Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

24 724

Studiefinanciering

Nr. 94

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 3 december 2010
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, mw. Van Bijsterveldt-Vliegenthart, d.d. 1 juli 2010 over de
voortgangsrapportage inzake de uitvoering van het actieplan misbruik
uitwonendenbeurs (Kamerstuk 24 724, nr. 93). Bij brief van 3 december
2010 heeft de staatssecretaris deze beantwoord. Vragen en antwoorden
zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Bochove
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

1
Samenstelling:
Leden: Bijleveld-Schouten, A.T.B. (CDA), Ham,
B. van der (D66), Bochove, B.J. van (CDA),
voorzitter, Miltenburg, A. van (VVD), Bosma,
M. (PVV), Voordewind, J.S. (CU), Dijk, J.J. van
(SP), Ouwehand, E. (PvdD), Wolbert, A.G.
(PvdA), ondervoorzitter, Biskop, J.J.G.M.
(CDA), Smits, M. (SP), Elias, T.M.Ch. (VVD),
Beertema, H.J. (PVV), Dijkstra, P.A. (D66),
Braakhuis, B.A.M. (GL), Jadnanansing, T.M.
(PvdA), Dekken, T.R. van (PvdA), Dijkgraaf, E.
(SGP), Çelik, M. (PvdA), Lucas, A.W. (VVD),
Klaveren, J.J. van (PVV), Klaver, J.F. (GL) en
Liefde, B.C. de (VVD).
Plv. leden: Vacature CDA, Koşer Kaya, F. (D66),
Ferrier, K.G. (CDA), Boer, B.G. de (VVD), Dille,
W.R. (PVV), Rouvoet, A. (CU), Kooiman, C.J.E.
(SP), Thieme, M.L. (PvdD), Dam, M.H.P. van
(PvdA), Toorenburg, M.M. van (CDA), Wit,
J.M.A.M. de (SP), Hennis-Plasschaert, J.A.
(VVD), Mos, R. de (PVV), Pechtold, A. (D66),
Gent, W. van (GL), Dijsselbloem, J.R.V.A.
(PvdA), Klijnsma, J. (PvdA), Staaij, C.G. van
der (SGP), Hamer, M.I. (PvdA), Harbers, M.G.J.
(VVD), Gerbrands, K. (PVV), Vacature GL en
Lodders, W.J.H. (VVD).

kst-24724-94
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

1

Inhoudsopgave
I

II

Blz.

Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Inleiding
2. Voorbereiding van wetsontwerp
3. Handhavingscommunicatie
4. Pilots met gemeenten en eerste resultaten van
huisbezoeken
5. Ontwikkeling van risicoprofielen
6. Voorbereiding bij DUO van opsporing en handhavingsacties
7. Afspraken met het Openbaar Ministerie over de
strafvervolging
8. Tot slot

2
2
3
3

Reactie van de staatssecretaris

6

4
5
5
5
5

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de voortgangsrapportage inzake de uitvoering van het actieplan
misbruik uitwonendenbeurs. In het algemeen vinden zij het een goede
zaak dat misbruik van de uitwonendenbeurs strenger wordt aangepakt.
Het is voor het draagvlak en de betaalbaarheid van het systeem van
studiefinanciering van groot belang dat studenten alleen een uitwonendenbeurs ontvangen als zij daadwerkelijk uit huis wonen. Het is oneerlijk
als een thuiswonende student die lagere kosten in het levensonderhoud
heeft, toch een ruime toelage van de staat ontvangt. Belastinggeld is hier,
zo menen deze leden, geenszins voor bedoeld. Harder optreden is dus
geboden en werkt wat de leden betreft beter dan publiekscampagnes en
voorlichtingsmateriaal. De leden kiezen hier voor het principe: «repressie
is de beste preventie». De leden zijn verheugd dat gemeenten, de Dienst
Uitvoering Onderwijs (DUO) en de staatssecretaris momenteel aan de slag
zijn met pilots en het ontwikkelen van risicoprofielen. Er lijkt een breed
draagvlak te zijn om misbruik harder aan te pakken. De leden hebben
aanleiding gezien tot het stellen van een aantal vragen.

1
Vragen van de leden Spekman, Besselink en
Depla (allen PvdA) over fraude met de
studiefinanciering d.d. 9 juli 2009 (Aanhangsel
van de Handelingen II, 2008–2009, nr. 3686).

De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling en tevredenheid
kennisgenomen van de voortgangsrapportage van de staatssecretaris
inzake het actieplan misbruik uitwonendenbeurs. De leden hechten eraan
nogmaals aan te geven dat zij misbruik van de studiebeurs onacceptabel
vinden, zoals zij ook al aankaartten in de zomer van 2009 in schriftelijke
vragen1. Dit heeft toen snel geleid tot een adequate reactie en het
beleidsvoornemen tot extra maatregelen. De leden zijn van mening dat
dergelijk misbruik van publieke middelen in ernstige mate afbreuk doet
aan het maatschappelijk draagvlak voor deze voorzieningen. De voortvarendheid waarmee het traject om controle, handhaving en sanctionering
te verscherpen, is ingezet door de staatssecretaris hebben dan ook de
waardering van de leden. De leden kunnen zich vinden in de wijze waarop
maatregelen voor de korte en langere termijn worden vormgegeven. Wel
roepen zij op om het tempo (met inachtneming van zorgvuldigheid) in het
wetgevingstraject scherp in de gaten te houden, gezien het grote belang
om tot de benodigde wettelijke verankering te komen. De leden hebben
voorts nog enkele vragen bij de voortgangsrapportage van de staatssecretaris.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

