.
Daarnaast krijgen ontwerpers steeds vaker een rol in de ontwikkeling van
concepten die over de grenzen van de kunsten en toegepaste kunsten
heen reiken. Zo worden creatieven ingezet om oplossingen te bedenken
voor wateroverlast in steden, slimme manieren te bedenken voor het
hergebruik van materialen en het gebruikersvriendelijk maken van apps.
Folkert de Jong volgde aanvankelijk een opleiding tot verpleegkundige, maar veranderde van beroep. Op de Rijksakademie komt hij via
omwegen uit bij het maken van beelden. Een klassieke discipline,
maar in zijn geval met ongebruikelijke materialen als polystyreen en
purschuim. Zijn werk wordt al vroeg bekroond, onder andere met de
Prix de Rome Sculptuur en de Charlotte Köhler prijs. Na zijn opleiding
krijgt hij een Startstipendium van het fonds, waarmee hij zijn eerste
beelden kan maken. Een paar jaar later krijgt hij via het fonds de
mogelijkheid om internationaal door te breken, via een werkperiode in
het ISCP gastatelier in New York. Het werk van Folkert is inmiddels in
topcollecties over de hele wereld te vinden.

Loopbanen van kunstenaars en creatieven verlopen vaak niet lineair, maar
grillig. Sommige talenten hebben al op jonge leeftijd internationale
successen, zonder dat zij een specifieke kunstopleiding hebben gevolgd,
zoals bijvoorbeeld in de dance of hiphop. Kunstenaars richten hun blik
ook buiten de cultuursector, zijn bezig om werelden met elkaar te
verbinden. In de brief «Cultuur verbindt» geef ik hier vele voorbeelden
van.8 Opleidingen spelen hier op in, zoals met de opleiding Musician 3.0
aan de HKU.9 Menig talent heeft niet voor ogen om bij een groot
gezelschap of bureau te gaan werken, maar wil zijn of haar eigen weg
kiezen, als zzp-er of door zelf een stichting of bedrijf op te richten.
Sanne Vogel staat vanaf haar dertiende op de planken. Na de mavo
gaat ze fulltime aan de slag als professioneel actrice, schrijfster en
regisseuse. Samen met haar broer vormde ze «De Vogelfabriek»
waarmee ze eigen werk produceerden. Sanne Vogel wint al op jonge
leeftijd veel prijzen voor haar werk, waaronder de 1e prijs van de
landelijke Kunstbende finale Video (2000). Ook wordt ze genomineerd
voor een Gouden Kalf. Door deze prijzen neemt haar carrière al op
jonge leeftijd een hoge vlucht. In het theater speelt ze onder andere bij
Huis aan de Werf, Het Syndicaat en Het Veem Theater. In 2008 is het
eerste boek van Sanne uitgekomen, «Het levenswerk van een
talentloos meisje». Sanne regisseerde afgelopen jaar haar eerste lange
speelfilm HARTENSTRAAT.

II Rol van de overheid
Nederland beschikt over veel mensen die talenten willen bijstaan om het
beste uit zichzelf te halen. Denk aan de vele vrijwilligers die actief zijn op
het gebied van actieve cultuurparticipatie en die hun kennis en ervaring
8

9

Cultuur verbindt: een ruime blik op cultuurbeleid, 8 juli 2014. Kamerstuk 32 820, nr 110. De
voorbeelden zijn te vinden op www.rijksoverheid.nl/ministeries/ocw/cultuur-verbindt
Musician 3.0 leidt op tot (multi-) instrumentalist/vocalist en maker. Als afgestudeerde kun je
zowel muziek spelen en creëren als vernieuwende manieren bedenken om publiek aan jouw
muziek te binden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

