CIZ Indicatiewijzer versie 3.0
Toelichting op de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010
zoals vastgesteld door het ministerie van VWS

Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Voorwoord en Ten geleide

3

Hoofdstuk 2. Algemene uitgangspunten

7

Hoofdstuk 3. Grondslagen

21

Hoofdstuk 4. Gebruikelijke zorg

53

Hoofdstuk 5. Persoonlijke Verzorging

63

Hoofdstuk 6. Verpleging

81

Hoofdstuk 7. Begeleiding

103

Hoofdstuk 8. Behandeling

131

Hoofdstuk 9. Verblijf

149

Hoofdstuk 10. Palliatief Terminale Zorg

181

Hoofdstuk 11. Thuisbeademing

187

Hoofdstuk 12. AWBZ-zorg in het onderwijs

203

1

2

Hoofdstuk 1
Voorwoord
Voor u ligt versie 3.0 van de CIZ Indicatiewijzer van het Centrum indicatiestelling zorg (CIZ). Deze nieuwe versie
is het directe gevolg van de nieuwe Beleidsregels van het ministerie van VWS, die op 1 januari 2010 van kracht
worden. De nieuwe regels zorgen voor veranderingen in de indicatiestelling en zijn in deze Indicatiewijzer
opgenomen.
Eerdere versies van de CIZ Indicatiewijzer waren erg succesvol. Vooral de zorgaanbieders nemen de CIZ
Indicatiewijzer in groten getale af. Op onze website wordt de Indicatiewijzer veelvuldig gedownload. En veel
organisaties hebben de digitale Indicatiewijzer op hun eigen website geplaatst.
De CIZ Indicatiewijzer draagt op deze wijze bij aan een transparante Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
(AWBZ) en aan een uniformere indicatiestelling van de AWBZ-aanspraken. De CIZ Indicatiewijzer is de basis
voor individuele beoordeling van de indicatiesteller. Het CIZ publiceert de Indicatiewijzer niet alleen voor zijn
eigen indicatiestellers, maar ook voor de medewerkers van zorgaanbieders die straks op basis van mandatering
indicatiebesluiten voor het CIZ kunnen gaan voorbereiden.
Onze contacten met de zorgaanbieders en cliënten veranderen van karakter. Waar bij vragen over de
indicatiestelling voorheen onbekendheid bestond over de kaders van de aanspraken op indicatiestelling, dient
de Indicatiewijzer nu regelmatig als kapstok bij de vraagstelling en beantwoording. Doordat er bij het contact
steeds meer dezelfde taal wordt gesproken, is een snellere wederzijdse uitleg en motivatie van de individuele
cliëntsituatie mogelijk.
Het CIZ is de uitgever van de CIZ Indicatiewijzer. Maar dit document is tot stand gekomen in overleg met
het ministerie van VWS en het College voor zorgverzekeringen (CVZ), Zorgverzekeraars Nederland en de
Maatschappelijke Ondernemersgroep. Daarnaast hebben expertmeetings met kwaliteitsmedewerkers,
kennisdragers en medisch adviseurs van het CIZ, inhoudelijke bijdragen geleverd. Ook opmerkingen en vragen
van cliëntenorganisaties, ketenpartners en CIZ-medewerkers, die wij de afgelopen periode ontvingen, zijn in deze
nieuwe versie van de CIZ Indicatiewijzer verwerkt.
Uiteraard wordt de CIZ Indicatiewijzer periodiek geactualiseerd en aangevuld. Dit gebeurt als er nieuwe
Beleidsregels zijn, bij veranderende jurisprudentie en op basis van ervaringen binnen en buiten het CIZ.

Arjan Vermeulen
Voorzitter Raad van Bestuur

Hoofdstuk 1 Voorwoord en Ten geleide

3

Ten geleide
Achtergrond
De CIZ Indicatiewijzer is ontwikkeld om de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009 van het ministerie van VWS
beter toepasbaar te maken voor het stellen van indicaties. Daarnaast wordt in de CIZ Indicatiewijzer de toepassing
van de AWBZ-aanspraken, zoals beschreven in het Besluit zorgaanspraken (Bza), verder uitgewerkt.
Wanneer mensen aanspraak willen maken op zorg bekostigd vanuit de AWBZ, dan is het CIZ de instelling die
besluit of zij in aanmerking komen voor deze AWBZ-aanspraken. Het CIZ neemt de besluiten op basis van de
genoemde Beleidsregels. De Beleidsregels bestaan uit een ministeriële regeling met acht bijlagen.
CIZ-indicatiestellers wijken af van de Beleidsregels als dat vanwege bijzondere omstandigheden in het leven
van een cliënt nodig is. Dit heet de inherente afwijkingsbevoegdheid. Hierover staat in de Algemene wet
bestuursrecht: van een Beleidsregel dient te worden afgeweken als de Beleidsregel voor één of meerdere
belanghebbenden gevolgen zou hebben, die vanwege bijzondere omstandigheden onevenredig zijn in verhouding
tot de met de Beleidsregels te dienen doelen. Het gaat om omstandigheden die niet in de Beleidsregels zijn
verdisconteerd en waarvan strikte navolging zou leiden tot een niet-beoogde uitkomst.
Het doel van de CIZ Indicatiewijzer is om per bijlage van de Beleidsregels uit te leggen hoe het indicatieonderzoek
wordt uitgevoerd, welke informatie van belang is, hoe deze wordt gewogen en in de context wordt geplaatst,
en hoe dit leidt tot een indicatiebesluit met type(n) zorg, zorgomvang en zorgduur. In specifieke situaties kan de
inhoud ook worden gebruikt als motivering van het CIZ-indicatiebesluit. Dit gebeurt als de beschrijving van de
Beleidsregels onvoldoende inzicht geeft of te abstract is.
Deze versie van de CIZ Indicatiewijzer, versie 3.0, is geactualiseerd. Aan de ene kant zijn er aanpassingen die
samenhangen met de wijzigingen in de Beleidsregels die het ministerie van VWS per 1 januari 2010 heeft
aangebracht. Het gaat onder meer om de volgende punten:
- aanpassing van de geldigheidsduur van Palliatief Terminale Zorg in de thuissituatie. Indicatiebesluiten die
voor cliënten in de terminale levensfase zijn afgegeven, blijven nu geldig tot de cliënt is overleden;
- aanpassing van de maximale omvang van het mogelijk aantal dagdelen per week dat ouders, gebruikelijke
zorgers of mantelzorgers vrij kunnen zijn van de zorg voor de verzekerde;
- voor toegang tot de functie Begeleiding voor kinderen van 0 tot 12 maanden met een somatische
aandoening/beperking is een ander instrument ontwikkeld, naast de reguliere toegangsbepaling. Bij
deze jonge kinderen is het namelijk niet altijd mogelijk om te bepalen of sprake is van matige of ernstige
beperkingen op de terreinen die toegang geven tot de functie Begeleiding.
Aan de andere kant zijn op basis van ervaringen in het afgelopen jaar nog wat kleinere wijzigingen doorgevoerd in
de Beleidsregels en in de Indicatiewijzer.
Daarnaast zijn er ten opzichte van versie 2.0 wijzigingen doorgevoerd die óf een correctie zijn op spelfouten,
of die een verheldering zijn ten opzichte van de vorige tekst. De nieuwe Beleidsregels van VWS en de CIZ
Indicatiewijzer versie 3.0 gaan in op 1 januari 2010.

4

Inhoud
Daar waar in deze CIZ Indicatiewijzer wordt gesproken over Beleidsregels, of over bijlagen bij Beleidsregels van
VWS, worden de in de Staatscourant gepubliceerde nieuwe Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010 bedoeld.
Deze nieuwe Beleidsregels treden in werking op 1 januari 2010.
De toelichting op de AWBZ-functies en de andere onderwerpen zijn als aparte hoofdstukken opgenomen.
De hoofdstukken over de AWBZ-functies Persoonlijke Verzorging (PV), Verpleging (VP), Begeleiding (BG)
Behandeling (BH) en Verblijf (VB) zijn opgebouwd volgens een afwegingskader – het ‘trechtermodel’ - dat het CIZ
hanteert bij het onderzoek naar aanspraak op AWBZ-zorg.
Het trechtermodel, het afwegingskader van het CIZ

Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

In de hoofdstukken 10 Palliatief Terminale Zorg, 11 Thuisbeademing en 12 AWBZ-zorg in het onderwijs, wordt de
indicatiestelling rondom deze specifieke zorgvragen nader beschreven; dit in relatie tot de diverse bijlagen bij de
Beleidsregels indicatiestelling AWBZ.

Hoofdstuk 1 Voorwoord en Ten geleide

5

Het onderzoek door het CIZ gebeurt op basis van artikel 6 van het Zorgindicatiebesluit. Het afwegingskader is het
bijbehorende trechtermodel. Op de pagina’s waar dit van toepassing is, is het trechtermodel weergegeven. Een
pijl verwijst naar het onderzoeksgedeelte in de trechter, waar het op deze pagina over gaat.

Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

Stap 1

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Hoofdlettergebruik
De namen van de functies, bijvoorbeeld Begeleiding, worden in dit document met een hoofdletter geschreven.
Hetzelfde woord, het woord begeleiding, wordt met een kleine letter geschreven als het een andere betekenis
heeft, zoals in de zin ‘kinderen van 3 tot 5 jaar hebben begeleiding nodig van een volwassene in het verkeer
wanneer zij naar school gaan’. Ook kan er in de wetteksten een andere schrijfwijze van de namen van de AWBZfuncties wordt gehanteerd.

Gebruik benaming functies
De zorg vanwege de AWBZ is vastgelegd in zes functies. De volgende functies korten we af met behulp van twee
hoofdletters:
• Persoonlijke Verzorging (PV);
• Verpleging (VP);
• Behandeling (BH);
• Verblijf (VB).
De functie Begeleiding bestaat uit twee ‘vormen’, die we al dan niet afkorten.
• Begeleiding individueel (BG individueel);
• Begeleiding groep (BG groep). Die we ook wel aanduiden als Begeleiding in groepsverband.
De functie Voortgezet verblijf op psychiatrische grondslag wordt altijd voluit geschreven.

Wijzigingenoverzicht
De in deze versie aangebrachte wijzigingen ten opzichte van de CIZ Indicatiewijzer versie 2.0 zijn op de betreffende
pagina aangegeven. Ook wordt de reden voor de wijziging aangegeven. Dit is gedaan door een verklarende tekst
in de kantlijn te plaatsen bij het nieuwe stuk.

6

Hoofdstuk 2
Algemene uitgangspunten
Inhoudsopgave
2.1
2.2

2.3

Inleiding		
Algemeen		
2.2.1 Definities
2.2.2 Grondslagen
2.2.3 Functies
2.2.4 Omvang
2.2.5 Geldigheidsduur
2.2.6 Advies bij besluit
Afwegingskader
2.3.1 Stap 1: Probleemanalyse: zorgsituatie van de verzekerde (‘foto‘)
Resultaat
Stoornissen
Beperkingen en participatieproblemen
2.3.2 Stap 2: Oplossingsanalyse: bruto vastgestelde (AWBZ-)zorgbehoefte
Actie:
Respijtzorg
Resultaat
2.3.3 Stap 3: Oplossingsanalyse: netto vastgestelde (AWBZ-)zorgbehoefte
Actie
Resultaat
2.3.4 Stap 4: Beslissing: AWBZ-zorg met of zonder Verblijf
Actie
Resultaat
2.3.5 Stap 5: Indicatiebesluit
Actie
Resultaat

8
8
8
11
11
11
13
14
15
16
16
16
16
17
17
17
18
18
18
18
18
18
19
19
19
19

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

7

2.1

Inleiding

Dit hoofdstuk is een integrale weergave van ’bijlage 1 Algemeen’ bij de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ
2010 van VWS. We voegen dit stuk toe, omdat hetgeen in de CIZ Indicatiewijzer staat, gebaseerd is op deze
bijlage.
Artikel 9a van de AWBZ bepaalt dat Burgemeester en Wethouders voorzien in een onafhankelijk indicatieorgaan
dat besluit of iemand is aangewezen op bij Algemene maatregel van Bestuur aan te wijzen vormen van zorg.
Artikel 9b van de AWBZ bepaalt dat de verzekerde slechts aangewezen is op bepaalde vormen zorg in het kader
van de AWBZ als daar een indicatie voor is.
Het Centrum indicatiestelling zorg (CIZ) is door alle gemeenten aangewezen om die rol van onafhankelijk
indicatieorgaan, zoals bedoeld in artikel 9a van de AWBZ, te vervullen.
Het Zorgindicatiebesluit (Zib) bepaalt dat de indicatiestelling plaatsvindt voor de zorg in de artikelen 4 tot en
met 6 en 8 tot en met 10 en 13 tweede lid van het Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza) en de wijze waarop deze
indicatiestelling plaats moet vinden.
Een nadere uitwerking van de vraag hoe moet worden vastgesteld of een verzekerde is aangewezen op deze
vormen van zorg, is vastgesteld in artikel 2 lid 1 en 2 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ. Hierin staat dat de
verzekerde aanspraak heeft op deze zorg, behoudens voor zover het zorg betreft die kan worden bekostigd op
grond van een andere wettelijke regeling of een zorgverzekering als bedoeld in de Zvw. Ook bestaat de aanspraak
op zorg slechts voor zover de verzekerde, gelet op zijn behoefte en uit een oogpunt van doelmatige zorgverlening,
redelijkerwijs daarop is aangewezen.

2.2

Algemeen

2.2.1 Definities
Onderstaande definities zijn op alle bijlagen bij de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ van toepassing.
1. Algemeen gebruikelijke voorzieningen1		
Niet bij wet gecreëerde voorzieningen buiten de AWBZ om, die indien voorhanden in redelijkheid een
oplossing bieden voor de zorgbehoefte van de verzekerde (boodschappen-dienst, kinderopvang anders
dan bedoeld in de Wet Kinderopvang, alarmering et cetera).
2. Dagdeel
		 Aaneengesloten periode van maximaal 4 uren.
3. Doelmatigheid
		 De zorg die het goedkoopst adequaat is.
4. Formulierenset
De door het CIZ vastgestelde formulierenset wordt gehanteerd bij het indicatieonderzoek en de
registratie van onderzoeksgegevens en de indicatie. De formulierenset is gebaseerd op:
a. de DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, versie 4);
b. en de ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems, versie 10) voor het bepalen van ziektes en aandoeningen;
c. en de ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health) voor het
vaststellen van stoornissen, beperkingen en participatieproblemen.

1 De beschikbaarheid van algemeen gebruikelijke voorzieningen kan per lokale situatie variëren, waardoor er verschillen
kunnen optreden in indicatiebesluiten.

8

5. Gebruikelijke zorg
De normale, dagelijkse zorg die partners, ouders, inwonende kinderen en/of andere huisgenoten
geacht worden elkaar onderling te bieden.
6. Gebruikelijke zorger
Partner, ouder, inwonend kind of andere huisgenoot die de normale, dagelijkse zorg biedt aan een
partner, kind of andere huisgenoot.
7. Gelijkwaardig indicatiebesluit
De inhoud van het nieuwe indicatiebesluit is zowel qua zorg als qua omvang gelijk aan het
indicatiebesluit direct voorafgaande aan dit nieuwe indicatiebesluit.
8. Gezamenlijk huishouden
Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien twee personen hun hoofdverblijf in dezelfde
woning hebben en zij blijk geven zorg te dragen voor elkaar door middel van het leveren van een
bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins.
Een gezamenlijke huishouding wordt in ieder geval aanwezig geacht indien de betrokkenen hun
hoofdverblijf hebben in dezelfde woning en:
a. zij met elkaar gehuwd zijn geweest of eerder voor de toepassing van deze wet daarmee
gelijk zijn gesteld;
b. uit hun relatie een kind is geboren of erkenning heeft plaatsgevonden van een kind van
de een door de ander;
c. zij zich wederzijds verplicht hebben tot een bijdrage aan de huishouding krachtens een
geldend samenlevingscontract; of
d. zij op grond van een registratie worden aangemerkt als een gezamenlijke huishouding die
naar aard en strekking overeenkomt met de gezamenlijke huishouding, bedoeld in het vierde lid,
artikel 1 AWBZ.
9. Huisgenoot
		 De persoon met wie de verzekerde duurzaam een gezamenlijk huishouden voert.
10. Inherente afwijkingsbevoegdheid
(vgl. art 4:84 Awb) Van een (bijlage bij een) beleidsregel moet worden afgeweken als de (bijlage bij
een) beleidsregel voor één of meer belanghebbenden gevolgen zouden hebben die wegens bijzondere
omstandigheden onevenredig zijn in verhouding tot de met de (bijlagen bij de) beleidsregels te dienen
doelen. Bij bijzondere omstandigheden gaat het om omstandigheden die niet al in de (bijlagen bij de)
beleidsregels zijn verdisconteerd én waarin de strikte navolging van de (bijlage bij de) beleidsregel zou
leiden tot een niet beoogde uitkomst.
11. Instelling
Een organisatorisch verband dat behoort tot een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen
categorie van instellingen die zorg verlenen waarop aanspraak bestaat ingevolge artikel 6 AWBZ of
ingevolge een zorgverzekering als bedoeld in artikel 1, onderdeel d, van de Zorgverzekeringswet, moet
voor het verlenen van die zorg een toelating hebben van Onze Minister. (artikel 1, lid d en artikel 5, lid
1 Wet toelating zorginstellingen.)
12. Jong volwassene
Verzekerde in de leeftijd van 18 tot 23 jaar.

Deze definitie
is toegevoegd.
Ze stond niet in
versie 2.0.

13. Kind
		 Verzekerde jonger dan 18 jaar.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

9

14. Mantelzorg
Zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende,
door personen uit diens omgeving waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale
relatie. In het kader van deze (bijlagen bij de) beleidsregels gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg
waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.
15. Ouder
Degene die feitelijk de dagelijkse verzorging en/of opvoeding van een minderjarige op zich heeft
genomen. Een pleegouder is voor de bepaling van de AWBZ-aanspraak gelijk aan een ouder.

Deze definitie
is toegevoegd.
Ze stond niet in
versie 2.0.

16. Palliatief terminale zorg
Zorg in de terminale levensfase van een verzekerde met een levensbedreigende ziekte, waarvoor
verzekerde geen (medische) behandeling meer krijgt die gericht is op herstel of levensverlenging. De
zorg is vooral gericht op pijnbestrijding en behoud van kwaliteit van leven.
17. Partner
Huisgenoot met wie de verzekerde is gehuwd of een relatie onderhoudt die daarmee gelijk wordt
gesteld.
18. Respijtzorg
Respijtzorg doet zich voor in situaties waarin de huisgenoot, partner of ouder die feitelijk gebruikelijke
zorg op zich dient te nemen, maar daartoe niet in staat is wegens (dreigende) overbelasting, die
anderszins niet door hem is op te lossen. Alleen dan kan in de AWBZ-aanspraak van de verzekerde, op
titel van respijtzorg, de zorg die als gebruikelijke zorg moet worden beschouwd, worden meegenomen.
Het gaat dan om indiceerbare zorg als woont de verzekerde zonder gebruikelijke zorger.

Deze definitie
is toegevoegd.
Ze stond niet in

19. Terminale levensfase
De levensfase waarin de levensverwachting van verzekerde korter is dan drie maanden. Het is de
behandelend arts van verzekerde die dit vaststelt.

versie 2.0.

20. Verzekerde
Artikel 5 AWBZ, lid 1: verzekerd overeenkomstig de bepalingen van deze wet is degene die:
a. ingezetene is;
b. geen ingezetene is, doch ter zake van in Nederland in dienstbetrekking verrichte arbeid aan de
loonbelasting is onderworpen.
Artikel 5 AWBZ, lid 2: in afwijking van het eerste lid zijn vreemdelingen die niet rechtmatig in
Nederland verblijf genieten […] niet verzekerd.
21. Wettelijke voorliggende voorzieningen
Wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg kan worden bekostigd waarop verzekerde is
aangewezen of waarmee de beperking van de verzekerde kan worden opgeheven.
22. Zelfzorg
Het begrip ‘zelfzorg’ refereert aan de algemene vereiste dat een verzekerde goed voor de eigen
gezondheid dient te zorgen. Niet alleen in algemene zin (uitvoeren, het regelen en organiseren
van algemeen dagelijkse levensverrichtingen zoals wassen en kleden, eten, drinken), maar ook in
verband met een gezondheidsprobleem (zoals het innemen van medicatie, zichzelf injecteren of wond
verzorgen).

10

2.2.2 Grondslagen
Het Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza) geeft aan dat er op zorginhoudelijke gronden slechts toegang tot AWBZzorg kan zijn als er sprake is van een of meer met name genoemde ‘grondslagen’.
Grondslag: een aandoening, beperking of handicap als gevolg waarvan de verzekerde op een of meerdere vormen
van zorg kan zijn aangewezen.
De grondslagen voor AWBZ-zorg zijn:
1. een ‘somatische, psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking’;
2. een ‘verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap’.
Het verschilt per functie (zie paragraaf 2.2.3) van welke grondslag sprake moet zijn om toegang te kunnen
verkrijgen tot die functie. In de bijlage Grondslagen wordt weergegeven op welke manier het CIZ de grondslag
van een verzekerde bepaalt.

2.2.3 Functies
De zorg vanwege de AWBZ, die indicatieplichtig is vanwege artikel 2 van het Zorg indicatiebesluit (Zib), is
vastgelegd in een aantal functies (artikel 4 t/m 6, 8 en 9 en artikel 13, lid 2 van het Bza AWBZ):
1. Persoonlijke Verzorging (PV);
2. Verpleging (VP);
3. Begeleiding (BG individueel en BG groep);
4. Behandeling (BH);
5. Verblijf (VB);
6. Voortgezet verblijf op psychiatrische grondslag.
Als de verzekerde is aangewezen op Begeleiding in groepsverband moet het CIZ vaststellen of de verzekerde om
medische redenen is aangewezen op Vervoer (artikel 10 van het Bza AWBZ).
Artikel 13 lid 1 van het Bza AWBZ, voortgezet verblijf op een andere grondslag dan psychiatrische grondslag, is
niet indicatieplichtig.
In de Beleidsregels van VWS wordt weergegeven op welke manier het CIZ de behoefte (aard, omvang en
geldigheidsduur) van een verzekerde aan bovenstaande functies vaststelt.

2.2.4 Omvang
Artikel 13, lid 1b van het Zib:
“Indien een zorgvrager op een vorm van zorg of op vormen van zorg is aangewezen, wordt in het indicatiebesluit
aangegeven de hoeveelheid zorg in tijd per zorgvorm dan wel, indien de verzekerde is aangewezen op verblijf als
bedoeld in artikel 9, eerste lid, of op voortgezet verblijf als bedoeld in artikel 13, tweede lid, van het besluit, de
hoeveelheid zorg voor de zorgvormen tezamen.”
De omvang van de zorg wordt bepaald door de behoefte van de verzekerde aan:
1. gemiddelde tijd (minuten per zorgmoment2 x aantal malen per dag/week), waarbij in bepaalde gevallen ook
de aanwezigheid om interventies te kunnen verrichten kan worden meegenomen;
2. zorg in groepsverband (gedurende een of meer dagdelen);
3. zorg met Verblijf (gedurende een of meer etmalen).

2 Op één dag kunnen meerdere zorgmomenten plaatsvinden.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

11

Ad 1
De gemiddelde tijden zijn basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken,
geen gedragsproblemen hebben enzovoort. De gemiddelde tijd bevat niet alleen de tijd gemoeid met de directe
zorg/handeling maar ook de ‘indirecte’ tijd gemoeid met het binnen komen, gedag zeggen, handen wassen,
zorgdossier kort inkijken of bijwerken en het vertrekken. Als het zorgmoment twee of meer handelingen bevat,
dan is sprake van samenvallende activiteiten. Daarvoor wordt in totaal minder tijd geïndiceerd, omdat de zorg
efficiënter wordt geboden en de indirecte tijd gerekend wordt per zorgmoment.
Zorg door twee zorgverleners
Bij verzekerden met een complexe zorgvraag kan het noodzakelijk zijn dat de zorg door twee zorgverleners
geleverd wordt. Bij de indicatiestelling wordt eerst beoordeeld of daarvoor voorliggend mogelijkheden zijn
in de vorm van bijvoorbeeld mantelzorg en gebruik van hulpmiddelen, zoals een tillift, glijlaken, rollaken et
cetera. Vervolgens wordt de omvang van de resterende zorg, te verlenen door twee zorgverleners, berekend en
meegeteld bij de totale omvang van de indicatie. De volledige tijd van de handeling wordt dubbel geïndiceerd en
niet alleen het gedeelte dat door twee personen moet worden uitgevoerd. Wanneer bijvoorbeeld de verzekerde
voor het wassen en aankleden door twee personen moet worden gedraaid, maar de daadwerkelijke verzorging
door een persoon kan plaatsvinden, wordt toch de volledige (gemiddelde) tijd dubbel geïndiceerd vanwege
de noodzakelijke aanwezigheid van die tweede persoon. Als er sprake is van ‘Gebruikelijke Zorg’, dan wordt dit
toegepast op de te leveren zorg door de eerste persoon. Voor de door de tweede persoon te leveren zorg wordt de
(gemiddelde) tijd volledig geïndiceerd.
Voor de aanwezigheid van een tweede zorgverlener ter ondersteuning van bijvoorbeeld een fysiotherapeut is
verzekerde niet aangewezen op AWBZ–zorg, de verantwoordelijkheid voor de adequate zorgverlening ligt bij de
therapeut zelf.
Zorg zonder verblijf
De omvang van zorg zonder verblijf wordt uitgedrukt in een klasse. De volgende klassen zijn mogelijk:
1. Klassen op basis van een gemiddeld aantal uren zorg per week. De klassen zijn gedefinieerd in de vorm van
een bandbreedte in uren. Deze zijn van toepassing op de functies Persoonlijke Verzorging, Verpleging en
Begeleiding individueel (BG individueel).
2. Klassen op basis van dagdelen per week. Deze zijn van toepassing op Begeleiding in groepsverband (BG
groep).
3. De omvang van Behandeling wordt niet uitgedrukt in een klasse.
4. De omvang van Vervoer wordt niet uitgedrukt in een klasse. Deze omvang is gerelateerd aan de omvang van
Begeleiding in groepsverband.
De klassen lopen (per functie verschillend) op van klasse 0 tot en met de maximum klasse 9. Als in
uitzonderingsgevallen de zorgbehoefte van de verzekerde uitgaat boven de hoogste klasse, wordt additionele zorg
in uren en/of dagdelen gemotiveerd geïndiceerd.
De paragrafen ‘omvang’ in de bijlage Persoonlijke Verzorging, Verpleging en Begeleiding zijn alleen van
toepassing op de omvang voor zorg zonder verblijf.
Zorg met verblijf
De omvang van Verblijf wordt uitgedrukt in etmalen per week (in klassen). Als een verzekerde is aangewezen op
één, twee en drie etmalen per week zorg met verblijf (tijdelijk verblijf), wordt de omvang van de zorg vastgesteld
in klassen. Als een verzekerde is aangewezen op meer dan drie etmalen per week zorg met verblijf, wordt de
omvang van zorg met verblijf uitgedrukt in termen van een zorgzwaartepakket, gegeven de hoeveelheid zorg voor
de zorgvormen tezamen.

12

2.2.5 Geldigheidsduur
De geldigheidsduur van een indicatiebesluit is maximaal vijf jaar en wordt vastgesteld met inachtneming van:
a. de beperkingen van de verzekerde en de veranderingen die zich daarin kunnen voordoen;
b. de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde en veranderingen die
zich daarin kunnen voordoen;
c. het bereiken van een leeftijd van de verzekerde die van invloed kan zijn op de aanspraak.

Deze tekst is
gewijzigd. Dit
vanwege de per 1
januari 2010 van
kracht wordende
ministeriële
regeling
Z/VU-2957.030.
Hierin wordt de

Een indicatiebesluit voor zorg zonder verblijf die noodzakelijk is in verband met een ziekte of aandoening die er
toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend arts korter is dan drie
maanden, blijft geldig tot de verzekerde is overleden.

geldigheidsduur
van het indicatiebesluit geregeld.
Er is een aparte
bepaling in
opgenomen voor

Het CIZ oordeelt en beslist over een aanvraag van zorg binnen zes weken na de datum waarop de aanvraag
hiervoor is ingediend.
Daarnaast is de volgende situatie als bedoeld in artikel 16 Zib mogelijk: “Een zorgverzekeraar kan in situaties
waarin onmiddellijke verlening van zorg als bedoeld in artikel 2 redelijkerwijs noodzakelijk is, besluiten dat een
verzekerde zijn aanspraak op zorg gedurende ten hoogste twee weken tot gelding kan brengen, zonder dat hij
beschikt over een indicatiebesluit, waaruit blijkt dat hij op zodanige zorg is aangewezen.”
In dat geval beslist het CIZ binnen twee weken op de aanvraag van zorg, die gedaan is op of zo snel mogelijk na de
datum aanvang zorg.

de geldigheidsduur
van indicatiebesluiten voor
verzekerden die
in hun terminale
levensfase zorg
nodig hebben,
zonder dat sprake
is van AWBZVerblijf.

De datum indicatiebesluit is de datum waarop het CIZ beslist. De geldigheidsduur gaat in op de datum
indicatiebesluit. Vanaf die datum kan de geïndiceerde zorg worden gerealiseerd in een zorgaanbod.
De ingangsdatum van de zorg kan per geïndiceerde functie verschillen. De datum ingang geïndiceerde functie kan
wel liggen na, maar niet vóór de datum indicatiebesluit. Hierop zijn twee uitzonderingen mogelijk:
1. bij standaardindicatieprotocollen waarbij op de datum aanvraag de zorg al wordt verleend, maar het CIZ niet
op de datum aanvraag beslist. In dat geval beslist het CIZ binnen twee weken. De datum ingang geïndiceerde
functie is dan gelijk aan de datum waarop de aanvraag bij het CIZ binnenkomt;
2. als er sprake is van de volgende drie cumulatieve voorwaarden:
a. het valt niet aan de verzekerde te verwijten dat het indicatiebesluit niet eerder kon worden
genomen,
b. de feiten zijn niet aan twijfel onderhevig en dusdanig duidelijk dat met zekerheid of daaraan
grenzende waarschijnlijkheid kan worden vastgesteld dat de verzekerde ook in het verleden op de
gevraagde zorg was aangewezen,
c. en de aanvraag een verzoek om voortzetting van een eerder gelijkwaardig3 indicatie-besluit betreft.
Op de eis van niet-verwijtbaarheid (2a) wordt een uitzondering gemaakt als:
•• een verzekerde heeft verzocht om voortzetting van de eerder geïndiceerde zorg en
•• vaststaat dat verzekerde op dezelfde zorg als voorheen is aangewezen en
•• eveneens vaststaat dat verzekerde die zorg in de betreffende periode heeft ingekocht en daadwerkelijk heeft
ontvangen.

Deze definitie
is toegevoegd
vanwege een
uitspraak van de
Centrale Raad van
Beroep. Ze stond
niet in versie 2.0.

3 Als gelijkwaardige indicatiestelling niet mogelijk is vanwege gewijzigde wet- en regelgeving en er is sprake van een
ongewijzigde zorgbehoefte dan kan er op basis van de vigerende aanspraken voor het zelfde ‘soort’ zorg een indicatiebesluit
worden afgegeven met een datum waarop de aanvraag bij het CIZ binnenkomt.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

13

2.2.6 Advies bij besluit
Naast de grondslag(en), functie(s), omvang en geldigheidsduur wordt er aanvullende informatie bij het
indicatiebesluit gegeven. Deze informatie maakt geen onderdeel uit van het indicatiebesluit. Om die reden kan
hiertegen geen bezwaar worden gemaakt.
Als advies bij het indicatiebesluit kunnen de volgende voor de verzekerde relevante items worden vermeld:
1. leveringsvoorwaarde(n);
2. leveringsvorm(en);
3. activiteit(en).
Ad.1 Leveringsvoorwaarden
Leveringsvoorwaarde: het advies van het CIZ aan het zorgkantoor in casu de zorgaanbieder, inzake de
zorgverlening waar het gaat om de (on)planbaarheid van de zorg en/of de nabijheid van de zorgverlener ten
opzichte van de verzekerde. De leveringsvoorwaarde wordt alleen vermeld bij de functies Persoonlijke Verzorging,
Verpleging en Begeleiding (individueel).
Officiële omschrijving
Leveringsvoorwaarden

Uitleg

A

Volgens afspraak, op
geplande tijden

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd zorg te verlenen op tijden die vooraf met de
verzekerde zijn afgesproken.

B1

Volgens afspraak + direct
oproepbaar

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te leveren op tijden die vooraf met
de verzekerde zijn afgesproken. Bovendien heeft de verzekerde dagelijks op onverwachte
momenten zorg nodig, waarvoor de verzekerde een zorgverlener op moet kunnen roepen
(via bijvoorbeeld de telefoon of alarmknop). De verzekerde heeft echter geen behoefte aan
‘een beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat’ (verblijf).

B2

Volgens afspraak + direct
oproepbaar

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te leveren op tijden die vooraf met de
verzekerde zijn afgesproken. Bovendien heeft de verzekerde dagelijks op onverwachte momenten zorg nodig, waarvoor de verzekerde een zorgverlener op moet kunnen roepen (via
bijvoorbeeld de telefoon of alarmknop). Daarnaast heeft de verzekerde behoefte aan ‘een
beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat’ (verblijf).

C

Voortdurend in de nabijheid

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een zorgverlener
die in de buurt van de verzekerde is. De hulp­verlener is in de nabijheid van de verzekerde
en biedt zorg, als dat nodig is.

D

24 uur per dag direct
aanwezig

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een zorgverlener die 24 uur per dag dichtbij de verzekerde is. De hulpverlener moet direct zorg kunnen
leveren, als dat nodig is, aangezien anders gevaar ontstaat.

		

Ad.2 Leveringsvorm
De verzekerde heeft per functie de keus de zorg te ontvangen in een van de twee ‘leveringsvormen’, te weten een
‘Persoonsgebonden budget’ (Pgb) en ‘Zorg in Natura’ (ZIN). De indicatiestelling vindt plaats zonder onderscheid te
maken tussen deze twee leveringsvormen. Wanneer de verzekerde ten tijde van het indicatieonderzoek zijn keuze
voor Pgb of ZIN (per functie) bekend heeft gemaakt bij het CIZ, wordt dit bij het indicatiebesluit aangegeven.
Behandeling wordt alleen in de vorm van Zorg in natura geleverd.
Ad.3 Activiteiten
Activiteiten: één of meerdere zorghandelingen of dagprogramma’s, die de geïndiceerde functie(s) nader
specificeren.

14

2.3

Afwegingskader

Het CIZ toetst of een verzekerde is aangewezen op AWBZ-zorg. Artikel 6 van het Zib schrijft het volgende voor wat
betreft het onderzoek:
“Voor zover dit voor het nemen van een indicatiebesluit van belang is, wordt onderzoek verricht naar:
a. de algemene gezondheidstoestand van de zorgvrager;
b. de beperkingen die de zorgvrager in zijn functioneren ondervindt als gevolg van een somatische,
psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking, een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke
handicap;
c. de woning en de woonomgeving van de zorgvrager;
d. het psychisch en sociaal functioneren van de zorgvrager;
e. de sociale omstandigheden van de zorgvrager;
f. de aard en de omvang van de aan de zorgvrager geboden professionele en niet-professionele hulp en zorg en
de mogelijkheden tot continuering en uitbreiding daarvan.”
Voor dit onderzoek wordt een uniform afwegingskader gehanteerd: het ‘trechtermodel’.
In schema:
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

Stap 1

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Stap 2

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Stap 3
Stap 4
Stap 5

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Het ‘trechtermodel’ leidt van aanvraag via onderzoek en weging van de resultaten daarvan tot het
indicatiebesluit voor de zorg, waarop de verzekerde, gelet op zijn behoefte en uit een oogpunt van doelmatige
zorgverlening, redelijkerwijs is aangewezen.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

15

2.3.1 Stap 1: Probleemanalyse: zorgsituatie van de verzekerde (‘foto‘)
Actie
Onderzoeken van de zorgsituatie van de verzekerde, conform hetgeen daarover is bepaald in het
Zorgindicatiebesluit.
In deze stap vindt geen weging plaats: met behulp van de door het CIZ vastgestelde formulierenset wordt
vastgesteld wat de verzekerde wel en niet kan, mede in relatie tot zijn directe omgeving. Het gaat voornamelijk
om:
1. de relevante ziekten, aandoeningen en/of stoornissen van de verzekerde. Daarbij wordt ook meegenomen een
eventueel lopende behandeling en de ziektebiografie van verzekerde;
2. de aard en de mate van de beperkingen van de verzekerde. Daarbij gaat het om beperkingen van activiteiten,
die relevant zijn in relatie tot de zorgvraag en om beperkingen van activiteiten die te beoordelen zijn.
De verwachte duur van de beperkingen wordt ook onderzocht in verband met de invloed daarvan op
de duur van de indicatie. Wat de verzekerde wil bereiken en wat hij nodig vindt, zoals hulpmiddelen,
omgevingsaanpassing, hulp, et cetera maakt ook deel uit van het onderzoek.
Aan de hand van het onderzoek naar ziekte/aandoening/stoornis en de beperkingen bepaalt het CIZ de
grondslag;
3. de omgeving van de verzekerde. Daarbij gaat het om:
a. de aard en omvang van de zorgactiviteiten waarin wordt voorzien door de gebruikelijke zorg en
eventueel de mantelzorg;
b. de gezondheid, belasting en toekomstige zorgmogelijkheden van de gebruikelijke zorg en de
eventuele mantelzorg;
c. de huidige woonsituatie van de verzekerde, zijn eventuele problemen met de woning,
woonomgeving en woongedrag en zijn eventuele verhuiswens;
4. de voorzieningen waar de verzekerde al gebruik van maakt op het gebied van wonen, welzijn, zorg, arbeid en
onderwijs.
Resultaat
Bepaling van de zorgsituatie van de verzekerde (‘foto’) met ten minste één grondslag, uitgedrukt in scores op de
onderzochte stoornissen, beperkingen en participatieproblemen.
De stoornissen (oriëntatiestoornissen, stoornissen in psychisch functioneren, stoornissen in motorisch
functioneren, gedragsproblemen, verslavingsproblemen, psychisch ((on-)welbevinden), beperkingen (sociale
redzaamheid, mobiliteit, persoonlijke zorg, huishoudelijk leven) en participatieproblemen (sociale relaties en
maatschappelijk leven, leren en werken, informele zorg, wonen) van de verzekerde worden gescoord op een
vierpuntsschaal.
Stoornissen
score 0:
“Geen probleem/geen hulp van een ander nodig”
Er is geen sprake van een stoornis of het optreden van de stoornis leidt niet tot een zorgvraag omdat
deze onder controle is door middel van behandeling medicatie of een hulpmiddel.
score 1:
“Wel probleem: af en toe hulp, toezicht of sturing nodig”
			 De stoornis leidt af en toe tot een zorgvraag. Af en toe is 1 tot 6 keer per week.
score 2:
“Wel probleem: vaak hulp, toezicht of sturing nodig”
			 De stoornis leidt vaak tot een zorgvraag. Vaak is 1 tot 2 keer per dag.
score 3:
“Wel probleem: continu hulp, toezicht of sturing nodig”
			 De stoornis leidt voortdurend tot een zorgvraag. Voortdurend is 3 of meerdere keren per dag.
Beperkingen en participatieproblemen
score 0: “Kan deze activiteit zelf/er is geen hulp van een ander nodig”
Deze score wordt geregistreerd als verzekerde geen beperkingen heeft ten aanzien van de
betreffende activiteit.

16

score 1:

score 2:

score 3:

“Kan deze activiteit zelf maar een ander moet toezien of stimuleren”
Deze score wordt geregistreerd als verzekerde een andere persoon nodig heeft, die hem ondersteunt,
begeleidt, stimuleert en instrueert om de betreffende activiteit zoveel mogelijk zelf uit te voeren en
die erop toeziet dat het daadwerkelijk gebeurt.
“Kan deze activiteit slechts met veel moeite/een ander moet helpen”
Deze score wordt geregistreerd als verzekerde de activiteit gedeeltelijk en/of slechts met veel
moeite zelf kan uitvoeren. Een andere persoon moet de activiteit gedeeltelijk overnemen, waarbij de
resterende zelfredzaamheid van verzekerde gerespecteerd en/of zoveel mogelijk bevorderd wordt.
“Kan deze activiteit niet zelfstandig/een ander moet dit overnemen”
Deze score wordt geregistreerd als verzekerde de activiteit in het geheel niet zelf kan uitvoeren. Een
andere persoon moet de activiteit geheel overnemen.

2.3.2 Stap 2: Oplossingsanalyse: bruto vastgestelde (AWBZ-)zorgbehoefte
Actie:
Bepalen van het compenserend vermogen van de context van de verzekerde.
In deze stap wordt de ‘weging’ gemaakt. Gewogen wordt of er bestaande adequate of nieuwe oplossingen zijn
met behulp van:
1. behandeling (al dan niet via de AWBZ), revalidatie, reactivering, leren. Behandeling kan niet worden
afgedwongen als de lichamelijke integriteit in het geding komt (bijvoorbeeld bij een operatie);
2. aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen.
Daarnaast kunnen op drie terreinen oplossingen bestaan, die voorgaan op AWBZ-zorg. Daarbij gaat het om:
1. Gebruikelijke zorg: de normale, dagelijkse zorg die partners, ouders, inwonende kinderen en/of andere
huisgenoten geacht worden elkaar onderling te bieden;
Deze zorg gaat voor op AWBZ-zorg voor zover deze beschikbaar is. (Dreigende) overbelasting van de
huisgenoten is van invloed op de weging (zie respijtzorg hierna);
2. Wettelijke voorliggende voorzieningen: wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg kan
worden bekostigd waarop verzekerde is aangewezen, of waarmee de beperking van de verzekerde kan worden
opgeheven. Zorg die vanuit een wettelijk voorliggende voorziening kan worden bekostigd of waarmee de
beperking van de verzekerde kan worden opgeheven, dient door het verantwoordelijke orgaan geregeld te
worden;
3. Algemeen gebruikelijke voorzieningen: niet bij wet gecreëerde voorzieningen buiten de AWBZ om in de
zorgbehoefte te voorzien (boodschappendienst, kinderopvang anders dan bedoeld in de Wet Kinderopvang,
alarmering et cetera).
Deze voorzieningen gaan voor op AWBZ-zorg voor zover de voorzieningen beschikbaar zijn en in redelijkheid
een oplossing bieden voor de zorgbehoefte van de verzekerde.
Respijtzorg
Respijtzorg doet zich voor in situaties waarin de huisgenoot, partner of ouder die feitelijk gebruikelijke zorg op
zich dient te nemen daartoe niet in staat is wegens (dreigende) overbelasting, die anderszins niet door hem is
op te lossen. Alleen dan kan in de AWBZ-aanspraak van de verzekerde op titel van respijtzorg, de zorg die als
gebruikelijke zorg moet worden beschouwd, worden meegenomen. Het gaat dan om indiceerbare zorg als woont
de verzekerde zonder gebruikelijke zorger. Ter toelichting hierop het volgende.
Als is vastgesteld dat de ouder(s) of partner of andere huisgenoten in de thuissituatie overbelast is/zijn, of dit
ten gevolge van het bieden van gebruikelijke zorg dreigt/dreigen te raken en daarom niet meer in staat is/zijn
de gebruikelijke zorg te leveren, dan dient deze gebruikelijke zorger eigen mogelijkheden en/of voorliggende
voorzieningen te zoeken om de overbelasting op te heffen.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

17

Als dit onvoldoende oplossing biedt, dan kan een AWBZ-indicatie gesteld worden, waarin de gebruikelijke
zorgtaken tijdelijk worden overgenomen. Indien er al een indicatie voor AWBZ-zorg is en deze zorg door de
partner, ouder, volwassen kind en/of andere huisgenoot zelf wordt geleverd, dan is het voorliggend om de zorg
door (andere) zorgverleners uit te laten voeren/in te kopen.
Als alleen het overnemen op titel van respijtzorg van Persoonlijke Verzorgings-/Verplegingstaken, bijvoorbeeld bij
verzekerden met gedragsproblematiek, onvoldoende oplossing biedt, dan kan ook toezicht worden geïndiceerd.
Het toezicht wordt, afhankelijk van wat in geval van verzekerde het meest doelmatig is, geïndiceerd in de vorm
van (tijdelijk) Verblijf, Begeleiding groep, Begeleiding individueel of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig
toezicht i.v.m. thuisbeademing bij kinderen (zie Beleidsregel Verpleging, paragraaf 5).
Deze tekst
is gewijzigd.
Verwijderd is
Begeleiding
individueel,
omdat deze vorm
van Begeleiding
niet meer

Wanneer (tijdelijk) Verblijf, Begeleiding groep en/of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig toezicht i.v.m.
thuisbeademing bij kinderen al dan niet als respijtzorg wordt geïndiceerd, kan dit voor maximaal 3 etmalen
(=18 dagdelen) per week. In deze 3 etmalen per week moeten ook de dagdelen (dagbesteding ter vervanging
van) school, arbeid en (medisch) kinder­dagverblijf worden meegerekend. Wanneer een kind 40 weken per jaar 9
dagdelen per week naar school gaat, staat dit gelijk aan 7 dagdelen per week per 52 weken.

meetelt in de
totaalberekening
van het aantal
dagdelen vrij van
zorg. Toegevoegd
is het toezicht

Het indicatiebesluit waarbij sprake is van respijtzorg wordt in eerste instantie afgegeven voor een half jaar;
daarna kan verlenging volgen. Gedurende dit eerste half jaar wordt onderzocht hoe de overbelasting zich
ontwikkelt en wat er is geprobeerd om het op te lossen.

toezicht i.v.m.
thuisbeademing’.
Het aantal
geïndiceerde

Resultaat
Vaststelling van de bruto AWBZ-zorgbehoefte wat betreft aard, omvang, geldigheidsduur en leveringsvoorwaarden
zonder een beslissing ten aanzien van Verblijf.

uren/dagdelen
van deze vorm
van toezicht

2.3.3 Stap 3: Oplossingsanalyse: netto vastgestelde (AWBZ-)zorgbehoefte

telt mee in de
totaalberekening
van het aantal
dagdelen vrij van

Actie
Bepalen van het compenserend vermogen van de mantelzorg van de verzekerde.

zorg. Toegevoegd
is ‘arbeid’.
Wanneer het
toezicht op de
verzekerde wordt
overgenomen
door arbeid,
waardoor de
mantelzorger
dagdelen vrij
van zorg voor
de verzekerde
is, dan tellen
deze dagdelen
arbeid mee in de

In stap 1 is de aard en omvang van de aanwezige mantelzorg geïnventariseerd. Daarnaast is onderzocht of de
mantelzorg deze zorg in de toekomst (vrijwillig) kan en wil blijven geven en of de verzekerde de mantelzorg wil
blijven ontvangen. Mantelzorg in de vorm van zorg, die valt binnen de aanspraken van het Bza AWBZ, is zorg
waarvoor een indicatie mogelijk is. Daarvoor wordt geïndiceerd, tenzij de verzekerde en de mantelzorger daar
geen indicatie voor wensen. De beschikbare vrijwillige mantelzorg wordt in dat geval in mindering gebracht op
de bruto vastgestelde AWBZ-zorg. Om de mantelzorger te kunnen ondersteunen bij de vrijwillig op zich genomen
taak, kan een reguliere indicatie worden gesteld voor het gedeelte van de zorg dat de mantelzorger (tijdelijk)
niet kan bieden. Bijvoorbeeld in de vorm van het opheffen van het toezicht gedurende een aantal dagdelen (zie
respijtzorg in paragraaf 2.3.2 voor de omvang).

totaalberekening
van het aantal
dagdelen vrij van
zorg.

Resultaat
In geval de wens is dat de mantelzorg in mindering wordt gebracht op de bruto vastgestelde AWBZ-zorg:
1. vaststelling van de netto AWBZ-zorgbehoefte wat betreft aard, omvang, geldigheidsduur en
leveringsvoorwaarden zonder een beslissing ten aanzien van Verblijf;
2. vaststellen van de omvang van de mantelzorg als onderdeel van de bruto vastgestelde AWBZ-zorgbehoefte.

2.3.4 Stap 4: Beslissing: AWBZ-zorg met of zonder Verblijf
Actie
Bepalen of er sprake is van AWBZ-zorg met of zonder Verblijf.
Als de zorg waarop de verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een
beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht, dan is er sprake van
AWBZ-zorg met Verblijf.

18

gewijzigd, omdat
deze tekst in de
Beleidsregels
indicatiestelling
AWBZ 2010 is

in de vorm van
‘verpleegkundig

Deze tekst is

gewijzigd. Dit
om uitdrukking
te geven aan het
beoogde beleid.

Of dit het geval is wordt bepaald met behulp van de in stap 2 vastgestelde leveringsvoorwaarde voor de
zorgbehoefte van verzekerde.
In geval de zorgbehoefte van verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde A aan de orde is dan stelt het CIZ vast
dat de zorg waarop verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs niet gepaard gaat met de behoefte aan een
beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht. Er is sprake van AWBZzorg zonder Verblijf.
In geval de zorgbehoefte van verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde B aan de orde is, dan onderzoekt het
CIZ of die zorg noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een beschermende woonomgeving, een
therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht. Is dat het geval, dan is er sprake van AWBZ-zorg met
Verblijf (B2); is dat niet het geval dan is er sprake van AWBZ-zorg zonder Verblijf (B1).
In geval de zorgbehoefte van verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde C of D aan de orde is, dan stelt het CIZ
vast dat de zorg waarop verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een
beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat, dan wel permanent toezicht. Er is sprake van
AWBZ-zorg met Verblijf, als op verzoek de mantelzorg in mindering is gebracht en de mantelzorg een zodanig deel
van de zorg omvat dat die ten gevolge op verblijf is aangewezen, kan er sprake zijn van AWBZ-zorg zonder Verblijf.
De maximaal mogelijke ondersteuning is beschreven in paragraaf 2.3.2 onder respijtzorg.
Enige ondoelmatigheid
Alleen in die zorgsituatie waarvoor is vastgesteld dat enige ondoelmatigheid acceptabel is, zal
leveringsvoorwaarde B2, C of D niet noodzakelijkerwijs leiden tot Verblijf. Bij terminale zorg en bij zorg bij
kinderen en jong volwassenen is enige ondoelmatigheid acceptabel en zal leveringsvoorwaarde B2, C of D niet
noodzakelijkerwijs leiden tot Verblijf.
Bij zorg bij kinderen is enige ondoelmatigheid acceptabel als:
a. het de wens is van de ouders om het kind thuis te laten wonen; en
b. het in het belang is van het kind; en
c. dat leidt tot een doeltreffende en verantwoorde oplossing; en
d. de mantelzorger het resterende deel van de zorg overneemt.
Bij jong volwassenen is enige ondoelmatigheid acceptabel als dat noodzakelijk is in bijzondere omstandigheden,
bijvoorbeeld het ontwikkelen naar een min of meer zelfstandige woonsituatie of het afronden van een opleiding
of stage. Als vastgesteld is dat enige ondoelmatigheid acceptabel is, kan worden afgeweken van de maximaal
mogelijke ondersteuning zoals beschreven in paragraaf 2.3.2 onder respijtzorg.

Deze tekst is
gewijzigd. Er zijn
voorwaarden
opgenomen
waaraan moet
worden voldaan
voor sprake kan
zijn van ‘enige
doelmatigheid’.
Daarnaast kan
in bijzondere
omstandigheden
ook bij jong
volwassenen
sprake zijn
van ‘enige
doelmatigheid’
alvorens wordt
overgegaan tot
het indiceren in
een ZZP in plaats

Resultaat
Beslissing om te indiceren voor AWBZ-zorg met of zonder Verblijf.

van in functies en
klassen.

2.3.5 Stap 5: Indicatiebesluit
Actie
Het vaststellen van een indicatiebesluit met de AWBZ-zorg waarop de verzekerde is aangewezen.
In deze stap wordt vastgesteld op welke AWBZ-zorg de verzekerde is aangewezen.
In geval van AWBZ-zorg zonder Verblijf wordt de zorgbehoefte van verzekerde vertaald in een aanspraak op AWBZzorg in termen van functies en klassen. In geval van AWBZ-zorg met Verblijf wordt de zorgbehoefte van verzekerde
gerelateerd aan het voor hem meest passende cliëntprofiel van de zorgzwaartepakketten en vervolgens vertaald
in een aanspraak op AWBZ-zorg in termen van functies, omvang van de functies tezamen en zorgzwaartepakket.
De grondslag voor en de geldigheidsduur van de zorg wordt ook vastgesteld.
De geadviseerde activiteiten en leveringsvoorwaarden worden geregistreerd evenals, indien mogelijk, de voorkeur
van de verzekerde voor de leveringsvorm.
Tevens wordt, indien mogelijk, het mantelzorgaandeel geregistreerd als onderdeel van de bruto AWBZ-aanspraak
van verzekerde.
Resultaat
Een indicatiebesluit voor AWBZ-zorg conform het Zib. Het indicatiebesluit wordt ter kennis van de verzekerde
gebracht. Tegen het indicatiebesluit staat bezwaar en beroep conform de Algemene wet bestuursrecht open.

Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten

19

20

Hoofdstuk 3
Grondslagen
Inhoudsopgave
3.1
3.2
3.3

3.4

3.5

Inleiding 		
Wettelijk kader
Aandachtspunten
3.3.1 Grondslagen en functies
3.3.2 Vaststellen grondslag
Terzake deskundige
Het vaststellen van de grondslag op basis van de ICD/ICF
ICD-10, DSM-IV-TR, ICF en grondslagbepaling
Het objectiveren van de zorgvraag
De grondslag bij Medisch moeilijk objectiveerbare aandoeningen
Een ‘voorlopige’ grondslag op grond van een ‘ernstig vermoeden’
Geen grondslag
3.3.3 Eén of meerdere grondslag(en)
Het bepalen van de dominante grondslag bij meerdere grondslagen
Wijziging van de grondslag, ‘sectorvreemde ZZP’s’
De zes grondslagen
3.4.1 De grondslag Somatische aandoening of beperking en de grondslag Lichamelijke handicap
De grondslag Somatische aandoening of beperking
De grondslag Lichamelijke handicap
Enkele voorbeelden hoe het onderscheid tussen de grondslagen Lichamelijke handicap en
Somatische aandoening of beperking gemaakt wordt
Oorzaken van een lichamelijke handicap
3.4.2 Psychogeriatrische aandoening of beperkingen
3.4.3 Psychiatrische aandoening of beperkingen
3.4.4 Verstandelijke handicap
Niveaus van intellectueel functioneren
Gedragsproblemen bij Verstandelijke handicap en door andere oorzaken
Verbijzondering grondslag verstandelijke handicap
Licht Verstandelijk Gehandicapten (LVG)
Sterk Gedragsgestoord Licht Verstandelijk Gehandicapten (SGLVG)
3.4.5 Zintuiglijke handicap
Visuele stoornissen en beperkingen
Auditief-communicatieve handicap
Spraak-/taalprobleem (of-stoornis)
Communicatieproblemen: doorgaans geen (grondslag) Zintuiglijke handicap
Specifieke punten
3.5.1 Syndroom van Korsakow
3.5.2 Ziekte van Huntington
3.5.3 Verstandelijk gehandicapten met eveneens een grondslag psychiatrische
aandoening/beperking
3.5.4 Grondslag bij Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)
3.5.5 Grondslag op basis van ‘symptomatologie’

Bijlagen bij hoofdstuk 3
Bijlage 1 ICD/ICF/DSM-IV-TR
Bijlage 2 Spraak-/taalstoornis
Bijlage 3 Gedrags- en communicatieproblemen

22
22
23
23
23
23
24
24
25
25
25
26
26
26
27
28
28
28
30
31
31
31
32
33
33
34
34
34
34
34
35
35
35
36
36
36
37
37
37
37
38
39
39
46

Hoofdstuk 3 Grondslagen

21

3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk heeft betrekking op het bepalen van de grondslag en is gebaseerd op bijlage 2 van de Beleidsregels
indicatiestelling AWBZ 2010 van VWS.
Om voor AWBZ-zorg in aanmerking te komen moet sprake zijn van bepaalde gezondheidsproblematiek, met name
een ziekte, aandoening, stoornis, handicap of beperking. We noemen dit de grondslag. Het indicatieorgaan4 is de
enige instantie die bevoegd is een grondslag vast te stellen. Aangezien zowel het aanwezig zijn van een ziekte,
aandoening, stoornis als het aanwezig zijn van een beperking of handicap tot een grondslag kan leiden, betekent
dit dat de medische diagnose niet de enige manier is om tot een grondslag komen. De medische diagnose is
overigens wel een voorwaarde voor het kunnen objectiveren van de stoornissen/beperkingen. De grondslag
wordt door het CIZ onafhankelijk vastgesteld, dat wil zeggen los van verzekerden of zorgaanbieders en los van
de instelling waar iemand zorg van krijgt. Daarnaast wordt de grondslag objectief vastgesteld. Hiermee wordt
bedoeld dat door middel van onderzoek het aanwezig zijn van, en de samenhang tussen een opgegeven ziekte/
aandoening, stoornis, beperking of handicap wordt geobjectiveerd. Met deze werkwijze wordt voldaan aan de
kerntaak van het CIZ, namelijk het objectiveren van de zorgvraag.
Het onderzoek naar de grondslag vindt plaats in stap 1 van het trechtermodel: de zorgsituatie van de verzekerde.
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

Stap 1

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Het trechtermodel is een schematische weergave van het afwegingskader dat het CIZ hanteert bij het onderzoek
naar een aanspraak op AWBZ-zorg. Dit gebeurt op basis van artikel 6 van het Zorgindicatiebesluit (Zib).

3.2

Wettelijk kader

Het Besluit zorgaanspraken AWBZ geeft aan, dat er aanspraak op AWBZ-zorg kan zijn op basis van ‘een
somatische, psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking, of een verstandelijke, lichamelijke
of zintuiglijke handicap’ (art. 4 t/m 6, 8, 9 en 13 tweede lid Besluit zorgaanspraken AWBZ). Verder is voor wat
betreft de indicatiestelling het Zorgindicatiebesluit, in het bijzonder artikel 6 sub b en artikel 13, lid 1 sub c op dit
hoofdstuk van toepassing.

4 Onder ‘indicatieorgaan’ wordt hier niet alleen het CIZ verstaan, maar ook de Bureaus Jeugdzorg.

22

3.3

Aandachtspunten

3.3.1 Grondslagen en functies
Niet alle grondslagen leiden tot alle functies. In onderstaande tabel wordt de koppeling zichtbaar tussen de
grondslagen en de functies, afgeleid uit de artikelen 4 t/m 6, 8 en 9 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ.
Tabel: koppeling grondslagen en functies
Grondslag

Functies

Somatische aandoening/beperking

Geeft toegang tot alle functies

Psychogeriatrische aandoening/beperking

Geeft toegang tot alle functies

Psychiatrische aandoening/beperking

Geeft toegang tot de functies Persoonlijke Verzorging en
Begeleiding. Geeft geen toegang tot de functies Verpleging en
Behandeling. In combinatie met de functie Verblijf: zie Toelichting
hierna.

Lichamelijke handicap

Geeft toegang tot alle functies

Verstandelijke handicap

Geeft toegang tot alle functies, behalve tot Verpleging

Zintuiglijke handicap

Geeft toegang tot alle functies, behalve tot Verpleging

Toelichting op grondslag Psychiatrische aandoening/beperking
Zorg met Verblijf kent het volgende onderscheid:
• Vanaf de eerste dag: Verblijf, waarop de verzekerde is aangewezen anders dan vanwege de noodzaak van
geneeskundige GGZ-zorg; er is sprake van een noodzaak tot een beschermende woonomgeving/permanent
toezicht. De bijkomende functies kunnen dan zijn Persoonlijke Verzorging en Begeleiding.
• Na 365 dagen: Voortgezet Verblijf5 (indicatieplichtig). Er is sprake van een psychiatrische aandoening die
gepaard gaat met behandeling van die aandoening en eventueel met Persoonlijke Verzorging, Verpleging en/
of Begeleiding.

3.3.2 Vaststellen grondslag
Terzake deskundige
Het CIZ maakt bij het vaststellen van de grondslag gebruik van diagnostiek en informatie over stoornissen en
beperkingen, zoals die wordt verstrekt door een terzake deskundige. Onder een terzake deskundige wordt diegene
verstaan die, in overeenstemming met de eisen van deskundigheid die de eigen beroepsgroep stelt vanuit de
veronderstelde kennis en kunde, bepaalde aandoeningen mag diagnosticeren en de daarbij behorende stoornissen
en beperkingen kan vaststellen. Het CIZ beoordeelt of de aangeleverde informatie voldoende is. Het CIZ gaat ervan
uit dat professionals de grenzen van hun eigen deskundigheid in acht nemen. Wanneer er, in uitzonderingsgevallen,
tekenen zijn dat professionals de grenzen van hun eigen deskundigheid overschrijden, dan handelt het CIZ niet anders
dan gebruikelijk is6. Het stellen van een diagnose moet overigens niet verward worden met het noemen van een
diagnose. Het kan zijn dat iemand al jaren onder een bepaalde diagnose bekend is en dat een deskundige die diagnose
noemt zonder dat zij/hij de bevoegdheid of de pretentie heeft deze te (mogen) stellen. In zulke gevallen zal het CIZ de
diagnose alleen betwisten wanneer deze gewijzigd zou kunnen zijn. Ook kan het zijn dat de diagnose nog wel actueel
is, maar de bijbehorende stoornissen en beperkingen dat niet meer zijn. In dat geval kan het nodig zijn dat een terzake
deskundige opnieuw onderzoek doet. Zonder aanspraak te maken op volledigheid kan de volgende tabel een leidraad
zijn voor het type deskundige, dat bij de onderscheiden grondslagen bij diagnostiek en vaststellen van stoornissen
en beperkingen betrokken is. Dat kan een van de aangegeven deskundigen zijn, maar het kan ook zijn dat diagnose,
stoornissen en beperkingen door meerdere deskundigen samen worden vastgesteld, hetzij onafhankelijk van elkaar
hetzij in een multidisciplinaire setting (en dat dan steeds in het tweede compartiment: Zorgverzekeringswet).
5 Artikel 13, lid 2 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ.
6 Bijvoorbeeld wordt het inschakelen van de Inspectie voor de Gezondheidszorg overwogen.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

23

Tabel: type deskundige per grondslag, betrokken bij diagnosticeren aandoening en het vaststellen van stoornissen en
beperkingen
huisarts*

specialist**

gz-psycholoog

Somatische aandoening/ beperking

x

x

Psychogeriatrische aandoening/ beperking

x

x

x***

Psychiatrische aandoening/ beperking

x

x

x

Lichamelijke handicap

x

x

Verstandelijke handicap

x

x

Zintuiglijke handicap

x

x

x

orthopedagoog

x

*

De huisarts zal een aantal vermoedelijke diagnoses pas definitief kunnen stellen na onderzoek en/of consultatie van terzake
deskundige (medisch) specialisten, dit geldt voor alle grondslagen.
** Onder een specialist wordt in dit verband de medisch specialist verstaan die staat ingeschreven in het Medisch Specialisten
Register, maar het kan ook een specialist betreffen die in een eigen Register van de beroepsgroep staat ingeschreven zoals
specialisten ouderengeneeskunde7, sociaal geriaters en artsen verstandelijk gehandicapten.
*** Aangezien bij een vermoeden van dementie andere (somatische) oorzaken uitgesloten moeten worden, zal bij de diagnose
dementie conform de NHG-standaard steeds ook een arts betrokken dienen te zijn.

Het vaststellen van de grondslag op basis van de ICD/ICF
Om voor AWBZ-zorg in aanmerking te komen moet er sprake zijn van een ziekte, aandoening, stoornis, handicap8
of beperking op grond waarvan de verzekerde is aangewezen op AWBZ-zorg, kortom: er moet sprake zijn van een
grondslag. Met andere woorden: het vaststellen van de grondslag is aan de genoemde begrippen gekoppeld. Een
ziekte/aandoening kan gepaard gaan met stoornissen en beperkingen op fysiek en/of mentaal vlak. Een ziekte/
aandoening kan een bepaalde grondslag rechtvaardigen, maar bepaalde stoornissen en beperkingen kunnen dat
– in samenhang met een ziekte/aandoening – ook.
Om tot (een) grondslag(en) te komen bij het indicatieonderzoek maakt het CIZ gebruik van:
• voor de ziekte/aandoening: ICD-10 (International Classification of Diseases, 10th revision);
• (meer specifiek:) voor mentale ziekte/aandoening: DSM-IV-TR (Diagnostical and Statistical Manual of mental
disorder, 4th edition; TR: Text Revision, Juli 2000);
• voor stoornissen en beperkingen: ICF (Internationale classificatie van het menselijk functioneren).
Voor meer achtergrondinformatie over deze bronnen, zie bijlage 1 bij dit hoofdstuk.
ICD-10, DSM-IV-TR, ICF en grondslagbepaling
Bij het vaststellen van de grondslag gaat de aandacht als eerste vaak uit naar de diagnose(code), zoals deze te
vinden is in de ICD-10 en de DSM-IV-TR. Daarmee wordt met name de ziekte/aandoening omschreven. Een CVA
wordt bijvoorbeeld tot de hartvaatziekten gerekend en wat betreft de anatomische afwijkingen, die dan aan
hart en vaten worden gezien, klopt dit ook. Wat daarbij opvalt is dat, kijkend naar het stoornisniveau (ICF),
juist zenuwen en zenuwbanen zijn aangedaan (visus- en gezichtsveldstoornis, stoornis in het bewegingsstelsel
als gevolg van verlamming door zenuwuitval) alsook spierweefsel (spieratrofie van de aangedane ledematen).
De uitwerking van een aandoening van hart en vaten vinden we dus in stoornissen van zenuwen en spieren
die vervolgens tot bepaalde beperkingen leiden. En aangezien de grondslag wordt bepaald door een ziekte,
aandoening, stoornis, beperking of handicap als gevolg waarvan de verzekerde op één of meerdere vormen
van zorg kan zijn aangewezen, is het nodig dat niet alleen volgens de ICD-of DSM-systematiek naar verzekerde
wordt gekeken, maar ook volgens de ICF-systematiek, en wel door de bestaande stoornissen en beperkingen in
samenhang met een ziekte/aandoening eveneens als mogelijke reden voor een grondslag aan te nemen.

7 Voorheen verpleeghuisarts.
8 De term ‘handicap’ wordt in de ICF (Internationale classificatie van het menselijk functioneren) niet meer gehanteerd,
in plaats daarvan wordt gesproken van mentale of fysieke beperkingen of participatieproblemen. Aangezien het Besluit
zorgaanspraken (Bza) de term ‘handicap’ hanteert, wordt deze hier gehandhaafd.

24

Het objectiveren van de zorgvraag
Het CIZ objectiveert de zorgvraag. Om deze objectivering te realiseren, wordt gekeken naar de samenhang
tussen (de gediagnosticeerde) ziekte/aandoening, stoornis, handicap of beperking. De gediagnosticeerde ziekte/
aandoening en het stoornissen- en beperkingenbeeld is dus uitgangspunt voor AWBZ-zorg en per grondslag
worden de vereiste aard en ernst hiervan nader gedefinieerd. Het aanwezig zijn van een ziekte, aandoening,
stoornis, handicap of beperking bepaalt weliswaar of van een grondslag sprake is, maar of vervolgens ook van een
aanspraak op AWBZ-zorg sprake is, wordt bepaald door de ernst van de ziekte, aandoening, stoornis, handicap of
beperking èn door persoonlijke omstandigheden (waaronder mantelzorg) en/of voorliggende voorzieningen.
De grondslag bij Medisch moeilijk objectiveerbare aandoeningen
Bij Medisch moeilijk objectiveerbare aandoeningen (MMOA) is er sprake van beperkingen, die niet direct kunnen
worden gerelateerd aan een bepaald ziektebeeld. Soms is de oorzaak van de beperking wel bekend, maar
ontbreekt geobjectiveerde informatie over een achterliggende ziekte of aandoening. Tot de MMOA’s worden
onder meer gerekend: ME (chronisch vermoeidheidssyndroom), wekedelenreuma, fibromyalgie, whiplash en
bekkeninstabiliteit. Het diagnostisch onderzoek behoort plaats gevonden te hebben in het tweede compartiment
(eerste en tweede lijn) voordat er sprake kan zijn van AWBZ-zorg.
Het zichtbare beperkingenbeeld van de MMOA’s ligt vrijwel altijd op het somatische vlak. Bij het in
uitzonderingsgevallen (nog) ontbreken van diagnostiek kan daarom eventueel voor de ‘voorlopige’ grondslag
Somatische aandoening of beperking worden gekozen. Op basis daarvan is een indicatiebesluit met een korte
geldigheidsduur (drie maanden) mogelijk. Het gaat hier om uitzonderingsgevallen, omdat er doorgaans
voldoende gelegenheid is (geweest) om een diagnose te stellen en omdat de verzekerde, alvorens een indicatie te
stellen, eerst alsnog het tweede compartiment kan raadplegen.
Bij een verzekerde met een MMOA of een ‘ernstig vermoeden’ daarvan, dient bij zorginzet op basis van een (nog)
niet (volledig) geobjectiveerd beperkingenbeeld altijd het eventuele risico op een antirevaliderend effect van
de zorg te worden meegewogen. MMOA’s worden vaak gekenmerkt door een immobiliteit die de beperkingen
alleen maar doet toenemen. Zoveel mogelijk in beweging blijven is dan noodzakelijk, zorginzet kan averechts
werken. Bij MMOA’s spelen vaak ook psychische factoren een rol. Het College voor zorgverzekeringen (CVZ) merkt
over MMOA’s op dat ‘in zijn algemeenheid bij moeilijk objectiveerbare aandoeningen (MMOA), geldt dat de
behandeling mede gericht dient te zijn op gedragsmatige aspecten en psychische factoren die van invloed kunnen
zijn op bijvoorbeeld de moeheid en de hierdoor ervaren beperkingen in het functioneren. Zolang deze factoren
niet in kaart zijn gebracht en hierop gerichte behandelingsmethoden niet (volledig) zijn benut, kan geen sprake
zijn van een eindsituatie.’ (RZA 2003/193). In de praktijk betekent dit dat de grondslagbepaling bij MMOA’s sterk
afhankelijk is van de uitkomst van multidisciplinaire diagnostiek in het tweede compartiment en zowel tot de
grondslag Somatische aandoening of beperking, of de grondslag Psychiatrie kan leiden. De grondslag Lichamelijke
handicap zal bij MMOA’s bij hoge uitzondering aan de orde zijn en dan alleen nadat zorgvuldig is nagegaan
of daadwerkelijk alle gangbare behandelingen zijn beproefd en functionele verbetering inderdaad niet meer
mogelijk is (zie hierover verder paragraaf 3.4.1).
Een ‘voorlopige’ grondslag op grond van een ‘ernstig vermoeden’
In uitzonderingsgevallen is het mogelijk dat op het moment dat de zorgvraag wordt ingediend de samenhang
tussen de ziekte/aandoening, stoornissen, handicap of beperkingen nog niet duidelijk is, omdat de diagnose nog
niet bekend is. Als er op geleide van de aanwezige stoornissen en beperkingen wel een ‘ernstig vermoeden’ van
de grondslag bestaat (en daarmee van een ‘voorlopige’ grondslag), dan is er een indicatiebesluit mogelijk op
basis van die (ernstig vermoede) grondslag, zodat de zorgverlening kan aanvangen. Bij twijfel over de grondslag
zal, voordat tot een ‘ernstig vermoeden’ wordt besloten, over aard en ernst van de stoornissen en beperkingen
steeds eerst overleg plaatsvinden met behandelaars en hulpverleners bij wie verzekerde bekend is (of, indien
verzekerde in de actuele situatie geen enkele behandelaar meer heeft, in het recente verleden bekend was).
De basis voor het ‘ernstig vermoeden’ wordt zo verstevigd. Vanwege het belang te beschikken over relevante
gegevens van recente behandelaars en hulpverleners, zal de indicatiesteller steeds deze gegevens opvragen (in
het geval van zorgmijders ook van de hulpverlener OGGZ). Lukt het toch niet de gewenste informatie te verkrijgen,
dan is het mogelijk om voor bijvoorbeeld de grondslag Psychiatrie een ‘ernstig vermoeden’ te onderbouwen.
Dit kan door de medische voorgeschiedenis van verzekerde uit te vragen (hoe vaak vertoonde verzekerde in het

Hoofdstuk 3 Grondslagen

25

verleden hetzelfde beeld en welke medicijnen zijn/worden gebruikt) en te kijken naar de scores op met deze
grondslag verband houdende stoornissen en beperkingen van de sociale redzaamheid. De scores op de stoornissen
en beperkingen van de sociale redzaamheid zijn, naast de medische voorgeschiedenis en het actuele beeld dat
iemand vertoont, ook van belang bij de afweging of er sprake is van òf een ernstig vermoeden van de grondslag
Psychogeriatrie òf Verstandelijke handicap. Er wordt dan een grondslag bepaald op basis van een beperkingen- en
stoornissenbeeld, dat het ‘ernstige vermoeden’ onderbouwt. De definitieve grondslag kan worden vastgesteld op
geleide van de uitkomst van het in het tweede compartiment (Zorgverzekeringswet) te verrichten diagnostisch
onderzoek, waarvoor gedurende de periode van maximaal drie maanden, onder de ‘ernstig vermoede/voorlopige’
grondslag, zorg kan worden ingezet. In enkele situaties wordt een periode van zes maanden aangehouden, omdat
de diagnostiek dan doorgaans moeilijk is: bij kinderen tot vijf jaar en bij zorgmijders. Na afloop van de termijn van
drie (zes) maanden zal de diagnostiek rond moeten zijn en de grondslag duidelijk.
Vanwege het feit dat de differentiële diagnostiek bij spraak-/taalstoornissen zeer complex is (zie bijlage 2 bij
dit hoofdstuk), wordt voor het vaststellen van een ‘voorlopige’ grondslag Zintuiglijke handicap in verband met
een vermoedelijke spraak-/taalstoornis een uitzondering gemaakt. Dit betekent dat bij een aanvraag voor de
grondslag Zintuiglijke handicap vanwege een spraak-/taalstoornis multidisciplinaire diagnostiek (en dan dus
binnen de Zorgverzekeringswet moet zijn verricht alvorens zorg onder de ‘voorlopige’ grondslag Zintuiglijke
handicap in te zetten. Meestal zal deze multidisciplinaire diagnostiek gewoon kunnen plaatsvinden en hoeft pas
daarna, op geleide van de uitkomst, een grondslag te worden bepaald.
Geen grondslag
Wanneer (diagnostisch) onderzoek in het tweede compartiment niet binnen de gestelde termijn leidt tot een
uitkomst die een eerder ‘ernstig vermoede/voorlopige’ grondslag bevestigt en wanneer dit evenmin tot een
andere dan de vermoede grondslag leidt, dan vervalt het recht op AWBZ-zorg.

3.3.3 Eén of meerdere grondslag(en)
Het bepalen van de dominante grondslag bij meerdere grondslagen
Het bij meerdere grondslagen vaststellen van de ‘dominante’ grondslag heeft met de komst van de ZZP’s meer
aandacht gekregen, maar los daarvan is het ook aan de orde bij extramurale indicaties. Ook de tijd speelt een
rol bij de dominante grondslag, het beperkingenbeeld kan immers wijzigen. Het CIZ gaat er vanuit dat bij het
vaststellen van een dominante grondslag deze ten minste drie maanden stand houdt. Schematisch ziet het
vaststellen van de dominante grondslag er als volgt uit.