2

De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavige
brief. Zoals in eerdere overleggen al aangegeven zijn deze leden van
mening dat studiebeursfraude het rechtvaardigheidsgevoel aantast. Dit is
niet aanvaardbaar en dient effectief bestreden te worden. De beste manier
om dit te bestrijden, is met maatregelen die een preventieve werking
hebben door verhoging van de pakkans te samen met stevige sancties.
Over dit doel zijn de leden het eens, maar zij zetten nog steeds vraagtekens bij de uitvoering van het plan van de voormalige minister, de heer
Plasterk.
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
voortgang van het actieplan misbruik uitwonendenbeurs. De leden zijn
van mening dat misbruik hiervan moet worden aangepakt. Wel hebben zij
nog een aantal vragen.
De leden van de D66-fractie danken de staatssecretaris voor het toesturen
van de voortgangsrapportage over het actieplan misbruik uitwonendenbeurs. De leden zijn van mening dat fraude met de studiefinanciering
stevig moet worden aangepakt. Studenten die misbruik maken van deze
regeling benadelen daardoor andere studenten. De leden wijzen erop dat
omzetting van de studiefinanciering naar een leenstelsel mogelijk een
oplossing vormt voor deze problematiek. Iedere student moet dan
terugbetalen wat wordt geleend.
De leden willen graag een paar vragen stellen over de voorlichting aan
studenten over de aanpak van misbruik.
2. Voorbereiding van wetsontwerp
De leden van de VVD-fractie vragen waarom het wetsontwerp, waarin
wordt geregeld dat de minister als toezichthouder wordt benoemd, zo
lang op zich laat wachten, Het is nu inmiddels bijna een jaar bekend dat
het kabinet deze stap wil zetten. Had het wetsontwerp niet vlotter kunnen
worden geschreven en al eerder aan de Raad van State voor advies
aangeboden kunnen worden, zo vragen zij.
3. Handhavingscommunicatie
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze de dienst DUO
gemeenten ondersteunt bij de communicatie over de uitwonendencontrole en mogelijke wetsaanpassingen. Waarom acht de staatssecretaris
het nodig dat in de tweede fase nog extra communicatiemiddelen worden
ingezet? Studenten zijn dan toch reeds geïnformeerd en bovendien vinden
de leden dat verondersteld mag worden dat studenten weten dat fraude
strafbaar is. Zij vragen de staatssecretaris of zij dit onderschrijft. Wat gaat
de communicatie in de tweede fase kosten, zo vragen de leden. Kan de
staatssecretaris meer specifiek toelichten waar de concrete aanwijzingen
vandaan komen dat studenten inmiddels al zelf besluiten tot overschrijving in de GBA1 en omzetting van de beurs van uitwonend naar thuiswonend?
De leden van de SP-fractie vragen op welke manier studenten en hun
ouders vooraf worden geïnformeerd over het actieplan en over de
consequenties van misbruik van de uitwonendenbeurs. Hoe worden
studenten en hun ouders voorgelicht over de consequenties van
onderhuur? Daarnaast vragen zij waar studenten terecht kunnen als hun
huisbaas hen verbiedt zich in te laten schrijven bij de GBA. Zij vragen
waar studenten terecht kunnen als zij volgens hen ten onrechte worden
beschuldigd van misbruik van de uitwonende beurs. Wat zijn hun
mogelijkheden om in «beroep» te gaan, zo vragen de leden.
1

Gemeentelijke Basis Administratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

3

De leden van de D66-fractie constateren dat de staatssecretaris de
bewijslast lijkt neer te leggen bij de student. De student moet aantonen
dat hij of zij uitwonend is. Zij vragen hoe de staatssecretaris (aankomende) studenten gaat voorlichten over hoe zij aan deze voorwaarde
voldoen en hoe zij dat kunnen aantonen. Veel studenten huren,
gedwongen door kamernood in studentensteden, een kamer onder. Ook
zijn er signalen over huisbazen die huurders onder druk zetten zich niet in
te schrijven vanwege een illegale verhuursituatie. Deze studenten zijn wel
uitwonend, maar kunnen dat niet aantonen. Hoe gaat de staatssecretaris
met deze groep studenten om, zo vragen zij.
4. Pilots met gemeenten en eerste resultaten van huisbezoeken
De leden van de VVD-fractie vragen met welke mogelijke ketenpartners de
pilots worden uitgebreid. De leden verwijzen naar een interview met de
heer Blok van DUO in de Volkskrant1. Hij schatte het fraudebedrag jaarlijks
op 127 miljoen euro. Is dit een nieuw cijfer, waar is het op gebaseerd en in
hoeverre wijkt het af van eerder genoemde cijfers richting de Kamer, zo
vragen zij.
De leden van de CDA-fractie merken op dat uit de onderhavige brief
verder blijkt dat de thuiscontroles arbeidsintensief zijn en tevens
afhankelijk van de bereidheid tot medewerken van ouders en studenten.
Schiet hierbij de maatregel dan niet zijn doel voorbij, zo vragen zij. Tevens
vragen zij hoe de staatssecretaris denkt hiermee om te gaan.

1
«Fraude is voor studenten «simpel»», de
Volkskrant van 22 september 2010.