4

overdragen aan een nieuwe generatie, bijvoorbeeld bij een koor of een
amateurtoneelvereniging. Of aan de ouders van talenten die veel opzij
zetten om hun kinderen de kans te geven zich te ontwikkelen. Ook op
professioneel gebied zijn mensen en organisaties actief op het gebied van
talentontwikkeling in de cultuursector. Als talentscout, als docent in het
onderwijs, als onderzoeker of als mentor.
Bijdragen aan zo gunstig mogelijke omstandigheden voor de ontwikkeling
van talent, zie ik als een taak van de overheid. Dit begint al met de brede
basis die cultuuronderwijs legt in het primair en voortgezet onderwijs.
Kinderen die al op jonge leeftijd weten over de ambitie en potentie te
beschikken voor een mogelijke loopbaan in de klassieke muziek of dans,
kunnen naar een vooropleiding. Leerlingen van een van de negen
zogeheten DAMU-scholen worden in staat gesteld de ontwikkeling van
hun talent aan een hbo-voortraject op het gebied van dans of muziek te
combineren met het behalen van een diploma aan het voortgezet
onderwijs.10 Voor veel kunstenaars is het kunstvakonderwijs (mbo, hbo)
de plek waar hun ambities meer concreet vorm beginnen te krijgen. Een
mooi initiatief om de overgang tussen opleiding en arbeidsmarkt te
versoepelen is Kunstpodium T. In de eindfase van hun opleiding worden
talenten gekoppeld aan een bekende hedendaagse kunstenaar. Dit
resulteert in een gezamenlijke expositie van Leerling en Meester. Dit
initiatief wordt mogelijk gemaakt door de gemeente Tilburg, het
Mondriaan Fonds, Museum de Pont en acht kunstacademies.
Beginnende kunstenaars oriënteren zich vaak in eerste instantie op hun
directe omgeving, zeker als zij op die plek ook hun opleiding hebben
genoten. Dit is het startpunt voor het opbouwen van een netwerk, het
vinden van een atelier of productieruimte en presentatieplekken. De
gemeenten en provincies hebben hierin een spilfunctie, onder andere met
het ondersteunen van podia. Wat opvalt, is de sterke regionale samenwerking tussen instellingen op sommige plekken, zoals in de noordelijke
provincies en Brabantstad. Ook wordt er over de grenzen van steden en
disciplines samengewerkt, zoals De Nieuwe Oost in Overijssel, een
samenwerking tussen theater- en dansproductiehuis Generale Oost in
Arnhem, popproductiehuis Oost-Nederland in Deventer en Literair
Productiehuis Wintertuin in Nijmegen.
De rijksoverheid ondersteunt voorzieningen voor talent als onderdeel van
het cultuurbeleid. Kunstenaars kunnen met hulp van regelingen bij de
landelijke cultuurfondsen de eerste stappen in hun loopbaan zetten. Een
voorbeeld is de regeling Werkbijdrage Jong Talent van het Mondriaan
Fonds die beeldend kunstenaars tot vier jaar na hun afstuderen kunnen
gebruiken voor verdieping en experimentopleiding. Als aankomend maker
(artistiek verantwoordelijk voor een concert of voorstelling) is het mogelijk
om bij het Fonds Podiumkunsten voor een «subsidie nieuwe maker» in
aanmerking te komen. Aanvragen kunnen worden ingediend door zowel
organisaties die gericht zijn op het realiseren van voorstellingen of
concerten als door festival- of podiumorganisaties, dus ook door de
voormalige productiehuizen. De regie is nadrukkelijk in handen van de
«nieuwe maker»: die kiest een organisatie waarvan hij of zij denkt dat die
de grootste bijdrage kan leveren aan zijn of haar artistieke ontwikkeling en
aan het vergroten van de competenties die nodig zijn om als professioneel maker te slagen. Er is sinds 2013 een jaarlijks budget beschikbaar
van 1,5 miljoen euro. In het kader van deze regeling hebben onder andere
Jasper van Luijk in samenwerking met Korzo en Davy Pieters in samenwerking met Frascati subsidie ontvangen van het Fonds. Het Nederlands

10

Beleidsregel verstrekking DAMU-licentie VO, Stcrt. 2013, 15595.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