26

Schema: bij meerdere grondslagen de dominante grondslag bepalen
Beoordeling volgens
ICD/ICF systematiek:
ziekte, aandoening,
stoornis, handicap of
beperking op grond
waarvan verzekerde
op AWBZ-zorg is aangewezen

Aanvraag
voor zorg

Beoordeling volgens
ICD/ICF systematiek:
ziekte, aandoening,
stoornis, handicap of
beperking op grond
waarvan verzekerde
op AWBZ-zorg is aangewezen
Beoordeling volgens
ICD/ICF systematiek:
ziekte, aandoening,
stoornis, handicap of
beperking op grond
waarvan verzekerde
op AWBZ-zorg is aangewezen

Grondslag A
Bij aanvraag voor
Verblijf:

Grondslag B

zwaarstwegende
actuele beperkingen in relatie tot
de geobjectiveerde
zorgbehoefte

ZZP
Dominante
grondslag

Bij aanvraag
zonder Verblijf:
Indicatie voor
EMZ

Grondslag C

Wanneer van één grondslag sprake is, hoeft geen verdere keuze te worden gemaakt: deze grondslag is de
grondslag. In het schema wordt uitgegaan van de situatie waarin van meerdere grondslagen sprake is. Bij het
bepalen van de dominante grondslag gaat het om de relevante ziekten, aandoeningen en stoornissen en de
daarmee samenhangende zwaarstwegende actuele beperkingen in relatie tot de geobjectiveerde zorgbehoefte.
De dominante grondslag (in het schema bijvoorbeeld Grondslag A) zal bij een extramurale zorgindicatie (EMZ) een
belangrijke rol spelen bij het vaststellen van de te indiceren functies en de omvang daarvan, maar daarmee hoeft
het indicatieonderzoek niet te eindigen. Ook bij de ‘bijkomende’ Grondslagen B en C zal moeten worden gekeken
of voor deze grondslagen functies geïndiceerd moeten worden. Als bij een indicatie ook Verblijf is geïndiceerd,
leidt de dominante grondslag naar de sector van waaruit de zorg geleverd, wordt die het beste bij deze grondslag
aansluit. Problemen kunnen zich voordoen wanneer er bijvoorbeeld sprake is van:
1. een verstandelijke beperking met daarnaast een psychiatrische beperking (zie paragraaf 3.4.4 en 3.5.3);
2. een somatische ziekte die een lichamelijke handicap veroorzaakt (zie paragraaf 3.4.1);
3. een spraak-/taalstoornis bij een verstandelijk gehandicapte of een autist (zie bijlage 2 bij dit hoofdstuk);
4. een verstandelijke beperking en de ziekte van Alzheimer;
5. een auditieve beperking en dementie;
6. een ernstig meervoudige handicap.
In deze situaties zal vaak informatie van behandelaars en hulpverleners nodig zijn om het onderscheid goed te
kunnen maken en zo de juiste dominante grondslag vast te kunnen stellen.
Wijziging van de grondslag, ‘sectorvreemde ZZP’s’
Bij de grondslagbepaling is en blijft het uitgangspunt dat het CIZ de grondslag los van het bestaande zorgaanbod
vaststelt en dus noch rekening houdt met de instelling waar verzekerde verblijft, noch met toevallig bij de
verzekerde in de buurt aanwezige zorginstellingen die in een bepaald zorgaanbod voorzien.
Het kan zijn dat het CIZ, vanwege een herindicatie, een andere dominante grondslag vaststelt, dan op basis
waarvan de verzekerde zorg ontvangt. Deze situatie kan zich voordoen bij een verzekerde, die al vele jaren zorg

Hoofdstuk 3 Grondslagen

27

ontvangt binnen een bepaalde zorgsector. Doordat het wijzigen van de grondslag ingrijpende gevolgen kan
hebben voor de verzekerde onderbouwt het CIZ deze wijziging terdege en zorgvuldig.
Het onderscheid tussen de grondslagen Somatiek en Lichamelijke handicap is verscherpt (zie paragraaf 3.4.1),
omdat dit tot voor kort onduidelijk was. Dit leidt:
1. tot een zuiverder indicatiestelling in de zin dat de zwaarstwegende beperkingen de grondslag bepalen;
2. tot ‘sectorvreemde’ indicaties zonder dat daarmee is gezegd dat de instellingen waar deze mensen op het
moment van de indicatie verblijven (of waar zij, als zij nog thuis wonen, opgenomen zouden kunnen worden)
niet in staat zouden zijn de juiste zorg te verlenen.
Het verschijnsel van de ‘sectorvreemde ZZP’ is overigens niet nieuw en is een gevolg van een historische
ontwikkeling waardoor bepaalde categorieën verzekerden in bepaalde sectoren terecht kwamen. Een
psychogeriatrisch verpleeghuis kan een aparte afdeling hebben ingericht voor verzekerden met het syndroom
van Korsakow, die een gemengd psychiatrisch/psychogeriatrisch beeld kunnen vertonen. Ander voorbeeld:
verstandelijk gehandicapte kinderen (grondslag Verstandelijke handicap) met autisme (grondslag Psychiatrie)
werden/worden opgenomen in de verstandelijk gehandicaptensector, want de psychiatrische verschijnselen die
deze kinderen kunnen vertonen laten onverlet dat het verminderd intellectueel vermogen het aangrijpingspunt
van de zorg moet zijn.
Een ander voorbeeld betreft de verzekerde die al jarenlang in een verzorgingshuis verblijft en bij wie bij de
herindicatie op grond van de zwaarstwegende beperkingen in relatie tot de geobjectiveerde zorgbehoefte de
dominante grondslag Lichamelijke handicap wordt vastgesteld. Als de verzorging in het verzorgingshuis niets te
wensen overlaat omdat het verzorgingshuis zich kennelijk op de actuele zorgbehoefte van de verzekerde heeft
ingesteld, is het van de financieringsafspraken afhankelijk of het tot overplaatsing komt.
Gelet op de hiervoor genoemde voorbeelden, kan in plaats van een aanbodgerichte grondslagkeuze, het maken
van financieringsafspraken tegemoet komen aan het bezwaar van sectorvreemde ZZP’s.

3.4

De zes grondslagen

3.4.1 De grondslag Somatische aandoening of beperking en de grondslag Lichamelijke handicap
De grondslag Somatische aandoening of beperking
Een somatische aandoening of beperking vindt veelal zijn oorzaak in een actuele somatische (lichamelijke) ziekte
of aandoening.
In sommige situaties bereikt een chronische somatische aandoening op enig moment een ‘eindstadium’. Dat wil
zeggen, dat bij de somatische aandoening een stabiele toestand is bereikt waarin geen functionele verbetering
meer te verwachten is. Verdere behandeling zal niet leiden tot verder herstel en bepaalde beperkingen
worden daarmee blijvend. Bij twijfel over de vraag of een eindstadium is bereikt, wordt de behandelend
arts geraadpleegd. Wanneer eenmaal een eindstadium is vastgesteld, wordt in bepaalde gevallen niet meer
gesproken van de grondslag Somatische aandoening of beperking, maar van de grondslag Lichamelijke handicap.
Een aandoening die doorgaans stabiel is en bij verergering door medische en/of paramedische behandeling
kan genezen of verbeteren, heeft als grondslag Somatische aandoening of beperkingen, dus niet de grondslag
Lichamelijke handicap. Wanneer sprake is van blijvende beperkingen, niet veroorzaakt door stoornissen van
het zenuwstelsel of het bewegingsapparaat (bot-/spierstelsel, gewrichten en bindweefsel), dan is de grondslag
Somatische aandoening of beperking van toepassing. Dit is ook het geval bij een terminale situatie9.(als
voorbeeld: verzekerde met een hersentumor).

9 Hiermee wordt niet alleen gedoeld op de termijn van drie maanden zoals deze in de definitie terminale levensfase is
beschreven en die relevant is bij het indiceren van Palliatief Terminale Zorg, maar ook een situatie waarin geen zicht meer is
op herstel of verbetering en die zeker tot het levenseinde zal leiden, zij het dat daarvoor geen precieze termijn is te geven.

28

Om te kunnen bepalen of er sprake is van de grondslag Somatische aandoening of beperking, of van de grondslag
Lichamelijke handicap, wordt gebruik gemaakt van het volgende schema.
Schema: grondslagbepaling Somatische aandoening/beperking of Lichamelijke handicap
Fysieke aandoening

Nee

Onderzoek naar andere
grondslag

Ja

Onderzoek naar
Grondslag ZG

Nee

Stoornis zenuwstelsel/
bewegingsapparaat
(botspierstelsel en
bindweefsel)

Ja
Zintuiglijke aandoening
Nee
Functionele verbetering
mogelijk?
(vastgesteld door
behandelend arts)
Ja

Nee
Grondslag Somatiek

Ja
Ja

Grondslag Somatiek

Terminaal

Grondslag Somatiek

Nee
Grondslag Lichamelijke
handicap

Toelichting bij het schema
Een somatische (= lichamelijke) ziekte en een lichamelijke handicap zijn beide op te vatten als een fysieke
aandoening. Tot een fysieke aandoening worden ook de meeste zintuiglijke aandoeningen gerekend. Echter,
wanneer sprake is van een zintuiglijke aandoening dient eerst onderzocht te worden of deze aandoening leidt tot
de grondslag Zintuiglijke handicap, of tot één van de andere grondslagen.
Veel beperkingen vinden hun oorzaak in een actuele somatische ziekte of aandoening of een anatomische
afwijking of stoornis. Bij het volgen van het schema komt in die situaties dan ook de grondslag Somatische
aandoening of beperking als resultaat naar voren. In sommige situaties bereikt een chronische somatische
aandoening op enig moment een ‘eindstadium’. Dat wil zeggen, dat er bij de somatische aandoening continu
(24 uur per dag) en blijvend sprake is van een stabiele toestand10, waarin geen functionele verbetering meer te
verwachten valt, maar alleen nog verergering die door verdere, medische en/of paramedische behandeling niet
meer tot (verder) herstel of (verdere) verbetering zal leiden. In dat geval wordt, indien de beperkingen worden
veroorzaakt door stoornissen van het zenuwstelsel of het bewegingsapparaat (bot-/spierstelsel en bindweefsel),
van een grondslag Lichamelijke handicap gesproken. Een somatische aandoening die gekenmerkt wordt door
stabiele fases en die bij verergering door medische en/of paramedische behandeling (nog) kan genezen of
verbeteren (dit wordt bijvoorbeeld wel gezien bij reumatische ziekten zoals reumatoïde artritis11), heeft dus als
grondslag Somatische aandoening of beperking12. Dat wil zeggen, dat voorbijgaande beperkingen die kortstondig
optreden, zoals bij epilepsie het geval is, of beperkingen die door behandeling kunnen worden opgeheven of
10 ‘Stabiele toestand’ dient hier begrepen te worden als stabiliteit in aard en ernst van de aanwezige stoornissen en
beperkingen.
11 In het beginstadium van reumatoïde artritis (gewrichtsreuma als gevolg van een ontsteking) is met therapie vaak nog een
verbetering in het functioneren te bereiken, in latere stadia niet meer.
12 Multiple sclerose kan in een stabiele fase verkeren maar door eerder opgetreden beperkingen waarvoor geen functionele
verbetering meer mogelijk is (alleen nog verslechtering), wordt de grondslag LG vastgesteld.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

29

verbeterd, niet de grondslag Lichamelijke handicap krijgen. Ook kan het zijn dat van jonge kinderen nog niet
gezegd kan worden of van een blijvende lichamelijke handicap sprake is, omdat groei en ontwikkeling een
positieve invloed op de beperkingen kunnen hebben. Bij twijfel over de vraag of groei en ontwikkeling nog een
positieve invloed op de beperkingen kunnen hebben, wordt de behandelend kinderarts geraadpleegd.
In het beginstadium zijn bepaalde ziektes nog behandelbaar en/of zijn met inzet van (para)medische middelen
nog functionele verbeteringen te bereiken. In dat stadium is sprake van een grondslag Somatische aandoening of
beperking. Voorbeelden van ziektebeelden die in een dergelijk beginstadium kunnen verkeren zijn de ziekte van
Parkinson of een recent CVA.
De grondslag Somatische aandoening of beperking geeft toegang tot de volgende AWBZ-functies:
• Persoonlijke Verzorging;
• Verpleging;
• Begeleiding individueel en/of gedurende een dagdeel in een instelling (Begeleiding groep), mits sprake is van
een matige of zware beperkingen op het terrein van:
a. de sociale redzaamheid;
b. het bewegen en verplaatsen;
c. het psychisch functioneren;
d. het geheugen en de oriëntatie;
e. matig of zwaar probleemgedrag;
• Begeleiding als onderdeel van Palliatief Terminale Zorg; Begeleiding indien tevens Verblijf is geïndiceerd;
• Behandeling;
• Verblijf.
De grondslag Lichamelijke handicap
In het voorafgaande is reeds ingegaan op het onderscheid tussen de grondslag Somatische aandoening of
beperking en de grondslag Lichamelijke handicap. In het navolgende wordt dit onderscheid voor de grondslag
Lichamelijke handicap nader uitgewerkt. Ter illustratie dient het volgend schema.
Schema: grondslagbepaling Lichamelijke handicap of Somatische aandoening/beperking
Fysieke aandoening

Nee

Onderzoek naar andere
grondslag

Ja

Onderzoek naar
Grondslag ZG

Ja
Zintuiglijke aandoening
Nee
Functionele verbetering
mogelijk?
(vastgesteld door
behandelend arts)
Ja

Nee

Stoornis zenuwstelsel/bewegingsapparaat (botspierstelsel en bindweefsel)

Nee
Grondslag Somatiek

Ja
Ja

Grondslag Somatiek

Terminaal
Nee
Grondslag Lichamelijke
handicap

30

Grondslag Somatiek

Toelichting bij het schema
Een lichamelijke handicap is op te vatten als een fysieke aandoening. Wanneer sprake is van beperkingen
als gevolg van stoornissen van het zenuwstelsel of het bewegingsapparaat (bot-/spierstelsel, gewrichten
en bindweefsel), waarbij geen functionele verbetering meer mogelijk is (er kan nog wel sprake zijn van een
verslechtering) en er geen sprake is van een terminale situatie13, dan is de grondslag Lichamelijke handicap
van toepassing. Bij twijfel over de vraag of nog functionele verbetering mogelijk is, wordt de behandelend arts
geraadpleegd.
Enkele voorbeelden hoe het onderscheid tussen de grondslagen Lichamelijke handicap en Somatische
aandoening of beperking gemaakt wordt
Een CVA is vlak na het optreden ervan aan te duiden als een somatische aandoening, omdat in die fase met
revalidatie nog verbetering te verwachten is. Nadat de behandelend arts heeft vastgesteld dat de gevolgen
van het CVA niet verder te behandelen of te verbeteren zijn, treedt de fase in waarin gesproken wordt van de
grondslag Lichamelijke handicap, eventueel in combinatie met andere grondslagen. Aan de grondslagbepaling bij
Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) wordt een aparte paragraaf (3.5.4) gewijd.
Nadrukkelijk mag alleen dan tot de grondslag Lichamelijke handicap worden besloten wanneer onomstotelijk
vaststaat dat met (para)medische middelen geen herstel of verbetering van functioneren meer te verwachten is.
Bij twijfel dient de vraagstelling aan de behandelend arts wat dit betreft duidelijk te zijn en het antwoord niet
voor meerdere uitleg vatbaar. Voorbeelden van ziektebeelden waarbij op een gegeven moment deze afweging
aan de orde kan zijn of waarbij sprake is van een Lichamelijke handicap zijn: artrose (gewrichtsslijtage), de eerder
genoemde reumatoïde artritis, ziekte van Parkinson en CVA.
Oorzaken van een lichamelijke handicap
Oorzaken van een lichamelijke handicap kunnen zijn:
• aangeboren handicap in de vorm van het niet of niet voldoende aangelegd zijn van ledematen;
• aangeboren handicap door afwijkend aangelegde ledematen;
• niet-aangeboren handicap waarbij ledematen zijn aangedaan, of zijn geamputeerd als gevolg van een ziekte
(bijvoorbeeld een onderbeenamputatie ten gevolge van vaatproblemen bij diabetes mellitus) of een ongeval;
• handicap (aangeboren en niet-aangeboren) door aantasting van de zenuwen en/of de spieren waardoor er
functieverlies optreedt, bijvoorbeeld na een infectie, door een ongeval, een hersenbloeding of bij spierziekten.
De grondslag Lichamelijke handicap geeft toegang tot alle AWBZ-functies, zij het tot de functie Begeleiding alleen
als van een matig/zware invaliderende (somatische) aandoening of beperking sprake is.

3.4.2 Psychogeriatrische aandoening of beperkingen
Een psychogeriatrische grondslag wordt gevormd door een ziekte, aandoening of stoornis in of van de hersenen,
gekenmerkt door progressieve achteruitgang in het psychisch, lichamelijk en/of sociaal functioneren. Veelal is
er een aantasting te zien van onder andere denkvermogen, gevoelsleven, intellect, herinneringscapaciteit al of
niet in combinatie met een afname van motorische functies en een vermindering van de sociale redzaamheid.
Dementie is een verzamelnaam voor symptomen die allemaal veroorzaakt worden door niet-aangeboren
afwijkingen in de hersenen. Het wordt ook wel ‘dementieel syndroom’ genoemd. Dementie is dus niet een ziekte
op zich, maar een aandoening. Er zijn meer dan zestig typen dementie bekend (NIA 1980). De meest bekende
zijn de ziekte van Alzheimer, vasculaire dementie, Lewy Body-dementie en frontaalkwabdementie. Deze aldus
gediagnosticeerde ziektebeelden zijn tevens de meest voorkomende oorzaken van dementie. Dementie wordt
volgens de NHG-standaard vastgesteld (NHG = Nederlands Huisartsen Genootschap). Om tot de grondslag
Psychogeriatrie te komen is het bovendien noodzakelijk dat andere oorzaken die tot dezelfde symptomen
kunnen leiden, worden uitgesloten. Denk hierbij aan psychiatrische, somatische of zintuiglijke oorzaken.
Het aan iemand dementie (of een ‘dementieel syndroom’) kunnen toeschrijven vereist dan ook een grondig
13 Hiermee wordt niet alleen gedoeld op de termijn van drie maanden zoals deze in de definitie terminale levensfase is
beschreven en die relevant is bij het indiceren van Palliatief Terminale Zorg, maar ook een situatie waarin geen zicht meer is
op herstel of verbetering en die zeker tot het levenseinde zal leiden, zij het dat daarvoor geen precieze termijn is te geven.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

31

diagnostisch onderzoek. Voor het bepalen van de grondslag is het van belang dat enige vergeetachtigheid niet
vanzelf het stempel ‘dementieel syndroom’ opgedrukt krijgt. Het CIZ zal dan ook bij twijfel bij de behandelaars de
onderzoeksrapportage opvragen waaruit het bestaan van de beperkingen blijkt.
Eerder (paragraaf 3.3.2) is reeds ingegaan op de situatie waarin van een ‘ernstig vermoeden’ of een ‘voorlopige’
grondslag sprake is. Alleen in uitzonderingsgevallen kan de CIZ-arts op basis van het algehele beeld, daarbij
geholpen door de scores op de beperkingen van de sociale redzaamheid, tot een ‘ernstig vermoeden’ van de
grondslag concluderen. Op basis daarvan wordt een ‘voorlopige’ grondslag Psychogeriatrie vastgesteld. Onder
deze grondslag kan voor een periode van maximaal drie maanden zorg worden ingezet waarna op geleide van
de uitkomst van het nadere diagnostisch onderzoek (in het tweede compartiment) de definitieve grondslag kan
worden bepaald. Het gaat om uitzonderingsgevallen omdat het diagnostisch onderzoek doorgaans al plaats
gevonden zal hebben of nog plaats kan hebben.
•

De grondslag Psychogeriatrie geeft toegang tot alle AWBZ-functies, zij het alleen tot de functie Begeleiding
wanneer sprake is van matige of zware beperkingen op het terrein van:
a. de sociale redzaamheid;
b. het bewegen en verplaatsen;
c. het psychisch functioneren;
d. het geheugen en de oriëntatie, of bij verzekerden;
e. die matig of zwaar probleemgedrag vertonen.

3.4.3 Psychiatrische aandoening of beperkingen
Psychiatrische ziektebeelden/aandoeningen worden ook wel psychische stoornissen genoemd, omdat een, of
meer symptomen, van de stoornis veroorzaakt wordt door in de psyche gelegen factoren. Bij de classificatie van
psychiatrische stoornissen worden vaak internationaal vastgestelde criteria gehanteerd die uitgaan van een
(groep van) symptomen (DSM-IV-TR).
De grondslag psychiatrie wordt vastgesteld wanneer sprake is van ziekte die wordt gekenmerkt door een
stoornis in de psychische functies, gepaard gaand met lijden en/of sociaal disfunctioneren (bron: College voor
zorgverzekeringen, AWBZ Kompas).
In de psychiatrie zijn vaste complexen van stoornissen (syndromen) gegroepeerd tot ziekten/aandoeningen. De
psychische stoornissen bij deze psychiatrische ziekten/aandoeningen veroorzaken beperkingen en belemmeringen
in het functioneren en hierdoor ontstaan vaak problemen rond de zelfredzaamheid. Psychiatrische ziekten/
aandoeningen en psychische stoornissen, en in het bijzonder pathologische functiestoornissen, worden
geclassificeerd en gegroepeerd met behulp van de (internationaal gebruikte) DSM-IV-TR classificatie. Op de DSMIV-TR wordt in bijlage 1 bij dit hoofdstuk nader ingegaan.
Psychiatrische ziekten/aandoeningen worden veroorzaakt door in de psyche gelegen factoren. Deze uiten zich
in psychische stoornissen, vaak ook als ‘mentale stoornissen’ aangeduid. Voorbeelden van psychiatrische
ziektebeelden zijn psychose, schizofrenie en persoonlijkheidsstoornissen. Deze kunnen leiden tot psychische
stoornissen, bijvoorbeeld een stemmingsstoornis zoals depressie. Bij verzekerden met psychiatrische problemen
moet men zich er overigens van bewust zijn dat een verstandelijke handicap aan de basis daarvan kan liggen.
Ook een somatische aandoening kan leiden tot een (hier niet nader omschreven) psychiatrisch beeld,
bijvoorbeeld aandoeningen van de schildklier of een delirium door een infectieziekte. Psychische stoornissen
komen in het dagelijks leven veel voor: van ‘midwinterdip’ tot rouwverwerking. Veel mensen hebben wel eens
een periode dat het niet zo goed gaat en er meer of minder ernstige problemen zijn. Het zijn in principe normale
reactiepatronen van de menselijke psyche, die aandacht vragen maar niet pathologisch zijn: deze stoornissen
kunnen, als de ‘patiënt’ hulp nodig heeft in de eerste lijn worden opgelost (huisarts, maatschappelijk werkende,
eerste lijnspsycholoog, enzovoorts).
Soms bestaat er een ‘ernstig vermoeden’ van de aanwezigheid van een psychiatrische grondslag, terwijl er nog
geen diagnose beschikbaar is, maar er wel al ernstige beperkingen in de zelfredzaamheid worden waargenomen.

32

In die gevallen kan, in afwachting van nadere diagnostiek, op basis van het actuele beperkingenbeeld, toch
worden gekozen voor de ‘voorlopige’ grondslag Psychiatrie. Het ‘ernstige vermoeden’ is gebaseerd op informatie
van de verzekerde zelf, van behandelaars, of van hulpverleners en is meetbaar met de score van de beperkingen
(zie hierover ook paragraaf 3.3.2).
De diagnose voor de bepaling van de grondslag Psychiatrie dient door een terzake deskundige zoals een arts,
psychiater of gz-psycholoog verstrekt te worden.
De grondslag Psychiatrische aandoening of beperkingen geeft toegang tot de volgende AWBZ-functies:
• Persoonlijke Verzorging
• Begeleiding, zij het dat sprake moet zijn van matige of zware beperkingen op het terrein van:
a. de sociale redzaamheid
b. het bewegen en verplaatsen
c. het psychisch functioneren
d. het geheugen en de oriëntatie
e. matig of zwaar probleemgedrag
• Zorg met Verblijf (zie paragraaf 3.3.1).

3.4.4 Verstandelijke handicap
Er is conform de DSM-IV-TR-classificatie sprake van een diagnose verstandelijke handicap als de verzekerde
cognitief/intellectueel beneden gemiddeld scoort op een algemene intelligentietest (norm: IQ 70 of lager) en er
blijvende beperkingen zijn op het gebied van de sociale redzaamheid en dit voor het 18e levensjaar is ontstaan.
In dat geval is sprake van een grondslag Verstandelijke handicap. Op grond van historische overwegingen is er
in Nederland consensus dat, als er sprake is van ernstige en chronische beperkingen in de sociale redzaamheid,
leerproblemen en/of gedragsproblemen, een IQ-score tussen 70 en 85 eveneens mag worden opgevat als een licht
verstandelijke handicap. In dat geval kan het CIZ een verzekerde ook onder de grondslag Verstandelijke handicap
indiceren voor AWBZ-zorg.
Niveaus van intellectueel functioneren
In de DSM-IV-TR is de mate van verstandelijke handicap ingedeeld op basis van de niveaus van intellectueel
functioneren:
lichte zwakzinnigheid

(lichte verstandelijke beperking)

IQ 50 – 70

matige zwakzinnigheid

(matige verstandelijke beperking)

IQ 35 – 50

ernstige zwakzinnigheid

(ernstige verstandelijke beperking)

IQ 20 – 35

diepe zwakzinnigheid

(zeer ernstig, diep verstandelijk beperkt)

IQ <20

zwakzinnigheid

(ernst niet gespecificeerd; intelligentietest is niet mogelijk)

Bevoegd om uitspraken te doen over de grondslag Verstandelijke handicap zijn gedragsdeskundigen zoals
orthopedagogen en GZ-psychologen. Daarnaast kan, bij samenloop met een somatische ziekte, een zintuiglijke of
lichamelijke handicap, het oordeel van een arts of medisch specialist nodig zijn.
Anders dan weleens wordt gedacht, betekent het feit dat in de DSM-IV-TR de niveaus van intellectueel
functioneren worden genoemd, niet dat het hier om een psychiatrisch ziektebeeld gaat. In de praktijk worden
bij verstandelijk gehandicapten weliswaar regelmatig psychiatrische symptomen gezien, bijvoorbeeld van een
autistiform karakter, maar steeds zal de afweging gemaakt moeten worden of deze symptomen een op zichzelf
staand psychiatrisch beeld vormen, of mogelijk uitingsvormen zijn van de verstandelijke handicap.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

33

De grondslag Verstandelijke handicap geeft toegang tot de volgende AWBZ-functies:
• Persoonlijke Verzorging
• Begeleiding, mits sprake is van matige of zware beperkingen op het terrein van
a. de sociale redzaamheid
b. het bewegen en verplaatsen
c. het psychisch functioneren
d. het geheugen en de oriëntatie
e. matig of zwaar probleemgedrag
• Behandeling
• Verblijf
Gedragsproblemen bij Verstandelijke handicap en door andere oorzaken
Gedragsproblemen wijzen terug naar tal van oorzaken. Van de aard en ernst van die problemen is afhankelijk of we
van een grondslag Verstandelijke handicap spreken. Er kan sprake zijn van ongewenst gedrag, dat niet zonder meer
een teken hoeft te zijn van disfunctioneren door een verstandelijke handicap, maar ook een gevolg kan zijn van een
psychiatrisch ziektebeeld. Verder kunnen opvoedingsproblemen aan de gedragsproblemen ten grondslag liggen en
dan is er geen sprake van AWBZ-zorg, maar van jeugdhulp op grond van de Wet op de jeugdzorg. Het aangrijpingspunt
van de zorg is anders naarmate de onderliggende problemen een andere oorzaak hebben. Het spreekt dan ook
vanzelf dat vooraleer van inzet van AWBZ-zorg sprake kan zijn, de juiste probleemanalyse en diagnostiek door
de juiste disciplines (waaronder kinderpsychiater, orthopedagoog, gz-psycholoog) verricht moet zijn. Zie over
gedragsproblemen verder bijlage 3 bij dit hoofdstuk, waarin deze problemen in een bredere context worden geplaatst.
Verbijzondering grondslag verstandelijke handicap
Bij de introductie van de zorgzwaartepakketten (ZZP’s) zijn met het oog op de vereiste specifieke setting voor
een bepaalde categorie verzekerden met de grondslag Verstandelijke handicap de volgende ‘verbijzonderingen’
toegevoegd: Licht Verstandelijk Gehandicapten (LVG) en Sterk Gedragsgestoord Licht Verstandelijk Gehandicapten
(SGLVG). Zie hierover ook het hoofdstuk Verblijf van deze Indicatiewijzer. In de volgende twee paragrafen wordt
ingegaan op de (gedrags)problemen die bij deze categorie verzekerden worden gezien en die de grondslag
Verstandelijke handicap krijgen.
Licht Verstandelijk Gehandicapten (LVG)
Er is in Nederland op historische gronden consensus dat een IQ-score tussen 70 en 85 mag worden opgevat
als die van een Licht Verstandelijke Gehandicapte (LVG) mits van meervoudige problematiek sprake is. Tot
meervoudige problematiek worden gerekend: een verstandelijke beperking (laag intellectueel vermogen),
beperkt sociaal aanpassingsvermogen en ernstige, chronische beperkingen in de sociale redzaamheid, ernstige
gedragsproblemen of psychiatrische problemen, en deze vaak in combinatie met problemen in de gezinssituatie
zoals mishandeling, verwaarlozing, verslaving of seksueel misbruik.
Sterk Gedragsgestoord Licht Verstandelijk Gehandicapten (SGLVG)
Bij SGLVG-verzekerden is sprake van onbegrepen en risicovol gedrag dat wordt veroorzaakt door een licht
verstandelijke handicap en/of psychiatrische problemen en/of gedragsproblemen. De problematiek komt tot
uiting in alle facetten van het leven: (gezins)systeem, wonen, werken en vrije tijd. De problemen versterken
elkaar en zijn vaak onderling met elkaar verweven. Hoewel er doorgaans ook sprake is van (actieve) psychiatrische
problematiek wordt deze categorie verzekerden doorgaans toch onder de grondslag Verstandelijke handicap
geïndiceerd. De reden hiervoor is dat de gedragsproblemen/stoornissen sterk verweven zijn met de licht
verstandelijke beperking. Zie voor de problemen die het bepalen van de dominante grondslag bij deze categorie
verzekerden kan opleveren, paragraaf 3.5.3.

3.4.5 Zintuiglijke handicap
De grondslag Zintuiglijke handicap wordt in de regel toegekend aan alle aanvragers die een visuele of auditiefcommunicatieve handicap of een (zeer) ernstig spraak-/taalprobleem (of -stoornis) hebben. Volgens de ICFsystematiek (zie bijlage 1 bij dit hoofdstuk) gaat het hier om sensorische functies en pijn: zien, horen, smaak, reuk
en tast en om stem en spraak.

34

Visuele stoornissen en beperkingen
Van een visuele handicap is sprake als er door een arts op basis van diagnostiek ernstige stoornissen in het
gezichtsvermogen zijn vastgesteld, eventueel in combinatie met beperkingen in het dagelijks functioneren.
Van een ernstige visuele stoornis en daarmee ook van de grondslag Zintuiglijke handicap, is sprake als bij de
gezichtsscherpte van het beste oog ondanks een optimale brilcorrectie een waarde is vastgesteld tussen:
• 0 (geen lichtperceptie) en 6/60 (slechtziend)
• of minder dan 30% zicht aan het beste oog
• of ernstige gezichtsveldproblemen (bijvoorbeeld een gezichtshoek van minder dan 10 graden zoals bij kokerzien)
Wanneer er sprake is van een gezichtsscherpte tussen 0.3 en 0.5 is er sprake van slechtziendheid. Afgemeten
aan een gezichtsscherpte van 1.0 bij 100% gezichtsscherpte. Wanneer de slechtziendheid gepaard gaat met
andere problemen voor wat betreft het visuele vermogen en hiervoor vanuit de reguliere oogheelkundige
praktijk wordt verwezen naar specialistische diagnostiek, is eveneens een aanspraak mogelijk. De combinatie
van slechtziendheid en bijkomende visuele problemen tezamen, leiden aantoonbaar tot extra beperkingen in het
dagelijks functioneren. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij maculadegeneratie (macula = ‘vlek’ op het netvlies
met de grootste concentratie zintuigcellen) en hemianopsie (= halfzijdige uitval van het gezichtsveld bijvoorbeeld
als gevolg van een CVA).
De diagnostiek vindt plaats door middel van metingen met hulpmiddel (bril). Als de verzekerde bijvoorbeeld een
bril draagt dan wordt door de meting vastgesteld hoeveel gezichtsvermogen de verzekerde heeft terwijl hij/zij de
bril draagt.
Auditief-communicatieve handicap
Met een auditief-communicatieve handicap wordt een handicap in de communicatieve sfeer bedoeld als
gevolg van een gehoorstoornis. Doordat een gehoorstoornis kan voorkomen met ermee samenhangende
communicatieve beperkingen, wordt ook wel van een auditief-communicatieve handicap gesproken. Van een
auditieve beperking is sprake als door of namens een arts stoornissen in het gehoorvermogen zijn vastgesteld.
De mate van gehoorverlies wordt vastgesteld middels audiometrie van het beste oor, zonder gebruik van een
eventueel hulpmiddel zoals een gehoorapparaat. Van communicatieve beperking is sprake als een verzekerde door
een medische oorzaak zodanige problemen in de communicatie ondervindt, dat hij in het contact met anderen
afhankelijk is van ondersteunende communicatiemiddelen.
Er is sprake van een auditieve stoornis en daarmee van een grondslag Zintuiglijke handicap als het drempelverlies
bij het audiogram ten minste 35 dB bedraagt, verkregen door het gehoorverlies bij frequenties van 1000, 2000
en 4000 Hz te middelen of, als het drempelverlies groter is dan 25 dB bij meting volgens de Fletcherindex, het
gemiddelde verlies bij frequenties van 500, 1000 en 2000 Hz.
De auditieve beperking kan voorkomen met ermee samenhangende ernstige sociaal emotionele problematiek,
ernstige spraak/taal stoornis en/of leerachterstand.
Spraak-/taalprobleem (of-stoornis)
Kern van het vaststellen van een spraak-/taalprobleem (of -stoornis) onder de grondslag van de Zintuiglijke
handicap, is dat er een in de persoon gelegen oorzaak is aan te wijzen. Dat kunnen zowel neurobiologisch
als neuropsychologische factoren zijn. Als de genoemde stoornis/beperking zijn oorsprong vindt in
omgevingsfactoren dan is er geen sprake van een grondslag voor de AWBZ. Voorbeelden van omgevingsfactoren
zijn bijvoorbeeld opvoedingsproblemen of het spreken van een andere taal.
Een spraak-/taalprobleem (of -stoornis) wordt onder de grondslag Zintuiglijke handicap vastgesteld als er een
aandoening of stoornis is vastgesteld die leidt tot ernstige of zeer ernstig beperkingen op één of meer van de
hierna genoemde aspecten:
1. spraakstoornis/beperking (spreekt woorden en/of zinnen niet goed uit);
2. centrale auditieve stoornis/beperking (er is aangetoond dat de verwerking van geluid/spraak door de
hersenen niet goed verloopt);
3. taal-begripstoornis/beperking (moeite met begrijpen wat anderen zeggen);

Hoofdstuk 3 Grondslagen

35

4. taal-productiestoornis/beperking (moeite taal te gebruiken om zich aan anderen duidelijk te maken);
5. pragmatische taalstoornis/beperking (te weinig rekening houden met anderen tijdens gesprek, alleen op
kernwoorden reageren, uitingen te letterlijk opvatten waardoor misverstanden ontstaan, van de hak op de
tak springen, teveel praten, geen onderscheid maken tegen wie je praat, herhalen, te precies taalgebruik, in
zichzelf praten, moeite met beginnen van een gesprek).
Een communicatieprobleem is pas een geobjectiveerde spraak-/taalstoornis wanneer dit is aangetoond door
middel van multidisciplinaire diagnostiek, verricht in het tweede compartiment. Het is van belang om spraak-/
taalstoornissen te onderscheiden van communicatieproblemen die inherent zijn aan ziektebeelden als autisme en
verstandelijke handicap.
Communicatieproblemen: doorgaans geen (grondslag) Zintuiglijke handicap
Communicatieproblemen wijzen terug naar tal van oorzaken en het is van de aard en ernst van die problemen
afhankelijk of we van een grondslag Zintuiglijke handicap in de zin van de AWBZ spreken. Het hebben van
communicatieproblemen geeft alleen in specifieke gevallen toegang tot de grondslag Zintuiglijke handicap. Met
name communicatieproblemen die inherent zijn aan autisme en aan een verstandelijke handicap zullen dan
ook binnen de sector zelf behandeld dienen te worden. Alleen in uitzonderingsgevallen en na multidisciplinaire
diagnostiek kan bij autisme en verstandelijke handicap van een communicatieprobleem in de zin van een
spraak-/taalstoornis worden gesproken, die een grondslag Zintuiglijke handicap rechtvaardigt. In bijlage 2 bij
dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de spraak-/taalstoornis als communicatieprobleem en wordt ingegaan
op de afbakening ten opzichte van andere oorzaken van communicatieproblemen, zoals we zien bij autisme en
verstandelijke handicap.
Een ‘communicatieve handicap’ of een communicatieprobleem ‘sec’ rechtvaardigt geen grondslag Zintuiglijke
handicap. Er is pas sprake van een grondslag Zintuiglijke handicap wanneer uit grondig onderzoek en gedegen
diagnostiek blijkt dat de beperkingen zijn te duiden als visueel, auditief-communicatief of als een op zichzelf
staande spraak-/taalstoornis. Een communicatieprobleem aangeduid als een ‘communicatieve handicap’
betekent als zodanig niets. De onderliggende problematiek en de beperkingen die daarvan het gevolg zijn (en in
de communicatieve sfeer kunnen liggen) zijn bij de grondslagbepaling van belang.
De grondslag Zintuiglijke handicap geeft toegang tot alle AWBZ- functies, uitgezonderd de functie Verpleging en
alleen tot de functie Begeleiding wanneer sprake is van matige of zware beperkingen op het terrein van:
a. de sociale redzaamheid
b. het bewegen en verplaatsen
c. het psychisch functioneren
d. het geheugen en de oriëntatie
e. matig of zwaar probleemgedrag

3.5

Specifieke punten

3.5.1 Syndroom van Korsakow
Het syndroom van Korsakow is een van origine psychiatrisch ziektebeeld, dat zich in de loop van de tijd bij
het ouder worden kan ontwikkelen tot een meer psychogeriatrisch beeld met forse vergeetachtigheid en
desoriëntatie in tijd, plaats en persoon. In het laatste geval staan de psychogeriatrische stoornissen op de
voorgrond en zijn de psychiatrische stoornissen ‘uitgedoofd’. Het vaststellen van de ‘dominante’ grondslag bij
het syndroom van Korsakow is voor het CIZ niet alleen belangrijk omdat daarmee het juiste aangrijpingspunt
voor de zorg wordt aangegeven, maar ook omdat het CIZ een taak heeft bij het vaststellen van de Bopz-status
wanneer althans van de grondslag Psychogeriatrie sprake is. Over het vaststellen van de ‘dominante’ grondslag:
zie paragraaf 3.3.3.

36

3.5.2 Ziekte van Huntington
De ziekte van Huntington is een van origine neurologisch ziektebeeld, dat in de loop van de tijd, met name op
het mentale vlak, uiteenlopende verschijningsvormen kan aannemen. Meestal is in de beginfase sprake van
overwegend fysieke beperkingen. Later kunnen daar beperkingen op het cognitieve en/of psychische vlak bij
komen. Door het gemengde (fysieke en mentale) beeld dat de ziekte vertoont is het zaak om bij een bestaande
zorgvraag goed te inventariseren wat op dat moment het precieze aangrijpingspunt van de zorg zou moeten zijn.
De beperkingen die het actuele beeld bepalen zijn leidraad voor het vaststellen van de ‘dominante’ grondslag
(zie paragraaf 3.3.3). Tot nu toe zijn verzekerden met de ziekte van Huntington onder de grondslag Somatische
aandoening of beperking overwegend in somatische verpleeghuizen opgenomen. Het CIZ dient objectief vast
te stellen welke de zwaarstwegende actuele beperkingen zijn in relatie tot de zorgbehoefte en bepaalt op basis
daarvan de (dominante) grondslag. In voorkomend geval kan bij een herindicatie voor een verzekerde met de
ziekte van Huntington een andere dominante grondslag worden vastgesteld dan de grondslag Somatische
aandoening of beperking. In paragraaf 3.3.3 wordt op deze zogenaamde ‘sectorvreemde ZZP’s’ en de daarbij
behorende werkwijze nader ingegaan.

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie 2.0
bleek onvoldoende
duidelijk te zijn.

3.5.3 Verstandelijk gehandicapten met eveneens een grondslag psychiatrische
aandoening/beperking
Bij een combinatie van de grondslag Verstandelijke handicap en de grondslag Psychiatrische aandoening/
beperking zal het CIZ in deze situaties zorgvuldig moeten afwegen of en hoe de optredende psychiatrische
problemen zich tot de verstandelijke handicap verhouden. De verstandelijke handicap is namelijk van invloed op
de manier waarop eventueel optredende psychiatrische problemen zich voordoen. Hierom moet men zich er bij
het optreden van psychiatrische problemen ook steeds van bewust zijn dat een verstandelijke handicap aan de
basis daarvan kan liggen. Zoals al in paragraaf 3.3.3 is beschreven, gaat het bij het bepalen van de dominante
grondslag om de relatie tussen de zwaarstwegende actuele beperkingen en de geobjectiveerde zorgbehoefte.
Daarnaast moet de (nieuwe) dominante grondslag tenminste drie maanden standhouden. Wanneer door de
verstandelijke handicap van een psychiatrische aanpak/interventie in de zin van de AWBZ geen effect kan
worden verwacht omdat het verminderd intellectueel vermogen en een beperkt sociaal aanpassingsvermogen
dat in de weg staat, dan blijft de dominante grondslag Verstandelijke handicap. Dit omdat vanwege het
aangrijpingspunt van de AWBZ-zorg/behandeling een benadering vanuit de verstandelijke handicap noodzakelijk
is14. Als daarentegen, mede op aangeven van een ter zake deskundige, wel effect van een psychiatrische aanpak/
interventie is te verwachten, omdat de verstandelijke handicap wel een (reguliere) psychiatrische aanpak/
interventie in de zin van de AWBZ mogelijk maakt, dan wordt wel de grondslag Psychiatrische aandoening/
beperking als de dominante grondslag aangenomen.

3.5.4 Grondslag bij Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)
Onder Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) wordt verstaan: hersenletsel ten gevolge van welke oorzaak dan ook,
anders dan door of vanwege de geboorte ontstaan, dat leidt tot een onomkeerbare breuk in de levenslijn en tot
het aangewezen zijn op de hulpverlening15. Voorbeelden van NAH zijn hersenletsel door een verkeersongeluk of
na een hersenoperatie vanwege een hersentumor of als gevolg van een CVA. Bij NAH is het volgende schema van
toepassing.

14 Het feit dat in deze situaties geen sprake is van AWBZ-behandeling, sluit niet uit dat er sprake kan zijn van een psychiatrische
aanpak/interventie vanuit de Zorgverzekeringswet.
15 Landelijk Coördinatiepunt niet-aangeboren hersenletsel. De vormgeving van de zorg voor mensen met niet-aangeboren
hersenletsel. Utrecht, 1992.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

37

Schema: Grondslag Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)

Grondslag LG

met fysieke aandoening

Zwaarstwegende actuele beperkingen bepalen de grondslag (LG, VG, PSY of PG)*

met aspecifieke cognitieve
stoornissen

NAH
(uitgerevalideerd)

met specifieke cognitieve
stoornissen

Grondslag Somatiek

zonder fysieke aandoening

Zwaarstwegende actuele beperkingen bepalen de
grondslag (VG, PSY of PG)*

* Achtereenvolgens de grondslagen Lichamelijke handicap (LG), Verstandelijke handicap (VG), Psychiatrie (PSY) en
Psychogeriatrie (PG)

Wanneer een verzekerde met NAH uitgerevalideerd is, kan sprake zijn van restsymptomen. Het gaat dan om het
al of niet aanwezig zijn van een fysieke aandoening en het aanwezig zijn van specifieke of aspecifieke cognitieve
stoornissen. Doorgaans is sprake van aspecifieke cognitieve stoornissen, maar dit hoeft niet. Bij specifieke
cognitieve stoornissen kan vanwege de aard van deze stoornissen sprake zijn van een grondslag Verstandelijke
handicap, een grondslag Psychiatrie of een grondslag Psychogeriatrie. Van een grondslag Verstandelijke handicap
kan overigens alleen sprake zijn wanneer het letsel voor het 18de levensjaar is ontstaan. Aspecifieke cognitieve
stoornissen zijn mengbeelden die geen bepaalde conclusie met betrekking tot de grondslag toelaten. Is van een
fysieke aandoening met aspecifieke cognitieve stoornissen sprake, dan is de grondslag in overeenstemming met
het schema in paragraaf 3.4.1 de grondslag Lichamelijke handicap.

3.5.5 Grondslag op basis van ‘symptomatologie’
Regelmatig doen ouders van kinderen een aanvraag voor zorg wanneer hun kind lijdt aan een bepaalde
‘aandoening’. Over een dergelijke aandoening kan het nodige gepubliceerd zijn, zij het niet in de erkende
internationale wetenschappelijke literatuur. Voorzover daarin wel iets over deze ‘ziektebeelden’ terug te vinden
is, is dat incidenteel en als symptoom van onderliggend lijden. Symptomatologie ‘sec’ is geen reden voor een
grondslag. Denk bijvoorbeeld aan NLD (Nonverbal Learning Disability). Op zich leidt dit niet tot een grondslag.
In een individueel geval kan wellicht bij een kind met een NLD toch een indicatie worden gesteld, maar dan
niet omdat er sprake is van NLD, maar omdat er sprake is van bijkomende problematiek, die wel tot een
grondslag leidt (bijvoorbeeld een neurologisch of psychiatrisch lijden). Een ander voorbeeld is DCD (Development
Coordination Disorder). Een kind met leesproblemen dat als een DCD gepresenteerd wordt, maar waarbij feitelijk
geen sprake is van een aandoening, krijgt geen grondslag en dus geen indicatie. Verbale Dyspraxie is een ander
voorbeeld. Op zichzelf staande Verbale Dyspraxie, waar men een zorgindicatie voor wil, heeft geen grondslag.
Dat het neuropsychologische symptomatologie betreft doet daar niets aan af. Als er meer aan de hand is of lijkt
te zijn, dan is het zaak eerst zorgvuldige diagnostiek te laten verrichten en te kijken of er een aangrijpingspunt
voor een grondslag is. Om vast te stellen of bepaalde beweerde beperkingen en stoornissen, maar ook bepaalde
behandelmethoden, voldoende grond hebben, zal de internationale wetenschappelijke literatuur geraadpleegd
moeten worden.

38

Bijlagen bij hoofdstuk 3
Bijlage 1 ICD/ICF/DSM-IV-TR
ICD
Tot nu toe werd voor het vaststellen van de grondslag vooral uitgegaan van de International statistical
Classification of Disease and related health problems (ICD). De bedoeling van de ICD is om eenduidig diagnoses
en symptomen vast te stellen. Het betreft een overzicht van mogelijke diagnosen: ziekten en aandoeningen,
onderverdeeld in 22 hoofdstukken.
Tabel: ICD, de 22 hoofdstukken ziekten en aandoeningen
hoofdstuk

categorie

omschrijving (ziekten en aandoeningen)

I

A00-B99

infectieziekten en parasitaire aandoeningen

II

C00-D48

gezwellen

III

D50-D89

ziekten van bloed en bloedvormende organen en bepaalde aandoeningen van het immuunsysteem

IV

E00-E90

endocriene ziekten en voedings- en stofwisselingsstoornissen

V

F00-F99

psychische stoornissen en gedragsstoornissen

VI

G00-G99

ziekten van zenuwstelsel

VII

H00-H59

ziekten van oog en adnexen

VIII

H60-H95

ziekten van oor en processus mastoideus

IX

I00-I99

ziekten van hart en vaatstelsel

X

J00-J99

ziekten van ademhalingstelsel

XI

K00-K93

ziekten van spijsverteringsstelsel

XII

L00-L99

ziekten van huid en subcutis

XIII

M00-M99

ziekten van botspierstelsel en bindweefsel

XIV

N00-N99

ziekten van urogenitaal stelsel

XV

O00-O99

zwangerschap, bevalling en kraambed

XVI

P00-P96

bepaalde aandoeningen die hun oorsprong hebben in perinatale periode

XVII

Q00-Q99

congenitale afwijkingen, misvormingen en chromosoomafwijkingen

XVIII

R00-R99

symptomen, afwijkende klinische bevindingen en laboratoriumuitslagen, niet elders geclassificeerd

XIX

S00-T98

letsel, vergiftiging en bepaalde andere gevolgen van uitwendige oorzaken

XX

V01-Y98

uitwendige oorzaken van ziekte en sterfte

XXI

Z00-Z99

factoren die de gezondheidstoestand beïnvloeden en contacten met gezondheidszorg

XXII

U00-U99

coderingen voor speciale doeleinden

De hoofdstukken I t/m IV, IX t/m XII, XIV, XV en XIX leiden zonder meer naar de grondslag Somatische aandoening
of beperking. Voor de hoofdstukken VII en VIII is dit alleen het geval wanneer niet van de grondslag Zintuiglijke
handicap sprake is en voor de hoofdstukken VI en XIII alleen wanneer door (para)medische interventie nog
functionele verbetering mogelijk is.
Dat een beschrijving op basis van de ICD alleen te weinig houvast biedt voor een zorgvuldige grondslagbepaling,
blijkt uit het volgende voorbeeld. Een ziektebeeld met stoornissen en beperkingen dat, als je dit alleen vanuit
de ICD benadert, wat de grondslag betreft tot een (te) beperkte conclusie kan leiden is diabetes mellitus. Van
diabetes mellitus wordt in de praktijk al gauw gezegd dat het vanwege een stoornis in de hormoonhuishouding
om de grondslag Somatische aandoening of beperkingen gaat. Maar iemand met diabetes mellitus kan ook last
hebben van een visusstoornis en/of door een gedeeltelijke beenamputatie blijvend beperkt zijn bij het lopen. Het
blijvend beperkt zijn bij het lopen zou naast de grondslag Somatische aandoening of beperking een grondslag
Lichamelijke handicap kunnen rechtvaardigen en de visusstoornis een grondslag Zintuiglijke handicap.
Voor het vaststellen van de grondslag wordt niet (meer) alleen gebruik gemaakt van de ICD, maar wordt de

Hoofdstuk 3 Grondslagen

39

ICF daar nadrukkelijk eveneens bij betrokken, overigens zonder dat de vereiste samenhang met de ICD wordt
losgelaten.
ICF 16
De International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) is complementair aan de ICD en biedt
de mogelijkheid voor een breed opgezette beschrijving van het menselijk functioneren. Hoewel het bij het stellen
van indicaties in het kader van de AWBZ gaat om gezondheidsproblemen (zie Zib, par. 4, art. 6a en 6b), horen deze
als zodanig niet tot de ICF (de ICF is wel complementair aan de ICD). De reden hiervoor is dat de ICF het menselijk
functioneren in breder verband beschouwt, beïnvloed door meer zaken naast ziekten en aandoeningen (in het
schema – zie hierna - vindt beïnvloeding in alle richtingen plaats). Dit laat onverlet dat voor een indicatieorgaan
als het CIZ de gezondheid als uitgangspunt wordt gehanteerd, omdat sprake moet zijn van bepaalde
(gediagnosticeerde) gezondheidsproblematiek. De ICF wordt samengevat in onderstaand schema.
Schema: samenvatting van de ICF
Ziekte/aandoening

Functies / anatomische
eigenschappen
(stoornissen)

Externe factoren

Activiteiten
(beperkingen)

Participatie
(participatieproblemen)

Persoonlijke factoren

De ICF kent een systematische ordening van gezondheidscomponenten en met gezondheid samenhangende
componenten. Het menselijk functioneren wordt beschreven vanuit drie perspectieven: (1) het menselijk
organisme (classificatie van functies en anatomische eigenschappen), (2) het menselijk handelen en (3) de mens
als deelnemer aan het maatschappelijk leven (classificatie van activiteiten en participatie17). Daarnaast voorziet
de ICF in een lijst van externe factoren die op het functioneren van invloed kunnen zijn.
De in het schema opgenomen componenten worden als volgt gedefinieerd:
• functies: fysiologische en mentale eigenschappen van het menselijk organisme;
• anatomische eigenschappen: de positie, aanwezigheid, vorm en continuïteit van onderdelen van het
menselijk lichaam (het gaat dan om: lichaamsdelen, orgaanstelsels, organen en onderdelen van organen);
• stoornissen: afwijkingen in of verlies van functies of anatomische eigenschappen (voorbeelden:
hartritmestoornis, geheugenstoornis, spierkrachtverlies, zenuwgeleidingstoornis, incontinentie van
urine; het gaat bij stoornissen om de verschijnselen die zich bij iemand voordoen als gevolg van een
ziekte of aandoening (bij griep zie je bijvoorbeeld kortademigheid en koorts optreden, bij een depressie
zwaarmoedigheid) en waar zo iemand last van heeft zonder dat al wordt ingegaan op de gevolgen daarvan
voor het functioneren;
• activiteiten: onderdelen van iemands handelen;
16 De hier geschreven tekst is voor een groot deel ontleend aan ICF, een uitgave van Bohn Stafleu van Loghum, Houten 2002, 1e
druk.
17 Het gaat hier niet om het ICF-’denken’ als zodanig, maar het is een poging om de componenten van de ICF toe te passen in
een causaal model.

40

•

beperkingen: moeilijkheden die iemand heeft met het uitvoeren van activiteiten (denk aan: spreken,

•
•

lopen, dragen) en die activiteiten ook wil uitvoeren; bij dit laatste speelt de afweging of de onwil van iemand
samenhangt met het ziektebeeld c.q. de beperkingen (iets dus objectief niet kunnen) dan wel of sprake is van
geen bereidheid als zodanig (invloed van de, subjectieve, persoonlijke factor);
participatie: deelname aan het maatschappelijk leven;
participatieprobleem: wanneer iemand een probleem heeft met deelname aan het maatschappelijk leven;
heeft iemand daar geen probleem mee, dan is er dus geen participatieprobleem;
externe factoren: gaan over iemands fysieke en sociale omgeving;
persoonlijke factoren: gaan over iemands individuele achtergrond.

•
•

De ICF kent een classificatie op het eerste niveau en een classificatie op het tweede niveau (zijnde een verdere
detaillering/uitwerking van de classificatie op het eerste niveau). In onderstaand schema wordt, waar dit aan de
orde is, de classificatie op het tweede niveau met cursief aangegeven.
Tabel: ICF, classificatie op het eerste en het tweede niveau
ICF

eerste niveau (tweede niveau)

Functies:

mentale functies (algemene en specifieke)
sensorische functies en pijn (w.o. horen en zien)
stem en spraak
functies van bloedvaatstelsel, hematologisch systeem, afweerstelsel en ademhalingstelsel
functies van spijsverteringstelsel, metabool stelsel en hormoonstelsel
functies van urogenitaal stelsel en reproductieve functies
functies van bewegingssysteem en aan beweging verwante functies (gewrichten en botten, spierfuncties,
bewegingsfuncties)
functies van huid en verwant structuren (w.o. haren, nagels)

Anatomische eigenschappen
van:

zenuwstelsel
oog, oor en verwante structuren
structuren betrokken bij stem en spraak
hart en bloedvatenstelsel, afweersysteem en ademhalingsstelsel
spijsverteringsstelsel, metabool stelsel en hormoonstelsel
urogenitaal stelsel
structuren verwant aan beweging
huid en verwante structuren

Activiteiten
en participatie:

leren en toepassen van kennis (w.o. doelbewust gebruik van zintuigen en basaal leren)
algemene taken en eisen
communicatie (w.o. zowel begrijpen als zichzelf uiten)
mobiliteit (w.o. lichaamshouding wijzigen, dragen of verplaatsen van iets of iemand, lopen, zich verplaatsen
per vervoermiddel)
zelfverzorging
huishouden
tussenmenselijke interacties en relaties
belangrijke levensgebieden (opleiding, beroep en werk, economisch leven)
maatschappelijk, sociaal en burgerlijk leven

Externe
factoren:

producten en technologie
natuurlijke omgeving en door de mens aangebrachte veranderingen daarin
ondersteuning en relaties
attitudes
diensten, systemen en beleid

Hoofdstuk 3 Grondslagen

41

De ICF beschrijft en ordent op een systematische manier verschillende aspecten van meerdere domeinen van
het menselijk functioneren die verband kunnen houden met een gezondheidsprobleem (zie de tabel hierna). Het
voordeel van de ICF-wijze van het beschrijven van functioneringsproblemen is, dat hiermee ook gerichter wordt
aangegeven waar de behandeling of zorg zich precies op moet richten. De zorgvragende verzekerde met een
gezondheidsprobleem heeft er recht op dat de bij haar/hem bestaande stoornissen en/of beperkingen integraal
worden benoemd en geregistreerd.
ICD en ICF: beide van belang voor de indicatiepraktijk
Een gezondheidsprobleem in de ICD-10 is een overkoepelende term voor ziekte (acuut of chronisch), aandoening,
letsel of trauma. Een gezondheidsprobleem kan ook andere omstandigheden betreffen, zoals bij zwangerschap,
veroudering, stress, erfelijke afwijking of genetische aanleg. Gezondheidsproblemen worden meestal met de ICD10 gecodeerd. Wanneer alleen hierop wordt gefocust, is het mogelijk dat de zorgvrager geen zorg krijgt waar deze
wel nodig is. Vandaar dat naast de aanwezige ziektes/aandoeningen die actueel zijn in de zin dat deze verband
houden met stoornissen en/of beperkingen, die stoornissen en beperkingen zelf ook geregistreerd dienen te
worden. Alleen zo wordt een volledig beeld van de verzekerde verkregen. Een verzekerde met diabetes mellitus
die een visusstoornis heeft, kan dit illustreren. In verband met de diabetes (grondslag Somatische aandoening
of beperking) kan de functie Verpleging nodig zijn bijvoorbeeld voor het verzorgen van wondjes en in verband
met de visusstoornis (grondslag Zintuiglijke handicap) kan de functie Begeleiding nodig zijn. Wanneer volstaan
wordt met het vaststellen van alleen de grondslag Somatische aandoening of beperking, kan een noodzakelijke
zorginzet voor de visuele handicap vergeten worden.
Nu volgt een voorbeeld van kijken naar een verzekerde met problemen die leiden tot stoornissen, beperkingen en
participatieproblemen, mede in verband met externe factoren18. Het gaat erom het probleem te rubriceren als:
• functie/anatomische eigenschap/stoornis
• activiteit/beperking
• participatie/participatieprobleem
• externe factor/ondersteunend of belemmerend
Volgens deze systematiek kan een ziekte leiden tot een stoornis, die weer kan leiden tot een beperking, die
weer kan leiden tot een participatieprobleem. Alleen de samenhang tussen deze basisingrediënten voor
de indicatiestelling kan bij een bepaalde mate van ernst van de beperkingen tot een zorgindicatie van een
bepaalde omvang leiden. Externe factoren ten slotte kunnen de stoornis, beperking en het participatieprobleem
beïnvloeden.

18 Het gaat hier niet om het ICF ‘denken’ als zodanig, maar het is een poging de componenten van de ICF toe te passen in een
causaal model.

42

Tabel: voorbeeld van een verzekerde met problemen die leiden tot stoornissen, beperkingen en participatieproblemen;
mede in verband met externe factoren
functie
stoornis
1

is vaak benauwd

2

kan moeizaam traplopen

3

is gestopt met toneel

4

toilet is te laag

5

komt moeizaam overeind van het toilet

6

heeft last van stijfheid in de schouder

7

kan niet omrollen in bed

8

is snel duizelig

9

kan niet zelf naar de winkel / apotheek

10

de winkel / apotheek is te ver weg

11

doet lang over zichzelf wassen

12

mist een been

13

heeft moeite met het oplossen van problemen

14

kan baby niet tillen om te verschonen

15

is bang om zich te veel in te spannen

16

leeft geïsoleerd

17

kan en mag niet tillen na een buikoperatie

18

heeft een loep om te borduren

activiteit
beperking

participatie
participatieprobleem

externe factor
belemmering

x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x (door ziekte)

x (indien
keuze)

x
x

DSM-IV-TR
De ICD voorziet weliswaar in een hoofdstuk psychische stoornissen, maar omdat voor de grondslag Psychiatrie
een DSM-IV-TR diagnose noodzakelijk is, wordt nader ingegaan op de achtergrond en betekenis van de DSM-IV-TR.
Net als voor de ICD is de reikwijdte van de DSM-IV-TR beperkter dan die van de ICF. De DSM-IV-TR richt zich
uitsluitend op psychische/psychiatrische problemen. Het is een internationaal veel gebruikt diagnostisch
classificatiesysteem, dat de eenheid van taal in dit domein aanzienlijk heeft verbeterd. Tegelijkertijd wordt
volgens een systeem van vijf assen een indruk gegeven van het functioneren van iemand. Met name de assen 1
en 2 beschrijven de stoornissen die de psychiatrische diagnose inhouden. Schematisch ziet dit er als volgt uit. Zie
de tabel hierna.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

43

Tabel:DSM-IV-TR: de Assen 1 tot en met 5
As 1: klinische stoornissen

dient voor het vastleggen van klinische syndromen; dit betreft vrijwel
alle psychiatrische beelden met uitzondering van de persoonlijkheidsstoornissen en zwakzinnigheid, bijvoorbeeld:
delirium, dementie en anamnestische en andere cognitieve stoornissen
psychiatrische stoornissen door een somatische aandoening
aan een middel gebonden stoornissen
schizofrene en andere psychotische stoornissen
stemmingsstoornissen
angststoornissen
somatiforme stoornissen
nagebootste stoornissen
dissociatieve stoornissen
seksuele en genderidentiteitsstoornissen
eetstoornissen
slaapstoornissen
stoornissen in de impulsbeheersing, niet elders geclassificeerd
aanpassingsstoornissen
andere aandoeningen en problemen die een reden voor zorg kunnen zijn

As 2: persoonlijkheidsstoornissen,
zwakzinnigheid

dient voor het vastleggen van persoonlijkheidsstoornissen en verstandelijke beperkingen

As 3: somatische aandoeningen

dient voor het vastleggen van actuele somatische aandoeningen die
potentieel relevant zijn voor het begrijpen of behandelen van een
psychische stoornis

As 4: psychosociale problemen en
omgevingsfactoren

dient voor het vastleggen van psychosociale en omgevingsproblemen
die de diagnose, behandeling en prognose van de psychische stoornissen
kunnen beïnvloeden; de omgevingsproblemen zijn samengebracht in
categorieën, namelijk:
problemen binnen de primaire steungroep
problemen gebonden aan de sociale omgeving
opvoedingsproblemen
werkproblemen
woonproblemen
financiële problemen
problemen met toegankelijkheid van gezondheidsdiensten
problemen met justitie/politie of met de misdaad
andere psychosociale en omgevingsproblemen

44

As 5: beoordeling van het algemene niveau van
functioneren

betreft het psychisch, sociaal en beroepsmatig functioneren van een
persoon, uitgedrukt in de GAF-score (GAF = Global Assessment of Functioning) van 0 tot 100 (100 is normaal); de DSM-IV-TR vermeldt de volgende
omschrijvingen:
91-100: Uitstekend functioneren bij een groot aantal activiteiten, de
problemen in het leven lopen nooit uit de hand, persoon wordt op prijs
gesteld door anderen door veel goede kwaliteiten. Geen symptomen.
81-90: Geen of minimale symptomen, goed functioneren op alle gebieden, geïnteresseerd en betrokken bij een groot aantal activiteiten,
sociaal effectief, doorgaans tevreden met het leven, alleen alledaagse
problemen en zorgen.
71-80: Als er symptomen optreden, zijn deze van voorbijgaande aard, te
verwachten reacties op psychosociale stress, slechts beperkte hinder in
sociale omgang, op het werk of op school.
61-70: Enige lichte symptomen OF enige problemen in sociaal functioneren, op het werk of op school, maar functioneert over het algemeen
behoorlijk goed, heeft goede inter-persoonlijke contacten.
51-60: Matige symptomen OF matige problemen in sociaal functioneren,
op het werk of op school.
41-50: Ernstige symptomen OF ernstige beperkingen in sociaal functioneren, op het werk of op school.
31-40: Enige vermindering in realiteitsbesef of communicatie OF sterke
vermindering op verschillende terreinen, zoals werk of school, gezins- of
familierelaties, beoordelingsvermogen, denkvermogen of stemming.
21-30: Gedrag wordt beïnvloed door wanen of hallucinaties OF ernstige
beperkingen van communicatie of beoordeling OF onvermogen op alle
terreinen te functioneren.
11-20: Enig gevaar om zichzelf of anderen te verwonden OF af en toe
verwaarlozing van de persoonlijke hygiëne OF zeer ernstige vermindering
van communicatie.
1-10: Blijvend gevaar zichzelf of andere te verwonden OF blijvend onvermogen de persoonlijke hygiëne te onderhouden OF ernstig suïcidaal
gedrag met duidelijke doodsverwachting.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

45

Bijlage 2 Spraak-/taalstoornis
Ouders kunnen een aanvraag voor AWBZ-zorg doen, omdat ze bij hun kind een communicatieprobleem ervaren.
Het is dan zaak aard en ernst van dat communicatieprobleem vast te stellen, dus de juiste diagnose te stellen,
een taak die is voorbehouden aan de deskundigen op dat terrein. Tal van factoren, gelegen in een ziekte of
een gebrek, of in de omgeving, leiden tot communicatieproblemen19. Een specifieke uitingsvorm van een
communicatieprobleem is de spraak-/taalstoornis. Een spraak-/taalstoornis is altijd een communicatieprobleem,
maar het omgekeerde is niet het geval (een communicatieprobleem is niet vanzelf een spraak-/taalstoornis). Dat
komt omdat een communicatieprobleem gevolg kan zijn van uiteenlopende oorzaken (zie onderstaand schema).
Schema: verschillende oorzaken van een communicatieprobleem
Bij een
auditieve
stoornis
Bij een
visuele
stoornis
COMMUNICATIEPROBLEEM
(waarbij omgevingsfactoren zoals opvoedingsproblemen en/
of het spreken van
een andere taal dan
wel taalachterstand
zijn uitgesloten)

Oorzaak
onbekend

Multidisciplinaire
diagnostiek in het
tweede
compartiment

De beperkingen
als gevolg van
een gediagnosticeerde spraak-/
taalstoornis
bepalen het
beeld

Voldoet
aan de
criteria

Grondslag
ZG

Bij een
Autisme
Spectrum
Stoornis (ASS)
= grondslag PSY
en/of bij een
Verstandelijke
handicap (VG)
= grondslag VG

Uitgangspunt is dat sprake is van een communicatieprobleem dat kan optreden bij een aandoening/ziekte en
wel of niet gepaard kan gaan met een spraak-/taalstoornis. Als het communicatieprobleem niet het gevolg is van
een in de persoon gelegen beperking, maar een gevolg is van omgevingsfactoren dan is er geen sprake van een
grondslag voor de AWBZ. Voorbeelden van omgevingsfactoren zijn opvoedingsproblemen of het spreken van een
andere taal. Er kan ook sprake zijn van een taalachterstand (rol van het onderwijs).
Bij bepaalde psychiatrische ziektes/aandoeningen zoals autisme (ASS: Autisme Spectrum Stoornis) en
bij verstandelijke handicaps is een communicatieprobleem inherent aan de aandoening. Soms is dat
communicatieprobleem van een zodanige aard en ernst dat van een spraak-/taalstoornis gesproken wordt. Of van
een spraak-/taalstoornis sprake is kan pas worden uitgemaakt na zorgvuldige multidisciplinaire diagnostiek in het
tweede compartiment (Zvw: eerste en tweede lijn). Langs die weg kan worden vastgesteld of het
19 Beperkingen in de communicatie behoren alleen tot de grondslag Zintuiglijke handicap als er een in de persoon gelegen
oorzaak is aan te wijzen. Voorbeelden zijn spraakstoornis, centrale auditieve stoornis, taalstoornissen in de zin van stoornis in
begrip of productie (bron: AWBZ-Kompas).

46

communicatieprobleem vooral gevolg is van beperkingen door:
• de tegelijkertijd bestaande psychiatrische aandoening/ziekte;
• de verstandelijke handicap,
of:
• een op zichzelf staande spraak-/taalstoornis is.
Communicatieproblemen zijn bij personen met autisme of verstandelijke handicap meestal inherent aan
dat autisme of die verstandelijke handicap. Dit betekent dat het beperkingenbeeld wordt bepaald door deze
ziektebeelden en daar dus ook het aangrijpingspunt van de zorg moet liggen. De grondslag is in die gevallen dan
ook niet Zintuiglijke handicap, maar Psychiatrie respectievelijk Verstandelijke handicap.
Wanneer wordt van een spraak-/taalstoornis in de zin van een Zintuiglijke handicap gesproken?
Een spraak-/taalstoornis wordt tot de grondslag Zintuiglijke handicap gerekend als er een aandoening of stoornis
is vastgesteld die leidt tot ernstige of zeer ernstige beperkingen op één of meer van de hieronder genoemde
aspecten en de zorg daarop zal moeten aangrijpen omdat deze beperkingen het beeld domineren:
1. spraakstoornis/beperking (spreekt woorden en/of zinnen niet goed uit);
2. centrale auditieve stoornis/beperking (er is aangetoond dat de verwerking van geluid/spraak door de
hersenen niet goed verloopt);
3. taal-begripstoornis/beperking (moeite met begrijpen wat anderen zeggen);
4. taal-productiestoornis/beperking (moeite taal te gebruiken om zich aan anderen duidelijk te maken);
5. pragmatische taalstoornis/beperking (te weinig rekening houden met anderen tijdens gesprek, alleen op
kernwoorden reageren, uitingen te letterlijk opvatten waardoor misverstanden ontstaan, van de hak op de
tak springen, teveel praten, geen onderscheid maken tegen wie je praat, herhalen, te precies taalgebruik, in
zichzelf praten, moeite met beginnen van een gesprek).
Als er sprake is van een ‘ernstig vermoeden’ van de grondslag Zintuiglijke handicap en de diagnose nog niet
is gesteld, dan is vanwege de complexe differentiële diagnostiek in alle gevallen eerst nader onderzoek in het
tweede compartiment nodig. Aangezien doorgaans eerst in het tweede compartiment diagnostiek moet worden
verricht, zal het uitspreken van een ‘ernstig vermoeden’ van de grondslag Zintuiglijke handicap op basis van een
spraak-/taalstoornis een hoge uitzondering moeten zijn.
Bevoegd om uitspraken te doen met betrekking tot een op zichzelf staande spraak-/taalstoornis zijn
(gespecialiseerde) kinder- en jeugdlogopedisten, jeugdartsen, kinderartsen en -psychiaters, gedragsdeskundigen,
evenals neuro- of gz-psychologen en spraak-/taalpathologen. Deze specialisten zullen door middel van
multidisciplinaire diagnostiek kunnen vaststellen welke de beperkingen zijn die het beeld bepalen.
Een ‘ernstig vermoeden’ van een spraaktaalstoornis dient wanneer zorginzet (om zorginhoudelijke redenen) niet
kan wachten (op multidisciplinaire diagnostiek in de tweede lijn):
• door een daartoe bevoegd deskundige te worden uitgesproken;
• direct gevolgd te worden door multidisciplinaire diagnostiek die duidelijkheid zal moeten verschaffen over de
definitieve oorzaak van de beperkingen;
• en kan onder de ‘voorlopige’ grondslag ZG tot een indicatiebesluit voor zorg leiden.
Een ‘ernstig vermoeden’ kan bijvoorbeeld bestaan als:
• er sprake is van zeer ernstige communicatieproblemen waardoor vanuit de eerste lijn zoals huisarts, CB-arts
en/of logopedist het ‘ernstig vermoeden’ bestaat dat het kind een spraak-/taalstoornis zou kunnen hebben en
dit vervolgens bevestigd wordt door een geraadpleegde bevoegd deskundige;
• er sprake is van problematiek op één of meer van de op de hiervoor genoemde 5 aspecten en een daartoe
bevoegd deskundige bevestigt dit;
• de communicatie ondanks dat er geen gehoorverlies is, niet op gang komt of niet mogelijk is.
Het is bekend dat de diagnostiek bij kinderen moeilijk kan zijn. Aangezien een kind permanent in ontwikkeling
is en de beperkingen aan verandering onderhevig zijn, moet het onderzoeksverslag dat de beperkingen
beschrijft recent zijn (niet ouder dan één jaar). Juist omdat de diagnostiek bij kinderen moeilijk kan zijn, wordt
de gehanteerde termijn op het moment dat er nog niet van een diagnose sprake is, maar er al wel een ‘ernstig

Hoofdstuk 3 Grondslagen

47

vermoeden’ daarvan bestaat, voor kinderen jonger dan vijf jaar op een iets langere termijn gesteld dan de
gebruikelijke drie maanden, namelijk zes maanden.
Concluderend: voor het nemen van een indicatiebesluit voor zorginzet in vanwege de AWBZ op basis van de
grondslag Zintuiglijke handicap, dient een spraak-/taalstoornis door een multidisciplinair spraak-/taalteam te
worden aangetoond. Het gaat om gespecialiseerde kinder- en jeugdlogopedisten, jeugdartsen, kinderartsen/psychiaters en gedragswetenschappers. In de aangeleverde onderzoeksrapportage dienen de volgende
onderdelen beschreven te worden:
• historie/anamnese van de spraak-/taalontwikkeling;
• historie/anamnese van de hulpverleningsgeschiedenis;
• beschrijving van de diagnose ten aanzien van spraak/taal;
• kwantificering van de mate van achterstand van het in ontwikkeling beperkte spraak-/taalaspect;
• omschrijving van overige, met de primaire spraak-/taalstoornis gepaard gaande, ontwikkelingsproblemen.

48

Bijlage 3 Gedrags- en communicatieproblemen
Mentale functies en gedrags- en communicatieproblemen
De International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) spreekt van algemene en specifieke
mentale functies (zie tabel). Uit de aard van deze mentale functies valt af te leiden dat ze in de sociale interactie
tussen mensen tot zowel gedrags- als communicatie-problemen kunnen leiden.
Tabel: ICF, algemene en specifieke mentale functies
algemene mentale functies

van een stoornis is sprake bij
(voorbeelden):

specifieke mentale functies

van een stoornis is sprake bij
(voorbeelden):

bewustzijn

verlies van bewustzijn, coma

aandacht
(vasthouden, verdelen)

geringe spanningsboog
(snel aandachtsverlies)

oriëntatie

desoriëntatie in tijd, plaats
en persoon

geheugen (korte en lange
termijn)

amnesie

intellectuele functies

intellectuele retardatie en
dementie

psychomotorische functies

psychomotorische retardatie (langzaam spreken en
bewegen)

globale psychosociale
functies

autisme

stemming (adequaat, regulering, vlak)

depressie

temperament en
persoonlijkheid
(b.v. extraversie,
nauwgezetheid)

perceptie (auditief, visueel)

hallucinaties

energie en driften (b.v.
energieniveau, motivatie)

denken

wanen

slaap
algemene mentale functies,
anders gespecificeerd en niet
gespecificeerd

insomnia (slapeloosheid)

hogere cognitieve functies
mentale functies gerelateerd
aan taal
mentale functies niet anders
omschreven zoals rekenen,
maken van doelgerichte bewegingen, ervaren zelf en tijd
specifieke mentale functies,
anders gespecificeerd en niet
gespecificeerd

Er zijn dus tal van mentale functies die in meer of mindere mate gestoord kunnen zijn en die naar uiteenlopende
aandoeningen en ziektes terugwijzen. Het voert in het kader van deze bijlage te ver al deze aandoeningen en
ziektes hier op te sommen. Volstaan wordt met een nadere, op gedrags- en communicatieproblemen toegespitste
uitwerking, omdat deze in de indicatiepraktijk het lastigst blijken (zie de volgende drie paragrafen).
Gedragsproblemen
Gedragsproblemen hangen niet alleen samen met stoornissen in de algemene en specifieke mentale functies,
maar kunnen ook het gevolg zijn van omgevings- of opvoedingsproblemen. Het is afhankelijk van de aard en ernst
van de gedragsproblemen of, en zo ja over welke grondslag we spreken. Zo kan sprake zijn van een psychiatrisch
of een psychogeriatrisch probleem. Daarnaast is een Verstandelijke handicap als grondslag mogelijk. Een extra
complicatie is dat de omgevings- en opvoedingsproblemen en de mentale functiestoornissen en beperkingen
elkaar wederzijds kunnen beïnvloeden. Schematisch ziet dit er als volgt uit (zie schema hierna).