De leden van de PvdA-fractie merken op dat de staatssecretaris in de brief
een beeld schetst van de ketenaanpak met andere overheden, waaronder
gemeenten. Gemeenten met grote studentenpopulaties zijn reeds bezig
geweest met een intensivering van hun aanpak en controles. Zij hebben
reeds ervaringen opgedaan in controle en handhaving. Er wordt aangegeven dat in 2011 ook andere gemeenten met toezicht op de woonsituatie
belast zullen worden. De leden vragen de staatssecretaris aan te geven in
hoeverre de gemeenten toegerust zijn om in voldoende mate controles uit
te oefenen en of de expertise, zoals die bij gemeenten met grote studentenpopulaties bestaat, in afdoende mate en effectief kan worden overgedragen. Hoe gaat dit vorm krijgen en is hier al ruimschoots overleg over
geweest met de gemeenten die vanaf 2011 ook een controlerende rol
zullen gaan vervullen? De staatssecretaris geeft aan dat de samenwerking
met diverse pilot-gemeenten goed van de grond is gekomen. Toch is er
wel vertraging opgetreden als gevolg van de periode van collegeonderhandelingen na de gemeenteraadsverkiezingen. Zij vragen wat dit
concreet betekent voor de voortgang nu er nog geen concreet zicht is op
controleresultaten. Kan de staatssecretaris aangeven in hoeverre het voor
gemeenten praktisch en qua capaciteit haalbaar is om tegelijkertijd het
ouderlijk en het opgegeven adres te bezoeken voor controle, zoals zij
aangeeft in haar brief? Zij vragen wat dit betekent voor de capaciteit die
gemeenten beschikbaar moeten hebben vanuit hun controlerende rol. De
leden vragen hoe ervoor wordt gezorgd dat de pakkans in geval van
fraude per gemeente even hoog is en niet afhangt van lokale capaciteit en
prioriteit inzake controles. De staatssecretaris geeft in haar brief aan dat
de controles arbeidsintensief zijn maar ook dat het resultaat van huisbezoeken afhankelijk is van de bereidheid tot medewerking. De leden vragen
de staatssecretaris aan te geven of zij ook in het wetgevingstraject
voorziet in sanctionering van studenten of direct betrokkenen bij een
controle, waarbij geen of onvoldoende medewerking wordt verleend. De
leden zijn van mening dat medewerking van betreffende studenten,
ouders en overige betrokkenen bij een controle van groot belang is. In
welke mate kan medewerking afgedwongen worden? Ziet de staatssecre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

4

taris mogelijkheden en acht zij het wenselijk om hierin ook een sanctie op
te leggen om medewerking van betrokkenen te stimuleren, zo vragen zij.
5. Ontwikkeling van risicoprofielen
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de tot nu toe afgelegde huisbezoeken verlopen en wat men doet wanneer een student de deur niet
opendoet of niet thuis is. Welke mogelijke kenmerken van risicoprofielen
werden er geopperd in de workshop «risicoprofielen», zo vragen zij. De
leden vragen welke privacyafspraken gemaakt zijn met de deelnemende
gemeenten/regio’s voor de omgang met bestanden ten behoeve van
controle van adressen. Is het juist dat bij melding van vermoeden van
misbruik niet wordt overgegaan tot een huisbezoek, tenzij het risicoprofiel
van toepassing is op deze persoon? Zo ja, waarom?
De leden van de CDA-fractie verzoeken de staatssecretaris meer
toelichting over de inhoud van de risicoprofielen te geven. Zij vragen om
welke kenmerken het gaat.
6. Voorbereiding bij DUO van opsporing en handhavingsacties
De leden van de SP-fractie vragen wat de kosten zijn van de uitvoering
van dit actieplan en hoe deze uitgaven zich verhouden tot de verwachte
opbrengst. Zij vragen hoeveel fte wordt ingezet voor de uitvoering van dit
actieplan, zowel door DUO als door gemeenten.
7. Afspraken met het Openbaar Ministerie over de
strafvervolging
De leden van de PvdA-fractie vragen of de staatssecretaris voorts ook kan
aangeven in hoeverre er afspraken met het openbaar ministerie (OM)
gemaakt worden om ook de
strafrechtelijke vervolging bij herhaalde en grote fraude reëel te maken.
Welke sanctiemaatregel kan bijvoorbeeld gehanteerd worden indien
strafvervolging niet ingezet wordt na de derde keer misbruik omdat het
OM er geen prioriteit aan kan geven, zo vragen zij.
De leden van de CDA-fractie hebben in eerdere overleggen met de
voormalig minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de heer
Plasterk, over dit onderwerp hun zorgen geuit over het gebrek aan
afschrikwekkende werking van de maatregelen. Zij hebben daarom een
motie1 ingediend om de grenswaarde voor strafvervolging te verlagen
van € 10 000 naar € 5 000. Deze leden zijn dan ook tevreden met het
loslaten van de grenswaarde door het OM zoals de staatssecretaris
aangeeft in haar brief. De bestuurlijke boete zal neerkomen op een bedrag
van € 40 per maand bij een eerste overtreding. Is dit afschrikwekkend
genoeg voor studenten om niet te frauderen, zo vragen zij. Op basis van
de brief is nog te weinig bekend over de effecten van het actieplan, zo
stellen deze leden.
8. Tot Slot
De leden van de CDA-fractie zien met belangstelling uit naar de voortgangsrapportage die begin december 2010 naar de Kamer zal worden
gezonden.

