Het doden van eendagshaantjes, kan dat niet anders?
Opvattingen van ‘het publiek’ over alternatieven voor het doden van
eendagskuikens

Onderzoek in opdracht van het Ministerie van LNV
Juni 2008
Samenvatting en conclusies (rapport 142)
F. Leenstra1, G. Munnichs2, V. Beekman3, E. van den Heuvel-Vromans2, L. Aramyan3 en H. Woelders1.
Animal Sciences Group, Wageningen UR, Postbus 65, 8200 AB Lelystad
Rathenau Instituut, Den Haag
3
LEI, Wageningen UR, Den Haag
1
2

Opzet en werkwijze:
H. Hopster (Animal Sciences Group, Wageningen UR)
Begeleidingsgroep:
G. Albers (Hendrix Genetics BV), A. Butijn (NOP Kring Kuikenbroeders), M. de Jong (Dierenbescherming) en P.
Bours en E. Ganzevoort (LNV) vormden de begeleidingsgroep.
Filmproductie:
CB-Media, C. Brinkhuizen en L. van der Pol.
De resultaten van de gesprekken in de focusgroepen en van de publieksenquête zijn in een workshop met F. Brom
(Rathenau), T. de Cock Buning (VU), F. Stafleu (UU), S. Swart (RUG) en C. van der Weele (WUR) besproken. Noties
uit die bespreking zijn in dit rapport verwerkt.

Het doden van eendagshaantjes, kan dat niet anders?
Opvattingen van ‘het publiek’ over alternatieven voor het doden van eendagskuikens
Achtergrond en probleemstelling

De commerciële pluimveehouderij is wereldwijd sterk gespecialiseerd. Er zijn kippenrassen, die gespecialiseerd
zijn in het leggen van eieren en andere in de productie van vlees. Omdat de haantjes van legrassen geen eieren
leggen en niet rendabel zijn voor de productie van pluimveevlees, worden ze als eendagskuiken gedood. Dit
gebeurt overal ter wereld en zowel bij ‘gewoon’ als bij biologisch pluimvee. Deze specialisatie en daarmee de
praktijk van het doden van de haantjes bestaat al zo’n 50 jaar. In Nederland worden jaarlijks 30 miljoen hennen
geboren bestemd voor de productie van eieren. Omdat er evenveel hennen als hanen worden geboren, worden
jaarlijks ook 30 miljoen haantjes als eendagskuiken gedood. Het massaal doden van eendagshaantjes roept
discussie op. De Tweede Kamer heeft aangedrongen op onderzoek naar alternatieven, die voorkómen dat
haantjes worden geboren. In een eerder stadium zijn daarvoor de technologische perspectieven van dergelijke
nieuwe alternatieven beschreven in het rapport Alternatieven voor doding eendagskuikens, dat in maart 2007 aan
de Tweede Kamer is aangeboden1.
Voordat de overheid in één van de mogelijke oplossingsrichtingen wil investeren, heeft de Minister van LNV
opdracht gegeven te onderzoeken welke oplossingsrichtingen maatschappelijk aanvaardbaar worden geacht. De
resultaten van het onderzoek naar publieksopvattingen over de huidige doding en mogelijke alternatieven zijn in
dit rapport beschreven.