Hoofdstuk 3 Grondslagen

49

Schema: wederzijdse beïnvloeding van omgevings- en opvoedingsproblemen, mentale functiestoornissen en
beperkingen
Omgevingsproblemen

Mentale
functiestoornissen en
beperkingen

Gedragsproblemen

Omgevingsproblemen

Communicatieproblemen
De ICF maakt wat betreft communicatie onderscheid tussen begrijpen en zich uiten. Bij begrijpen gaat het dan om
de letterlijke en impliciete betekenis begrijpen van gesproken boodschappen, zoals begrijpen of een bewering een
feit betreft of een taalgebonden uitdrukking is. En het gaat om de letterlijke en impliciete betekenis begrijpen van
non-verbale boodschappen die worden overgebracht door lichaamstaal, symbolen en tekeningen, zoals begrijpen
dat een kind moe kan zijn wanneer het in de ogen wrijft of dat alarm kan betekenen dat er brand is. Bij het zich
uiten gaat het om spreken in de zin van produceren van woorden, zinnen en langere passages in spreektaal, met
een letterlijke en figuurlijke betekenis, zoals mondeling een feit meedelen of een verhaal vertellen. En het gaat
over zich non-verbaal uiten zoals het gebruiken van gebaren, symbolen en tekeningen om boodschappen over te
brengen, zoals het hoofd schudden ter afkeuring of een tekening of diagram maken om een feit of een complex
idee over te brengen.
Net als gedragsproblemen wijzen communicatieproblemen terug naar tal van oorzaken en is het van de aard
en ernst van die problemen afhankelijk over welke grondslag we spreken. Een communicatieprobleem kan
aanleiding zijn tot het vaststellen van een grondslag Zintuiglijke handicap (door een visusstoornis, een auditiefcommunicatieve stoornis of een spraak-/taalstoornis), maar wordt ook vaak gezien bij aandoeningen en ziektes
die gepaard gaan met stoornissen van de mentale functies.
De uiteenlopende oorzaken die communicatieproblemen kunnen hebben en het feit dat soms verschillende
mogelijke oorzaken gelijktijdig spelen, maken de grondslagbepaling moeilijk. Er kan bijvoorbeeld een
zorgvraag worden ingediend voor een verzekerde met een stoornis in het autistisch spectrum en een ernstig
communicatieprobleem, terwijl bekend is dat communicatieproblemen inherent zijn aan autisme en dit dus in de
sector zelf onder de grondslag psychiatrie behandeld moet kunnen worden. Om met deze complexe problematiek
om te kunnen gaan is het voor de grondslagbepaling een dwingende eis dat eerst in het tweede compartiment
gedegen onderzoek en diagnostiek heeft plaatsgevonden nog voordat er een zorgvraag wordt ingediend. Uit de
bij de aanvraag aangeleverde gegevens moet blijken dat dit onderzoek en deze diagnostiek is verricht. Een ander
voorbeeld betreft de combinatie van een verstandelijke handicap met een ernstig communicatieprobleem, terwijl
ook hier communicatieproblemen inherent zijn aan een verstandelijke handicap.
Gedrags- en communicatieproblemen in combinatie
Gedragsproblemen en communicatieproblemen komen vaak in combinatie voor en er wordt regelmatig AWBZzorg voor aangevraagd. Aan deze problemen wordt extra aandacht geschonken, omdat zij bij een vergelijkbaar
stoornissen- en/of beperkingenbeeld verschillende grondslagen kunnen hebben. Wanneer voor een verzekerde
met gedrags- en/of communicatieproblemen een aanvraag voor zorg wordt ingediend, dan is vanwege het feit dat
deze problemen onderling en met andere factoren kunnen samenhangen steeds een zorgvuldige analyse nodig
van wat er precies aan de hand is. Zo zal moeten worden nagegaan of van een gedragsprobleem in psychiatrische

50

zin sprake is (dat kan dan bijvoorbeeld de psychiatrische diagnose gedragsstoornis zijn20), of dat er sprake is van
een gedragsprobleem in de zin van omgevings- en opvoedingsproblemen en (overige) mentale stoornissen en
beperkingen en zintuiglijke stoornissen en beperkingen21.
Om deze analyse mogelijk te maken wordt eerst achtergrondinformatie verschaft over de factoren die bij
gedragsproblemen en bij communicatieproblemen een rol kunnen spelen. Om het onderscheid tussen de
verschillende begrippen scherp te krijgen wordt gebruik gemaakt van de ICF-systematiek.
Een aanvraag van zorg vanwege gedrags- en communicatieproblemen verwijst naar een breed spectrum van
achterliggende problematiek. Dit vereist grondig onderzoek naar de precieze oorzaak en verwacht mag worden
dat dit onderzoek op het juiste deskundigheidsniveau is verricht. Doorgaans leiden mentale functiestoornissen
en beperkingen tot gedragsproblemen en zintuiglijke stoornissen en beperkingen tot communicatieproblemen.
Maar met name mentale functiestoornissen en beperkingen kunnen tot gedragsproblemen, ook tot
communicatieproblemen leiden. Een extra complicatie is dat gedragsproblemen en communicatieproblemen
elkaar wederzijds kunnen beïnvloeden. Doordat gedragsproblemen doorgaans gevolg zijn van mentale stoornissen
en beperkingen zullen zij in de meeste gevallen naar één van de daarbij behorende grondslagen leiden, dus de
grondslag Verstandelijke handicap, Psychiatrie of Psychogeriatrie. Naar hun aard zullen communicatieproblemen
gevolg kunnen zijn van zowel mentale als zintuiglijke functiestoornissen en beperkingen en daarom kunnen
leiden naar dezelfde grondslagen als die voor de gedragsproblemen, alsook naar de grondslag Zintuiglijke
handicap. Schematisch ziet dit er als volgt uit (zie schema hierna).

20 Een gedragsprobleem kan (o.a.) gevolg zijn van een gedragsstoornis (DSM-IV-TR). Van een gedragsstoornis is sprake
wanneer minstens zes maanden lang sprake is van aanhoudend negatief, opstandig, vijandig of agressief gedrag waardoor
het dagelijks functioneren ernstig wordt beperkt. De persoon is niet aan te spreken op dit gedrag, weigert zich aan te
passen aan regels en brengt zichzelf en anderen steeds weer in grote problemen. Van alle psychische problemen bij
kinderen en adolescenten komen de oppositioneel opstandige gedragsstoornis en de antisociale gedragsstoornissen het
meest voor. Wanneer kinderen minstens zes maanden impulsief en hyperactief gedrag vertonen kan men spreken van een
aandachtstekortstoornis, impulsiviteit of hyperactiviteit. De exacte oorzaak van gedragsstoornissen is niet bekend, maar
van een aantal factoren is aangetoond dat ze van invloed zijn op het ontstaan van gedragsstoornissen. Deze factoren liggen
op het gebied van genetische kenmerken, individuele eigenschappen van het kind en omgevingsinvloeden. Afzonderlijke
risicofactoren kunnen elkaar wederzijds versterken. De wisselwerking tussen risicofactoren zetten processen in gang die
bepalen of zich uiteindelijk een gedragsstoornis ontwikkelt. De stoornis manifesteert zich door gedragsproblemen die
meestal eerder door de omgeving dan door het kind zelf als hinderlijk wordt ervaren. De omgeving is vaak de voornaamste
hulpvrager.
21 Ongewenste of storende gedragingen die niet aan de criteria van de DSM-IV-TR voldoen worden eveneens als
gedragsproblemen aangeduid. Deze gedragsproblemen hoeven niet zonder meer een teken van ernstig disfunctioneren te
zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor spijbelen of pesten. Bij het ontstaan van dit soort van gedragsproblemen speelt vaak een
combinatie van factoren een rol, zoals het temperament van een kind en zijn lichamelijke en verstandelijke mogelijkheden,
de gezinssituatie en de leefomgeving. Gedragsproblemen zijn dan situatiegebonden en kunnen het gevolg zijn van een
trauma of een opvoedingsprobleem.

Hoofdstuk 3 Grondslagen

51

Schema: vaststellen van de (dominante) grondslag bij gedrags- en communicatieproblemen

Mentale
functiestoornissen
en beperkingen

Mentale
functiestoornissen
en beperkingen

gedragsproblemen

communicatieproblemen

vaststelling IQ

grondslag
Verstandelijke
handicap

DSM-IV-TR TR
(w.o. gedragsstoornis)

grondslag
Psychiatrie

NHG-standaard

grondslag
Psychogeriatrie

voldoet aan
criteria voor visuele of auditieve
handicap of voor
spraak/taalstoornis

De zwaarstwegende beperkingen
bepalen de dominante grondslag

grondslag
Zintuigelijke
handicap

Het is de taak van het CIZ een juiste grondslag te bepalen en daarom dienen de functiestoornissen en beperkingen
die iemand heeft, goed te zijn onderzocht en gedefinieerd om tot de juiste grondslag te kunnen komen. Voor de
grondslag Verstandelijke handicap gaat het dan om de vaststelling van het IQ22, voor de grondslag Psychiatrie
om diagnostiek conform de DSM IV-TR (As1 en As2) en voor de grondslag Psychogeriatrie om diagnostiek
conform de NHG-standaard. Voor het vaststellen van de grondslag Zintuiglijke handicap zijn criteria opgesteld
die moeten voorkomen dat communicatieproblemen die feitelijk samenhangen met mentale functiestoornissen
en beperkingen, niet de grondslag Zintuiglijke handicap krijgen, maar -al naar gelang de specifieke beperkingen
waarvan sprake is- de grondslag Verstandelijke handicap, Psychiatrie of Psychogeriatrie.
De ICD 10 bevat een hoofdstuk psychische stoornissen, terwijl de ICF zich op psychische functies concentreert.
Deze twee benaderingen vullen elkaar aan. Aangezien zowel gedrags- als communicatieproblemen vaak
samenhangen met stoornissen van de mentale functies, wordt eerst nader ingegaan op wat de ICF onder mentale
functies verstaat.

22 Bij veel verstandelijk gehandicapten is nooit een IQ-bepaling gedaan. Veel jongeren/kinderen hebben vaak wel een IQ-test
ondergaan. Doorgaans wordt onderzoek gedaan voordat de kinderen naar de basisschool gaan of bij de overgang van de
basisschool naar het voortgezet onderwijs. Daarnaast is voor het vaststellen van een verstandelijke handicap het IQ alleen
onvoldoende, maar wanneer aan de criteria voor de grondslagbepaling wordt voldaan mag de grondslag VG worden gesteld.

52

Hoofdstuk 4
Gebruikelijke zorg
Inhoudsopgave
4.1
4.2
4.3

4.4

4.5
4.6

Inleiding 		
Wettelijk kader
Gebruikelijke zorg
Afweging gebruikelijk/bovengebruikelijk
Bovengebruikelijke zorg bij kinderen in langdurige situaties
Intieme VP en PV door ouders aan kinderen van 12 jaar en ouder
Gebruikelijke zorg per functie
Gebruikelijke zorg bij ouders aan kinderen
Gebruikelijke zorg bij partners onderling
4.4.1 Persoonlijke Verzorging
4.4.2 Verpleging
4.4.3 Begeleiding
Gebruikelijke/bovengebruikelijke zorg bij kinderen tot 18 jaar
Richtlijnen voor onderzoeken overbelasting
Algemeen
Onderzoek naar de draaglast-draagkracht

54
55
55
56
56
56
56
56
57
57
58
58
59
59
59
60

Bijlage bij hoofdstuk 4

Hoofdstuk 4 Gebruikelijke zorg

53

4.1

Inleiding

Dit hoofdstuk heeft betrekking op het bepalen van Gebruikelijke zorg (Gz) bij de functies Persoonlijke Verzorging
(PV), Verpleging (VP) en Begeleiding (BG) en is gebaseerd op bijlage 3 van de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ
van VWS. Wanneer sprake is van Gebruikelijke zorg is er geen aanspraak op AWBZ-zorg.
Het onderzoek naar Gebruikelijke zorg vindt plaats in stap 2: bruto vastgestelde (AWBZ-)zorgbehoefte van het
trechtermodel.
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Stap 2

2 Bruto vastgestelde
()
(
) zorgbehoefte


2 Bruto vastgestelde
(AWBZ) zorgbehoefte

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Het trechtermodel is een schematische weergave van het afwegingskader dat het CIZ hanteert bij het onderzoek
naar een aanspraak op AWBZ-zorg. Dit op basis van artikel 6 van het Zorgindicatiebesluit.
In paragraaf 4.2 wordt de wettelijke basis van Gebruikelijke zorg beschreven en uitgelegd. In paragraaf 4.3
wordt in het kort de inhoud van gebruikelijke zorg weergegeven. In paragraaf 4.4 wordt de gebruikelijke/
bovengebruikelijke zorg per functie beschreven, in paragraaf 4.5 de gebruikelijke/bovengebruikelijke zorg bij
kinderen en in paragraaf 4.6 de richtlijnen naar overbelasting gebruikelijke zorger/mantelzorger.

54

4.2

Wettelijk kader

Artikel 2, lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
“De aanspraak op zorg bestaat slechts voor zover de verzekerde, gelet op zijn behoefte en uit een oogpunt van
doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs daarop is aangewezen.”
Hierbij is expliciet tot uitdrukking gebracht dat een verzekerde redelijkerwijs niet is aangewezen op zorg, die naar
algemeen aanvaarde maatstaven door zijn sociale omgeving moet worden geboden.
Voor zover het gebruikelijk is dat mensen binnen een gezamenlijk huishouden elkaar bepaalde zorg bieden,
bestaat er geen aanspraak op AWBZ-zorg. Het hangt af van de sociale relatie welke zorg mensen elkaar moeten
bieden. Hoe intiemer de relatie, des te meer zorg mensen elkaar horen te geven. Als het gebruikelijk is dat
mensen in een bepaalde relatie elkaar zorg bieden, bijvoorbeeld ouders aan hun kinderen, is dat niet vrijblijvend.
Voor de gebruikelijke zorg moet de verzekerde indien mogelijk een beroep doen op degene die de gebruikelijke
zorg moet leveren.

4.3

Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg kan aan de orde zijn in kortdurende zorgsituaties; er is uitzicht op herstel (daarbij gaat het over
het algemeen over een periode van maximaal 3 maanden), maar ook in langdurende situaties; de chronische
situatie.

Deze tekst is
gewijzigd, om
volledig te zijn.

In een kortdurende situatie zijn de hoofdregels:
Bij partners onderling:
• alle Persoonlijke Verzorging (PV)
• alle Begeleiding (BG)
Bij ouders aan kinderen:
• alle PV
• alle VP
• alle BG
Bij volwassen kinderen en/of elke andere volwassen huisgenoot onderling:
• alle BG
In langdurende situaties zijn de hoofdregels:
Bij partners onderling:
• de gebruikelijke BG
Bij ouders aan kinderen:
• de gebruikelijke PV
• de gebruikelijke BG
• de PV, VP en BG 1 uur vanaf de feitelijke grens gebruikelijke zorg tot gemiddeld 1 uur per etmaal (7 uur per
week), berekend over deze drie functies
Bij volwassen kinderen en/of elke andere volwassen huisgenoot onderling:
• de gebruikelijke BG
De inhoud van dit korte overzicht wordt in de rest van deze toelichting verder uitgeschreven.

Hoofdstuk 4 Gebruikelijke zorg

55

Afweging gebruikelijk/bovengebruikelijk
Deze tekst is
gewijzigd, om
volledig te zijn.

Bij Gebruikelijke zorg wordt gekeken naar wat aan tijdsbesteding gebruikelijk is, gegeven wat aan activiteit
gebruikelijk is. Daarbij omvat gebruikelijke zorg ook de zorg die iedereen nodig heeft (wassen, eten en dergelijke)
in verband met een gezondheidsprobleem (stoma, sonde). Voorbeeld: het toedienen van eten door een ouder
aan een kind is tot een bepaalde leeftijd gebruikelijke zorg, ook als het via een sondevoeding gaat. Alleen als
het voeden van dat kind via de sonde substantieel meer tijd kost, kan een aanspraak op AWBZ worden bepaald.
Voorbeeld: het is niet gebruikelijk dat het wassen en kleden van een kind van 16 een ouder tijd kost, dus is het
bovengebruikelijke zorg. In dit geval zowel qua tijd als qua activiteit.
Wanneer in de hiervoor opgenomen opsomming van de hoofdregels sprake is van kortdurende situaties - er
is uitzicht op herstel -, moet de zorg voor de verzekerde door ouders, partners, volwassen kinderen en/of elke
andere volwassen huisgenoten gezien worden als zorg die naar algemeen aanvaardbare maatstaven door de
sociale omgeving moet worden geboden. In paragraaf 4.4 wordt dit verder beschreven.

Bovengebruikelijke zorg bij kinderen in langdurige situaties
Uit bijlage 3 bij de Beleidsregels; Gebruikelijke zorg:
Er is sprake van bovengebruikelijke zorg bij kinderen in chronische situaties wanneer de omvang van de zorg
substantieel meer is dan de zorg die een gezond kind van dezelfde leeftijd nodig heeft. Met substantieel kan
gedacht worden aan een omvang, op weekbasis, van gemiddeld meer dan een uur per etmaal. Alleen voor
de omvang vanaf dit extra uur per etmaal kan voor het kind een aanspraak op AWBZ-zorg worden bepaald.
Afhankelijk van wat zorginhoudelijk adequaat is wordt deze bovengebruikelijke zorg geïndiceerd in PV, VP of BG.
Dit betekent dat het eerste extra uur per etmaal altijd gebruikelijke zorg is (per week maximaal 7 uur) en alle zorg
vanaf het extra uur tot de bovengebruikelijke zorg wordt gerekend. Afhankelijk van wat zorginhoudelijk adequaat
is voor de verzekerde wordt deze bovengebruikelijke zorg geïndiceerd in PV, VP of BG. Een aandachtspunt hierbij is
dat de gemiddelde tijden bij kinderen kunnen verschillen in vergelijking met volwassenen. Bijvoorbeeld: wassen
en kleden duurt bij een kind korter dan bij een volwassene, terwijl eten en drinken weer langer kan duren.

Intieme VP en PV door ouders aan kinderen van 12 jaar en ouder
Als kinderen van 12 jaar en ouder geen intieme verzorging en verpleging van hun ouders wensen, is dit in zijn
volledigheid bovengebruikelijke zorg. Dit betekent dat hiermee dat deze PV en VP onder substantieel meer
zorg wordt verstaan en deze handelingen volledig kunnen worden geïndiceerd. De leeftijdsgrens van 12 jaar is
gerelateerd aan de WGBO: kinderen vanaf 12 jaar hebben eigen beslisbevoegdheid wat betreft de lichamelijke
integriteit.

4.4

Gebruikelijke zorg per functie

Gebruikelijke zorg bij ouders aan kinderen
De gebruikelijke bijdrage van een ouder aan de zorg van een kind wordt gesteld op de totale omvang van de zorg
die voor een kind (zonder grondslag) van die leeftijd noodzakelijk is. En dat binnen de bandbreedte van het normale
ontwikkelingsprofiel. Het gaat dan om gezinssituaties waar men een duurzaam, gezamenlijk huishouden voert.
Voor de gebruikelijke zorg conform de leeftijd van het kind kan geen beroep gedaan worden op de AWBZ.
Bovengebruikelijke zorg overtreft de normale zorg door extra duur en/of intensiteit van toezicht, verzorging,
verpleging en begeleiding.
Bij de bepaling van de bovengebruikelijke zorg die ouders moeten bieden aan kinderen met een grondslag,
speelt niet alleen extra toezicht en het verrichten van extra handelingen mee. Ook het uitvoeren van bepaalde
handelingen kan veel langer duren dan bij een gezond kind.

56

Gebruikelijke zorg bij partners onderling
Het bieden van alle zorg/begeleiding voor een partner met een aandoening is alleen Gebruikelijke zorg, indien
er sprake is van een kortdurende zorgsituatie met uitzicht op een dusdanig herstel van het gezondheidsprobleem
en de daarmee samenhangende zelfredzaamheid van de verzekerde, dat AWBZ-zorg daarna niet langer is
aangewezen. Het gaat dan over het algemeen over een periode van maximaal drie maanden.

4.4.1 Persoonlijke Verzorging
Partners onderling
Van partners wordt verwacht, dat zij elkaar Persoonlijke Verzorging bieden indien er sprake is van een kortdurende
zorgsituatie met uitzicht op een dusdanig herstel van het gezondheidsprobleem en de daarmee samenhangende
zelfredzaamheid van de verzekerde, dat AWBZ-zorg daarna niet langer is aangewezen. Deze zorg valt buiten de
aanspraken van de AWBZ. De zorgplicht van partners onderling betreft dan de persoonlijke, lichaamsgebonden
zorg in de vorm van assistentie bij, of overname van alle activiteiten die onder de functie PV vallen. Maar ook
aandacht en begeleiding bij een aandoening horen hierbij.
Persoonlijke Verzorging bij Gebruikelijke zorg valt buiten de aanspraken van de AWBZ en is geen onderdeel van
het verzekerde pakket. Cliëntsoevereiniteit behoort bij partners onderling niet tot de categorie uitzonderingen
en is daarom hier niet van toepassing, ook niet vanwege geloofsovertuiging, culturele achtergrond of binnen
een gezinssituatie: partners die erg veel ruzie hebben. Als vanaf de start van de zorgsituatie duidelijk is dat de
zorgsituatie een langdurig karakter heeft, is er geen sprake van gebruikelijke zorg. Er hoeft dan dus niet eerst 3
maanden ‘gebruikelijke zorg’ door partners geleverd te worden, alvorens AWBZ-zorg kan worden geïndiceerd.
Persoonlijke Verzorging van volwassen huisgenoten, anders dan partners onderling, is geen gebruikelijke zorg.
Ouders aan kinderen
Een kind kan aangewezen zijn op AWBZ-zorg, als er sprake is van een langdurige situatie, waarbij de gebruikelijke
persoonlijke verzorging in vergelijking tot gezonde kinderen van dezelfde leeftijdscategorie substantieel (een uur
of meer gemiddeld per etmaal) voor de drie AWBZ-functies PV, VP, BG tezamen wordt overschreden. Bij een gezin
met meer dan één kind met beperkingen en een AWBZ-zorgvraag waarbij de andere kinderen op basis van hun
beperkingen ook PV en/of VP en/of BG vanuit de AWBZ nodig hebben, bedraagt de totale bovengebruikelijke PV,
VP en BG per gezin maximaal gemiddeld een uur per etmaal op weekbasis.
Bij het vergelijken met gezonde kinderen van dezelfde leeftijd moet rekening worden gehouden met het feit dat
de noodzakelijke zorg in omvang per dag kan verschillen. Er zijn nu eenmaal ‘makkelijke’ en ‘moeilijke’ kinderen
(tegenstribbelen is niet ongewoon). Een ‘standaardkind’ bestaat niet.
Wanneer er sprake is van een kortdurende zorgsituatie, dan is alle PV door de ouder aan het kind gebruikelijke
zorg, ook als dit (tijdelijk) de ‘normale’ (volgens richtlijnen) PV overschrijdt. Bijvoorbeeld wanneer een kind een
been breekt.
Uitgangspunt voor het aanleren van specifieke PV-activiteiten in het kader van medisch specialistische zorg, is dat
deze PV-activiteiten primair in het ziekenhuis aan verzekerde of ouders van verzekerde worden geleerd. Zo hoort
het aanleren van bijvoorbeeld de zorg voor een stoma, het toedienen van sondevoeding, enzovoort niet tot
de aanspraken van de AWBZ, maar dienen deze activiteiten vanuit de Zvw aangeleerd te worden.
Uitzonderingen in langdurige situaties: Voor zover gebruikelijke Persoonlijke Verzorging bij kinderen van niet
uitstelbare aard is en degene die de gebruikelijke zorg moet verlenen is niet beschikbaar wegens reguliere
school- of werkweek van hem/haar zelf of van het kind, kan hiervoor een indicatie worden gesteld. De
onderwijsregelgeving (clusterindicatie al dan niet in de vorm van een Rugzakje) is voorliggend is op de AWBZzorg. Bij het bepalen van de omvang van de PV vanuit de AWBZ wordt de tijd voor de PV die onderdeel is van de
clusterindicatie in mindering gebracht. De overige uitzonderingen zijn per AWBZ-functie beschreven in de bijlage
Gz (3) bij de Beleidsregels.
Het aanleren van handelingen op het gebied van Persoonlijke Verzorging aan derden (familie, vrienden) is
Gebruikelijke zorg.

Hoofdstuk 4 Gebruikelijke zorg

57

4.4.2 Verpleging

Deze tekst is
gewijzigd, om
volledig te zijn.

Ouders aan kinderen
Van de gebruikelijke zorgers (ouders) wordt verwacht dat zij die verpleegkundige handelingen bij hun kind
uitvoeren die in beginsel als zelfzorg23 handelingen worden beschouwd. Dit al dan niet nadat deze zijn
aangeleerd. Het niet willen uitvoeren door de ouders van in het kader van de AWBZ aan te leren of in het kader
van de Zvw aangeleerde verpleegkundige handelingen leidt niet tot een AWBZ-indicatie. Hierbij kan worden
aangetekend dat in langdurige situaties een indicatie voor de functie Verpleging mogelijk is wanneer de omvang
van deze Verpleging meer dan een uur per etmaal betreft of wanneer de totale bovengebruikelijke/ indiceerbare
zorg voor het kind op de functies PV, VP en BG meer dan een uur per etmaal betreft. Wanneer er zorg vanuit
meerdere van deze functies nodig is, mogen ouders zelf kiezen op welke functie zij dit uur bovengebruikelijke
AWBZ-zorg leveren. Verpleging met een kleine omvang zonder bijkomende PV en BG, wordt dus in beginsel
door de ouders zelf uitgevoerd, al dan niet nadat deze is aangeleerd. Dit met uitzondering van de zorg aan een
kind in de terminale levensfase en de overige uitzonderingen zoals beschreven in paragraaf 2.2 van de bijlage
Gebruikelijke zorg bij de Beleidsregel Indicatiestelling AWBZ 2010.
In alle kortdurende situaties is Verpleging voor kinderen feitelijk Gebruikelijke zorg die door de ouders moet
worden geleverd. Bij het bepalen of sprake is van het afgeven van een indicatie voor het overnemen of het
aanleren van de handeling(en), wordt rekening gehouden met het begrip doelmatigheid door duur en frequentie
af te wegen tegen de periode die nodig is voor het gedegen aanleren. Als bij een verzekerde gedurende korte
periode een handeling moet worden verricht, dient het aanleren niet meer tijd te kosten dan het gedurende een
paar weken overnemen van die handeling.

4.4.3 Begeleiding
Partner, ouder, volwassen kind en/of elke andere volwassen huisgenoot
Wanneer er sprake is van een kortdurende zorgsituatie is alle Begeleiding binnen het gezamenlijke huishouden
Gebruikelijke zorg, ook als dit (tijdelijk) de ‘normale’ (volgens richtlijnen) Begeleiding overschrijdt.
Begeleiding van de verzekerde (zowel volwassen als kind) die naar algemeen aanvaarde maatstaven door partner,
ouder, volwassen kind en/of andere volwassen huisgenoot aan de verzekerde moet worden geboden, is ook in
langdurende situaties gebruikelijke zorg. Het gaat hierbij in ieder geval om de volgende vormen van begeleiding
aan een verzekerde:
• het geven van Begeleiding aan een verzekerde op het terrein van de maatschappelijke participatie (is in het
algemeen geen AWBZ-aanspraak). En behoort hiermee tot de eigen verantwoordelijkheid en/of tot een ander
domein;
• het begeleiden van verzekerde bij het normaal maatschappelijk verkeer binnen de persoonlijke levenssfeer
zoals het bezoeken van familie/vrienden, huisarts e.d.;
• het bieden van hulp bij of het overnemen van taken die bij een gezamenlijk huishouden horen, zoals het
doen van de administratie, door een niet beperkte huisgenoot. Tenminste wanneer die taak altijd door de nu
beperkte verzekerde werd uitgevoerd.
Het leren omgaan van derden (familie/vrienden) met de verzekerde is gebruikelijke zorg.
Uitzonderingen: geen aanvullende tekst ten opzichte van de tekst uit de bijlage Gebruikelijke zorg.

23 RZA 2007, 133 Doelmatigheid vereist dat een verzekerde een aan te leren handeling zelf aanleert en uitvoert (zelfzorg)
bijvoorbeeld zichzelf injecteren of een wond verzorgen. Dit op basis van artikel 2, lid 2 en artikel 5 van het Besluit
Zorgaanspraken AWBZ

58

4.5

Gebruikelijke/bovengebruikelijke zorg bij kinderen tot 18 jaar

Bovengebruikelijke Persoonlijke Verzorging en Begeleiding bij kinderen tot 3 jaar komt in de praktijk zelden voor.
Toch kan, wanneer er sprake is van een hoge leveringsvoorwaarde C of D, bovengebruikelijk toezicht aan de
orde zijn. Van bovengebruikelijke Persoonlijke Verzorging kan sprake zijn wanneer de handelingen langer duren,
bijvoorbeeld bij spasticiteit, of wanneer het handelingen betreft die bij een gezond kind niet uitgevoerd hoeven te
worden, bijvoorbeeld ‘vernevelen’.

Deze tekst is
toegevoegd. De
tekst in versie 2.0
bleek onvoldoende
duidelijk te zijn.

Wanneer de verzekerde zich in de terminale levensfase bevindt, wordt er van partner, ouder, volwassen kind en/of
andere huisgenoot geen bijdrage verwacht aan de zorg van de verzekerde. Dit volgens uitzonderingsregeling 3 van
paragraaf 2.3 van bijlage 3 bij de Beleidsregels; Gebruikelijke zorg.
Voor kinderen wordt de mate van gebruikelijkheid beschreven in de richtlijn ten aanzien van Gebruikelijke zorg
van ouders voor kinderen met een normaal ontwikkelingsprofiel bij verschillende leeftijden in relatie tot AWBZzorg (paragraaf 3 van Gebruikelijke zorg, de Beleidsregels). Deze richtlijn is als bijlage bij dit hoofdstuk gevoegd.
Hierbij kan nog ter aanvulling worden gezegd dat bij kinderen met een normaal ontwikkelingsprofiel
pedagogische correctie op gedrag gebruikelijk is. Bij een cognitief beperkt kind met gedragsproblemen is meer
dan gebruikelijk correctie en aansturing van gedrag en vaak ook meer aandacht voor vaste structuur nodig.
Uit bijlage 3 van de Beleidsregels van VWS: Een kind is aangewezen op AWBZ-zorg als het gaat om een chronische
situatie, waarbij de gebruikelijke begeleiding in vergelijking tot de begeleiding van gezonde kinderen van dezelfde
leeftijdscategorie substantieel wordt overschreden. In het geval van toezicht gaat het om kinderen waar in meer
of mindere mate sprake is van ten minste leverings-voorwaarde B2 zoals genoemd in de bijlage Beleidsregels van
VWS Algemeen. Het referentiekader is dat het kind met dezelfde beperkingen na zijn 18e jaar op toezicht/Verblijf
in het kader van de AWBZ zal zijn aangewezen. Bij de weging of er sprake is van bovengebruikelijk toezicht wordt
de mate van toezicht die nodig is op basis van de aandoeningen, stoornissen en/of beperkingen van het kind,
vergeleken met de mate van toezicht die ouders aan een gezond kind van dezelfde leeftijd bieden. Voorbeelden
zijn: kinderen van 0-3 jaar hebben voortdurend nabij toezicht nodig, maar dit kan ook, als het kind op bed ligt, op
gehoorsafstand. Naar mate kinderen ouder worden kan het toezicht meer op afstand plaatsvinden: in een andere
kamer, buitenspelen binnen gehoorsafstand, enkele uren alleen, met mogelijkheid tot telefonisch contact, tot
zelfstandig kunnen wonen zonder toezicht.

4.6

Deze tekst is
toegevoegd. De
tekst in versie 2.0
bleek onvoldoende
duidelijk te zijn.

Richtlijnen voor onderzoeken overbelasting

Algemeen
De indicatiesteller onderzoekt of er in de individuele situaties moet worden afgeweken van de (bijlagen bij de)
beleidsregels en de toelichting hierop. Een van de redenen om in de individuele situatie af te wijken kan zijn
dat degene van wie wordt verwacht dat zij taken overneemt, overbelast is geraakt en niet meer in staat is de
gebruikelijke zorg te leveren. Overbelasting kan zich uiten door een combinatie van symptomen van lichamelijke
en/of psychische aard en wordt bepaald door in- en uitwendige factoren.
De beperkingen in de belastbaarheid vanwege de gezondheid van de ouder, partner of huisgenoot dienen te
worden beoordeeld door of onder verantwoordelijkheid van een arts. In voorkomende gevallen kan, mits met
toestemming, het opnemen van contact met de huisarts over de ouder, partner of huisgenoot volstaan om
hierover een oordeel te vormen. Dit dient dan wel onder aanwijzing van of door een CIZ-arts te gebeuren; deze
dient vervolgens ook bij het eindoordeel te worden betrokken.
Mogelijke symptomen van overbelasting zijn:
• hoge bloeddruk;
• slapeloosheid;
• verminderde weerstand, ziektegevoeligheid;
• vaak huilen;
• neerslachtigheid;
• concentratieproblemen.

Hoofdstuk 4 Gebruikelijke zorg

59

Onderzoek naar de draaglast-draagkracht
Het kan soms heel duidelijk zijn dat de ouder, partner of huisgenoot overbelast is. In andere gevallen is dat
minder duidelijk en zal dit in het indicatieonderzoek moeten worden uitgediept. Er bestaat niet één, simpel af
te nemen test, die hierover direct uitsluitsel geeft. Wel gebruiken behandelaars en hulpverleners vragenlijsten
waarmee overbelasting (mede) met onderbouwing kan worden vastgesteld. Ouders of partner of huisgenoot
kunnen eveneens klachten ervaren die duiden op overbelasting. In voorkomende gevallen, wanneer de bij
aanvraag aangeleverde gegevens niet toereikend zijn om er een oordeel op te baseren, kan met het opnemen
van contact met de behandelende sector worden volstaan. Dit dient dan wel onder aanwijzing van de CIZ-arts te
gebeuren; deze dient vervolgens ook bij het eindoordeel te worden betrokken.
Niet alleen de omvang van de zorgtaken, maar ook de leveringsvoorwaarde van de zorg zijn van invloed op
de belastbaarheid van de gebruikelijke zorger/mantelzorger. Met andere woorden, het uitvoeren van enkele
zorgtaken op vooraf afgesproken momenten, is vaak minder belastend, dan het uitvoeren van dezelfde zorgtaken,
waarbij continue aanwezigheid van gebruikelijke zorger/mantelzorger noodzakelijk is.

60

Bijlage bij hoofdstuk 4
Richtlijnen voor Gebruikelijke zorg van ouders voor kinderen met een normaal ontwikkelingsprofiel bij
verschillende leeftijden in relatie tot AWBZ-zorg (Paragraaf 3 van bijlage 3 bij de Beleidsregels: Gebruikelijke zorg).
Kinderen van 0 tot 3
• hebben volledige (persoonlijke) verzorging en begeleiding van een ouder nodig. Bovengebruikelijke PV en BG
bij kinderen tot 3 jaar komt daarom zelden voor.
Kinderen van 3 tot 5
• kunnen niet zonder toezicht van volwassenen;
• hebben begeleiding en stimulans nodig bij hun psychomotorische ontwikkeling;
• kunnen zelf zitten, en op gelijkvloerse plaatsen zelf staan en lopen;
• ontvangen zindelijkheidstraining van ouders/verzorgers;
• hebben gedeeltelijk hulp en volledig stimulans en toezicht nodig bij aan- en uitkleden, eten en wassen, in- en
uit bed komen, dag- en nachtritme en dagindeling bepalen;
• hebben begeleiding nodig bij hun spel en vrijetijdsbesteding;
• zijn niet in staat zich zonder begeleiding in het verkeer te begeven.
Kinderen van 5 tot 12
• kinderen vanaf 5 jaar hebben een reguliere dagbesteding op school;
• kunnen niet zonder toezicht van volwassenen;
• hebben toezicht nodig en nog maar weinig hulp bij hun persoonlijke verzorging;
• hebben begeleiding en stimulans nodig bij hun psychomotorische ontwikkeling;
• zijn overdag zindelijk, en ‘s nachts merendeels ook; ontvangen zonodig zindelijkheidstraining van de ouders/
verzorgers;
• hebben begeleiding van een volwassene nodig in het verkeer wanneer zij van en naar school of activiteiten ter
vervanging van school gaan;
• hebben een reguliere dagbesteding op school, oplopend van 22 tot 25 uur/week.
Kinderen van 12 tot 18 jaar
• hebben geen voortdurend toezicht nodig van volwassenen;
• kunnen vanaf 16 jaar dag en nacht alleen gelaten worden;
• kunnen vanaf 18 jaar zelfstandig wonen;
• hebben bij hun persoonlijke verzorging geen hulp en maar weinig toezicht nodig;
• hebben tot 18 jaar een reguliere dagbesteding op school/opleiding;
• hebben begeleiding en stimulans nodig bij ontplooiing en ontwikkeling (bv. huiswerk of het zelfstandig gaan
wonen).

Hoofdstuk 4 Gebruikelijke zorg

61

62

Hoofdstuk 5
Persoonlijke Verzorging
Inhoudsopgave
5.1
5.2
5.3

5.4

5.5

Inleiding 		
Wettelijk kader
Afbakeningskader Persoonlijke Verzorging (PV) op basis van het trechtermodel
A.
Grondslagen
B.
Doelstelling/indicatiecriteria
C.
Behandeling/revalidatie
D.
Aanpassingen van de omgeving
E.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
F.
Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
G.
Gebruikelijke zorg
H.
Mantelzorg
De functie Persoonlijke Verzorging
A.
Omvang
B.
Geldigheidsduur
C.
Gemiddelde tijden per PV-handeling (zie bijlage bij dit hoofdstuk)
D.
Leveringsvorm
E.
Leveringsvoorwaarden
Specifieke punten
Zorg met de handen op de rug
Anti-revaliderend
Aanleren en begeleiden
Respijtzorg
Zorg door twee zorgverleners
Peritoneaaldialyse en hemodialyse
Hulp bij eten en drinken

Bijlage bij hoofdstuk 5
Gemiddelde tijden
Frequentie

64
64
64
64
64
66
66
67
69
70
70
71
71
73
73
74
74
74
74
74
74
75
76
76
76
77
77
77

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

63

5.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor de functie Persoonlijke Verzorging (PV) beschreven. Dit hoofdstuk
is met name gebaseerd op de Beleidsregels van VWS, Persoonlijke Verzorging, maar ook de inhoud van de andere
delen van de Beleidsregels van VWS zijn van belang bij het indicatieonderzoek naar een aanspraak op de functie
PV.

5.2

Wettelijk kader

Artikel 4 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
“Persoonlijke Verzorging omvat het ondersteunen bij of het overnemen van activiteiten op het gebied van de
Persoonlijke Verzorging in verband met een somatische, psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of
beperking, een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap, gericht op het opheffen van een tekort aan
zelfredzaamheid, te verlenen door een instelling.”

5.3

Afbakeningskader Persoonlijke Verzorging (PV) op basis van het trechtermodel

A.

Grondslagen

A.

Verzekerde

Ziekte/aandoening/stoornis

Ziekte/aandoening/stoornis

Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Alle grondslagen genoemd in het Besluit zorgaanspraken AWBZ, geven toegang tot de functie PV.

B.

Doelstelling/indicatiecriteria

Het doel van PV is het opheffen van een tekort aan zelfredzaamheid bij activiteiten op het gebied van de
algemeen dagelijkse levensverrichtingen (ADL). Zie artikel 4 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ. Dit gebeurt
door het ondersteunen bij, het stimuleren van, het aanleren van of het overnemen van activiteiten op het gebied
van de persoonlijke verzorging.
Daarbij is ook zorg inbegrepen die in directe relatie staat tot persoonlijke verzorging, bijvoorbeeld het opmaken
van het bed tijdens het wassen van een bedlegerige verzekerde.
Naast de reguliere ADL-activiteiten is er nog een aantal andere activiteiten die onder de functie
Persoonlijke Verzorging thuishoren, zoals (geen limitatieve lijst):

64

1. het aanreiken van medicijnen die vallen onder de apotheekverstrekking Zvw of zijn voorgeschreven door een
arts;
2. het toedienen van orale, vaginale of rectale medicatie (zoals bedoeld bij 1.) bij een lokaal intacte huid,
het zalven van de lokaal intacte huid, het druppelen van oog, oor of neus bij een lokaal intacte huid; het
aanbrengen van medicinale pleisters;
3. het inbrengen buiten de bloedbaan, en af laten vloeien van (vloei)stoffen via sondes, katheters, het in laten
lopen en af laten vloeien van vloeistof bij peritoneaaldialyse enzovoort;
4. het schoonhouden en verzorgen van natuurlijke en onnatuurlijke lichaamsopeningen (stoma, tracheastoma,
insteekopening PEG-sonde) bij een lokaal intacte huid.
Voorbehouden handelingen, zoals injecteren, vallen niet onder Persoonlijke Verzorging.
Overname van deze activiteiten vanuit de functie PV is aan de orde, als is vastgesteld dat de verzekerde
beperkingen heeft op het gebied van de persoonlijke zorg ten gevolge van beperkingen op het gebied van sociale
redzaamheid en/of zich bewegen en verplaatsen. Ook moet vastgesteld zijn dat de verzekerde de vaardigheden of
de kennis mist om de activiteiten op het gebied van de persoonlijke verzorging zelfstandig uit te voeren en deze
vaardigheden/kennis niet kan aanleren.
Een indicatie voor PV kan ook worden gegeven voor het aanleren24 van de activiteiten door de verzekerde,
gebruikelijke zorger of mantelzorger. Voorwaarde hiervoor is wel dat de verzekerde (en/of gebruikelijke zorger/
mantelzorger) leerbaar/trainbaar is om de handelingen rondom de persoonlijke zorg aan te leren.
Wanneer er naast lichte beperkingen bij persoonlijke zorg ook beperkingen zijn op het gebied van de sociale
redzaamheid, kan er voor de zogenoemde zorg met de handen op rug een aanspraak zijn op PV. Het gaat dan om
zorg voor het bieden van toezicht op, het aansturen en stimuleren van de verzekerde bij het zelf uitvoeren van
deze persoonlijke zorg. De hulp is tijdens het uitvoeren van de PV-activiteit aanwezig.
Hulp bij het plannen en evalueren van deze persoonlijke zorg, maakt onderdeel uit van de aanspraak op de functie
Begeleiding. De hulp is niet noodzakelijk aanwezig tijdens het uitvoeren van de PV-activiteit.
Indicatiecriteria
Om in aanmerking te komen voor de functie Persoonlijke Verzorging dient tevens te zijn vastgesteld dat de
verzekerde (en/of gebruikelijke zorger):
beperkingen heeft op het gebied van persoonlijke zorg, en;
2a. de vaardigheden/kennis mist om de persoonlijke zorg zelfstandig uit te voeren en deze vaardigheden/kennis
niet kan aanleren, of;
2b. de vaardigheden/kennis mist om de persoonlijke zorg zelfstandig uit te voeren en wel leerbaar/trainbaar is
om de handelingen rondom de persoonlijke zorg aan te leren.

Deze tekst is
gewijzigd vanwege
een aanpassing in
de Beleidsregels
Indicatiestelling
AWBZ 2010. Het
aanleren van
handelingen is
nu beter in de
Beleidsregels
geborgd.

24 In paragraaf 5.4 wordt ‘het aanleren’ van activiteiten beschreven.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

65

C.

Behandeling/revalidatie

Als behandeling of revalidatie mogelijk is ter voorkoming van AWBZ-zorg, is dat voorliggend.
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

C.

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

D.

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Aanpassingen van de omgeving
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

D.

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Aanpassingen van de omgeving, die de beperkingen voor PV geheel of gedeeltelijk kunnen compenseren, zijn
onder andere:
• losse matjes, snoeren weghalen
• verlichting verbeteren, lampensensoren
• stevige stoel in de douche
• klossen onder het bed
• losliggende spullen en een teveel aan meubels verwijderen

66

E.

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

E.

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Dit zijn wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg, waarop verzekerde is aangewezen of een
voorziening waarmee de verzekerde de (zelf)zorg weer kan uitvoeren, kan worden bekostigd. Verzekerden die
onder deze regelingen vallen, maken geen aanspraak op de AWBZ. Het gaat er hierbij om, dat een bepaalde
vorm van zorg tot een ander domein behoort. Hieronder is een niet-limitatieve lijst opgenomen van wettelijk
voorliggende voorzieningen die veel voorkomen en die een relatie kunnen hebben met functie PV.
Dit geldt onder meer voor de volgende wetten: Wmo, Zvw/Regeling zorgverzekering, paragraaf 1.4
(Hulpmiddelenzorg), de Wet op de Jeugdzorg en de WIA. Verder geldt het ook voor onderwijswetgeving, de
Regeling subsidiëring ADL-clusters en ADL-assistentie, et cetera.
Als het verantwoordelijke orgaan in gebreke blijft, moet de verzekerde zich tot het orgaan wenden dat de
voorziening moet leveren.
Als wordt vastgesteld dat verzekerde de PV-activiteit geheel zelfstandig kan uitvoeren met behulp van een
hulpmiddel of voorziening (score 025), dan is het solitair verstrekken van het hulpmiddel of de voorziening
vanuit de wettelijk voorliggende voorziening aangewezen. Bij de scores 1-3 kan het een combinatie zijn van een
hulpmiddel en het leveren van zorg vanuit de AWBZ waarbij er sprake is van toezicht/stimuleren, dan wel gehele
of gedeeltelijke overname.
Woonvoorzieningen Wmo en uitleenservice
Verzekerden die voor een korte periode (maximaal zes maanden) gebruik moeten maken van roerende
woonvoorzieningen, kunnen deze per direct lenen bij de uitleenservice op grond van artikel 11 van het Besluit
zorgaanspraken AWBZ. Verzekerden die langdurig (meer dan zes maanden) gebruik moeten maken van roerende
woonvoorzieningen kunnen deze via de Wmo verstrekt krijgen. Het is mogelijk om roerende woonvoorzieningen
bij de uitleenservice te lenen, ter overbrugging van de levertijd van een roerende woonvoorziening van de Wmo.
Tevens kunnen bepaalde roerende woonvoorzieningen van de uitleenservice ingezet worden ter overbrugging van
de realisatietijd van (kleine) woonvoorzieningen.

25 Scores volgens Formulierenset voor indicatiestelling AWBZ/B-formulier.
Score 0: kan deze activiteit zelf/er is geen hulp van een ander nodig; Score 1: kan deze activiteit zelf maar een ander moet
toezien of stimuleren; Score 2: kan deze activiteit slechts met veel moeite/een ander moet helpen; Score 3: kan deze
activiteit niet zelfstandig/een ander moet dit overnemen.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

67

Als een verzekerde in aanmerking komt voor een woningaanpassing, kan ook voor de overbruggingstijd tot het
realiseren van de aanpassing, AWBZ-zorg aangewezen zijn. Eerst moet worden beoordeeld of een voorziening van
de uitleenservice een adequate oplossing biedt tot de realisatie, of een lagere indicatie tot gevolg kan hebben.
Wanneer deze voorziening geen adequate oplossing biedt, kan bij een kleine woningaanpassing voor de duur van
maximaal drie maanden een indicatie voor AWBZ-zorg afgegeven worden. Bij een grote woningaanpassing kan dat
voor maximaal een jaar. Bij gegronde redenen kan in bijzondere omstandigheden van deze termijnen afgeweken
worden, ingevolge artikel 4.84 Awb (inherente afwijkingsbevoegdheid).
Als een verzekerde met behulp van een voorziening activiteiten zelfstandig kan uitvoeren, dan is het vanuit de
Wmo of de uitleenservice verstrekken van een voorziening, voorliggend op het verstrekken van zorg vanuit de
AWBZ. Dit vanwege het feit dat de Wmo-voorzieningen verstrekt die erop zijn gericht het zelfstandig functioneren
te bevorderen.
Zorgverzekeringswet
Regeling Zorgverzekering Hulpmiddelenzorg: paragraaf 1.4 Hulpmiddelenzorg
a. Via deze regeling kunnen hulpmiddelen worden verstrekt, waaronder hulpmiddelen bij het aan-/uittrekken
van steunkousen. Het gebruik van deze hulpmiddelen is voorliggend op het langdurig overnemen van de
handeling door een professional, tenminste wanneer deze hulpmiddelen een afdoende oplossing bieden voor
de zorgvraag van de verzekerde.
Notabene: Tot de te verzekeren prestatie hulpmiddelenzorg in de Zvw hoort ook een basale uitleg en
training over hoe met het hulpmiddel om te gaan. De mogelijkheid tot het aanleren van het omgaan met dit
hulpmiddel nadat de instructie is afgerond, is omschreven onder c.
b. Een openbaar apotheker kan een verzoek om uitzetten in een patiëntspecifieke distributievorm per medicijn
en/of per innamemoment niet afwijzen, als het medicijn is voorgeschreven door een arts of valt onder de
apotheekverstrekking van de Zvw. Hij kan het uitzetten eventueel uitbesteden aan een andere apotheek of
aan de thuiszorg. Een uitzondering geldt voor medicijnen die niet in een patiëntspecifiek distributiesysteem
af te leveren zijn (bijvoorbeeld vloeistoffen, crèmes/zalven, middelen die in de koelkast moeten worden
bewaard, middelen met een sterk wisselend gebruik (zo nodig medicatie of antistolling). In deze gevallen kan
een AWBZ-indicatie voor de functie PV aangevraagd worden. Het betreft hier de activiteit: 1.9: Medicatie:
Medicatie aanreiken.
c. Het aanleren van zorg die voortvloeit uit voorgeschreven behandeling van een medisch specialist, zoals
stomazorg, toedienen sondevoeding enzovoort behoren niet tot de aanspraken van de AWBZ. Het aanleren
van deze handelingen dient vanuit de Zvw geboden te worden. Indien de verzekerde, of de gebruikelijke zorger
niet in staat is de zorg (aan te leren en) zelfstandig uit te voeren, kan AWBZ-zorg aangewezen zijn.
Afbakening met onderwijs
De niet uitstelbare PV-handelingen die een kind tijdens schooltijd nodig heeft kunnen worden geïndiceerd voor
zover er geen sprake is van een clusterindicatie. Zie verder paragraaf 5.4.

68

F.

Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

F.

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen
2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Algemeen gebruikelijke voorzieningen zijn niet bij wet gecreëerde voorzieningen, die buiten de AWBZ om, in de
zorgbehoefte voorzien, zijn:
• sociale alarmering;
• kinderopvang (anders dan bedoeld in de Wet Kinderopvang) zoals een kinderoppas;
• aangepast bestek enzovoort;
• cliëntondersteuning door MEE, bijvoorbeeld het geven van tips en adviezen over het zo zelfstandig mogelijk
inrichten van het dagelijks leven, hulp bij het aanvragen van zorg en voorzieningen.
Deze voorzieningen gaan voor op AWBZ-zorg als ze beschikbaar zijn en in redelijkheid een oplossing bieden voor
de zorgbehoefte van verzekerde. Zoals een kinderoppas. Van verzekerden die daartoe in staat zijn, wordt op basis
van de eigen verantwoordelijkheid ook actie en initiatief verwacht om hun eigen netwerk in te schakelen en zo te
voorzien in hun vraag naar zorg en dienstverlening.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

69

G.

Gebruikelijke zorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

G.

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Voor zover het gebruikelijk is dat partners elkaar persoonlijke verzorging bieden is verzekerde niet aangewezen op
AWBZ–zorg. Dit geldt ook voor de persoonlijke verzorging die ouders aan hun inwonende kind bieden. Zie hiervoor
de beleidsregel Gebruikelijke zorg en de toelichting hierop.

H.

Mantelzorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

H.

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Mantelzorg is zorg, die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende,
maar door personen uit diens directe omgeving. Waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale
relatie. Voor het CIZ gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg, waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.

70

Het gaat bij mantelzorg om niet-verplichte (bovengebruikelijke zorg) levering van zorg. Als de mantelzorger
aangeeft de zorg niet (meer) te willen leveren, bestaat er aanspraak op AWBZ-zorg. Ouders die bovengebruikelijke
zorg (mantelzorg) bieden aan hun kind (zonder dat zij overbelast zijn of dreigen te worden), kunnen aanspraak
maken op AWBZ-zorg als zij die bovengebruikelijke zorg niet meer willen leveren.
Bij de beoordeling van bovengebruikelijke zorg, wordt gebruik gemaakt van de richtlijn die opgenomen is in de
van de Beleidsregels van VWS Gebruikelijke Zorg.
Wanneer voor de zorgvrager mantelzorg vrijwillig beschikbaar is, kan dat deel van de zorgaanspraak buiten de
geïndiceerde zorg blijven. Daar hoeft immers geen professionele zorg vanuit de AWBZ voor ingezet te worden.
Bij mantelzorg is cliëntsoevereiniteit van toepassing, dat wil zeggen dat het de verzekerde vrij staat mantelzorg
te accepteren. Als een verzekerde niet geholpen wil worden door een mantelzorger die dit aanbiedt, kan de
verzekerde dat weigeren. Er is dan aanspraak op AWBZ-zorg.

5.4

De functie Persoonlijke Verzorging
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Stap 3

3 Netto vastgestelde
(AWBZ)-zorgbehoefte

3 Netto vastgestelde
()
(
) zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

A.

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Omvang

De omvang van de functie Persoonlijke Verzorging wordt bepaald door de directe zorg (gemiddelde tijd per
handeling x aantal malen per dag/week).
Bij het bepalen van de omvang van de functie Persoonlijke Verzorging (PV) bij kinderen wordt rekening gehouden
met:
a. benodigde, niet uitstelbare PV tijdens het onderwijs;
b. mogelijke, niet uitstelbare PV die geboden wordt in het speciaal onderwijs (cluster III scholen) volgens tabel
voorliggende zorg binnen het onderwijs;
c. benodigde, niet uitstelbare PV tijdens de afwezigheid van ouders door werk (zover dit niet samenvalt met zorg
tijdens het onderwijs);
d. benodigde PV thuis: met aftrek van de gebruikelijke zorg voor kinderen (passend bij de leeftijd) tot de grens
van de bovengebruikelijke zorg. PV kan geïndiceerd worden wanneer de zorg substantieel meer is, dan de zorg
die een gezond persoon van dezelfde leeftijd nodig heeft. Substantieel is gemiddeld 1 uur per etmaal, per
week (maximaal 7 uur per week);
e. benodigde, intieme PV voor een kind van 12 jaar of ouder dat deze zorg niet wil ontvangen van ouders.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

71

De omvang van de functie PV wordt vastgesteld in klassen per week, met daarin een bandbreedte in uren. De
klassen zijn als volgt bepaald:
• klasse 1: 0 – 1,9 uur per week
• klasse 2: 2 – 3,9 uur per week
• klasse 3: 4 – 6,9 uur per week
• klasse 4: 7 – 9,9 uur per week
• klasse 5: 10 – 12,9 uur per week
• klasse 6: 13 – 15,9 uur per week
• klasse 7: 16 – 19,9 uur per week
• klasse 8: 20 – 24,9 uur per week
De omvang waarin de persoonlijke zorg wordt geïndiceerd is basaal en niet meer dan nodig om verantwoorde zorg
(in hygiënisch, medisch, gedragswetenschappelijke et cetera opzicht) te bieden.
Omvang van de zorg in relatie tot het onderwijs
Voor de omvang van PV wordt rekening gehouden met de omvang van de niet uitstelbare Persoonlijke Verzorging
op school, die al onderdeel is van de clusterindicatie (zie tabel voorliggende zorg binnen het onderwijs).
In het indicatiebesluit wordt per zorgvorm (in dit geval de functie PV) de hoeveelheid zorg in tijd per zorgvorm
vermeld; de omvang. Wanneer er tijdens het onderwijs ook PV vanuit de AWBZ nodig is, is de omvang de
optelsom van de te indiceren zorg thuis en de te indiceren zorg tijdens de schooluren. Om de totale omvang van
de functie PV te kunnen vaststellen, wordt de PV in de thuissituatie en tijdens de schooluren apart berekend.
Wanneer een kind een clusterindicatie heeft met daarin Persoonlijke Verzorging, dan wordt de tijd vanuit
deze clusterindicatie als wettelijk voorliggende voorziening in mindering gebracht op de omvang van de niet
uitstelbare PV tijdens de schooluren. De omvang van deze (wettelijk voorliggende) Persoonlijke Verzorging is
afhankelijk van het type speciaal onderwijs waarvoor het kind/de leerling een REC-indicatie heeft (zie tabel
hierna).
Op de omvang PV in de thuissituatie gedurende de schoolweken (40 weken per jaar) en gedurende de vakanties
(12 weken per jaar) is hetgeen beschreven is in het hoofdstuk Gebruikelijke zorg van toepassing.
Via de hiervoor genoemde rekenmethode wordt de aanspraak op PV buiten de tijd dat het kind op school zit,
niet beïnvloed door de PV die onderdeel is van de clusterindicatie26. In het indicatiebesluit wordt naast de
totale omvang PV zichtbaar gemaakt welk deel van de aanspraak is bedoeld tijdens het onderwijs en welk deel
daarbuiten.
Tabel: voorliggende zorg binnen het onderwijs
PV in mimuten per
week

Onderwijssoort
LG: Cluster III
(= Lichamelijk gehandicapte kinderen)

Speciaal onderwijs

241

Voortgezet speciaal onderwijs

176

LZ: Cluster III
(= Langdurig zieke kinderen)

Speciaal onderwijs

98

Voortgezet speciaal onderwijs

0

ZMLK: Cluster III
(=Zeer moeilijk lerende kinderen)

Speciaal onderwijs

50

Voortgezet speciaal onderwijs

30

Speciaal onderwijs

185

Voortgezet speciaal onderwijs

189

LG/ZMLK*: Cluster III

26 Dit volgens de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep d.d. 29-01-2009 (07/5273 AWBZ)

72

B.

Geldigheidsduur

De geldigheidsduur van een indicatiebesluit is maximaal vijf jaar en wordt vastgesteld met inachtneming van:
a. de beperkingen van de verzekerde en de veranderingen die zich daarin kunnen voordoen;
b. de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde en veranderingen die
zich daarin kunnen voordoen;
c. het bereiken van een leeftijd van de verzekerde die van invloed kan zijn op de aanspraak.
Een indicatiebesluit voor zorg zonder verblijf die noodzakelijk is in verband met een ziekte of aandoening die er
toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend arts korter is dan drie
maanden, blijft geldig tot de verzekerde is overleden27.

Deze tekst is
ten opzichte
van versie 2.0
toegevoegd. Zie
voor de reden
van toevoeging,

De geldigheidsduur van de indicatie die is gericht op het ‘aanleren en begeleiden’ is zes weken. Als ten gevolge
van cognitieve beperkingen, onzekerheid of onhandigheid sprake is van vertraagde leerbaarheid, kan een indicatie
voor maximaal drie maanden gesteld worden.

C.

hoofdstuk 2,
paragraaf 2.2.5.

Gemiddelde tijden per PV-handeling (zie bijlage bij dit hoofdstuk)

De gemiddelde tijden zijn basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen
gedragsproblemen hebben, enzovoort. De gemiddelde tijd bevat niet alleen de tijdbesteding die direct gemoeid is
met de directe zorg/handeling, maar ook het binnenkomen, gedag zeggen, handen wassen, het zorgdossier kort
inkijken of bijwerken en het vertrekken (indirecte zorg). Als meerdere handelingen/activiteiten tijdens hetzelfde
zorgmoment worden uitgevoerd, dan is er sprake van ‘samenvallende activiteiten’. Daarvoor wordt in totaal
minder tijd geïndiceerd, omdat de zorg efficiënter wordt geboden. Bij een enkelvoudige activiteit wordt de totale
gemiddelde tijd als basis genomen. Bij meerdere activiteiten wordt van elke activiteit 3,5 minuut indirecte tijd in
mindering gebracht en per zorgmoment wordt vervolgens 3,5 minuut indirecte tijd weer opgeteld. De gemiddelde
tijd van de indirecte zorg is ontleend aan het onderzoeksrapport van bureau HHM28.
De omvang waarin de persoonlijke zorg wordt geïndiceerd, is basaal en niet meer dan nodig om verantwoorde
zorg (in hygiënisch, medisch, gedragswetenschappelijk opzicht, et cetera) te bieden en is ook inclusief het
schoonhouden van apparatuur, hulpmiddelen en protheses.

Deze tekst
is gewijzigd
vanwege een
aanpassing in
de Beleidsregels
Indicatiestelling

De gemiddelde tijden kunnen bij kinderen verschillen in vergelijking met die van volwassenen. Bijvoorbeeld:
wassen en kleden duurt bij een kind korter dan bij een volwassene, terwijl eten en drinken weer langer kan duren.

AWBZ 2010.
Deze aanpassing
in de Beleidsregels betreft een

Niet-limitatief overzicht van factoren ‘meer tijd’:
• complicatierisico/instabiele zorgsituatie;
• ernstige mobiliteitsbeperkingen/spasmen;
• ernstige beperkingen in verband met de lichamelijke conditie;
• cognitieve problematiek;
• coördinatiestoornissen;
• gedragsproblemen;
• communicatieproblemen (bijvoorbeeld zintuiglijk gehandicapten die met gebarentaal communiceren);
• het nemen van maatregelen om besmetting van de verpleegkundige/verzorgende te voorkomen.

verduidelijking
van het beoogde
beleid.

De indicatiesteller beoordeelt per situatie of de totale omvang van de functie PV binnen de bandbreedte van
een klasse past. Door rekening te houden met samenvallende activiteiten en/of ‘factoren meer tijd’ kan de
indicatiesteller besluiten om de omvang van de functie een klasse te verminderen of te vermeerderen met één
klasse.

27 Technisch gezien betekent dit dat een indicatie voor PV op basis van PTZ in de terminale levensfase een geldigheidsduur krijgt
van 100 jaar.
28 ‘Onderzoek naar tijdnormen voor activiteiten en handelingen van de functies PV en VP’, oktober 2007, bureau HHM.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

73

D.

Leveringsvorm

De verzekerde kan kiezen uit de leveringsvormen:
• Zorg in Natura (ZIN);
• Persoonsgebonden budget (PGB).
De leveringsvorm is een verplicht29 te registreren item, waarbij de voorkeur van de verzekerde genoemd wordt
in de beschikking. Het maakt geen juridisch onderdeel uit van het indicatiebesluit. De verzekerde kan het bij het
zorgkantoor aangeven als hij de leveringsvorm gewijzigd wil hebben. Hiervoor is geen nieuw indicatiebesluit
nodig.

E.

Leveringsvoorwaarden

Dit is een advies van het CIZ aan het zorgkantoor en de zorgaanbieder over de wijze van zorgverlening, waarbij het
gaat om de (on)planbaarheid van de zorg of de nabijheid van de zorgverlener ten opzichte van de verzekerde.

5.5

Specifieke punten

Zorg met de handen op de rug
Wanneer er naast lichte beperkingen bij persoonlijke zorg ook beperkingen zijn op het gebied van de sociale
redzaamheid, kan er voor de zogenoemde zorg met de handen op de rug voor het bieden van toezicht op, het
aansturen en stimuleren van de verzekerde bij het zelf uitvoeren van deze persoonlijke zorg, een aanspraak zijn
op PV. De hulp is tijdens het uitvoeren van de PV-activiteit fysiek bij de verzekerde aanwezig. De tijd die hiervoor
wordt geïndiceerd betreft de gemiddelde tijd, die nodig zou zijn bij het overnemen van de handelingen.

Anti-revaliderend
Het bieden van Persoonlijke Verzorging vanuit de AWBZ moet niet anti-revaliderend zijn. Voorkomen moet
worden, dat de verzekerde langdurig afhankelijk wordt en blijft van zorg, als dat niet nodig is. Bij de afweging
of een indicatie voor PV aangewezen is, wordt het mogelijk invaliderende effect van de zorg onderzocht. Dit
kan consequenties hebben voor zowel de omvang als de duur van de te indiceren zorg. Het stimuleren tot
zelfredzaamheid kan onderdeel uitmaken van de indicatie en wordt vermeld in de motivering bij het besluit.
Dit kan aan de orde zijn bij beperkingen die samenhangen met medisch moeilijk objectiverende aandoeningen
(MMOA). Bij een verzekerde met een MMOA, of een vermoeden van een MMOA en/of een discussie over het
revaliderend/anti-revaliderend effect, wordt altijd de CIZ-arts geraadpleegd.

Aanleren en begeleiden

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Aanleren
Voor het aanleren van PV-activiteiten in combinatie met medisch verpleegkundig handelen, geldt dat deze PVactiviteiten door het ziekenhuis (voor het ontslag) aan verzekerde of ouders van verzekerde worden geleerd. Zo
hoort het aanleren van bijvoorbeeld de zorg voor een stoma, of het toedienen van sondevoeding enzovoort niet
tot de aanspraken van de AWBZ, maar dienen deze activiteiten vanuit de Zvw aangeleerd te worden. Het kan zijn
dat na ontslag uit het ziekenhuis nog enig aanleren noodzakelijk is, omdat de omstandigheden/voorzieningen
thuis anders zijn dan in het ziekenhuis. Dit aanleren kan als AWBZ-zorg worden geïndiceerd.
Als een verzekerde niet in staat is de anders dan hierboven bedoelde PV-handelingen zelf uit te voeren, wordt
tijdens een indicatieonderzoek onderzocht of de verzekerde, ouder, mantelzorger deze PV-handelingen aan kan
leren.
29 Verplicht als onderdeel van gemaakte ketenafspraken.

74

Als professionele zorg nodig is zodat de verzekerde zelf (of de gebruikelijk zorger of de mantelzorger), de activiteit
kan aanleren, wordt een kortdurende indicatie voor maximaal zes weken gesteld.
Als bij een verzekerde of gebruikelijke zorger sprake is van cognitieve beperkingen, onzekerheid of onhandigheid,
kan een indicatie voor drie maanden worden gesteld als duidelijk is dat sprake is van vertraagde leerbaarheid. Na
deze drie maanden wordt bezien of de leerbaarheid juist is ingeschat.
Het hangt af van de leerbaarheid van een verzekerde of gebruikelijke zorger of deze een handeling kan aanleren.
Wanneer twijfel bestaat over de mogelijkheid tot aanleren van de verzekerde of de gebruikelijke zorger, is
onderzoek door de CIZ-arts noodzakelijk.
Het aanleren, ten behoeve van de ADL-handelingen binnen de functie PV betreft activiteit 2.5 Aanleren en
begeleiden van PV-activiteiten (zie de tabel in de bijlage bij dit hoofdstuk).
De gemiddelde tijd die voor het aanleren wordt gehanteerd is de tijd van de handeling en de extra tijd ten
behoeve van het aanleren van de onder de functie PV geïndiceerde handeling.
De maximale extra tijd bedraagt 30 minuten per week voor het aanleren van alle handelingen binnen de functie
PV. (Geen 30 minuten per handeling.) Voorbeeld: als je wassen en aan- en uitkleden moet aanleren, dan in totaal
30 minuten erbij. En niet twee keer 30 minuten, omdat dit twee handelingen betreft.
Na deze aanleerperiode wordt geen indicatie gesteld voor de handelingen:
• die verzekerde vervolgens zelf uit kan voeren;
• die de gebruikelijke zorger kan uitvoeren;
• waarvan de mantelzorger in staat en bereid is deze vrijwillig uit te voeren.
Indien de verzekerde/ouder de handeling(en) niet of niet volledig heeft aangeleerd, kan PV worden geïndiceerd.
Notabene: Bij de afweging of een indicatie kan worden afgegeven voor het overnemen of aanleren van de
activiteiten, wordt beoordeeld of sprake is van doelmatigheid. Daarmee wordt nu bedoeld, dat als bij een
verzekerde gedurende een korte periode een handeling moet worden verricht, het aanleren niet meer tijd moet
kosten dan het gedurende een paar weken overnemen van deze handeling.
Begeleiden
Indien de verzekerde of de gebruikelijk zorger of mantelzorger de PV-handeling (zelf) uitvoert kan het noodzakelijk
zijn om toch PV te indiceren. Het gaat dan om het compenseren van de kwaliteit van zelfzorg. Om de kwaliteit
van de handelingen die onder PV horen op het juiste niveau te houden, komt er een zorgverlener langs die daarin
begeleidt (zie de tabel in de bijlage bij dit hoofdstuk).
Bijvoorbeeld bij het wassen en kleden van een verzekerde met een dreigende dwarslaesie kan begeleiding tijdens
de PV-activiteit nodig zijn, om de kwaliteit van de zorg in stand te houden.
Hulp bij het plannen en evalueren van persoonlijke zorg (aanwezigheid van de zorgverlener tijdens de PV-activiteit
is niet nodig) kan behoren tot een aanspraak op de functie Begeleiding.

Respijtzorg
Als is vastgesteld dat de ouder(s) of partner of andere huisgenoten in de thuissituatie overbelast is/zijn, of dit
ten gevolge van het bieden van PV dreigt/dreigen te raken en daarom niet meer in staat is/zijn de gebruikelijke
zorg te leveren, dan zijn eerst eigen mogelijkheden en/of voorliggende voorzieningen om de overbelasting op te
heffen, aangewezen. Als dit onvoldoende oplossing biedt, dan kan er tijdelijk een AWBZ-indicatie gesteld worden
voor het overnemen van de PV-taken. Indien er al een AWBZ-indicatie PV is, en deze door de partner, ouder,
volwassen kind en/of andere huisgenoot zelf wordt geleverd, dan is het voorliggend om de zorg door (andere)
zorgverleners uit te laten voeren, of in te kopen.
Als alleen het overnemen van PV-taken bijvoorbeeld bij verzekerden met gedragsproblematiek onvoldoende
oplossing biedt, dan kan ook ‘toezicht’ worden geïndiceerd. Het toezicht wordt, afhankelijk van wat in geval van
verzekerde het meest doelmatig is, geïndiceerd in de vorm van (tijdelijk) Verblijf , Begeleiding groep, Begeleiding
individueel of Verpleging in de vorm van verpleegkundig toezicht in verband met thuisbeademing bij kinderen
(activiteit 4.1). Zie de Beleidsregels Indicatiestelling AWBZ.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

75

Deze tekst is
gewijzigd. Zie
voor de reden
van de wijziging
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.2.

Het indicatiebesluit voor respijtzorg wordt in eerste instantie afgegeven voor een half jaar, hierna kan verlenging
volgen. Gedurende dit eerste half jaar wordt onderzocht hoe de overbelasting zich ontwikkelt en wat er is
geprobeerd om het op te lossen. Duidelijk moet worden of de overbelasting structureel of incidenteel is en of het
geven van respijtzorg in de vorm van overname van de gebruikelijke PV dus wel het meest adequaat blijft/is. Als
dat inderdaad zo is, dan kan verlenging van de indicatie voor gebruikelijke PV volgen.

Zorg door twee zorgverleners
Bij verzekerden kan het noodzakelijk zijn, dat de zorg door twee zorgverleners wordt geleverd.
Voor het vaststellen van de omvang van de indicatie waarbij twee zorgverleners nodig zijn gelden de algemene
criteria, zoals beschreven in de beleidsregel Algemeen.
Voor de aanwezigheid van een tweede zorgverlener ter ondersteuning van bijvoorbeeld een fysiotherapeut, is
verzekerde niet aangewezen op AWBZ–zorg; de verantwoordelijkheid voor de adequate zorgverlening ligt bij
therapeut zelf.

Peritoneaaldialyse en hemodialyse
De zorg rond dialyse kan soms wel en soms niet leiden tot een indicatie voor de functie Persoonlijke Verzorging.
Belangrijk om te bepalen of de zorg wel of niet tot de AWBZ behoort, is om welke vorm van dialyse het gaat;
hemodialyse of peritoneaaldialyse.
Er zijn twee vormen van peritoneaaldialyse. Bij CAPD (continue ambulante peritoneaaldialyse) vindt de dialyse 24
uur per dag plaats. Bij APD (automatische peritoneaaldialyse) vindt de dialyse ’s nachts plaats door middel van
een machine.
Bij peritoneaaldialyse (ongeacht of het gaat om CAPD of APD), gaat het om zorg waarvoor geen specifieke
deskundigheid noodzakelijk is. De te verrichten handelingen zijn eenvoudig uit te leggen en uit te voeren. Onder
normale omstandigheden is een verzekerde goed in staat om dit zelf te doen. Als de verzekerde hier vervolgens
niet toe in staat is en de gebruikelijke zorger of mantelzorger30 dit niet kan overnemen, kan dit leiden tot een
indicatie voor AWBZ-zorg.
Ter informatie: Wanneer het gaat om hemodialyse kunnen we spreken van specialistische zorg die in zijn geheel
tot de Zvw hoort. Hiertoe behoort ook de verpleegkundige zorg. Als de verpleegkundige zorg niet door een
dialysecentrum wordt geleverd, maar thuis door mantelzorgers wordt gedaan, leidt dit niet tot een indicatie voor
AWBZ-zorg (VP).

Hulp bij eten en drinken
Het (voor)bereiden van maaltijden en de activiteiten hierbij (tafeldekken, afruimen, afwassen en opruimen et
cetera), zijn activiteiten die vanuit de Wmo moeten worden gecompenseerd.
De hulp of het toezicht die de verzekerde nodig heeft bij het nuttigen van de maaltijd is AWBZ-zorg. Het nuttigen
van de maaltijd wil zeggen, dat de verzekerde niet zelfstandig het eten en drinken in zijn mond kan stoppen.
Iemand anders moet het eten of drinken geven en tijdens het eten en drinken de gehele tijd aanwezig zijn.

30 Mantelzorg is zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende, door
personen uit diens directe omgeving. Waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale relatie.

76

Bijlage bij hoofdstuk 5
Gemiddelde tijden
De gemiddelde tijden zijn basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen
gedragsproblemen hebben, enzovoort. De gemiddelde tijd bevat niet alleen de tijdbesteding die direct gemoeid is
met de directe zorg/handeling, maar ook het binnenkomen, gedag zeggen, handen wassen, het zorgdossier kort
inkijken of bijwerken en het vertrekken (indirecte zorg). Als meerdere handelingen/activiteiten tijdens hetzelfde
zorgmoment worden uitgevoerd, dan is er sprake van ‘samenvallende activiteiten’. Daarvoor wordt in totaal
minder tijd geïndiceerd, omdat de zorg efficiënter wordt geboden. Bij een enkelvoudige activiteit wordt de totale
gemiddelde tijd als basis genomen. Bij meerdere activiteiten wordt van elke activiteit 3,5 minuut indirecte tijd in
mindering gebracht en per zorgmoment wordt vervolgens 3,5 minuut indirecte tijd weer opgeteld. De gemiddelde
tijd van de indirecte zorg is ontleend aan het onderzoeksrapport van bureau HHM31.
De omvang waarin de persoonlijke zorg wordt geïndiceerd, is basaal en niet meer dan nodig om verantwoorde
zorg (in hygiënisch, medisch, gedragswetenschappelijk opzicht et cetera) te bieden en is ook inclusief het
schoonhouden van apparatuur, hulpmiddelen en protheses.
De gemiddelde tijden kunnen bij kinderen verschillen in vergelijking met die van volwassenen. Bijvoorbeeld:
wassen en kleden duurt bij een kind korter dan bij een volwassene, terwijl eten en drinken weer langer kan duren.

Deze tekst
is gewijzigd
vanwege een
aanpassing in
de Beleidsregels
Indicatiestelling
AWBZ 2010. Deze
aanpassing in
de Beleidsregels

Frequentie

betreft een
verduidelijking

In de navolgende tabel staat de frequentie per dag per PV-handeling genoemd. Deze is basaal en niet meer dan
nodig is om verantwoorde zorg (in hygiënisch, medisch, gedragswetenschappelijk et cetera opzicht) te bieden. De
frequentie per handeling bepaalt mede de omvang van de aanspraak.

van het beoogde
beleid.