1

Kamerstuk 24 724, nr. 90.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

5

II Reactie van de staatssecretaris
1. Inleiding
De regering dankt de leden van de fracties van de Tweede Kamer voor
hun inbreng ten behoeve van de voortgangsrapportage inzake de
uitvoering van het actieplan misbruik uitwonendenbeurs. Zij maakt graag
van de gelegenheid gebruik om hieronder de gestelde vragen en
gemaakte opmerkingen van een inhoudelijke reactie te voorzien.
2. Voorbereiding van wetsontwerp
De leden van de VVD-fractie vragen waarom het wetsontwerp, waarin
wordt geregeld dat de minister als toezichthouder wordt benoemd, zo
lang op zich laat wachten.
Naar aanleiding van de vragen die door PvdA-Kamerlid Spekman aan
toenmalig minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de heer
Plasterk, zijn gesteld is een veelheid aan activiteiten ondernomen (nader
omschreven in het actieplan1); het wetsvoorstel is daarvan slechts een
onderdeel.
In het wetsontwerp worden verschillende nieuwe onderwerpen geregeld
en is betrokkenheid en/of goedkeuring van een grote verscheidenheid aan
partijen nodig. Niet alleen wordt de minister als toezichthouder benoemd,
ook voor gemeenten is een rol in het toezicht weggelegd met het uitvoeren van de adrescontroles. Dit betekent nadere afstemming en overleg
met VNG en gemeenten. Ook is geregeld dat eventuele andere ketenpartners bij het uitvoeren van adrescontroles kunnen worden ingeschakeld. Met het regelen van gegevensuitwisseling tussen de betrokken
partijen in het wetsvoorstel zijn aspecten van privacy gemoeid. In dat
verband is het wetsvoorstel voor advies voorgelegd aan het College
bescherming persoonsgegevens. Vanwege de invoering van een
bestuurlijke boete heeft ook het Openbaar Ministerie over het wetsvoorstel geadviseerd. De uitkomsten van deze adviezen alsmede de eerdergenoemde afstemming en het overleg met diverse betrokkenen zijn input
geweest voor het wetsvoorstel en de bijbehorende memorie van
toelichting. Alle betrokken partijen zijn in het wetgevingstraject in de
gelegenheid gesteld hun visie te geven met het oog op een zorgvuldige
totstandkoming van het wetsvoorstel. Het wetsvoorstel is op 19 november
2010 in de Ministerraad behandeld en is inmiddels voor advies
voorgelegd aan de Raad van State, waarna het begin 2011 aan uw Kamer
zal worden gezonden. Inwerkingtreding van het wetsvoorstel is voorzien
met ingang van 1 januari 2012.
3. Handhavingscommunicatie
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze de dienst DUO
gemeenten ondersteunt bij de communicatie over de uitwonendencontrole en mogelijke wetsaanpassingen. Waarom acht de staatssecretaris
het nodig dat in de tweede fase nog extra communicatiemiddelen worden
ingezet?

1

Kamerstukken II, 2009–2010, 24 724, nr. 88.

DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs) communiceert in twee fasen over de
uitwonendencontrole. In de eerste fase levert DUO een op maat gemaakte
folder over «controle uitwonende studenten» per gemeente. Deze folder
kan worden meegegeven bij de adrescontroles, maar ook worden
verspreid via gemeentebalies. Daarnaast ondersteunt DUO gemeenten in
hun berichtgeving naar lokale en landelijke media.
In de tweede fase zal aandacht worden besteed aan de wijzigingen die
gaan plaatsvinden in het kader van het wetsvoorstel dat zal worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

6

voorgelegd aan uw Kamer. Hierin komt bijvoorbeeld aan de orde dat
studerenden geen adreswijziging meer aan DUO hoeven door te geven en
op welke wijze het sanctiebeleid is uitgewerkt. Het is – ook voor nieuwe
studerenden – van belang te weten welke gegevenslevering moet
plaatsvinden, onder welke voorwaarden de studerende aanspraak heeft
op een uitwonendenbeurs en welke boete kan worden opgelegd bij
geconstateerd misbruik van deze beurs.
Daarnaast wordt de handhavingscommunicatie ingezet als instrument om
misbruik tegen te gaan en dat blijft ook in de tweede fase zeer gewenst.
De leden van de VVD-fractie vragen tevens wat gaat de communicatie in
de tweede fase kosten. Kan de staatssecretaris meer specifiek toelichten
waar de concrete aanwijzingen vandaan komen dat studenten inmiddels
al zelf besluiten tot overschrijving in de GBA1 en omzetting van de beurs
van uitwonend naar thuiswonend?
De kosten voor de communicatie in de tweede fase kunnen pas in een
latere fase worden vastgesteld. Dit hangt met name af van de resultaten
uit de pilots met gemeenten die op dit moment lopen. Deze resultaten
geven een aanwijzing over omvang en aard van het misbruik.
Indien de huidige werkwijze wordt gecontinueerd (ondersteuning
gemeenten en info op DUO website en bestaande folders/formulieren) zijn
de extra kosten minimaal. Het is echter voorstelbaar dat in de vervolgfase
blijkt dat met deze aanpak niet kan worden volstaan en dat op andere
wijze aandacht besteed moet worden aan deze materie. Vanzelfsprekend
gaat hieraan een kosten-batenafweging vooraf.
De aanwijzingen voor de «spontane» overschrijving door studerenden in
de GBA komen uit de pilot Amsterdam die vóór de zomervakantie is
gestart. Vele betrokkenen lieten zich, vlak na het uitgaan van het eerste
persbericht eind april 2010, inschrijven op het adres van hun ouders.
De leden van de SP-fractie vragen op welke manier studenten en hun
ouders vooraf worden geïnformeerd over het actieplan en over de
consequenties van misbruik van de uitwonendenbeurs. Hoe worden
studenten en hun ouders voorgelicht over de consequenties van
onderhuur? Daarnaast vragen zij waar studenten terecht kunnen als hun
huisbaas hen verbiedt zich in te laten schrijven bij de GBA.
Ook de leden van de D66-fractie vragen hoe de staatssecretaris omgaat
met onderhuur en illegale verhuursituaties.
Studerenden en hun ouders worden voorgelicht over het actieplan en de
consequenties van misbruik van de uitwonendenbeurs via de website van
DUO (www.ocwduo.nl), via folders/formulieren en via verschillende
landelijke en regionale persberichten.
De consequenties van onderhuur verschillen in de nieuwe situatie niet van
de oude. Ook nu al mag het GBA-adres niet afwijken van het woonadres
dat bij DUO bekend is. Nieuw is dat het wetsvoorstel de mogelijkheden
van DUO vergroot om fysiek adressen te controleren en de mogelijkheid
biedt om een substantiële boete op te leggen. In die gevallen waarin het
een studerende niet te verwijten is dat hij niet correct in de GBA staat
ingeschreven zal DUO geen sanctie opleggen, bijvoorbeeld als hij in het
buitenland woont, of als de gemeente, ondanks herhaalde pogingen van
de studerende daartoe, weigert hem in te schrijven. Net zoals in de
huidige situatie is er in het geval waarin de studerende zich niet inschrijft
omdat zijn huisbaas dat niet wil geen sprake van niet-verwijtbaarheid van
de studerende.