5

Letterenfonds verstrekt startersbeurzen aan talentvolle debutanten.
Daarnaast kent het fonds een aantal prijzen toe aan vertalers.
Ook voor kunstenaars die al wat verder zijn in hun ontwikkeling, zijn er
verschillende regelingen bij de fondsen, zoals de meerjarige werkbijdrage
Bewezen Talent bij het Mondriaanfonds voor kunstenaars met minimaal
zes jaar werkervaring. Voor talent in de beeldende kunsten verstrekt het
Mondriaanfonds daarnaast beurzen voor gastateliers in het buitenland en
reserveert het fonds circa 2 miljoen euro voor deelname aan een
postacademische instelling, zoals de Rijksakademie van Beeldende
Kunsten in Amsterdam en de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Een
vervolgstap voor een podiumkunstenaar kan zijn om als talent aan te
sluiten bij een bestaande culturele instelling of een eigen stichting op te
richten en daarmee een project- of productiesubsidie aan te vragen bij een
fonds of een gemeente. Van daaruit is het dan uiteindelijk ook mogelijk
om in aanmerking te komen voor subsidies voor activiteiten met een
meerjarig perspectief.
Het Stimuleringsfonds Creatieve industrie kent een regeling specifiek voor
talenten met maximaal 4 jaar ervaring. Voor elk geselecteerd talent is een
beurs beschikbaar die besteed kan worden aan artistieke ontwikkeling.
Daarnaast krijgen talent advies op maat bij het opzetten van een eigen
praktijk en ondersteuning voor het presenteren van de resultaten van hun
werk.
Bij het Filmfonds kunnen aanvragen worden ingediend om filmprojecten
te ontwikkelen, produceren en te distribueren, zowel voor beginnende
makers als ervaren talenten. Daarnaast biedt het Fonds een groot aantal
op maat gesneden talentontwikkelingsprojecten aan, in samenwerking
met onder meer de Publieke Omroep en het Mediafonds, maar ook
bijvoorbeeld wildcards voor net afgestudeerde makers van de academies
in Nederland om een eerste productie te maken. Bovendien werkt het
Filmfonds sinds 2013 met filmconsulenten in plaats van adviescommissies voor de selectie van projecten en de begeleiding daarvan. Een van
deze filmconsulenten is daarbij specifiek belast met talentontwikkeling.
Het Filmfonds zorgt ervoor dat aan circa 20% van de filmproducties
waaraan realiseringssteun wordt toegekend beginnende makers
gekoppeld zijn. Daarnaast biedt het Filmfonds zowel trainingsbijdragen
voor individuele filmprofessionals aan als bijdragen aan organisaties die
talentonwikkelingsprogramma’s aanbieden. Hier is veel vraag naar in de
filmsector.
Er zijn natuurlijk ook andere routes: Sommige talentvolle kunstenaars
weten in de eerste jaren na hun opleiding zelf een product op de markt te
brengen met enkel private financiers en fondsen of door hun kunstenaarschap te combineren met een andere baan. Zij doen wellicht later in hun
loopbaan een beroep op overheidsondersteuning. Anderen beginnen
direct na hun afstuderen bij een gezelschap.
De grote podiumkunstinstellingen in de basisinfrastructuur – de landelijke
orkesten, dansgezelschappen, operagezelschappen en theatergezelschappen – hebben de taak meegekregen om invulling te geven aan
talentontwikkeling. Instellingen op het gebied van theater hebben daarbij
een expliciete taak gekregen voor de doorstroming van jonge makers naar
de grote zaal. De invulling die de gezelschappen hieraan geven varieert
van intensieve trajecten met één nieuw talent tot vele kortlopende
trajecten met verschillende talenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

6

Het Nederlands Dans Theater (NDT) en Korzo hebben sinds 2013 een
gezamenlijk programma voor talentvolle choreografen. Het Nationale
Toneel heeft voor de periode 2013–2016 veel jonge acteurs aangenomen in het ensemble. Het Zuidelijk Toneel concentreert zich voor de
talentontwikkeling op drie jonge makers, die zich elk richten op een
grote stad in Brabant. Lucas de Man verbindt zich aan Den Bosch,
Marcel Osterop aan Eindhoven en Leen Braspenning aan Tilburg. Het
Koninklijk Concertgebouw Orkest is in 2013 een samenwerking
aangegaan met de Sweelinck Academie van het Conservatorium van
Amsterdam. Per seizoen worden drie kamermuziekprojecten georganiseerd, waarbij leden van het orkest samenspelen met leden van de
Academie.