31 ‘Onderzoek naar tijdnormen voor activiteiten en handelingen van de functies PV en VP’, oktober 2007, bureau HHM.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

77

Tabel: Gemiddelde tijd en frequentie PV-activiteiten
De nummers in deze tabel sluiten aan bij de Beleidsregels van VWS en die van de AZR (AWBZ-brede
ZorgRegistratie).
Overzicht van te adviseren activiteiten1
als onderdeel van de functie Persoonlijke
Verzorging

Overzicht van handelingen die
deel uit kunnen maken van de activiteit

Gemiddelde tijd
per keer2

Frequentie
per dag

1.1

Zich wassen

Delen van het lichaam
Gehele lichaam

10
20

1x
1x

1.2

Zich kleden

Volledig aankleden/uitkleden3
Gedeeltelijk uitkleden
Gedeeltelijk aankleden
Steunkousen aantrekken
Steunkousen uittrekken

15
10
10
10
7

2x
1x
1x
1x
1x

1.3

In en uit bed gaan

Hulp bij uit bed komen4

10
10
10
10

1x
1x
1x
1x

Hulp bij in bed gaan
Hulp bij middagrust (bijv. op de bank)
Hulp bij middagrust (bijv. van de bank)
1.4

Zich verplaatsen in zit- of lighouding
(hulp bij beweging, houding)

20

Naar noodzaak

1.5

Naar toilet gaan en zich reinigen
c.q. incontinentiemateriaal verwisselen

15

Naar noodzaak

1.6

Eten en drinken

Hulp bij het eten van de broodmaaltijd (excl.
drinken)
Hulp bij het eten van de warme maaltijd
(excl. drinken)
Hulp bij het drinken

10

2x

15

1x

10

6x

1.7

Ondersteuning bij uitscheiding

Stomaverzorging bij een lokaal intacte huid
Stomazakje wisselen
Katheterzak legen/wisselen
Blaasspoelen via bestaande katheter
Uritip aanbrengen
CAPD/CCPD

20
10
10
15
15
30

Naar noodzaak
Naar noodzaak
Naar noodzaak
Naar noodzaak
Naar noodzaak
Naar noodzaak

1.8

Sondevoeding

Sondevoeding toedienen (inclusief aan-/en
afkoppelen)
Sondevoeding toedienen bij kinderen
Sondevoeding via PEG (bij volwassenen en
kinderen)

20

Naar noodzaak

40
40

Naar noodzaak
Naar noodzaak

Medicijnen aanreiken5

5
5
5

Naar noodzaak
Naar noodzaak
Naar noodzaak

10

Naar noodzaak

20

Naar noodzaak

1.9

Medicatie

Medicijnen toedienen (oraal)
Aanbrengen medicinale pleister
Toedienen oog-, oor- of neusdruppels of
ooggel, medicatie toedienen (vaginaal of
rectaal.)
Vernevelen

1 De nummering van de activiteiten sluit niet altijd aan. Dit vanwege het aansluiten van deze nummering op de nummering
zoals deze binnen de AWBZ brede-ZorgRegistratie (AZR) is opgenomen.
2 Deze gemiddelde tijden zijn inclusief indirecte zorg (3,5 minuut).
3 Hier wordt bedoeld aan- en uitkleden bij het opstaan en het ’s avonds naar het bed gaan.
4 Hier wordt de hulp bedoeld bij het uit bed komen naar uiteindelijk bijvoorbeeld een stoel en vice versa.

78

Overzicht van te adviseren activiteiten1
als onderdeel van de functie Persoonlijke
Verzorging

Overzicht van handelingen die
deel uit kunnen maken van de activiteit

Gemiddelde tijd
per keer2

Frequentie
per dag

2.1

Zorg voor tanden
Zorg voor haren
Zorg voor nagels
Inspectie van de intacte huid op (dreigende)
vervormingen, ontstekingen en/of infecties
Zalven van de intacte huid
Verzorging van smetplekken (roodheid en
irritaties van de huid)

5
5
5
10

2x
1x
1x (per week)
Naar noodzaak

10
10

Naar noodzaak
Naar noodzaak

Persoonlijke zorg voor tanden,
haren, nagels, huid

Verzorging van de intacte huid rondom
natuurlijke en onnatuurlijke lichaamsopenin- 10
gen (zoals PEG-katheter, suprapubiskatheter,
tracheastoma6, sonde)
2.2
2.5

Aanbrengen/verwijderen van
prothese

Aanbrengen prothese/hulpmiddel
Verwijderen prothese/hulpmiddel

15
15

Aanleren en begeleiden van
PV-activiteiten

Aanleren van verzekerde, gebruikelijke
Gelijk aan een
zorger en mantelzorger gekoppeld aan activi- of meer van de
teiten 1.1 tot en met 2.2
aan te leren activiteiten 1.1. tot
en met 2.2 plus
maximaal in totaal 30 minuten
per week
30 minuten per
Begeleiden van verzekerde, gebruikelijke
week
zorger en mantelzorger bij de uitvoering van
de activiteiten 1.1 tot en met 2.2
Het gaat om het onderhouden en borgen
van de kwaliteit van de door verzekerde,
gebruikelijke zorger of mantelzorger
uitgevoerde AWBZ-zorg. Om de kwaliteit
van de handelingen die onder persoonlijke
verzorging horen op het juiste niveau te
houden, komt er een zorgverlener langs die
daarin begeleidt.

Naar noodzaak

1x
1x
Gelijk aan een
of meer van de
aan te leren
activiteiten 1.1.
tot en met 2.2.

De omschrijving
van deze
activiteit is
gewijzigd
vanwege een
wijziging in de
Beleidsregels
indicatiestelling
AWBZ 2010. Ter
verduidelijking
van de
aanspraak, is
de mogelijkheid
tot het
aanbrengen en
verwijderen van
hulpmiddelen,

gemiddelde
tijd naar eigen
inzicht verdelen
over de week

anders dan alleen
een (ledemaat)
prothese,
toegevoegd.

1 De nummering van de activiteiten sluit niet altijd aan. Dit vanwege het aansluiten van deze nummering op de nummering
zoals deze binnen de AWBZ brede-ZorgRegistratie (AZR) is opgenomen.
2 Deze gemiddelde tijden zijn inclusief indirecte zorg (3,5 minuut).
5 Inclusief uit de koelkast, weekdoos/baxter pakken, inschenken enzovoort.
6 Bij het verwisselen van de tracheacanule (onderdeel VP) maakt de verzorging van de huid rondom de tracheastoma onderdeel uit van deze
handeling. De verzorging wordt dan ook niet geïndiceerd bij het verwisselen van de tracheacanule.
7 Hiermee worden o.a. ledemaatprotheses en/of gehoorapparaten bedoeld.

Hoofdstuk 5 Persoonlijke Verzorging

79

80

Hoofdstuk 6
Verpleging
Inhoudsopgave
6.1
6.2
6.3

6.4

6.5

Inleiding 		
Wettelijk kader
Afbakeningskader Verpleging op basis van het trechtermodel
A.
Grondslagen
B.
Doelstelling/indicatiecriteria
C.
Behandeling/revalidatie
D.
Aanpassing van de omgeving
E.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
F.
Algemeen gebruikelijke voorzieningen
G.
Gebruikelijke zorg
H.
Mantelzorg
De functie Verpleging
A.
Omvang
B.
Geldigheidsduur
C.
Gemiddelde tijden (zie bijlage 2 bij dit hoofdstuk)
D.
Leveringsvorm
E.
Leveringsvoorwaarden
Specifieke punten
Aanleren
Verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren zelfzorg
Zorg zoals een verpleegkundige die pleegt te bieden
Respijtzorg
Advies, instructie, voorlichting (AIV) – niet indicatieplichtig
Zorg door twee zorgverleners

Bijlagen bij hoofdstuk 6
Bijlage 1 Stroomschema afbakening Zvw-AWBZ-Verpleging
Bijlage 2
Gemiddelde tijden

82
82
82
82
83
85
85
85
89
89
90
90
90
92
92
93
93
93
93
94
94
94
95
95
96
96

Hoofdstuk 6 Verpleging

81

6.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor de functie Verpleging (VP) beschreven. Dit hoofdstuk is met name
gebaseerd op de Beleidsregels van VWS, bijlage 5 Verpleging. Maar ook de inhoud van de andere delen van de
Beleidsregels van VWS zijn van belang bij het indicatieonderzoek naar een aanspraak op de functie VP.
Bij Palliatieve Terminale Zorg (PTZ) en Thuisbeademing is er in geval van medisch specialistische verpleging wel
een aanspraak op de functie Verpleging vanuit de AWBZ mogelijk. Dit volgens artikel 2.11 Besluit Zorgverzekering.
In andere situaties betreft dit een aanspraak op de Zorgverzekeringswet (Zvw). Om de reden dat de medisch
specialistische verpleegkundige handelingen bij PTZ en Thuisbeademing wel aanspraak zijn op de AWBZ-functie
VP, zijn de (complexe) medisch specialistische verpleegkundige handelingen wel in deze toelichting opgenomen.

6.2

Wettelijk kader

Artikel 5 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
“Verpleging omvat verpleging in verband met een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking
of een lichamelijke handicap, gericht op herstel of voorkoming van verergering van de aandoening, beperking of
handicap, te verlenen door een instelling.”

6.3

Afbakeningskader Verpleging op basis van het trechtermodel

A.

Grondslagen

A.

Verzekerde

Ziekte/aandoening/stoornis

Ziekte/aandoening/stoornis

Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

De grondslagen somatische aandoening/beperking, psychogeriatrische aandoening/beperking en lichamelijke
handicap kunnen toegang geven tot de functie VP.
De grondslagen verstandelijke handicap en zintuiglijke handicap geven op zich geen toegang tot de functie VP.
Indien een verzekerde met één van deze dominante grondslagen VP nodig heeft, zal dat zijn op basis van een
andere, bijkomende grondslag. De grondslag psychiatrische aandoening/beperking geeft toegang tot de functie
Verpleging in geval van voortgezet Verblijf. Zie artikel 13 lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ.

82

B.

Doelstelling/indicatiecriteria

Het doel van VP is het herstel of het voorkomen van verergering van een aandoening, beperking of handicap
(afgeleid van artikel 5 Besluit zorgaanspraken AWBZ).
Algemeen
De functie Verpleging is gericht op verpleegkundige taken in de vorm van:
1. het uitvoeren van directe handelingen die tot de functie Verpleging horen, die in opdracht van een arts
uitgevoerd worden;
2. het aanleren van die activiteiten waar een aanspraak is op de functie Verpleging en het begeleiden bij de
juiste uitvoering van deze activiteiten wanneer de verzekerde (gebruikelijke zorger of mantelzorger) de zorg
zelf uitvoert.
Indicatiecriteria
Om in aanmerking te komen voor de functie Verpleging dient ook onderstaande te zijn vastgesteld:
1. er is een door een arts vastgestelde medische noodzaak voor de verpleegkundige handeling;
2. en de verzekerde (en/of gebruikelijke zorger) is beperkt in zijn mogelijkheden om voor de eigen gezondheid te
zorgen; of
3a. heeft beperkingen en/of mist de vaardigheden/kennis om de verpleegkundige handeling
zelfstandig uit te voeren en kan deze verpleegkundige handelingen niet aanleren, of;
3b. mist de vaardigheden/kennis om de verpleegkundige zorg zelfstandig uit te voeren en kan
verpleegkundige handelingen wel aanleren.

Deze tekst
is gewijzigd
vanwege een
aanpassing in
de Beleidsregels
indicatiestelling
AWBZ 2010. Het
aanleren van
handelingen is
nu beter in de
Beleidsregels
geborgd.

De beperkingen kunnen gelegen zijn in:
1. de persoon zelf en/of
2. de technische onmogelijkheid om de handeling zelf uit te voeren (bijvoorbeeld het zichzelf injecteren op een
moeilijk bereikbare plaats).
Ad 1. Er is een door een arts vastgestelde medische noodzaak voor de verpleegkundige activiteit
Gelet op artikel 2, tweede lid Besluit zorgaanspraken AWBZ bestaat slechts aanspraak op AWBZ-zorg voor zover
de verzekerde, gelet op zijn behoefte en uit een oog-punt van doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs daarop is
aangewezen.
Verpleging ten laste van de AWBZ kan alleen worden geïndiceerd wanneer sprake is van geneeskundige zorg niet
zijnde Zvw. Als de geneeskundige zorg niet voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk, kan geen sprake
zijn van doelmatige zorgverlening.
Op aanvragen waarvan duidelijk is dat die niet aan dit criterium voldoen, wordt een negatief besluit afgegeven.
Een belangrijk aandachtspunt hierbij zijn de stoffen zoals voorgeschreven bij de alternatieve geneeswijzen en de
VP-handelingen die hiervoor binnen de functie Verpleging worden aangevraagd. Alleen als een voorgeschreven
middel behoort tot de verzekerde farmaceutische zorg in het kader van de Zvw en is voorgeschreven door een arts
kan een VP-handeling voor het toedienen van het middel een aanspraak op AWBZ Verpleging zijn.
Voorbeelden voor het toedienen van geneesmiddelen (ook vanuit alternatieve geneeswijzen):
• toedienen medicatie in een lokaal niet-intacte huid, via injecteren of infuus;
• subcutane medicatietoediening via de pomp;
• epidurale/spinale pijnbestrijding;
• intraveneuze medicatietoediening;
• intraveneuze vocht- en voedingtoediening;
• blaasspoelen (via nog aan te brengen katheter).
Wanneer twijfel bestaat over de doelmatigheid van de gevraagde zorg (de VP handeling in relatie met het toe te
dienen middel), moet de CIZ-arts worden geraadpleegd. Die moet vaststellen of het gaat om geneeskundige zorg
die voldoet aan de stand van de wetenschap en de praktijk en of het gaat om een voorgeschreven middel dat
behoort tot de verzekerde zorg in het kader van de Zvw.

Hoofdstuk 6 Verpleging

83

Deze tekst
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Ad 2. De verzekerde (gebruikelijke zorger) is beperkt in zijn mogelijkheden om voor eigen gezondheid te zorgen
Om in aanmerking te komen voor VP moet zijn vastgesteld, dat de verzekerde beperkt is in zijn mogelijkheden om
voor de eigen gezondheid of die van het kind te zorgen. Deze beperking vloeit voort uit beperkingen op fysiek of
cognitief vlak of vloeit voort uit het feit dat vanwege de complexiteit of het (grote) risico van de verpleegkundige
handeling, niet van een leek (de verzekerde zelf of de gebruikelijke zorger) kan worden verwacht dat zij deze
handeling zonder gedegen aanleren zouden kunnen uitvoeren. Er is dan sprake van de beperking om voor de
eigen gezondheid te zorgen omdat de verzekerde, of gebruikelijke zorger op dat moment dus de vaardigheden of
kennis mist om activiteiten op het gebied van de verpleging zelfstandig uit te voeren. Daarnaast kan er sprake zijn
van een beperking om voor de eigen gezondheid te zorgen wanneer de verpleegkundige handeling moet worden
uitgevoerd op een door de verzekerde moeilijk te bereiken plaats, bijvoorbeeld bij een wond op de rug.
Voor handelingen waarbij sprake is van zelfzorg32 wordt in beginsel geen AWBZ-zorg geïndiceerd omdat de
zelfredzaamheid van de verzekerde rondom zijn of haar persoonlijke zorg voorop staat. Het uitgangspunt bij de
functie Verpleging is dan in eerste instantie ook gericht op het aanleren van deze vaardigheden33. Op Verpleging
bij kinderen is het regiem Gebruikelijke zorg van toepassing. Van de gebruikelijke zorger (ouder) wordt ook
verwacht dat zij de aan zelfzorg gerelateerde verpleegkundige handelingen ten behoeve van hun kind uitvoeren.
Dit al dan niet na het aanleren hiervan. Zie voor de beschrijving van Gebruikelijke zorg ten aanzien van de functie
Verpleging bij kinderen hoofdstuk 4, paragraaf 4.2.

Deze tekst
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Ad 3 De verzekerde (gebruikelijke zorger) heeft beperkingen en/of mist de vaardigheden/kennis om de
verpleegkundige handeling zelfstandig uit te voeren
a. Indien de verzekerde of de gebruikelijke zorger niet in staat is de verpleegkundige handeling zelfstandig uit te
voeren, kan AWBZ-zorg in de vorm van het overnemen van de Verpleging aangewezen zijn.
b. Indien verwacht wordt dat de verzekerde of de gebruikelijke zorger na aanleren wel in staat zou moeten zijn
om de verpleegkundige handelingen34 zelfstandig uit te voeren, kan er een indicatie worden gesteld ten
behoeve van het aanleren van de verpleegkundige handeling.
Gelet op de doelmatigheid moeten deze handelingen, zeker als die gedurende langere tijd (vanaf 3 maanden)
noodzakelijk zijn, zoveel mogelijk worden aangeleerd, zodat zij door de verzekerde of gebruikelijke zorger
(zelf) kunnen worden uitgevoerd. Voor het gedegen aanleren35 van en het begeleiden36 bij de uitvoering van
VP- handelingen (niet zijnde Zvw Verpleging), kan wel een AWBZ-indicatie worden afgegeven.
Bij het bepalen of er sprake is van het afgeven van een indicatie voor het overnemen of het aanleren van de
handeling(en), wordt rekening gehouden met het begrip doelmatigheid door de duur en de frequentie af te
wegen tegen de periode die nodig is voor het gedegen aanleren. Als bij een verzekerde gedurende een korte
periode een handeling moet worden verricht, dient het aanleren niet meer tijd te kosten dan het overnemen
van die handeling gedurende een paar weken.

32 RZA 2007, 133 Doelmatigheid vereist dat een verzekerde een aan te leren handeling zelf aanleert en uitvoert (zelfzorg),
bijvoorbeeld zichzelf injecteren of een wond verzorgen. Dit op basis van artikel 2, lid 2 en artikel 5 van het Besluit
Zorgaanspraken AWBZ.
33 In paragraaf 6.5 wordt ‘het aanleren’ van activiteiten beschreven.
34 Dit geldt alleen voor de VP-handelingen die onder AWBZ VP hoort. VP die tot de Zvw behoort, kan nooit tot de aanspraken
van de AWBZ horen, m.u.v. thuisbeademing en PTZ. Zie ook afbakening Zvw en AWBZ.
35 Zie onder specifiek punt ‘Aanleren’, paragraaf 6.5.
36 Zie onder specifiek punt ‘Verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren zelfzorg’, paragraaf 6.5.

84

C.

Behandeling/revalidatie

Als behandeling of revalidatie mogelijk is ter voorkoming van AWBZ-zorg, is dat voorliggend.
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

C. en D.

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

D.

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Aanpassing van de omgeving

Op de functie Verpleging is aanpassing van de omgeving niet van toepassing.

E.

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

E.

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Dit zijn wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg, waarop verzekerde is aangewezen, kan worden
bekostigd. Er is dan geen aanspraak mogelijk op de AWBZ. Het gaat er om dat een bepaalde vorm van zorg tot
een ander domein behoort, bijvoorbeeld de Zorgverzekeringswet (Zvw), het onderwijs of welzijn. En dat die zorg
op die titel verstrekt kan worden. Als het verantwoordelijke orgaan in gebreke blijft, moet de verzekerde zich tot

Hoofdstuk 6 Verpleging

85

het orgaan wenden dat die voorziening moet leveren. Voor de functie Verpleging betreft dit vooral de Zvw (zie
hierna: Afbakening Zorgverzekeringswet (Zvw)/AWBZ). Hieronder wordt een niet limitatief overzicht gegeven van
wettelijk voorliggende voorzieningen in relatie tot de functie Verpleging.
Indiceren van AWBZ-zorg in geval van samenloop
Artikel 2 lid 1 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ regelt dat als bepaalde zorg kan worden bekostigd op grond
van een andere wettelijke regeling, er geen aanspraak bestaat op de AWBZ. De toepassing van dit artikel is alleen
aan de orde, als het om een afbakening gaat bij een onbedoelde samenloop van regelingen. Zorg waarvan de
wetgever uitdrukkelijk heeft bedoeld dat deze ten laste komt van de AWBZ, komt bij samenloop ten laste van de
AWBZ. De overige zorg valt bij samenloop onder de Zvw. Hiermee wordt met name de zorg bedoeld, die onder
artikel 15 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ valt. Zaken die hieronder vallen, zoals algemene medische zorg,
farmaceutische zorg en hulpmiddelen, zijn ook verzekerd in de Zvw. Volgens de regel dat andere wetten voorgaan
op de AWBZ, zou de Zvw voorgaan. Maar hier geldt, dat de wetgever dit expliciet in het Besluit zorgaanspraken
AWBZ heeft geregeld.
Afbakening Zorgverzekeringswet/AWBZ
In artikel 2.11 Besluit Zorgverzekering staat beschreven dat verpleging, die noodzakelijk is in verband met
medisch-specialistische zorg, behoort tot het domein van de Zvw. Ook als het verpleging betreft vanwege medisch
specialistische zorg waarbij geen sprake is van verblijf in een ziekenhuis.
Deze tekst is
gewijzigd, omdat
de afbakening
tussen Zvw
en AWBZ voor

Notabene: Het ministerie van VWS heeft het CIZ gevraagd om deze afbakening niet van toepassing te laten zijn op
kinderen. Dit op basis van de brief van de staatssecretaris van VWS van 30 juni 2009.
Onverkort van kracht blijft hetgeen is opgenomen onder punt vier; de huisartsenzorg.

wat betreft
‘verpleging,
noodzakelijk
in verband
met medisch
specialistische
zorg’, niet van
toepassing is op
kinderen.

86

Het College voor zorgverzekeringen (CVZ) heeft de afbakening als volgt beschreven: bij de beoordeling of
Verpleging tot de AWBZ of tot de Zvw behoort, speelt een aantal factoren een rol: de ernst van de aandoening/
ingreep (levensbedreigend/risicovol), de complexiteit van de situatie (stabiel/onstabiel, voorspelbaar/
onvoorspelbaar) en de mate van bemoeienis van de medisch specialist (aanwijzingen, toezicht, tussenkomst,
controle).
Er zijn vier categorieën te onderscheiden:
1. de complexe verpleging, d.w.z. die verpleging die in opdracht van de medisch specialist plaatsvindt, waarop
hij toezicht houdt, waarbij hij direct beschikbaar is voor tussenkomst en waarover hij terugkoppeling vraagt,
behoort tot de Zvw. Het is hierbij niet van belang of de verzekerde die zorg thuis of in het ziekenhuis ontvangt.
Bijvoorbeeld infuustherapie thuis;
2. de minder complexe verpleging die direct verband houdt met de medisch specialistische zorg, maar waarvoor
toezicht en tussenkomst niet direct nodig zijn en die de verzekerde redelijkerwijs kan verkrijgen in het
ziekenhuis (klinisch/poliklinisch), behoort eveneens tot de Zvw. Het gaat bijvoorbeeld om een periodieke
injectie, die onder verantwoordelijkheid van de specialist wordt gegeven;
3. de minder complexe verpleging die direct verband houdt met de medisch specialistische zorg, maar waarvoor
toezicht en tussenkomst niet direct nodig zijn, behoort tot de AWBZ als van de verzekerde redelijkerwijs niet
kan worden verwacht dat hij die zorg in het ziekenhuis ontvangt. Hiervoor is dus een indicatiebesluit nodig.
Het gaat bijvoorbeeld om frequent uit te voeren handelingen of om een verzekerde die immobiel is. Het is dan
niet redelijk om de verzekerde die zorg in het ziekenhuis te laten halen;
4. de verpleging die in opdracht van de huisarts plaatsvindt, maakt in beginsel onderdeel uit van zorg zoals
huisartsen die plegen te bieden en behoort tot de Zvw (bijvoorbeeld periodieke bloedcontrole). Als van de
verzekerde redelijkerwijs niet kan worden verwacht dat hij de zorg in de huisartsenpraktijk ontvangt, behoort
die zorg tot de AWBZ. Het gaat bijvoorbeeld om dagelijkse wondverzorging of uitgebreidere verpleging thuis.

Toelichting bij categorieën 1, 2 en 3
De meeste verpleegkundige zorg die een hulpverlener in opdracht van een medisch specialist uitvoert, hoort
tot de Zvw. Het gaat in ieder geval om verpleegkundige handelingen, die in opdracht van de medisch specialist
worden uitgevoerd.
Een aantal voorgeschreven VP-handelingen kunnen vooral door een medisch specialist worden voorgeschreven.
Een niet-limitatieve lijst van voorbeelden:
• toedienen van medicatie of andere stoffen (bijv. bloedproducten, parenterale voeding enzovoort ) via een
infuus of centrale lijn;
• VP-handelingen in verband met het toedienen van chemotherapie;
• VP in relatie tot hemodialyse;
• VP-handelingen bij een verzekerde met een tracheacanule;
• het toedienen van injecties met een middel dat valt onder de zorg zoals een medisch specialist die pleegt te
bieden. (hormoontherapie, EPO enzovoort).
De VP-activiteiten en -handelingen waarover de medisch specialist de directe regie voert en de
verantwoordelijkheid heeft (opdracht geeft, instrueert en terugkoppeling krijgt), behoren tot de Zvw. Dit betreft
ook de noodzakelijke instructie en voorlichting die direct samenhangt met de behandeling (instructie voor het
leren injecteren of het schoonhouden en verzorgen van een stoma bij een lokaal niet-intacte huid, het inbrengen
en verwijderen van een katheter, controle van bloedsuikers enzovoort). De term ‘noodzakelijk’ moet strak worden
geïnterpreteerd.
Alle overige VP-zorg die de verzekerde ontvangt, maar die niet direct noodzakelijk is voor de medisch
specialistische zorg op zich (decubitusbehandeling enzovoort), kunnen in de thuissituatie onder de AWBZ horen.
VP-handelingen, zoals het geven van een injectie, kunnen onder omstandigheden ook onder categorie 3 vallen.
Als de medisch specialist verpleegkundige zorg voorschrijft zonder dat hij voor die zorg verantwoordelijk is, valt dit
niet onder de Zvw. Het feit dat een handeling op voorschrift van de specialist wordt uitgevoerd en niet expliciet is
overgedragen aan de huisarts, wil niet zeggen dat de specialist ook verantwoordelijk is voor de uitvoering van die
handeling.
Nu kan een specialist VP-handelingen voorschrijven die mogelijk ook door een huisarts37 voor te schrijven zijn.
Dan is de mate van bemoeienis van de medisch specialist doorslaggevend bij het bepalen of hier sprake is van Zvw
of AWBZ. Denk hierbij aan VP-handelingen zoals:
• wondverzorging;
• zwachtelen;
• katheteriseren;
• het toedienen/gebruik van middelen waarvoor de huisarts herhalingsrecepten kan schrijven, zoals zalven,
verbandmateriaal enzovoort;
• injectie met een middel waarvan de huisarts een (herhalings)recept pleegt te schrijven
(insuline, fraxiparine, …);
• enzovoort.
Als de medisch specialist bijvoorbeeld eenvoudige medicatie voorschrijft, zoals insuline spuiten, en verzekerde
heeft geleerd dit zelf te doen, kan de specialist in de thuissituatie niet verantwoordelijk worden gehouden voor de
juiste toediening daarvan. Verzekerde is zelf verantwoordelijk voor de toediening. Indien verzekerde niet in staat is
deze verantwoordelijkheid te dragen en/of niet in staat is tot uitvoering, kan AWBZ-zorg aangewezen zijn.
Toelichting bij categorie 4
Alle handelingen die vallen onder de zorg zoals huisartsen die plegen te bieden, behoren tot de Zvw. Onder
andere het uitvoeren van onderzoek, het afnemen van een anamnese, het stellen van een diagnose, het
instellen (bijstellen) van de therapie en het voorschrijven van medicijnen zijn taken van de (huis)arts. Ook als een
verpleegkundige (enkele van) deze handelingen uitvoert, blijft er sprake van huisartsenzorg en behoort dat dus
niet tot de AWBZ. Het feit dat een verpleegkundige verantwoordelijk is voor het eigen handelen, doet niets af aan
de verantwoordelijkheid van de huisarts voor deze zorg. De praktijkondersteuning van huisartsen valt niet onder
37 Op de website van het NHG staan de NHG-standaarden beschreven. Hierbij wordt aangegeven wanneer een verzekerde
doorverwezen wordt naar een specialist. De huisartsenzorg staat niet per handeling beschreven.

Hoofdstuk 6 Verpleging

87

AWBZ-zorg. Ook bij taakherschikking, bijvoorbeeld als nurse practitioners en gespecialiseerde verpleegkundigen
die taken van de huisarts uitvoeren, geldt dat moet worden uitgegaan van de zorg zoals huisartsen die plegen
te bieden. De activiteiten, uitgevoerd door anderen, moeten worden beschouwd als activiteiten van de
desbetreffende arts en de kosten behoren dan ook tot de Zvw.
In bepaalde situaties kan wel sprake zijn van verpleegkundige zorg vanuit de AWBZ.
Dit is aan de orde wanneer er een noodzaak is tot het zeer frequent verrichten van verpleegkundige
handelingen, of wanneer de verzekerde, vanwege een hoge frequentie in relatie tot zijn beperkingen, niet in
staat is om de huisartsenpraktijk te bezoeken. Eveneens kan vanwege de hoge frequentie niet van de huisarts/
praktijkondersteuner worden verwacht dat zij deze verpleegkundige handelingen bij de verzekerde thuis
verrichten.
Nadat is vastgesteld dat de VP-zorg niet direct tot de Zvw behoort, is de frequentie van de zorg in relatie met de
beperkingen van de verzekerde, doorslaggevend om te bepalen of er sprake is van AWBZ-zorg:
• de verpleegkundige handeling die 1 keer per dag (of vaker) plaats moet vinden (ook bij een mobiele
verzekerde) behoort tot de aanspraak van de AWBZ;
• zorg die minder frequent (minder dan 1 keer per week) plaatsvindt behoort tot de aanspraken van de Zvw;
• als de verzekerde ten gevolge van zijn beperkingen38 niet in staat is de huisarts te bezoeken, dan kan AWBZzorg aangewezen zijn indien de zorg 1 keer per week of vaker moet plaatsvinden.
Zie ook bijlage 1 bij dit hoofdstuk, Stroomschema afbakening AWBZ en Zvw.
Voor VP-zorg die tot de Zvw behoort, is nooit een AWBZ indicatie mogelijk. De aanspraak hierop ligt altijd bij de
Zvw (zorgverzekeraar).
In geval van overbelasting van ouders of gebruikelijke zorgers, ten gevolge van het bieden van VP (Zvw) en/of het
opheffen van de leveringsvoorwaarden die bij deze VP-zorg behoort, is het voorliggend dat de overbelasting vanuit
dezelfde wet wordt opgeheven.
Veel verzekerden zullen naast de VP (Zvw) bijvoorbeeld ook hulp bij de persoonlijke zorg nodig hebben. Als de
overbelasting ook door factoren buiten de medisch specialistisch verpleging wordt veroorzaakt, kan zo nodig een
AWBZ-indicatie worden gesteld, met daarin alleen indiceerbare AWBZ-zorg (zoals VB tijdelijk en/of PV).
Voor thuisbeademing en palliatief terminale zorg geldt dat alle verpleging ten laste van de AWBZ komt, ook als
die noodzakelijk is vanwege medisch-specialistische zorg (art 2.11 Besluit Zorgverzekering).
Ook enkele activiteiten zoals vooral medisch specialisten die plegen voor te schrijven, zijn opgenomen in de
activiteiten van AWBZ VP (bijlage 2) bij dit hoofdstuk. Deze zijn gemarkeerd met een *.
Preventie
Op grond van meerdere wettelijke regelingen kan aanspraak worden gemaakt op vaccinaties. Dit kunnen
vaccinaties zijn op grond van artikel 18 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ (vaccinatieprogramma), een aparte
subsidieregeling (griepvaccinatie) en Zvw (medisch specialistische zorg). Het toedienen van het vaccin maakt
integraal onderdeel uit van de aanspraak op het vaccin. Aangezien art. 18 Besluit zorgaanspraken AWBZ buiten de
te indiceren aanspraken op de AWBZ valt, wordt hiervoor geen indicatie gesteld.
Afbakening met onderwijs
De niet uitstelbare VP handelingen die een kind tijdens schooltijd nodig heeft kunnen worden geïndiceerd voor
zover er geen sprake is van een clusterindicatie. Zie verder paragraaf 6.4A: Omvang.

38 Beperkingen zijn in de verzekerde zelf gelegen.

88

F.

Algemeen gebruikelijke voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

F.

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Op de functie Verpleging zijn geen algemeen gebruikelijke voorzieningen van toepassing.

G.

Gebruikelijke zorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

G.

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

H.

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Voor zover het gebruikelijk is dat ouders aan hun inwonend kind VP-zorg bieden, is verzekerde niet aangewezen op
AWBZ–zorg. Zie hiervoor de bijlage Gebruikelijke Zorg en de toelichting bij deze bijlage.

Hoofdstuk 6 Verpleging

89

H.

Mantelzorg

Mantelzorg is zorg, die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende,
maar door personen uit diens directe omgeving. Waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale
relatie. Voor het CIZ gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg, waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.
Het gaat bij mantelzorg om niet-verplichte (bovengebruikelijke zorg) levering van zorg. Als de mantelzorger
aangeeft de zorg niet (meer) te willen leveren, bestaat er aanspraak op AWBZ-zorg. Ouders die bovengebruikelijke
zorg (mantelzorg) bieden aan hun kind (zonder dat zij overbelast zijn of dreigen te worden), kunnen aanspraak
maken op AWBZ-zorg als zij die bovengebruikelijke zorg niet meer willen leveren.
Bij de beoordeling van bovengebruikelijke zorg, wordt gebruik gemaakt van de richtlijn die opgenomen is in de
van de Beleidsregels van VWS Gebruikelijke Zorg.
Wanneer voor de zorgvrager mantelzorg vrijwillig beschikbaar is, kan dat deel van de zorgaanspraak buiten de
geïndiceerde zorg blijven. Daar hoeft immers geen professionele zorg vanuit de AWBZ voor ingezet te worden.
Bij mantelzorg is cliëntsoevereiniteit van toepassing, dat wil zeggen dat het de verzekerde vrij staat mantelzorg
te accepteren. Als een verzekerde niet geholpen wil worden door een mantelzorger die dit aanbiedt, kan de
verzekerde dat weigeren. Er is dan aanspraak op AWBZ-zorg.

6.4

De functie Verpleging
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Stap 3

3 Netto vastgestelde
(AWBZ) zorgbehoefte

3 Netto vastgestelde
()
(
)) zorgbehoefte

4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

A.

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Omvang

De omvang van de functie Verpleging wordt bepaald aan de hand van directe zorg (gemiddelde tijd per handeling
x aantal malen per dag/week).
Bij het bepalen van de omvang van de functie Verpleging bij kinderen wordt rekening gehouden met:
a. benodigde, niet uitstelbare VP tijdens het onderwijs;
b. mogelijke, niet uitstelbare VP die geboden wordt in het speciaal onderwijs volgens tabel voorliggende zorg
binnen het onderwijs;
c. benodigde, niet uitstelbare VP tijdens de afwezigheid van ouders door werk (zover dit niet samenvalt met zorg

90

tijdens het onderwijs);
d. benodigde Verpleging thuis: Verpleging kan geïndiceerd worden wanneer de zorg substantieel meer is, dan de
zorg die een gezond persoon van dezelfde leeftijd nodig heeft. Substantieel is gemiddeld 1 uur per etmaal, per
week (maximaal 7 uur per week);
e. benodigde intieme Verpleging voor een kind van 12 jaar of ouder dat deze zorg niet wil ontvangen van ouders.
De omvang van de functie Verpleging wordt vastgesteld in klassen, met daarin een bandbreedte in uren.
De klassen zijn als volgt bepaald:
• klasse 0: 0 – 0,9 uur per week
• klasse 4: 7 – 9,9 uur per week
• klasse 1: 1 – 1,9 uur per week
• klasse 5: 10 – 12,9 uur per week
• klasse 2: 2 – 3,9 uur per week
• klasse 6: 13 – 15,9 uur per week
• klasse 3: 4 – 6,9 uur per week
• klasse 7: 16 – 19,9 uur per week
Omvang van de zorg in relatie tot het onderwijs
Voor de omvang van VP wordt rekening gehouden met de omvang van de niet uitstelbare Verpleging op school,
die al onderdeel is van de clusterindicatie (zie tabel Voorliggende zorg binnen het onderwijs).
In het indicatiebesluit wordt per zorgvorm (in dit geval de functie VP) de hoeveelheid zorg in tijd per zorgvorm
vermeld; de omvang. Wanneer er tijdens het onderwijs ook VP vanuit de AWBZ nodig is, is de omvang de
optelsom van de te indiceren zorg thuis en de te indiceren zorg tijdens de schooluren. Om de totale omvang van
de functie VP te kunnen vaststellen, wordt de VP in de thuissituatie en tijdens de schooluren apart berekend.
Wanneer een kind een clusterindicatie heeft met daarin Verpleging, dan wordt de tijd vanuit deze clusterindicatie
als wettelijk voorliggende voorziening in mindering gebracht op de omvang van de niet uitstelbare VP tijdens de
schooluren. De omvang van deze (wettelijk voorliggende) Verpleging is afhankelijk van het type speciaal onderwijs
waarvoor het kind/de leerling een REC-indicatie heeft (zie onderstaande tabel).
Op de omvang VP in de thuissituatie gedurende de schoolweken (40 weken per jaar) en gedurende de vakanties
(12 weken per jaar) is hetgeen beschreven is in het hoofdstuk 4, Gebruikelijke zorg van toepassing.
Via de hiervoor genoemde rekenwijze wordt de aanspraak op VP buiten de tijd dat het kind op school zit, niet
beïnvloed door de VP die onderdeel is van de clusterindicatie39. In het indicatiebesluit wordt naast de totale
omvang VP zichtbaar gemaakt welk deel van de aanspraak is bedoeld tijdens het onderwijs en welk deel
daarbuiten.
Tabel: Voorliggende zorg binnen het onderwijs
VP in minuten
per week

Onderwijssoort
LG: Cluster III
(= Lichamelijk gehandicapte kinderen)

Speciaal onderwijs

30

Voortgezet speciaal onderwijs

30

LZ: Cluster III
(= Langdurig zieke kinderen)

Speciaal onderwijs

80

Voortgezet speciaal onderwijs

30

ZMLK: Cluster III
(=Zeer moeilijk lerende kinderen)

Speciaal onderwijs

0

Voortgezet speciaal onderwijs

0

LG/ZMLK*: Cluster III

Speciaal onderwijs

30

Voortgezet speciaal onderwijs

30

39 Dit volgens de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep d.d. 29-01-2009 (07/5273 AWBZ).

Hoofdstuk 6 Verpleging

91

B.

Geldigheidsduur

De geldigheidsduur van een indicatiebesluit is maximaal vijf jaar en wordt vastgesteld met inachtneming van:
a. de beperkingen van de verzekerde en de veranderingen die zich daarin kunnen voordoen;
b. de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde en veranderingen die
zich daarin kunnen voordoen;
c. het bereiken van een leeftijd van de verzekerde die van invloed kan zijn op de aanspraak.
Deze tekst is
toegevoegd. Zie
voor de reden van
de toevoeging,

Een indicatiebesluit voor zorg zonder verblijf die noodzakelijk is in verband met een ziekte of aandoening die er
toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend arts korter is dan drie
maanden blijft geldig tot de verzekerde is overleden40.

hoofdstuk 2,
paragraaf 2.2.5.

De geldigheidsduur van de indicatie die is gericht op het ‘aanleren en begeleiden’ is zes weken. Als ten gevolge
van cognitieve beperkingen, onzekerheid of onhandigheid sprake is van vertraagde leerbaarheid, kan een indicatie
voor maximaal drie maanden gesteld worden.

C.

Gemiddelde tijden (zie bijlage 2 bij dit hoofdstuk)

De gemiddelde tijden zijn basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen
gedragsproblemen hebben, enzovoort. De gemiddelde tijd bevat niet alleen de tijdbesteding die direct gemoeid is
met de directe zorg/handeling, maar ook het binnenkomen, gedag zeggen, handen wassen, het zorgdossier kort
inkijken of bijwerken en het vertrekken (indirecte zorg).
Als meerdere handelingen/activiteiten tijdens hetzelfde zorgmoment worden uitgevoerd, dan is er sprake van
‘samenvallende activiteiten’. Daarvoor wordt in totaal minder tijd geïndiceerd, omdat de zorg efficiënter wordt
geboden.
Bij een enkelvoudige activiteit wordt de totale gemiddelde tijd als basis genomen. Bij meerdere activiteiten wordt
van elke activiteit 3,5 minuut indirecte tijd in mindering gebracht en per zorgmoment wordt vervolgens 3,5
minuut indirecte tijd weer opgeteld.
De gemiddelde tijd van de indirecte zorg is ontleend aan het onderzoeksrapport van bureau HHM41.
De omvang is ook inclusief het schoonhouden van apparatuur en hulpmiddelen. De gemiddelde tijden kunnen bij
kinderen verschillen in vergelijking met volwassenen.
Voor thuisbeademing geldt een andere wijze van omvangbepaling (zie hoofdstuk 11).
Niet-limitatief overzicht van factoren ‘meer tijd’:
• complicatierisico/instabiele zorgsituatie;
• ernstige mobiliteitsbeperkingen/spasmen;
• ernstige beperkingen in verband met de lichamelijke conditie;
• cognitieve problematiek;
• coördinatiestoornissen;
• gedragsproblemen;
• communicatieproblemen (bijvoorbeeld zintuiglijk gehandicapten die met gebarentaal communiceren);
• het nemen van maatregelen om besmetting van de verpleegkundige/verzorgende te voorkomen.
De indicatiesteller beoordeelt per situatie of de totale omvang van de functie VP binnen de bandbreedte van
een klasse past. Door rekening te houden met samenvallende activiteiten en/of ‘factoren meer tijd’ kan de
indicatiesteller besluiten om de omvang van de functie een klasse te verminderen of te vermeerderen met één
klasse.

40 Technisch gezien betekent dit dat een indicatie voor VP op basis van PTZ in de terminale levensfase een geldigheidsduur krijgt
van 100 jaar.
41 ‘Onderzoek naar tijdnormen voor activiteiten en handelingen van de functies PV en VP’, oktober 2007, bureau HHM.

92

D.

Leveringsvorm

De verzekerde kan kiezen uit de leveringsvormen:
• Zorg in Natura (ZIN);
• Persoonsgebonden budget (Pgb).
De leveringsvorm is een verplicht42 te registreren item, waarbij de voorkeur van de verzekerde genoemd wordt in
de beschikking. Het maakt juridisch gezien geen verplicht onderdeel uit van het indicatiebesluit. De verzekerde
kan bij het zorgkantoor aangeven dat hij de leveringsvorm gewijzigd wil hebben.

E.

Leveringsvoorwaarden

Dit is een advies van het CIZ aan het zorgkantoor en de zorgaanbieder over de zorgverlening. Waar het gaat om de
(on)planbaarheid van de zorg of de nabijheid van de zorgverlener ten opzichte van de verzekerde.

6.5

Specifieke punten

Aanleren
Voor het aanleren van die handelingen waarvoor de verzekerde aanspraak behoort te maken op de Zvw,
behoort het aanleren van deze handelingen primair ook tot die aanspraak. Zo hoort het aanleren van VP-zorg
die voortvloeit uit voorgeschreven behandeling van een medisch specialist (bijvoorbeeld injecteren of het
schoonhouden en verzorgen van een stoma bij een lokaal niet-intacte huid, het inbrengen en verwijderen van een
katheter, controle van bloedsuiker) en ook het leren omgaan met apparatuur, voorgeschreven door de medisch
specialist en verstrekt via de Zvw (bijvoorbeeld infuuspomp thuis, zuurstof thuis) tot de aanspraken van de Zvw.
Het kan zijn dat na ontslag uit het ziekenhuis nog enig aanleren noodzakelijk is, omdat de omstandigheden/
voorzieningen thuis anders zijn dan in het ziekenhuis. Dit aanleren kan als AWBZ-zorg worden geïndiceerd.

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Als een verzekerde niet in staat is de AWBZ VP-handeling zelf uit te voeren, wordt tijdens het indicatieonderzoek
onderzocht of de verzekerde, ouders of mantelzorger (een of meer van) de verpleegkundige handelingen aan kan
leren.
• Wanneer professionele zorg nodig is zodat de verzekerde zelf, de gebruikelijk zorger of de mantelzorger de
activiteit kunnen aanleren, wordt een kortdurende indicatie voor maximaal zes weken gesteld.
• Wanneer bij een verzekerde of gebruikelijke zorger sprake is van cognitieve beperkingen, onzekerheid of
onhandigheid, kan een indicatie voor drie maanden worden gesteld wanneer er duidelijk sprake is van
(vertraagde) leerbaarheid. Na deze drie maanden wordt bezien of de leerbaarheid juist is ingeschat.
Het hangt af van de leerbaarheid van een verzekerde of gebruikelijke zorger, of hij een handeling kan aanleren.
Wanneer twijfel bestaat over de mogelijkheid tot aanleren van de verzekerde of de gebruikelijke zorger, is
onderzoek door de CIZ-arts noodzakelijk.
Het aanleren moet gericht zijn op handelingen binnen de AWBZ-functie VP. Het betreft activiteit 1.9 Aanleren van
VP-activiteiten (Zie bijlage 2 bij dit hoofdstuk).
De gemiddelde tijd die voor het aanleren wordt gehanteerd, is de tijd van de handeling zelf. Het aantal minuten
te indiceren tijd ten behoeve van het aanleren van de onder de functie Verpleging geïndiceerde handelingen,
bedraagt maximaal 45 minuten per week.

42 Verplicht als onderdeel van gemaakte ketenafspraken.

Hoofdstuk 6 Verpleging

93

Na deze aanleerperiode wordt geen indicatie gesteld voor de VP-handelingen die:
• de verzekerde vervolgens zelf uit kan voeren;
• de ouders of mantelzorger uitvoeren.
Alleen indien de verzekerde/ouder de handeling(en) niet of niet volledig heeft aangeleerd, kan VP worden
geïndiceerd.
Notabene: bij de afweging of in een kortdurende situatie een indicatie kan worden afgegeven voor het overnemen
of aanleren van activiteiten, wordt beoordeeld of sprake is van doelmatigheid. Daarmee wordt nu bedoeld, dat als
bij een verzekerde gedurende een korte periode een handeling moet worden verricht, het aanleren niet meer tijd
moet kosten dan het gedurende een paar weken overnemen van deze handeling.

Verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren zelfzorg
Aanleren (AWBZ of Zvw) van een VP-handeling hoeft niet altijd te leiden tot volledige zelfredzaamheid of een
totale overname door de verzekerde, gebruikelijke zorgers of mantelzorgers.
Mocht een verzekerde, gebruikelijke zorger, of mantelzorger nog begeleiding nodig hebben bij de uitvoering om
de kwaliteit van de VP-activiteit (AWBZ ) op peil te houden, dan kan begeleiding vanuit de AWBZ aangewezen zijn.
Het betreft activiteit 1.7 Verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren zelfzorg (zie tabel bijlage 2).
Begeleiding betreft het observeren, signaleren en controleren van die activiteiten onder de functie VP, waarop
de verzekerde aanspraak zou kunnen maken. Het gaat om het behouden en borgen van de kwaliteit van (zelf)
zorg. Voorbeeld: in een gezin wordt vader ziek en partner en kinderen helpen hem bij de verzorgings- en
verplegingsmomenten. Om de kwaliteit van de handelingen die onder verpleging horen op het juiste niveau
te houden, komt bijvoorbeeld een keer per week een zorgverlener die hen daarin begeleidt. Hetzelfde is van
toepassing, wanneer de verzekerde aangeeft deze handelingen zelfstandig te willen uitvoeren, maar hierbij
controle/begeleiding vraagt van een verpleegkundige.

Zorg zoals een verpleegkundige die pleegt te bieden
Dit houdt in dat de verpleegkundige op eigen gezag en verantwoordelijkheid een signalerende (observeren,
herkennen, analyseren, controleren) en voorlichtende taak heeft.
De voorlichtende taak, gericht op (het voorkomen van) de gevolgen van (lichamelijke of geestelijke)
ziekteprocessen behoort ook tot de functie Verpleging. Hieronder vallen ook activiteiten als het geven van
leefstijladviezen bij chronische aandoeningen. Voor deze voorlichtende activiteiten stelt het CIZ echter geen
indicatie. De signalerende taak is inherent aan het uitvoeren van de VP-taak en hier wordt niet apart voor
geïndiceerd, behalve wanneer er sprake is van hetgeen onder verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren zelfzorg
wordt bedoeld.
Als een verzekerde heeft gekozen om deze verpleegkundige handelingen op basis van een PGB door een ‘niet
professional’ te laten uitvoeren, dan is de kwaliteit van de zorg de verantwoordelijkheid van de (ouders van)
verzekerde. Het is dan niet mogelijk om, voor het toezicht op een juiste uitvoering van deze handelingen, de
AWBZ functie VP te indiceren.
Het bekend maken door een behandelaar uit de eerste lijn van een diagnose van een ernstige ziekte aan de
verzekerde, omvat ook begeleiding bij het verwerken of accepteren van deze diagnose en het omgaan met de
ziekte. Wanneer sprake is van acceptatieproblemen die niet door de behandelaar zijn te ondervangen, kan de
inzet van maatschappelijk werk of psycholoog aangewezen zijn. Dat wordt niet gedefinieerd als Verpleegkundige
begeleiding bij uitvoeren zelfzorg, en valt daarmee buiten de AWBZ-aanspraken.

Respijtzorg
Als is vastgesteld dat de ouder(s) of partner of andere huisgenoten in de thuissituatie overbelast is/zijn of dit
ten gevolge van het bieden van VP dreigt/dreigen te raken en daarom niet meer in staat is/zijn de gebruikelijke
zorg te leveren, dan zijn eerst eigen mogelijkheden en/of voorliggende voorzieningen aangewezen om de
overbelasting op te heffen.

94

Als dit onvoldoende oplossing biedt, dan kan er tijdelijk een AWBZ-indicatie gesteld worden voor het overnemen
van de VP-taken. Indien er al een AWBZ-indicatie VP is en deze door de partner, ouder, volwassen kind en/of
andere huisgenoot zelf wordt geleverd, dan is het voorliggend om de zorg door (andere) zorgverleners uit te laten
voeren/in te kopen.
Als alleen het overnemen van VP-taken bijvoorbeeld bij verzekerden met gedragsproblematiek onvoldoende
oplossing biedt, dan kan toezicht in de vorm van Verblijf (tijdelijk), BG groep of BG individueel worden
geïndiceerd. Zie voor de mogelijkheden hiertoe de Beleidsregels VWS, bijlagen Verblijf en Begeleiding.
Het indicatiebesluit voor respijtzorg wordt in eerste instantie afgegeven voor een half jaar. Gedurende dit half
jaar wordt onderzocht hoe de overbelasting zich ontwikkelt en wat er is geprobeerd om het op te lossen. Duidelijk
moet worden of de overbelasting structureel of incidenteel is en of het geven van respijtzorg in de vorm van
overname van de gebruikelijke VP dus wel het meest adequaat blijft/is.

Advies, instructie, voorlichting (AIV) – niet indicatieplichtig
Advies, instructie en voorlichting (AIV) is een onderdeel van de AWBZ-functie Verpleging. Voor deze vorm van
verpleging is geen indicatie vereist, omdat het vaak gaat om goed geprotocolleerde zorg die in omvang zeer
klein is. Voor het product AIV is een arts niet direct verantwoordelijk. AIV wordt ingezet ten behoeve van mensen
met chronische ziekten waarin de verpleegkundige samen met de verzekerde nagaat hoe deze met de ziekte kan
omgaan. Dit kan een eenmalige activiteit zijn, maar het kan ook zijn dat er een periodiek contact is (enkele keren
per jaar) waarin, veelal op basis van een protocol, wordt nagegaan of aanpassing van attitude of gedrag kan
leiden tot het beter hanteren van de ziektegevolgen. Ook motiveren van de verzekerde dit gedrag daadwerkelijk te
tonen valt onder AIV. AIV is dus in het bijzonder gericht op secundaire en tertiaire preventie bij chronisch zieke
mensen. Vaak is in een keten afstemming bereikt over de manier waarop de verschillende actoren in de keten
hun taak uitoefenen en is dit in een protocol vastgelegd. Continuïteit van zorg binnen de keten, zoals van
ziekenhuis naar thuis, is een belangrijk aandachtspunt. Dit laat onverlet dat de arts voor deze activiteiten
geen verantwoordelijkheid draagt maar dat er sprake is van een zelfstandige verantwoordelijkheid van de
verpleegkundige. Veelal hebben de betrokken verpleegkundigen een specifieke aanvullende expertise ten aanzien
van een bepaald ziektebeeld ontwikkeld.

Zorg door twee zorgverleners
Bij verzekerden kan het noodzakelijk zijn, dat de zorg door twee zorgverleners wordt geleverd.
Voor het vaststellen van de omvang van de indicatie waarbij twee zorgverleners nodig zijn gelden de algemene
criteria zoals beschreven in hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten.

Hoofdstuk 6 Verpleging

95

Bijlagen bij hoofdstuk 6
Omdat het ministerie van het VWS aan het CIZ heeft gevraagd om deze afbakening niet van toepassing te laten
zijn op kinderen, is het onderstaande stroomschema niet van toepassing op kinderen. Dit op basis van de brief van
de staatssecretaris van VWS van 30 juni 2009.
Hetgeen is opgenomen onder de punten drie en vier; de huisartsenzorg, blijft onverkort van kracht.

Bijlage 1

Stroomschema afbakening Zvw-AWBZ-Verpleging

Stroomschema afbakening Zvw-AWBZ-Verpleging1
1. Wie is medisch eindverantwoordelijk?
Vindt de voorgeschreven zorg plaats in opdracht van en onder verantwoordelijkheid van de medisch specialist en is alleen
deze in staat eventuele wijzigingen in de behandeling aan te brengen?
Zvw
Ja:
−− De medisch specialist is de enige behandelaar. Alle
zorg vindt plaats onder zijn/haar verantwoordelijkheid.
En/of
−− De medisch specialist is de enige die wijzigingen in de
behandeling kan aanbrengen. En/of
−− Er zijn VP-handelingen die alleen voorgeschreven kunnen worden door een medisch specialist. Denk hierbij
aan de VP-handelingen i.v.m.:
• Toedienen van medicatie of andere stoffen (bijv.
bloedproducten, parenterale voeding enzovoort)
via een Infuus of centrale lijn
• VP-handelingen/toedienen van chemotherapie
• VP in relatie met hemodialyse
• VP-handelingen bij een verzekerde met een tracheacanule
Het toedienen van injecties met een middel dat alleen door
de medisch specialist kan worden voorgeschreven (speciale
hormoonbehandeling, EPO, enz)

Nee:
De verzekerde wordt weliswaar behandeld door
de medisch specialist, maar de huisarts is in de
thuissituatie betrokken bij de behandeling. Dit is
bijvoorbeeld het geval indien een verzekerde alleen
nog voor periodieke poliklinische controle naar de
specialist gaat.

Ga
naar 2
in deze
tabel

Nee
De huisarts2 is de behandelaar.

Ga
naar 3
in deze
tabel

Bij overdracht van de medisch specialist aan de huisarts behoort de verantwoordelijkheid over de zorg
volledig te zijn, maar de huisarts moet daadwerkelijk
kunnen handelen bij calamiteiten’. Dit geldt 24 uur
per dag, dus ook door de waarnemers.
In bepaalde situaties kan er sprake zijn van VP/AWBZzorg.

1 Bij palliatieve terminale zorg en thuisbeademing is ook ingeval van complexe VP aanspraak op AWBZ- verpleging.
2 Het uitvoeren van onderzoek, het afnemen van een anamnese, het stellen van een diagnose en het bijstellen van een therapie, het
voorschrijven van medicatie zijn taken zoals de huisarts die pleegt te bieden (zie toelichting bijlage VP) en behoort tot het domein van de
Zvw. Indien alle zorg rond een verzekerde plaatsvindt onder zijn/haar verantwoordelijkheid, wordt de zorg in de avonden en weekenden
waargenomen door collega huisartsen. Het is zorg zoals een huisarts die pleegt te bieden.

96

2. Wat is de mate van betrokkenheid van de medisch specialist?
Wie wordt in geval van (acute) complicaties geraadpleegd?
En wie stelt de behandeling bij?
Zvw
Medisch specialist wordt direct geraadpleegd en is
degene die de behandeling bijstelt.
De huisarts heeft geen enkele rol in de behandeling.

Huisarts ‘neemt’ rol van de specialist ‘waar’/in de
thuissituatie deels over.
De huisarts wordt als eerste geraadpleegd.
−− Huisarts stelt de behandeling (tijdelijk en/of
enigszins) bij en informeert de medisch specialist
over de bijstelling van de behandeling.
−− De huisarts (be)handelt bij vragen rond de
behandeling.
De huisarts is hiertoe in staat omdat de VP-handeling
mogelijk ook door een huisarts voor te schrijven is.
Denk hierbij aan bijvoorbeeld:
−− wondverzorging;
−− het schrijven van herhalingsrecepten van medicatie van de specialist.
−−

−−
−−
−−

Ga
naar 3
in deze
tabel

Injectie met een middel waarvan de huisarts een
(herhalings)recept kan/mag schrijven (insuline,
fraxiparine, …)
Zwachtelen
Katheteriseren
Enzovoort

Zvw
Huisarts als ‘tussenpersoon’
De huisarts wordt als eerste geraadpleegd.
De huisarts stelt de behandeling niet bij, zonder tussenkomst van de medisch specialist.
De huisarts wordt als eerste geraadpleegd en deze neemt
altijd direct contact op met de medisch specialist om de
situatie te bespreken.
3. Wat is de frequentie waarin de VP-handeling moet plaatsvinden
De door de huisarts voorgeschreven VP-handeling vindt
minder dan 1 keer per week plaats

De VP-handeling vindt minimaal 1 keer per dag plaats

Zvw

AWBZ

De voorgeschreven verpleegkundige zorg dient minder
frequent plaats te vinden dan 1 keer per week.

De voorgeschreven verpleegkundige zorg moet minimaal 1 keer per dag plaatsvinden.

Indien de verzekerde door beperkingen niet in staat is de
huisarts te bezoeken, zal de huisarts zelf (of zijn praktijkassistent) de verzekerde moeten bezoeken om de VP-handeling uit te voeren.
Bijvoorbeeld: het toedienen van vitamine B12-injectie 1x
per 6 weken enzovoort. Vrijwel altijd: minder dan 1 keer
per week noodzakelijk, wondcontrole, enzovoort.
De VP-handeling vindt 1 keer per week of vaker,
maar niet dagelijks plaats.
De verpleegkundige zorg moet vaker dan 1 keer per week, maar niet dagelijks plaatsvinden.

Ga
naar 4
in deze
tabel

Hoofdstuk 6 Verpleging

97

4. Is de verzekerde in staat om de huisarts zelf te bezoeken?3
Ondervindt de verzekerde beperkingen waardoor hij/zij niet in staat is zelf de huisarts te bezoeken?
Beperkingen worden in dit kader gezien als beperkingen in de verzekerde zelf gelegen (Belemmeringen als transportproblemen, of grote afstand tot de arts worden hiermee niet bedoeld.).
Beperkingen kunnen van fysieke en/of psychische aard zijn.
Handelingen waarvan vanwege de aard van deze specifieke zorghandelingen niet kan worden verwacht dat de verzekerde
daarvoor de huisarts bezoekt, zijn subcutane pijnbestrijding, stomaverzorging en klysma/microlax.
Zvw

AWBZ

De verzekerde wordt niet gehinderd door beperkingen
en is daarom zelf in staat de huisarts te bezoeken en de
benodigde/voorgeschreven VP in de HA praktijk te halen.

De verzekerde is ten gevolge van zijn beperkingen (ondanks passende hulpmiddelen) niet in staat de huisarts te bezoeken. De
verzekerde is in dat geval aangewezen op VP-zorg thuis.

3 Het professionele oordeel van de indicatiesteller is hierbij doorslaggevend.

Het bovenstaande is hierna schematisch weergegeven.

98

Tabel: schematische weergave van het stroomschema Afbakening Zvw-AWBZ-Verpleging
1. medische eindverantwoordelijkheid
Med. specialist als enige
behandelaar. Alle zorg
onder verantwoordelijkheid
specialist?

Denk aan:
• Toedienen medicatie of andere stoffen
(bloedproducten, parenterale voeding)
via infuus of centrale lijn
• VP handeling/toedienen van
chemotherapie
• VP in relatie met hemodialyse
• VP handeling bij verzekerde met
tracheacanule

Nee

Med. specialist is de enige
die wijziging in de behandeling kan aanbrengen?

Nee

Gaat om VP handelingen die
alleen voorgeschreven kunnen
worden door een med. spec. (1)? Nee

Ja
Ja

Huisarts is behandelaar?
Ja

(2) Bij overdracht van med. specialist aan
huisarts moet verantwoordelijkheid voor zorg
volledig zijn; huisarts moet daadwerkelijk
kunnen handelen bij calamiteiten. Dit geldt
24 uur per dag, ook door waarnemers.
In bepaalde situaties kan sprake zijn van VP/
AWBZ zorg.

Nee
Behandeling door med. specialist,
maar huisarts betrokken in
thuissituatie (bijvoorbeeld bij
periodieke poliklinische controle)

Zvw

Ja
Ga naar 3

2. mate van betrokkenheid van medisch specialist

Med. specialist wordt direct
geraadpleegd en stelt
behandeling bij?
(geen rol voor de huisarts)

Ja

Huisarts stelt de behandeling niet bij zonder
tussenkomst van de med. specialist.
Huisarts neemt altijd direct contact op met
med. specialist om situatie te bespreken.
•

Huisarts stelt behandeling (tijdelijk en/of
enigszins) bij en informeert
med. specialist.
• Huisarts (be)handelt bij vragen rond de
behandeling.
Huisarts kan dit omdat VP handeling mogelijk
ook door huisarts is voor te schrijven.
Denk aan:
• Wondverzorging
• Herhalingsrecepten schrijven
• Injectie met middel waarvan huisarts
(herhalings)recept kan/mag schrijven
(insuline, fraxiparine,…)
• Zwachtelen
• Katheteriseren
• enz

Nee

Huisarts is ‘tussenpersoon’
en wordt als eerste
geraadpleegd?
Nee

Ja

Zvw

Huisarts is ‘waarnemer’/neemt
in thuissituatie deels over en wordt
als eerste geraadpleegd.

3. frequentie en plaats van VP handeling

VP handeling minder dan
1 x per week?

Als verzekerde t.g.v. beperkingen niet in
staat is huisarts te bezoeken, moet huisarts
(of praktijkassistente) naar verzekerde voor
uitvoeren VP handeling.
Bijvoorbeeld:
Toedienen vit. B12 injectie 1 x per 6 wkn, enz
wondcontrole enz.

Nee
VP handeling minimaal
1 x per dag?

Ja

Ja

Nee
VP handeling 1 x per week of
vaker, maar niet dagelijks.

Zvw

4. beperkingen

AWBZ

Heeft verzekerde beperkingen
waardoor hij/zij niet in staat is zelf
huisarts te bezoeken?
Nee

Ja

Verzekerde wordt niet gehinderd
door beperkingen, is zelf in staat
huisarts te bezoeken en VP in de HA
praktijk te halen.

Verzekerde is t.g.v. zijn beperkingen niet in staat huisarts te
bezoeken. Verzekerde is
aangewezen op VP zorg thuis.

Zvw

AWBZ

Professionele oordeel van indicatiesteller is
doorslaggevend.
Beperkingen worden hier gezien als
beperkingen in de verzekerde zelf gelegen.
Beperkingen kunnen van fysieke en/of
psychische aard zijn.
(Belemmeringen als transportproblemen,
grote afstand naar huisarts, worden hiemee
niet bedoeld.)

(1) Dit is zorg zoals een medisch specialist die pleegt te bieden.
(2) Dit is zorg zoals een huisarts die pleegt te bieden
Hoofdstuk 6 Verpleging

99

Bijlage 2

Deze tekst
is gewijzigd
vanwege een
aanpassing in

Gemiddelde tijden

De gemiddelde tijden zijn basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen
gedragsproblemen hebben, enzovoort. De gemiddelde tijd bevat niet alleen de tijdbesteding die direct gemoeid is
met de directe zorg/handeling, maar ook het binnenkomen, gedag zeggen, handen wassen, het zorgdossier kort
inkijken of bijwerken en het vertrekken (indirecte zorg).
Als meerdere handelingen/activiteiten tijdens hetzelfde zorgmoment worden uitgevoerd, dan is er sprake van
‘samenvallende activiteiten’. Daarvoor wordt in totaal minder tijd geïndiceerd, omdat de zorg efficiënter wordt
geboden.
Bij een enkelvoudige activiteit wordt de totale gemiddelde tijd als basis genomen. Bij meerdere activiteiten wordt
van elke activiteit 3,5 minuut indirecte tijd in mindering gebracht en per zorgmoment wordt vervolgens 3,5
minuut indirecte tijd weer opgeteld.
De gemiddelde tijd van de indirecte zorg is ontleend aan het onderzoeksrapport van bureau HHM43.
De omvang is ook inclusief het schoonhouden van apparatuur en hulpmiddelen. De gemiddelde tijden kunnen
bij kinderen verschillen in vergelijking met volwassenen. Voor thuisbeademing geldt een andere wijze van
omvangbepaling (zie hoofdstuk 11).

de Beleidsregels
Indicatiestelling
AWBZ 2010. De
aanpassing in
de Beleidsregels
betreft een
verduidelijking
van het beoogde
beleid.

Tabel: Gemiddelde tijd en frequentie van VP-activiteiten
Overzicht van te adviseren activiteiten1
Overzicht van handelingen die deel uit kunnen maken van de

Gemiddelde
als onderdeel van de functie Verpleging. activiteit.
tijd2 per keer
* VP-handelingen, die voortvloeien uit de zorg zoals een medisch
specialist en/of huisarts, die pleegt te bieden
1.2 Controle lichaamsfuncties

−−

Temperatuur meten/pols tellen/controle ademhaling/controle gewicht
Aanleggen van vochtbalans/controle en/of ingrijpen op
vochtbalans
Controle huid/vochthuishouding/uitscheiding urine/faeces
Bloeddruk meten
Bloedsuiker prikken (bijvoorbeeld t.b.v. dagcurve)

10

15

−−
−−
−−
−−
−−
−−

Verzorging wonden en de niet-intacte huid rondom onnatuurlijke lichaamsopeningen
Wondverzorging
Zalven van niet-intacte huid
Aanleggen druk/steunverband na wondverzorging
Decubitus: risico bepalen, preventieplan op- en bijstellen
Advies m.b.t. preventieve maatregelen geven
Stomaverzorging bij een lokaal niet-intacte huid

1.4 Ondersteuning bij uitscheiding

−−
−−
−−
−−
−−
−−
−−
−−

Manueel faeces verwijderen
Inbrengen rectum canule
Klysma geven (hoog)
Klysma microlax
Katheteriseren (eenmalig)
Katheter inbrengen (verblijfs)
Blaasspoelen via nog aan te brengen katheter
Spoelen nefrostomiecatheter*

15
15
30
15
15
30
20
20

1.5 Medicatie

−−

Toedienen medicatie in een lokaal niet-intacte huid, via injecteren (of via infuus*)
Subcutane medicatietoediening via de pomp

20

−−
−−
−−
−−
1.3 Wond- en/of stomaverzorging

−−

−−

15
10
10
10

25
10
15
20
10
20

45

1 De nummering van de activiteiten sluit niet altijd aan. Dit vanwege het aansluiten van deze nummering met de nummering zoals deze
binnen de AWBZ brede Zorg Registratie (AZR) is opgenomen.
2 Deze tijd is inclusief de indirecte zorg (3,5 minuut).

43 ‘Onderzoek naar tijdnormen voor activiteiten en handelingen van de functies PV en VP’, oktober 2007, bureau HHM.

100

Tabel: Gemiddelde tijd en frequentie van VP-activiteiten
Overzicht van te adviseren activiteiten1
Overzicht van handelingen die deel uit kunnen maken van de

Gemiddelde
als onderdeel van de functie Verpleging. activiteit.
tijd2 per keer
* VP-handelingen, die voortvloeien uit de zorg zoals een medisch
specialist en/of huisarts, die pleegt te bieden
1.7 Verpleegkundige begeleiding bij
uitvoeren zelfzorg3

Dit betreft het observeren, signaleren, controleren van de
Tot 60 minuactiviteiten 1.2 tot met 1.5 en 1.10 tot en met 2.1 (binnen deze
ten per week
tabel). Het gaat om het compenseren van de kwaliteit van de
door verzekerde, gebruikelijke zorger of mantelzorger uitgevoerde
AWBZ-zorg. Om de kwaliteit van de handelingen die onder verpleging horen op het juiste niveau te houden, komt een zorgverlener
langs, die daarin begeleidt. Bij het ‘vertellen’ van een diagnose
van een ernstige ziekte van een behandelaar uit de eerste lijn aan
de verzekerde hoort een stuk begeleiding bij het verwerken/accepteren van deze diagnose en het omgaan met de ziekte. Wanneer
er sprake is van acceptatieproblemen die niet door de behandelaar zijn te ondervangen, kan de inzet van maatschappelijk werk
of een psycholoog aangewezen zijn. Hiervoor is geen indicatie VP
mogelijk.

1.9 Aanleren van VP-activiteiten

Aanleren van VP-activiteiten aan verzekerde, gebruikelijke zorger
en mantelzorger gekoppeld aan activiteiten 1.2 tot en met 1.5 en
1.10 tot en met 2.1

Gelijk aan
een of meer
van de aan
te leren activiteiten plus
‘aanleertijd’
afhankelijk
van de aan
te leren
activiteit tot
een maximum van 45
minuten per
week

1.10 Niet nader gespecificeerd verpleegkundig handelen

−−
−−
−−
−−

Compressief zwachtelen een been
Compressief zwachtelen twee benen
Zuurstof toedienen*
Inbrengen sonde

15
25
10
30

2.1 Gespecialiseerd verpleegkundig
handelen

−−
−−
−−
−−
−−
−−
−−
−−
−−

Inbrengen infuus*
Epidurale/spinale pijnbestrijding*
Intraveneuze medicatietoediening*
Intraveneuze vocht- en voedingtoediening*
Drainage maag/thorax*
Fototherapie*
Uitzuigen trachea, mond/keelholte*
Verwisselen van de buitencanule*
Bronchiaal toilet (sprayen NaCl)*

20
30
20
20
20
30
20
30
15

1 De nummering van de activiteiten sluit niet altijd aan. Dit vanwege het aansluiten van deze nummering met de nummering zoals deze
binnen de AWBZ brede Zorg Registratie (AZR) is opgenomen.
2 Deze tijd is inclusief de indirecte zorg (3,5 minuut).
3 Dit is andere zorg dan AIV. De omschrijving van AIV is opgenomen onder 6.5 Specifieke punten

Hoofdstuk 6 Verpleging

101

Tabel: Gemiddelde tijd en frequentie van VP-activiteiten
Overzicht van te adviseren activiteiten1
Overzicht van handelingen die deel uit kunnen maken van de

Gemiddelde
als onderdeel van de functie Verpleging. activiteit.
tijd2 per keer
* VP-handelingen, die voortvloeien uit de zorg zoals een medisch
specialist en/of huisarts, die pleegt te bieden
4.1 Toezicht vanwege thuisbeademing bij
kinderen tot 18 jaar

Toezicht in geval van thuisbeademing bij kinderen tot 18 jaar *

Zie bijlage 5
van de Beleidsregels
VWS en
hoofdstuk
11 van de
CIZ Indicatie­
wijzer.

1 De nummering van de activiteiten sluit niet altijd aan. Dit vanwege het aansluiten van deze nummering met de nummering zoals deze
binnen de AWBZ brede Zorg Registratie (AZR) is opgenomen.
2 Deze tijd is inclusief de indirecte zorg (3,5 minuut).

102

Hoofdstuk 7
Begeleiding
Inhoudsopgave
7.1
7.2
7.3

7.4

7.5

Inleiding		
Wettelijk kader
Afbakeningskader Begeleiding (BG) op basis van het trechtermodel
A.
Grondslagen
B.
Doelstelling/indicatiecriteria
C.
Behandeling/revalidatie
D.
Aanpassingen van de omgeving
E.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
F.
Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
G.
Gebruikelijke zorg
H.
Mantelzorg
De functie Begeleiding
A.
Omvang
B.
Geldigheidsduur
C.
Gemiddelde tijden per BG-handeling (zie bijlage bij dit hoofdstuk)
D.
Leveringsvorm
E.
Leveringsvoorwaarden
Specifieke punten
Toezicht bij vervoer
Respijtzorg		
Zorgmijders (definitie vanuit het indicatieperspectief)

104
104
104
104
105
112
114
114
120
121
121
122
122
127
127
127
127
128
128
128
129

Bijlage bij hoofdstuk 7

Hoofdstuk 7 Begeleiding

103

7.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor de functie Begeleiding (BG) beschreven. Dit hoofdstuk is met
name gebaseerd op de Beleidsregels van VWS, Begeleiding maar ook de inhoud van de andere delen van de
Beleidsregels van VWS zijn van belang bij het indicatieonderzoek naar een aanspraak op de functie BG.

7.2

Wettelijk kader

Artikel 6 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
1. Begeleiding omvat door een instelling te verlenen activiteiten aan verzekerden met een somatische ,
psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking, of een verstandelijke, lichamelijke of
zintuiglijke handicap die matige of zware beperkingen hebben op het terrein van
a. de sociale redzaamheid;
b. het bewegen en verplaatsen;
c. het psychisch functioneren;
d. het geheugen en de oriëntatie; of
e. die matig of zwaar probleemgedrag vertonen.
2. De activiteiten, bedoeld in het eerste lid, zijn gericht op bevordering, behoud of compensatie van de
zelfredzaamheid en strekken tot voorkoming van opname in een instelling of verwaarlozing van de verzekerde.
3. De activiteiten, bedoeld in het eerste lid, bestaan uit:
a. het ondersteunen bij of oefenen met vaardigheden of handelingen;
b. het ondersteunen bij of oefenen met het aanbrengen van structuur of het voeren van regie, of
c. het overnemen van toezicht op de verzekerde.
Artikel 10 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
“Indien de verzekerde zorg als bedoeld in artikel 6 gedurende een dagdeel in een instelling ontvangt, omvat de
zorg tevens vervoer naar en van de instelling, indien daarvoor een medische noodzaak bestaat”.

7.3

Afbakeningskader Begeleiding (BG) op basis van het trechtermodel

A.

Grondslagen
Verzekerde

A.

Ziekte/aandoening/stoornis

Ziekte/aandoening/stoornis

Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

104

5b Indicatiebesluit
met verblijf

De verzekerde kan toegang verkrijgen tot de functie Begeleiding als sprake is van een somatische,
psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking, of van een verstandelijke, lichamelijke of
zintuiglijke handicap.

B.

Doelstelling/indicatiecriteria

De functie Begeleiding is gericht op het bevorderen, het behoud of het compenseren van zelfredzaamheid van de
verzekerde. De Begeleiding is bedoeld voor verzekerden die zonder deze Begeleiding zouden moeten verblijven in
een instelling of zouden verwaarlozen.
De verzekerde kan zijn aangewezen op Begeleiding in de vorm van individuele Begeleiding (BG individueel) of
Begeleiding in groepsverband (BG groep).
Indicatiecriteria
Om in aanmerking te komen voor de functie Begeleiding dient te zijn vastgesteld dat de onderzochte beperkingen
van verzekerde betekenen dat verzekerde matige tot zware beperkingen heeft op één of meer van de volgende vijf
terreinen:
1. sociale redzaamheid;
2. bewegen en verplaatsen;
3. probleemgedrag;
4. psychisch functioneren of
5. geheugen- en oriëntatiestoornissen.
Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010:
Bij een kind in de leeftijd van 0 tot 12 maanden, dat als gevolg van een somatische aandoening of beperking
aanspraak heeft op Persoonlijke Verzorging of Verpleging met een hoge leveringsvoorwaarde (C/D), waarbij deze
hoge leveringsvoorwaarde leidt tot (dreigende) overbelasting van de ouder(s), is er tevens een aanspraak op de
functie Begeleiding.

Deze tekst is
toegevoegd vanwege
een wijziging in
de Beleidsregels
Indicatiestelling
AWBZ 2010. Deze
wijziging vond plaats
omdat de toegang

Het onderscheid tussen enerzijds lichte beperkingen en anderzijds matige tot zware beperkingen wordt op elk van
deze vijf terreinen onderzocht aan de hand van een aantal aspecten.

tot de functie
Begeleiding binnen
de in het Besluit
Zorgaanspraken
opgenomen criteria,
die de toegang tot de

Bij sociale redzaamheid gaat het om de volgende aspecten:
•
begrijpen wat anderen zeggen;
•
een gesprek voeren;
•
zich begrijpelijk maken;
•
initiëren en uitvoeren eenvoudige taken;
•
kunnen lezen, schrijven en rekenen;
•
communicatiehulpmiddel gebruiken;
•
dagelijkse bezigheden;
•
problemen oplossen en besluiten nemen;
•
dagelijkse routine regelen;
•
zelf geld beheren;
•
initiëren en uitvoeren complexere taken;
•
zelf administratie zaken bijhouden.

functie Begeleiding
bepalen, niet
toepasbaar zijn op
het bepalen van de
toegang tot deze
functie voor kinderen
van 0 tot 12 maanden
met de grondslag
‘somatische
aandoening of
beperking’ en
waarbij sprake
is van een hoge
leveringsvoorwaarde
(C/D) op de functies
PV en/of VP.