1

Gemeentelijke Basis Administratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

7

De leden van de SP-fractie vragen waar studenten terecht kunnen als zij
volgens hen ten onrechte worden beschuldigd van misbruik van de
uitwonende beurs. Wat zijn hun mogelijkheden om in «beroep» te gaan,
zo vragen de leden.
Een studerende kan tegen het opleggen van een bestuurlijke boete ageren
door gebruik te maken van de reeds bestaande bezwaar- en beroepsprocedure op grond van de Algemene wet bestuursrecht. Dat betekent dat
indien een studerende het niet eens is met een besluit van DUO tot het
opleggen van een bestuurlijke boete, de studerende de mogelijkheid heeft
om binnen zes weken bezwaar te maken bij DUO. Ingeval DUO zijn besluit
tot het opleggen van de boete handhaaft kan de studerende beroep
instellen bij de bestuursrechter.
De leden van de D66-fractie constateren dat de staatssecretaris de
bewijslast lijkt neer te leggen bij de student. De student moet aantonen
dat hij of zij uitwonend is. Zij vragen hoe de staatssecretaris (aankomende) studenten gaat voorlichten over hoe zij aan deze voorwaarde
voldoen en hoe zij dat kunnen aantonen.
In antwoord op de vraag van de D66-fractie over de wijze waarop de
studerenden worden geïnformeerd over de voorwaarden waaraan zij
moeten voldoen om in aanmerking te komen voor een uitwonendenbeurs
verwijst de regering naar de antwoorden op de vragen van de leden van
de fracties van de VVD en SP. De voorlichting zal geschieden via de
reguliere voorlichtingskanalen van DUO (website en folders/formulieren).
In het wetsvoorstel wordt voorgesteld om een studerende pas aanspraak
op een uitwonendenbeurs te laten hebben als hij voldoet aan twee
verplichtingen: hij moet feitelijk wonen op het GBA-adres waaronder hij
staat ingeschreven én dat adres mag niet het GBA-adres van één van zijn
ouders zijn. Een studerende hoeft alleen dán aan te tonen dat hij voldoet
aan die voorwaarden, als uit de fysieke adrescontroles het tegendeel
blijkt. De studerende kan in die gevallen bijvoorbeeld een huurcontract
laten zien. Het verschil met de huidige situatie is dat DUO, om de beurs te
kunnen terugvorderen, niet meer hoeft aan te tonen dat de studerende bij
zijn ouders woont. Niet wonen op het GBA-adres zal in de nieuwe situatie
al voldoende zijn.
4. Pilots met gemeenten en eerste resultaten van adrescontroles
De leden van de VVD-fractie vragen met welke mogelijke ketenpartners de
pilots worden uitgebreid.
Met het inschakelen van verschillende partners wordt getracht een zo
groot mogelijk dekkingsgebied binnen Nederland te verkrijgen. Naast
gemeenten worden ook sociale recherches benaderd die veelal opereren
vanuit een samenwerkingsverband en meerdere gemeenten als
werkgebied hebben. Ook kan bij enkele interventieprojecten worden
aangehaakt. Dat zijn projecten waarin wordt samengewerkt door de
Belastingdienst, de Arbeidsinspectie, het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen, gemeenten, de Sociale Verzekeringsbank en het
Openbaar Ministerie om misstanden op het terrein van sociale zekerheid,
fiscaliteit, illegaliteit en grootstedelijke problemen aan te pakken.
Andere mogelijke partners waarmee contact gelegd wordt zijn de RCF’s
Kenniscentra Handhaving (de oude Regionale Coördinatiepunten
Fraudebestrijding), waarvan er in totaal negen in heel Nederland
opereren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