Doel en werkwijze

Om inzicht te krijgen in opvattingen over alternatieven voor het doden van haantjes zijn intensieve gesprekken
met kleine groepen mensen gehouden(focusgroepen) en is daarnaast een publieksenquête uitgezet. Om de
deelnemers over de huidige praktijk en de alternatieven te informeren, zijn documentaire filmpjes gemaakt.
Terwijl de publieksenquête een representatieve weergave van de meningen van mensen geeft, kan met behulp van
de focusgroepen meer inzicht worden verkregen in de gedachten en motivaties achter deze meningen. Er zijn 6
focusgroepen met 7 à 8 deelnemers per groep georganiseerd. De belangrijkste criteria voor rekrutering van de
deelnemers waren geslacht en woonomgeving (stad-platteland). De focusgroepstudie is vóór de publieksenquête
uitgevoerd, omdat de resultaten ervan gebruikt zijn om de vragenlijst voor de enquête op te stellen en na te gaan
welke informatie de deelnemers aan de enquête nodig hebben om zich een mening te kunnen vormen.
De publieksenquête werd via internet uitgevoerd. Van de binnen gekomen vragenlijsten waren er 1200 volledig,
welke voor de verdere analyse zijn gebruikt.
De resultaten van het onderzoek in de focusgroepen en van de publieksenquête zijn besproken tijdens een
bijeenkomst met ethici en stakeholders om tot een betere duiding van de resultaten te komen.

Leeswijzer

In deze tekst zijn de resultaten van het onderzoek in de focusgroepen en van de publieksenquête en onze
conclusies daaruit samengevat. In aparte kaders hebben we de huidige doding van haantjes en mogelijke
alternatieven beschreven.
De volledige analyse van de gesprekken in de focusgroepen en van de publieksenquête zijn te vinden in ASGrapport 142. De filmpjes die voor het onderzoek zijn gemaakt, zijn te vinden op www.minlnv.nl

Resultaten

Emoties, ontnuchtering en nuancering
In het onderzoek werden de deelnemers geïnformeerd over het doden van haantjes en kregen ze acht
alternatieven voorgelegd, die moeten voorkómen, dat haantjes worden geboren. Deze acht alternatieven
waren onderverdeeld in 3 categorieën: ‘kijken in het ei’, ‘de kip veranderen’ en ‘genetische modificatie’. Deze
alternatieven werden aangevuld met ‘de combinatiekip’. Voor een uitgebreidere beschrijving zie het kader
hiernaast.

Alternatieven voor doding eendagskuikens, H. Woelders et al., 2007.

1



In de focusgroepen werd in eerste instantie geschokt
gereageerd op de informatie over het doden
van de haantjes. Daarna volgde echter snel een
ontnuchteringslag en kwam een scala aan afwegingen
aan de orde. Men vond het hele verhaal ingewikkeld,
vooral als ze de verschillende alternatieven in een
voorkeursvolgorde moesten zetten (‘mijn hersens gaan
hier van kraken’). Ze hadden vaak behoefte aan meer
informatie, bijvoorbeeld over de haalbaarheid van de
alternatieven, of over de precieze effecten ervan op
de kip. Echter, omdat de alternatieven zich in een
experimenteel stadium bevinden, is dergelijke informatie
nog niet beschikbaar.
Uit de enquête blijkt, dat 58% van de mensen niet wist,
dat haantjes van legrassen direct na hun geboorte
gedood worden. De helft van de mensen vond het doden
van eendagshaantjes echter geen prettig idee en nog
eens 36% vond het erg of heel erg. Achtenvijftig procent
van de respondenten vond het zinvol te zoeken naar een
alternatief.
Een drietal technologische alternatieven voor het doden
van eendagskuikens kond in eerste instantie rekenen op
een redelijke maatschappelijke acceptatie en steun:
1. Een monster bekijken van een vers gelegd ei en
mannelijke eieren niet bebroeden
2. De kip beïnvloeden met omgevingsfactoren,
waardoor er minder mannelijk eieren worden gelegd
3. De kip met genetische modificatie zo beïnvloeden
dat eieren op geslacht te herkennen zijn

Geen eenduidig ‘beste’ oplossing

Nadat de deelnemers hun voorkeur binnen de
drie categorieën hadden bepaald, kregen ze hun
voorkeur per categorie te zien plus nog twee andere
mogelijkheden: ‘combinatiekip, waarbij de haantjes
gebruikt worden voor vleesproductie’ en ‘doden
accepteren zoals het nu gaat’. De respondenten
werd nu gevraagd in die vijf mogelijkheden hun
voorkeursvolgorde aan te geven. Wat betreft eerste
voorkeur was er een duidelijke top-vijf:

Denkbare alternatieven voor het doden van haantjes
In het onderzoek hebben we een aantal in principe
mogelijke alternatieven beschreven. Alleen het
alternatief ‘kijken in het ei, laat embryo’ is tot nu toe op
laboratoriumschaal met succes uitgevoerd, maar nog
niet op praktijkschaal. De overige opties verkeren in
een experimenteel stadium. Kort samengevat zijn de
alternatieven:
Kijken in het ei
1. Een monster bekijken van een vers gelegd ei en
mannelijke eieren niet uitbroeden
2. Een monster bekijken van een vroeg embryo en
mannelijke embryo’s vervolgens doden
3. Een monster bekijken van een laat embryo en
mannelijke embryo’s vervolgens doden
De kip veranderen
4. De kip beïnvloeden met omgevingsfactoren, waardoor
minder mannelijke eieren worden gelegd
5. De kip zo kruisen dat mannelijke embryo’s niet
levensvatbaar zijn
Genetische modificatie
6. De kip met genetische modificatie zo beïnvloeden dat
eieren op geslacht te herkennen zijn (bijvoorbeeld met
lichtgevend gen van een vuurvliegje) en deze eieren
niet uitbroeden
7. De kip met genetische modificatie zo beïnvloeden dat
mannelijke embryo’s uitgroeien tot vrouwelijke kuikens
8. De kip met genetische modificatie zo beïnvloeden dat
de haantjes als embryo vroeg dood gaan
In het onderzoek werden deze technologische alternatieven
aangevuld met de opties:
9. Het doden van eendagskuikens accepteren zoals het
nu gebeurt
10. Kippen minder sterk specialiseren, zodat de haantjes
voor vleesproductie gebruikt kunnen worden
(‘combinatiekip’)
De technologische alternatieven hebben grote effecten
in de kuikenbroederij, maar veranderen de productie van
eieren en kippenvlees niet wezenlijk. De combinatiekip
doet dat wel, doordat de hennen groter zijn dan de huidige
leghennen en minder eieren produceren en de hanen meer
tijd nodig hebben om het gewenste gewicht te bereiken
dan de huidige vleeskuikens.

Alternatief als eerste voorkeur aangekruist				

% respondenten

Kijken in het verse ei en mannelijke eieren niet uitbroeden				
Combinatiekip									
De kip beïnvloeden met omgevingsfactoren, waardoor
minder mannelijke eieren worden gelegd						
Doden accepteren								
Kip met genetische modificatie zo beïnvloeden dat eieren op
geslacht te herkennen zijn’.							

25%
24%
14%
14%
10%



Omdat de respondenten een voorkeursvolgorde aangegeven hadden, konden we met wegingsfactoren met die
volgorde rekening houden. Ongeacht de wijze van wegen, blijkt dan dat ‘kijken in het verse ei en mannelijke eieren
niet uitbroeden’ en ‘combinatiekip’ vrijwel gelijk uitkwamen en hoger scoorden dan alle andere opties. ‘Doden
accepteren’ en ‘de kip beïnvloeden met omgevingsfactoren, waardoor minder mannelijke eieren worden gelegd’
kwamen uit op een wat lagere, onderling vrijwel gelijke score. ‘De kip met genetische modificatie zo aanpassen,
dat eieren op geslacht zijn te herkennen’ kwam op plaats vijf. Alle andere mogelijkheden scoorden duidelijk lager.