Lichte beperkingen houden in:
•• verzekerde heeft lichte problemen met de dagelijkse routine en met het uitvoeren van met name complexere
activiteiten. Met enige stimulans en/of toezicht is hij/zij in staat zijn sociale leven zelfstandig vorm te geven,
aankopen te doen en zijn geld te beheren. Wat betreft het aangaan en onderhouden van sociale relaties, op
school, op het werk, met het sociale netwerk, is er met praten bij te sturen: vanuit gezin, het sociale netwerk
en/of school. Verzekerde kan zelf om hulp vragen en er is geen noodzaak tot het daadwerkelijk overnemen van
taken.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

105

Matige beperkingen houden in:
•• het oplossen van problemen, het zelfstandig nemen van besluiten, het regelen van dagelijkse bezigheden en
de dagelijkse routine (gebrek aan dag- en nachtritme) zijn voor verzekerde niet vanzelfsprekend en leveren
af en toe zodanige problemen op dat de verzekerde afhankelijk is van hulp. De communicatie gaat niet altijd
vanzelf doordat verzekerde soms niet goed begrijpt wat anderen zeggen en/of zichzelf soms niet voldoende
begrijpelijk kan maken. Het niet inzetten van Begeleiding kan leiden tot verwaarlozing /opname.
Zware beperkingen houden in:
•• complexe taken moeten voor verzekerde worden overgenomen. Ook het uitvoeren van eenvoudige taken en
communiceren gaan moeizaam. Verzekerde kan niet zelfstandig problemen oplossen en/of besluiten nemen,
hij kan steeds minder activiteiten zelfstandig uitvoeren. De zelfredzaamheid wordt problematisch. Voor de
dagstructuur en het voeren van de regie is verzekerde afhankelijk van de hulp van anderen.
Bij zich bewegen en verplaatsen gaat het om de volgende aspecten:
• lichaamspositie handhaven;
• grove hand- en armbewegingen maken;
• fijne handbewegingen maken;
• lichtere voorwerpen tillen;
• gecoördineerd bewegingen maken met benen en voeten;
• lichaampositie veranderen;
• trap op en af gaan zonder hulp(middelen);
• zich verplaatsen met hulp(middelen);
• voortbewegen binnenshuis, zonder hulp(middelen);
• gebruik maken van openbaar vervoer;
• eigen vervoermiddel gebruiken;
• voortbewegen buitenshuis zonder hulp(middelen);
• korte afstanden lopen;
• zwaardere voorwerpen tillen.
Lichte beperkingen houden dan in:
•• verzekerde kan niet meer zelf fietsen of autorijden en kan zich buitenshuis niet meer zonder hulpmiddel
(bijvoorbeeld een rollator) voortbewegen. Met het gebruik van hulpmiddelen kan er nog veel, maar niet
alles. Daarnaast kan verzekerde geen zware voorwerpen tillen. Het optillen van lichte voorwerpen levert
soms problemen op, maar met wat hulp en eenvoudige aanpassingen lukt dit nog wel. Verzekerde kan de
genoemde beperkingen in voldoende mate compenseren door hulp uit de omgeving en zo nodig door de inzet
van hulp bij het huishouden en/of voorzieningen uit de Wmo.
Matige beperkingen houden dan in:
•• het zelfstandig opstaan uit een stoel en gaan zitten levert soms problemen op. Fijne handbewegingen
worden minder vanzelfsprekend maar ook de grove hand- en armbewegingen beginnen problemen te geven.
Verzekerde kan zich, ook met behulp van een rollator of rolstoel, moeilijker zelfstandig verplaatsen. Openbaar
vervoer is eigenlijk ontoegankelijk voor verzekerde geworden, maar vanuit eigen middelen of de Wmo zijn
hiervoor alternatieven mogelijk.
Zware beperkingen houden dan in:
•• bij het opstaan uit een stoel, het gaan zitten en het in- en uit bed komen moet verzekerde volledig worden
geholpen. Binnenshuis is verzekerde voor zijn verplaatsingen zowel naar een andere verdieping of gelijkvloers
volledig afhankelijk van hulpmiddelen. Voor het oppakken of vasthouden van lichte voorwerpen is hulp nodig.
Ondanks het gebruik van hulpmiddelen kan verzekerde de beperkingen onvoldoende compenseren in het
dagelijks leven.

106

Bij gedragsproblemen gaat het om de volgende aspecten:
•
destructief gedrag (gericht op zichzelf en/of de ander, zowel letterlijk als figuurlijk);
•
dwangmatig gedrag;
•
lichamelijk agressief gedrag;
•
manipulatief gedrag;
•
verbaal agressief gedrag;
•
zelfverwondend of zelfbeschadigend gedrag;
•
grensoverschrijdend seksueel gedrag.
Lichte beperkingen houden dan in:
•• verzekerde vertoont lichte gedragsproblemen die bijsturing vereisen maar geen directe of acute belemmering
vormen voor de zelfredzaamheid. Het vertoonde gedrag kan relatief eenvoudig worden bijgestuurd door
de omgeving van verzekerde, het gezin en/of de school. Bijsturing is voldoende zonder dat de overname
noodzakelijk is.
Matige beperkingen houden dan in:
•• verzekerde vertoont gedrag dat bijsturing en soms (gedeeltelijke) overname van taken vereist. Het
cliëntsysteem kan slechts gedeeltelijk in de bijsturing van verzekerde voorzien. Het vertoonde gedrag vereist
bijsturing door een deskundige professional. Als er geen deskundige bijsturing wordt geboden, verslechtert de
situatie van verzekerde.
Zware beperkingen houden dan in:
•• verzekerde vertoont ernstig probleemgedrag en hierdoor ontstaan zelfredzaamheidproblemen. Er is
deskundige professionele sturing nodig om het gedrag in goede banen te leiden. Omdat er risico’s zijn voor
veiligheid van verzekerde of zijn omgeving is er continu hulp of begeleiding nodig.
Bij psychisch functioneren gaat het om de volgende aspecten:
•
concentratie;
•
geheugen en denken;
•
perceptie van omgeving.
Lichte beperkingen houden dan in:
•• verzekerde heeft lichte problemen met concentreren, geheugen en denken. De oorzaak kan in verschillende
problemen liggen, zoals lichte sociaal-emotionele instabiliteit, stemmingsproblemen, dan wel
prikkelgevoeligheid. De concentratie en/of capaciteit tot informatieverwerking laat af en toe te wensen over.
Met hulpmiddelen en enige aansturing is de zelfredzaamheid van verzekerde voldoende te ondersteunen. Er is
geen noodzaak tot het overnemen van taken.
Matige beperkingen houden dan in:
•• verzekerde heeft vaak zodanige problemen met de concentratie en informatieverwerking dat hiervoor hulp
noodzakelijk is. Als er niet met regelmaat deskundige hulp wordt geboden, ervaart verzekerde in het dagelijks
leven problemen bij de zelfredzaamheid.
Zware beperkingen houden dan in:
•• verzekerde heeft ernstige problemen met de concentratie, het geheugen en denken en ook de waarneming
van de omgeving. Hierdoor is volledige overname van taken door een deskundige professional noodzakelijk.
Bij oriëntatiestoornissen gaat het om de volgende aspecten:
•• oriëntatie in persoon;
•• oriëntatie in ruimte;
•• oriëntatie in tijd;
•• oriëntatie naar plaats.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

107

Lichte beperkingen houden dan in:
•• verzekerde heeft lichte problemen met het besef van tijd en/of plaats. Het herkennen van personen en de
omgeving levert geen problemen op. De problemen doen zich af en toe voor en verzekerde kan zich met hulp
vanuit zijn netwerk, zelfstandig redden. De beperkingen vormen geen bedreiging voor zijn zelfredzaamheid,
want verzekerde kan veel taken op basis van ‘gewoonte’ zelfstandig uitvoeren.
Matige beperkingen houden dan in:
•• verzekerde heeft problemen met het herkennen van personen en zijn omgeving. De zelfredzaamheid van
verzekerde staat onder druk. Verzekerde heeft vaak hulp nodig van anderen bij het uitvoeren van taken en het
vasthouden van een normaal dagritme. Als er geen deskundige begeleiding wordt geboden, verslechtert de
situatie van verzekerde.
Zware beperkingen houden dan in:
•• verzekerde vertoont ernstige problemen in het herkennen van personen en van zijn omgeving. Hij is
gedesoriënteerd en zijn zelfredzaamheid is aangetast. Ondersteuning bij dagstructurering en bij het uitvoeren
van taken is noodzakelijk, ook is het overnemen van taken aan de orde. Als er geen deskundige begeleiding
geboden wordt, is opname het enige alternatief.
Indicatiecriteria voor oefenen:
In geval van het oefenen (zie punt 4 in tabel ‘activiteiten Begeleiding’) dient bovendien te zijn vastgesteld:
•
dat verzekerde gemotiveerd en leerbaar is om te oefenen en trainbaar is;
•
dat het oefenen programmatisch en doelmatig plaatsvindt;
•
en/of dat mantelzorg in de directe omgeving en/of gebruikelijke zorger van de verzekerde gemotiveerd en
leerbaar is om te oefenen en trainbaar is.
Het bevorderen, behouden of compenseren van zelfredzaamheid:
Bij zelfredzaamheid in relatie tot de functie Begeleiding gaat het om de lichamelijke, cognitieve en psychische
mogelijkheden die verzekerde in staat stellen om binnen de persoonlijke levenssfeer te functioneren.
In de eerste plaats kan het gaan om het compenseren en actief herstellen van het beperkte of afwezige
regelvermogen van verzekerde, waardoor hij onvoldoende of geen regie over het eigen leven kan voeren. Het gaat
dan om zaken als het helpen plannen van activiteiten, regelen van dagelijkse zaken, het nemen van besluiten en
het structureren van de dag. Omdat de grens tussen de persoonsgebonden sociale omgeving en participatie niet
altijd scherp te trekken is, zal voor verzekerden met matige en zware beperkingen binnen de functie Begeleiding
ook ondersteuning mogelijk zijn in de vorm van het stimuleren tot en het voorbereiden van gesprekken met
instanties op het terrein van wonen, school, werk, et cetera.
Ten tweede kan Begeleiding de vorm aannemen van praktische hulp en ondersteuning bij het uitvoeren dan wel
het eventueel ondersteunen bij/oefenen van handelingen/vaardigheden die zelfredzaamheid tot doel hebben.
In de derde plaats kan het gaan om het overnemen van toezicht.

Deze tekst is
toegevoegd.
Dit ter nadere
uitwerking
van hetgeen
is beschreven
onder
paragraaf 7.3,
indicatiecriteria.

108

Uitzondering toegang Begeleiding voor kinderen van 0 tot 12 maanden
Bij een kind in de leeftijd van 0 tot 12 maanden, dat als gevolg van een somatische aandoening of beperking
aanspraak heeft op Persoonlijke Verzorging of Verpleging met een hoge leveringsvoorwaarde (C/D), waarbij deze
hoge leveringsvoorwaarde leidt tot (dreigende) overbelasting van de ouder(s), is er tevens een aanspraak op de
functie Begeleiding.
Deze kinderen kunnen ook toegang krijgen tot de functie Begeleiding zonder dat is vastgesteld dat er matige tot
zware beperkingen zijn op een of meer van de vijf terreinen die toegang geven tot de functie Begeleiding. De
reden hiervoor is dat de beperkingen op grond van de jonge leeftijd nog niet goed vast te stellen zijn ten opzichte
van gezonde kinderen van dezelfde leeftijd. Toegang tot de functie Begeleiding kan nodig zijn omdat er bij deze
kinderen sprake is van bovengebruikelijk toezicht als gevolg van leveringsvoorwaarde C of D voor de functies PV
en/of VP.
Dit bovengebruikelijk toezicht kan leiden tot (dreigende) overbelasting bij ouders. Wanneer dit het geval is en
de functie Begeleiding (individueel of in groepsverband), al dan niet in de vorm van respijtzorg, een doelmatige
oplossing is om deze (dreigende) overbelasting op te heffen, dan is er op basis van het bovenstaande toegang
tot de functie Begeleiding. Bij kinderen met andere grondslagen en kinderen ouder dan 12 maanden is het

beperkingenbeeld zodanig dat er op basis van deze stoornissen en beperkingen de toegang tot de functie
Begeleiding kan worden bepaald op basis van de reguliere criteria.
De toegang tot de functie Begeleiding wordt bij deze kinderen bepaald aan de hand van het aanwezig
zijn van leveringsvoorwaarde C of D op de functie(s) Persoonlijke Verzorging en/of Verpleging. Deze hoge
leveringsvoorwaarden bepalen de mate van de (on)planbaarheid en/of de nabijheid van de door de zorgverleners
te leveren AWBZ-zorg. Bij kleine kinderen in de thuissituatie zijn dit veelal de ouders. Het verschil in intensiteit
van zorg door ouders aan een somatisch ziek kind ten opzichte van een gezond kind, kan een dreigende
overbelasting objectiveerbaar maken. Zie hiervoor ook hoofdstuk Gebruikelijke zorg, paragraaf 4.3.
Van leveringsvoorwaarde C en D in relatie tot de toegang tot de functie Begeleiding bij deze kinderen is sprake
wanneer ouders vitale lichaamsfuncties van het kind actief moeten controleren en wanneer er bij afwijkingen
direct moet worden ingegrepen, omdat er anders gevaar ontstaat. Deze afwijkingen komen (bijna) dagelijks voor.
In (levens)bedreigende situaties alarmeert het kind zelf niet door middel van huilen en/of roepen. Ouders hebben
bij het bieden van toezicht een (frequente) actieve rol en moeten in geval van (levens)gevaar direct ingrijpen.
Voorbeelden zijn ernstige epileptische aanvallen waarbij een status epilepticus dreigt, en ernstige hart- en
longaandoeningen waarbij zuurstoftekort dreigt.
De geldigheidsduur van de indicatie moet worden vastgesteld op basis van de reguliere criteria zoals beschreven
in hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.5.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

109

Onder de functie Begeleiding vallen de volgende activiteiten.
Tabel: activiteiten Begeleiding
Overzicht van te adviseren activiteiten als
onderdeel van de functie Begeleiding
1.1

Het ondersteunen bij het aanbrengen van structuur, c.q. het voeren
van regie.
Deze activiteit richt zich met name
op de beperkingen en stoornissen in
de sociale redzaamheid, oriëntatiestoornissen, probleemgedrag en
psycho-sociale functies.

2.4

Het ondersteunen bij praktische
vaardigheden/handelingen ten
behoeve van zelfredzaamheid.

Overzicht van handelingen die deel uit kunnen maken van de activiteit
−−
−−

−−
−−
−−
−−
−−

−−
−−
−−
−−
−−
Deze activiteit richt zich met name
op de beperkingen in de sociale
redzaamheid en het zich bewegen
en verplaatsen.

−−

−−
−−
3.6

Het bieden van toezicht.

−−
−−

4.7

Oefenen met het aanbrengen van
structuur, c.q. het voeren van regie
en/of het uitvoeren van handelingen die zelfredzaamheid tot doel
hebben.

−−

−−

hulp bij initiëren of compenseren van eenvoudige of complexe taken, besluiten nemen en gevolgen daarvan wegen;
regelen van randvoorwaarden op het gebied van wonen, onderwijs, werk,
inkomen, iets kopen/betalen, het stimuleren tot en voorbereiden van een
gesprek met dit type instanties2 (dit betreft niet het meegaan naar/aanwezig zijn bij het gesprek);
hulp bij plannen, stimuleren en voorbespreken van activiteiten;
hulp bij initiëren of compenseren van op/bijstellen van dag/weekplanning;
dagelijkse routine3;
inzicht geven in (mogelijke) gevolgen van besluiten;
hulp bij zich aan regels/afspraken houden, corrigeren van besluiten of
gedrag;
hulp bij uitvoeren of overnemen van eenvoudige of complexe taken/activiteiten, of bij oplossen van praktische problemen die buiten de dagelijkse
routine vallen;
hulp bij uitvoeren van vaardigheden die geleerd zijn tijdens AWBZ- of GGZbehandeling, zoals sociale vaardigheden5;
hulp bij het beheren van (huishoud)geld;
hulp bij de administratie (alleen in de zin van oefenen);
hulp bij gebruik openbaar vervoer (alleen in de zin van oefenen);
hulp bij of overnemen van post openmaken, voorlezen en regelen, afhandeling praktische zaken;
hulp bij of overnemen van oppakken, aanreiken, verplaatsen van dagelijks
noodzakelijke dingen zoals het oppakken van dingen die op de grond zijn
gevallen als een leesbril, het aanreiken van dingen die buiten bereik zijn
geraakt zoals een kussen, het verplaatsen van een boek, telefoon en dergelijke;
hulp bij plannen en stimuleren van contact in persoonsgebonden sociale
omgeving;
hulp bij communicatie in de persoonsgebonden omgeving bij bijvoorbeeld
afasie;
toezicht op- en het aansturen van gedrag ten gevolge van een stoornis, thuis
of elders (bijvoorbeeld tijdens onderwijs);
toezicht gericht op het bieden van fysieke zorg, zodat tijdig in kan worden
gegrepen bij bijvoorbeeld valgevaar, of complicaties bij een ziekte.
oefenen door de verzekerde zelf: oefenen met vaardigheden (al dan niet
aangeleerd tijdens AWBZ- of GGZ-behandeling) zoals gebruik geleidestok
en gebruik hulpmiddelen voor communicatie8, stimuleren van wenselijk
gedrag, inslijpen van gedrag;
oefenen van de mantelzorger/gebruikelijke zorger hoe om te gaan met de
gevolgen van de aandoening, stoornis of beperking van de verzekerde.

1 Deze activiteit staat gelijk aan activiteit b art. 6 lid 3, Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza): het ondersteunen bij of oefenen met het
aanbrengen van structuur of het voeren van regie.
2 Van instanties als gemeenten, woningbouwverenigingen, UWV, onderwijsinstellingen maar ook bijvoorbeeld banken mag deskundigheid
in communicatie met diverse doelgroepen worden verwacht. Hulp bij het meegaan naar winkels en dergelijke behoort tot de eigen
verantwoordelijkheid of kan worden ingevuld door vrijwilligers.
3 Hierbij moet worden gedacht aan opstaan, wassen, aankleden, eten en op tijd klaar staan.
4 Deze activiteit staat gelijk aan activiteit a art. 6, lid 3, Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza): het ondersteunen bij of oefenen met
vaardigheden of handelingen.
5 Hierbij moet worden gedacht aan het maken van afspraak voor bezoek en sturen van een (verjaardags)kaart.
6 Deze activiteit staat gelijk aan activiteit c art. 6 lid 3, Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza): het overnemen van toezicht op de verzekerde.
7 Deze activiteit staat gelijk aan activiteiten a en b art. 6 lid 3, Besluit zorgaanspraken AWBZ (Bza).
8 Het gaat hier om het oefenen in het het gebruik van de apparatuur (telefoon/computer) zelf.

110

Oefenen is aan de orde in de zin van ‘inslijten’ van vaardigheden/handelingen en voor wat betreft het
aanbrengen van structuur of het voeren van regie. Deze vaardigheden zijn in een (para)medisch voortraject als
onderdeel van behandeling in het kader van de Zvw of de AWBZ al aangeleerd. In deze zin betreft het dus het
leren toepassen van reeds aangeleerde vaardigheden of gedrag. Oefenen in de zin van Begeleiding kan ook aan
de orde zijn wanneer de beperkingen als een gegeven worden beschouwd en er op basis van deze beperkingen op
zichzelf staande praktische vaardigheden en gedrag wordt aangeleerd die de zelfredzaamheid ten doel hebben en
er geen multidisciplinaire aanpak wordt vereist. Het gaat dan bijvoorbeeld om verzekerden met een vertraagde
leerbaarheid waarvoor zorg vanuit de eerste lijn vanwege deze vertraagde leerbaarheid geen oplossing biedt. Dit
leren van praktische vaardigheden/activiteiten en gedrag kan zowel ten goede komen aan de verzekerde als aan
zijn directe omgeving.
Zelfredzaamheid
Zelfredzaamheid (in relatie tot de functie Begeleiding): de lichamelijke, cognitieve en psychische mogelijkheden
die de verzekerde in staat stellen om binnen de persoonlijke levenssfeer te functioneren. De verzekerde:
•• heeft het vermogen om zelfzorghandelingen uit te voeren c.q. de regie te voeren over de zelfzorghandelingen;
•• heeft het vermogen tot sociaal functioneren in de dagelijkse leefsituaties, zoals thuis en in relatie met
vrienden en familie;
•• heeft het vermogen om zelf in zijn dagstructurering te voorzien;
•• kan zelf besluiten nemen en regie voeren.
Hieronder wordt een logisch verband gelegd tussen de terminologie van de internationale classificatie van het
menselijk functioneren en zelfredzaamheid.
De International Classification of Functioning (ICF) maakt onderscheid in de volgende gebieden:
•• leren en toepassen van kennis (d1)
•• algemene taken en eisen (d2)
•• communicatie (d3)
•• mobiliteit (d4)
•• zelfverzorging (d5)
•• huishouden (d6)
•• tussenmenselijke interacties en relaties (d7)
•• belangrijke levensgebieden (opleiding, beroep en werk, economisch leven, waaronder ook vrijwilligerswerk)
(d8)
•• maatschappelijk, sociaal en burgerlijk leven (d9)
Beperkingen op de ICF-gebieden 1 t/m 7 komen overeen met beperkingen ten aanzien van zelfredzaamheid.
Bij Begeleiding gaat het echter om de zelfredzaamheid op de gebieden 1, 2, 3, 4 en 7. Beperkingen op gebied 5
worden voornamelijk gecompenseerd door de functies Verpleging, Persoonlijke Verzorging en op gebied 6 door de
Wmo (huishoudelijke hulp). De beperkingen op de gebieden 8 en 9 zijn beperkingen op het gebied van participatie
(integratie in de samenleving) en vallen dus niet (meer) onder Begeleiding.
Het gaat om situaties waarin het niet mogelijk is de beperkingen te genezen of te verbeteren, en het ook niet
mogelijk is de verzekerde zo met de gevolgen van die beperkingen om te leren gaan dat hij zelfstandig kan
functioneren. In die gevallen gaat het om het overnemen van verloren functionaliteit.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

111

C.

Behandeling/revalidatie
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

C.

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

In deze stap van het trechtermodel wordt de ‘weging’ gemaakt of er bestaande adequate of nieuwe oplossingen
zijn met behulp van behandeling (al dan niet via de AWBZ), revalidatie, reactivering of leren.
Behandeling/revalidatie is mogelijk, indien in het handelen/functioneren verbetering mogelijk is. Om dit te
beoordelen, kan de medisch adviseur geraadpleegd worden. Conclusie is mogelijk dat de beperkingen geheel of
gedeeltelijk op te heffen zijn. Op basis van deze conclusie kan geheel of gedeeltelijk ter compensatie zorg ingezet
worden.
Onderscheid Begeleiding en Behandeling
Onder Behandeling vallen activiteiten die gericht zijn op het verbeteren (tegengaan van verslechtering) van
de met de grondslag samenhangende aandoening, stoornis of beperking. Daarbij hoort het verbeteren van
algemene competenties en vaardigheden (zoals beheersen van gedrag, verbeteren van fysieke vaardigheden
als conditie, bewegingsvermogen, en/of mentale vaardigheden als oriëntatievermogen, concentratievermogen
et cetera). Het gaat om gerichte professionele interventies, waarvoor expertise op het niveau van een specifiek
medicus (bijvoorbeeld specialist ouderengeneeskunde, arts verstandelijk gehandicapten, et cetera), specifiek
paramedicus (bijvoorbeeld ergotherapeut), vaktherapeut (bijv. drama-/speltherapeut) of gedragswetenschapper
(bijv. orthopedagoog, gz-psycholoog) noodzakelijk is. De behandeling vindt plaats vanuit een instelling, onder
coördinatie van een AWBZ-hoofdbehandelaar, met specifieke (op AWBZ-zorg gerichte) deskundigheid en is
multidisciplinair. Dit geldt voor de behandelvormen ‘aanvullende functionele diagnostiek’, ‘kortdurende
behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ en ‘continue systematische,
langdurige en multidisciplinaire zorg’.
Het begeleiden bij het praktisch uitvoeren van concrete handelingen en gedrag is Begeleiding.
Dat begeleiden houdt qua activiteiten in:
•
•
•

112

het verder verbeteren van het praktisch handelen/regievoeren en het gedrag door oefening/inslijten en
bijsturing/correctie in het dagelijks leven;
het onderhouden ervan door herhaling, bijsturing/correctie;
het overnemen van handelingen en regie en ingrijpen bij gedragsproblemen.

Aanleren en oefenen
Tot Behandeling in het kader van de AWBZ wordt ook de behandeling gerekend die gericht is op het aanleren
van nieuwe vaardigheden of gedrag (dit werd tot 2009 tot de functie Activerende Begeleiding gerekend), als dit
tenminste een programmatische en multidisciplinaire aanpak vereist waarvoor een AWBZ-behandelaar nodig is.
Het betreft een complex probleem dat om bepaalde niet op zichzelf staande vaardigheden te kunnen aanleren
een specifieke benadering vraagt. Bijvoorbeeld een verzekerde met een CVA moet opnieuw leren lopen en/of
het zich leren voortbewegen in een rolstoel; de handfunctie moet worden verbeterd en/of de uitvoering van
de activiteiten moet met de andere hand worden aangeleerd. Vanwege de afasie is het nodig om de spraak te
verbeteren en/of een andere wijze van communiceren aan te leren. Bij de verbeteringen van de stoornissen/
beperkingen behoort dan gelijktijdig het aanleren van op zichzelf staande vaardigheden die de zelfredzaamheid
ten doel hebben zoals het (opnieuw) leren eten koken of het doen van boodschappen. Bij het aanleren van deze
vaardigheden/activiteiten zijn meerdere disciplines betrokken, zoals een fysiotherapeut, een ergotherapeut en
een logopedist. Dit alles onder coördinatie van de hoofdbehandelaar. Dit kan de specialist ouderengeneeskunde
zijn. Tot het aanleren behoort, tijdens de behandelperiode, naast de training ook de herhaling.
Het door oefenen recent aangeleerde vaardigheden inslijten of bestaande vaardigheden in een andere situatie
kunnen gebruiken, wordt niet gerekend tot de functie Behandeling, maar tot de functie Begeleiding. In geval
van Begeleiding heeft de AWBZ-behandelaar zich kunnen terugtrekken en kan de zorg na enige instructie worden
overgenomen door een persoon, niet zijnde een AWBZ-behandelaar.
Oefenen in de zin van Begeleiding kan ook aan de orde zijn wanneer de beperkingen als een gegeven worden
beschouwd en er op basis van deze beperkingen op zichzelf staande praktische vaardigheden en gedrag wordt
aangeleerd die de zelfredzaamheid ten doel hebben en er geen multidisciplinaire aanpak wordt vereist. Het gaat
dan bijvoorbeeld om verzekerden met een vertraagde leerbaarheid waarvoor zorg vanuit de eerste lijn vanwege
deze vertraagde leerbaarheid geen oplossing biedt. Dit leren van praktische vaardigheden/activiteiten en gedrag
kan zowel ten goede komen aan de verzekerde als aan zijn directe omgeving. Denk hierbij aan het leren lopen
met een blindegeleidestok aan een visueel gehandicapte en/of het zich binnen en rondom de woning kunnen
oriënteren. De directe omgeving krijgt adviezen over de inrichting van de woonomgeving en de achtergrond
hiervan. Ook kan worden gedacht aan het leren koken, wassen van kleding en dergelijke aan een verstandelijk
gehandicapte, bijvoorbeeld bij het zelfstandig gaan wonen.
Notabene: tot de te verzekeren prestatie hulpmiddelenzorg in de Zvw hoort ook een basale uitleg en training om
met het hulpmiddel om te kunnen gaan. Als intensieve en langdurige training nodig is, kan AWBZ-zorg in de vorm
van Begeleiding aan de orde zijn.
Naast elkaar indiceren
Begeleiding (individueel en/of in groepsverband) en Behandeling - gericht op dezelfde vaardigheid - kunnen
naast elkaar worden geïndiceerd als een vaardigheid eerst nog moet worden overgenomen (BG) totdat deze is
aangeleerd (BH).
Zie voor nadere omschrijving van deze combinatie paragraaf 7.4 onder ‘omvang’.
Begeleiding en Behandeling - in de zin van het aanleren/oefenen - kunnen niet naast elkaar worden geïndiceerd
als het aanleren (BH) en het oefenen (BG) gericht zijn op dezelfde vaardigheid. Eerst moet een vaardigheid
worden aangeleerd (BH) en vervolgens kan deze vaardigheid worden geoefend (BG). Herhaling van aan te leren
vaardigheden of gedrag behoort tijdens de behandelperiode tot Behandeling.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

113

D.

Aanpassingen van de omgeving
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

D.
E.

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Bijvoorbeeld een pictogrammenbord voor de dagstructurering en domotica.

E.

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Dit zijn wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg waarop de verzekerde is aangewezen
kan worden bekostigd of waarmee de beperking van de verzekerde kan worden opgeheven. Er is dan geen
aanspraak mogelijk op de AWBZ. Het gaat er om dat een bepaalde vorm van zorg tot een ander domein behoort,
bijvoorbeeld onderwijs, Zvw of de Wmo. En dat die zorg op die titel bekostigd kan worden of waarmee de
beperking van de verzekerde kan worden opgeheven. Als het verantwoordelijke orgaan in gebreke blijft, moet de
verzekerde zich tot het orgaan wenden dat de voorziening moet leveren.
Dit geldt onder meer voor de volgende wetten: Wmo, Zvw (prestatie hulpmiddelenzorg), de Wet op de jeugdzorg,
de WIA. Verder de onderwijswetgeving, de Regeling subsidiëring ADL-clusters en ADL-assistentie et cetera.
Wmo
Maatschappelijke participatie is geen aanspraak in de AWBZ meer. De Wmo kent dit doel wel.
In de Wmo zijn negen prestatievelden (beleidsterreinen) gedefinieerd waarop de gemeente voorzieningen dient te
treffen. Per prestatieveld staan hieronder enkele voorbeelden die duidelijk maken om wie of wat het gaat.

114

Tabel: prestatievelden Wmo
Prestatieveld Wmo

Voorbeelden

1.

Het bevorderen van de sociale
samenhang in en leefbaarheid van
dorpen, wijken en buurten.

Club- en buurthuizen, inloopcentra, wijkactiviteiten, sport, hangplekken,
jeugdhonken, bankjes, hondenuitlaatplekken, speelplekken, sociaal cultureel
werk, culturele activiteiten, netwerken voor contacten met mensen in kwetsbare
positie, bevorderen van contacten, verenigingsleven, werk met migrantengroepen, welzijnswerk ouderen, veiligheid, stadswachten.

2.

Op preventie gerichte ondersteuning Peuter- en kinderopvang, buitenschoolse opvang, spijbelen, gezinscoaches,
van jeugdigen met problemen met
netwerken voor jongeren, trapveldjes, jongeren- en straathoekwerk, algemene
opgroeien en ouders met problemen jeugdvoorzieningen, jeugdcriminaliteit, buurtvaders, HALTprojecten.
met opvoeden.

3.

Het geven van informatie, advies en
cliëntondersteuning.

Eén loket, voorlichtingsmateriaal, buurtwinkels, ouderenadviseurs, slachtofferhulp, rechtshulp.
Het ene loket vormt de toegang tot alle voorzieningen (Wmo, AWBZ, wonen,
welzijn). Hier wordt ook de indicatiestelling geregeld en de hoogte van de eigen
bijdrage vastgesteld met een maximum, afhankelijk van inkomen.
In relatie tot dit prestatieveld worden ook cliëntenparticipatie en/of burgerparticipatie geregeld en de afhandeling van klachten.

4.

Het ondersteunen van mantelzorgers en vrijwilligers.

Vrijwillige hulpdiensten, klussendienst, steunpunt mantelzorg, organiseren van
respijtzorg, vrijwilligerscentrale, mantelzorgmakelaar, vacaturebank, gavengericht werken, ouderparticipatie op scholen, cursussen voor vrijwilligers, zelfhulpgroepen, buddy- en maatjesprojecten.

5.

Het bevorderen van de deelname
aan het maatschappelijk verkeer en
van het zelfstandig functioneren van
mensen met een beperking of een
chronisch psychisch probleem of een
psychosociaal probleem.

Maatschappelijk werk, schuldhulpverlening, minimabeleid, voorzieningen voor
ouderen, toegankelijkheid openbare ruimte en gebouwen en openbaar vervoer,
aangepast en levensloopbestendig bouwen, werkprojecten voor ex-psychiatrische patiënten en ex-gedetineerden, zorgboerderijen.
Het gaat hier vooral om algemene voorzieningen.
Soms zal een relatie gelegd worden met de Wet Werk en Bijstand en is sociale
activering een stap in de richting van arbeid/participatiebanen.

6.

Het verlenen van voorzieningen
aan mensen met een beperking of
een chronisch psychisch probleem
of een psychosociaal probleem ten
behoeve van het behoud van hun
zelfstandig functioneren of hun
deelname aan het maatschappelijk
verkeer.

Hulp bij huishoudelijke zorg, rolstoelen, scootmobielen, vervoersvoorzieningen,
woonvoorzieningen, begeleiding zelfstandig wonen, dagbesteding, ouderen,
maaltijdvoorziening, sociale alarmering, hulpverlening van maatschappelijk
werk.
Het gaat hier om individuele voorzieningen.
Zorg kan verleend worden in natura of als persoonsgebonden budget of als
combinatie van beide.
Het compensatiebeginsel verplicht gemeenten om mensen met beperkingen,
door het treffen van voorzieningen, een gelijkwaardige uitgangspositie te verschaffen zodat zij zelfredzaam zijn en in staat tot maatschappelijke participatie.

7.

Maatschappelijke opvang.

Advies- en steunpunten en opvang i.v.m. huiselijk geweld, dag- en nachtopvang
voor dak en thuislozen, zwerfjongeren, crisisopvang, vrouwenopvang
Deze taak is doorgaans geconcentreerd in een centrumgemeente; idem prestatievelden 8 en 9.

8.

Het bevorderen van openbare geestelijke gezondheidszorg.

Meldpunt voor signaleren van crisis, een combinatie van psychiatrische problemen, schulden, verslaving en isolement; sociaal kwetsbaren, verkommerden en
verloederden, zorgmijders, draaideurcliënten.

9.

Het bevorderen van verslavingsbeleid.

Verslavingszorg- en preventie, GGD, alcohol, drugs, medicijnen, gokverslaving,
activiteiten om overlast te bestrijden, gebruikersruimten.

Uit deze opsomming blijkt dat het met name de prestatievelden 2, 4, 5, 6 en 7 zijn waarop de afbakening met de
AWBZ moet plaatsvinden. Vooral de (algemene of collectieve) voorzieningen die op prestatieveld 5 bestaan, zijn
van belang.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

115

Afbakening Wmo Hulp bij het Huishouden en de functie Begeleiding
Bij Hulp bij het Huishouden gaat het om het overnemen van huishoudelijke taken al dan niet in combinatie met
het overnemen van de organisatie van deze taken.
Wanneer de verzekerde deze huishoudelijke taken wel zelf kan uitvoeren maar iemand anders moet toezien/
stimuleren (score 1 van de beperkingen op huishoudelijk leven) en de hulpverlener moet tijdens het uitvoeren van
deze huishoudelijke taken aanwezig zijn, dan behoort deze ondersteuning tot de compensatieplicht van de Wmo.
Dit ook wanneer de verzekerde deze huishoudelijke taken soms wel of soms niet zelf kan uitvoeren.
In het geval de hulp bij de regie/structuur van het huishouden zich richt op het plannen, stimuleren en
voorbespreken van deze huishoudelijke taken, waarna de verzekerde die taken dan zelf uitvoert, dan kan deze
hulp een aanspraak zijn op Begeleiding. De verzekerde heeft op basis van een grondslag/aandoening beperkingen
bij de sociale redzaamheid en/of psychisch functioneren.
Zorgverzekeringswet
Zorg die medisch specialisten plegen te bieden behoort tot de geneeskundige zorg die in het kader van de Zvw is
verzekerd [Artikel 2.4 Besluit Zorgverzekering]. De behandeling is niet beperkt tot de medische interventies, maar
omvat (afhankelijk van de aard van de ingreep) in de Zvw ook de nodige begeleiding [RZA 2006, 187; RZA 2008,
58]. Als de noodzaak van psychische begeleiding pas na verloop van langere tijd optreedt, behoort dit niet meer
tot de eigenlijke medische behandeling en kan de verzekerde wél aanspraak op AWBZ-zorg hebben [RZA 2007, 23].
De aanvullende verzekering is geen Zvw en is hiermee ook geen wettelijk voorliggende voorziening. Het staat
mensen vrij zich aanvullend te verzekeren of niet. Als mensen deze verzekering hebben dan heeft dit een
algemeen gebruikelijk karakter. De inhoud van deze verzekering en het gebruik hiervan door verzekerde kan
van invloed zijn op de soort en omvang van de indicatie. Een voorbeeld van een aanvullende verzekering is
mantelzorgvervanging, bijvoorbeeld Handeninhuis.
Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 bleek
onvoldoende
duidelijk te zijn.

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 bleek
onvoldoende
duidelijk te zijn.

Als er sprake is van behandeling op grond van de Zorgverzekeringswet en/of de beoordeling van behandeling als
voorliggende voorziening op de AWBZ moet worden onderzocht, dan is het van belang om te onderzoeken of deze
behandeling de totale zorgbehoefte van de verzekerde op het gebied van de zelfredzaamheid compenseert. Als de
zorgbehoefte van de verzekerde op het gebied van de regie en zelfredzaamheid in het dagelijks functioneren niet
volledig wordt gecompenseerd door een (psychiatrische) behandeling, dan kan naast de door het CIZ geïndiceerde
AWBZ Behandeling of de Zvw-gefinancierde behandeling (geneeskundige zorg) de functie Begeleiding worden
geïndiceerd.
Wet op de kinderopvang
De Wet kinderopvang gaat uit van een gezamenlijke verantwoordelijkheid van ouders, overheid en werkgevers.
Het ministerie van OCW44 is verantwoordelijk voor het kinderopvangbeleid. De overheid regelt sinds 2007 de
werkgeversbijdrage voor kinderopvang. Ouders kunnen een kinderopvangtoeslag ontvangen. Het gaat om ouders
die gebruik maken van kinderopvang om te kunnen werken en/of te kunnen studeren. Het gebruik van deze
kinderopvang is voorliggend op andere, door de ouders, gewenste vormen van opvang en zorg voor gezonde
kinderen. Dit zowel bij uitval van (een van) de ouders als bij werk door (een van) de ouders. De regeling is ook
voorliggend op de opvang van en de zorg voor kinderen met beperkingen. Alleen voor de zorg die aanvullend
nodig is aan de opvang/zorg, zoals instanties voor kinderopvang die plegen te bieden, is er een aanspraak
op AWBZ-zorg. De opvang/zorg door instanties voor kinderopvang is gebruikelijke zorg op basis van artikel 2,
lid 2 van het Besluit zorgaanspraken en beschreven in bijlage 3 van de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ;
Gebruikelijke zorg. Hierin wordt gezegd dat ‘de aanspraak op zorg voor de verzekerde slechts bestaat wanneer de
verzekerde, gelet op zijn behoefte en uit een oogpunt van doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs op deze zorg is
aangewezen’.
Hierbij is expliciet tot uitdrukking gebracht dat een verzekerde redelijkerwijs niet is aangewezen op zorg, die naar
algemeen aanvaarde maatstaven door zijn sociale omgeving moet worden geboden. Met algemeen aanvaardbare
maatstaven wordt hier bedoeld dat wanneer ouders werken, zij verantwoordelijk zijn/blijven voor de opvang/
verzorging van hun kinderen. De Begeleiding die buiten dit werk/onderwijs om als gebruikelijke zorg wordt
beschouwd, kan gedurende de tijd dat de ouders werken/onderwijs volgen niet worden geïndiceerd. Dit betreft
44 OCW: onderwijs, cultuur en wetenschap.

116

begeleiding en verzorging zoals organisaties voor kinderopvang die plegen te bieden.
Als sprake is van bovengebruikelijke Begeleiding van het kind, op basis van de aandoening, stoornissen en
beperkingen dan wordt de omvang van de functie Begeleiding vastgesteld over het hele etmaal/zeven dagen
per week. Ouders kunnen de geïndiceerde Begeleiding desgewenst inzetten in de thuissituatie of tijdens de
kinderopvang. Als deelname aan kinderopvang als consequentie heeft dat beperkingen/zorgbehoefte van het
kind toenemen door de vorm (groepsgrootte), dan is dit geen aanleiding om een grotere omvang Begeleiding
te indiceren. Daarnaast is het leren omgaan van derden met de verzekerde Gebruikelijke zorg. Van ouders wordt
verwacht dat ze de kinderleidsters instrueren hoe om te gaan met de beperkingen van het kind.
Wet op de jeugdzorg en overige wetten met betrekking tot opvoedingsondersteuning
Jeugdhulp (Wet op de jeugdzorg art 1 c.): ondersteuning van en hulp aan jeugdigen, hun ouders,
stiefouders of anderen, die een jeugdige als behorende tot hun gezin verzorgen en opvoeden, bij opgroei- of
opvoedingsproblemen of dreigende zodanige problemen.
Jeugdhulp is gericht op het oplossen van de opgroei- of opvoedingsproblemen in het gezin. Voor deze jeugdhulp
indiceert het Bureau Jeugdzorg op basis van de Wet op de jeugdzorg (zie hiervoor). Ook kinderen met een AWBZgrondslag kunnen een aanspraak doen op jeugdhulp. Het doel van de jeugdhulp is primair het oplossen van de
opvoed- en opgroeiproblematiek. Als het doel van de zorg is gelegen in het compenseren van of leren omgaan met
de stoornissen en beperkingen die voortkomen uit de aandoening (AWBZ-grondslag) van het kind, is er sprake van
AWBZ-zorg. Deze AWBZ-zorg kan door het CIZ aanvullend worden geïndiceerd op de jeugdhulp die door het Bureau
Jeugdzorg wordt geïndiceerd45 (bijvoorbeeld als er AWBZ-zorg nodig is tijdens verblijf in een pleeggezin).
Jeugdhulp kan bijvoorbeeld geboden worden in de vorm van opvoedingsondersteuning, zorg in een Medisch
Kinderdagverblijf46 (MKD) en pleegzorg.
Opvoedhulp aan ouders met een grondslag die zorgdragen voor de opvoeding van een gezond kind:
Als er sprake is van een ouder, of ouders, met matige of zware beperkingen in de zelfredzaamheid op basis van
een AWBZ-grondslag (in de praktijk betreft dit meestal de grondslagen Verstandelijke- of Zintuiglijke handicap
of de grondslag psychiatrische aandoening/beperking) die zorgdragen voor de opvoeding van een gezond
kind, dan kan voor deze ouder(s) de functie Begeleiding zijn aangewezen. Dit is het geval wanneer het doel van
de Begeleiding is: het ondersteunen bij, of oefenen met het aanbrengen van structuur, of het voeren van de
regie over de (nieuwe) gezinssituatie. Het gaat dan om het aanpassen en opnieuw structureren van het eigen
bestaan. Dit om de zelfredzaamheid van de ouder(s) met beperkingen in de (nieuwe) gezinssituatie (met kind) te
bewerkstelligen.

Deze tekst is
gewijzigd.

De zorg vanuit de AWBZ is niet bedoeld om de veiligheid, de gezondheid en het welzijn van het gezonde kind
te waarborgen. Evenmin is AWBZ-zorg ervoor om te zorgen voor het voldoende stimuleren van (normale)
ontwikkeling van het kind. Veiligheid, gezondheid, welzijn en ontwikkelingsstimulering van een gezond kind
horen tot de verantwoordelijkheid van de ouders. Zij kunnen hierbij worden ondersteund door de Centra voor
Jeugd en Gezin47 en MEE. Als de hiervoor genoemde laagdrempelige (cliënt)ondersteuning niet afdoende is,
dan kan hulp vanuit de Wet op de jeugdzorg zijn aangewezen. Begeleiding aan ouders met een beperking
is nadrukkelijk niet bedoeld voor activiteiten die zijn gericht op het (indirect) overnemen van toezicht op en
het verzorgen van het kind. Een voorbeeld hierbij is dat de Begeleiding zich wel kan richten op het (opnieuw)
vormgeven van de dagstructuur waarin wordt ingepast wanneer er flesvoeding gegeven moet worden, maar
niet over hoe warm de flesvoeding moet zijn en er kan geen toezicht vanuit de AWBZ worden gehouden of het
kindje voldoende drinkt, goed groeit et cetera. Een ander voorbeeld is dat wel in het kader van de dagstructuur
kan worden besproken hoe je omgaat met momenten dat een kind aandacht vraagt, dat je met een kindje moet
spelen, maar niet welk speelgoed geschikt is op welke leeftijd en of dit speelgoed aanwezig is. De AWBZ-zorg
is primair gericht op de ouder(s) met een beperking om voor wat betreft de structuur/regie zijn/hun rol als
45 Bij kinderen tot 18 jaar met een dominante grondslag psychiatrische aandoening/beperking is niet het CIZ maar het Bureau
Jeugdzorg het bevoegd orgaan om deze indicatiebesluiten af te geven.
46 In een MKD kan zowel geïndiceerde AWBZ-zorg als geïndiceerde jeugdhulp worden geleverd.
47 Onder andere op basis van de Wet op de publieke gezondheid (jeugdgezondheidszorg) en de Wmo.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

117

ouder(s) te kunnen vervullen. Deze zorg komt slechts indirect ten goede aan het (gezonde) kind als het gaat om
diens verzorging en opvoeding. De maximaal mogelijke omvang van de individuele Begeleiding voor ouders met
een beperking is gelijk aan de maximaal mogelijke omvang als beschreven in paragraaf 7.4 onder omvang. In de
praktijk betekent dit maximaal klasse 4 (activiteit 1 en 2), en eventueel tijdelijk klasse 5 (oefenen).
Specifieke aandacht vraagt de geldigheidsduur van dergelijke indicaties. In huishoudens met ouders met een
grondslag is vaak sprake van een complexe gezinssituatie en betrokkenheid van meerdere instanties (onder
andere jeugdzorg). Indicatiebesluiten met Begeleiding van ouders met een beperking, hebben een beperkte
looptijd, gezien het doel van de zorg en de ontwikkelingen in de gezinssituatie. Bij de bepaling van de looptijd
wordt rekening gehouden met het aanbod vanuit andere wet- en regelgeving zoals ondersteuning door MEE,
vanuit de Centra voor Jeugd en Gezin of interventies vanuit Jeugdzorg (bijvoorbeeld OTS). Daarnaast kan ook het
bereiken van een volgende levensfase van het kind, bijvoorbeeld het naar school gaan, aanleiding zijn om de
geldigheidsduur op het moment van het bereiken van deze nieuwe levensfase af te stemmen.
Onderwijs
Als een kind een grondslag heeft voor AWBZ-zorg, kan het binnen het onderwijs in aanmerking komen voor de
functie Begeleiding indien er sprake is van matige of zware beperkingen op het terrein van:
a. de sociale redzaamheid;
b. het bewegen en verplaatsen;
c. het psychisch functioneren;
d. het geheugen of de oriëntatie, of
e. die matig of zwaar probleemgedrag vertoont.
In algemene zin geldt daarbij het volgende.
Als een kind, vanwege een aandoening, stoornis en beperkingen, gedrag heeft dat het leren bemoeilijkt, valt de
daarbij behorende begeleiding onder het onderwijs. Een concentratieprobleem of wegloopgedrag van een kind
leidt op zich dus niet tot een indicatie voor de functie Begeleiding individueel tijdens onderwijs.
Als het gedrag de omgang met andere leerlingen bemoeilijkt kan BG individueel in de vorm van toezicht zijn
aangewezen. Te denken valt hierbij aan begeleiding bij “vrije” of praktijklessen als schoolzwemmen of schoolgym,
bij de omgang met andere kinderen en/of bij spel.
Een school voor (voortgezet) speciaal onderwijs voorziet in begeleiding van leerlingen tijdens het onderwijs.
In relatie tot de functie Begeleiding betreft het de activiteiten (1) ondersteunen en aanbrengen van structuur
c.q. het voeren van regie en (2) ondersteuning bij praktische vaardigheden en handelingen ten behoeve van
zelfredzaamheid en (4) oefenen met het aanbrengen van structuur, c.q. het voeren van regie en/of het uitvoeren
van handelingen die de zelfredzaamheid tot doel hebben.
Er kan, ten laste van de AWBZ-functie Begeleiding wel (3) toezicht worden geïndiceerd voor de tijd dat het kind
deelneemt aan onderwijs (zie hiervoor de activiteitentabel Begeleiding eerder in deze paragraaf en het hoofdstuk
AWBZ-zorg in het onderwijs).
Overblijven
Er is op scholen voor basisonderwijs tijdens het overblijven geen aanspraak op de functie BG omdat de opvang van
kinderen tussen de middag als een vorm van kinderopvang wordt beschouwd. De afwezigheid van ouders door
werk of studie kan niet leiden tot een aanspraak op de functie BG in de middagpauzes (zie bijlage 3 Gebruikelijke
Zorg).
Indien een ouder van een kind met een indicatie voor (voortgezet) speciaal onderwijs kiest voor regulier
onderwijs, is de ouder verantwoordelijk voor passende opvang tijdens de middagpauze. Voor deze kinderen,
die met een Rugzak naar het regulier onderwijs gaan, geldt dat zij door het CIZ als leerlingen van het speciaal
onderwijs worden beoordeeld. Het (voortgezet) speciaal onderwijs biedt verplicht een continu rooster en
daardoor is voor deze kinderen geen AWBZ-aanspraak op BG mogelijk tijdens de middagpauze.

118

Buitenschoolse opvang
Met ingang van 1 augustus 2007 zijn basisscholen verantwoordelijk voor het organiseren van buitenschoolse
opvang.
Scholen voor speciaal onderwijs hebben niet de verplichting om buitenschoolse opvang te organiseren. Voor de
buitenschoolse opvang van leerlingen van scholen voor speciaal onderwijs is een AWBZ-indicatie voor de functie
BG groep mogelijk, voor zover BG groep een ander doel dient dan kinderopvang.
Wsw
De Wet sociale werkvoorziening voorziet in de mogelijkheid aangepast werk te verrichten voor mensen die niet
aan het reguliere arbeidsproces kunnen deelnemen. De toelatingscriteria voor de sociale werkvoorziening hebben
betrekking op de volgende vragen:
1. heeft de betrokkene beperkingen van lichamelijke, verstandelijke of psychische aard;
2. is de betrokkene vanwege deze beperkingen aangewezen op werken onder aangepaste omstandigheden;
3. is de betrokkene met deze beperkingen en onder aangepaste omstandigheden in staat om regelmatig te
werken.
Dit betekent in beginsel dat als een verzekerde beschikt over een geldige Wsw-indicatie en beschikbaar is voor
Wsw-arbeid, er voor dat deel van de zorgvraag geen aanspraak is op dagbesteding in de vorm van de functie BG
(groep). Wanneer de verzekerde slechts in staat is om enkele dagdelen deel te nemen aan de Wsw-voorziening, is
het mogelijk om hiernaast voor de overblijvende dagdelen BG groep te indiceren.
Verder behoort de begeleiding die is gericht op het uitvoeren van het werk, tot de Wsw. De beoordeling of een
verzekerde tot de doelgroep van de Wsw behoort, ligt bij het UWV Werkbedrijf.
Bij de beoordeling of de gevraagde Begeleiding vanwege de zorgbehoefte van de verzekerde kan worden
geïndiceerd, dan wel of er sprake is van Wsw-arbeid als voorliggende voorziening op BG groep vanuit de AWBZ,
onderzoekt het CIZ of de verzekerde in aanmerking komt voor de functie Begeleiding. Dit op grond van de voor
deze functie van toepassing zijnde indicatiecriteria en de doelstellingen voor BG groep48. Het niet aanwezig zijn
van een afwijzingsbeschikking Wsw van het UWV Werkbedrijf, sluit het in behandeling nemen van een aanvraag
voor BG groep niet uit.
Een cliënt die beschikt over een geldige Wsw-indicatie, maar deze indicatie vanwege de wachtlijst voor de Wsw
niet kan effectueren, kan gedurende de wachttijd - ter overbrugging tot plaatsing in de Wsw - niet worden
geïndiceerd voor de functie Begeleiding in de vorm van BG groep. BG groep kan eveneens niet worden geïndiceerd
bij een Wsw geïndiceerde die geen gebruik wenst te maken van zijn (geldige) Wsw-indicatie.
Wsw-arbeid niet meer mogelijk na toename arbeidshandicap
Bij vervroegde herindicatie van een Wsw-werknemer geldt het volgende:
Als het evident is dat een Wsw-werknemer vanwege verslechtering van de arbeidshandicap duurzaam niet
meer in staat is om Wsw-arbeid te verrichten, kan de gemeente of de geïndiceerde zelf, na 13 weken ziekte, een
herindicatie aanvragen bij het UWV Werkbedrijf. Als het UWV Werkbedrijf beoordeelt dat betrokkene niet meer
behoort tot de doelgroep, dan is de gemeente verantwoordelijk voor een passend alternatief. Totdat een passend
aanbod beschikbaar is, blijft de Wsw-dienstbetrekking van kracht.
Het CIZ kan pas een indicatie voor BG groep afgeven als de beoordeling van het UWV Werkbedrijf heeft
plaatsgevonden en is vastgesteld dat betrokkene niet meer behoort tot de doelgroep van de Wsw. Vooruitlopend
op de definitieve vaststelling van het UWV Werkbedrijf kan geen indicatie voor de functie Begeleiding in de vorm
van BG groep worden afgegeven.

48 In geval van twijfel of de cliënt mogelijk toch aangewezen zou kunnen zijn op de Wsw, kan het CIZ de beslistabel toelating
Wsw als achtergrond en referentiemateriaal gebruiken.
Hoofdstuk 7 Begeleiding

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 bleek
onvoldoende
duidelijk te zijn.

119

F.

Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

F.

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Niet bij wet gecreëerde voorzieningen buiten de AWBZ om in de zorgbehoefte te voorzien, zijn:
• alarmering
• kinderopvang (anders dan bedoeld in de Wet Kinderopvang)
• vrijwilligers
• Rode Kruis
• cliëntondersteuning door MEE, bijvoorbeeld het geven van tips en adviezen over het zo zelfstandig mogelijk
inrichten van het dagelijks leven
• aanvullende verzekering op de Zvw. Zie 7.2 E. ‘Wettelijk voorliggende voorzieningen’
Deze voorzieningen gaan voor op AWBZ-zorg als ze beschikbaar zijn en in redelijkheid een oplossing bieden
voor de zorgbehoefte van verzekerde. Het gaat bijvoorbeeld om activiteiten die mensen normaal gesproken zelf
betalen, zoals taallessen en computercursussen. Van verzekerden die daartoe in staat zijn, wordt ook actie en
initiatief verwacht om hun netwerk in te schakelen en zo te voorzien in hun vraag naar zorg en dienstverlening.

120

G.

Gebruikelijke zorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

G.

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Voor zover het gebruikelijk is dat partners, ouders, inwonende kinderen of andere huisgenoten elkaar bepaalde
zorg bieden, is verzekerde niet aangewezen op AWBZ–zorg. Zie hiervoor de bijlage Gebruikelijke zorg en de
toelichting bij de bijlage Gebruikelijke zorg.

H.

Mantelzorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

H.

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte

Mantelzorg (vrijwillig)

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Mantelzorg is zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende,
maar door personen uit diens directe omgeving. Waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale
relatie. Voor het CIZ gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg, waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.
Het gaat bij mantelzorg om niet-verplichte zorg. Als de mantelzorger aangeeft de zorg niet (meer) te willen
leveren, bestaat aanspraak op AWBZ-zorg. Dit geldt ook voor ouders die bovengebruikelijke zorg bieden aan hun

Hoofdstuk 7 Begeleiding

121

kind. AWBZ-zorg is dan ook mogelijk, zonder dat ouders overbelast zijn of dreigen te worden. Ze zijn immers niet
verplicht de bovengebruikelijke zorg te leveren. Bij de beoordeling van bovengebruikelijke zorg, wordt gebruikt
gemaakt van de richtlijn die opgenomen is in de bijlage 3 van de Beleidsregels van VWS Gebruikelijke zorg.
Wanneer voor de zorgvrager mantelzorg vrijwillig beschikbaar is, kan dat deel van de zorgaanspraak buiten het
indicatiebesluit blijven. Daar hoeft geen professionele zorg vanuit de AWBZ voor ingezet te worden.
Bij mantelzorg is cliëntsoevereiniteit van toepassing. Het staat de verzekerde vrij mantelzorg wel of niet te
accepteren. Als een verzekerde niet geholpen wil worden door een mantelzorger die dit aanbiedt, kan de
verzekerde dat weigeren. Er is dan aanspraak op AWBZ-zorg.

7.4

De functie Begeleiding
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3.

3 Netto vastgestelde
(AWBZ) zorgbehoefte

3 Netto vastgestelde
()) zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

A.
Deze tekst is
toegevoegd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

122

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Omvang

Of de verzekerde is aangewezen op Begeleiding individueel of Begeleiding in groepsverband, wordt bepaald
door de afweging wat zorginhoudelijk het meest doelmatig is. Begeleiding in groepsverband is voorliggend op
Begeleiding individueel als hetzelfde doel wordt beoogd. Wanneer de Begeleiding gericht is op het daadwerkelijk
bieden van dagstructuur is Begeleiding groep de aangewezen vorm van Begeleiding. Echter, wanneer de
zorgbehoefte gelegen is in het bijvoorbeeld één of meerdere keren per week bieden van hulp bij het doornemen
van de dag- of weekstructuur en de zorgbehoefte is niet gelegen in het daadwerkelijk bieden van die dagstructuur,
dan is Begeleiding individueel de aangewezen vorm om de zorgbehoefte van de verzekerde in te vullen.
Ook als er medische contra-indicaties zijn voor Begeleiding in groepsverband, kunnen de activiteiten in de vorm
van de aanspraak Begeleiding individueel worden geïndiceerd. Eén dagdeel Begeleiding in groepsverband staat
hier niet gelijk aan vier uur Begeleiding individueel, maar is afhankelijk van het zorgdoel. Het gaat dan om
personen waarvoor op medische gronden een contra-indicatie geldt voor deelname aan een groep geboden door
een instelling, zoals infectiegevaar of ernstige energetische beperkingen.
Op basis van het zorgdoel voor de verzekerde kunnen Begeleiding individueel en Begeleiding in groepsverband
gecombineerd zijn aangewezen. Bij de indicatiestelling wordt rekening gehouden met het feit, dat deze vormen
van zorg niet op hetzelfde moment van de dag kunnen plaatsvinden. Voor het berekenen van de frequentie en
omvang van Begeleiding in groepsverband wordt in dit geval de dag/weekfrequentie en omvang van Begeleiding
individueel afgetrokken.

De omvang van de functie Begeleiding wordt vastgesteld in klassen, met daarin een bandbreedte in uren. Er is
een maximale omvang vastgesteld voor de functie Begeleiding individueel (zie tabel hierna). De bepaling van de
omvang van een individuele aanspraak is de optelsom van de duur van de betreffende activiteiten die vervolgens
leiden tot een aanspraak op Begeleiding in een bepaalde klasse; deze omvang kan per combinatie van activiteiten
nooit meer bedragen dan de in de onderstaande tabel genoemde maxima.
De omvang waarmee de Begeleiding wordt geïndiceerd is niet meer dan nodig om verantwoorde zorg te bieden.
Begeleiding individueel
De klassen voor de functie Begeleiding individueel zijn als volgt bepaald:
klasse 1: 0 – 1,9 uur
per week
klasse 2: 2 – 3,9 uur
per week
klasse 3: 4 – 6,9 uur
per week
klasse 4: 7 – 9,9 uur
per week
klasse 5: 10 – 12,9 uur
per week
klasse 6: 13 – 15,9 uur
per week
klasse 7: 16 – 19,9 uur
per week
klasse 8: 20 – 24,9 uur
per week
Notabene: alleen bij Palliatief Terminale Zorg kan sprake zijn van additionele zorg. De eventuele, benodigde
additionele zorg wordt berekend vanaf klasse 8.
Begeleiding tijdens het onderwijs
In paragraaf 7.3 onder E is beschreven dat tijdens de schooluren alleen sprake kan zijn van activiteit 3 (toezicht)
ten laste van de AWBZ-functie Begeleiding. De omvang van Begeleiding, gericht op toezicht tijdens het onderwijs,
is afhankelijk van de mate van de gedragsproblemen die de omvang met andere kinderen bemoeilijkt. De
omvang per week is maximaal klasse 2. In geval van zeer ernstige gedragsproblemen (zie definitie zeer ernstige
gedragsproblemen verderop in deze paragraaf) kan de totale omvang van de functie Begeleiding met één klasse
worden verhoogd.
Overzicht van te adviseren activiteiten als onderdeel van de functie Begeleiding1

Maximale omvang per week2

(4.) Oefenen

3 uur3

1. Het ondersteunen bij het aanbrengen van structuur, c.q. het voeren van regie
en/of
2. Het ondersteunen bij vaardigheden/handelingen ten behoeve van zelfredzaamheid

Klasse 4

1. en/of 2. + oefenen

Klasse 5

3. Het bieden van toezicht

Klasse 2

3.1 Het bieden van toezicht tijdens onderwijs

Klasse 2

3.1 + zeer ernstige gedragsproblematiek: gemotiveerd toekennen

Klasse 3

1. en/of 2. + 34

Klasse 5

1. en/of 2. + 3. + oefenen5

Klasse 6

1. en/of 2. + 3. + 3.1 + oefenen6

Klasse 7

1. en/of 2. +3. + zeer ernstige gedragsproblematiek: gemotiveerd toekennen (wel of
niet incl. oefenen)

Klasse 7

1. en/of 2. +3. + 3.1 + zeer ernstige gedragsproblematiek: gemotiveerd toekennen
(wel of niet incl. oefenen)

Klasse 8

Voor Palliatief Terminale Zorg (PTZ) blijft de standaardnorm gehandhaafd

56 uur (7 x 8 uur, inclusief klasse 8)

1 Zie voor een verdere uitwerking van deze maxima voor wat betreft de indicatiepraktijk, de tabel gemiddelde tijd en frequentie van activiteiten. Deze tabel is opgenomen in de bijlage bij dit hoofdstuk.
2 Normering volgens brief staatssecretaris ministerie van VWS ‘uitwerking AWBZ pakketmaatregel d.d. 16 september 2008
(kenmerk DLZ/ZI-U-2877632)’.
3 Oefenen gaat samen met activiteiten 1 en 2. De van toepassing zijnde tijd wordt bij deze activiteiten opgeteld. De combinatie van deze tijden leidt tot de te indiceren klasse.
4,5,6 In verband met samenvallende activiteiten wordt de maximale omvang naar beneden afgerond.
Hoofdstuk 7 Begeleiding

123

Zeer ernstige gedragsproblematiek
Er is sprake van zeer ernstige gedragsproblematiek als op tenminste drie van de volgende vijf terreinen een
349 wordt gescoord: oriëntatiestoornissen, stoornissen in psychisch functioneren, stoornissen op gebied van
probleemgedrag/veiligheid, stoornissen in het psychisch (on-)welbevinden en beperkingen in de sociale
redzaamheid. De objectivering van de zeer ernstige gedragsproblematiek vindt plaats op basis van informatie van
een terzake deskundige.
In geval Begeleiding gericht op toezicht tijdens onderwijs aan de orde is, wordt dit meegenomen als onderdeel
van de aanspraak Begeleiding individueel. Indien er sprake is van een combinatie van toezicht tijdens het
onderwijs en zeer ernstige gedragsproblematiek kan in voorkomende gevallen klasse 8 (20 – 24,9 uur per week)
als maximale omvang per week zijn aangewezen.
Begeleiding in groepsverband
Voor Begeleiding in groepsverband zijn de klassen vastgesteld in termen van dagdelen. Een dagdeel staat gelijk
aan maximaal vier aaneengesloten uren.
De klassen zijn als volgt bepaald:
klasse 1: 1 dagdeel
per week
klasse 2: 2 dagdelen
per week
klasse 3: 3 dagdelen
per week
klasse 4: 4 dagdelen
per week
klasse 5: 5 dagdelen
per week
klasse 6: 6 dagdelen
per week
klasse 7: 7 dagdelen
per week
klasse 8: 8 dagdelen
per week
klasse 9: 9 dagdelen
per week

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 bleek
onvoldoende
duidelijk te zijn.

Deze tekst is
toegevoegd.

De omvang van de indicatie voor Begeleiding in groepsverband wordt bepaald door het doel van de zorg. Daarbij
kan het gaan om:
1. het bieden van een dagprogramma met als doel al dan niet aangepaste vormen van arbeid (ook
vrijwilligerswerk) of school te vervangen gedurende maximaal 9 dagdelen per week of:
2. het bieden van activiteiten met als doel een andersoortige vorm van dagstructurering dan arbeid of school
(denk aan 65-plussers) en tevens zelfredzaamheid en cognitieve capaciteiten en vaardigheden zoveel mogelijk
te handhaven en/of gedragsproblematiek te reguleren gedurende maximaal 9 dagdelen per week;
3. toezicht in een instelling:
a. ’s nachts in een instelling gedurende maximaal 7 nachten per week. Met ‘nachtopvang’ wordt het
sec doorbrengen van de nacht in een instelling bedoeld. Let op: er zijn maar weinig situaties waarin
nachtopvang adequaat is voor de verzekerde en dit kan worden geïndiceerd (bijvoorbeeld MS-patiënt). In
die situaties waarbij een indicatie wordt gevraagd voor meer dan twee dagdelen per etmaal, omdat de
verzekerde een langere periode dan alleen de nacht in de instelling wordt opgevangen (verzekerde komt
in de middag aan en vertrekt in de loop van de volgende ochtend), dan is één etmaal Verblijf (tijdelijk)
aangewezen.
Notabene: ook bij nachtopvang in een instelling op basis van BG groep kan bij medische noodzaak het
vervoer van en naar de instelling worden geïndiceerd.
b. overdag gedurende maximaal 9 dagdelen per week.
De dagactiviteiten zoals hiervoor vermeld onder 1 en 2 moeten programmatisch/methodisch zijn, gericht
op het structureren van de dag, op praktische ondersteuning en op het oefenen van vaardigheden die de
zelfredzaamheid bevorderen. Dagbesteding houdt in een structurele tijdsbesteding met een welomschreven doel
waarbij de verzekerde actief wordt betrokken en die hem zingeving verleent. Hieronder wordt niet verstaan een
reguliere dagstructurering zoals die in de woon-/verblijfsituatie wordt geboden of een welzijnsactiviteit zoals
zang, bingo, uitstapjes en dergelijke.
49 Zie bijlage Algemeen (1) van de Beleidsregels AWBZ.

124

Integraal pakket
Ten aanzien van de functies Persoonlijke Verzorging, Verpleging en Begeleiding: Begeleiding in groepsverband
bevat ook alle Persoonlijke Verzorging, Verpleging en Begeleiding individueel, die tijdens de Begeleiding in
groepsverband moet worden gegeven. Voor VP geldt dat dit onderdeel is van de zorg, als het gaat om een
grondslag voor Begeleiding die tevens toegang geeft tot VP. Indien de verzekerde op basis van zijn grondslag
voor Begeleiding wettelijk gezien geen toegang heeft tot de functie Verpleging kan, op basis van een bijkomende
grondslag die wel toegang geeft tot Verpleging, deze indien noodzakelijk aanvullend op dit pakket worden
geïndiceerd.
Ten aanzien van de functie Behandeling: Indien de verzekerde is aangewezen op Begeleiding in groepsverband
en tevens is aangewezen op een vorm van Behandeling zoals bedoeld in artikel 8 van het Besluit zorgaanspraken
AWBZ en beschreven in bijlage 7 van de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ, dan wordt in het indicatiebesluit
naast Begeleiding in groepsverband ook ‘Behandeling’ geïndiceerd. Ter toelichting hierop het volgende: als een
verzekerde zowel een aanspraak heeft op Begeleiding in groepsverband als op Behandeling, dan kunnen deze
beide aanspraken leiden tot de levering van een dagactiviteit waar ook ‘Behandeling’ plaatsvindt. Een eventueel
verschil tussen de vorm en omvang van Behandeling binnen de te leveren dagactiviteit en de voor de individuele
verzekerde noodzakelijke vorm en omvang van Behandeling, wordt in onderling overleg tussen het zorgkantoor en
de zorgaanbieder bepaald. Zij bepalen zowel het verschil als hoe zij dit verschil oplossen. Dit omdat de vorm en de
omvang van Behandeling geen onderdeel uitmaken van het indicatiebesluit.
Begeleiding in groepsverband in combinatie met Behandeling
Zoals hierboven beschreven kan een verzekerde vanwege zijn aandoeningen, stoornissen of beperkingen zowel
aanspraak hebben op de functie Begeleiding als op de functie Behandeling. Bij de indicatiestelling is het van
belang om te weten of deze functies, rondom de zorgverlening aan de verzekerde, aanvullend op elkaar zijn
of elkaar juist overlappen. Dit moet blijken uit het behandelplan. Bij de beoordeling of zowel BG groep als
Behandeling zijn aangewezen, is er een volgordelijkheid in de beoordeling van de aanspraak op deze functies.
Dat wil zeggen: bij een aanvraag voor het doel 1 of 2 wordt eerst de aanspraak op Begeleiding groep vastgesteld
en daarna de aanspraak op Behandeling.
Wanneer er een noodzaak is tot het overnemen van toezicht op de verzekerde (doel 3 van Begeleiding groep),
wordt eerst de aanspraak op Behandeling vastgesteld en daarna de aanspraak op het eventueel resterend aantal
dagdelen BG groep ter ontlasting van de gebruikelijke zorger/mantelzorger.

Deze tekst is
gewijzigd.

Deze tekst is
toegevoegd
om de
indicatiestelling
van de functie
Behandeling
en de functie
Begeleiding
groep naast
elkaar te
verduidelijken.

‘Kortdurende behandeling gericht op ‘herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ geboden in
groepsverband
Wanneer het Behandeling in de vorm ‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van
vaardigheden of gedrag’ betreft (tot 2009 de aanspraak AB dag), en wanneer uit het behandelplan blijkt dat deze
Behandeling in groepsverband zal worden geboden, dan is het niet nodig om gedurende deze dagdelen BG groep
te indiceren. Immers, gedurende deze dagdelen wordt ook voldaan aan de drie doelen (activiteiten) van BG groep
zoals hierboven beschreven, waarin er sprake is van een overlap aan functies bij het invullen van de zorgbehoefte.
Denk hierbij bijvoorbeeld aan somatische revalidatie dagbehandeling en VTO-groepen (vroegtijdige onderkenning
van ontwikkelingsstoornissen). Naast de geboden dagdelen Behandeling wordt de aanspraak op Begeleiding
groep gedurende de rest van de week regulier beoordeeld.
Overige vormen van Behandeling
Wanneer de aanvraag voor zorg zowel Begeleiding groep als de behandelvormen ‘consultatie’,
‘medebehandeling’ of ‘continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg’ betreft of wanneer
‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ en/of ‘aanvullende
functionele diagnostiek’ individueel worden geboden, dan zijn deze vormen van zorg aanvullend op elkaar en
kunnen ze naast elkaar worden geïndiceerd.
Begeleiding in groepsverband bij kinderen van 0 tot en met 3 jaar
Hieronder wordt per zorgdoel/activiteit van Begeleiding groep beschreven of dit zorgdoel van toepassing is op
kinderen van 0 tot en met 3 jaar en zo nee, de reden waarom dit niet zo is.
Zorgdoel/activiteit
1. Het bieden van een dagprogramma met als doel al dan niet aangepaste vormen van arbeid

Hoofdstuk 7 Begeleiding

125

(ook vrijwilligerswerk) of school te vervangen. Bij kinderen van 0 tot en met 3 jaar is geen sprake van arbeid
of school en daarmee kan Begeleiding groep voor dit zorgdoel/activiteit niet voor kinderen van 0 tot en met 3
jaar worden geïndiceerd. Zie voor de aanspraak op Begeleiding groep bij kinderen vanaf 4 jaar paragraaf 7.2,
hoofdstuk 12 ‘AWBZ-zorg in het onderwijs’ onder ‘de leerplicht en de voorliggendheid van het onderwijs’.
2. Het bieden van activiteiten met als doel een andersoortige vorm van dagstructurering dan arbeid of school
(denk aan 65-plussers) en tevens zelfredzaamheid en cognitieve capaciteiten en vaardigheden zoveel mogelijk
te handhaven en/of gedragsproblematiek te reguleren.
Ook deze activiteit zal over het algemeen niet aan de orde zijn. Dagstructurering is op deze leeftijd nog
gebruikelijke zorg van ouders. Vanuit de vraag om Begeleiding groep voor een kind van 0 tot en met 3
jaar gaat het bij de zorgbehoefte van deze kinderen veelal niet om het handhaven van zelfredzaamheid/
vaardigheden maar om het aanleren van vaardigheden en stimuleren van ontwikkeling. Deze activiteiten
maken onderdeel uit van de functie Behandeling.
3. Toezicht in een instelling: Deze activiteit kan voor kinderen van 0 tot en met 3 jaar, als er toegang is tot de
functie Begeleiding, wel worden geïndiceerd ter compensatie van bovengebruikelijk toezicht, of als respijtzorg
bij (dreigende) overbelasting van de ouders. Begeleiding in groepsverband kan niet worden geïndiceerd met
als doel kinderopvang. Zie voor een nadere uitleg hiervan paragraaf 2, onder ‘Wet op de kinderopvang’.
Ook bij kinderen van 0 tot en met 3 jaar waar een noodzaak is tot AWBZ-Behandeling en waarvan bekend is -op
basis van het behandelplan- dat deze Behandeling geboden zal worden in groepsverband50, wordt de functie
Behandeling geïndiceerd. Bij een hulpvraag voor zowel Behandeling als voor Begeleiding in groepsverband met
als doel het overnemen van het toezicht (doel 3; BG groep) in verband met (dreigende) overbelasting van de
ouders, wordt bij een aanspraak op Behandeling die geëffectueerd zal worden in dagdelen, apart beoordeeld of er
hiernaast ook een aanspraak is op de functie Begeleiding. Dit geldt voor zowel de toegang als het doel. Wanneer
een kind bijvoorbeeld 6 dagdelen naar een kinderdagcentrum gaat voor Behandeling, waarmee gedurende deze
dagdelen het toezicht van de ouders wordt overgenomen, en dit aantal dagdelen nog onvoldoende is om de
(dreigende) overbelasting van de ouders op te heffen, dan kan ter ontlasting van de ouders aanvullend aan de
groepsgewijs geboden Behandeling een indicatie voor Begeleiding in groepsverband worden gesteld.
Begeleiding in groepsverband bij kinderen van 4 jaar en ouder
Bij kinderen van 4 jaar en ouder die vanwege hun aandoeningen/beperkingen een ontheffing hebben van de
leerplicht, is er een aanspraak op doel 1 van BG groep. Naast deze aanspraak op Begeleiding kan er sprake zijn
van verschillende vormen van Behandeling. Bij kinderen van 4 jaar en ouder is de Behandeling aanvullend op
Begeleiding in groepsverband.
Begeleiding in groepsverband bij volwassenen
Bij volwassenen tot 65 jaar die vanwege hun aandoeningen, stoornissen of beperkingen niet (meer) kunnen
deelnemen aan het arbeidsproces, kan er een aanspraak op doel 1 van BG groep zijn. Bij volwassenen van 65
jaar en ouder kan er, op basis van hun aandoeningen, stoornissen en beperkingen, aanspraak zijn op doel 2 van
BG groep. Naast deze aanspraak op Begeleiding kan in beide situaties sprake zijn van verschillende vormen van
Behandeling. Bij volwassenen is de Behandeling aanvullend op de Begeleiding in groepsverband.
Somatische revalidatie; Behandeling geboden in groepsverband
Wanneer er bij volwassenen zowel een aanvraag is voor de behandelvorm ‘kortdurende behandeling gericht op
herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ in verband met somatische revalidatie en die geboden
wordt groepsverband als ook een aanvraag voor de functie Begeleiding, in de vorm van BG groep, dan ligt de
volgorderlijkheid in de beoordeling van aanspraken op Behandeling en daarna op BG groep. Hierna wordt op basis
van de reguliere criteria beoordeeld of er voor doel 1,2 of 3 een aanspraak is op BG groep. Bij de bepaling van de
omvang wordt, zoals hierboven al is aangegeven, rekening gehouden met het aantal dagdelen dat wordt ingevuld
met BH geboden in groepsverband.
50 Behandeling is dan gericht op het aanleren van nieuwe vaardigheden of gedrag, of op het voorkomen of beperken van de
ernst van stoornissen en/of beperkingen, die op grond van de aandoening van de verzekerde met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid te verwachten zijn. Zie functie Behandeling.