8

De leden van de VVD-fractie vragen naar het fraudebedrag van 127
miljoen euro. Is dit een nieuw cijfer, waar is het op gebaseerd en in
hoeverre wijkt het af van eerder genoemde cijfers richting de Kamer, zo
vragen zij.
Het bedrag van 127 miljoen euro dat in september in de Volkskrant is
vermeld is onjuist, er had 27 miljoen euro moeten staan. Dat bedrag is
gebaseerd op recent onderzoek van het ministerie van BZK naar de
kwaliteit van het GBA. Daaruit bleek dat 5% van de opgegeven GBAadressen niet klopte. Geëxtrapoleerd naar de uitgaven uitwonendenbeurs
(verschil uit- en thuiswonend is € 2000 per studerende per jaar) komt dit
neer op een bedrag van € 27 miljoen. Het zal duidelijk zijn dat ook dit een
zeer ruwe schatting betreft. De resultaten uit de pilots geven waarschijnlijk
een betere indicatie van de omvang van het misbruik. Onlangs is de
gemeente Amsterdam naar buiten gekomen met het bericht dat in bijna
50% van de gevallen die zij onderzocht had, er sprake was van misbruik.
Dit percentage geeft een vertekend beeld van de werkelijkheid aangezien
de controles werden uitgevoerd bij specifieke adressen die waren
geselecteerd op basis van een zogenaamd risicoprofiel (zie hiertoe
verderop bij vragen van de leden van de VVD-fractie en de CDA-fractie).
Momenteel loopt ook een pilot op basis van een aselecte steekproef. De
resultaten hiervan zullen tezamen met de resultaten van de pilots bij
gemeenten leiden tot een compleet beeld van de omvang van het
misbruik.
De leden van de CDA-fractie vragen of de arbeidsintensieve thuiscontroles
hun doel niet voorbijschieten. Tevens vragen zij hoe de staatssecretaris
denkt hiermee om te gaan.
Dat de huidige regelgeving en de uitvoering daarvan misbruik op grote
schaal mogelijk maken moet hoe dan ook veranderen. Wetswijziging is
alleen al nodig om de wet te verduidelijken en om het mogelijk te maken
om, als dat gewenst is, hard tegen het misbruik te kunnen optreden. Bij de
keuze hoe intensief te handhaven speelt vanzelfsprekend de kostenbatenanalyse een rol. Een dergelijke analyse is nog niet goed te maken
aangezien op dit moment enerzijds de omvang van het misbruik moeilijk
te duiden is en anderzijds de kosten van de handhaving lastig in te
schatten zijn. De pilots met gemeenten zijn bedoeld om een betere
afweging van de kosten en baten in de structurele situatie te kunnen
maken. Daarbij is de verwachting dat de baten de lasten van de controles
(fors) zullen overstijgen.
Daarnaast wil de regering benadrukken dat alleen al het preventieve effect
dat uitgaat van scherpe controle en handhaving de regelnaleving zal
bevorderen.
De leden van de PvdA-fractie vragen de staatssecretaris aan te geven in
hoeverre de gemeenten toegerust zijn om in voldoende mate controles uit
te oefenen en of de expertise, zoals die bij gemeenten met grote studentenpopulaties bestaat, in afdoende mate en effectief kan worden overgedragen. Hoe gaat dit vorm krijgen en is hier al ruimschoots overleg over
geweest met de gemeenten die vanaf 2011 ook een controlerende rol
zullen gaan vervullen?
Op dit moment lopen er met verschillende gemeenten pilots. Het is de
bedoeling dat in de structurele situatie alle gemeenten controles kunnen
uitvoeren. In de gesprekken met de gemeenten en de sociale recherches
kunnen afspraken worden gemaakt over de in te zetten capaciteit.
De gemeenten ontvangen daarvoor een kostendekkende vergoeding. De
kosten voor de eventueel extra aan te trekken capaciteit kunnen daarmee
worden bestreden. Indien de gemeenten niet beschikken over capaciteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

9

en deze ook niet extra kunnen aantrekken, kunnen andere partijen, zoals
sociale recherches en de RCF’s Kenniscentra Handhaving, worden ingezet
voor het ter beschikking stellen van capaciteit.
De leden van de PvdA-fractie vragen voorts wat de vertraging bij de
gemeenten concreet betekent voor de voortgang nu er nog geen concreet
zicht is op controleresultaten.
Door de vertraging die is opgetreden zullen de resultaten uit de pilots op
een later moment beschikbaar komen. Dit heeft tot gevolg dat de
voortgangsrapportage, waarin die resultaten aan uw Kamer zullen worden
gemeld en besproken wordt verschoven naar februari 2011. Na de zomer
is ook een aantal nieuwe pilots van start gegaan met de gemeenten Den
Haag, Utrecht en Rotterdam. Tevens lopen er pilots met de sociale
recherche van Almere en Noord Holland Noord. Begin volgend jaar
worden ook hiervan de eerste resultaten verwacht.
Voorts vragen deze leden om aan te geven in hoeverre het voor
gemeenten praktisch en qua capaciteit haalbaar is om tegelijkertijd het
ouderlijk en het opgegeven adres te bezoeken voor controle. Zij vragen
wat dit betekent voor de capaciteit die gemeenten beschikbaar moeten
hebben vanuit hun controlerende rol.
De regering onderschrijft de stelling dat het voor gemeenten lastig kan
zijn om tegelijkertijd het woonadres van de studerende en dat van zijn
ouders te bezoeken. Het is echter wel een effectieve wijze om adrescontroles uit te voeren. Sommige gemeenten kiezen ervoor om eerst naar het
adres van de studerende te gaan en als deze daar niet blijkt te wonen
alsnog (het adres van) de ouders te bezoeken. Dat is natuurlijk ook een
mogelijkheid. Ook zou een gemeente een beroep kunnen doen op de
sociale recherche of op de RCF’s Kenniscentra Handhaving voor de inzet
van (extra) capaciteit.
Overigens moet worden opgemerkt dat in het wetsvoorstel wordt
voorgesteld de definities van een uit- en thuiswonende studerende op
zo’n manier aan te scherpen dat het fysiek bezoeken van het ouderlijk
GBA-adres in de structurele situatie niet meer nodig is. Het niet wonen op
het GBA-adres zal in de nieuwe situatie al voldoende zijn om misbruik aan
te tonen. Dit betekent een aanzienlijke verlichting in de controleuitoefening door gemeenten.
Ook vragen deze leden hoe ervoor wordt gezorgd dat de pakkans in geval
van fraude per gemeente even hoog is en niet afhangt van lokale
capaciteit en prioriteit inzake controles.
DUO maakt de afspraken met de gemeenten en stuurt erop dat de
individuele afspraken onderling niet te veel van elkaar afwijken. Ook
gedurende het controleproces wordt regelmatig met elkaar gesproken. Op
deze manier blijft DUO op de hoogte van eventuele problemen en
afwijkingen in de werkwijze en kan er bijgestuurd worden. In de wijze van
controleren wordt zoveel mogelijk uniformiteit nagestreefd.
Feit is en blijft dat het bestrijden van misbruik afhankelijk is van de
daarvoor beschikbare capaciteit. Juist daarom stelt de regering daarvoor
middelen ter beschikking aan de gemeenten/sociale recherches.
De leden van de PvdA-fractie vragen de staatssecretaris aan te geven of zij
ook in het wetgevingstraject voorziet in sanctionering van studenten of
direct betrokkenen bij een controle, waarbij geen of onvoldoende
medewerking wordt verleend. In welke mate kan medewerking
afgedwongen worden? Ziet de staatssecretaris mogelijkheden en acht zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