Argumenten voor keuzes

In de publieksenquête hebben we de respondenten gevraagd aan te geven welke redenen van belang waren bij
hun keuzes en afwegingen. Ze kregen daarvoor een zevental begrippen aangereikt, die in de focusgroepen veel
genoemd werden, namelijk:
‘diervriendelijkheid’
‘haalbaarheid’		

‘natuurlijkheid’		
voedselveiligheid’		
‘haantjes gebruikt als diervoeder’			

‘morele overwegingen’
‘kosten’

Van elk begrip kon men aangeven hoe belangrijk dit voor hen bij het maken van keuzes was. Diervriendelijkheid
scoorde hoog, gevolgd door natuurlijkheid en voedselveiligheid.
Diervriendelijkheid was in de focusgroepen een veel genoemd argument. ‘Humaan’ en ‘diervriendelijk’
werden door elkaar gebruikt. Het doden van de eendagshaantjes en het vernietigen van late embryo’s ziet
men als dieronvriendelijk; ‘de combinatiekip’, het beïnvloeden van de geslachtsvorming door aanpassen
van omgevingsfactoren van de kip’ en ‘kijken in het versgelegde ei en mannelijke eieren niet uitbroeden’ als
diervriendelijk.
Onder natuurlijkheid verstaan de deelnemers, dat zo weinig mogelijk ‘in de natuur’ of ‘in het dier’ ingegrepen
wordt. Dit argument noemde men zowel om te pleiten vóór als tegen bepaalde opties. Zo beschouwen veel
deelnemers het beïnvloeden van omgevingsfactoren als een natuurlijke methode en genetische modificatie als
‘onnatuurlijk’. De betekenis van de term ‘natuurlijkheid’ is echter niet voor iedereen hetzelfde. De deelnemers
hebben verschillende opvattingen over hoe ingrijpend een bepaalde methode is. Zo gaf één respondent aan
dat het beïnvloeden van omgevingsfactoren voor hem juist een verdere manipulatie van de natuur betekent. En
voorstanders van genetische modificatie maken onderscheid tussen de diverse GM-alternatieven al naar gelang
de mate van natuurlijkheid van de ingreep.
Ook spelen risico’s voor de veiligheid van mens en dier en morele overwegingen een rol, vooral bij de discussie
over genetische modificatie. De GM-methoden waren voor een aantal deelnemers geen optie. Uitspraken als
‘een brug te ver’ of ‘onethisch’ geven aan, dat voor hen morele grenzen worden overschreden. Deze uitspraken
werden overigens in een adem genoemd met het ‘onnatuurlijke’ karakter van genetische modificatie (‘hier is niets
natuurlijks meer aan’). Dit suggereert dat deze morele overwegingen in het verlengde liggen van het argument van
(on)natuurlijkheid.
Daarnaast spelen meer praktische overwegingen als
de kosten en de haalbaarheid van de methode, de prijs
van eieren en kippenvlees, de mestproblematiek en het
hergebruik van eendagshaantjes een nadrukkelijke rol in
de focusgroepen. Zo waren de hogere kosten van eieren
(en van producten waarin eieren zijn verwerkt) en de
mestproblematiek belangrijke redenen voor deelnemers
om tegen de combinatiekip te zijn; vonden deelnemers
kijken in het ei een omslachtige methode en GM juist
snel en efficiënt. Het gebruik van eendagshaantjes was
een argument voor behoud van de huidige situatie.
Hoe vaak zulke praktische overwegingen ook werden
genoemd, ze gaven niet altijd de doorslag. Het feit dat
geslachtsbepaling in het late embryo op korte termijn
te realiseren valt en daarmee als de meest haalbare
methode kan worden beschouwd, weegt niet op tegen
de aversie tegen het doden van het embryo. Omgekeerd
weerhielden de hogere kosten van eieren en vlees bij de
combinatiekip een aantal deelnemers er niet van deze
als eerste of tweede voorkeur te noemen.