126

Vervoer naar BG groep
Indien de verzekerde is aangewezen op Begeleiding in groepsverband gedurende een dagdeel in een instelling,
dan omvat de zorg op grond van artikel 10 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ tevens het vervoer naar en van
de instelling wanneer dit medisch noodzakelijk is. Uitgangspunt bij het beoordelen van het ‘medisch noodzakelijk’
zijn, is het gebrek aan zelfredzaamheid van de verzekerde. Uitzondering: voor kinderen tot twaalf jaar die zijn
aangewezen op Begeleiding in groepsverband, wordt aangenomen dat er een medische noodzaak is voor vervoer
naar BG groep en daarom wordt bij kinderen tot twaalf jaar altijd een indicatie gesteld voor vervoer.
Maximale omvang
Wanneer (tijdelijk) Verblijf, BG groep en/of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig toezicht in verband met
thuisbeademing bij kinderen, al dan niet als respijtzorg wordt geïndiceerd, dan kan dit voor maximaal 3 etmalen
(=18 dagdelen) per week. In deze 3 etmalen per week moeten ook de dagdelen (dagbesteding ter vervanging
van) school, arbeid en (medisch) kinderdagverblijf worden meegerekend. Wanneer een kind 40 weken per jaar 9
dagdelen per week naar school gaat, staat dit gelijk aan 7 dagdelen per week per 52 weken.

B.

Deze tekst is
gewijzigd. Zie
voor nadere
uitleg over
deze wijziging
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.2.

Geldigheidsduur

De geldigheidsduur van een indicatiebesluit is maximaal vijf jaar en wordt vastgesteld met inachtneming van:
a. de beperkingen van de verzekerde en de veranderingen die zich daarin kunnen voordoen;
b. de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde en veranderingen die
zich daarin kunnen voordoen;
c. het bereiken van een leeftijd van de verzekerde die van invloed kan zijn op de aanspraak.
Een indicatiebesluit voor zorg zonder verblijf die noodzakelijk is in verband met een ziekte of aandoening die er
toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend arts korter is dan drie
maanden blijft geldig tot de verzekerde is overleden51.

Deze tekst is
toegevoegd.
Zie voor de
reden van de
toevoeging,

C.

hoofdstuk 2,

Gemiddelde tijden per BG-handeling (zie bijlage bij dit hoofdstuk)

paragraaf 2.2.5.

De gemiddelde tijd bevat de tijdsbesteding die direct gemoeid is met de directe zorg/handeling. Maar ook het binnen
komen, gedag zeggen, handen wassen, zorgdossier kort inkijken of bijwerken en het vertrekken (indirecte zorg).

D.

Leveringsvorm

De verzekerde kan kiezen uit de leveringsvormen:
•• Zorg in Natura (ZIN);
•• Persoonsgebonden budget (Pgb).
De leveringsvorm kan voor Begeleiding individueel en Begeleiding in groepsverband verschillend zijn.
De leveringsvorm is een verplicht item, waarbij de voorkeur van de verzekerde genoemd wordt in de beschikking.
Het maakt geen juridisch onderdeel uit van het indicatiebesluit. De verzekerde kan het bij het zorgkantoor
aangeven als hij de leveringsvorm gewijzigd wil hebben.

E.

Leveringsvoorwaarden

Dit is een advies van het CIZ aan het zorgkantoor en de zorgaanbieder over de zorgverlening. Hierbij gaat het om
de (on)planbaarheid van de zorg of de nabijheid van de zorgverlener ten opzichte van de verzekerde.

51 Technisch gezien betekent dit dat een indicatie voor BG individueel op basis van PTZ in de terminale levensfase een
geldigheidsduur krijgt van 100 jaar.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

127

7.5

Specifieke punten

Toezicht bij vervoer
Er kan vanuit de AWBZ geen toezicht tijdens het vervoer worden geïndiceerd. Ook niet naar Begeleiding in
groepsverband. Er mag namelijk worden aangenomen dat het niveau van het vervoer (inclusief de toezicht) naar
deze zorg is aangepast aan de verzekerden die worden vervoerd.
Wanneer reguliere alarmering tekort schiet bij leerlingenvervoer, zal altijd sprake zijn van medisch specialistische
verpleging. Het noodzakelijk toezicht/leveringsvoorwaarde is dan ook onderdeel van de Zvw. Een uitzondering
hierop is thuisbeademing. Deze uitzonderingsmogelijkheid is beschreven in hoofdstuk 11 Thuisbeademing.

Respijtzorg
Respijtzorg doet zich voor in situaties waarin de huisgenoot, partner of ouder gebruikelijke zorg op zich dient
te nemen, maar daartoe niet in staat is wegens (dreigende) overbelasting, die hij anderszins niet kan opheffen.
Alleen dan kan in de AWBZ-aanspraak van de verzekerde op titel van respijtzorg, de zorg die als gebruikelijke zorg
moet worden beschouwd, worden meegenomen. Het gaat dan om indiceerbare zorg als woont de verzekerde
zonder gebruikelijke zorger.
De belastbaarheid vanwege de gezondheid van de ouder, partner of huisgenoot dient te worden beoordeeld door
of onder verantwoordelijkheid van een arts (zie ook hoofdstuk 4, Gebruikelijke Zorg).
BG
Als is vastgesteld dat de ouder(s) of partner of andere huisgenoten in de thuissituatie overbelast is/zijn of dit ten
gevolge van het bieden van Begeleiding dreigt te raken en daarom niet meer in staat is/zijn de gebruikelijke zorg
te leveren, dan dient deze gebruikelijke zorger eigen mogelijkheden en/of voorliggende voorzieningen te zoeken
om de overbelasting op te heffen.
Als dit onvoldoende oplossing biedt, kan een AWBZ-indicatie gesteld worden, waarin de Begeleidingstaken
tijdelijk worden overgenomen. Indien er al een AWBZ-indicatie Begeleiding is en de partner, ouder, volwassen
kind en/of andere huisgenoot deze zelf levert, dan is het voorliggend om de zorg door (andere) zorgverleners uit
te laten voeren/in te kopen.
PV/VP
Als alleen het overnemen op titel van respijtzorg van PV/VP-taken - bijvoorbeeld bij verzekerden met
gedragsproblematiek - onvoldoende oplossing biedt, dan kan toezicht worden geïndiceerd. Het toezicht wordt in
de meeste gevallen geïndiceerd in de vorm van Verblijf (tijdelijk) of BG groep: toezicht in een instelling zal in deze
gevallen doelmatiger zijn dan in de thuissituatie in de vorm van BG individueel.

Deze tekst is
gewijzigd. Zie
voor nadere
uitleg over
deze wijziging,
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.3.

Omvang en geldigheidsduur
Wanneer (tijdelijk) Verblijf, BG groep en/of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig toezicht in verband met
thuisbeademing bij kinderen, al dan niet als respijtzorg, wordt geïndiceerd, dan kan dit voor maximaal 3 etmalen
(=18 dagdelen) per week. In deze 3 etmalen per week moeten ook de dagdelen (dagbesteding ter vervanging
van) school, arbeid en (medisch) kinderdagverblijf worden meegerekend. Wanneer een kind 40 weken per jaar 9
dagdelen per week naar school gaat, staat dit gelijk aan 7 dagdelen per week per 52 weken.
Het indicatiebesluit waarbij sprake is van respijtzorg, wordt in eerste instantie afgegeven voor een half jaar,
daarna kan verlenging volgen. Gedurende dit eerste half jaar wordt onderzocht hoe de overbelasting zich
ontwikkelt en wat er is geprobeerd om het op te lossen.

128

Zorgmijders (definitie vanuit het indicatieperspectief):
Zorgmijders zijn sociaal kwetsbare mensen met een (voorlopige) AWBZ-grondslag52 en beperkingen (meerdere
punten zijn aan de orde):
• die niet of onvoldoende in staat zijn om in de eigen bestaansvoorwaarden te voorzien (dak boven het hoofd,
voedsel, inkomen, sociale contacten, zelfverzorging);
• meerdere problemen tegelijkertijd hebben, waaronder bijvoorbeeld sociaal isolement, verwaarlozing van
eigen lichamelijk functioneren en dat van eventuele kinderen, vervuiling van de woonruimte en of van
woonomgeving, overlastgevend gedrag, schulden, psychische problemen en verslavingsproblemen;
• vanuit het perspectief van professionele hulpverleners niet de zorg krijgen die zij nodig hebben om zich in de
samenleving te handhaven;
• geen hulpvraag stellen waar de reguliere hulpverlening een antwoord op heeft. Familie, buren en omstanders
vragen meestal om hulp, waardoor vaak sprake is van ongevraagde bemoeienis van hulpverlening.
• waarbij de hulpvraag ontbreekt, omdat de verzekerde de hulpvraag niet durft te stellen, niet kan stellen, niet
wil stellen of niet weet dat het nodig is om de vraag te stellen.
Is de verzekerde een zorgmijder en heeft de weigering tot hulpverlening te maken met de psychiatrische
problematiek en wordt als gevolg hiervan de behandeling geweigerd, dan kan de functie BG worden ingezet om
verwaarlozing te voorkomen.

52 Zie voor uitleg over het invullen van de bepaling ‘voorlopige grondslag’ hoofdstuk 3 Grondslagen, paragraaf 3.3.2.

Hoofdstuk 7 Begeleiding

129

Bijlage bij hoofdstuk 7
De gemiddelde tijd bevat de tijdsbesteding die direct gemoeid is met de directe zorg/handeling. Maar ook het
binnen komen, gedag zeggen, handen wassen, zorgdossier kort inkijken of bijwerken en vertrekken (indirecte
zorg).
De frequentie waarmee de Begeleiding wordt geïndiceerd is niet meer dan nodig om verantwoorde zorg te bieden.
Navolgende tabel is een verdere uitwerking van de tabel ‘Te adviseren activiteiten als onderdeel van de functie
Begeleiding’. Deze tabel is in dit hoofdstuk opgenomen onder paragraaf 7.4, onder A. ‘Omvang’.
Tabel: gemiddelde tijd en frequentie van activiteiten
Overzicht van te adviseren activiteiten als
onderdeel van de functie Begeleiding

Frequentie

Gemiddelde duur (Maximale)
per keer
omvang per
week in uren

1 x per week

60 – 180 minuten 1 - 3 uur

Klasse 1 – 2

2 x per week

60 – 180 minuten 2 - 6 uur

Klasse 2 – 3

3 x per week

30 – 90 minuten

1,5 – 4,5 uur

Klasse 1 – 3

4 x per week

30 – 90 minuten

2 – 6 uur

Klasse 2 – 3

5 x per week

15 – 90 minuten

1,25 – 7,5 uur

Klasse 1 - 4

6 x per week

15 – 90 minuten

1,5 – 9 uur

Klasse 1 – 4

1 x per dag

15 – 90 minuten

1,75 - 9,9 uur

Klasse 1 - 4

2 x per dag

15 – 45 minuten

3,5 - 9,9 uur

Klasse 2 - 4

3 x per dag

15 – 30 minuten

5,25 - 9,9 uur

Klasse 3 - 4

4 x per dag

15 – 20 minuten

7 - 9,33 uur

Klasse 4

1. en/of 2. + oefenen

12,9 uur

Klasse 5

3. Het bieden van toezicht

3,9 uur

Klasse 2

3.1 het bieden van toezicht tijdens onderwijs

3,9 uur

Klasse 2

3.1 het bieden van toezicht tijdens onderwijs
+ zeer ernstige gedragsproblematiek (zie
paragraaf 7.4): gemotiveerd toekennen

6,9 uur

Klasse 3

1 – 3 uur1

(4.) Oefenen

1. Het ondersteunen bij het aanbrengen van
structuur, c.q. het voeren van regie
en/of
2. Het ondersteunen bij praktische vaardigheden/handelingen ten behoeve van
zelfredzaamheid

Valt binnen
(maximale)
klasse

1. en/of 2. + 3.2

12,9 uur

Klasse 5

1. en/of 2. + 3. + oefenen3

15,9 uur

Klasse 6

1. en/of 2. + 3. + 3.1 + oefenen

19,9 uur

Klasse 7

1. en/of 2. + 3. + zeer ernstige
gedragsproblematiek (zie paragraaf 7.4):
gemotiveerd toekennen (wel of niet incl.
oefenen)

19,9 uur

Klasse 7

1. en/of 2. + 3. + 3.1 + zeer ernstige
gedragsproblematiek (zie paragraaf 7.4):
gemotiveerd toekennen (wel of niet incl.
oefenen)

24,9 uur

Klasse 8

Voor Palliatief Terminale Zorg wordt de
standaardnorm aangehouden.

56 uur (7 x 8 uur, Klasse 8 en
inclusief klasse 8) mogelijk
additionele uren

1 Oefenen gaat samen met activiteiten 1 en 2. De van toepassing zijnde tijd, wordt bij deze activiteiten opgeteld. De combinatie van deze
tijden leidt tot de te indiceren klasse.
2 en 3 Door samenvallende activiteiten wordt voor de maximale omvang naar beneden afgerond.

130

Hoofdstuk 8
Behandeling
Inhoudsopgave
8.1
8.2
8.3

8.4

8.5

Inleiding		
Wettelijk kader
Afbakeningskader Behandeling (BH) op basis van het trechtermodel
A.
Grondslagen
B.
Doelstelling/indicatiecriteria
C.
Behandeling/revalidatie in het kader van de Zvw
D.
Aanpassingen van de omgeving
E.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
H.
Mantelzorg
De functie Behandeling
A.
Omvang/vormen van Behandeling
B.
Geldigheidsduur
C.
Leveringsvorm
D.
Leveringsvoorwaarden
Specifieke punten
Grondslagcriterium
AWBZ-behandelaar
Behandeldoel en behandelplan
Specifiek
Behandeling in combinatie met Verblijf
Behandeling in combinatie met onderwijs
Artikel 15 Besluit zorgaanspraken AWBZ
Behandeling in combinatie met Begeleiding in groepsverband

132
132
132
132
133
138
140
141
143
144
144
144
145
145
145
145
145
146
146
147
147
147
147

Hoofdstuk 8 Behandeling

131

8.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor de functie Behandeling (BH) beschreven. Dit hoofdstuk is met
name gebaseerd op de Beleidsregels van VWS, Behandeling maar ook de inhoud van de andere delen van de
beleidsregels van VWS zijn van belang bij het indicatieonderzoek naar een aanspraak op de functie BH.

8.2

Wettelijk kader

1. Artikel 8 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
“Behandeling omvat door een instelling te verlenen behandeling van specifiek medische, specifiek
gedragswetenschappelijke of specifiek paramedische aard gericht op herstel of voorkoming van verergering
van een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking of van een verstandelijke, lichamelijke
of zintuiglijke handicap, waaronder voorkoming van verergering van gedragsproblemen in verband met een
zodanige aandoening, beperking of handicap.”
Artikel 13 lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
2. “In afwijking van het eerste lid gaat voortgezet verblijf, indien er sprake is van een psychiatrische aandoening,
gepaard met behandeling van specifiek medische, specifiek gedragswetenschappelijke of specifiek
paramedische aard gericht op herstel of voorkoming van verergering van de psychiatrische aandoening en al
dan niet met persoonlijke verzorging, verpleging of begeleiding.”

8.3

Afbakeningskader Behandeling (BH) op basis van het trechtermodel

A.

Grondslagen

A.

Verzekerde

Ziekte/aandoening/stoornis

Ziekte/aandoening/stoornis

Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

De verzekerde kan toegang verkrijgen tot de functie Behandeling als er sprake is van een somatische of
psychogeriatrische aandoening of beperking of een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap.
Wanneer sprake is van een psychiatrische aandoening, dan is een AWBZ-indicatie voortgezet Verblijf alleen
mogelijk wanneer de verzekerde na een (ononderbroken) periode van 365 dagen Verblijf in verband met
Behandeling nog steeds Verblijf nodig heeft.

132

B.

Doelstelling/indicatiecriteria

Kenmerkend voor de AWBZ-functie Behandeling (in relatie tot de Zvw-behandeling) is dat het gaat om
specifieke behandeling. Met “specifiek” wordt gedoeld op de gerichtheid op specifieke doelgroepen in relatie
tot de grondslagen waar het bij de AWBZ om gaat. Het gaat bij AWBZ-Behandeling vooral om continue,
systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM). Er bestaat complexe (multi-)problematiek waarbij
specifieke deskundigheid noodzakelijk is, zoals van een specialist ouderengeneeskunde, een arts verstandelijk
gehandicapten, een gedragswetenschapper of paramedicus met specifieke kennis (bijv. ergotherapeut,
linguïst, logopedist, spraak/taal patholoog, orthoptist). Behandeling is gericht op herstel of het voorkomen
van verergering van gevolgen/complicaties van de aandoening, of het ontstaan van een met de aandoening
gerelateerde stoornis, al dan niet door het aanleren van vaardigheden/gedrag. De problematiek is dermate
complex dat substantiële en duurzame coördinatie, regie en supervisie van een multidisciplinair AWBZ-team
noodzakelijk zijn. Er is voortdurend afstemming nodig over hetgeen de verschillende disciplines doen, zodat
monodisciplinaire behandeling in principe geen AWBZ-zorg is, behalve behandeling in de zin van consultatie en
medebehandeling.
Als op jonge leeftijd (kinderen jonger dan 5 jaar) bij verzekerde een aandoening is gediagnosticeerd waarvan met
aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kan worden vastgesteld dat zich stoornissen en/of beperkingen in het
functioneren zullen gaan ontwikkelen op basis van het beloop van de aandoening, dan kan behandeling gericht
zijn op het voorkomen of het beperken van de ernst van deze te verwachten stoornissen en/of beperkingen (zoals
bijvoorbeeld bij Early Intervention bij het syndroom van Down). Bij jonge kinderen met aandoeningen die vaak al
op grond van uiterlijke kenmerken, of op basis van chromosomale of erfelijke afwijkingen preventief zijn getest,
en waarbij deze aandoeningen op de babyleeftijd zijn gediagnosticeerd, kan de functie Behandeling worden
geïndiceerd voordat zich zichtbare stoornissen en beperkingen in het functioneren voordoen. Dit in tegenstelling
tot de meeste aandoeningen, waar een diagnose gesteld wordt op basis van stoornissen en beperkingen in het
functioneren en waarbij de functie Behandeling naar aanleiding van de opgetreden stoornissen/beperkingen
wordt geïndiceerd.

Deze tekst is
toegevoegd
vanwege een
aanpassing van
de Beleidsregels
indicatiestelling
AWBZ 2010.
Dit om deze
vorm van
Behandeling,
die voorheen
onder de functie
Activerende
Begeleiding
geindiceerd
werd, nu ook
binnen de AWBZ-

Behandeling, hetzij vanuit het tweede compartiment (Zvw), hetzij vanuit het eerste compartiment (AWBZ),
verdient de voorkeur boven het inzetten van andere zorg. Het verbeteren van een aandoening, stoornis of
beperking bevordert het optimaal functioneren van de verzekerde. Dit geniet de voorkeur vanuit de kwaliteit van
de zorg, en kan er ook toe leiden dat de vraag naar andere zorg afneemt.

aanspraken te
borgen.

Het gaat bij AWBZ-Behandeling om:
• aanvullende functionele diagnostiek;
• kortdurende behandeling, individueel of in groepsverband gericht op herstel en/of het aanleren van
vaardigheden of gedrag;
• consultatie;
• medebehandeling;
• continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM-zorg).
Als er sprake is van Behandeling gepaard gaande met Verblijf in dezelfde instelling, dan heeft verzekerde ook
aanspraak op de aanvullende voorzieningen, zoals geformuleerd in artikel 15 Besluit zorgaanspraken AWBZ. Dit
zowel op grond van artikel 8 als ook op grond van artikel 13.
Als er sprake is van het consulteren, door een huisarts of medisch specialist, van een aan de instelling verbonden
specialist ouderengeneeskunde of een arts verstandelijk gehandicapten ten behoeve van een niet in de instelling
verblijvende verzekerde, dan valt dit buiten de indicatiestelling door het CIZ.
Aanvullende functionele diagnostiek
Dit element van de functie Behandeling komt voor in de vorm van:
• aanvullende functionele diagnostiek ter verheldering van chronische problematiek;
• onderzoek naar de precieze aard en ernst van de beperkingen;
• en/of het formuleren van een zorg- of behandelplan.

Hoofdstuk 8 Behandeling

133

Basisdiagnostiek is gericht op het stellen van de medische diagnose, inclusief het stadium van de ziekte, de
stoornissen, en om een indruk te krijgen van de beperkingen, de prognose en de sociale context. De uitkomst
ervan is de diagnose en een (globale) indruk van het functioneren van de patiënt. Deze vorm van diagnostiek
behoort in z’n geheel tot het tweede compartiment (Zvw). De behandeling vanuit het tweede compartiment grijpt
primair aan op de stoornissen.
Na de basisdiagnostiek kan aanvullende functionele diagnostiek nodig zijn, in het bijzonder bij complexe
problematiek. Deze aanvullende functionele diagnostiek is vooral gericht op het beperkingenniveau van de
verzekerde, het onderzoeken welke behandeldoelen haalbaar zijn en het onderzoeken van behandelmogelijkheden
(verbeteren van het functioneren van de verzekerde voor zover mogelijk, voorkomen van verergering van
beperkingen en het zo lang mogelijk handhaven van zelfstandigheid). Op basis hiervan kan vervolgens een
behandelplan worden op- of bijgesteld. De aanvullende functionele diagnostiek is specifiek gericht op de AWBZgrondslag en kan bij alle grondslagen die toegang geven tot de functie Behandeling aan de orde zijn. Daarbij is er
vaak sprake van co-morbiditeit, die van invloed is op de behandeling.
Meer nog dan in de ‘cure’ is in de ‘care’ de relatie tussen oorzaken en gevolgen vaak niet duidelijk, waardoor
nogal eens behoefte bestaat aan aanvullende functionele diagnostiek, ook tijdens het verloop van de aandoening.
Omdat de noodzaak voor deze vorm van Behandeling altijd tijdelijk is, is de indicatieduur voor deze vorm van
Behandeling minimaal drie maanden en maximaal een jaar. Hierbij wordt opgemerkt, dat de aanvullende
functionele diagnostiek als zodanig niet langer dan drie maanden hoeft te duren, maar dat het wel nodig
kan blijken aansluitend daarop, conform het opgestelde behandelplan, over te gaan op de andere vorm van
Behandeling die in deze toelichting beschreven wordt.

Deze tekst is
ten opzichte
van versie 2.0
toegevoegd.
Zie voor nadere
uitleg over deze
toevoeging ,
paragraaf 8.3
‘doelstelling/
indicatiecriteria’.

Kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag
Tot deze vorm van behandeling in het kader van de AWBZ wordt de behandeling gerekend die gericht is op het
aanleren van nieuwe vaardigheden of gedrag, als dit een programmatische aanpak vereist waarvoor specifieke
deskundigheid nodig is, namelijk die van een AWBZ-behandelaar. Door het aanleren van nieuwe vaardigheden of
gedrag kan de verzekerde in staat zijn om (toekomstige) verergering van zijn beperkingen te voorkomen. De nieuw
aan te leren vaardigheden richten zich op het terugdringen van stoornissen en beperkingen, of op het voorkomen
of beperken van de ernst van stoornissen en/of beperkingen, die op grond van de aandoening van de verzekerde
met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid te verwachten zijn (zoals bijvoorbeeld bij Early Intervention bij
het syndroom van Down).
Het door oefenen beter leren omgaan met recent aangeleerde vaardigheden of reeds langer bestaande
vaardigheden wordt niet gerekend tot de functie Behandeling maar tot de functie Begeleiding.
Kortdurende behandeling kan zich ook richten op mantelzorg in de directe omgeving van verzekerde, als dit ten
goede komt aan de verzekerde. In de praktijk zijn dit veelal de ouders van de verzekerde. De Behandeling is dan
gericht op het aanleren van vaardigheden of gedrag aan de mantelzorger/gebruikelijke zorger hoe om te gaan
met de gevolgen van de aandoening, stoornis of beperking van de verzekerde. Desalniettemin is de indicatie
gesteld op naam van verzekerde en niet op naam van degene op wie de vaardigheids- of gedragstraining zich
direct richt.
Tot de criteria voor kortdurende behandeling in het kader van de AWBZ worden gerekend:
a. het moet gericht zijn op herstel of het aanleren van vaardigheden of gedrag;
b. en er moet een concreet en haalbaar behandeldoel zijn waardoor blijvende verbeteringen in het functioneren
worden bereikt/verwacht, of waardoor stoornissen en/of beperkingen die met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid op basis van de aandoening van verzekerde (het jonge kind) zullen ontstaan, zich minder
ernstig zullen voordoen;
c. en er moet een behandelplan zijn53;
53 Het opstellen van het behandelplan valt feitelijk onder de behandelvorm ‘aanvullende functionele diagnostiek’. Beide
vormen van Behandeling kunnen onderdeel uitmaken van één indicatiebesluit. Hiermee is het niet nodig om eerst een
indicatiebesluit af te geven voor de behandelvorm ‘aanvullende functionele diagnostiek’ en daarna voor de behandelvorm
‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’.

134

d.

en de verzekerde of (indien de behandeling gericht is op de directe omgeving van verzekerde) de
mantelzorger/gebruikelijke zorger dient leerbaar/trainbaar te zijn;
e. en er dient van behandeling in een multidisciplinaire zorgsetting sprake te zijn, gecoördineerd door een
hoofdbehandelaar;
f. en de te geven behandeling dient programmatisch en doelmatig te zijn en een door de beroepsgroep
geaccepteerde methode;
g. en voor de behandeling is specifieke deskundigheid nodig, namelijk op het niveau van een AWBZbehandelaar;
h. en naar aard en inhoud mag de beoogde behandeling niet onder de Zvw-aanspraken (tweede compartiment)
vallen.
Het gaat om multidisciplinaire zorg.
Ad b. Er moet een concreet en haalbaar behandeldoel zijn
Kortdurende behandeling gericht op herstel of het aanleren van vaardigheden of gedrag, moet steeds gepaard
gaan met een concreet en haalbaar behandeldoel. Er hoeft op dat moment niet noodzakelijkerwijze al een
behandelplan te bestaan, al kunnen daar (wanneer iemand bijvoorbeeld vlak daarvoor opgenomen is geweest)
vanuit de kliniek wel al aanzetten voor worden gegeven. Het stellen van de indicatie voor deze vorm van
Behandeling in het kader van de AWBZ is dan ook bedoeld om het behandelplan verder vorm te geven (RZA
2007/140).
Notabene: De behandelvorm ‘aanvullende functionele diagnostiek’ kan voorafgaan aan ‘kortdurende
behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’. Als met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid kan worden gezegd dat na de aanvullende diagnostiek de behandelvorm kortdurende
behandeling zal volgen, en er is voldaan aan de overige criteria voor kortdurende behandeling, dan kan worden
volstaan met 1 indicatiebesluit. De geldigheidsduur van dit indicatiebesluit is dan gebaseerd op de behandelvorm
kortdurende behandeling.
Kinderen
Bij kinderen kan er, vanwege de ontwikkeling (intermitterend) sprake zijn van nieuwe behandeldoelen. Hiervoor
kan meerdere keren achter elkaar een indicatie voor de behandelvorm ‘kortdurende behandeling’ worden
gesteld. Om te beoordelen of de behandelvorm kortdurende behandeling aan de orde is, is het nodig dat er een
evaluatierapportage is van de voorgaande behandeldoelen, waarin is aangegeven of de behandeldoelen zijn
bereikt en zo nee, waarom dit niet het geval is. Tevens moet hierin vermeld zijn wat de behandeldoelen voor de
volgende periode zijn.
Steeds moet worden afgewogen of er sprake is van meerdere keren kortdurende behandeling of dat er vanwege
de aard van de aandoening, stoornissen of beperkingen sprake is van CSLM-zorg.

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Deze tekst is
toegevoegd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Ad d. De verzekerde dient leerbaar/trainbaar te zijn
Een belangrijke voorwaarde voor deze vorm van behandeling is dat verzekerde leerbaar of trainbaar is. Is niet van
leer- of trainbaarheid sprake, dan kunnen ook geen vaardigheden meer worden aangeleerd en komt verzekerde
niet voor deze vorm van behandeling in aanmerking. Zo nodig wordt bij de behandelaar informatie opgevraagd
over de leerbaarheid en het ontwikkelvermogen van verzekerde. Wanneer niet van leer- of trainbaarheid sprake is,
komt wellicht continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg in aanmerking.
Wanneer de Behandeling zich richt op de directe omgeving van verzekerde (mantelzorg) en op het hen
aanleren van vaardigheden hoe om te gaan met stoornissen/beperkingen/gedrag van verzekerde, dan dient de
gebruikelijke zorger/mantelzorger op wie de Behandeling zich richt leerbaar/trainbaar te zijn. De indicatie wordt
gesteld op naam van de verzekerde met de grondslag.

Deze tekst is
toegevoegd.

Ad e. Er dient van behandeling in een multidisciplinaire zorgsetting sprake te zijn, gecoördineerd door een
hoofdbehandelaar
Deze vorm van behandeling is gericht op het aanleren van vaardigheden of gedrag in een multidisciplinaire
setting (kan zowel in de thuissituatie als in een zorginstelling), dus met een programmatische aanpak. Deze vorm
van behandeling vindt veelal plaats nadat behandeling in het tweede compartiment (Zvw) heeft plaatsgevonden
of na aanvullende functionele diagnostiek. Daarnaast kan iemand in het kader van de Zvw een revalidatietraject

Hoofdstuk 8 Behandeling

135

hebben doorlopen, maar nog extra behandeling behoeven voor het aanleren van specifieke vaardigheden in
een multidisciplinaire zorgsetting. Een vervolgtraject in monodisciplinaire zin, bijvoorbeeld nog enkele keren
naar de fysiotherapeut of nog enkele keren naar de logopedie, behoren tot het tweede compartiment. De vraag
of een bepaalde behandeling mono- of multidisciplinair van karakter moet zijn is ter beantwoording door de
hoofdbehandelaar (AWBZ-behandelaar).
Het begrip (hoofd)behandelaar behoeft enige toelichting. Er wordt onderscheid gemaakt tussen de (klinisch)
behandelaar, die verzekerde voor voortgezette behandeling in het kader van de AWBZ doorverwijst (en
daarmee impliciet te kennen geeft dat monodisciplinaire behandeling geen optie is) en de hoofdbehandelaar,
die vervolgens de behandeling in multidisciplinaire setting vorm gaat geven. Wie als AWBZ hoofdbehandelaar
optreedt en het multidisciplinaire team dat de zorg gaat geven coördineert, is voor de indicatiestelling minder
van belang. Van belang is dat de behandeling in een multidisciplinaire zorgsetting wordt gegeven en dat een van
de leden van het multidisciplinaire team als hoofdbehandelaar optreedt en aldus coördinerend is.
Ad f. De te geven behandeling dient programmatisch en doelmatig en een door de beroepsgroep geaccepteerde
methode te zijn
Behandeling moet doelmatig zijn. Bij het indiceren van Behandeling wordt in de afweging meegenomen of, gelet
op de duur en frequentie van de behandeling die nodig is voor het te behalen effect, sprake is van doelmatigheid.
Daarnaast heeft het CVZ in RZA 2007/133 gesteld dat een verzekerde uit het oogpunt van doelmatige
zorgverlening redelijkerwijs niet kan zijn aangewezen op zorg die niet voldoet aan de eis van stand der
wetenschap en praktijk. Interventies waarvoor geen enkele ‘evidence’ bestaat, kunnen daarom niet als
doelmatige zorgverlening gelden (bijvoorbeeld neurofeedback, alternatieve geneeswijzen).
Ad h. Naar aard en inhoud mag de beoogde behandeling niet onder de Zvw-aanspraken (tweede compartiment)
vallen
Sommige behandelingen maken weliswaar onderdeel uit van een multidisciplinair behandeltraject vanuit de
behandelkliniek, maar worden bekostigd vanuit het tweede compartiment (Zvw). Er blijft in die gevallen een
directe relatie met de kliniek bestaan, dat wil zeggen dat het behandeltraject nog niet is afgesloten. In deze
gevallen, zoals bijvoorbeeld psychische ondersteuning bij genderidentiteitsproblematiek, die een integraal
onderdeel uitmaakt van het multidisciplinair behandeltraject van de medisch-specialistische behandeling, is
deze behandeling voorliggend op AWBZ-zorg. Naar aard en inhoud kan de beoogde behandeling niet gaan om
zorg uit het tweede compartiment. Hulp die kan worden geboden door bijvoorbeeld logopedisten gaat voor op
AWBZ-zorg, tenzij deze zorg beantwoordt aan het AWBZ-uitgangspunt van complexe problematiek die specifieke
deskundigheid en een programmatische aanpak vereist en noodzakelijkerwijze in multidisciplinaire setting
gegeven moet worden.
Bij deze component van de functie Behandeling is het onderscheid tussen eerste en tweede compartiment
soms niet duidelijk. Het is dan ook zaak steeds voor ogen te houden dat alle zorg die is verzekerd in het
tweede compartiment alleen Zvw-zorg kan zijn. Daarnaast is het zaak steeds voor ogen te houden wat artikel
8 van het Besluit zorgaanspraken hierover zegt, namelijk dat het gaat om een door een ‘instelling te verlenen
behandeling van specifiek medische, specifiek gedragswetenschappelijke, of specifiek paramedische aard gericht
op herstel of voorkoming van verergering van een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking
of van een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap, waaronder voorkoming van verergering van
gedragsproblemen in verband met een zodanige aandoening, beperking of handicap’.
Voor zover de zorg valt onder zorg zoals medisch-specialisten die plegen te bieden is het Zvw. Daarna kan
revalidatie nodig zijn. Er is zowel verpleeghuisrevalidatie als revalidatie in een revalidatiecentrum mogelijk.
Om te bepalen of de verzekerde in aanmerking komt voor revalidatie in het revalidatiecentrum (Zvw) of voor
verpleeghuisrevalidatie (AWBZ) zijn de volgende criteria van belang:
• belastbaarheid voor het volgen van een intensieve therapie;
• leerbaarheid;
• perspectief op naar huis gaan;
• de noodzaak tot multidisciplinaire zorg.

136

Bij opname in een verpleeghuis is vaak sprake van co-morbiditeit. Bij opname in een revalidatiecentrum is vaak
sprake van complexe revalidatieproblematiek.
Chronische aandoeningen
Onder kortdurende behandeling vallen (los van een voorgaand revalidatietraject) ook situaties van in principe
(multipele) chronische aandoeningen en een toenemende zorgbehoefte door toenemende beperkingen,
waarbij door multidisciplinaire behandeling (vanuit een instelling) gedeeltelijk herstel, of verbetering van
zelfredzaamheid bereikt kan worden. Het kan gaan om de gevolgen van een bijkomende aandoening, dan wel
beperkingen die met de reeds bekende chronische problematiek samenhangen.
In dergelijke situaties zal er altijd, ondanks het chronische karakter van de aandoeningen en de algemene
beperkingen, een kortdurende indicatie gesteld worden. Deze vorm van behandeling kan zowel (vanuit de
instelling) in de thuissituatie als in de instelling worden gegeven. Als al een indicatie is afgegeven voor
behandeling voor CSLM-zorg in verband met de chronische aandoening, is het niet nodig de indicatie aan te
passen als ook kortdurende behandeling nodig is. Het CIZ indiceert immers niet voor de omvang van Behandeling.
Consultatie
Deze monodisciplinaire vorm van Behandeling is niet indicatieplichtig. Het betreft hier het consulteren door
huisarts of medisch specialist van een AWBZ-behandelaar ten behoeve van een niet in de instelling verblijvende
verzekerde en kan bijvoorbeeld dienen om advies te krijgen over de behandeling, de aanpak, of om een
behandelplan op te stellen. De huisarts of specialist blijft medisch verantwoordelijk. De AWBZ-behandelaar is
incidenteel betrokken, het gaat om een beperkt aantal contacten. Als het geven van advies bij een verzekerde
structureel wordt, wordt gesproken van (tijdelijke) medebehandeling.

Deze tekst is
toegevoegd. De
tekst in versie
2.0 was minder
duidelijk.

Medebehandeling
Als een verzekerde met complexe, specifieke problematiek thuis verblijft, omdat bijvoorbeeld mantelzorgers
opname wensen te voorkomen, kan er sprake zijn van medebehandeling. De huisarts blijft medisch
eindverantwoordelijk, maar de aan de instelling verbonden specialist ouderengeneeskunde of een arts
verstandelijk gehandicapten in het kader van de AWBZ, behandelt het specifieke AWBZ-probleem. Het gaat om
monodisciplinaire zorg.
Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM-zorg)
Ook wanneer continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg nodig is, is voorwaarde voor het
indiceren van de functie Behandeling dat sprake is van complexiteit van de hulpvraag of van de problematiek en
dat voor beantwoording van die hulpvraag meerdere disciplines in onderlinge samenwerking moeten optreden en
waarvoor substantiële en duurzame coördinatie door een hoofdbehandelaar noodzakelijk is.
Hierbij is veelal (vanuit een instelling) sprake van hoofdbehandelaarschap van de AWBZ-behandelaar en kan
sprake zijn van verschillende behandelintensiteiten. De coördinatie van het behandelplan voor de specifieke
AWBZ-problematiek ligt in handen van de hoofdbehandelaar. Een belangrijk verschil met medebehandeling is de
continuïteit van de behandeling en het feit dat de regie over het behandelplan bij de hoofdbehandelaar ligt.
De intensiteit van de behandeling varieert, maar ook de betrokkenheid van de diverse disciplines. Het gaat
bij de functie Behandeling in de AWBZ om behandeling in een multidisciplinaire setting waarbij sprake is van
een hoofdbehandelaar die de coördinatie op zich neemt. Het maakt daarbij niet uit welke discipline dat doet:
dat kan een arts, een gedragswetenschapper, een paramedicus of een psycholoog zijn. Verder wordt onder
multidisciplinair overleg niet verstaan het nu en dan bijeen komen van een aantal disciplines, maar wel het onder
de coördinatie van een hoofdbehandelaar regelmatig overleggen over de behandeling van een verzekerde. Of
sprake is van een behandeling in multidisciplinaire setting onder regie van een hoofdbehandelaar moet blijken
uit de wijze van samenwerken van de verschillende disciplines. Zijn er geen tekenen waaruit blijkt dat onder
regie van een hoofdbehandelaar wordt samengewerkt, dan is dus ook geen sprake van inzet van zorg zoals voor
de functie Behandeling in het kader van de AWBZ wordt bedoeld. Een goed voorbeeld van multidisciplinaire
samenwerking is de intensieve behandeling, nodig bij een meervoudige handicap, waarbij zowel gedragskundige
als medische en paramedische disciplines zijn betrokken.

Hoofdstuk 8 Behandeling

137

Met deze vorm van de functie Behandeling wordt vooral invulling gegeven aan het tweede deel van hetgeen
artikel 8 van het Besluit zorgaanspraken zegt, namelijk dat behandeling dient ter ‘voorkoming van verergering
van een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking of van een verstandelijke, lichamelijke
of zintuiglijke handicap, waaronder voorkoming van verergering van gedragsproblemen in verband met een
zodanige aandoening, beperking of handicap’. Deze vorm van behandeling zal vaak in instellingen gegeven
worden.
Doelstelling van continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg is veelal niet meer het werken
naar herstel, maar het voorkomen van gevolgen/complicaties van de aandoening of het ontstaan van een met de
aandoening gerelateerde stoornis (voorkomen of vertragen verergering).
Tot de criteria voor CSLM-behandeling in het kader van de AWBZ worden gerekend:
a. het moet gericht zijn op het voorkomen van gevolgen/complicaties van de aandoening of het ontstaan van
een met de aandoening gerelateerde stoornis of het handhaven van aanwezige mogelijkheden;
b. en er moet een concreet en haalbaar behandeldoel zijn waardoor of blijvende verbeteringen in het
functioneren worden bereikt/verwacht, of verslechtering wordt tegengegaan, of palliatie wordt geboden;
c. en er moet een behandelplan zijn54;
d. en er dient van behandeling in een multidisciplinaire zorgsetting sprake te zijn, gecoördineerd door een
hoofdbehandelaar;
e. en de te geven behandeling dient programmatisch en doelmatig te zijn en dient een door de beroepsgroep
geaccepteerde methode te zijn;
f. en voor de behandeling is specifieke deskundigheid nodig, namelijk op het niveau van een AWBZbehandelaar;
g. en naar aard en inhoud mag de beoogde behandeling niet onder de Zvw-aanspraken (tweede compartiment)
vallen.
Het gaat om multidisciplinaire zorg.

C.

Behandeling/revalidatie in het kader van de Zvw
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

C.

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

54 Het opstellen van het behandelplan valt feitelijk onder de behandelvorm ‘aanvullende functionele diagnostiek’. Beide
vormen van Behandeling kunnen onderdeel uitmaken van één indicatiebesluit. Hiermee is het niet nodig om eerst een
indicatiebesluit af te geven voor de behandelvorm ‘aanvullende functionele diagnostiek’ en daarna voor de behandelvorm
‘CSLM- zorg’.

138

Als Behandeling/revalidatie in het kader van de Zvw beperkingen kan opheffen of verminderen is dat voorliggend
op andere zorg. Om dit te beoordelen, kan de medisch adviseur geraadpleegd worden. Conclusie is mogelijk dat
de beperkingen geheel of gedeeltelijk op te heffen zijn. Op basis van deze conclusie kan geheel of gedeeltelijk
ter compensatie zorg ingezet worden. Behandeling vanuit de Zvw is voorliggend op de AWBZ-Behandeling: zie
onder E. Wettelijke voorliggende voorzieningen. Behandeling kan niet worden afgedwongen als de lichamelijke
integriteit in het geding komt (bijvoorbeeld bij een operatie).
Onderscheid Behandeling en Begeleiding
Onder Behandeling vallen activiteiten die gericht zijn op het verbeteren (tegengaan van verslechtering) van de
met de grondslag samenhangende aandoening, stoornis of beperking. Daarbij hoort het verbeteren van algemene
competenties en vaardigheden (zoals beheersen van gedrag, verbeteren van fysieke vaardigheden als conditie,
bewegingsvermogen, en/of mentale vaardigheden als oriëntatievermogen, concentratievermogen et cetera). Het
gaat om gerichte professionele interventies, waarvoor expertise op het niveau van een specifiek medicus (bijv.
specialist ouderengeneeskunde, AVG), specifiek paramedicus (bijv. ergotherapeut), vaktherapeut (bijv. drama-/
speltherapeut) of gedragswetenschapper (bijv. orthopedagoog, gz-psycholoog) noodzakelijk is. De behandeling
vindt plaats vanuit een instelling, onder coördinatie van een AWBZ-hoofdbehandelaar, met specifieke (op AWBZzorg gerichte) deskundigheid en is multidisciplinair. Dit geldt voor de behandelvormen ‘aanvullende functionele
diagnostiek’, ‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ en
‘Continue systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg’.
Het begeleiden bij het praktisch uitvoeren van concrete handelingen en gedrag is Begeleiding.
Dat begeleiden houdt qua activiteiten in:
• het verder verbeteren van het praktisch handelen/regievoeren en het gedrag door oefening/inslijten en
bijsturing/correctie in het dagelijks leven;
• het onderhouden ervan door herhaling, bijsturing/correctie;
• het overnemen van handelingen en regie en ingrijpen bij gedragsproblemen.
Aanleren en oefenen
Tot Behandeling in het kader van de AWBZ wordt ook de behandeling gerekend die gericht is op het aanleren
van nieuwe vaardigheden of gedrag (dit werd tot 2009 tot de functie Activerende Begeleiding gerekend), als dit
tenminste een programmatische en multidisciplinaire aanpak vereist waarvoor een AWBZ-behandelaar nodig is.
Het betreft een complex probleem dat om bepaalde niet op zichzelf staande vaardigheden te kunnen aanleren
een specifieke benadering vraagt. Bijvoorbeeld een verzekerde met een CVA moet opnieuw leren lopen en/of
het zich leren voortbewegen in een rolstoel; de handfunctie moet worden verbeterd en/of de uitvoering van
de activiteiten moet met de andere hand worden aangeleerd. Vanwege de afasie is het nodig om de spraak te
verbeteren en/of een andere wijze van communiceren aan te leren. Bij de verbeteringen van de stoornissen/
beperkingen behoort dan gelijktijdig het aanleren van op zichzelf staande vaardigheden die de zelfredzaamheid
ten doel hebben zoals het (opnieuw) leren eten koken of het doen van boodschappen. Bij het aanleren van deze
vaardigheden/activiteiten zijn meerdere disciplines betrokken, zoals een fysiotherapeut, een ergotherapeut en
een logopedist. Dit alles onder coördinatie van de hoofdbehandelaar. Dit kan de specialist ouderengeneeskunde
zijn. Tot het aanleren behoort, tijdens de behandelperiode, naast de training ook de herhaling.
Het door oefenen recent aangeleerde vaardigheden inslijten of bestaande vaardigheden in een andere situatie
kunnen gebruiken, wordt niet gerekend tot de functie Behandeling, maar tot de functie Begeleiding. In geval
van Begeleiding heeft de AWBZ-behandelaar zich kunnen terugtrekken en kan de zorg na enige instructie worden
overgenomen door een persoon, niet zijnde een AWBZ-behandelaar.
Oefenen in de zin van Begeleiding kan ook aan de orde zijn wanneer de beperkingen als een gegeven worden
beschouwd en er op basis van deze beperkingen op zichzelf staande praktische vaardigheden en gedrag wordt
aangeleerd die de zelfredzaamheid ten doel hebben en er geen multidisciplinaire aanpak wordt vereist. Het
gaat dan bijvoorbeeld om verzekerden met een vertraagde leerbaarheid waarvoor zorg vanuit de eerste lijn
vanwege deze vertraagde leerbaarheid geen oplossing biedt. Dit leren van praktische vaardigheden/activiteiten
en gedrag kan zowel ten goede komen aan de verzekerde als aan zijn directe omgeving. Denk hierbij aan het
leren lopen met een blinde geleidestok aan een visueel gehandicapte en/of het zich binnen en rondom de
woning kunnen oriënteren. De directe omgeving krijgt adviezen over de inrichting van de woonomgeving en de

Hoofdstuk 8 Behandeling

139

achtergrond hiervan. Ook kan worden gedacht aan het leren koken, wassen van kleding e.d. aan een verstandelijk
gehandicapte, bijvoorbeeld bij het zelfstandig gaan wonen.
Notabene: tot de te verzekeren prestatie hulpmiddelenzorg in de Zvw hoort ook een basale uitleg en training om
met het hulpmiddel om te kunnen gaan. Als intensieve en langdurige training nodig is, kan AWBZ-zorg in de vorm
van Begeleiding aan de orde zijn.
Naast elkaar indiceren
Begeleiding en Behandeling - gericht op dezelfde vaardigheid – kunnen naast elkaar worden geïndiceerd als een
vaardigheid eerst nog moet worden overgenomen (BG) totdat deze is aangeleerd (BH).
Begeleiding en Behandeling – in de zin van het aanleren/oefenen - kunnen niet naast elkaar worden geïndiceerd
als het aanleren (BH) en het oefenen (BG) gericht zijn op dezelfde vaardigheid. Eerst moet een vaardigheid
worden aangeleerd (BH) en vervolgens kan deze vaardigheid worden geoefend (BG). Herhaling van aan te leren
vaardigheden of gedrag behoort tijdens de behandelperiode tot Behandeling.

D.

Aanpassingen van de omgeving
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

D.

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Bijvoorbeeld het saneren van de omgeving. Denk aan het aanpassen van de leefwijze en de leefstijl, het regelen
van een eigen slaapkamer/ruimte en dergelijke.

140

E.

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

E.

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Dit zijn wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg waarop verzekerde is aangewezen kan worden
bekostigd of waarmee de beperking van de verzekerde kan worden opgeheven. Er is dan geen aanspraak mogelijk
op de AWBZ. Het gaat er om, dat een bepaalde vorm van zorg tot een ander domein behoort. Bijvoorbeeld
onderwijs, Zvw of de Wmo. En dat die zorg op die titel bekostigd kan worden of waarmee de beperking van de
verzekerde kan worden opgeheven. Als het verantwoordelijke orgaan in gebreke blijft, moet de verzekerde zich tot
het orgaan wenden dat de voorziening moet leveren.
Dit geldt onder meer voor de volgende wetten: Wmo, Zvw (Regeling zorgverzekering Hulpmiddelen-zorg), de Wet
op de Jeugdzorg, de WIA. Verder de Wet op de leerling-gebonden financiering, de Wet op de Expertisecentra, de
Regeling subsidiëring ADL-clusters en ADL-assistentie et cetera.
Zorgverzekeringswet
Bij de functie Behandeling is het van belang te bepalen welke zorg ten laste van de AWBZ komt.
Zorg die huisartsen, medisch specialisten, waaronder psychiaters en klinisch psychologen plegen te bieden
behoort tot de geneeskundige zorg die in het kader van de Zvw is verzekerd [Artikel 2.4 Besluit Zorgverzekering].
De behandeling is niet beperkt tot de medische interventies, maar omvat (afhankelijk van de aard van de ingreep)
in de Zvw ook de nodige begeleiding [RZA 2006, 187; RZA 2008, 58]. Als de noodzaak van psychische behandeling
pas na verloop van langere tijd optreedt, behoort dit niet meer tot de eigenlijke medische behandeling, en kan de
verzekerde wél aanspraak op AWBZ-zorg hebben [RZA 2007, 23].
De zorg en begeleiding die als integraal onderdeel van een revalidatietraject vanuit een revalidatie- centrum nodig
is valt ook onder de prestatie geneeskundige (medisch-specialistische) zorg van de Zvw. Het maakt onderdeel uit
van de integrale behandeling door de revalidatiearts [RZA 2005, 11].
Bij de AWBZ-functie Behandeling gaat het in eerste instantie om behandeling van specifieke aard. Daarnaast is
AWBZ-zorg te kenmerken als CSLM-zorg: continue, systematische, langdurige multidisciplinaire zorg.

Onderwijs
Zie hoofdstuk 12, paragraaf 3.

Hoofdstuk 8 Behandeling

141

Wet op de jeugdzorg en overige wetten met betrekking tot opvoedingsondersteuning
Jeugdhulp (Wet op de jeugdzorg art 1c.):
ondersteuning van- en hulp aan jeugdigen, hun ouders, stiefouders of anderen, die een jeugdige als behorende
tot hun gezin verzorgen en opvoeden, bij opgroei- of opvoedingsproblemen of dreigende zodanige problemen.
Jeugdhulp is gericht op het oplossen van de opgroei- of opvoedingsproblemen in het gezin. Voor deze jeugdhulp
indiceert het Bureau Jeugdzorg op basis van de Wet op de jeugdzorg (zie hierboven). Ook kinderen met een AWBZgrondslag kunnen een aanspraak doen op jeugdhulp. Het doel van de jeugdhulp is primair het oplossen van de
opvoed- en opgroeiproblematiek. Als het doel van de zorg is gelegen in het compenseren van of leren omgaan met
de stoornissen en beperkingen die voortkomen uit de aandoening van het kind, is er sprake van AWBZ-zorg. Deze
AWBZ-zorg kan door het CIZ aanvullend worden geïndiceerd op de jeugdhulp die door het Bureau Jeugdzorg wordt
geïndiceerd55 (bijvoorbeeld als er AWBZ-zorg nodig is tijdens verblijf in een pleeggezin).
Jeugdhulp kan bijvoorbeeld geboden worden in de vorm van opvoedingsondersteuning, zorg in een Medisch
Kinderdagverblijf56 (MKD) en pleegzorg.

Deze tekst is
toegevoegd.

Ouders met een grondslag die zorgdragen voor de opvoeding van een gezond kind
Voor het aanleren aan ouders met een AWBZ-grondslag van “algemene” opvoedingsvaardigheden voor een
gezond kind is geen indicatie voor AWBZ-Behandeling mogelijk57.
Ouders kunnen hierbij worden ondersteund door de Centra voor Jeugd en Gezin, consultatiebureau
jeugdgezondheidszorg en MEE. Als de hiervoor genoemde laagdrempelige (cliënt)ondersteuning niet afdoende
is, kan hulp vanuit de Wet op de jeugdzorg zijn aangewezen. Voorbeelden hierbij zijn: het belang van consequent
gedrag als opvoeder, stimuleren van de normale ontwikkeling van het kind, het vaststellen van de hoeveelheid
voedingen die het kind nodig heeft, welk speelgoed passend is bij de ontwikkelingsfase van het kind, het
zorgdragen voor een ritueel voor het slapengaan, hoe reageer je als een kind huilt et cetera.
In het geval er sprake is van een kind met aandoeningen, stoornissen of beperkingen, dan kan ten behoeve van
het leren omgaan met de aandoeningen, stoornissen, of beperkingen van het kind, aan deze ouders BH worden
geïndiceerd (de indicatie staat op naam van het kind met de grondslag).

55 Bij kinderen tot 18 jaar met een dominante grondslag psychiatrische aandoening/beperking is niet het CIZ maar het Bureau
Jeugdzorg het bevoegd orgaan om deze indicatiebesluiten af te geven.
56 In een MKD kan zowel geïndiceerde AWBZ-zorg als geïndiceerde jeugdhulp worden geleverd.
57 Artikel 2 lid 1 en 2 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ. Hierin staat dat de verzekerde aanspraak heeft op deze zorg,
behoudens voor zover het zorg betreft die kan worden bekostigd op grond van een andere wettelijke regeling of een
zorgverzekering als bedoeld in de Zvw. Ook bestaat de aanspraak op zorg slechts voor zover de verzekerde, gelet op zijn
behoefte en uit een oogpunt van doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs daarop is aangewezen.

142

F.

Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

F.

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Bijvoorbeeld een peuterspeelzaal en het volgen van cursussen om vaardigheden bij te houden (spel, computer,
opvoedingscursus voor ouders e.d.).

G.

Gebruikelijke zorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

G.

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte

H.

Mantelzorg (vrijwillig)

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Gebruikelijke zorg is niet van toepassing op Behandeling.

H.

Mantelzorg

Mantelzorg is niet van toepassing op Behandeling.

Hoofdstuk 8 Behandeling

143

8.4

De functie Behandeling
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Stap 3

3 Netto vastgestelde
(AWBZ) zorgbehoefte

3 Netto vastgestelde
()) zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

A.
Deze tekst is
toegevoegd
vanwege een
wijziging in de
Beleidsregels
Indicatiestelling
AWBZ 2010. Dit
om inzichtelijk
te maken dat
deze vorm van
Behandeling
(voorheen

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Omvang/vormen van Behandeling

Het CIZ stelt niet de omvang van de functie Behandeling vast en ook niet welke vorm van Behandeling het betreft.
Notabene: Behandeling op basis van een indicatie voor de functie Behandeling kan zowel individueel als
in groepsverband worden geboden. Dit komt niet tot uitdrukking in het indicatiebesluit, aangezien het CIZ
de omvang van Behandeling niet vaststelt. Als al een indicatie is afgegeven voor een bepaalde vorm van
Behandeling, is het niet nodig de indicatie aan te passen als hiernaast of in plaats van, een andere vorm van
Behandeling nodig is. Bij het effectueren van de Behandeling die geboden wordt in groepsverband, is het niet
mogelijk vervoer te indiceren. Een aanspraak op vervoer is op grond van artikel 10 Bza alleen mogelijk bij de
functie Begeleiding.

AB-dag) ook in
groepsverband
kan worden

B.

Geldigheidsduur

geboden.

De geldigheidsduur van een indicatiebesluit is maximaal vijf jaar en wordt vastgesteld met inachtneming van:
a. de beperkingen van de verzekerde en de veranderingen die zich daarin kunnen voordoen;
b. de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde en veranderingen die
zich daarin kunnen voordoen;
c. het bereiken van een leeftijd van de verzekerde die van invloed kan zijn op de aanspraak.
Daarnaast geldt het volgende.
De geldigheidsduur voor een indicatie die gericht is op:
1. aanvullende functionele diagnostiek is maximaal drie maanden;
2. consultatie is maximaal 3 maanden;
3. medebehandeling is maximaal 1 jaar;
4. kortdurende behandeling is maximaal 1 jaar;
5. CSLM-zorg is maximaal 5 jaar.
De geldigheidsduur betreft de effectieve duur die voor de Behandeling nodig is.
Als sprake is van Behandeling die gericht is op een andere stoornis of beperking, dan kan een nieuwe indicatie
met een nieuwe geldigheidsduur worden afgegeven. Zie voor het bepalen van de mogelijkheid tot het afgeven
van hernieuwde indicaties bij kinderen voor de behandelvorm ‘kortdurende behandeling’ paragraaf 1 onder ad b.

144

Bij somatische revalidatie58 is, gelet op punt 4 van geldigheidsduur, sprake van een periode van 6 maanden
waarin de behandeldoelen moeten zijn gerealiseerd. Een indicatie met als doel somatische revalidatie wordt
daarom in beginsel afgegeven voor een periode van 6 maanden.

C.

Deze tekst is
toegevoegd.

Leveringsvorm

Behandeling kan alleen in de vorm van Zorg in Natura worden geleverd.

D.

Leveringsvoorwaarden

Leveringsvoorwaarden zijn niet van toepassing op Behandeling.

8.5

Specifieke punten

Grondslagcriterium
Aanspraak op de functie Behandeling bestaat bij (artikel 8 Besluit zorgaanspraken AWBZ) ‘herstel of voorkoming
van verergering van een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking of van een verstandelijke,
lichamelijke of zintuiglijke handicap’. Wanneer er sprake is van een Psychiatrische grondslag, is er geen aanspraak
op artikel 8 van het Besluit Zorgaanspraken AWBZ. De geneeskundige zorg (behandeling) wordt op basis van de
Zorgverzekeringswet geboden en verwijzing naar de GGZ vindt plaats door huisarts of specialist .

AWBZ-behandelaar
De term behandelaars in de AWBZ beperkt zich niet alleen tot artsen, omdat het conform artikel 8 Besluit
zorgaanspraken AWBZ gaat om behandeling van ‘specifiek medische, specifiek gedragswetenschappelijke
of specifiek paramedische aard’. Het gaat primair om het formuleren van een concreet behandeldoel. Het is
vervolgens aan de instelling om de daarvoor noodzakelijke disciplines in te zetten en een hoofdbehandelaar aan
te wijzen.
Naast artsen (specialisten ouderengeneeskunde, sociaal geriaters, artsen Verstandelijk Gehandicapten) betreft
het veelal ook GZ-psychologen, orthopedagogen en gespecialiseerde paramedici, werkzaam in (of ten behoeve
van) voor de functie Behandeling toegelaten instellingen. Hiermee is ook het onderscheid gemarkeerd met
behandelaars die in het kader van de AWBZ niet als (hoofd)behandelaar worden gezien. Een huisarts of een
klinisch (hoofd)behandelaar, werkzaam in een gewoon ziekenhuis, is niet dezelfde als een hoofdbehandelaar in
het kader van de AWBZ.
Paramedische zorg omvat niet alleen de zorg zoals die wordt uitgevoerd door de in de Wet BIG opgenomen
beroepen, maar ook die van andere beroepen die ‘tegen de medische beroepsgroep aanliggen’ (tegenaan =
para): o.a. fysiotherapie, oefentherapie, logopedie, vak- en speltherapie, ergotherapie, mobiliteitstraining en
dieetadvisering.
Monodisciplinaire paramedische zorg betreft zorg die valt onder de Zorgverzekeringswet (2e compartiment).
Bij deze vorm van zorg is geen voortdurende en langdurige afstemming met andere disciplines nodig.
Indien de paramedische zorg echter onderdeel uitmaakt van een multidisciplinair behandelplan en onder
verantwoordelijkheid van een (AWBZ-) arts of gedragswetenschapper wordt uitgevoerd, dan valt de paramedische
zorg onder AWBZ-zorg. Kenmerkend voor de functie Behandeling in de AWBZ is dat deze zorg specifiek en complex
van aard is en een multidisciplinaire aanpak vereist [RZA 2005/193; RZA 2006/86].
58 Behandeling van kortdurende aard, gericht op revalidatie na medisch specialistische diagnostiek/interventie, meestal in
combinatie met een opname. Voorts gaat er vaak een periode van kortdurende opname (verblijf) voor revalidatie in een
revalidatiesetting, meestal in een verpleeghuis, aan vooraf. Het doel van de kortdurende dagbehandeling is gericht op het
bereiken van optimaal herstel van functies en/ of het verminderen van beperkingen zodat de verzekerde in de toekomst op
verantwoorde wijze zelfstandig kan blijven wonen.

Hoofdstuk 8 Behandeling

145

De specifieke paramedische zorg staat, behalve als onderdeel van aanvullende functionele diagnostiek, niet op
zichzelf, maar maakt onderdeel uit van de multidisciplinaire zorg onder verantwoordelijkheid van een (AWBZ-) arts
of gedragswetenschapper. Als onderdeel van aanvullende functionele diagnostiek kan sprake zijn van eenmalige,
enkelvoudige paramedische zorg ten behoeve van de specialist ouderengeneeskunde of arts verstandelijk
gehandicapten.
Als onderdeel van de specifieke CSLM-zorg (continue, systematische, langdurige, multidisciplinaire zorg) bestaat
de paramedische behandeling uit gerichte interventies, die deel uitmaken van het behandelplan dat onder regie
en verantwoordelijkheid van een arts of gedragswetenschapper is opgesteld en wordt uitgevoerd. Algemene
richtlijn is dat disciplines in samenhang bij de zorg zijn betrokken en dat er periodieke inhoudelijke afstemming in
een multidisciplinair overleg plaatsvindt. Paramedische zorg die geen onderdeel uitmaakt van CSLM-zorg is geen
AWBZ-zorg. De verzekerde moet in dat geval een beroep doen op de Zvw of de aanvullende polis.
Paramedische zorg die niet is gericht op de specifieke AWBZ-problematiek (de grondslag), maar op andere
problematiek, bijvoorbeeld een tenniselleboog bij een zintuiglijke handicap, behoort niet tot de AWBZ, maar valt
onder de prestatie paramedische zorg in het kader van de Zvw. Paramedische zorg is overigens beperkt verzekerd
in de basisverzekering. Het feit dat bepaalde zorg, zoals fysiotherapie en dieetadvisering, in de basisverzekering
is beperkt, betekent niet dat er een aanspraak bestaat op de AWBZ. De kosten komen voor eigen rekening of ten
laste van een aanvullende verzekering.

Behandeldoel en behandelplan
Deze tekst is
toegevoegd.
Zie voor nadere
uitleg over de
toevoeging
paragraaf 8.4,
Omvang/vormen
van Behandeling.

Doorgaans zal er naast een behandeldoel ook een behandelplan zijn, maar dit is niet altijd noodzakelijk. Het
kan zijn dat met de behandeling wordt beoogd juist een behandelplan op te stellen om het geformuleerde
behandeldoel te kunnen bereiken. Een duidelijk omschreven behandeldoel is naast de vereiste van behandeling
in een multidisciplinaire setting, een absolute voorwaarde om op de functie Behandeling aanspraak te kunnen
maken. Het behandelplan moet inzicht geven in hoe het behandeldoel bereikt moet worden (individueel of in
groepsverband) en via welke door de beroepsgroep geaccepteerde methode. Wanneer sprake is van Behandeling
in groepsverband wordt het aantal dagdelen per week door de indicatiesteller in kaart gebracht59. De invloed die
deze dagdelen Behandeling hebben op het opheffen van de (dreigende) overbelasting van de gebruikelijke zorger/
mantelzorger wordt hiermee bepaald. Het aantal dagdelen Behandeling in groepsverband kan hiermee van
invloed zijn op de aanspraak op de functie Begeleiding. Dit geldt voor zowel het gedeelte bovengebruikelijke zorg
alsmede voor de respijtzorg.
Notabene: de vormen van Behandeling ‘aanvullende functionele diagnostiek’ en kortdurende behandeling gericht
op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ of ‘CSLM-zorg’ kunnen onderdeel uitmaken van één
indicatiebesluit. Als met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kan worden gezegd dat na de aanvullende
diagnostiek de behandelvorm kortdurende behandeling zal volgen en er is voldaan aan de overige criteria voor
kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag of CSLM-zorg, dan
kan worden volstaan met 1 indicatiebesluit. De geldigheidsduur van dit indicatiebesluit is dan gebaseerd op de
behandeling die volgt na de aanvullende functionele diagnostiek.

Specifiek
Van belang is duidelijk onderscheid te maken tussen AWBZ-Behandeling en specialistische behandeling vanuit
het tweede compartiment. Grofweg zou men kunnen stellen dat de binnen de AWBZ werkzame specialisten
zogenaamde ‘care’-specialisten zijn in tegenstelling tot de in het tweede compartiment werkzame ‘cure’specialisten. Het gaat om behandelaren met kennis van de specifieke doelgroepen in relatie tot de grondslagen
waar het bij de AWBZ om gaat, zoals een specialist ouderengeneeskunde, arts verstandelijk gehandicapten,
psychiater, of gedragswetenschapper.
Notabene: Het gaat niet om de eis dat de zorg door een als specifiek (para)medicus of gedragswetenschapper
geregistreerd persoon wordt geleverd, maar om de eis dat de interventie specifieke kennis op dat niveau vereist.
In het algemeen mag dat worden aangenomen voor elk gericht professioneel therapeutisch handelen. Een
59 Bij de functie Behandeling wordt geen omvang meegegeven in het indicatiebesluit.

146

interventie die bijvoorbeeld verbetering van het concentratievermogen bij verstandelijk gehandicapten of het
verbeteren van het oriëntatievermogen van dementen claimt, zal aan die eis voldoen.

Behandeling in combinatie met Verblijf
Voor de AWBZ geldt dat de zorg (in het kader van BH) alleen door of vanuit een instelling mag worden geleverd.
Een uitzondering daarop bestaat voor de psychiater (zie Besluit zorgaanspraken AWBZ, artikel 8). Dit betekent
overigens niet dat de functie BH altijd samengaat met de functie Verblijf. Ook mensen die thuis verblijven, kunnen
de functie BH vanuit de instelling verkrijgen.

Behandeling in combinatie met onderwijs
De functie Behandeling verhoudt zich in zijn algemeenheid niet tot onderwijsdoelen en wordt los van onderwijs
gewogen60. Zie voor een nadere uitwerking hoofdstuk 12 AWBZ-zorg en het onderwijs.

Artikel 15 Besluit zorgaanspraken AWBZ
1. Voor zover gepaard gaande met verblijf in dezelfde instelling, omvat de zorg, bedoeld in de artikelen 8 en 13,
tevens:
a) geneeskundige zorg van algemeen medische aard, niet zijnde paramedische zorg;
b) behandeling van een psychiatrische aandoening indien de behandeling integraal onderdeel uitmaakt van de in
artikel 8 genoemde aandoeningen of handicaps;
c) farmaceutische zorg;
d) hulpmiddelen, noodzakelijk in verband met de in de instelling gegeven zorg;
e) tandheelkundige zorg;
f) kleding, verband houdende met het karakter en de doelstelling van de instelling;
g) het individueel gebruik van een rolstoel.

Behandeling in combinatie met Begeleiding in groepsverband
Indien verzekerde is aangewezen op Begeleiding in groepsverband en tevens is aangewezen op een vorm van
Behandeling zoals bedoeld in artikel 8 van het Besluit zorgaanspraken AWBZ en beschreven in bijlage 7 van de
Beleidsregels indicatiestelling AWBZ, dan wordt in het indicatiebesluit naast Begeleiding in groepsverband ook
‘Behandeling’ geïndiceerd. Ter toelichting hierop het volgende: Als een verzekerde zowel een aanspraak heeft
op Begeleiding in groepsverband als op Behandeling, dan kunnen deze beide aanspraken leiden tot de levering
van een dagactiviteit waar ook ‘Behandeling’ plaatsvindt. Een eventueel verschil tussen de vorm en omvang
van Behandeling binnen de te leveren dagactiviteit en de voor de individuele verzekerde noodzakelijke vorm en
omvang van Behandeling, wordt in onderling overleg tussen het zorgkantoor en de zorgaanbieder bepaald. Zij
bepalen zowel het verschil als hoe zij dit verschil oplossen. Dit omdat de vorm en de omvang van Behandeling
geen onderdeel uitmaken van het indicatiebesluit.

Deze tekst is
toegevoegd
om de
indicatiestelling
van de functie
Behandeling
en de functie
Begeleiding groep
naast elkaar te
verduidelijken.

Zoals hierboven beschreven kan een verzekerde vanwege zijn beperkingen zowel aanspraak hebben op de functie
Behandeling als op de functie Begeleiding. Bij de indicatiestelling is het van belang om te weten of deze functies,
rondom de zorgverlening aan de verzekerde, aanvullend op elkaar zijn, of elkaar juist overlappen. Dit moet
blijken uit het behandelplan. Bij de beoordeling of zowel Behandeling als BG groep zijn aangewezen, is er een
volgordelijkheid in de beoordeling van de aanspraak op deze functies. Zie volgordelijkheid in de beoordeling van
de aanspraken op de functie Behandeling en de begeleidingsvorm BG groep, hoofdstuk 7, paragraaf 7.4 onder
(Omvang), ‘Begeleiding in groepsverband in combinatie met Behandeling’.
Wanneer het Behandeling in de vorm van ‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren
van vaardigheden of gedrag’ betreft (voor 2009 de aanspraak AB dag), en uit het behandelplan blijkt dat deze

60 Dit volgens de richtlijn ‘Afbakening en Reikwijdte AWBZ en Onderwijs’.

Hoofdstuk 8 Behandeling

147

Behandeling in groepsverband zal worden geboden, dan is het niet nodig om gedurende deze dagdelen BG
groep te indiceren. Immers, gedurende deze dagdelen wordt ook voldaan aan de drie doelen (activiteiten) van
BG groep zoals beschreven in hoofdstuk 7, Begeleiding; er is sprake van een overlap aan functies bij het invullen
van de zorgbehoefte. Denk hierbij bijvoorbeeld aan somatische revalidatie dagbehandeling en de VTO-groepen
(vroegtijdige onderkenning van ontwikkelingsstoornissen). Naast deze dagdelen Behandeling wordt de aanspraak
op Begeleiding groep gedurende de rest van de week regulier beoordeeld.
Wanneer de aanvraag voor zorg zowel Begeleiding groep als de behandelvormen ‘consultatie’,
‘medebehandeling’, ‘continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg’ betreft, of wanneer
‘kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of gedrag’ en/of ‘aanvullende
functionele diagnostiek’ individueel worden geboden, dan zijn deze vormen van zorg aanvullend op elkaar en
kunnen ze naast elkaar worden geïndiceerd.

148

Hoofdstuk 9 Verblijf
Inhoudsopgave
9.1
9.2
9.3

9.4

9.5

Inleiding		
Wettelijk kader
Afbakeningskader Verblijf (VB) op basis van het trechtermodel
A.
Grondslagen
B.
Doelstelling/indicatiecriteria
C.
Behandeling/revalidatie
E.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
F.
Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
G.
Gebruikelijke zorg
H.
Mantelzorg
De functie Verblijf
A. Omvang
B. Geldigheidsduur
C. Leveringsvorm
D. Leveringsvoorwaarden
Specifieke punten
Herindicaties Zorgzwaartepakketten
Wijziging van de grondslag, ‘sectorvreemde Zorgzwaartepakketten’
Compensatie van beperkingen door een setting
Dagbesteding (Begeleiding groep)
Afstandsindicatie
Het niet effectueren van een indicatie voor Verblijf in specifieke situaties
Verblijf en de Wet Bopz
Extreme zorgbehoefte
ADL-clusterwoning, afbakening met ZZP
Verblijf en overbruggingszorg
Partneropname

Bijlagen bij hoofdstuk 9
Bijlage 1 De vier leveringsvoorwaarden
Bijlage 2 Afwegingskader leefklimaten
Bijlage 3 Verblijf en de rol van het CIZ bij de uitvoering van de Wet Bopz

150
150
151
151
152
158
159
160
161
162
165
165
166
167
167
168
168
168
169
169
170
170
170
170
171
171
171
173
175
177

Hoofdstuk 9 Verblijf

149

9.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor de functie Verblijf (VB) beschreven. Dit hoofdstuk is met name
gebaseerd op bijlage 8 (VB) van de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009. Ook de inhoud van de andere
bijlagen bij de Beleidsregels is van belang bij het indicatieonderzoek naar een aanspraak op de functie VB.

9.2

Wettelijk kader

Artikel 9 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
1. Verblijf omvat het verblijven in een instelling, noodzakelijkerwijs gepaard gaande met een beschermende
woonomgeving, therapeutisch leefklimaat of permanent toezicht voor een verzekerde met een somatische,
psychogeriatrische of psychiatrische aandoening of beperking, of een verstandelijke, lichamelijke of
zintuiglijke handicap.
2. De echtgenoot van een persoon met een somatische of psychogeriatrische aandoening of beperking die
op grond van een indicatiebesluit als bedoeld in het Zorgindicatiebesluit in een instelling verblijft, heeft
aanspraak op verblijf in dezelfde instelling. Hij behoudt aanspraak op verblijf in die instelling na het overlijden
van zijn echtgenoot dan wel na het vertrek van zijn echtgenoot naar een andere instelling.
Artikel 13 Besluit zorgaanspraken AWBZ:
1. Voortgezet verblijf omvat verblijf in een instelling gepaard gaande met medisch noodzakelijke geneeskundige
zorg in aansluiting op verblijf als bedoeld in het Besluit zorgverzekering voor zover dit verblijf een
ononderbroken periode van 365 dagen te boven gaat, al dan niet gepaard gaande met verpleging, verzorging
of paramedische zorg.
2. In afwijking van het eerste lid gaat het voortgezet verblijf, indien er sprake is van een psychiatrische
aandoening, gepaard met behandeling van specifiek medische, specifiek gedragswetenschappelijke of
specifiek paramedische aard gericht op herstel of voorkoming van verergering van de psychiatrische
aandoening en al dan niet met Persoonlijke Verzorging, Verpleging, Begeleiding.
3. Voor de berekening van de 365 dagen geldt een onderbreking niet langer dan dertig dagen niet als
onderbreking, doch deze dagen tellen voor de berekening van de 365 dagen evenmin mee. Indien de periode
van 365 dagen is verstreken en binnen dertig dagen opnieuw verblijf nodig is, is er evenmin sprake van een
onderbreking.
Artikel 13, eerste lid, onderdeel b Zorgindicatiebesluit:
“De hoeveelheid zorg per zorgvorm dan wel, indien verzekerde is aangewezen op verblijf als bedoeld in artikel 9,
eerste lid, of op voortgezet verblijf als bedoeld in artikel 13, tweede lid, van het besluit, de hoeveelheid zorg voor
de zorgvormen tezamen.”

150

9.3

Afbakeningskader Verblijf (VB) op basis van het trechtermodel

A.

Grondslagen
Verzekerde

A.

Ziekte/aandoening/stoornis

Ziekte/aandoening/stoornis

Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Het CIZ stelt vast of een verzekerde toegang heeft tot AWBZ-zorg. Dat gebeurt op basis van de (dominante)
grondslag. Dit is geregeld in Bijlage 2 van de Beleidsregels en verder beschreven in hoofdstuk 3 van deze
Indicatiewijzer. In deze paragraaf is dit nader uitgewerkt voor zorg met de functie Verblijf in de vorm van
een zorgzwaartepakket. Een zorgzwaartepakket (ZZP) is een pakket van zorg dat aansluit op de persoonlijke
kenmerken van de cliënt en het soort zorg dat iemand nodig heeft. Het omvat wonen, zorg, diensten, en mogelijk
dagbesteding en/of behandeling.
Als de verzekerde naast zorg ook aangewezen is op de functie Verblijf voor vier, vijf, zes, of zeven etmalen, dan is
de dominante grondslag daarvan het vertrekpunt voor het te indiceren zorgzwaartepakket (zie ook hoofdstuk 2
Algemene uitgangspunten van deze Indicatiewijzer).
Het CIZ kent hiervoor onderstaande grondslagen met aanvullend daarop zogenoemde verbijzonderingen naar een
specifieke setting. Deze leiden naar de daarbij vermelde sets van zorgzwaartepakketten.
Sector*

Grondslag

Verbijzondering naar setting

Set ZZP’s

Verpleging & Verzorging

Somatische aandoening/beperking (SOM)

-

VV

Verpleging & Verzorging

Psychogeriatrische aandoening/
beperking (PG)

-

VV

Gehandicaptenzorg

Verstandelijke handicap (VG)

-

VG

Gehandicaptenzorg

Verstandelijke handicap (VG)

Licht Verstandelijk Gehandicapt

LVG

Gehandicaptenzorg

Verstandelijke handicap (VG)

Sterk Gedragsgestoord Licht Verstandelijk Gehandicapt

SGLVG

Gehandicaptenzorg

Lichamelijke handicap (LG)

-

LG

Gehandicaptenzorg

Zintuiglijke handicap (ZGaud)

Auditief en Communicatief

ZGaud

Gehandicaptenzorg

Zintuiglijke handicap (ZGvis)

Visueel

ZGvis

GGZ

Psychiatrische aandoening/beperking (PSY)

-

GGZ

* Ter informatie: voor de zorglevering geldt, dat de grondslag en eventuele verbijzondering leidt naar een zorgzwaartepakket.
Dit is bepalend voor de sector van waaruit de zorg geleverd wordt. Zorgaanbieders hebben op dit moment over het algemeen
voor het bieden van zorg op basis van één of enkele grondslagen verbijzonderingen, maar niet voor alle acht.