10

het wenselijk om hierin ook een sanctie op te leggen om medewerking
van betrokkenen te stimuleren, zo vragen zij.
De regering is van oordeel dat op grond van de ervaringen tot nu toe kan
worden geconcludeerd dat de adrescontroles goed verlopen en er
voldoende medewerking is van studerenden, van hun ouders of van
andere medebewoners. Indien een studerende toch niet meewerkt, kan de
gemeente de studerende een nadere informatieplicht opleggen op grond
van artikel 72 van de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens. Op de studerende rust dan de bewijslast om aan te tonen dat hij
feitelijk woont op het opgegeven GBA-adres. Lukt het de studerende niet
dat aan te tonen, dan wordt alsnog de uitwonendenbeurs omgezet in een
thuiswonendenbeurs en wordt een bestuurlijke boete opgelegd.
5. Ontwikkeling van risicoprofielen
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de tot nu toe afgelegde huisbezoeken verlopen en wat men doet wanneer een student de deur niet
opendoet of niet thuis is.
Zoals hierboven is aangegeven verlopen de adrescontroles goed en is er
voldoende medewerking van studerenden, van hun ouders of van andere
medebewoners. Indien studerenden (of medebewoners) niet thuis zijn of
de deur niet openen, wordt de studerende na een aantal pogingen
schriftelijk uitgenodigd voor een gesprek bij de betreffende gemeente.
Hieraan wordt goed gehoor gegeven. Zie verder het antwoord op de
vorige vraag.
Welke mogelijke kenmerken van risicoprofielen werden er geopperd in de
workshop «risicoprofielen», zo vragen de leden van de VVD-fractie
eveneens.
Ook de leden van de CDA-fractie verzoeken de staatssecretaris meer
toelichting over de inhoud van de risicoprofielen te geven. Zij vragen om
welke kenmerken het gaat.
De regering wil graag benadrukken dat de risicoprofielen nog in ontwikkeling zijn en als één van de doelstellingen van de pilots zullen worden
gerealiseerd. Voor de gedachtevorming over mogelijke risicoprofielen is
in maart 2010 een workshop georganiseerd, waarbij vanuit diverse
beleidsterreinen combinaties van kenmerken zijn geïnventariseerd die een
verhoogde kans op misbruik met de uitwonendenbeurs zouden kunnen
betekenen. Uit de workshop bleek dat in de situatie met de uitwonendenbeurs vooral gebruik gemaakt moet worden van objectieve gedragskenmerken waarover DUO beschikt. Het gaat dan altijd om een combinatie
van kenmerken, zoals:
– de relatie tussen het GBA-adres van de studerende, het adres van de
onderwijsinstelling en het GBA-adres van de ouder(s);
– de verhuisdatum van de studerende in combinatie met de datum start
studiefinanciering;
– de relatie tussen de leeftijd van de studerende en het al dan niet
uitwonend worden vanaf die leeftijd;
– het aantal studerenden met studiefinanciering op één adres.
Een concreet voorbeeld van een combinatie van kenmerken die op een
misbruiksituatie zou kunnen duiden is een studerende die vanaf zijn
achttiende aanspraak krijgt op studiefinanciering, juist dan uitwonend
wordt door zich in te schrijven op een GBA-adres in dezelfde gemeente als
waar zijn ouder(s) wonen. Dergelijke risicovergrotende combinaties van
kenmerken worden in de pilots getoetst en verder aangescherpt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