Huidige werkwijze bij doden van
eendagshaantjes
Het doden van eendagshaantjes gebeurt in
Nederland doorgaans geautomatiseerd met
koolzuurgas (CO2). De kuikens gaan via een
lopende band naar een ruimte met een hoge
concentratie koolzuurgas. Door dit gas zijn de
kuikens in enkele seconden bewusteloos en
sterven ze na enkele minuten. De dode kuikens
worden gebruikt als voer voor dierentuindieren en
(roof)dieren bij particulieren. Welk luchtmengsel
en welke concentratie koolzuurgas snel tot
bewusteloosheid en sterven leidt, is in onderzoek
vastgesteld.
Een alternatief voor het doden met koolzuurgas is
doden met een hakselaar, waarin de kuikens binnen
tienden van een seconde dood zijn. Deze zeer
snelle dodingmethode heeft vanuit dierenwelzijn de
voorkeur. Nadeel is het aanzicht van hakselen en
dat de gehakselde kuikens lastiger tot waarde te
brengen zijn dan de met gas gedode kuikens.

Tenslotte moet worden opgemerkt dat nogal wat
deelnemers van mening zijn, dat de legkip in Nederland
geen rooskleurig leven heeft. Voor een aantal van
hen was dat een reden om niet te veel over dit soort
vraagstukken na te willen denken. Anderen waren van
mening dat de consument zich daar juist veel meer
bewust van zou moeten zijn. Het weinig rooskleurige
leven was echter ook een argument tegen invoering van
de combinatiekip.

Kosten en bereidheid tot betalen

We hebben ook gevraagd of men bereid is meer te
betalen voor een ei of kippenvlees. Deze bereidheid
bleek enigszins samen te hangen met het alternatief
waar men de voorkeur aan gaf. Ca. 10-15% van de
mensen was niet bereid meer te betalen, 50-60% van
de mensen zei bereid te zijn 5-10 ct per ei extra te
betalen, als hun voorkeursoplossing doorgevoerd wordt
en 15-30%zei dan wel het dubbele of meer te willen
betalen. Van de mensen die ‘de combinatiekip’ als eerste
voorkeur hadden, gaf ca. 40% aan de daarbij horende
meerprijs wel te willen betalen.
In de focusgroepen kwamen kosten en prijs regelmatig
aan de orde. Een aantal mensen gaf aan meer te willen
betalen.

Conclusies en aanbevelingen

Discussie binnen de context van de huidige
veehouderijpraktijk of breder?
De discussie over alternatieven voor het doden van
eendagshaantjes kunnen we voeren binnen de kaders
van de huidige pluimveehouderij. Dan wordt nagegaan,
of een enkel aspect van de huidige praktijk, het doden
van eendagshaantjes, voor verbetering vatbaar is. De
problematiek van het doden van eendagshaantjes kan
echter ook breder opgevat worden: het doden van de
haantjes is een symptoom van de praktijk in de intensieve
veehouderij en die praktijk kan ook als geheel ter discussie
worden gesteld.
Of de deelnemers aan de publieksenquête uitgingen van de
beperkte context, of de intensieve veehouderij als geheel
ter discussie stelden, weten we niet. Bij de gesprekken
in de focusgroepen kwamen regelmatig opmerkingen
naar voren als ‘zo goed hebben die kippen het ook niet’,
‘het is maar de vraag wat beter is voor zo’n haantje’, ‘die
combinatiekip, dat is een kip zoals een kip bedoeld is’.
Daaruit kan opgemaakt worden, dat de deelnemers ook de
brede context zagen en vragen hadden bij de intensieve
veehouderij als geheel.
In de evaluatie van de resultaten van het onderzoek
met stakeholders en ethici werd duidelijk, dat de keuze
van de context mede bepalend is voor voorkeuren voor
oplossingsrichtingen en met name de voorkeur voor de
combinatiekip. Als uitgegaan wordt van de huidige praktijk,
dan kan met de ontwikkeling van een technologisch
alternatief op relatief korte termijn de praktijk van het
doden van haantjes veranderd worden. Echter op de
langere termijn zal opnieuw discussie kunnen ontstaan over
andere kenmerken van intensieve pluimveehouderij, waarbij
de combinatiekip mogelijk een meer structurele oplossing
kan zijn voor het ervaren tekort aan dierenwelzijn bij het
huidige pluimvee, maar qua benutting van grondstoffen en
energie een achteruitgang in duurzaamheid zou betekenen.
Het onderzoek naar alternatieven is opgezet vanuit de
huidige context en dus binnen de kaders van de huidige
praktijk: zijn er alternatieven voor het doden van de
haantjes in de intensieve leghennenhouderij. De resultaten
moeten ook tegen die achtergrond beschouwd worden.
Een discussie over de (on)wenselijkheid van de intensieve
veehouderij als geheel kan niet alleen via de casus van de
haantjes gevoerd worden, maar de casus van de haantjes
kan wel gebruikt worden in zo’n discussie. Gegeven de
maatschappelijke signalen is een discussie over intensieve
veehouderij als geheel zeker op zijn plaats.