Ook de instellingen die (meerjarige) subsidies krijgen via de fondsen
hebben middelen om aan talentontwikkeling te doen. Het Fonds voor
Cultuurparticipatie ondersteunt meerjarig een aantal organisaties dat zich
specifiek met talentontwikkeling in de fase voor het kunstvakonderwijs
bezighoudt, zoals het Nederlands Jeugdorkest, Dox, Kunstbende en het
Prinses Christina Concours. Bij het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
is talentontwikkeling een doelstelling bij alle regelingen waar instellingen
een aanvraag kunnen indienen. Zij ontwikkelen zowel lokaal, nationaal als
internationaal talentontwikkelingsprogramma’s op maat van de verschillende sub-disciplines, architectuur, design en e-cultuur. Instellingen op het
gebied van beeldende kunsten en cultureel erfgoed die worden ondersteund via het Mondriaanfonds kunnen bijvoorbeeld een beginnend of
bewezen talent langere tijd aan zich binden. Instellingen kunnen daarnaast
een bijdrage vragen voor een opdracht aan een kunstenaar of voor een
expositie met nieuw werk. Dit instrumentarium staat ook open voor de
presentatie-instellingen.
Om talent de gelegenheid te geven in te spelen op internationale
ontwikkelingen en zich te kunnen meten met de internationale top heb ik
in mijn brief «Cultuur beweegt» het programma «talentontwikkeling in
een internationale context» aangekondigd voor de periode 2013–2016. Dit
programma wordt uitgevoerd door de cultuurfondsen. Bij het Nederlands
Letterenfonds worden in dit verband talentvolle schrijvers, literaire
programmamakers en tijdschriftredacteuren in staat gesteld zich
internationaal te oriënteren en zich professioneel verder te ontwikkelen.
Bij het Mondriaanfonds en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
kunnen in dit kader veelbelovende kunstenaars, bemiddelaars en
ontwerpers een stage of leerplek aanvragen bij een gerenommeerde
kunstenaar, ontwerper of organisatie in het buitenland.
III Een verdere bijdrage aan talentontwikkeling: analyse en
agenda
Er zijn, zo blijkt uit bovenstaand overzicht, diverse regelingen voor
talenten, zowel in de culturele basisinfrastructuur als bij de fondsen.
Daarnaast, zo stelt de Raad voor Cultuur in zijn Cultuurverkenning,
ontstaan er allerlei nieuwe initiatieven en samenwerkingsverbanden,
bijvoorbeeld tussen de productiehuizen en gezelschappen of tussen
instellingen en opleidingen. Doordat er zoveel verschillende partijen
betrokken zijn bij talentontwikkeling ligt wel het gevaar van versnippering
op de loer. De belangrijkste ontwikkeling, zo zegt de Raad, is dat talent zelf
het heft in handen neemt. Dit is positief, maar de projecten die zij initiëren
zijn vaak kortlopende trajecten. Net als de Raad vragen ook jonge makers
aandacht voor continuïteit, voor de mogelijkheid om zich gedurende een
wat langere periode onder begeleiding te ontwikkelen. Kunsten ’92

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

7

benadrukt het belang van een vrij veld waar onverwachte en innovatieve
kunstvormen de kans krijgen te groeien en bestaansrecht te verwerven.
Een belangrijk aandachtspunt daarbij is dat talent over voldoende werken presentatieplekken moet kunnen beschikken.
Er waren de afgelopen jaren zorgen over het verdwijnen van de productiehuizen uit de basisinfrastructuur en de positie van de postacademische
instellingen en presentatie-instellingen voor beeldende kunst. Ook de
Raad voor Cultuur vreesde voor een afbraak van talentontwikkeling
gericht op de beroepspraktijk. Die zorgen leidden aanvankelijk bij een deel
van de podiumkunstensector tot een roep om de terugkeer van de
productiehuizen in de basisinfrastructuur. Ik constateer dat die roep de
laatste tijd minder luid klinkt en ook dat er nog veel productiehuizen en
presentatie-instellingen actief zijn. Het wordt door veel gesprekspartners
niet zinvol geacht om te investeren in instituties. De huidige culturele
infrastructuur biedt voldoende mogelijkheden, maar instellingen moeten
ruimte en tijd krijgen en ook nemen om te investeren in talent.
Vooral jonge talenten hebben begeleiding nodig om hun weg te vinden in
de cultuursector. In de gesprekken hebben zij aangegeven dat zij na de
herinrichting en bezuinigingen op cultuur niet altijd weten waar zij terecht
kunnen. Zij hebben behoefte aan een centrale plek waar zij kunnen
aankloppen voor informatie en die hen in contact kan brengen met
bestaande organisaties en netwerken en op maat gesneden begeleiding.
Voor een aantal sectoren is in die begeleiding al voorzien bij de cultuurfondsen. De leemte blijkt vooral bij podiumkunstenaars te worden
gevoeld en bij kunstenaars die nieuwe werkvormen en wegen willen
verkennen.
Bij de gesprekken met kunstenaars is mij verder nog een aantal zaken
opgevallen:
– multi- en interdisciplinariteit: Veel kunstenaars bewegen zich in en
tussen verschillende disciplines en werken samen met mensen uit
andere sectoren. Zo werken acteurs, regisseurs en andere makers over
en weer voor televisie en voor film en in toenemende mate ook voor
audiovisuele content op internet. Bij opleidingen zie je dit ook terug.
Studenten ontwikkelen vaardigheden die ze in verschillende genres en
disciplines inzetten;
– diversiteit: Er is een grote diversiteit in de manier waarop talent zich
ontwikkelt. De route die zij afleggen verschilt per sector en binnen één
sector per persoon;
– informaliteit: lang niet altijd ontwikkelt een talent zich langs de route
van de kunstvakopleidingen. Internet en sociale media spelen een
steeds grotere rol bij het ontplooien van talenten en het bereiken van
publiek;
– prijzen, beurzen en awards: Zij spelen een belangrijke rol in de
loopbaan van kunstenaars: ze dragen bij aan zichtbaarheid, bieden de
gelegenheid om verder te ontwikkelen en leveren nieuwe opdrachten,
initiatieven of internationale ervaring op;
– tot slot valt me op met hoeveel vertrouwen kunstenaars, die toch in
hun werk met veel (financiële) onzekerheid en afwijzingen te maken
hebben, naar hun kansen voor de toekomst kijken. Dit bleek ook uit het
onderzoek.
Een conclusie die uit het voorgaande valt te trekken, is dat wat iemand
aan ondersteuning nodig heeft om zijn talent tot bloei te laten komen erg
verschilt, afhankelijk van de discipline(s), de fase van ontwikkeling en de
context waarin iemand werkt. Er is maatwerk nodig en een beleid dat
flexibel kan inspelen op nieuwe ontwikkelingen. Daarnaast is een goede
samenwerking tussen de verschillende bestaande organisaties en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