11

De leden van de VVD-fractie vragen welke privacyafspraken gemaakt zijn
met de deelnemende gemeenten/regio’s voor de omgang met bestanden
ten behoeve van controle van adressen. Is het juist dat bij melding van
vermoeden van misbruik niet wordt overgegaan tot een huisbezoek, tenzij
het risicoprofiel van toepassing is op deze persoon? Zo ja, waarom?
DUO heeft werkafspraken gemaakt met de deelnemers van de pilots. Er is
vastgelegd hoe de gegevens worden uitgewisseld (door middel van een
zogeheten beveiligd zakelijk portaal), voor welk doel de gegevens mogen
worden gebruikt en verwerkt alsmede wat de bewaartermijn van de
gegevens is. Hiermee wordt voldaan aan de van toepassing zijnde
privacybepalingen.
Voor wat betreft het overgaan tot adrescontrole: de regering kan de leden
van de VVD-fractie ervan verzekeren dat alle meldingen van misbruik
zullen worden meegenomen bij de afweging of tot adrescontrole wordt
overgegaan.
6. Voorbereiding bij DUO van opsporing en handhavingsacties
De leden van de SP-fractie vragen wat de kosten zijn van de uitvoering
van dit actieplan en hoe deze uitgaven zich verhouden tot de verwachte
opbrengst. Zij vragen hoeveel fte wordt ingezet voor de uitvoering van dit
actieplan, zowel door DUO als door gemeenten.
De ingeschatte kosten/opbrengsten van het plan van aanpak zijn in het
onderstaande overzicht weergegeven. In eerste instantie gaan de kosten
voor de baten uit. Vooralsnog is de hypothese dat het misbruik 5% zal
bedragen van het totaal aantal gebruikers van de uitwonendenbeurs. Zie
verder ook het antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie
naar aanleiding van de – verkeerd weergegeven – inschatting van het
fraudebedrag van 27 miljoen euro.

Kosten (+)/opbrengsten (–)
Bedragen in mln €

2010

2011

2012

2013

2014

2015

1,3

0,1

– 2,0

– 2,4

– 2,4

– 1,2

Bij DUO worden voorlopig zo’n 4 fte’s ingezet om deze taken uit te voeren.
Over de in te zetten fte’s per gemeente zullen nadere afspraken worden
gemaakt. Daartoe is het ook nodig beter inzicht te verkrijgen in de omvang
van het misbruik.
7. Afspraken met het Openbaar Ministerie over de
strafvervolging
De leden van de PvdA-fractie vragen of de staatssecretaris voorts ook kan
aangeven in hoeverre er afspraken met het openbaar ministerie (OM)
gemaakt worden om ook de strafrechtelijke vervolging bij herhaalde en
grote fraude reëel te maken. Welke sanctiemaatregel kan bijvoorbeeld
gehanteerd worden indien strafvervolging niet ingezet wordt na de derde
keer misbruik omdat het OM er geen prioriteit aan kan geven, zo vragen
zij.
In de Ministerraad van 19 november jl. is, in lijn met de hardere aanpak
van fraude aangekondigd in het Regeerakkoord, besloten tot een
tweetrapsmodel, waarbij bij de eerste keer dat misbruik geconstateerd
wordt een boete van 50% van het ten onrechte ontvangen bedrag wordt
opgelegd. Bij een tweede keer misbruik wordt, naast het doen van
aangifte bij het openbaar ministerie, de aanspraak op studiefinanciering in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

12

zijn geheel en met terugwerkende kracht stopgezet, met ingang van de
maand volgend op de dag waarop de studerende zijn laatste adreswijziging aan de GBA heeft doorgegeven. Bij een dergelijke herhaalde vorm
van misbruik volstaat het opleggen van een bestuurlijke boete niet meer.
Er vindt in dat geval dus niet alleen herziening plaats van het verschil
tussen de uit- en thuiswonendenbeurs (en het opleggen van een boete
daarbij). Het met terugwerkende kracht stopzetten van studiefinanciering
betekent voor de studerende dat hij het volledige over de desbetreffende
periode ontvangen bedrag aan studiefinanciering (basisbeurs, normbedrag studentenreisrecht en eventueel ontvangen aanvullende beurs)
moet terugbetalen.
De leden van de CDA-fractie geven aan dat de bestuurlijke boete zal
neerkomen op een bedrag van € 40 per maand bij een eerste overtreding.
Is dit afschrikwekkend genoeg voor studenten om niet te frauderen, zo
vragen zij. Op basis van de brief is nog te weinig bekend over de effecten
van het actieplan, zo stellen deze leden.
Op 9 februari 2010 is in uw Kamer een debat gevoerd over het invoeren
van de bestuurlijke boete. Dit heeft in eerste instantie geresulteerd in het
uitwerken van een sanctiemodel dat uit drie verschillende trappen zou
bestaan: bij een eerste constatering van misbruik zou een boete van 25%
worden opgelegd, bij een tweede constatering een boete van 50% en bij
een derde constatering zou de studiefinanciering in haar geheel worden
stopgezet.
Om het wetsvoorstel beter in lijn te brengen met het Regeerakkoord,
waarin immers is aangekondigd fraude met sociale uitkeringen harder aan
te pakken, is in de Ministerraad van 19 november jl. besloten een
tweetrapsmodel in het wetsvoorstel op te nemen. In het nieuwe model
wordt de eerste keer misbruik bestraft met een boete van 50%. In tweede
instantie wordt de studiefinanciering in haar geheel stopgezet.
8. Tot slot
De volgende voortgangsrapportage was aanvankelijk voorzien in
december 2010. In de praktijk is echter gebleken dat gemeenten meer tijd
nodig hebben om de pilots handen en voeten te geven. Er zijn daarom in
december niet voldoende resultaten beschikbaar op basis waarvan een
goede inschatting van de omvang van het misbruik en een goede
inschatting van de effectiviteit van de adrescontroles kan worden
verkregen. Ook de aselecte steekproef is nog niet afgerond. Begin volgend
jaar worden de resultaten verwacht. In februari wordt hierover aan uw
Kamer teruggekoppeld in de volgende voortgangsrapportage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 24 724, nr. 94

13