Uit het onderzoek blijkt, dat mensen behoefte hebben
aan meer informatie om zich een goed oordeel te
kunnen vormen over het onderwerp, maar met de
beschikbare informatie goed in staat zijn over het
onderwerp na te denken. In hun meningsvorming lijkt
men complexe afwegingen te maken. De informatie via
een documentaire film heeft volgens de deelnemers het
onderzoek in hoge mate ondersteund. Met de visuele
ondersteuning is zo’n complex onderwerp gemakkelijker
bespreekbaar te maken.
Het onderwerp als geheel en de alternatieven voor
het doden van haantjes zijn complex en er is weinig
informatie over de haalbaarheid, kosten en effecten voor
het dier van de verschillende alternatieven beschikbaar.
Dat betekent dat ons onderzoek een eerste bijdrage is
tot meningsvorming en dat de resultaten ervan een voorlopig karakter hebben. Als in de loop van de tijd meer
informatie over haalbaarheid en effecten van alternatieven beschikbaar komt, kan de definitieve oordeelsvorming
een nu nog niet te voorspellen wending nemen. Wel wordt uit het onderzoek duidelijk, dat veel mensen onbekend
zijn met het feit dat haantjes gedood worden, maar dat, als ze het weten, ze het geen plezierige gedachte vinden.
Het is daarom zinvol verder onderzoek te doen naar de haalbaarheid van technologische alternatieven en dat
te laten vergezellen van een verdere evaluatie en monitoring van de maatschappelijke acceptatie van dergelijke
alternatieven.
Noch uit de publieksenquête noch uit de focusgroepen komt een eenduidige voorkeur voor één van de
alternatieven naar voren. Wel kunnen een aantal opties als niet wenselijk ‘afgestreept’ worden. In het algemeen
vindt men doden van embryo’s niet wenselijk en het doden van een laat embryo wordt niet gezien als een goed
alternatief voor het doden van het kuiken. Toepassen van genetische modificatie is zeer controversieel, hoewel
acceptatie daarvan afhangt van de specifieke aanpak. Wanneer genetische modificatie het mogelijk maakt in
het vers gelegde ei verschil te zien tussen haantjes en hennetjes lijkt dit een acceptabel alternatief. Maar als
genetische modificatie het mogelijk maakt dat haantjes zich tot hennetjes ontwikkelen, of haantjes als embryo



sterven, dan wordt dat in de breedte afgewezen. Het accepteren van de huidige situatie, het doden van haantjes,
scoort relatief hoog, maar toch hechten mensen waarde aan het zoeken naar alternatieven. Een beperkt aantal
alternatieven komt dan in aanmerking voor nader onderzoek. Dat onderzoek moet betrekking hebben op
haalbaarheid en vergezeld gaan van nader onderzoek naar acceptatie.