8

voorzieningen cruciaal om talent tot bloei te brengen. Talentontwikkeling
is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle door centrale en lokale
overheden ondersteunde culturele organisaties. Hoewel er een breed
scala aan instrumenten voor talentontwikkeling voorhanden is, zie ik een
aantal specifieke knelpunten. Ik wil deze de komende tijd oppakken om het
aanwezige talent naar een hoger niveau te tillen.
Ik wil langs twee samenhangende lijnen een aantal acties in gang zetten.
In de eerste plaats wil ik ontwikkelruimte op maat mogelijk maken door
het aanstellen van artistieke coaches en het beschikbaar stellen van
talentgebonden budgetten. In de tweede plaats wil ik de landelijke en
lokale culturele infrastructuur beter benutten voor de ontwikkeling van
talenten. Beide actielijnen zijn door mijn gesprekspartners telkens weer
naar voren gebracht als wenselijke aanvulling op de huidige mogelijkheden voor talentontwikkeling.
Actielijn 1: Ontwikkelruimte op maat
Ik wil tegemoet komen aan de wens die er is om vrije ruimte te maken
voor experiment en verdieping in een langer durend ontwikkeltraject. Ik
heb bij de vormgeving van dit voorstel onder andere gebruik gemaakt van
het voorstel van een groep jonge makers in samenwerking met Festival
Cement.11 Ook heb ik me laten inspireren door regionale initiatieven, zoals
de artistieke makelaars in Limburg. Ik kies hiermee voor maatwerk en een
vraaggerichte aanpak. De maatregel moet nadrukkelijk weinig administratieve lasten met zich mee brengen. Geef het talent ruimte en vertrouwen
is een veelgehoorde wens.
– Wegwijzer talentontwikkeling
Uit de gesprekken die ik heb gevoerd, komt naar voren dat vooral jonge
talenten niet altijd weten waar zij terecht kunnen met hun vragen over
verdere ontwikkeling en ondersteuningsmogelijkheden. Ik wil daarom een
centrale plek creëren waar talent uit de diverse sectoren een overzicht kan
krijgen van de ondersteuningsmogelijkheden en doorverwezen kan
worden naar relevante organisaties en fondsen.
– Artistieke coaches
Veel beginnend kunstenaars hebben behoefte aan een coach, een persoon
die kan dienen als gesprekspartner bij zijn of haar artistieke ontwikkeling
en kan doorverwijzen naar geschikte personen en organisaties. In de
beeldende kunst is het afgelopen jaar ervaring opgedaan met het
koppelen van talenten aan mentoren via de meester-gezelregeling van het
Mondriaanfonds. Kunstenaars met een werkbijdrage Jong Talent van dit
fonds kunnen gedurende een jaar aanspraak maken op een mentor. Dit
initiatief slaat heel goed aan en ook de mentoren zijn enthousiast over
deze manier om hun kennis over te dragen aan nieuw talent. Ook in
andere sectoren, zoals film en creatieve industrie, wordt gewerkt met
coaches. Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie combineert een
werkbeurs met zakelijke en artistieke begeleiding. Het Filmfonds kent
«scriptcoaches» voor scenaristen en teams van scenaristen/regisseurs/
producenten en voor jonge producenten.
Ik wil deze werkwijze verbreden en de komende jaren (2014–2016) de
aanstelling van een vijftal artistieke coaches mogelijk maken. Zij hebben
elk hun eigen expertise, en gezamenlijk beslaan zij de hele cultuursector.
Gezien de knelpunten die in de gesprekken naar voren zijn gekomen, ligt
het voor de hand dat het zwaartepunt van de activiteiten bij de podium11