Hoofdstuk 9 Verblijf

151

Vaststelling van het juiste ZZP voor de verzekerde vindt plaats door het in kaart brengen van ziekte/aandoening/
handicap van de verzekerde en de daaruit voortkomende stoornissen en beperkingen en de mate en ernst
daarvan. Op basis van de dominante grondslag inclusief vastgestelde zorgbehoefte volgt toeleiding naar een
zorgzwaartepakket. Het CIZ beoordeelt op basis van het beschreven cliëntprofiel bij dit ZZP of deze het best
passend is om de vastgestelde zorgbehoefte van de verzekerde te compenseren. Het CIZ indiceert het best
passende ZZP voor de verzekerde.
Verbijzonderingen
Behalve de dominante grondslag die leidend is voor de toeleiding naar een zorgzwaartepakket (respectievelijk
naar één van de drie AWBZ-sectoren) zijn er ook nog de verbijzonderingen. Verbijzonderingen geven aan dat een
specifieke setting noodzakelijk is.
Verstandelijke handicap
Binnen de dominante grondslag VG kan de verbijzondering toeleiden naar de LVG-behandelinstellingpakketten of
het SGLVG-behandelinstellingpakket.61
De keuze voor een van beide verbijzonderingen is afhankelijk van de noodzaak van een integrale,
multidisciplinaire AWBZ-Behandeling in deze specifieke setting en de kenmerken van de verzekerde.
Zintuiglijke handicap62
Bij de zintuiglijke handicap moet een keuze worden gemaakt uit twee soorten zorgzwaartepakketten:
•• voor visueel gehandicapten
•• voor auditief en/of communicatief gehandicapten

B.

Doelstelling/indicatiecriteria

Het kerndoel van de functie Verblijf is gericht op het creëren van de noodzakelijke voorwaarden om zorg te kunnen
leveren die in de thuissituatie van verzekerde niet adequaat of niet doelmatig geleverd kan worden. Daarbij gaat
het om het verblijven in een instelling als de zorg voor verzekerde noodzakelijkerwijs gepaard gaat met:
• een beschermende woonomgeving
• en/of een therapeutisch leefklimaat
• en/of permanent toezicht
“Deze opsomming (‘beschermende woonomgeving, therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht’) duidt
op drie zelfstandige en gelijkwaardige condities die aan de orde kunnen zijn. In de nota van toelichting (bij het Bza
AWBZ) valt te lezen ’bij verblijf wordt de verzekerde een therapeutische of beschermende leefomgeving geboden
waarin toezicht beschikbaar is’. Hier lijkt sprake te zijn van een zekere rangorde van condities, namelijk dat de
toezichtfunctie wordt gekoppeld aan de therapeutische of beschermende woonomgeving. Geconstateerd moet
worden dat een scherp onderscheid tussen de drie condities, zoals verwoord in het huidige Besluit zorgaanspraken
AWBZ in de praktijk moeilijk is te maken. Vaak zal het toch gaan om een combinatie.“ (Tangram, 2004)
Dat neemt niet weg, dat het Verblijf ook aangewezen is als de verzekerde behoefte heeft aan slechts één van de
drie condities. De condities, ook wel leefklimaten genaamd, houden het volgende in.
Beschermende woonomgeving63
Een beschermende woonomgeving is een beschutte en afgeschermde woon- en leefomgeving voor verzekerden
die door hun beperkingen niet in staat zijn zelfstandig te leven en een mogelijk gevaar voor zichzelf of anderen
vormen. De bescherming richt zich primair op de verzekerde zelf, niet op zijn omgeving of de maatschappij. Als de
61 Zie voor indicatiecriteria hoofdstuk 9.3, B in dit hoofdstuk.
62 Zie voor toekenning grondslag Zintuiglijke handicap Hoofdstuk 3, Grondslagen onder paragraaf 3.4.5.
63 De gehanteerde begrippen (beschermende woonomgeving, therapeutisch leefklimaat en permanent toezicht) verwijzen naar
een zorgbehoefte van een bepaalde inhoud en omvang. Deze zorgbehoefte moet conform het uitgangspunt van de AWBZ
direct gerelateerd zijn aan ziekte, aandoening, beperking, handicap of probleem en dus bij voorbeeld niet aan de levensfase,
zoals bij kinderen.

152

verzekerde gevaar oplevert voor zichzelf of anderen kan gedwongen opname aan de orde zijn.
De verzekerde is aangewezen op een beschermende woonomgeving, wanneer hij:
1. afhankelijk is van anderen als het gaat om oordeelsvorming over essentiële zaken in het dagelijkse bestaan.
Deze verzekerde heeft vaak regieproblemen en/of
2. remmingen of vaardigheden mist om zich staande te houden in een individuele, zelfstandige woonomgeving
en/of
3. niet of niet altijd op relevante momenten in staat is om hulp in te roepen. Het betreft het niet adequaat
kunnen alarmeren, in communicatief of cognitief opzicht. Het gaat dan om: inzicht in risico’s, eigen wensen
duidelijk kunnen maken, hanteren van alarmeringsapparatuur.
Een beschermende woonomgeving is vooral aan de orde voor kwetsbare doelgroepen zoals verstandelijk
gehandicapten, psychiatrische patiënten en fysiek en/of psychisch kwetsbare ouderen. Vaak kunnen zij zich wel
tot op zekere hoogte min of meer zelfstandig redden, maar kunnen ze zich niet individueel staande houden in de
samenleving. Verblijf biedt hen een veilige woonomgeving, gericht op het stabiliseren van de problematiek en het
voorkomen van achteruitgang.
Therapeutisch leefklimaat
Een therapeutisch leefklimaat is een verblijfsomgeving waar, gelet op de beperkingen van de verzekerde, een
adequate infrastructuur aan therapie- en zorgfuncties aanwezig is in de vorm van:
1. specifieke voorzieningen in de directe nabijheid, zoals oefenruimten, behandelruimten, snoezelruimten,
specifieke badruimten, omdat de zorg frequent en intensief of specifiek is;
2. een specifiek woon- en leefklimaat, zoals een specifiek dagritme, specifieke omgangsvormen of sociale
omgeving;
3. een structurerende omgeving.
De verzekerde heeft te maken met een somatische, psychogeriatrische, psychiatrische aandoening, of een
verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap. Als gevolg daarvan heeft hij beperkingen en een daarmee
verband houdende behoefte aan specifieke behandeling en een multidisciplinaire aanpak waaraan Verblijf
onlosmakelijk verbonden is. Het Verblijf is ondersteunend aan de Behandeling en beide kunnen niet los van elkaar
gezien worden. De behoefte van de verzekerde aan een therapeutisch leefklimaat kan al dan niet samengaan met
een behoefte aan een beschermende woonomgeving en/of aan permanent toezicht.
Permanent toezicht
Permanent toezicht kan verschillende doelen hebben en verschillen in intensiteit. Afhankelijk daarvan kan de
toezichtfunctie op verschillende manieren vorm krijgen. Het toezicht kan gericht zijn op:
1. het bieden van fysieke zorg, zodat tijdig in kan worden gegrepen bij bijvoorbeeld valgevaar of bij complicaties
bij een ziekte;
2. het verlenen van zorg op ongeregelde en/of frequente tijden, omdat de verzekerde zelf niet (meer) in staat is
om hulp in te roepen;
3. het ingrijpen bij gedragsproblemen;
4. (therapeutische) verbetering van de gedragsstoornis of aanleren van ander gedrag;
5. (preventief) voorkomen van escalatie en gevaar.
De verzekerde heeft te maken met aandoeningen, stoornissen en beperkingen op fysiek, psychisch en/of cognitief
vlak, die regelmatig en onverwacht ernstige gevolgen kunnen hebben. De verzekerde heeft een verminderd of
afwezig vermogen tot regievoering en regelvermogen. De verzekerde kan ook te maken hebben met ernstige
fysieke beperkingen waarbij meer of minder ernstig gevaar onverwacht kan optreden. Naast planbare zorg, heeft
de verzekerde ook regelmatig ongeplande zorg nodig, zowel overdag als ‘s nachts. De verzekerde erkent en/of
onderkent niet, of niet op essentiële momenten, de noodzaak van zijn behoefte aan de directe inzet van zorg.
Verzekerde is fysiek, psychisch en/of verstandelijk niet in staat een zorgverlener op te roepen.
Er kan elk moment iets al dan niet ernstig mis gaan. Het vermogen om te alarmeren ontbreekt of ontbreekt op
essentiële momenten. De verzekerde is niet in staat te beoordelen of hij zorg nodig heeft, hulp in te roepen en
hulp af te wachten. Bijvoorbeeld: de verzekerde gaat regelmatig staan en wil lopen, terwijl het valgevaar heel
groot is en de verzekerde zich dat niet realiseert.

Hoofdstuk 9 Verblijf

153

De behoefte van de verzekerde aan permanent toezicht gaat over het algemeen samen met een behoefte aan
een beschermende woonomgeving en/of therapeutisch leefklimaat. Permanent toezicht kan op verschillende
manieren vorm worden gegeven. Afhankelijk van de doelgroep is de zorgverlener bijvoorbeeld passief aanwezig
en/of meer of minder continu actief bezig met allerlei productieve activiteiten, zoals het bieden van Persoonlijke
Verzorging, Begeleiding et cetera.
De uiterlijke vorm die de functie Verblijf heeft gekregen is divers. Intramurale instellingen bieden hun cliënten
over het algemeen (zie ook Tangram, 200464) op titel van Verblijf:
1. huisvesting: hierbij gaat het om het wonen, het letterlijke ‘dak boven het hoofd’, ‘het bed om in te slapen’;
2. hotelfuncties: receptie, gemeenschappelijk te gebruiken accommodaties en dergelijke;
3. toezicht en veiligheid;
4. voeding: maaltijdverzorging / maaltijdvoorziening.
5. schoonmaak: het schoonhouden van de gemeenschappelijke ruimten en de leefruimte van de cliënt.
6. geestelijke verzorging;
7. welzijnsondersteuning en de daarbij behorende voorzieningen, als ook recreatieve en sociaal-culturele
voorzieningen;
8. laatste zorg na overlijden.
Bijkomende indicatiecriteria voor specifieke ZZP’s
Zorgzwaartepakketten Verpleging en Verzorging

Deze tekst
is gewijzigd
vanwege
inhoudelijke
aanpassingen aan
ZZP VV 09.

ZZP VV 09 (niet zijnde SIP65 1 en 2)
Deze ZZP is aan de orde bij verzekerden waarbij medisch specialistische diagnostiek/interventie heeft
plaatsgevonden. Doorgaans is er sprake geweest van een opname. De medisch-specialistische diagnostiek/
interventie is afgerond. Naast de aandoening waarvoor de verzekerde revalideert, heeft de verzekerde ook andere
problemen in de zin van co-morbiditeit (zoals problemen met de bloedsomloop, het bewegingsapparaat en/of
metabole stoornissen), hetgeen leidt tot instabiliteit en complicaties.
Bij het bepalen of sprake is van AWBZ revalidatie, doorgaans aansluitend aan een klinische opname, worden de
criteria gehanteerd zoals beschreven in hoofdstuk 8 Behandeling, paragraaf 8.2 B. AWBZ revalidatie in combinatie
met leveringsvoorwaarde B2, C of D en een therapeutisch leefklimaat leidt tot ZZP VV 09.
Hieronder een korte opsomming van de criteria:
a. revalidatie moet gericht zijn op herstel of het aanleren van vaardigheden en
b. er moet een concreet en haalbaar behandeldoel zijn waardoor blijvende verbeteringen in het functioneren
worden bereikt/verwacht en
c. er moet een behandelplan zijn en
d. de verzekerde dient leerbaar/trainbaar te zijn en
e. er dient van behandeling in een multidisciplinaire zorgsetting sprake te zijn, gecoördineerd door een
hoofdbehandelaar en
f. de te geven behandeling dient een door de beroepsgroep geaccepteerde methode te zijn en
g. de te geven behandeling dient programmatisch en doelmatig te zijn en
h. voor de behandeling is specifieke deskundigheid nodig, namelijk die van een AWBZ-behandelaar en
i. naar aard en inhoud mag de beoogde behandeling niet onder de Zvw-aanspraken (tweede compartiment)
vallen.
De behandeldoelen zijn gericht op het herstel van een zodanig niveau van functioneren dat de verzekerde kan
terugkeren naar woon- en/of zorgsituatie van voor de ziekenhuisopname.
64 Zie: ‘De functie verblijf nader beschouwd’ drs J. Spek, Tangram organisatie-advies (27 oktober 2004).
65 SIP staat voor Standaard IndicatieProtocol. Met het beantwoorden van kernvragen wordt getoetst of de verzekerde in
aanmerking komt voor een standaard indicatieprotocol of dat een reguliere indicatiestelling op zijn plaats is. SIP 1:
Revalidatie na ziekenhuisopname in verband met CVA. SIP2: Kortdurend herstelgerichte verpleging en verzorging in verband
met reactivering na operatie heup/knie in een instelling.

154

ZZP VV 1066
Verzekerden die al in een AWBZ-instelling wonen zullen in de eindfase van hun leven de noodzakelijke zorg
krijgen op basis van het eerder toegekende zorgzwaartepakket of verblijfsindicatie. De zorg aan het eind van het
leven is een onderdeel van de taken van een AWBZ-instelling. Maar in bijzondere situaties is het mogelijk dat
de verzekerde, woonachtig in een instelling, dit zorgzwaartepakket VV 10 ook krijgt toegekend. Dat is het geval
wanneer de verzekerde lijdt aan een ziekte/aandoening en zich in de terminale levensfase bevindt, dat wil zeggen
een levensverwachting heeft van niet langer dan drie maanden, en wanneer de zorgvraag aan alle onderstaande
criteria voldoet:
• noodzaak tot bestrijding van zware pijn en
• zeer intensieve 24-uurszorg die in andere pakketten niet mogelijk is en
• speciale medische apparatuur en
• noodzaak van inzet van speciaal opgeleid personeel.
Als aan deze voorwaarden is voldaan wordt ZZP VV10 geïndiceerd.

Deze voetnoot is
toegevoegd om
aan te geven dat
de omschrijving,
indicatiecriteria
en de
bekostiging
van dit ZZP
binnen de keten,
onderwerp van
gesprek zijn.

Zorgzwaartepakketten Gehandicaptensector
Zorgzwaartepakketten Verstandelijke handicap
ZZP VG 07
Indicatiecriteria die beide van toepassing zijn op VG07:
1. Een onderbouwde conclusie dat er sprake is van chronische ernstige gedragsproblematiek die niet met
reguliere middelen kan worden behandeld of begeleid.
2. CEP score ≥ 3.
Om vast te stellen of verzekerde voldoet aan bovenstaande criteria is aanlevering van onderstaande
zorginhoudelijke informatie noodzakelijk:
1. Een actueel of geactualiseerd (maximaal 1 jaar oud) zorgplan. Uit het plan blijkt:
- wat de omschrijving is van de grondslag en de bijzondere gedragsproblematiek;
- indien aanwezig: een bijzonder zorgplan CCE en beschrijving van vervolgacties naar aanleiding van
betrokkenheid en advisering door Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE).
- Wanneer het CCE niet betrokken is geweest, is het noodzakelijk dat de volgende onderwerpen in het
zorgplan aan bod komen;
- welke zorginterventies hebben plaatsgevonden om de bijzonder ernstige gedragsproblematiek te
verminderen. Dit zijn bijvoorbeeld behandeling (eventueel medicamenteus / therapieën / videoopnames), specifieke benadering, groepsgrootte, woonvorm, inzet gespecialiseerd personeel.
- tot welk resultaat de zorginterventies hebben geleid;
- een onderbouwde conclusie (op basis van voorgaande) dat er sprake is van chronische ernstige
gedragsproblematiek die niet met de reguliere middelen kan worden behandeld of begeleid.
2. Een actueel of geactualiseerd (maximaal 1 jaar oud) volledig rapport van de CEP-score, opgesteld door
meerdere deskundigen onder eindverantwoordelijkheid va een gedragsdeskundige. Uit de score blijkt dat de
vastgestelde chronische gedragsproblematiek een zwaarte heeft van tenminste 3.
Zorgzwaartepakketten LVG
Zorg en behandeling aan jeugdigen met een licht verstandelijke handicap.
Verzekerden met een licht verstandelijke handicap met daarnaast meervoudige problematiek zoals: beperkt
sociaal aanpassingsvermogen en ernstige, chronische beperkingen in de sociale redzaamheid, ernstige
gedragsproblemen of psychiatrische problemen, behoren tot de doelgroep LVG. De problematiek bij deze
verzekerden komt vaak voor in combinatie met problemen in de gezinssituatie zoals mishandeling, verwaarlozing,
verslaving of seksueel misbruik.
66 De omschrijving, de indicatiecriteria en de bekostiging van dit ZZP zijn binnen de keten onderwerp van gesprek. Zodra
hierover consensus is bereikt, zullen de gewijzigde indicatiecriteria door het CIZ worden toegepast en in de Indicatiewijzer
worden gewijzigd.

Hoofdstuk 9 Verblijf

155

Verzekerden met een lichte verstandelijke handicap die zijn aangewezen op een beschermende woonomgeving,
en/of therapeutisch leefklimaat en/of permanent toezicht, waarbij geen noodzaak is tot behandeling in een LVG
behandelinstelling, worden geïndiceerd voor een zorgzwaartepakket uit de set VG-ZZP’s.
Als er voor jeugdige verzekerden uit de doelgroep een noodzaak is tot integrale multidisciplinaire behandeling
in een LVG behandelinstelling en ze voldoen aan de criteria voor opname in deze instelling wordt een
zorgzwaartepakket uit de set LVG-ZZP’s geïndiceerd.
Bij de LVG-behandelinstellingpakketten zijn de volgende criteria in combinatie vereist:
•
behandelperspectief/prognose. Uit de onderzoeksgegevens moet blijken dat er perspectief is dat de
gevraagde behandeling leidt tot verbetering in het persoonlijk en maatschappelijk functioneren van de
verzekerde, geformuleerd in een concreet behandeldoel. De behandeling moet een multidisciplinair karakter
hebben, gecoördineerd door een AWBZ-behandelaar waarbij tijdens de intake- en diagnostiekfase is gebleken
dat intramurale opname en behandeling noodzakelijk is;
•
niveau van verstandelijk functioneren: een IQ tussen 50 en 85;
•
leeftijd waarop de indicatie wordt gesteld: doorgaans tussen 4 en 23 jaar. Toelichting: voor de leeftijdgroep
vanaf 21 jaar geldt dat er meestal sprake is van voortgezette hulpverlening die het karakter heeft van woonen vaardigheidstraining;
•
er is sprake van ernstige gedragsproblemen. Toelichting: de bepaling van de ernst van de gedragsproblemen
wordt ontleend aan een medisch of gedragskundig rapport dat bij de aanvraag wordt aangeleverd of wordt
opgevraagd in verband met onderzoek van het CIZ.
Binnen de LVG-sector is het gebruikelijk dat cliënten doorstromen van een hoog ZZP bij opname naar een lager
ZZP aan het einde van de behandelduur. Het doel is om een zo hoog mogelijk niveau van zelfstandig functioneren
te bereiken.
Verzekerden die na behandeling in een behandelinstelling voor licht verstandelijk gehandicapten (nog) zijn
aangewezen op een beschermende woonomgeving, therapeutisch leefklimaat danwel continue toezicht worden
geïndiceerd voor een ZZP VG.
Zorgzwaartepakket SGLVG: zorg en behandeling voor verzekerden met een licht verstandelijke handicap en zeer
ernstige gedragsproblematiek
Bij SGLVG-cliënten is sprake van onbegrepen en risicovol gedrag dat wordt veroorzaakt door een licht
verstandelijke handicap en/of door psychiatrische problemen en gedragsproblemen. De problematiek komt tot
uiting in alle facetten van het leven: (gezins)systeem, wonen, werken en vrije tijd. De problemen versterken
elkaar en zijn vaak onderling met elkaar verweven. Hoewel er doorgaans ook sprake is van (actieve) psychiatrische
problematiek wordt deze categorie verzekerden doorgaans onder de dominante grondslag Verstandelijke
handicap geïndiceerd. De reden hiervoor is dat de gedragsproblemen/stoornissen sterk verweven zijn met de licht
verstandelijke beperking. Ook de behandeling van deze problemen dient op het niveau van de verzekerde plaats te
vinden.
Verzekerden met SGLVG problematiek die zijn aangewezen op Verblijf zonder noodzaak tot behandeling in een
SGLVG behandelinstelling, krijgen een zorgzwaartepakket uit de set VG-ZZP’s.
Als er voor deze doelgroep een noodzaak is tot behandeling in een SGLVG behandelinstelling en ze voldoen aan de
criteria voor opname in zo’n instelling wordt het SGLVG zorgzwaartepakket geïndiceerd.
Bij het SGLVG-behandelinstellingpakket zijn de volgende toelatingscriteria in combinatie vereist:
• behandelperspectief en behandelprognose
• multidisciplinaire aanpak is noodzakelijk
• IQ tussen 50 en 85
• leeftijd doorgaans tussen 18 en 55 jaar
• ernstige en chronische beperkingen in de sociale redzaamheid, leerproblemen en/of gedragsproblemen
• comorbiditeit van psychiatrische problemen en/of ontwikkelingsstoornissen

156

•
•

ernstige handelingsverlegenheid van de omgeving vanwege deze problematiek
eerdere behandeltrajecten hebben niet (voldoende) resultaat gehad

Zorgzwaartepakketten Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ)
ZZP-GGZ B-pakketten (op grond van artikel 13, lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ)
Het belangrijkste onderscheid dat het CIZ bij het indiceren van een B-pakket in plaats van een C-pakket maakt, is
dat bij de B-pakketten de behandelaar67 integraal verantwoordelijk is voor behandelplan en verblijf. Het verblijf is
noodzakelijk omdat de psychiatrische behandeling alleen in een verblijfssetting gegeven kan worden (therapeutisch
leefklimaat).
Wanneer er na 365 dagen psychiatrische behandeling in een verblijfssetting op aanspraak van de
Zorgverzekeringswet, nog steeds psychiatrische behandeling in een verblijfssetting moet worden gegeven, is er
aanspraak op Voortgezet Verblijf op grond van artikel 13 Besluit Zorgaanspraken AWBZ.
Het feit dat deze psychiatrische behandeling, nadat er 365 dagen aanspraak is geweest op de Zorgverzekeringswet,
nog steeds in een verblijfssetting moet worden gegeven, maakt dat dit nu een aanspraak is geworden op grond van
artikel 13 Besluit Zorgaanspraken AWBZ.
Indien de aanvraag zich richt op een B-pakket dan geldt daarbij dat de verantwoordelijk behandelaar moet motiveren
waarom Verblijf in combinatie met Behandeling in een instelling na 365 dagen nog steeds noodzakelijk is.

Deze tekst is
gewijzigd. De
tekst in versie
2.0 bleek
onvoldoende
duidelijk te
zijn.

Het gaat bij de B-pakketten om twee groepen verzekerden die daarvoor in aanmerking komen:
•
Verzekerden waarbij de behandeling gericht is op (verder) herstel en er een reële verwachting is dat dit
herstel optreedt binnen een te prognosticeren termijn.
•
Verzekerden waarbij de behandeling niet meer gericht is op (verder) herstel maar op stabilisatie of het
(zoveel mogelijk) voorkomen van achteruitgang. Het gaat hierbij om mensen die zich vanwege (complexe)
psychiatrische problemen niet kunnen handhaven in een begeleide woonsetting en wiens stabiliteit
gewaarborgd wordt door de setting waar ze verblijven waarin de behandeling en verblijf onlosmakelijk met
elkaar zijn verbonden.
Er hoeft geen sprake te zijn van actieve psychiatrische problematiek die voortdurend ingrijpen noodzakelijk maakt.
ZZP GGZ C-pakketten (op grond van artikel 9 Besluit zorgaanspraken AWBZ)
Bij de C-pakketten gaat het om verzekerden die een beschermde woonomgeving en toezicht nodig hebben,
maar voor wie er geen noodzaak is voor opname in een instelling vanwege hun psychiatrische behandeling. Het
doel van de zorg is het voorkomen van verergering en het vergroten van de zelfstandigheid. Er kan aanvullende
ambulante psychiatrische behandeling (op grond van de Zorgverzekeringswet ) noodzakelijk zijn. Voor deze
behandeling hoeft de verzekerde niet te verhuizen.
De verantwoordelijkheid voor de zorg ligt primair bij de woonbegeleider.

67 Met de term behandelaar wordt zowel de medische, paramedische als gedragswetenschappelijke beroepsgroep bedoeld.

Hoofdstuk 9 Verblijf

157

C.

Behandeling/revalidatie

Behandeling vanuit de Zorgverzekeringswet is voorliggend op de AWBZ-Behandeling, zie onder E. Wettelijke
voorliggende voorzieningen. Behandeling kan niet worden afgedwongen als de lichamelijke integriteit in het
geding komt (bijvoorbeeld bij een operatie).
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

C.

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

D.

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Aanpassingen van de omgeving

Het veranderen of aanpassen van de woonomgeving kan een opname geheel of gedeeltelijk voorkomen. Denk aan
het verhuizen naar een gelijkvloerse woning in geval van het niet meer kunnen traplopen of het plaatsen van een
traplift.
Soms lijkt een ‘beschermende woonomgeving’ noodzakelijk te zijn, terwijl het eigenlijk een vraag is naar een
veilige woonomgeving. Iemand heeft behoefte aan planbare zorg (leveringsvoorwaarde A/B1) en daarnaast
aan een zekere vorm van veilig wonen. Denk bijvoorbeeld aan de 83-jarige met een indicatie voor Persoonlijke
Verzorging, die moet verhuizen vanwege de sloop van zijn woning. Hij wil vanwege zijn leeftijd en gevoelens
van onveiligheid graag naar een veilige woonsituatie. Een ander voorbeeld is de vrouw met een psychiatrische
grondslag, die vanwege agressie in de thuissituatie naar de vrouwenopvang wil. Als deze verzekerden alleen
behoefte hebben aan veilig wonen en niet aan een ‘beschermende woonomgeving’ in de zin van de functie
Verblijf, dan kan deze in de thuissituatie geboden worden. Dat zal niet de thuissituatie zijn waar ze dan wonen.
De woning wordt immers gesloopt of de agressieve echtgenoot maakt thuisblijven gevaarlijk. Een veilige,
beschermde plek is nodig. Maar de AWBZ-functie Verblijf is niet op zorginhoudelijke gronden aangewezen.

158

E.

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

D
E

A Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
B Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Wettelijk voorliggende voorzieningen zijn wettelijke regelingen, anders dan de AWBZ, waarmee zorg, waarop
verzekerde is aangewezen of een voorziening waarmee de verzekerde de (zelf)zorg weer kan uitvoeren, kan
worden bekostigd. Verzekerden die onder deze regelingen vallen, maken geen aanspraak op de AWBZ. Het gaat
er hierbij om, dat een bepaalde vorm van zorg tot een ander domein behoort. Hieronder valt een niet limitatieve
lijst van wettelijk voorliggende voorzieningen die veel voorkomen en die een relatie kunnen hebben met functie
VB. Dit geldt onder meer voor de volgende wetten: Wet maatschappelijke ondersteuning, Zorgverzekeringswet en
Jeugdzorg. Als het verantwoordelijke orgaan in gebreke blijft, moet de verzekerde zich tot het orgaan wenden dat
de voorziening moet leveren.
De aanvullende verzekering valt niet onder de Zorgverzekeringswet en is hiermee ook geen wettelijk voorliggende
voorziening. Het staat mensen vrij zich aanvullend te verzekeren of niet. Als mensen deze verzekering hebben
dan heeft dit een algemeen gebruikelijk karakter. De inhoud van deze verzekering en het gebruik hiervan door
een verzekerde, kan van invloed zijn op de soort en omvang van de indicatie. Een voorbeeld van een aanvullende
verzekering is mantelzorgvervanging, bijvoorbeeld Handeninhuis.
Zorgverzekeringswet
De eerste 365 dagen aaneengesloten verblijf op basis van een psychiatrische aandoening, al of niet met
bijkomende problematiek, in een psychiatrische instelling, is ten laste van de Zvw.
Bij opname in een revalidatiecentrum of ziekenhuis komen de eerste 365 dagen eveneens ten laste van de Zvw.
Jeugdzorg
Verblijf in de Jeugdzorg kan een voorliggende voorziening zijn voor het bieden van verblijf aan kinderen.
AWBZ-Verblijf of verblijf op grond van de Wet op de jeugdzorg?
Een belangrijke vraag hierbij is om welke reden het kind niet meer thuis kan wonen. Bij AWBZ-Verblijf gaat dat om
de actuele zorgbehoefte van het kind die noodzakelijkerwijs gepaard gaat met een beschemende woonomgeving
in combinatie met een therapeutisch leefklimaat.
Ook kinderen met een grondslag voor AWBZ-zorg kunnen in een pleeggezin wonen, al dan niet met aanvullende
AWBZ-functies, als de noodzaak voor verblijf gelegen is in de onmogelijkheden van ouders/verzorgers om het kind
een (veilig) thuis te bieden.
Bij (volledig of deeltijd) verblijf bij een pleeggezin is de reden voor verblijf niet gelegen in de stoornissen en
beperkingen van het kind, maar in de (on)mogelijkheden en opvoedingsonmacht van ouders.

Hoofdstuk 9 Verblijf

159

Het maken van deze afweging ligt soms ingewikkeld. Stoornissen en beperkingen van het kind en opvoedsituatie/
mogelijkheden van ouders beïnvloeden elkaar.
Ter informatie volgt artikel 4 van het uitvoeringsbesluit Wet op de jeugdzorg.
1. Verblijf omvat het aan een jeugdige gedurende het etmaal of een deel daarvan bieden van verblijf met een
passend pedagogisch klimaat bij een pleegouder of in een accommodatie van een zorgaanbieder.
2. Geen aanspraak bestaat op verblijf voor zover:
a. de jeugdige geen psychosociale, psychische of gedragsproblemen heeft, dan wel de jeugdige of
zijn ouders, stiefouder, of anderen die hem als behorende tot hun gezin verzorgen en opvoeden, de
psychosociale, psychische of gedragsproblemen van die jeugdige het hoofd kunnen bieden, al dan niet
met jeugdhulp als bedoeld in artikel 3, met behulp van personen uit hun directe omgeving of met behulp
van andere voorzieningen die hulp bieden dan zorgaanbieders;
b. het verblijf noodzakelijk is voor persoonlijke verzorging, begeleiding of behandeling als bedoeld in artikel
2, eerste lid, van het Besluit zorgaanspraken AWBZ of zorg als bedoeld in artikel 2.4 van het Besluit
zorgverzekering in verband met een verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke handicap, dan wel een
psychiatrische of somatische aandoening of beperking of;
c. het verblijf in een justitiële jeugdinrichting als bedoeld in artikel 1, onder b, van de Beginselenwet
justitiële jeugdinrichtingen betreft.
3. In afwijking van het tweede lid, onder a, bestaat aanspraak op verblijf:
a. indien het een minderjarige betreft die onder voogdij van een stichting staat;
b. als door verblijf bij een pleegouder het hoofd kan worden geboden aan de psychosociale, psychische of
gedragsproblemen van de jeugdige.
4. Aanspraak op verblijf gedurende een deel van het etmaal bestaat slechts indien dit noodzakelijk is voor het tot
gelding brengen van een aanspraak op jeugdhulp als bedoeld in artikel 3.

F.

Algemeen gebruikelijk voorliggende voorzieningen/eigen verantwoordelijkheid
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

F.

Wettelijk voorliggende voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Niet bij wet gecreëerde voorzieningen om in de zorgbehoefte te voorzien buiten de AWBZ, zijn zoal:
• alarmering;
• vrijwilligers;
• cliëntondersteuning door MEE, bijvoorbeeld het geven van tips en adviezen over het zo zelfstandig mogelijk
inrichten van het dagelijks leven;
• aanvullende verzekering op de Zvw. Zie 9.3 E. Wettelijk voorliggende voorzieningen.

160

Deze voorzieningen gaan vóór op AWBZ-zorg als ze beschikbaar zijn en in redelijkheid een oplossing bieden voor
de zorgbehoefte van een verzekerde. Van verzekerden die daartoe in staat zijn, wordt ook actie en initiatief
verwacht om hun netwerk in te schakelen en zo te voorzien in hun vraag naar zorg en dienstverlening.
Zelf georganiseerd leefklimaat
Soms heeft een verzekerde buiten een AWBZ-instelling zelf voorzien in een passend ‘leefklimaat’ door de
woonvorm die hij gekozen heeft. Hij woont (of wil daar gaan wonen) bijvoorbeeld in een wooninitiatief op basis
van een persoonsgebonden budget (Pgb), een woonzorgcomplex, serviceflat of sociaal pension of iets dergelijks.
Hij heeft zijn huisvesting dan zelf gehuurd of gekocht. En hij heeft daar misschien ook bepaalde vormen van
(AWBZ-)zorg al dan niet met toezicht geregeld. Het lijkt dan de vraag te zijn of de functie Verblijf wel aangewezen
is. Centraal staat de vraag of één of meer van de drie leefklimaten noodzakelijk is. Als dat het geval is volgt
een indicatie met Verblijf. Dit staat los van de vraag of de verzekerde dit misschien zelf heeft geregeld in zijn
woonomgeving.
Overigens speelt de mantelzorg in deze situaties dezelfde rol. Als de verzekerde, die bijvoorbeeld in een serviceflat
woont, voldoende mantelzorg heeft, dan heeft hij geen indicatiebesluit voor zorg met de functie Verblijf nodig.
Zie ook onder H van deze paragraaf.

G.

Gebruikelijke zorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)

G.

 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg

Gebruikelijke zorg

Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Voor zover het gebruikelijk68 is dat partners, ouders, inwonende kinderen of andere huisgenoten elkaar bepaalde
zorg bieden, is verzekerde niet aangewezen op AWBZ–zorg. Zie ook de beschrijving in deze paragraaf H, zorg van
ouders aan kinderen.

68 Zie hiervoor de bijlage Gebruikelijke zorg en de toelichting bij de bijlage Gebruikelijke zorg.

Hoofdstuk 9 Verblijf

161

H.

Mantelzorg
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

H.

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte

Mantelzorg (vrijwillig)

Mantelzorg (vrijwillig)

3 Netto vastgestelde
() zorgbehoefte
4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

Mantelzorg is zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende,
maar door personen uit diens directe omgeving. Waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale
relatie. Voor het CIZ gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg, waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.
Het gaat bij mantelzorg om niet-verplichte zorg. Als de mantelzorger aangeeft de zorg niet (meer) te willen
leveren, bestaat aanspraak op AWBZ-zorg. Dit geldt ook voor ouders die bovengebruikelijke zorg bieden aan
hun kind. AWBZ-zorg is dan ook mogelijk, zonder dat aangetoond hoeft te worden dat ouders overbelast zijn
of dreigen te worden. Ze zijn immers niet verplicht de bovengebruikelijke zorg te leveren. Bij de beoordeling
van bovengebruikelijke zorg wordt gebruikt gemaakt van de richtlijn die opgenomen is in de bijlage 3 van de
Beleidsregels van VWS Gebruikelijke zorg.
Wanneer voor de zorgvrager mantelzorg vrijwillig beschikbaar is, wordt voor dat deel van de zorgaanspraak niet
geïndiceerd. Professionele zorg vanuit de AWBZ is dan niet noodzakelijk.
Bij mantelzorg is cliëntsoevereiniteit van toepassing. Het staat de verzekerde vrij mantelzorg wel of niet te
accepteren. Als een verzekerde niet geholpen wil worden door een mantelzorger die dit aanbiedt, kan de
verzekerde dat weigeren. Er is dan aanspraak op AWBZ-zorg.
Zoals al eerder beschreven, leiden de leveringsvoorwaarden B2, C en D tot Verblijf. Als op verzoek van de
verzekerde de mantelzorg in mindering is gebracht en de mantelzorg een zodanig deel van de zorg omvat dat
dientengevolge verzekerde niet meer op Verblijf is aangewezen, dan kan er sprake zijn van AWBZ-zorg zonder
Verblijf. Notabene: de maximaal mogelijke ondersteuning van de mantelzorger is beschreven in hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.2; respijtzorg.
Zorg van ouders aan kinderen
Bij zorg van ouders aan kinderen kan sprake zijn van Gebruikelijke zorg en mantelzorg (bovengebruikelijke zorg).
Voor een complete beschrijving van de zorg van de ouders aan hun kinderen in relatie tot de functie Verblijf, is er
voor gekozen om zowel het onderwerp Gebruikelijke zorg als mantelzorg bij deze subparagraaf te beschrijven.
Uit bijlage 3 Gebruikelijke zorg van de Beleidsregels van VWS:
“Een kind is aangewezen op AWBZ-zorg als het gaat om een chronische situatie, waarbij de gebruikelijke
begeleiding in vergelijking tot gezonde kinderen van dezelfde leeftijdscategorie substantieel wordt overschreden”.

162

In het geval van toezicht gaat het om kinderen waar in meer of mindere mate sprake is van tenminste
leveringsvoorwaarde B269 zoals genoemd in bijlage 1 van de Beleidsregels Indicatiestelling AWBZ. Het
referentiekader is dat het kind met dezelfde beperkingen na zijn 18e jaar op toezicht/Verblijf in het kader van
de AWBZ zal zijn aangewezen. Van ouders wordt verwacht dat ze de gebruikelijke bijdrage aan de begeleiding
(waaronder ook het toezicht) bieden aan het kind. De gebruikelijke bijdrage wordt gesteld op de omvang van
het toezicht en de begeleiding die voor een kind van die leeftijd noodzakelijk is, indien er voor dat kind geen
grondslag is voor een AWBZ-indicatie.
Beslissing AWBZ-zorg met of zonder Verblijf bij kinderen (stap 4)
De bruto leveringsvoorwaarden B2, C en D bij de functies PV, VP en BG leiden tot Verblijf. Zie hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.4. In paragraaf 2.3.2; respijtzorg staat beschreven dat gebruikelijke zorger/mantelzorger kunnen
worden ondersteund bij de (vrijwillig) op zich genomen taken. Dit kan voor maximaal 18 dagdelen per week. De
visie van VWS die hieraan ten grondslag ligt gaat ervan uit dat ouders, gebruikelijke zorgers of mantelzorgers
naast de PV, VP en BG individueel maximaal 3 etmalen per week vrij kunnen zijn van zorg voor de verzekerde
voordat er wordt overgegaan tot het indiceren van Verblijf in de vorm van een Zorgzwaartepakket (ZZP). Deze
3 etmalen zijn in de Beleidsregels vertaald naar 18 dagdelen. Voor de bepaling van de 18 dagdelen vrij van
zorg maakt het niet uit of deze in de vorm van bovengebruikelijke zorg (indiceerbare zorg) of gebruikelijke
zorg (respijtzorg) worden geïndiceerd. Ouders zijn ook vrij van zorg, als deze momenten worden ingevuld door
bijvoorbeeld onderwijs, arbeid of een bezoek aan een MKD (vanuit de Wet op de jeugdzorg).
Is met deze 18 dagdelen ‘vrij van zorg’ nog onvoldoende draagkracht bij de ouders, gebruikelijke zorgers of
mantelzorgers om gedurende de overige etmalen naast de geïndiceerde Persoonlijke Verzorging, Verpleging
en Begeleiding individueel het toezicht te kunnen leveren, dan wordt VB geïndiceerd in de vorm van een
zorgzwaartepakket (ZZP).
Het indiceren van het maximum van 18 dagdelen ‘vrij van zorg’ is geen automatisme. Wanneer er minder dan
18 dagdelen nodig zijn, worden er ook minder dan 18 dagdelen geïndiceerd. Altijd moet de afweging worden
gemaakt of, en zo ja hoeveel AWBZ-zorg er nodig is om de zorg thuis vol te kunnen houden. In individuele situaties
wordt afgewogen of op grond van de beperkingen of de mate van toezicht er aanspraak is op AWBZ-zorg in de
trant van (tijdelijk) VB of Begeleiding in groepsverband.
Enige ondoelmatigheid
Bij kinderen kan sprake zijn van enige ondoelmatigheid wanneer bij overschrijding van de 18 dagdelen een
doeltreffende70 oplossing geboden wordt. Het kan voorkomen dat ouders de zorg voor hun kind wel kunnen
volhouden bij een geringe afwijking van de 18 dagdelen ‘vrij van zorg’ en dat hiermee gebleken is dat het kind
thuis kan blijven wonen. Hierbij speelt de maatschappelijke acceptatie dat kinderen bij hun ouders moeten
kunnen opgroeien mee. Bij jong volwassenen is enige ondoelmatigheid acceptabel als dat noodzakelijk is in
bijzondere omstandigheden wanneer er toegewerkt wordt naar een min of meer zelfstandige woonvorm of het
afronden van een opleiding of stage. In die omstandigheden kan er gering worden afgeweken van de 18 dagdelen
‘vrij van zorg’.

Deze tekst is
gewijzigd.
vanwege een
wijziging in de
Beleidsregels.
Voor nadere
uitleg hoofdstuk
2, paragraaf
2.3.4.

Gering afwijken van de 18 dagdelen ‘vrij van toezicht’ kan wanneer er bij kinderen en bij jong volwassenen in
bijzondere situaties, sprake is van de volgende cumulatieve voorwaarden:
a. het de wens is van de ouders om het kind of jong volwassene thuis te laten wonen, en
b. het in het belang is van het kind of jong volwassene, en
c. dat leidt tot een doeltreffende en verantwoorde oplossing, en
d. de mantelzorger het resterende deel van de zorg overneemt.
Er zijn ouders, die thuis voor hun kind met een handicap of gezondheidsprobleem willen zorgen, maar dat niet
kunnen. Zij hebben bijvoorbeeld zelf gezondheidsproblemen of missen de verstandelijke of psychische vermogens
om dat te kunnen doen. Het is de vraag of het verantwoord is dat het kind thuis opgroeit, als bijvoorbeeld:
69 De zorgbehoefte moet conform het uitgangspunt van AWBZ direct gerelateerd zijn aan ziekte, aandoening, beperking of
handicap en dus bijvoorbeeld niet aan de levensfase bij kinderen of dat het kind niet meer thuis kan wonen vanwege de
onmogelijkheden van ouders/ verzorgers om het kind een veilig thuis te bieden.
70 Doeltreffend: het gewenste effect van de zorg wordt bereikt

Hoofdstuk 9 Verblijf

163

1. de zorg voor het kind letterlijk of figuurlijk te zwaar en/of te complex wordt in relatie tot de draagkracht van
de ouders;
2. en/of er sprake is van (ernstige) gedragsproblematiek van het kind;
3. en/of andere gezinsleden onacceptabel gaan lijden onder de aanwezigheid van het kind.
De mate van de zorgbehoefte in relatie tot de door de ouders geleverde zorg, is van invloed op de uiteindelijke
beslissing voor AWBZ-zorg met of zonder Verblijf (stap 4 van het indicatieonderzoek). Zie hiervoor ook hoofdstuk 2
Algemene uitgangspunten.
Het CIZ heeft, zo nodig, ook contact met andere organisaties die betrokken zijn bij het gezin. Adviezen van deze
organisaties over de vraag of AWBZ-zorg met of zonder de functie Verblijf in het belang van het kind is, worden
meegenomen in het besluitvormingsproces.
Deze tekst is
toegevoegd.
Zie voor nadere
uitleg over de
inhoud van
deze wijziging,
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.4.

Deze tekst is
gewijzigd. Zie
voor nadere uitleg
over de wijziging
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.2.

Met bijzondere omstandigheden bij jong volwassenen, waarbij enige ondoelmatigheid geaccepteerd is, worden
die omstandigheden bedoeld waarbij bij een jong volwassene het uitgangspunt is dat deze (begeleid) zelfstandig
kan gaan wonen maar het traject daartoe, al dan niet in combinatie met het afronden van school en stage,
nog loopt. Wanneer een jong volwassene feitelijk langdurig is aangewezen op Verblijf, maar school en/of stage
nog vanuit de thuissituatie wil afronden, dan is tevens sprake van een bijzondere omstandigheid en is enige
ondoelmatigheid gedurende deze afrondende fase nog acceptabel.
Wanneer (tijdelijk) Verblijf71, Begeleiding groep en/of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig toezicht
in verband met thuisbeademing bij kinderen, al dan niet als respijtzorg, wordt geïndiceerd, dan kan dit
voor maximaal 3 etmalen (=18 dagdelen) per week. In deze 3 etmalen per week moeten ook de dagdelen
(dagbesteding ter vervanging van) school, arbeid en (medisch) kinderdagverblijf worden meegerekend. Wanneer
een kind 40 weken per jaar 9 dagdelen per week naar school gaat, staat dit gelijk aan 7 dagdelen per week per 52
weken72.
Zoals hierboven al is beschreven, is de visie van VWS die aan de 18 dagdelen-richtlijn ten grondslag ligt, dat
ouders, gebruikelijke zorgers of mantelzorgers naast de PV, VP en BG individueel maximaal 3 etmalen vrij kunnen
zijn van zorg voor de verzekerde voordat er wordt overgegaan tot het indiceren van Verblijf in de vorm van een
Zorgzwaartepakket (ZZP). Dit betekent dat als er 1 etmaal (tijdelijk) Verblijf is geïndiceerd en tijdens dit (tijdelijk)
Verblijf 1 dagdeel BG groep is geïndiceerd, dan wordt dit niet bij elkaar opgeteld, maar wordt dit gerekend als
6 dagdelen vrij van zorg73.

71 Een etmaal (tijdelijk) Verblijf = 6 dagdelen.
72 Zie Beleidsregels Indicatiestelling AWBZ bijlage 1 paragraaf 3.2.
73 Er wordt niet automatisch 1 dagdeel BG groep geïndiceerd bij (tijdelijk) Verblijf aanvullende zorg bij (tijdelijk) Verblijf wordt
geïndiceerd op basis van de individuele zorgbehoefte van de verzekerde. Zie hiervoor paragraaf 9.4 onderaan ‘Omvang’,
stap 2.

164

9.4

De functie Verblijf
Verzekerde
Ziekte/aandoening/stoornis
Beperkingen/participatieproblemen
Omgeving
Bestaande voorzieningen

1 Zorgsituatie van de verzekerde (foto)
 Behandeling/revalidatie/reactivering/leren
 Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Gebruikelijke zorg
Wettelijk voorliggende voorzieningen
Algemeen gebruikelijke voorzieningen

2 Bruto vastgestelde
() zorgbehoefte
Mantelzorg (vrijwillig)

Stap 3

3 Netto vastgestelde
(AWBZ) zorgbehoefte

3 Netto vastgestelde
()
(
)) zorgbehoefte

4 Beslissing

5a Indicatiebesluit
zonder verblijf

5b Indicatiebesluit
met verblijf

A. Omvang
De omvang van Verblijf wordt uitgedrukt in etmalen per week (in klassen). Als een verzekerde is aangewezen op
één, twee en drie etmalen per week zorg met Verblijf (VB tijdelijk), wordt de omvang van de zorg vastgesteld in
klassen. Als een verzekerde is aangewezen op meer dan drie etmalen per week zorg met verblijf, wordt de omvang
van zorg met verblijf uitgedrukt in termen van een zorgzwaartepakket, gegeven de hoeveelheid zorg voor de
zorgvormen tezamen.
Het CIZ bepaalt het (gemiddelde) aantal etmalen74 en de geldigheidsduur van het indicatiebesluit voor zorg met
de functie Verblijf aan de hand van de prognose ten aanzien van de ziekte/aandoening, duur van de beperkingen
en de mogelijkheden van de sociale omgeving. Of de verzekerde zich daadwerkelijk op laat nemen of niet, weegt
niet mee bij het bepalen van omvang en geldigheidsduur.
Bereken het aantal etmalen dat de verzekerde
gemiddeld per week de functie VB nodig heeft

Stap 1

1, 2, 3 etmalen per week;
functies en klassen

4, 5, 6, 7 etmalen per week;
ZZP

Is naast het aantal etmalen
VB zorg noodzakelijk in de
thuissituatie?

Is naast het aantal etmalen
VB zorg noodzakelijk in de
thuissituatie?

Nee

Ja

Nee

Ja

Indiceer naast VB
alleen de functies
die tijdens VB noodzakelijk zijn.

Indiceer naast VB
zowel de functies
die tijdens VB als
in de thuissituatie
noodzakelijk zijn.

ZZP indiceren voor
4, 5, 6, 7 etmalen
per week.

ZZP indiceren voor
7 etmalen per
week.

Stap 2

74 Een etmaal is 24 uur.

Hoofdstuk 9 Verblijf

165

Zorg met de functie Verblijf al dan niet in combinatie met zorg zonder de functie Verblijf gedurende één
indicatieperiode
Zoals hiervoor staat, is de vorm/omvang waarin Verblijf wordt geïndiceerd (in functies en klassen of een ZZP)
afhankelijk van het te indiceren aantal etmalen per week. Dit onderscheid ziet er dus als volgt uit:
•• gemiddeld aantal etmalen per week is 1, 2 of 3: indicatie in functies en klassen. Ook wel Verblijf tijdelijk
genoemd (VB tijd)
•• gemiddeld aantal etmalen per week is 4, 5, 6 of 7: indicatie in ZZP.
Om te komen tot een juiste indicatie moeten de volgende stappen worden doorlopen:
Stap 1: Berekenen van het aantal etmalen dat een verzekerde gemiddeld per week in een instelling verblijft
gedurende de indicatieperiode.
Naar boven afronden op aantal etmalen per week (bv. 0,4 etmalen wordt gemiddeld 1 etmaal per week; 1,6
etmalen wordt gemiddeld 2 etmalen per week). Aan de hand van de uitkomst verder bij A of B.
A: Gemiddeld aantal etmalen per week is 1, 2 of 3: Indicatie in functies en klassen
De zorg met de functie VB tijd kan worden afgewisseld met zorg zonder de functie VB, zoals bij vakantie en/of
weekendopnames. Denk bijvoorbeeld aan kinderen die 4 of 5 dagen per week thuis wonen en 3 of 2 dagen logeren
in een AWBZ-instelling. Of denk daarbij aan verzekerden die thuis wonen en 1 keer per maand gaan logeren in een
AWBZ-instelling zodat de mantelzorger de zorg langer kan blijven volhouden.
Stap 2: Is naast het aantal etmalen VB tijd zorg noodzakelijk in de thuissituatie?
Nee: indiceer naast VB tijd alleen de onderliggende functies en omvang die tijdens VB noodzakelijk zijn.
Notabene: let op: Wanneer er voor kinderen Verblijf tijdelijk wordt geïndiceerd, moet er rekening mee worden
gehouden dat alle gebruikelijke en bovengebruikelijke AWBZ-zorg die in de thuissituatie worden gegeven,
indiceerbare zorg is. Met uitzondering van het toezicht.
Ja: indiceer naast VB tijd de functies en omvang die zowel tijdens VB tijd als in de thuissituatie noodzakelijk zijn.
In de toelichting bij de geïndiceerde aanvullende functies wordt de tijdsverdeling benoemd tussen thuissituatie en
VB tijd.
B: Gemiddeld aantal etmalen is 4, 5, 6 of 7: Indicatie in ZZP
Verzekerden wonen voor het grootste gedeelte van de week in een instelling. Denk hierbij aan verzekerden die
permanent in een instelling wonen, of aan een verzekerde die in een AWBZ-instelling woont en om het weekend
naar huis gaat, of aan de verzekerde die moet reactiveren gedurende een bepaalde periode in een AWBZ-instelling.
Ook bij 4, 5, 6, 7 etmalen kan zorg buiten de AWBZ-instelling tijdens de overige etmalen noodzakelijk zijn.
Stap 2: Is zorg noodzakelijk in de thuissituatie naast het aantal etmalen ZZP?
Nee: ZZP indiceren voor 4, 5, 6, 7 etmalen per week.
Ja: ZZP indiceren voor 7 etmalen per week. Het budget dat de verzekerde/zorgaanbieder ontvangt voor de
etmalen dat verzekerde niet in de instelling verblijft, kan worden ingezet in de thuissituatie.

B. Geldigheidsduur
Een indicatie heeft een bepaalde geldigheidsduur. De maximale geldigheidsduur is vijf jaar. Voor de bepaling van
de duur gelden de volgende wegingen:
1. veranderlijkheid (prognose) van de beperkingen van de verzekerde op basis van de diagnose, die is vastgesteld
door een daartoe bevoegd persoon;
2. veranderlijkheid van de woonomstandigheden en de samenstelling van het huishouden van de verzekerde;
3. het bereiken van een leeftijd die van invloed is op de aanspraak.
Daarbij geldt het volgende:
1. Binnen de dominante grondslag VG kan de verbijzondering naar specifieke setting toeleiden naar de LVGbehandelinstellingpakketten of het SGLVG-behandelinstellingpakket. De maximale geldigheidsduur van deze
ZZP’s is drie jaar.

166

C. Leveringsvorm
De leveringsvorm is een verplicht75 te registreren item, waarbij de voorkeur van de verzekerde genoemd wordt
in het indicatiebesluit. Het maakt juridisch geen onderdeel uit van het indicatiebesluit. De verzekerde kan bij het
zorgkantoor aangeven dat hij de leveringsvorm gewijzigd wil hebben.
Als de verzekerde zich met een indicatie voor zorg met de functie Verblijf op laat nemen in een AWBZ-instelling,
dan ‘verblijft hij in een intramurale setting’. AWBZ instellingen zijn er in vele soorten en maten.
Naast bijvoorbeeld een groot, klassiek verpleeghuis zijn er onder andere ook AWBZ-instellingen voor kinderen met
een verstandelijke handicap, die het gewone gezin zoveel mogelijk benaderen.
De verzekerde kan kiezen uit de volgende twee leveringsvormen:
1. Zorg in Natura (ZIN)
Verzekerde ontvangt zorg van een erkende AWBZ-zorgaanbieder.
Volledig pakket thuis
De verzekerde kan besluiten om zich niet op te laten nemen, maar in een eigen woonsituatie thuis te blijven
wonen en de zorg door een zorgaanbieder thuis in te laten zetten. Dit is het volledig pakket thuis (VPT),
een vorm van ZIN. Dat is bijvoorbeeld de woning waar hij zijn hele leven al woont. Hij kan ook kiezen voor
wonen in een geclusterde woon-/zorgsetting, zoals een woonzorgcomplex. Een woning die hoort bij een
extramuraliseringsproject behoort eveneens tot de mogelijkheden. Een aanbieder levert daar de zorg voor de
verzekerde. Dit omvat alle zorg die passend is binnen het geïndiceerde zorgzwaartepakket voor de verzekerde,
inclusief huishoudelijke verzorging.
2. Persoonsgebonden budget (PGB)
De verzekerde ontvangt een budget en kan zelf zijn zorg inkopen. Dit hoeft niet bij een erkende AWBZzorgaanbieder te zijn. Verzekerde kan zelf de zorg thuis regelen of gaan verblijven in een kleinschalige woonvorm,
zoals een ouderinitiatief, waar de zorg voor de bewoners ingekocht is met behulp van ieders PGB. Ook hier geldt
dat dit alle zorg omvat die passend is binnen het geïndiceerde zorgzwaartepakket voor verzekerde, inclusief de
huishoudelijke verzorging.

D. Leveringsvoorwaarden
De leveringsvoorwaarde is een advies van het CIZ aan het zorgkantoor en de zorgaanbieder over de wijze van
zorgverlening, waarbij het gaat om de (on)planbaarheid van de zorg of de nabijheid van de zorgverlener ten
opzichte van de verzekerde.
Officiële omschrijving leveringsvoorwaarden*
A

Volgens afspraak, op geplande tijden

B1

Volgens afspraak + direct oproepbaar

B2

Volgens afspraak + direct oproepbaar
Daarnaast heeft de verzekerde behoefte aan ‘een beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat’ (verblijf).

C

Voortdurend in de nabijheid

D

24 uur per dag direct aanwezig

* Zie hoofdstuk 2, Algemene uitgangspunten.

75 Verplicht als onderdeel van gemaakte ketenafspraken.

Hoofdstuk 9 Verblijf

167

Als de zorg waarop de verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een
beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht, dan is er sprake van
AWBZ-zorg met Verblijf.
Of dit het geval is wordt bepaald met behulp van de vastgestelde leveringsvoorwaarde voor de zorgbehoefte van
de verzekerde.
In geval de zorgbehoefte van de verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde A aan de orde is dan stelt het CIZ
vast dat de zorg waarop de verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs niet gepaard gaat met de behoefte aan
een beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht. Er is sprake van
AWBZ-zorg zonder Verblijf.
In geval de zorgbehoefte van de verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde B aan de orde is, dan onderzoekt
het CIZ of die zorg noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een beschermende woonomgeving,
een therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht. Is dat het geval, dan is er sprake van AWBZ-zorg met
Verblijf (B2); is dat niet het geval dan is er sprake van AWBZ-zorg zonder Verblijf (B1).
In geval de zorgbehoefte van de verzekerde bepaalt dat leveringsvoorwaarde C of D aan de orde is, dan stelt het
CIZ vast dat de zorg waarop de verzekerde is aangewezen noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan
een beschermende woonomgeving, een therapeutisch leefklimaat, dan wel permanent toezicht. Er is sprake van
AWBZ-zorg met Verblijf.
Bij de leveringsvoorwaarden speelt de vraag of de verzekerde naast planbare zorg en eventueel oproepbare zorg
ook ongeplande zorg nodig heeft, waarvoor toezicht nodig is. ‘Toezicht’ betekent over het algemeen dat de
zorgverlener met een bepaalde frequentie het initiatief neemt om te zien of de verzekerde ongeplande zorg nodig
heeft. Hij kan die zelf immers niet (altijd) oproepen.
Notabene: het kan zijn dat de verzekerde behoefte heeft aan leveringsvoorwaarde A of B1 en niet aan B2, C of D.
Hij heeft echter tijdelijk wel behoefte aan observatie en functionele diagnostiek of AWBZ-Behandeling door een
multidisciplinair team vanuit een beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat. Daarom is
hij wel tijdelijk aangewezen op zorg met Verblijf.

9.5

Specifieke punten

Herindicaties Zorgzwaartepakketten
Wanneer de zorgvraag van een cliënt significant, substantieel en structureel is veranderd, kan een herindicatie
leiden tot een ander cliëntprofiel en daardoor tot een ander ZZP.
Deze tekst is
toegevoegd.

Wanneer sprake is van een kortdurende tijdelijke uitbreiding (maximaal 3 maanden) van de zorgvraag –waarbij
in principe het profiel van de cliënt niet verandert– maar er wel een tijdelijke hogere zorgvraag is: dan leidt dit
niet tot een ander ZZP. In de bekostiging is opgenomen dat de zorgaanbieder deze tijdelijke verzwaarde zorgvraag
zelf moet opvangen. Dit is bijvoorbeeld het geval als sprake is van griep of een gebroken arm. Kernvraag is of de
veranderde zorgbehoefte, naar omvang en soort, structureel van invloed is op de totale omschrijving van het
cliëntprofiel. Bijvoorbeeld na het optreden van een CVA; er kan dan per direct grond zijn voor een herindicatie.

Wijziging van de grondslag, ‘sectorvreemde Zorgzwaartepakketten’
Een sectorvreemd ZZP is een ZZP dat geïndiceerd is voor een verzekerde met een grondslag, waarvoor de
instelling waar de verzekerde verblijft niet is toegelaten. Is de instelling wel toegelaten voor de grondslag
waarvoor de verzekerde is geïndiceerd, dan heeft die cliënt een sectoreigen ZZP.
Bij de grondslagbepaling is en blijft het uitgangspunt dat het CIZ de grondslag los van het bestaande zorgaanbod
vaststelt. CIZ houdt dus noch rekening met de instelling waar verzekerde verblijft noch met toevallig bij de
verzekerde in de buurt aanwezige zorginstellingen die in een bepaald zorgaanbod voorzien.
Het kan zijn dat het CIZ in het kader van een herindicatie een andere dominante grondslag vaststelt, dan op basis

168

waarvan de verzekerde zorg ontvangt.
Deze situatie kan zich voordoen bij een verzekerde, die al vele jaren zorg ontvangt binnen een bepaalde
zorgsector. Doordat het wijzigen van de grondslag ingrijpende gevolgen kan hebben voor de verzekerde
onderbouwt het CIZ deze wijziging terdege en zorgvuldig.

Compensatie van beperkingen door een setting
Er zijn verzekerden die al langer in een beschermende woonomgeving verblijven. Zij lijken minder of geen
beperkingen te hebben die in de actuele zorgbehoefte leiden naar een beschermende woonomgeving en/of
therapeutisch leefklimaat. Het kan dan de vraag oproepen of de functie Verblijf nog wel noodzakelijk is. Het is in
deze situaties noodzakelijk om het compenserende effect van de setting weg te denken bij het in kaart brengen
van de zorgbehoefte van verzekerde.
Een mogelijke vraag hierbij is: ‘Wat wordt er gedaan om gedrag te controleren/probleemgedrag te voorkomen?’.
In een zelfstandige setting zullen de beperkingen van de verzekerde waarschijnlijk weer aanwezig zijn. Daardoor
heeft hij (weer) behoefte aan een beschermende woonomgeving en/of therapeutisch leefklimaat, aan planbare
en onplanbare zorg en toezicht. De beperkingen zijn misschien wel versluierd’ maar niet voorgoed verdwenen.
Bovendien is het zo dat indien verzekerde langdurig intramuraal heeft gewoond, deze niet ‘zomaar’ weer
zelfstandig kan wonen. Training is hoogstwaarschijnlijk noodzakelijk om het zelfstandig wonen te kunnen
realiseren.

Dagbesteding (Begeleiding groep)
Dagbesteding is integraal opgenomen in de pakketten uit de set V&V, LVG en SGLVG. Dagbesteding is geen
integraal onderdeel van de pakketten uit de set VG, LG, ZGaud, ZGvis en GGZ.
Dit betekent dat het CIZ bij de pakketten van deze sets (VG, LG, ZGaud, ZGvis en GGZ) voor dagbesteding moet
indiceren. Het CIZ indiceert voor dagbesteding als een verzekerde tenminste 1 dagdeel per week hierop is
aangewezen.
Dit kan het geval zijn als:
1. De verzekerde ten minste één dagdeel per week niet via een voorliggende voorziening is voorzien in
dagbesteding. Indien een verzekerde vanuit een voorliggende voorziening geen volledige werkweek school of
(aangepaste vormen van) arbeid heeft, is dagbesteding binnen het ZZP aan de orde.
Bij dagbesteding middels een voorliggende voorziening kan het bijvoorbeeld gaan om school, reguliere arbeid
of arbeid in het kader van de WSW. In deze situaties is dagbesteding ten laste van de AWBZ niet aan de orde.
2. De verzekerde kan ook aangewezen zijn op dagbesteding als het doel is om andere activiteiten aan te
bieden dan arbeid of school (denk aan 65-plussers) en tevens zelfredzaamheid en cognitieve capaciteiten en
vaardigheden zoveel mogelijk te handhaven en/of gedragsproblematiek te reguleren. Dan is dagbesteding
binnen een ZZP aan de orde en wordt de dagbesteding geïndiceerd.
Verder geldt:
1. De omvang van de dagbesteding wordt bepaald door de omvang van de zorg die in het bijbehorende ZZP
(inclusief dagbesteding) is opgenomen.
2. Als een verzekerde werkt of naar school gaat, is er geen sprake van ‘ook nog (AWBZ-) dagbesteding’ vanwege
schoolvakanties, ziekteperioden en dergelijke.
3. Indien dagbesteding aangewezen is, moet apart aangegeven worden of er een medische noodzaak is
voor vervoer van en naar de dagbesteding. Uitgangspunt bij het beoordelen van ‘medisch noodzakelijk’
is het gebrek aan zelfredzaamheid van de verzekerde. Uitzondering: voor kinderen tot twaalf jaar die zijn
aangewezen op Begeleiding in groepsverband, wordt aangenomen dat er een medische noodzaak is voor
vervoer naar BG groep en daarom wordt altijd76 een indicatie gesteld voor vervoer.

76 Ook als de dagbesteding aanwezig is op het terrein van de instelling wordt de noodzaak voor vervoer op basis van medische
noodzaak vastgesteld.

Hoofdstuk 9 Verblijf

169

Afstandsindicatie
Er kan eveneens een indicatie voor Verblijf worden afgegeven als de verzekerde gedurende een bepaalde periode
vrijwel dagelijks is aangewezen op AWBZ-gefinancierde zorg waarvoor op zich geen Verblijf is vereist maar die
alleen op grote afstand van zijn huis te verkrijgen is waardoor het reizen een te grote belasting voor de verzekerde
vormt. De thuissituatie kan dan redelijkerwijs niet voorzien in het nodige toezicht en de nodige bescherming. Een
reistijd van één uur (enkele reis) is in principe acceptabel.
Bij kinderen kan die grens lager zijn, maar moet ook steeds de afweging worden gemaakt tussen de extra
belasting van het reizen en de meerwaarde van het in de thuissituatie kunnen verblijven.
Een afstandsindicatie is alleen mogelijk om zorginhoudelijke redenen.

Het niet effectueren van een indicatie voor Verblijf in specifieke situaties
Er kunnen specifieke situaties zijn waarin een verzekerde aangeeft niet te willen en/of kunnen verblijven in
een AWBZ instelling. Hij heeft bijvoorbeeld traumatische ervaringen met wonen in groepsverband. Of hij heeft
een heel bijzondere medische behandeling, verpleegkundige aanpak of zeer specifieke omgeving nodig en
er is geen enkele intramurale (AWBZ-)instelling, die dat kan leveren. Het feit dat de zeer speciale benodigde
zorg niet geleverd kan worden in een intramurale instelling is niet bepalend voor de vraag of de verzekerde
behoefte heeft aan de functie Verblijf (zijnde: zorg die noodzakelijkerwijs gepaard gaat met een beschermende
woonomgeving, therapeutisch leefklimaat dan wel permanent toezicht). Los van de speciale voorwaarden die de
gezondheidsproblematiek van de verzekerde aan zijn zorgsetting stelt, is immers uit onderzoek gebleken, dat die
behoefte wel degelijk aanwezig is. De verzekerde heeft en houdt die behoefte, waar hij zich ook bevindt. Om die
reden is een contra-indicatie voor de functie Verblijf dan ook niet aan de orde. In dat geval zal het zorgkantoor
moeten zorgen voor een passende zorginzet in een passende setting.

Verblijf en de Wet Bopz
De Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) regelt en beschermt de externe
en de interne rechtspositie van psychiatrische patiënten die aangewezen zijn op opneming en verblijf in een
Bopz-aangemerkte instelling. Artikel 60 van deze wet richt zich op ‘personen van twaalf jaar of ouder’ met
een psychogeriatrische ziekte of aandoening en mensen met een verstandelijke beperking. Het CIZ stelt in
voorkomende gevallen naast een indicatie voor zorg met de functie Verblijf ook vast wat de Artikel 60 BOPZopnamestatus van verzekerde is. Zie voor meer informatie over de rol van het CIZ bij het vaststellen van deze
Bopzstatus, bijlage 3 bij dit hoofdstuk.

Extreme zorgbehoefte
Bij enkele verzekerden is de te compenseren zorgbehoefte groter dan passend in het geïndiceerde ZZPcliëntprofiel. De afspraken betreffende financiering van deze zorg worden gemaakt tussen de Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa), zorgkantoren en zorgaanbieders.
Voor de intramurale gehandicaptenzorg is het mogelijk om extra financiering aan te vragen als de te compenseren
zorgbehoefte zo extreem is dat deze het hoogst geïndiceerde ZZP-cliëntprofiel overstijgt ( ZZP 07 LG, ZZP 07 VG,
ZZP 05 LVG, ZZP SGLVG, ZZP 04 ZGaud/comm en ZZP 05 ZGvis). De aanvraag voor deze extra financiering gebeurt
in onderling overleg tussen zorgaanbieder en zorgkantoor. Hierbij is het noodzakelijk dat er door het Centrum
voor Consultatie en Expertise (CCE) een positief advies gegeven wordt betreffende de vaststelling dat er bij de
verzekerde sprake is van een extreme zorgbehoefte.
Dit geldt alleen voor zorg met leveringsvorm Zorg in Natura. Het CCE heeft geen rol bij het bepalen van de
extreme zorgzwaarte voor PGB gefinancierde zorg. Verzekerden en/of wettelijk vertegenwoordigers moeten zich
dan wenden tot het zorgkantoor.

170

ADL-clusterwoning, afbakening met ZZP
Indien de zorgbehoefte van de verzekerde zodanig is, dat leveringsvoorwaarde B aan de orde is, dan onderzoekt
het CIZ of die zorg noodzakelijkerwijs gepaard gaat met de behoefte aan een beschermende woonomgeving, een
therapeutisch leefklimaat of permanent toezicht. Is dat het geval, dan is er sprake van AWBZ-zorg met Verblijf
(B2); is dat niet het geval, dan is er sprake van AWBZ-zorg zonder Verblijf (B1).
Het onderzoek sluit samenloop met een ZZP binnen het ADL-clusterconcept uit. Immers, omdat de verzekerde
volgens de criteria voor bewoning van een ADL-clusterwoning aangewezen moet zijn op zorg op afroep en in staat
moet zijn om zelfstandig te wonen zal er sprake zijn van leveringsvoorwaarde B1.
Bij leveringsvoorwaarde B2 is er sprake van de functie Verblijf, dus van een ZZP. De verzekerde past dan niet (meer)
in het concept van de ADL-clusters en is dan aangewezen op een andere vorm van zorg. Het is echter wel de taak
van het CIZ om alle aanvragen in behandeling te nemen en te onderzoeken. Is het zo dat een verzekerde met
een ZZP toch op de wachtlijst wil komen voor bewoning van een ADL-clusterwoning, dan zal het adviesformulier
ADL-assistentie te zien geven dat de verzekerde niet aan alle benodigde criteria voldoet. Het adviesformulier
wordt dan wel ingevuld en opgestuurd. Het uiteindelijke besluit ligt dan bij het CVZ als subsidieverstrekker van de
Regeling subsidies AWBZ.

Verblijf en overbruggingszorg
Het CIZ indiceert niet voor zorg tijdens de overbruggingsperiode totdat de functie Verblijf kan worden
geëffectueerd.
Wachten op woningaanpassing of aangepast wonen
Verzekerden die verblijven in een AWBZ-instelling of revalidatiecentrum moeten nadat ze zijn uitgerevalideerd /
behandeld, soms wachten op het aanpassen van de woning of op geschikte woonruimte. Zonder deze aanpassing
of de beschikbaarheid van geschikte woonruimte is het voor de betreffende cliënt niet mogelijk om zelfstandig
te wonen. Het is wel een moment waarop de verzekerde een nieuwe indicatie moet krijgen omdat zijn/haar
zorgsituatie is veranderd. Verblijf is immers niet meer aan de orde.
Er is geen aanspraak op AWBZ-Verblijf als overbruggingszorg, indien de verzekerde moet wachten op een
woningaanpassing of op het vrijkomen van een geschikte woning (bijvoorbeeld een ADL-clusterwoning). Er is
hierbij sprake van een woonprobleem. Gemeente en/of woningcorporatie hebben hier de verantwoordelijkheid
om tot een oplossing te komen.

Partneropname
Artikel 9 lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ maakt het mogelijk dat de echtgenoot van de verzekerde die op grond
van een somatische of psychogeriatrische grondslag wordt opgenomen zonder eigen indicatie mee mag verhuizen
naar dezelfde instelling. De instelling is de organisatie op wiens naam de toelating voor het Verblijf staat. Als
er sprake is van meer instellingen binnen één concern, heeft de partner alleen aanspraak op verblijf in dezelfde
instelling, niet in een ander onderdeel van het concern.
Bepalend is de grondslag. Als er sprake is van een psychogeriatrische of somatische grondslag mag de partner
meeverhuizen. De soort instelling (verzorgingshuis, verpleeghuis) is niet bepalend. Voor mensen met een andere
grondslag is er geen mogelijkheid dat de partner in de AWBZ-instelling verblijft.

Wie kan meeverhuizen?
De term echtgenoot heeft een bredere betekenis dan alleen degene die gehuwd is. Artikel 1 lid 2 t/m 7
AWBZ regelt het volgende. Een geregistreerde partner is gelijkgesteld met een echtgenoot. Een ongehuwde
meerderjarige die met een andere ongehuwde meerderjarige een gezamenlijke huishouding77 voert, wordt ook
als gehuwd of als echtgenoot aangemerkt. Tenzij het een bloedverwant in de eerste graad betreft (ouder-kind).
De broer of zus waarmee een verzekerde een gezamenlijke huishouding voert, kan dus wél meeverhuizen naar de
77 Zie voor de definitie van een gezamenlijke huishouding, Hoofdstuk 2 Algemene uitgangspunten, paragraaf 2.2.1 Definities.

Hoofdstuk 9 Verblijf

171

instelling, maar de zoon of dochter van een verzekerde waarmee hij of zij een gezamenlijke huishouding voerde
níet. Als een gehuwde duurzaam gescheiden leeft van degene waarmee hij is getrouwd, wordt hij als ongehuwd
aangemerkt.
Als de verzekerde, waarvan de partner is meeverhuisd naar de instelling, weer moet verhuizen (bijvoorbeeld
omdat zijn zorgvraag is veranderd of toegenomen), of overlijdt, dan mag de meeverhuisde partner in de instelling
blijven. Als zijn partner naar een andere AWBZ-instelling moet verhuizen mag hij meeverhuizen, of blijven wonen
in de instelling waar hij op dat moment verblijft. Hij heeft geen mogelijkheid om zonder eigen indicatie naar een
ándere instelling te verhuizen.
Indien de partner van de verzekerde, als gevolg van ziekte, stoornissen en beperkingen, aanspraak heeft op
AWBZ-zorg dan wordt deze individueel beoordeeld en geïndiceerd. Deze zorgbehoefte kan dan leiden naar een
functie / klasse indicatiebesluit of, bij aanspraak op Verblijf, in een zorgzwaartepakket. Indien de partner van de
verzekerde beperkingen heeft op het gebied van huishoudelijke verzorging bestaat er geen aanspraak op Hulp bij
het Huishouden (HH). Deze zorg wordt immers geleverd vanuit de verblijfsindicatie van de verzekerde.
Woningaanpassingen
Als een verzekerde met een indicatie voor zorg met de functie Verblijf zich niet op wil laten nemen in een AWBZinstelling, dan zijn noodzakelijke woningaanpassingen in het kader van de Wmo mogelijk. Hierover bestaat Wvgjurisprudentie: (Centrale Raad van Beroep, 22 februari 2006, 04/3745 WVG) “Het uitsluiten van gehandicapten die
niet in AWBZ-instellingen verblijven, maar waarvoor het in de AWBZ bedoelde indicatieorgaan heeft vastgesteld
dat zij voor opname in zulk een instelling in aanmerking komen, komt de facto neer op een categorale beperking
van de zorgplicht van het gemeentebestuur. Een dergelijke beperking verdraagt zich niet met de hiervoor
weergegeven omgrenzing van die zorgplicht.”
Met de Wmo wordt niet beoogd om de omvang van de onder de Wvg geregelde zorgplicht in te krimpen of uit te
breiden, deze uitspraak is ook van toepassing op de Wmo.
Het is van belang waar de verzekerde zijn hoofdverblijf heeft. Artikel 19 lid 1 van de Wmo-modelverordening van
de VNG bepaalt:
“Een woonvoorziening wordt slechts verleend indien de aanvrager zijn hoofdverblijf heeft of zal hebben in de
woonruimte waaraan de voorziening wordt getroffen.”
Het hoofdverblijf is de woonruimte waar de verzekerde in de gemeentelijke basisadministratie staat ingeschreven.
In artikel 19 lid 2 t/m 5 wordt verder bepaald dat:
1. In afwijking van het gestelde in het eerste lid kan een woonvoorziening getroffen worden voor het bezoekbaar
maken van één woonruimte indien de aanvrager zijn hoofdverblijf heeft in een AWBZ-instelling.
2. De aanvraag voor het bezoekbaar maken wordt ingediend in de gemeente waar de aan te passen woning
staat.
3. De woonvoorziening betreft slechts het bezoekbaar maken van de in het tweede lid bedoelde woonruimte
met een door het college in het Besluit maatschappelijke ondersteuning gemeente vast te leggen
maximumbedrag.
4. Onder ‘bezoekbaar maken’ wordt uitsluitend verstaan, dat de aanvrager de woonruimte, de woonkamer en
een toilet kan bereiken.
Als de verzekerde zijn hoofdverblijf heeft op het thuisadres, dan is het mogelijk om woningaanpassingen in het
kader van de Wmo te treffen om de woning te kunnen gebruiken. Heeft de verzekerde zijn hoofdverblijf in een
AWBZ-instelling, dan is het slechts mogelijk om een woning bezoekbaar te maken.