De als best of liever “minst slecht” beoordeelde opties zijn in volgorde:
Kijken in het vers gelegde ei en mannelijke eieren niet uitbroeden
De optie ‘kijken in het verse ei en mannelijke eieren niet uitbroeden’ scoort van de alternatieven, die binnen de
huidige pluimveehouderij uitgevoerd kunnen worden, het hoogst. Onderzoek naar de technische haalbaarheid
van deze optie is aanbevelenswaardig. Inschatting is, dat een kort onderzoek voldoende is om na te gaan of dit
alternatief qua biologische principes wel of niet mogelijk is.
De combinatiekip
De combinatiekip kan voor een nichemarkt aantrekkelijk zijn, maar zal voor de pluimveehouderij in de volle
omvang waarschijnlijk geen oplossing bieden o.a. vanwege het structureel minder efficiënte gebruik van
grondstoffen en energie.
De geslachtsvorming beïnvloeden door aanpassen van omgevingsfactoren van de kip, zodat minder (geen)
mannelijke kuikens worden geboren
De optie ‘de geslachtsvorming beïnvloeden door aanpassen van omgevingsfactoren van de kip’ scoort weliswaar
niet hoger dan het handhaven van de huidige praktijk van doden, maar toch redelijk positief. Daarom en op
grond van de nadere analyse van de projectgroep (zie kader ‘Enkele alternatieven nog eens gewogen) kan
‘kip beïnvloeden met omgevingsfactoren’ als een mogelijk alternatief worden beschouwd. Dit te meer, omdat
recentelijk onderzoekers hebben aangegeven de haalbaarheid van dit alternatief als relatief hoog te zien.
Met genetische modificatie een fluorescerend eiwit inbrengen, waardoor het verschil tussen mannelijke en
vrouwelijke embryo’s beter gedetecteerd kan worden.
Hoewel genetische modificatie op zich controversieel is, wordt met dit alternatief de kans groter dat het mogelijk
wordt in het vers gelegde ei onderscheid te maken tussen haantjes en hennetjes.