Brief 16 april 2014. Festival Cement in ’s-Hertogenbosch biedt een podium voor een nieuwe
generatie Nederlandse en Vlaamse theatermakers, choreografen en schrijvers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

9

kunsten ligt. Maar de regeling wordt bewust opengesteld voor alle
sectoren.
De coach heeft zicht op de bestaande ondersteuningsmogelijkheden bij de
cultuurfondsen, private fondsen en op lokaal niveau en kan verbindingen
leggen met interessante personen en organisaties binnen de culturele
wereld, zowel nationaal als internationaal. Het gaat om mensen met een
groot en relevant netwerk in de cultuursector, die talenten gedurende een
langere periode kunnen begeleiden op weg naar een zelfstandige
beroepspraktijk. Wat die gewenste begeleiding inhoudt, verschilt per
talent en discipline. Het kan gaan om het vinden van geschikte productieen presentatieplekken, maar ook om ondersteuning bij het ontwikkelen
van een eigen artistieke signatuur of juist zakelijke begeleiding.
De organisatie en uitvoering wil ik in handen geven van de Stichting
Cultuur-Ondernemen. Zij trekt de coaches aan, biedt hen logistieke
ondersteuning en fungeert als een centrale vraagbaak en informatiepunt
op het gebied van talentontwikkeling. Ik verwacht van de coaches dat zij
nauw samenwerken met de bestaande instellingen die zich bezighouden
met talentontwikkeling, in het bijzonder de fondsen. Hiervoor maak ik in
totaal 1.400.000 vrij in de periode 2014–2016.
– Talentenbudget
De talenten die aankloppen voor ondersteuning stellen samen met hun
coach een ontwikkelplan op. Op basis van dit plan kan een talent
gedurende twee jaar een werkbudget krijgen om de gestelde doelen te
bereiken. Er is maximaal 9.000 euro per jaar per talent beschikbaar, voor
maximaal 2 jaar. Dit werkbudget kan worden ingezet om te experimenteren, een productie of werk te maken of als matching om projecten tot
stand te brengen. Dit werkbudget is een aanvulling op de bestaande
mogelijkheden voor ondersteuning. Met name jonge podiumkunstenaars,
maar ook talenten die multi- en interdisciplinair werken en het buiten de
bestaande kaders en instellingen zoeken, geven aan behoefte te hebben
aan een dergelijk vrij budget. Er is in totaal 1.800.000 euro beschikbaar in
2015 en 2016.
– Investering in talent
Om een zelfstandige beroepspraktijk op te kunnen bouwen, hebben
beginnende kunstenaars vaak behoefte aan financiering. Naast subsidies
gaat het dan om investeringskrediet. Daarvoor zijn in de markt onvoldoende mogelijkheden. Banken verlenen, zeker op dit moment, niet
gemakkelijk krediet, vooral niet als het om een onbekende kunstenaar
gaat die alles nog bewijzen moet zowel als kunstenaar als ondernemer.
Wel is een aantal regionale cultuurleningen opgestart in Amsterdam,
Brabant en Utrecht, in samenwerking met Cultuur-Ondernemen. Ik wil
voortborduren op deze initiatieven om het ondernemerschap bij beginnende kunstenaars te stimuleren. Daarvoor stel ik 3 miljoen euro
beschikbaar. Hiermee worden kleine laagrentende leningen met een korte
looptijd mogelijk gemaakt voor jonge kunstenaars, waarbij ze tevens
ondernemersadvies kunnen krijgen. Het budget wordt daarmee revolverend. Gemiddeld zullen daarmee ongeveer 200 leningen kunnen
worden uitgezet.
– Rolmodellen en boegbeelden
In de cultuursector kunnen – naar analogie met de sportsector – toptalenten fungeren als rolmodellen voor kinderen en volwassenen. Zo doen
kunstenaars die – deels met publieke middelen – de top hebben bereikt,
iets terug voor de samenleving. Ik zie al heel veel mooie initiatieven op dit
vlak, zoals de kinderboekenambassadeur, de Dichter des Vaderlands of de
ambassadeurs van Kunstbende. En de leden van de Akademie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

10

Kunsten zijn natuurlijk boegbeelden van de Nederlandse cultuur. Ik wil de
inzet van rolmodellen stimuleren en sta open voor initiatieven op dit vlak.
Ik ga de komende jaren volgen hoe en door wie gebruik wordt gemaakt
van de voorzieningen, zodat we dit kunnen meenemen voor de ondersteuning van talenten in de periodes daarna. Een mogelijke uitkomst kan
zijn dat op basis van de ervaringen met deze maatregelen het bestaande
instrumentarium, bijvoorbeeld bij de cultuurfondsen, wordt aanpast.
Actielijn 2: Benutten van de bestaande landelijke en lokale culturele
infrastructuur
Er zijn legio mogelijkheden in de culturele infrastructuur voor talentontwikkeling. De instellingen in de basisinfrastructuur geven echter aan hier
niet altijd prioriteit aan te kunnen geven. Ik wil bekijken hoe we de
«productiedwang» kunnen verminderen en zo meer ruimte kunnen maken
voor nieuwe initiatieven en voor de ontwikkeling van midcareer-talent,
ook bij de fondsen. Ik wil de huidige instellingen in de basisinfrastructuur
de ruimte geven om in talent te investeren. Ik wil dit op de volgende
manieren doen:
– Culturele basisinfrastructuur
Instellingen in de basisinfrastructuur krijgen vanaf 2015 meer gelegenheid
om talent te ondersteunen door daarvoor ruimte te maken in de prestatieafspraken. Ik heb met de G9 afgesproken dat we hier gezamenlijk op
inzetten.
– Podiumkunsten
De regeling Nieuwe Makers bij het Fonds Podiumkunsten wordt uitgebreid met als doel om meer ruimte te creëren voor signatuurontwikkeling
en experiment én om het maken van grote zaalproducties door talent
eenvoudiger te maken Ik maak hier in totaal 400.000 euro voor vrij in 2015
en 2016.
– Beeldende kunst, audiovisueel en creatieve industrie
De postacademische instellingen hebben een belangrijke rol bij talentontwikkeling in de beeldende kunsten, ook in een internationale context. Zij
vervullen een belangrijk rol als platformfunctie voor experiment en
begeleiding. Voor wat betreft de architectuur is die functie inmiddels
opgepakt door de Technische Universiteit Delft.
Voor de beeldende kunst hecht ik sterk aan plekken waar beeldend
kunstenaars zich gedurende een wat langere periode onder begeleiding
kunnen ontwikkelen. Ik wil dan ook dat er daarvoor voldoende mogelijkheden blijven bestaan bij één of meerdere instellingen. Ik zal voor de
inrichting van de functie in de periode 2017–2020 de Raad voor Cultuur
vragen mij te adviseren. Voor de periode 2015–2016 wil ik nader bezien of
er voldoende ruimte is voor experiment en verdieping in de beeldende
kunst.
Talent in de audiovisuele sector maakt geen strikt onderscheid tussen het
werken voor televisie, film of andere audiovisuele industrie. De media- en
filmsector en bijbehorende fondsen werken dan ook al veel samen.
Nederland kent een goede infrastructuur voor het produceren van films,
zeker met de recente cashrebate-regeling die in juni is ingegaan. De
overheid investeert sterk in de Nederlandse film. Ik vind het mede daarom
van belang dat het Nederlandse filmtalent – van scriptschrijver en
regisseur tot acteur – zich verder blijft ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