Enkele alternatieven hebben we al projectgroep nog eens gewogen, waarbij belangrijke waarden genoemd in de
focusgroepen en de publieksenquête gebruikt zijn.
‘Kijken in het vers gelegde ei en mannelijke eieren niet uitbroeden’
Diervriendelijkheid: positief, want de haantjes worden niet geboren en dus ook niet gehanteerd. Randvoorwaarde is, dat
de bemonstering van de eieren geen risico oplevert voor gezondheid en welzijn van de vrouwelijke embryo’s, die wel worden
uitgebroed.
Natuurlijkheid: neutraal, het nemen van een monster uit een ei en daar een bepaling in uitvoeren is noch positief noch negatief
in het kader van natuurlijkheid.
Haalbaarheid: wetenschappelijke literatuur geeft positieve indicaties, maar geen hard bewijs dat dit zou kunnen; de experts
geven aan, dat in ca. 6 maanden uitgezocht kan worden of inderdaad de samenstelling van een dooier waar een vrouwtje uit
groeit verschilt van die waar een mannetje uit groeit.
Kosten: als het principe haalbaar is, is weliswaar veel robotisering nodig en dus kostbare apparatuur, maar kan aanzienlijk op
broedcapaciteit en arbeid in de broederij bespaard worden. Neutraal?
‘Combinatiekip’
Diervriendelijkheid: positief, want de hanen van zo’n ras hebben minder poot- en hartproblemen dan de huidige vleeskuikens en
als ouderdier hoeft zo’n ras niet gerantsoeneerd te worden, wat met de ouders van de huidige vleeskuikens wel in ernstige mate
moet. Als de houderijomstandigheden van leghennen niet veranderen en als onplezierig gekwalificeerd worden, moeten voor een
gelijk blijvende eiproductie echter meer hennen aan die omstandigheden worden blootgesteld.
Natuurlijkheid: positief, want ook de haantjes krijgen tijd van leven. Men vindt een combinatiekip er overigens ook ‘natuurlijk’
uitzien.
Haalbaarheid: voor een nichemarkt reëel, als vervanging voor de complete pluimveeproductie niet.
Kosten: ruim hoger, omdat de hennen meer voer en ruimte per ei nodig hebben dan de huidige leghennen en de hanen als
vleeskuiken meer voer en tijd nodig hebben per kg kip dan de huidige vleeskuikens. Bij gelijkblijvende ei- en vleesproductie wordt
het beslag op grondstoffen ongeveer verdubbeld en wordt ook meer mest, stof en ammoniak per eenheid product geproduceerd.
‘Geslachtsvorming beïnvloeden door aanpassen van omgevingsfactoren van de kip’
Diervriendelijkheid: hangt van de beïnvloedende factoren af. Indien met een lichtschema of bepaalde voersamenstelling is de
diervriendelijkheid mogelijk niet in het geding, indien (hormoon)injecties nodig zijn wel. Voor de kuikens neutraal tot positief.
Natuurlijkheid: hangt af van de beïnvloedende factoren. Het principe is wel natuurlijk.
Haalbaarheid: het principe is aangetoond, in hoeverre toegewerkt kan worden naar 100% vrouwtjes is de vraag.
Kosten: in principe minder kosten dan bij de huidige praktijk. Indien bijna geen mannetjes worden geboren, leidt dit tot forse
besparingen in de broederij.
‘Genetische modificatie’
Diervriendelijkheid: negatief vanwege de proefdieren die nodig zijn om de methode te ontwikkelen; positief in de uitvoering.
Natuurlijkheid: genetische modificatie wordt door veel, maar niet alle mensen, als ‘onnatuurlijk’ gezien.
Haalbaarheid: over de technische haalbaarheid is in dit stadium erg weinig te zeggen; momenteel is onderzoek met genetische
modificatie voor deze toepassing in Nederland verboden.
Kosten: als gekomen kan worden tot een stabiele insertie, dan zijn de kosten laag.
‘Kijken in het ei, vroeg of laat embryo’
Diervriendelijkheid: des te vroeger detectie van het geslacht en dus doden van het mannelijke embryo plaats kan vinden,
des te diervriendelijker is de methode. Focusgroepen en publieksenquête geven aan, dat men het doden van embryo’s geen
plezierige gedachte vindt.
Natuurlijkheid: neutraal, maar minder dan ‘vers ei’.
Haalbaarheid: vanaf ca. dag 13 van het broedproces is bewezen, dat betrouwbaar onderscheid gemaakt kan worden tussen
mannelijke en vrouwelijke embryo’s. De techniek voor het sexen van late embryo’s vanaf ca. dag 16 is in principe beschikbaar
(en gepatenteerd), maar heeft in de praktijk geen plek gekregen. Vanaf ca. 4 dagen bebroeden ontstaat verschil in genexpressie
tussen mannelijke en vrouwelijke embryo’s, kunnen in principe (bloed)cellen bemonsterd worden en zou onderscheid gemaakt
moeten kunnen worden.
Kosten: vergelijkbaar met ‘vers ei’, echter de besparingen in de broederij zijn geringer.
‘De kip kruisen, zo dat mannelijke embryo’s dood gaan’
Diervriendelijkheid: vergelijkbaar met het doden van embryo’s na sexen. Daarnaast afhankelijk van eventuele neveneffecten van
de letale genen in hennen.
Natuurlijkheid: het gaat in principe om een volledig natuurlijk proces, echter focusgroepen en publieksenquête geven aan, dat
men een dergelijk kruisingsprogramma ziet als manipulatie en onnatuurlijk.
Haalbaarheid: met de huidige kennis van het genoom van de kip, is het zoeken van kansrijke genen goed mogelijk. In hoeverre
deze succesvol zijn in een kruisingsprogramma, moet vervolgens onderzocht worden.
Kosten: bij geen of geringe neveneffecten in de hennen (randvoorwaarde) zijn de kosten gering.