11

Een gezamenlijke focus op talentontwikkeling, met name gericht op de
internationale markt, ontbreekt. Ik wil beter zicht krijgen op wat nodig is
op het gebied van talentontwikkeling in de audiovisuele sector in brede
zin en hoe de sector daaraan kan bijdragen. Daarvoor voer ik gesprekken
met de betrokken partijen uit de audiovisuele sector. Het coproductiefonds
binnenlandse omroep, de Nederlandse publieke Omroep, de Film- en
Televisieacademie, Binger, Eye en het Filmfonds worden betrokken om
knelpunten en oplossingen in kaart te brengen. Daarnaast laat ik
onderzoek doen.
De Raad voor Cultuur stelt in zijn recente rapport over het toekomstbestendig mediabestel De tijd staat open dat de functie van talentontwikkeling in de audiovisuele sector goed geborgd moet blijven, ook na de
opheffing van het Mediafonds.12 De Staatssecretaris zal in zijn brief over
het toekomstig mediabeleid nader ingaan op de rol van de publieke
omroep als plek voor talentontwikkeling in de audiovisuele sector.
Voor de creatieve industrie geldt dat de knelpunten op het gebied van
talentontwikkeling bij de verschillende disciplines die de creatieve
industrie bestrijkt, uiteenlopend zijn. Zo komen veel jonge architecten niet
meer aan werk vanwege de crisis in de bouw, hebben vele ontwerpers in
de mode moeite om na hun eerste collectie een schaalvergroting te
realiseren, en hebben ontwerpers die meer autonoom werk maken moeite
om een goed business model te ontwikkelen.
Ik zal in gesprek gaan met verschillende typen ontwerpers, met het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en ook met het Topteam Creatieve
Industrie – waarin overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven vertegenwoordigd worden – over welke aanpak nodig is om talent meer ruimte en
mogelijkheden te bieden. Een relatie met de Human Capital Agenda van
het Topteam Creatieve Industrie ligt voor de hand. Verder zie ik in een
belangrijke rol weggelegd voor de sector zelf, georganiseerd via de
Federatie voor de Creatieve Industrie en de Dutch Creative Council.
Voor knelpunten op het gebied van beeldende kunsten, audiovisueel en
creatieve industrie reserveer ik in de periode 2015–2016 1 miljoen euro.
IV Tot slot
Kunstonderwijs
Het kunstonderwijs speelt een belangrijke rol als het gaat om de ontwikkeling van toptalent. Uit het sectorplan Focus op Toptalent uit 2012
spreekt de ambitie om de hoogst mogelijke kwaliteit te leveren, en deze
verder te versterken. De Taskforce Talentontwikkeling van de Vereniging
Hogescholen bereidt op dit moment een agenda voor. Deze zal deel
uitmaken van de volgende voortgangsrapportage over het sectorplan die
in september wordt verwacht. Ik kijk daar met belangstelling naar uit.
Onderzoek en monitor talentontwikkeling
Mijn voornemen is om dit najaar een onderzoek te starten dat dient als
nulmeting voor een monitor die de komende jaren gaat lopen. Hierin
moeten de gevolgen van de herinrichting van het beleid op het gebied
van talentontwikkeling in kaart worden gebracht en gemonitord. Bij de
monitor wil ik nadrukkelijk het perspectief van de talenten zelf in het oog
houden. De inventarisatie van Kwink Groep dient als basis. Mede op basis
12

Raad voor Cultuur (maart 2014) De tijd staat open. Advies voor een toekomstbestendige
publieke omroep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

12

van de uitkomsten van deze monitor, zal ik besluiten over het vervolg van
de in deze brief aangekondigde acties na 2016.
Talentontwikkeling is onontbeerlijk voor de cultuursector. Ik hoop dat we
met deze maatregelen jongere generaties kunstenaars een kans kunnen
geven, waardoor de sector zich blijft vernieuwen en het publiek nieuwe
inspiratie kan opdoen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

13

Budgettaire uitwerking acties talentontwikkeling
In de periode 2014–2016 maakt het kabinet in totaal 5 miljoen euro vrij
voor talentontwikkeling. Deze middelen zijn afkomstig uit de post
Specifiek cultuurbeleid. Op deze post bevindt zich een in het verleden
gemaakte meerjarige reservering voor bestuurlijk overleg (fusie- en
samenwerkingskosten die mogelijk zouden optreden als gevolg van de
bezuinigingen op cultuur). In de jaren 2014–2016 worden niet veel van
dergelijke kosten meer verwacht, zodat het budget gedeeltelijk kan
worden ingezet voor talentontwikkeling.
Daarnaast wordt in 2014 eenmalig 3 miljoen euro beschikbaar gesteld
voor een revolverend fonds voor kleine laagrentende leningen aan
talenten. De middelen hiervoor zijn afkomstig uit het budget dat binnen
het frictiebudget was gereserveerd voor flankerend arbeidsmarktbeleid.
Budgettaire uitwerking acties
Alle bedragen x € 1.000
begrotingsjaren

2014

2015

2016

totaal

200
0
0

600
900
400

600
900
400

1.400
1.800
800

0
3.000

500
0

500
0

1.000
3.000

Totaal inzet budget

3.200

2.400

2.400

8.000

Budgettaire dekking
Budget frictie: flankerend arbeidsmarktbeleid

3.000

0

0

3.000

200

2.400

2.400

5.000

3.200

2.400

2.400

8.000

Inzet van het budget
1) Artistieke coaches
2) Talentenbudget
3) Uitbreiding Regeling nieuwe makers Fonds Podiumkunsten
4) Reservering beeldende kunst, film, creatieve industrie
5) Investering in talent: laagrentende kortlopende
leningen

Budget specifiek cultuurbeleid

Totaal beschikbaar budget

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 820, nr. 111

14