172

Bijlagen bij hoofdstuk 9
Bijlage 1 De vier leveringsvoorwaarden 						
Leveringsvoorwaarde A: volgens afspraak, op geplande tijden (geen toezicht)
1. Zorgbehoefte: De verzekerde heeft alleen zorg nodig op planbare data en tijdstippen. Hij is in staat om die
planning samen met de zorgverlener te maken, afspraken te maken en na te komen (thuis te zijn, te weten
dat er iemand komt et cetera). De verzekerde kan daarnaast behoefte hebben aan alarmopvolging vanwege
ongeplande zorg in noodsituaties. Die situaties doen zich echter weinig voor. Het kan variëren van weinig
gebruik (bijvoorbeeld een keer per jaar in verband met sporadisch voorkomend valrisico) tot ‘niet dagelijks’.
Iets intensievere alarmopvolging is alleen kortdurend mogelijk, bijvoorbeeld in verband met een ziekbed
vanwege de griep.
2. Alarm: De verzekerde is (fysiek, psychisch, verstandelijk) in staat een alarmsysteem te bedienen. Hij gebruikt
het alleen in noodgevallen. Met het alarm wordt (afhankelijk van de organisatiewijze) bijvoorbeeld een
professionele zorgverlener of een mantelzorger opgeroepen.
3. Initiatief: Het initiatief voor de zorginzet gaat in eerste instantie van de verzekerde uit. De zorgverlener
biedt alleen zorg volgens afspraak op geplande tijden. Daarnaast kan de cliënt met de zorgverlener
overeengekomen zijn, dat de zorgverlener ‘alarmopvolging’ biedt. De zorgverlener neemt dan alleen het
initiatief tot het verlenen van ongeplande zorg na een alarmoproep. Die situatie doet zich weinig voor.
4. Afstand tussen verzekerde en zorgverlener: De geografische afstand tussen zorgverlener en verzekerde kan
(relatief) groot zijn.
5. Verhouding tot de drie leefklimaten van Verblijf: De verzekerde die behoefte heeft aan leveringsvoorwaarde
A heeft geen behoefte aan minstens één van de drie leefklimaten. Hij is niet aangewezen op AWBZ-zorg met
Verblijf.
Leveringsvoorwaarde B: volgens afspraak en direct oproepbaar (toezicht op afstand)
1. Zorgbehoefte: De verzekerde heeft zorg nodig op planbare data en tijdstippen. Hij is in staat om die planning
samen met de zorgverlener te maken, afspraken te maken en na te komen (thuis te zijn, te weten dat er
iemand komt et cetera). De verzekerde heeft (onder andere) behoefte aan assistentie bij de dagelijkse ADL78.
In verband met meer of minder risicovolle situaties, zoals assistentie bij valrisico, angstaanvallen, is er
noodzaak voor verpleegkundige interventies. Daardoor doen zich ook dagelijks ongeplande zorgmomenten
voor.
2. Alarm: De verzekerde is (fysiek, psychisch, verstandelijk) in staat een alarm te bedienen en de komst van de
zorgverlener af te wachten. Hij gebruikt het alarm (meermalen) dagelijks. Hij is bekend met de responsetijd
en er ontstaat tijdens de wachttijd geen onaanvaardbare problematiek, zoals direct gevaar, voor hem.
3. Initiatief: Het initiatief voor de zorginzet gaat in eerste instantie van de verzekerde uit: de zorgverlener
verleent zorg volgens afspraak op geplande tijden. Daarnaast reageert de zorgverlener op de dagelijks
voorkomende alarmoproepen.
4. Afstand tussen verzekerde en zorgverlener: Een niet te grote afstand tussen verzekerde en zorgverlener kan de
doelmatigheid van de zorgverlening bevorderen.
5. Verhouding tot de drie leefklimaten van Verblijf: Als de verzekerde die behoefte heeft aan leveringsvoorwaarde
B geen behoefte heeft aan een beschermende woonomgeving of een therapeutisch leefklimaat, dan is er
sprake van leveringsvoorwaarde B1 en is hij aangewezen op AWBZ-zorg zonder de functie Verblijf. Als hij wel
behoefte aan een beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat, dan is er sprake van
leveringsvoorwaarde B2 en is hij aangewezen op AWBZ-zorg met Verblijf.

78 Hiertoe behoren activiteiten als transfers en toiletgang, maar ook relatief eenvoudige handelingen als jas aan- en uitdoen,
een voorwerp van de grond oprapen en dergelijke.

Hoofdstuk 9 Verblijf

173

Leveringsvoorwaarde C: voortdurend in de nabijheid (toezicht in de nabijheid)
1. Zorgbehoefte: De verzekerde heeft zorg nodig op planbare data en tijdstippen. Afhankelijk van zijn
beperkingen is hij meer of minder in staat daarvoor afspraken te maken met de zorgverlener. Daarnaast doen
zich over het algemeen dagelijks meerdere malen ongeplande zorgmomenten voor. De verzekerde erkent
en onderkent (lang) niet (altijd) de noodzaak van zijn behoefte aan de inzet van zorg. De verzekerde heeft
daardoor behoefte aan de min of meer voortdurende nabijheid van een zorgverlener. Hij heeft voldoende
frequente begeleiding en toezicht nodig vanwege (vooral) cognitieve beperkingen, zoals gevorderde
dementie, complexe NAH of een ernstige verstandelijke handicap. De stoornissen kunnen op cognitief
vlak (regievoering, regelvermogen) liggen. Het kan ook zijn dat de verzekerde te maken heeft met fysieke
problemen waarbij onverwacht gevaar optreedt.
2. Alarm: De verzekerde is fysiek, verstandelijk of psychisch niet (altijd) in staat een zorgverlener op te roepen.
3. Initiatief: De verzekerde heeft met de zorgverlener afspraken gemaakt over de planbare zorg voor zover
de verzekerde daartoe in staat is. Daarnaast neemt de zorgverlener over het algemeen het initiatief voor
zorgverlening op ongeplande momenten. De verzekerde is ermee geholpen als de zorgverlener uit eigen
beweging nagaat of zorgverlening nodig is met een frequentie die bij hem past, maar die niet permanent
nodig is. De verzekerde kan bij ongeplande zorgmomenten de komst van de zorgverlener afwachten zonder
ernstig in de problemen te komen.
4. Afstand tussen verzekerde en zorgverlener: Een beperkte afstand tussen verzekerde en zorgverlener kan de
doelmatigheid van de zorgverlening bevorderen. Te denken valt bijvoorbeeld aan een geclusterde woon-/
zorg-/verblijfssetting.
5. Verhouding tot de drie leefklimaten van Verblijf: De verzekerde die behoefte heeft aan leveringsvoorwaarde
C heeft behoefte aan een beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat. Hij is daarom
aangewezen op AWBZ-zorg met Verblijf.
Leveringsvoorwaarde D: permanent toezicht (toezicht steeds actief)
1. Zorgbehoefte: De verzekerde heeft zorg nodig op planbare data en tijdstippen. Afhankelijk van zijn
beperkingen is hij meer of minder in staat daarvoor afspraken te maken met de zorgverlener. Daarnaast doen
zich dagelijks regelmatig ongeplande zorgmomenten voor zowel overdag als ‘s nachts. Er kan elk moment
iets (ernstig) mis gaan. De verzekerde heeft (vooral) cognitieve beperkingen op het gebied van onder andere
regievoering en regelvermogen. Het kan ook zijn dat de verzekerde te maken heeft met psychische en/of
fysieke problemen waarbij onverwacht (levens)gevaar voor hem en/of zijn omgeving optreedt. Voorbeelden
zijn (ernstige) gedragsproblematiek of niet bewuste loopdrang bij een groot valrisico, maar ook intensieve
chronische ademhalingsondersteuning. De verzekerde erkent en onderkent niet of niet altijd of niet op
essentiële momenten de noodzaak van zijn behoefte aan de inzet van zorg. Hij is niet (meer) of niet op
essentiële momenten in staat te beoordelen of hij zorg nodig heeft, is niet in staat hulp in te roepen en hulp
af te wachten. Hij heeft daardoor behoefte aan permanent toezicht, begeleiding en/of beveiliging.
2. Alarm: De verzekerde is fysiek, verstandelijk of psychisch niet of niet op essentiële momenten in staat een
zorgverlener op te roepen.
3. Initiatief: De verzekerde heeft met de zorgverlener afspraken gemaakt over de planbare zorg voor zover
de verzekerde daartoe in staat is. Daarnaast neemt de zorgverlener over het algemeen het initiatief
voor zorgverlening, zeker op de ongeplande momenten. Zorgverlening kan ieder moment nodig zijn. De
zorgverlener houdt de verzekerde daarom permanent in de gaten, al dan niet met hulpmiddelen (denk aan
domotica).
4. Afstand tussen verzekerde en zorgverlener: Een beperkte afstand tussen verzekerde en zorgverlener kan
de doelmatigheid van de zorgverlening bevorderen. Te denken valt aan een geclusterde woon-/zorg-/
verblijfssetting en/of toezicht met behulp van technische hulpmiddelen, zoals camera’s.
5. Verhouding tot de drie leefklimaten van Verblijf: De verzekerde die behoefte heeft aan leveringsvoorwaarde
D heeft behoefte aan permanent toezicht. Daarnaast kan de verzekerde ook behoefte hebben aan een
beschermende woonomgeving en/of een therapeutisch leefklimaat. Hij is daarom aangewezen op AWBZ-zorg
met Verblijf.

174

Bijlage 2 Afwegingskader leefklimaten
Beschermende woonomgeving
De verzekerde heeft behoefte aan een beschermende woonomgeving, als één of meer van onderstaande items
met ja is beantwoord.
Tabel: afwegingskader beschermende woonomgeving
De verzekerde heeft behoefte aan

Ja, daar heeft hij
behoefte aan

Nee, daar heeft hij
geen behoefte aan

Een omgeving, die qua bouw en inrichting afgestemd is op de beperkingen /
hulpmiddelen/gedragingen van de verzekerde, die fysieke en sociale bescherming biedt.
Zorg op relevante (onverwachte) momenten, omdat de verzekerde niet altijd
adequaat* kan alarmeren.
Een zodanige inrichting van de zorgverlening dat deze op relevante (onverwachte) momenten ondersteunt bij de oordeelsvorming over essentiële zaken in het
dagelijkse bestaan (regieproblemen) van de verzekerde.
Zorgverlening die hem** behoedt voor risico´s waaronder misbruik, manipulatie,
bedreiging en verleiding.
Een ondersteunende omgeving die hem de mogelijkheid biedt zo zelfredzaam
mogelijk te zijn, omdat hij de bekwaamheden en vaardigheden mist om zich
staande te houden in een zelfstandige woonomgeving.
Een omgeving die hem ondersteunt bij het zo zelfstandig mogelijk richting en
organisatie geven aan zijn leven en/of hem ondersteunt, structureert bij zijn
regie- en/of uitvoeringsproblematiek.
Een omgeving die zijn afwijkend gedrag kan hanteren.
		
*

In communicatief of cognitief opzicht. Het gaat dan om: inzicht in risico’s, eigen wensen kunnen duidelijk maken, hanteren
van alarmeringsapparatuur.
** Denk aan kwetsbare doelgroepen zoals verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten.

Therapeutisch leefklimaat
De verzekerde heeft behoefte aan een therapeutisch leefklimaat, als één of meer van de onderstaande items met
ja is beantwoord.
Tabel: afwegingskader therapeutisch leefklimaat
De verzekerde heeft behoefte aan

Ja, daar heeft hij
behoefte aan

Nee, daar heeft hij
geen behoefte aan

Een therapeutisch leefklimaat als dagelijkse leefomgeving in de vorm van een
adequate infrastructuur aan therapie- en zorgfuncties.
Een clustering van (para)medische, gedragswetenschappelijke deskundigheid,
zodat de noodzakelijke interventies (zo nodig direct en continu) gepleegd kunnen
worden met als doel zijn zelfredzaamheid te bevorderen of te herstellen.
Een context van structurerende begeleiding in sociale relaties, met ritme en
regels, inclusief eventueel corrigerende en/of opvoedende acties.

Hoofdstuk 9 Verblijf

175

Permanent toezicht (toezicht steeds actief)
De verzekerde heeft behoefte aan permanent toezicht, als één of meer van de onderstaande items met ja is
beantwoord.
Tabel: afwegingskader permanent toezicht
De verzekerde heeft behoefte aan
Een vorm van toezicht op regelmatige en onregelmatige momenten, zodat de
zorgverlening goed kan inspelen op de (frequent voorkomende) al dan niet geëxpliciteerde zorgvraag.
Een vorm van toezicht op basis van actieve observatie, die als doel heeft
dreigende ontsporing in het gedrag of de gezondheidssituatie vroegtijdig te
signaleren. Daardoor kan tijdig ingegrepen worden en kan escalatie van onveilige
/ gevaarlijke / (levens)bedreigende gezondheids- en/of gedragssituaties voor
verzekerde en/of omgeving worden voorkomen.

176

Ja, daar heeft hij
behoefte aan

Nee, daar heeft hij
geen behoefte aan

Bijlage 3 Verblijf en de rol van het CIZ bij de uitvoering van de Wet Bopz
Inleiding
De Wet Bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Bopz) regelt en beschermt van origine de
rechtspositie van psychiatrische patiënten die aangewezen zijn op opname en verblijf in een ‘Bopz-aangemerkte’
instelling79. Sinds januari 1994 geldt de Wet Bopz ook voor opname in een instelling voor verstandelijk
gehandicapten, in psychogeriatrische (afdelingen van) verpleeghuizen en sinds december 1999 eveneens
voor opname in de Bopz-aangemerkte afdeling(en) van verzorgingshuizen. Belangrijk uitgangspunt in de
Wet Bopz is dat het beginsel van zelfbeschikking van patiënten met ‘een stoornis van de geestvermogens’
wordt gerespecteerd. De formele basis voor de taak van het CIZ in het kader van artikel 60 van de Wet Bopz is
neergelegd in de Wet Bopz en nader uitgewerkt in het Zorgindicatiebesluit (Zib)80. Het CIZ heeft met name een
taak waar het gaat om:
1. verzekerden met een stoornis van de geestvermogens die een gevaar opleveren voor zichzelf en/of hun
omgeving;
2. waarbij opname in een Bopz-aangemerkte instelling, met name een psychogeriatrisch verpleeghuis of een
instelling voor verstandelijk gehandicapten of de Bopz-aangemerkte afdeling van een verzorgingshuis,
noodzakelijk blijkt.
Voor psychiatrische patiënten (de categorie waar de Wet Bopz oorspronkelijk voor bedoeld was) heeft het CIZ
geen taak. In dat geval is de psychiater de aangewezen deskundige om een Bopz-status vast te stellen. De
reden hiervoor is dat deze mensen niet voor opname in een Bopz-aangemerkt verpleeghuis (of een als zodanig
aangeduide afdeling in een verzorgingshuis), of voor opname in een instelling voor verstandelijk gehandicapten
in aanmerking komen.
Doelgroep Wet Bopz
Het CIZ handelt alleen aanvragen af voor indicaties in het kader van artikel 60 van de Wet Bopz. De doelgroep
van artikel 60 Wet Bopz betreft uitsluitend personen van twaalf jaar of ouder met een psychogeriatrische ziekte
of aandoening en mensen met een verstandelijke beperking, die opgenomen worden (of zijn) in een Bopzaangemerkt verpleeghuis of een als zodanig aangeduide afdeling in een verzorgingshuis of in een instelling voor
verstandelijk gehandicapten.
Externe en interne rechtspositie
Om het kader van de Wet Bopz weer te geven wordt onderscheid gemaakt tussen enerzijds de ‘toegang’ en de
hiermee samenhangende ‘externe’ rechtspositie en anderzijds de ‘toepassing van middelen en maatregelen’ en
de hiermee samenhangende ‘interne’ rechtspositie. De taak van het CIZ is beperkt tot de externe rechtspositie.
Externe rechtspositie
Bij een noodzakelijk geachte opneming speelt het gevaarscriterium een belangrijke rol, waarbij een oorzakelijk
verband tussen de geestesstoornis en het gevaar vereist is. Voor een nadere uitwerking van het gevaarscriterium
in de Wet Bopz wordt verwezen naar de publicatie ‘Gevaar in de Wet Bopz. Het gevaarscriterium bij opname en
ontslag’ van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (Den Haag, 2000). Hieraan wordt het gevaarsbegrip ontleend
dat is toegespitst op psychogeriatrische patiënten en verstandelijk gehandicapten. In de Memorie van Antwoord
(Tweede Kamer 1990-1991, 21.239, nr. 6) wordt hierover gezegd: ‘Het gevaar schuilt bij de psychogeriatrische

79 Mensen kunnen op basis van de Wet Bopz alleen worden opgenomen in een instelling die daarvoor is aangemerkt. Die
zorginstellingen moeten zijn gericht op opname, behandeling, begeleiding en verzorging van patiënten met een Bopzindicatie. De wet is onder andere van toepassing op psychogeriatrische afdelingen van verpleeg- en verzorgingshuizen
en op instellingen voor verstandelijk gehandicapten. Als een instelling wil worden aangemerkt, dan moet daarvoor bij
VWS een verzoek voor een zogenoemde Bopz-aanmerking worden ingediend. De minister zal dit verzoek aan de Inspectie
Gezondheidszorg voorleggen voor advies. Op basis van dit advies beslist de minister tot het al dan niet afgeven van een Bopzaanmerking. (Ministerie van VWS, augustus 2007).
80 Zib, de artikelen 3 en 17.

Hoofdstuk 9 Verblijf

177

patiënt en de zwakzinnige vooral in het onvermogen van de patiënt zichzelf te verzorgen waardoor deze
patiënt zich niet buiten de inrichting kan handhaven.’ Naast het gevaarscriterium hanteert de Wet Bopz het
bereidheidcriterium. Dit criterium houdt in dat voor een vrijwillige opname de nodige bereidheid vereist is.
Bestaat die nodige bereidheid niet of verzet de verzekerde zich tegen de opneming terwijl deze wel noodzakelijk
is, dan is een Rechtelijke Machtiging (RM) of een In Bewaring Stelling (IBS) aan de orde.
Het CIZ toetst of artikel 60 van de Wet Bopz van toepassing is, dan wel of sprake is van bereidheid of verzet, maar
heeft verder geen taak wanneer een RM of IBS nodig is.
Interne rechtspositie
De interne rechtspositie geeft nadere regels over de rechten en plichten die iemand heeft zodra hij, omdat
dit noodzakelijk werd geacht, (onvrijwillig) is opgenomen. Het afwenden van ‘gevaar’ tijdens de opname,
bijvoorbeeld door dwangbehandeling, dwangmiddelen en/of -maatregelen, gebeurt op basis van de artikelen
38, 39 en 40 van de Wet Bopz. Een situatie waarin middelen en maatregelen toegepast moeten worden kan zich
voordoen wanneer iemand onder bereidheid is opgenomen, maar na verloop van tijd blijkt zich tegen die opname
te gaan verzetten terwijl deze wel noodzakelijk blijft. In zo’n situatie beoordeelt het CIZ desgevraagd nadrukkelijk
niet of er middelen en maatregelen mogen worden toegepast, maar alleen hoe de houding van de verzekerde
tegen de voortgezette opname is.
CIZ aangewezen als commissie
Het CIZ is op grond van het Zorgindicatiebesluit (Zib) belast met indicatiestelling in het kader van AWBZ-zorg,
waaronder - in de vorm van een ZZP - de functie Verblijf. Volgens artikel 3 van het Zib is het CIZ81 aangewezen
als ‘commissie’, bedoeld in artikel 60, derde lid, van de Wet Bopz. Artikel 60 regelt dat bij Algemene Maatregel
van Bestuur commissies worden ingesteld of aangewezen die ‘niet aan een zwakzinnigeninrichting of
verpleeginrichting gebonden zijn’. Dit moet de onafhankelijkheid van de beoordeling waarborgen. Deze
commissies oordelen over de noodzaak van opname, wanneer het gaat over een aanvraag van een verzekerde
voor opname en verblijf in een zwakzinnigeninrichting of verpleeginrichting. De beoordeling moet plaatsvinden
door een of meer daartoe bevoegde deskundige(n), zoals een arts, een psycholoog of andere daartoe door het CIZ
aangewezen deskundigen.
Het onderzoek, de resultaten en het Multidisciplinair overleg (MDO)
Het onderzoek
De indicatiesteller van het CIZ neemt voorafgaand aan het onderzoek contact op met de verzekerde of diens
vertegenwoordiger en maakt een afspraak om bij de verzekerde op bezoek te gaan. Met de verzekerde wordt dan
ook in alle gevallen persoonlijk gesproken. De verzekerde krijgt van de gemaakte afspraak een bevestigingsbrief.
Daar staat onder meer in dat hij of zij op ieder moment aan het CIZ kan laten weten zich tegen opname of verblijf
te verzetten. De indicatiesteller legt tijdens het bezoek verder uit wat precies de bedoeling is. En hij vertelt wat de
rechten van de verzekerde zijn.
De resultaten
De indicatiesteller onderzoekt of opname of verblijf via artikel 60 Wet Bopz noodzakelijk is.
Na het CIZ-onderzoek zijn drie uitkomsten mogelijk:
1. er is sprake van voldoende bereidheid om te worden opgenomen. Opname of verblijf kan zonder toepassing
van artikel 60 Wet Bopz;
2. er is sprake van verzet. De verzekerde wil niet opgenomen worden, of niet langer opgenomen blijven. Dit kan
de verzekerde gewoon zeggen. Of, als dat niet lukt, op een andere manier duidelijk maken. Opname of verblijf
kan dan niet via artikel 60 Wet Bopz. Wel kan een Rechterlijke Machtiging (RM) of een Inbewaringstelling
(IBS) worden aangevraagd. Hiervoor bestaat een afzonderlijke procedure. Die wordt niet door het CIZ
uitgevoerd;
81 Verblijfsindicaties, al of niet met Bopz dienen conform het ZIB behandeld te worden door een team van Deskundigen. Bij het
CIZ wordt dit team gevormd door het MDO: Multidisciplinair Overleg.

178

3. iemand toont geen bereidheid, maar ook geen verzet. De verzekerde kan niet aangeven of sprake is van
bereidheid of verzet. Opname of verblijf is nu mogelijk via artikel 60 Wet Bopz. Het CIZ moet de resultaten van
het onderzoek altijd op papier zetten en het besluit schriftelijk aan de verzekerde melden.
Het Multidisciplinair Overleg (MDO)
Het resultaat van het onderzoek door de indicatiesteller wordt daarna nog beoordeeld door een commissie van
deskundigen, het Multidisciplinair Overleg (MDO). In deze commissie zit in ieder geval een arts.
Revisie van de Wet Bopz82
Inmiddels is een revisie van de Wet Bopz in gang gezet die een scherper onderscheid zal gaan maken tussen een
wettelijke regeling voor de toegang tot Bopz-aangemerkte instellingen enerzijds en, wanneer iemand reeds in
een zodanige instelling is opgenomen, een wettelijke regeling voor de toepassing van middelen en maatregelen
anderzijds. Het CIZ heeft nadrukkelijk geen taak in het beoordelen of middelen en maatregelen mogen worden
toegepast, maar beoordeelt alleen of iemand onder de eerder genoemde condities (zie Inleiding: 1 en 2 van deze
bijlage) moet worden opgenomen of opgenomen moet blijven, en daar wel of niet mee instemt.

82 De ingangsdatum van de nieuwe wet is voorzien voor 1 april 2010.

Hoofdstuk 9 Verblijf

179

180

Hoofdstuk 10
Palliatief Terminale Zorg
Inhoudsopgave
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5
10.6
10.7
10.8
10.9
10.10

Inleiding 182
Eenmalige standaardindicatie
Medische verklaring
Wens van de verzekerde en/of zijn naasten
Omvang en duur van de indicatie
Mantelzorg
Indicatieonderzoek
Indicatie Palliatief Terminale Zorg zonder Verblijf
Indicatie Palliatief Terminale Zorg met Verblijf
Indicatie Palliatief Terminale Zorg met Verblijf, indien verblijfsindicatie in vorm
Verblijf langdurig of ZZP al aanwezig is

182
182
182
183
183
183
184
184
185

Hoofdstuk 10 Palliatief Terminale Zorg

181

10.1 Inleiding
In de terminale fase van hun leven kunnen mensen met een levensbedreigende ziekte een beroep doen op
Palliatief Terminale Zorg (PTZ) vanuit de AWBZ83. Deze verzekerden verblijven niet (meer) in een ziekenhuissetting
en krijgen geen (medische) behandeling meer die gericht is op herstel of levensverlenging. Ze hebben wel baat
bij intensieve palliatieve zorg die vooral gericht is op pijnbestrijding en behoud van kwaliteit van leven. Met
de terminale fase wordt de levensfase bedoeld waarin de levensverwachting van verzekerde korter is dan drie
maanden. Dit wordt door de behandelend arts vastgesteld.

10.2 Eenmalige standaardindicatie
Om de verzekerde in zijn laatste levensfase en zijn naasten zo min mogelijk te belasten is een standaard
ontwikkeld waarmee een uniforme en eenmalige indicatie kan worden gesteld.84 Bij een zorgbehoefte die niet
binnen deze standaard past, wordt deze regulier beoordeeld en geïndiceerd.
Het kan soms nodig zijn om na een PTZ-indicatie later een andere PTZ-indicatie te stellen. Dat is het geval
wanneer de indicatie niet meer past bij de zorgbehoefte van de verzekerde. Bijvoorbeeld wanneer de verzekerde of
zijn mantelzorger alsnog een PTZ-indicatie met Verblijf (VB) wil.

10.3 Medische verklaring
Deze tekst is
toegevoegd.
Verduidelijkt
wordt wie een
verklaring mag
afgeven dat een
verzekerde in
de terminale
levensfase
verkeert.

Een PTZ-indicatie is alleen mogelijk op basis van een (medische) verklaring van de medisch (hoofd)behandelaar.
Een schriftelijke verklaring heeft de voorkeur, maar een mondelinge verklaring wordt in het geval van een
afhandeling PTZ-aanvraag geaccepteerd.
De medisch hoofdbehandelaar die deze verklaring afgeeft is:
1. de medisch specialist die tijdens de ziekenhuisopname de hoofdbehandelaar is of
2. de huisarts, die in geval van betrokkenheid van meerdere medisch specialisten, overleg pleegt met deze
specialisten en/of over voldoende informatie beschikt om zich een oordeel te kunnen vormen over de
terminaliteit van de verzekerde.

10.4 Wens van de verzekerde en/of zijn naasten
PTZ kan met en zonder Verblijf geïndiceerd worden. In normale situaties wordt de zorgsetting bepaald door het
zorginhoudelijke oordeel van het CIZ. Bij PTZ-indicaties is dat anders. Daarbij is de wens van de verzekerde en/of
zijn naasten (veel meer) het uitgangspunt voor wat betreft de setting.
De indicatie PTZ zonder Verblijf is bedoeld om PTZ, wanneer de verzekerde dit wil en wanneer dit ook mogelijk is,
in een (bijna) thuissituatie85 mogelijk te maken. Verzekerden die niet thuis kunnen of willen verblijven, krijgen
een indicatie voor PTZ met Verblijf.
Als de verzekerde en/of zijn naasten de palliatieve zorg thuis willen, dan is de aanwezigheid en het toezicht van
een mantelzorger en/of vrijwilligers noodzakelijk op de momenten dat de verzekerde niet alleen kan zijn en de
op basis van de geïndiceerde AWBZ-zorg ingezette professionele hulpverlener afwezig is. Daarnaast moet de
behandelend arts de medische verantwoordelijkheid voor de verzekerde in de thuissituatie op zich nemen.

83 Dit geldt ook voor de verpleging die noodzakelijk is vanwege medisch-specialistische zorg (artikel 2.11 Besluit
zorgverzekering). Het individueel toezicht maakt onderdeel uit van de aanspraken functie Begeleiding.
84 Deze indicatie kan ook aangevraagd en direct ingezet worden bij het gebruiken van Standaard Indicatie Protocol (SIP) 24.
85 Onder een (bijna) thuissituatie vallen ook de zelfstandige hospices, bijna thuishuizen enzovoort Palliatief terminale
afdelingen in een verpleeg- of verzorgingshuis vallen niet onder een (bijna) thuissituatie. Als in het vervolg van dit stuk wordt
gesproken over thuis, dan wordt daarmee ook de bijna thuissituatie bedoeld.

182

10.5 Omvang en duur van de indicatie
Omvang van de indicatie
De omvang van de geïndiceerde zorg is gebaseerd op een gemiddelde zorgbehoefte voor de hele periode. Dat
is het geval, omdat de zorgbehoefte in korte tijd snel kan toenemen of sterk kan wisselen en omdat het niet
wenselijk is om steeds weer een nieuwe indicatie te stellen. De (maximale) omvang van de te indiceren zorg in de
thuissituatie is beschreven onder paragraaf 10.8.
Duur van de indicatie
Zonder Verblijf: een indicatiebesluit voor zorg zonder Verblijf die noodzakelijk is in verband met een ziekte of
aandoening die er toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend arts
korter is dan drie maanden, blijft geldig tot de verzekerde is overleden, ook al overschrijdt de zorgperiode in het
algemeen de drie maanden niet86.

Deze tekst is gewijzigd.
Zie voor nadere
uitleg over deze
wijziging hoofdstuk
2, paragraaf 2.2.5.
Daarnaast is de
geldigheidsduur

Met Verblijf: een indicatiebesluit voor zorg met Verblijf, dat noodzakelijk is in verband met een ziekte of
aandoening die er toe leidt dat de levensverwachting van de verzekerde naar het oordeel van de behandelend
arts korter is dan drie maanden, heeft een geldigheidsduur van 5 jaar, ook al overschrijdt de zorgperiode over het
algemeen de drie maanden niet.

voor een indicatie
met Verblijf in
verband met
PTZ van 1 jaar
verhoogd
naar 5 jaar.

10.6 Mantelzorg
Volgens definitie in bijlage 1 ‘Algemeen’ van de beleidsregels indicatiestelling AWBZ:
zorg die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende, door personen
uit diens omgeving waarbij de zorgverlening rechtstreeks voortvloeit uit de sociale relatie. In het kader van deze
(bijlagen bij de) beleidsregels gaat het bij mantelzorg om AWBZ-zorg waarop de verzekerde kan zijn aangewezen.
In het licht van de aard en het doel van de palliatieve terminale zorg, wordt geleverde mantelzorg niet in
mindering gebracht op het indicatiebesluit.

10.7 Indicatieonderzoek
Kernvragen tijdens onderzoek
Beschikt het CIZ over een verklaring van een behandelaar, waaruit blijkt dat de
verzekerde lijdt aan een ziekte/aandoening in het terminale stadium en op het moment van indicatiestelling een levensverwachting heeft van maximaal 3 maanden?
Willen de verzekerde en/of zijn naasten de terminale fase in een (bijna) thuissituatie doorbrengen?
Is het verantwoord dat de verzekerde zonder toezicht alleen thuis is op de momenten dat de (professionele) zorgverlener er niet is?
Kan de mantelzorg en/of de vrijwilligerszorg adequaat toezicht bieden als de (professionele) zorgverlener er niet is?
Neemt de huisarts de verantwoordelijkheid voor de medische
zorg (bijna) thuis op zich?

Ja, ga door naar 2
Nee, PTZ-indicatie is niet mogelijk
Ja, ga door naar 3
Nee, PTZ indicatie met VB
Ja, ga door naar 5
Nee, door naar 4
Ja, ga door naar 5
Nee, PTZ-indicatie met VB
Ja, PTZ-indicatie zonder VB
Nee, PTZ-indicatie met VB

86 Technisch gezien betekent dit dat een indicatie voor PV, VP, en BG individueel op basis van PTZ in de terminale levensfase een
geldigheidsduur krijgt van 100 jaar.

Hoofdstuk 10 Palliatief Terminale Zorg

183

10.8 Indicatie Palliatief Terminale Zorg zonder Verblijf
Deze indicatie is aan de orde, als de verzekerde graag ‘thuis’ wil blijven en voldaan is aan de criteria voor PTZ
zonder Verblijf. In die gevallen is gebleken dat de huisarts verantwoordelijk is voor de medische zorg en dat er
voldoende mantelzorg/vrijwilligerszorg87 aanwezig en bereid is om het noodzakelijke toezicht te bieden als er
geen professionele hulpverlener bij de verzekerde is. Er wordt als volgt geïndiceerd.
1. De benodigde functies:
a) voor de directe zorgmomenten wordt de noodzakelijke Persoonlijke Verzorging (PV) en Verpleging (VP)
geïndiceerd;
b) toezicht, geïndiceerd in de vorm van Begeleiding individueel (BG individueel), dit met een maximum van
56 uur per week88, dit is klasse 8 met 24 uur additioneel.
2. Voor de bepaling van de klassen geldt: de omvang van de geïndiceerde zorg is een gemiddelde voor de gehele
periode. Voor de normering: zie onderstaand kader.
Normering PTZ zonder Verblijf89
Situatie 1: Indicatie voor alle zorgmomenten gedurende 24 uur, toezicht overdag:
1. Indiceer naar het zwaartepunt van de aard van de zorg:
* zwaartepunt bij PV: PV klasse 8 en VP klasse 3;
* 	zwaartepunt bij VP: PV klasse 6 en VP klasse 5 (dit is inclusief de zorgmomenten tijdens de nacht van
ongeveer 1 uur per nacht).
2. BG individueel (toezicht gedurende 24 uur): klasse 4, eventueel ter ontlasting van de aanwezige mantelzorg
en vrijwillige zorg.
Situatie 2: Indicatie voor alleen toezicht ’s nachts (er is geen directe zorg nodig ’s nachts, maar uitsluitend
aanwezigheid in de nacht):
Voor de aanwezigheid in de nacht wordt 7 x 8 uur zorg BG individueel = klasse 8 met 31 uur additioneel
geïndiceerd.
Situatie 3: Indicatie voor alle zorgmomenten gedurende 24 uur met toezicht ’s nachts:
1. Indiceer naar zwaartepunt van aard van de zorg:
* zwaartepunt bij PV: PV klasse 8 en VP klasse 3;
* zwaartepunt bij VP: PV klasse 6 en VP klasse 5 (dit is inclusief de zorgmomenten tijdens de nacht van
ongeveer 1 uur per nacht).
2. BG individueel (toezicht gedurende de nacht): in principe 7 dagen x 7 uur (= 8 uur min 1 uur in verband met de
zorgmomenten PV en VP) = klasse 8 met 24 uur additioneel.

10.9 Indicatie Palliatief Terminale Zorg met Verblijf
Deze indicatie is aan de orde, als voldaan is aan de criteria voor PTZ met Verblijf en de verzekerde in zijn terminale
levensfase NIET thuis kan/wil blijven. Dit kan het geval zijn als aanwezigheid en toezicht nodig is, de huisarts
de medische zorg niet op zich kan nemen en mantelzorg/vrijwilligerszorg afwezig is of geen (of onvoldoende)
toezicht kan bieden.
Zorgzwaartepakket VV 10 wordt geïndiceerd.

87 Onder vrijwilligerszorg wordt naast de zorg aan huis ook de vrijwilligerszorg in een hospice, bijna thuishuis enzovoort
verstaan.
88 Zie paragraaf 4.1 Bijlage 6 Begeleiding Beleidsregels Indicatiestelling AWBZ.
89 Een zorgbehoefte die niet binnen deze standaard past, wordt regulier beoordeeld en geïndiceerd.

184

10.10		 Indicatie Palliatief Terminale Zorg met Verblijf, indien verblijfsindicatie in vorm
		 Verblijf langdurig of ZZP al aanwezig is90
Verzekerden die al in een AWBZ-instelling wonen zullen in de eindfase van hun leven de noodzakelijke zorg krijgen
op basis van het eerder toegekende zorgzwaartepakket of verblijfsindicatie. De zorg aan het eind van het leven is
een onderdeel van de taken van een AWBZ-instelling.
Maar in bijzondere situaties is het mogelijk dat de verzekerde, woonachtig in een instelling, dit
zorgzwaartepakket VV 10 ook krijgt toegekend. Dat is het geval wanneer de verzekerde lijdt aan een ziekte/
aandoening in het terminale stadium, dat wil zeggen een levensverwachting heeft van naar verwachting niet
langer dan 3 maanden, en de zorgvraag aan alle onderstaande criteria voldoet:
• noodzaak tot bestrijding van zware pijn en
• zeer intensieve 24-uurszorg die in andere pakketten niet mogelijk is en
• speciale medische apparatuur en
• noodzaak van inzet van speciaal opgeleid personeel.
Als aan deze voorwaarden is voldaan, wordt ZZP VV 10 geïndiceerd.

90 De omschrijving, de indicatiecriteria en de bekostiging van dit ZZP zijn binnen de keten onderwerp van gesprek. Zodra
hierover consensus is bereikt, zullen de gewijzigde indicatiecriteria door het CIZ worden toegepast en in de Indicatiewijzer
worden gewijzigd.

Hoofdstuk 10 Palliatief Terminale Zorg

185

186

Hoofdstuk 11
Thuisbeademing
Inhoudsopgave
11.1

11.2

11.3
11.4

11.5

Inleiding en ontwikkelingen
Inleiding
Ontwikkelingen
Betrokken organisaties
Wat is beademing, soorten beademing en bij welke aandoeningen komt dit voor?
Andere AWBZ-functies dan Verpleging
Thuisbeademing op andere locaties dan de eigen woning
Instructie indicatiestelling thuisbeademing op grond van de AWBZ
Activiteiten en handelingen
Uitzonderingen indicatiestelling bij kinderen tot 18 jaar bij
leveringsvoorwaarden B2, C en D in relatie tot Verblijf
Het beleidskader/verantwoordelijkheden
Procedure		

Bijlage bij hoofdstuk 11

188
188
188
188
189
189
190
191
191
195
195
195
198
199

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

187

11.1 Inleiding en ontwikkelingen
Inleiding
De verpleging die noodzakelijk is vanwege medisch specialitische zorg die niet gepaard gaat met (Zvw)
verblijf, is bij thuisbeademing, net als bij palliatieve zorg, als verzekerde prestatie uitgesloten in het Besluit
Zorgverzekeringen. Deze vorm van verpleging komt daarom nu ten laste van de AWBZ.
In dit hoofdstuk wordt de indicatiestelling voor zowel volwassenen als kinderen (< 18 jaar) toegelicht. Dit voor
de directe handelingen alsmede ook voor de beslissing met en zonder Verblijf. Voor kinderen zijn er binnen de
aanspraken meer mogelijkheden gecreëerd om geen ZZP te hoeven indiceren. Dit vanwege de maatschappelijke
acceptatie dat kinderen bij hun ouders moeten kunnen opgroeien. Daarnaast vanwege het niet beschikbaar zijn
van alternatieve woon-/verblijfssituaties waar adequate/passende zorg geleverd kan worden. In deze toelichting
zijn de mogelijkheden uitgebreid omschreven. Voor volwassenen wordt de afweging met of zonder Verblijf
gemaakt op basis van bijlage Algemeen bij de beleidsregels indicatiestelling AWBZ. Het maken van deze afweging
wordt hiermee in deze toelichting niet uitputtend behandeld.
Verpleging, noodzakelijk in verband met medisch specialistische zorg
Het criterium ‘Verpleging, noodzakelijk in verband met medisch specialistische zorg’ als wettelijk voorliggende
voorziening, is met de uitsluiting van de aanspraak op de Zorgverzekeringswet niet meer van toepassing op de
indicatiestelling voor verpleegkundige zorg rondom thuisbeademing vanuit de AWBZ.
Toezicht op individuele basis bij kinderen: functie Verpleging, activiteit 4.1
In bijlage 5 bij de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ (Verpleging), is het individueel toezicht bij kinderen onder
activiteit 4.1 opgenomen.

Ontwikkelingen
Het CIZ beziet in overleg met de Vereniging Samenwerkingsverband Chronische Ademhalings-ondersteuning
(VSCA)91 en het CVZ de mogelijkheid om verzekerden met thuisbeademing te categoriseren in een beperkt aantal
standaardprofielen en voor deze groep een realistisch zorgpakket te formuleren. Tot die tijd is hetgeen in de
bijlagen bij de beleidsregels en in deze toelichting is opgenomen van kracht.
De verantwoordelijkheid voor de zorg rondom de (thuis)beademing ligt bij de medisch specialist van het
behandelend Centrum voor Thuisbeademing.
De centra voor thuisbeademing en de Inspectie voor de gezondheidzorg (IGZ) zijn in overleg over het opstellen
van een kwaliteitskader ‘verantwoorde zorg bij thuisbeademing’. Hierbij komen aspecten als veiligheid,
verantwoordelijkheid, doeltreffendheid en kwaliteit van leven aan bod. Dit kader zal vervolgens worden verwerkt
in de aanspraken en hiermee ook in deze toelichting. Een bijstelling van deze toelichting vindt ook plaats op basis
van ervaringen uit de (indicatie)praktijk.

Betrokken organisaties
De Vereniging Samenwerkingsverband Chronische Ademhalingsondersteuning (VSCA)
In de VSCA werken patiëntenorganisaties en hulpverleners samen. De vier Centra voor Thuisbeademing van de
academische ziekenhuizen, revalidatiecentra, woonvormen, verpleeghuizen, patiëntenverenigingen en een aantal
individuele beroepsbeoefenaren maken deel uit van het ledenbestand van de VSCA. Velen uit het veld worden op
grond van hun deskundigheid bij de VSCA betrokken. Het gaat hierbij zowel om deelname aan het VSCA-bestuur
voor de ontwikkeling van het beleid als om de uitwerking van veelal projectmatige activiteiten in werkgroepen en
commissies.

91 Zie voor een uitleg over de VSCA het onderwerp ‘betrokken organisaties’.

188

Centra voor thuisbeademing (CTB’s)
Beademing is een op zichzelf staande zorgvorm. Verzekerden die (langdurig) worden beademd worden hierbij
begeleid door één van de centra voor thuisbeademing. Het behandelend centrum voor thuisbeademing heeft de
eindverantwoordelijkheid bij het nemen van de beslissing of de beademing in de thuissituatie kan plaatsvinden.
Ook in de thuissituatie blijven zij verantwoordelijk voor de zorg rondom deze verzekerden. Er zijn in Nederland
vier CTB’s: UMC Groningen, UMC Utrecht, Erasmus MC Rotterdam en AZM Maastricht. De CTB’s in Utrecht en
Rotterdam hebben beiden een onderafdeling, respectievelijk het revalidatiecentrum Groot Klimmendaal in
Arnhem en het Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis. De eindverantwoordelijkheid voor de beademing in de
thuissituatie ligt voor deze onderafdelingen respectievelijk bij het CTB in Utrecht en het CTB in Rotterdam.

11.2 Wat is beademing, soorten beademing en bij welke aandoeningen komt dit voor?
Er is sprake van beademing wanneer de ademhaling mechanisch door apparatuur wordt overgenomen, al dan
niet volledig of ter ondersteuning. Dit kan continu het geval zijn. Maar ook intermitterend, bijvoorbeeld alleen
gedurende de nacht of mede ‘on demand92’ (automatische inschakeling van de apparatuur bij het wegvallen van
de ademhaling bij de verzekerde). (Mechanische) beademing met behulp van apparatuur kan plaatsvinden via
een tracheostoma (invasief) of via een mond-/neuskap (non-invasief). Bij beide vormen is voor de uiteindelijke
indicatiestelling van de AWBZ-zorg de responstijd, maar ook de aan-/afwezigheid van de handfunctie van belang.
Het aan-/afwezig zijn van de handfunctie is enerzijds van belang voor wat betreft het zelf kunnen uitvoeren van
handelingen rondom de beademing (zelfzorg). Anderzijds kan dit een risico zijn bij het ongewenst verwijderen van
de tracheacanule of mond-/neuskap, iets wat regelmatig bij met name jonge kinderen wordt gezien. Dit vanwege
de onwetendheid van verzekerde voor de consequenties van het ‘losmaken’ van de canule of mond-/neuskap.
Aandoeningen waarbij vaak beademing wordt toegepast zijn: spierziekten, ernstige kyfo-scoliose, een ‘hoge’
dwarslaesie en neurologische ziektebeelden (bijvoorbeeld ALS). Uitgebreide informatie over (thuis)beademing
staat op de website van de VSCA (www.vsca.nl). Hier is ook een brochure met algemene informatie en informatie
over de basisverzorging te downloaden.
Wat valt niet onder ‘beademing’ en hiermee niet tot de aanspraak Verpleging AWBZ/medisch specialistische
verpleging:
•   	 het incidenteel beademen via de tracheostoma met behulp van een ballon, al dan niet bij calamiteiten;
er is geen sprake van continue of intermitterende beademing naast dit incidentele gebruik van de
beademingsballon;
• het toedienen van zuurstof via een ‘brilletje’, flowsnor, tracheostoma of anderszins; het bewaken van het
zuurstofgehalte in het bloed met behulp van een saturatiemeter;
• het hebben van een tracheostoma;
• apparatuur bij slaapapneu.
Aanvragen voor dergelijke AWBZ-zorg, worden als reguliere AWBZ-aanvragen afgehandeld.

Andere AWBZ-functies dan Verpleging
Naast de (medisch specialistische) handelingen worden de overige AWBZ-functies volgens algemeen geldende
criteria geïndiceerd. Dit betekent ook dat de afbakening met andere domeinen, bijvoorbeeld behandeling vanuit
de Zorgverzekeringswet, wordt gerespecteerd.

92 Doordat de apparatuur voorziet in een ingestelde ademfrequentie zal bij een terugval of het wegvallen van de ademhaling
van de verzekerde de ademhaling volgens de noodzakelijke frequentie doorgang vinden.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

189

Thuisbeademing op andere locaties dan de eigen woning
Begeleiding in groepsverband en Verblijf Tijdelijk
Het is mogelijk dat kinderen met beademing die thuis wonen in staat zijn om zorg of dagbesteding te ontvangen
buiten de thuissituatie. Deze zorg zou dan als BG groep of Verblijf tijdelijk kunnen worden geïndiceerd. De
indicatiestelling geschiedt dan hier ook volgens de algemeen geldende criteria en uitgangspunten. Bij beademing
is er, net als bij alle andere indicaties, bij BG groep sprake van integrale pakketten. Dit dus ook voor de
(medisch specialistische) verpleegkundige handelingen. Bij Verblijf Tijdelijk worden de (medisch specialistische)
verpleegkundige handelingen naar noodzaak en volgens de in deze toelichting opgenomen normeringen op
basis van de functie Verpleging geïndiceerd. Een indicatie voor verpleegkundig toezicht93 (activiteit 4.1) kan niet
worden gesteld gedurende het tijdelijk Verblijf.
Vervoer naar de BG groep: Tijdens het vervoer naar en van de BG groep worden alleen de directe handelingen
geïndiceerd die gedurende de rit noodzakelijk zijn. Er wordt geen verpleegkundig toezicht geïndiceerd: de
kwaliteit van het vervoer naar de BG groep moet immers aansluiten bij de doelgroep waarvoor de betreffende
setting of het programma bestemd is en op grond daarvan is de zorgaanbieder verantwoordelijk voor het toezicht
tijdens het vervoer.
Thuisbeademing in een Fokuswoning (ADL-cluster)
Het komt voor dat verzekerden beademd worden in een Fokuswoning. De voor de bewoners van deze
Fokuswoningen noodzakelijke verpleegkundige handelingen in verband met thuisbeademing kunnen als AWBZzorg worden geïndiceerd. Dit conform de voorwaarden zoals deze in dit hoofdstuk zijn opgenomen.
Thuisbeademing op school
Kinderen die worden beademd kunnen zowel een reguliere- als speciale school bezoeken. De indicatiestelling
rondom de zorg bij thuisbeademing wijkt niet af van andere te indiceren AWBZ-zorg gedurende de tijd dat het
kind de school bezoekt (zie de bijlagen bij de beleidsregels indicatiestelling AWBZ Gebruikelijke zorg, Verpleging
en Persoonlijke Verzorging en de toelichting indicatiestelling voor AWBZ-zorg in het onderwijs). Verpleegkundig
toezicht gedurende de tijd dat het kind de school bezoekt kan alleen in zeer bijzondere (levensbedreigende)
situaties worden geïndiceerd.
Thuisbeademing tijdens leerlingenvervoer (medische begeleiding)
Het is mogelijk om verpleegkundig toezicht vanuit de AWBZ te indiceren gedurende de rit naar en van school.
Dit kan alleen wanneer er in de thuissituatie sprake is van een leveringsvoorwaarde die indicatiestelling voor
verpleegkundig toezicht rechtvaardigt94.
Thuisbeademing gedurende behandeling/therapie op basis van de Zvw en het vervoer
Voor vervoer naar zorg in het kader van de Zvw (medisch specialist, revalidatie, fysiotherapie et cetera is geen
vervoer ten laste van de AWBZ mogelijk. De Zvw biedt slechts beperkte mogelijkheden tot vervoer, waaronder
wel het vervoer van rolstoelafhankelijke mensen valt. De wetgever heeft die beperkingen bewust vastgesteld,
zodat het ontbreken van mogelijkheden in de Zvw niet betekent dan een beroep op de AWBZ mogelijk is. Tijdens
de Zvw-zorg is geen AWBZ-Verpleging mogelijk. Wel is (bij kinderen) VP in de vormen van verpleegkundig toezicht
en verpleegkundige interventie mogelijk tijdens het vervoer. Dit komt ten laste van de AWBZ voor zover dit geen
Gebruikelijke zorg betreft en sprake is van een leveringsvoorwaarde die indicatiestelling voor verpleegkundig
toezicht rechtvaardigt.

93 Met verpleegkundig toezicht wordt in dit hele hoofdstuk ‘toezicht bij thuisbeademing bij kinderen tot 18 jaar’ bedoeld.
94 Dit naar aanleiding van een gerechtelijke uitspraak van de rechtbank Zwolle rondom passend vervoer naar en van school en
het aandeel van gemeenten hierin.

190

11.3 Instructie indicatiestelling thuisbeademing op grond van de AWBZ
Activiteiten en handelingen
De direct (verpleegkundige) handelingen die tot de zorg rondom de thuisbeademing horen kunnen zijn (niet
limitatief):
• bronchiaal toilet, ook wel ‘sprayen NaCl’ of ‘druppelen’ genoemd;
• uitzuigen van slijm;
• verzorgen van de tracheostoma;
• periodiek verwisselen van de beademingscanule;
• aan- en afkoppelen van de beademingsmachine.
Handeling
Bronchiaal toilet
Ook wel druppelen/sprayen/
spoelen met
NaCl genoemd

Uitzuigen trachea of mond-/
keelholte

Functie/
Activiteit
VP
2.1

Handeling omvat

VP
2.1

Afkoppelen beademingsmachine, het
uitzuigen van de
trachea of mond-/
keelholte en het
aankoppelen van de
beademingsmachine

Afkoppelen
beademings­machine,
uitzuigen, balloneren
(indien aan de orde),
druppelen/spoelen
van de NaCl en het
aankoppelen van de
beademingsmachine

Gemiddelde
tijd1
15 minuten
per keer

Standaard
frequentie2
3 à 4 x per dag

5 tot 10
minuten per
keer

Afhankelijk
van individuele noodzaak

Bijzonderheden
Het gebruik van een hoestmachine (coughlator) is een
mechanisch alternatief voor
deze handeling. Deze handeling
wordt dan ook in plaats van het
bronchiaal toilet uitgevoerd. Dit
betekent dat de frequenties van
beide handelingen op elkaar
moeten worden afgestemd.
Deze handeling maakt vaak
onderdeel uit van andere
activiteiten zoals bronchiaal
toilet. Wanneer het uitzuigen
samenvalt met een andere handeling, wordt hiervoor niet apart
geïndiceerd.
De te indiceren tijd kan per
verzekerde verschillen. Factoren
die hierop van invloed zijn betreffen de taaiheid van het slijm
en of de verzekerde al dan niet
hiernaast sondevoeding krijgt
toegediend.
Notabene: redenen voor afwijken normtijd beleidsregel VP (20
minuten per keer) zijn: de uitzuigapparatuur (uitzuig­katheter)
ligt altijd klaar voor gebruik en
er is sprake van gewenning bij
het uitvoeren van de handeling,
de meestal hoge frequentie is
van invloed op de hoeveelheid
uit te zuigen slijm.

1 Ook hier betreft het basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen gedragsproblemen hebben,
enzovoort. Onder de gemiddelde tijd valt ook het schoonhouden van de apparatuur en hulpmiddelen.
2 Met ‘standaard frequentie’ wordt de frequentie bedoeld die meestal aan de orde is.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

191

Handeling

Functie/
Activiteit

Balloneren

Handeling omvat

Gemiddelde
tijd1

Standaard
frequentie2

Het beademen met
behulp van een beademingsballon.

Verwisselen van
de beademingscanule

VP
2.1

Het verwisselen van
de (buiten)canule die
in het stoma blijft.
Handeling is inclusief
het verzorgen van
de huid rondom de
tracheastoma.

30 minuten
per persoon
per keer

Wekelijks
of meer
wekelijks. Dit
op voorschrift
Centrum
Thuisbeademing.
Frequentie is
afhankelijk
van het type
canule dat
wordt gebruikt. Zilver,
kunststof,
met- of zonder
cuff.

Verzorging van
de niet-intacte
huid rondom de
tracheo­stoma

VP 1.3

Het los- en vastmaken van het
canulebandje (canule
blijft in stoma); het
reinigen van de
huid rondom het
stoma; het inzalven/
aanstippen van de
huidrand.

15 minuten
per keer

1x per dag

Bijzonderheden
Balloneren wordt als samen­
vallende activiteit toegepast bij
bronchiaal toilet. Wanneer dit
in geval van nood moet worden
toegepast, wordt hier niet apart
voor geïndiceerd. Deze handeling valt bij deze ‘noodsituaties’
onder de totale verzorging
rondom de beademing.
Bij beademing is sprake van een
binnen- en buitencanule. Kinderen hebben geen binnen­canule.
De te indiceren tijd wordt gemiddeld over het aantal weken
dat de handeling moet worden
uitgevoerd.

Als er sprake is van een niet
intacte huid, is dit VP.
Ook wordt deze handeling onder
VP geïndiceerd wanneer er
sprake is van continue tracheostomale beademing.

1 Ook hier betreft het basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen gedragsproblemen hebben,
enzovoort. Onder de gemiddelde tijd valt ook het schoonhouden van de apparatuur en hulpmiddelen.
2 Met ‘standaard frequentie’ wordt de frequentie bedoeld die meestal aan de orde is.

192

Handeling
Het aanbrengen
en verwijderen
van de mond-/
neuskap Ook
wel aan- en
afkoppelen van
de beademingsapparatuur
genoemd.

Functie/
Activiteit
VP
2.1

Handeling omvat
Het aanbrengen en
verwijderen van de
mond-/neuskap,
inclusief de uit te
voeren controles en
eventueel uitzuigen.

Gemiddelde
tijd1
Aankoppelen:
15 minuten
Afkoppelen:
5 minuten

Standaard
frequentie2
Afhankelijk
van het aantal
periodes
dat wordt
beademd.
(niet aaneen-­
sluitend).

Het aan- en
afkoppelen van
de beademingsapparatuur bij
beademing via
de trachea.

VP
2.1

Het aan- en afkoppelen van de beademingsapparatuur bij
beademing via de
trachea, inclusief de
uit te voeren controles en eventueel
uitzuigen.

Zie bijzonderheden

Zie bijzonderheden

Controle
lichaams­
functies.

VP
1.2

Het controleren,
interpreteren van
lichaamsfuncties en
alarmen die tot de
handelingen rondom
lichaamsfuncties
behoren zoals omschreven bij activiteit
1.2, inclusief het
controleren van het
zuurstofgehalte,
het toedienen van
zuurstof en het
vastmaken van de
saturatiemeter.

Zie bijzonderheden

Zie bijzonderheden

Bijzonderheden
Er wordt tijd geïndiceerd
wanneer sprake is van niet
aaneensluitende periodes van
beademing. Bijvoorbeeld beademing gedurende de nacht en de
middagrust. Bij het tussendoor
naar het toilet gaan, is het niet
noodzakelijk dat de mond-/
neuskap wordt verwijderd. Het
loskoppelen van de slang van de
apparatuur kan eenvoudig en
snel plaatsvinden. Hier wordt
dan geen tijd voor geïndiceerd.
Notabene: als er tijdens de
periode dat er wordt beademd
gedronken moet worden, dan
moet het masker volledig worden verwijderd en herplaatst.
Bij tracheostomale beademing
maken deze handelingen deel
uit van de handelingen die het
aan-/afkoppelen noodzakelijk
maken.
Bijvoorbeeld bij het verwisselen
van de canule, het verzorgen
hiervan, het bronchiaal toilet en
dergelijke Daarnaast vergt de
handeling nauwelijks tijd. Om
deze reden wordt er ten behoeve
van deze handeling geen aparte
tijd geïndiceerd.
Het controleren en interpreteren
van lichaams­functies maakt integraal onderdeel uit van de veelvuldig per dag uit te voeren zorg
en verpleegkundige handelingen
rondom de beademing.
Er wordt dan ook geen aparte
tijd geïndiceerd.

1 Ook hier betreft het basisminuten voor verzekerden die zich ‘normaal’ kunnen bewegen, meewerken, geen gedragsproblemen hebben,
enzovoort. Onder de gemiddelde tijd valt ook het schoonhouden van de apparatuur en hulpmiddelen.
2 Met ‘standaard frequentie’ wordt de frequentie bedoeld die meestal aan de orde is.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

193

Verpleegkundig toezicht
Naast directe verpleegkundige handelingen kan sprake zijn van noodzakelijk verpleegkundig toezicht. Wanneer de
mantelzorg niet in staat en bereid is om dit toezicht te leveren en dit netto leidt tot leveringsvoorwaarden B2, C of
D en er geen sprake is van een terminale situatie zoals beschreven in het hoofdstuk Palliatieve Terminale Zorg, zal
in deze situaties bij verzekerden van 18 jaar en ouder Verblijf zijn aangewezen. En ook als zodanig in de vorm van
een ZZP worden geïndiceerd. Voor kinderen tot 18 jaar kan op deze regel een uitzondering worden gemaakt. De
criteria en mogelijkheden hiertoe worden in paragraaf 11.4 beschreven.
Zorg door twee zorgverleners
Bij verzekerden met een complexe zorgvraag kan het noodzakelijk zijn dat de zorg door twee zorgverleners
geleverd wordt. Bij de indicatiestelling wordt eerst beoordeeld of daarvoor voorliggend mogelijkheden zijn
in de vorm van bijvoorbeeld mantelzorg en gebruik van hulpmiddelen, zoals een tillift, glijlaken, rollaken et
cetera. Vervolgens wordt de omvang van de resterende zorg, te verlenen door twee zorgverleners, berekend en
meegeteld bij de totale omvang van de indicatie. De volledige tijd van de handeling wordt dubbel geïndiceerd en
niet alleen het gedeelte dat door twee personen moet worden uitgevoerd. Wanneer bijvoorbeeld de verzekerde
voor het wassen en aankleden door twee personen moet worden gedraaid, maar de daadwerkelijke verzorging
door een persoon kan plaatsvinden, wordt toch de volledige (gemiddelde)tijd dubbel geïndiceerd vanwege de
noodzakelijke aanwezigheid van die tweede persoon. Als er sprake is van ‘Gebruikelijke Zorg’, dan wordt dit
toegepast op de te leveren zorg door de eerste persoon. Voor de door de tweede persoon te leveren zorg wordt de
(gemiddelde)tijd volledig geïndiceerd.
Gebruikelijke zorg/ Persoonlijke Verzorging
De bijlagen 3 en 4 bij de beleidsregels indicatiestelling AWBZ (Gz en PV) zijn bij thuisbeademing onverkort van
toepassing.
Airstacking
Bij airstacken wordt lucht in de longen geblazen met behulp van een beademingsballon tot de maximale
inblaasbare hoeveelheid is bereikt.
Doel is het verbeteren van de hoestkracht, het voorkomen of verminderen van het verstijven van de borstkas, het
voorkomen van slijmophoping in de luchtwegen en samenvallen van de longblaasjes. Deze activiteit behoort in
beginsel tot het domein van de fysiotherapeut, maar wordt in de praktijk door de verpleegkundige van het CTB
uitgevoerd. In de thuissituatie wordt dit veelal door de mantelzorg gedaan.
Omdat het gaat om zorg die valt onder zorg zoals fysiotherapeuten die plegen te bieden en er geen sprake is van
multidisciplinair AWBZ-Behandeling (de verantwoordelijkheid voor de behandeling ligt onverkort bij de medisch
specialist), gaat het niet om AWBZ-zorg.

194

11.4 Uitzonderingen indicatiestelling bij kinderen tot 18 jaar bij
leveringsvoorwaarden B2, C en D in relatie tot Verblijf
Het beleidskader/verantwoordelijkheden
In de bijlage ‘algemeen’ van de beleidsregels staat, dat enige ondoelmatigheid bij kinderen tot 18 jaar
wordt geaccepteerd. Ook wordt aangegeven dat onder andere bij kinderen leveringsvoorwaarde C of D niet
noodzakelijkerwijs tot Verblijf leidt. Bij thuisbeademing kan hierop ook een uitzondering worden gemaakt voor
leveringsvoorwaarde B2. De ondoelmatigheid richt zich met name op het kunnen indiceren van individueel
verpleegkundig toezicht. Om bij kinderen met thuisbeademing over te kunnen gaan tot het indiceren van AWBZzorg in functies en klassen in plaats van een ZZP gelden de volgende cumulatieve voorwaarden:
a
b
c

d

het is de wens van de ouders om het kind thuis te laten wonen en
het centrum voor thuisbeademing draagt hiervoor de verantwoordelijkheid en
de mantelzorger neemt een deel van de zorg over. Met het deel wordt die zorg bedoeld die overblijft na de
indicatiestelling van de direct benodigde zorg en de in die situatie (maximaal) mogelijke omvang van het
te indiceren toezicht. De voorwaarden en mogelijkheden van de directe zorg zijn in voorgaande paragrafen
beschreven, en
dit leidt tot doeltreffende zorgverlening.95

Notabene: de ouders/mantelzorgers worden door het CTB geschoold op het uitvoeren van de voorbehouden
handelingen, zoals het uitzuigen en het verwisselen van de tracheacanule. Pas wanneer de ouders/mantelzorgers
voldoende bekwaam zijn in het uitvoeren van deze handelingen, kan de verzekerde naar huis worden ontslagen.
Het is uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de opdrachtnemer (verzekerde zelf of ouder van de verzekerde)
om de bekwaamheid op peil te houden. Dit in overleg/afstemming met het CTB. Het initiatief hiertoe ligt bij de
verzekerde/ouders van de verzekerde. Hiervoor kan niet activiteit 1.7 ‘verpleegkundige begeleiding bij uitvoeren
zelfzorg’ worden geïndiceerd. Zie voor de omschrijving van deze activiteit hoofdstuk 6 Verpleging.
Hieronder worden de voorwaarden en mogelijkheden beschreven hoe om te gaan met aanvragen voor
thuisbeademing van kinderen tot 18 jaar. Het gaat hier om gevallen waarin het wenselijk is om het kind thuis te
laten verblijven. Oftewel, om een indicatie te stellen voor AWBZ-zorg zonder Verblijf. Het CIZ gaat bij het nemen
van deze beslissing uit van het belang van het kind.
Algemene voorwaarden voor het afgeven van een besluit voor extramurale zorg in plaats van ‘Verblijf’ voor
kinderen tot 18 jaar bij thuisbeademing
Zoals in paragraaf 11.1 is aangegeven, is het beademingscentrum eindverantwoordelijke voor de beademing in
de thuissituatie. Bij beademing in de thuissituatie verklaart het beademingscentrum dat hiermee een veilige en
doeltreffende oplossing wordt geboden. En heeft het beademingscentrum het vertrouwen dat de ouders in staat
en bereid zijn om de zorg aan hun kind thuis te bieden. Een aandachtspunt hierbij is dat de ouder (hulpverlener)
binnen de responstijd96 zorg moet kunnen leveren. Aangezien anders direct levensgevaar ontstaat.
Notabene: de mate van ondersteuning door middel van het indiceren van AWBZ-zorg voor de directe handelingen,
het verpleegkundig toezicht en/of andere vormen van respijtzorg/mantelzorgondersteuning is van belang om
deze verantwoording ook te kunnen dragen en om aan door de inspectie gestelde veiligheidseisen te kunnen
voldoen. Als de draagkracht/draaglast uit balans raakt moet binnen de grenzen van de mogelijkheden van
de AWBZ worden bezien of aanvullende ondersteuning vanuit de AWBZ kan worden geboden. Gaat dit de
mogelijkheden te boven en/of wordt er een onveilige situatie geconstateerd, dan wordt er contact opgenomen
met het CTB. Wanneer de zorg thuis niet meer haalbaar is, is het uiteindelijk aan het CTB om te regelen dat de
zorg in een andere setting wordt geboden. Hierbij moet worden aangetekend dat er nauwelijks alternatieven zijn.

95 Doeltreffend: het gewenste effect van de zorg wordt bereikt.
96 Hiermee wordt de tijd bedoeld dat de verzekerde in levensgevaar komt wanneer hij niet met behulp van de apparatuur wordt
beademd. Deze tijd kan variëren tussen 15 seconden en een aantal uren.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

195

Omschrijving leveringsvoorwaarden C en D bij thuisbeademing
(voor een beschrijving van de overige leveringsvoorwaarden, zie bijlage 1 Algemeen bij de Beleidsregels
indicatiestelling AWBZ.)
C

voortdurend in de nabijheid
(volgens bijlage Algemeen)
Bij thuisbeademing ter bepaling
mogelijkheden tot indiceren van
verpleegkundig toezicht

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een
zorgverlener die in de buurt van de verzekerde is. De hulpverlener is in de nabijheid van de verzekerde en biedt zorg, als dat nodig is.
Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een
zorgverlener die in de buurt van de verzekerde is.
De hulpverlener handelt op basis van de vraag om hulp door de verzekerde zelf of
op basis van een door apparatuur afgegeven alarm. De hulpverlener moet tussen
de 5 en 15 minuten* na de roep om hulp (alarm) hulp kunnen bieden, omdat er
anders direct levensgevaar ontstaat.
*15 minuten betreft de wettelijke aanrijtijd van een ambulance.

D

24 uur per dag direct aanwezig
(volgens bijlage Algemeen)
Bij thuisbeademing ter bepaling
mogelijkheden tot indiceren van
verpleegkundig toezicht

Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een
zorgverlener die 24 uur per dag dichtbij de verzekerde is. De hulpverlener moet
direct zorg kunnen leveren, als dat nodig is, aangezien anders gevaar ontstaat.
Aan de zorgaanbieder wordt geadviseerd deze zorg te laten verlenen door een
zorgverlener die 24 uur per dag dichtbij de verzekerde is.
De verzekerde kan zelf alarmeren of de vitale lichaamsfuncties worden bewaakt
door apparatuur en de hulpverlener moet binnen 5 minuten zorg kunnen leveren,
als dat nodig is, aangezien anders gevaar ontstaat.
De verzekerde kan niet zelf alarmeren en de vitale lichaamsfuncties zijn niet te
bewaken door apparatuur en de hulpverlener moet binnen 15 minuten zorg kunnen leveren, als dat nodig is, aangezien anders gevaar ontstaat.

Criteria en mogelijkheden voor het indiceren van individueel verpleegkundig toezicht
Maximale omvang
Individueel verpleegkundig toezicht in verband met thuisbeademing bij kinderen (paragraaf 4.4; activiteit 4.1) kan
in de vorm van respijtzorg of als mantelzorgondersteuning worden geïndiceerd.
Deze tekst is
gewijzigd. Zie
voor nadere
uitleg over
deze wijziging
hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3.2.

Wanneer (tijdelijk) Verblijf, Begeleiding groep en/of Verpleging in de vorm van Verpleegkundig toezicht in verband
met thuisbeademing bij kinderen, al dan niet als respijtzorg, wordt geïndiceerd, dan kan dit voor maximaal
3 etmalen (=18 dagdelen) per week. In deze 3 etmalen per week moeten ook de dagdelen (dagbesteding ter
vervanging van) school, arbeid en (medisch) kinderdagverblijf worden meegerekend. Wanneer een kind 40 weken
per jaar 9 dagdelen per week naar school gaat, staat dit gelijk aan 7 dagdelen per week per 52 weken.
Bij de beoordeling of er een noodzaak is tot het indiceren van toezicht op individuele basis in de vorm activiteit
4.1 ‘verpleegkundig toezicht’ als nachtzorg, wordt eerst vastgesteld of toezicht in andere vormen (BG groep als
nachtopvang en Verblijf tijdelijk) geen doelmatige oplossing biedt.
Zie voor een voorbeeld voor de berekening van het maximaal te indiceren uren VP 4.1, de bijlage bij dit hoofdstuk.

196

1. Gedurende de nacht bij leveringsvoorwaarde B2 en C
Criteria
• Er is sprake van een langdurige en zeer frequente zorgbehoefte (meer dan twee keer per nacht). Bij de
beoordeling wordt rekening gehouden met andere kinderen binnen het gezin waarbij ook sprake is van
interventies97 gedurende de nacht98, die niet gelijk lopen met de interventie van de verzekerde.
Mogelijkheden
• De maximale hoeveelheid te compenseren nachten in de vorm van indiceren van verpleegkundig toezicht (V.P.
4.1) gedurende de nacht, betreft voor een twee-ouder gezin drie nachten (6 dagdelen) per week. Voor een
één-oudergezin99 is dit maximaal vijf nachten (10 dagdelen) per week. Het aantal te indiceren uren VP 4.1
bedraagt per dagdeel (lees nachtdeel) maximaal vier uur. Op deze vier uur wordt de geïndiceerde tijd voor alle
directe zorg in mindering gebracht;
• Verpleegkundig toezicht in de vorm van VP 4.1 kan niet buiten de nachten om worden geïndiceerd. Naar
noodzaak worden de andere mogelijke vormen van toezicht zoals BG groep en Verblijf tijdelijk geïndiceerd.
2. Gedurende de nacht en dag bij leveringsvoorwaarde D
Criteria
Zie omschrijving leveringsvoorwaarde D.
Mogelijkheden
• De maximaal te compenseren nachten in de vorm van het indiceren van verpleegkundig toezicht (4.1)
gedurende de nacht, betreft zeven nachten (14 dagdelen) per week. Dit voor zowel een één-ouder als een
twee-ouder gezin. Het aantal te indiceren uren VP 4.1 bedraagt per dagdeel maximaal vier uur. Op deze vier
uur wordt de geïndiceerde tijd voor alle directe zorg in mindering gebracht;
• Naast de compensatie in de zorg voor de nachten kan een één-ouder gezin nog vier dagdelen per week
gecompenseerd worden door het indiceren van individueel verpleegkundig toezicht wanneer andere vormen
van toezicht geen adequate oplossing zijn. De berekening hiervan gebeurt volgens de voorwaarden als
omschreven bij de te compenseren nachten. Aan de ouder wordt gevraagd welke dagdelen per week hij/zij
naast de nachten vrij van zorg wenst te zijn. De berekening van het aantal uren individueel verpleegkundig
toezicht wordt hierop aangepast;
• Naast de compensatie in de zorg voor de nachten kan een twéé-ouder gezin100 nog twee dagdelen per
week gecompenseerd worden door het indiceren van individueel verpleegkundig toezicht wanneer andere
vormen van toezicht geen adequate oplossing zijn. Het aantal te indiceren uren VP 4.1 bedraagt per dagdeel
maximaal vier uur. Op deze vier uur wordt de geïndiceerde tijd voor alle directe zorg in mindering gebracht.
Aan de ouders wordt gevraagd welke dagdelen per week zij naast de nachten vrij van zorg wensen te zijn. De
berekening van het aantal uren individueel verpleegkundig toezicht wordt hierop aangepast.

97		 Met interventies worden momenten van zorg door ouders voor hun kinderen bedoeld.
98		 Met de nacht wordt de periode van 23.00 uur tot 7.00 uur bedoeld.
99		 Er is sprake van één persoon van 18 jaar of ouder.
100 Wanneer er sprake is van co-ouderschap, is er vanwege de aanvaarde gedeelde verantwoordelijkheid, sprake van een
		 twee-oudergezin.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

197

11.5 Procedure
Betreffende de indicatie
• Overgangsregeling: voor kinderen met een aandoening die ze hebben gekregen in het 18e levensjaar, waarbij
AWBZ-zorg activiteit 4.1 VP op basis van bovengenoemde criteria aan de orde is, kan verpleegkundig toezicht
worden geïndiceerd. Dat kan maximaal voor een periode van 1 jaar na het ontstaan van de aandoening;
• Bij een eerste aanvraag waarbij sprake is van individueel verpleegkundig toezicht, is de maximaal te indiceren
periode een half jaar. Daarna kan verlenging volgen.
Gedurende dit eerste half jaar kunnen de draaglast/draagkracht en vaardigheden van de ouders voor het
leveren van een bijdrage aan de zorg voor het kind worden onderzocht. Gestreefd wordt naar een maximale
zelfredzaamheid van het gezin;
• Voortzetting van indicaties met activiteit VP 4.1 is alleen mogelijk bij handhaving van leveringsvoorwaarden.
Voor de bepaling van de geldigheidstermijn na deze periode wordt het gestelde in paragraaf 2.5
‘Geldigheidsduur’ van bijlage 1 Algemeen van de Beleidsregels toegepast.

198

Bijlage bij hoofdstuk 11
Rekenvoorbeeld individueel verpleegkundig toezicht bij kind met leveringsvoorwaarde D (tracheostomale
beademing) in een twee-oudergezin.
Voorbeeld 24-uursoverzicht (etmaal).
Notabene: In dit voorbeeld is sprake van een twee-oudergezin. Het maximum aantal te indiceren dagdelen
individueel verpleegkundig toezicht betreft daarom dan ook 16 dagdelen (lees dag/nachtdelen) per week. Het
maximum te indiceren dagdelen individueel verpleegkundig toezicht over de dagen per week is door het invullen
van deze 2 dagdelen en 2 nachtdelen op de maandag en de nacht van maandag op dinsdag nu dan ook bereikt.
Alleen voor de overige 6 nachten (12 dag/nachtdelen) kan nog verpleegkundig toezicht worden geïndiceerd.
Maandag:
Dag/nachtdelen

Functie/
Activiteiten/
Handelingen

7.00 – 11.00 uur
4 uur = 240
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
240
minuten)

PV 1.1
en 1.2
Zich wassen en
zich kleden
PV 1.2
Verschonen
PV 1.3
In- en uit bed
PV 1.8
Toedienen
Sonde-voeding
(incl. medicijnen)
PV 1.9
Toedienen
medicijnen (via
sonde)

PV 2.1
Verzorgen huid,
e.d.
Totaal PV

11.00 -15.00 uur
4 uur = 240
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
240
minuten)

15.00 – 19.00 uur

19.00 – 23.00 uur

Directe
handelingen

Directe
handelingen

45 minuten

10 minuten
10 minuten
40 minuten

Verpleegkundig
toezicht
Nee

Verpleegkundig
toezicht
Nee

23.00 – 7.00 uur
8 uur = 480
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
480
minuten)

30 minuten

10 minuten
10 minuten
40 minuten

20 minuten
10 minuten
40 minuten

10 minuten
40 minuten

2x 10
minuten
= 20
minuten

105 minuten

60
minuten

10 minuten

10 minuten

80
minuten

90
minuten

20
minuten

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

199

Dag/nachtdelen

Functie/
Activiteiten/
Handelingen

VP 2.1
Uitzuigen
trachea
2 x per uur min
de keren dat
bronchiaal toilet
wordt toegepast
VP 2.1
Bronchiaal toilet
VP 1.3
Verzorgen
trachea-canule
Totaal VP direct

7.00 – 11.00 uur
4 uur = 240
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
240
minuten)
7x5
minuten =
35 mi-

11.00 -15.00 uur
4 uur = 240
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
240
minuten)
7x5
minuten =
35 mi-

15.00 – 19.00 uur

19.00 – 23.00 uur

7x5
minuten =
35 mi-

7x5
minuten =
35 mi-

23.00 – 7.00 uur
8 uur = 480
minuten
Directe
Verhandepleeglingen
kundig
toezicht
Ja
(max.
480
minuten)
16 x 5
minuten =
80 mi-

Directe
handelingen

Directe
handelingen

nuten

nuten

nuten

nuten

nuten

20 minuten

20 minuten

20 minuten
15 minuten

20 minuten

55
minuten

55
minuten

70
minuten

55
minuten

Verpleegkundig
toezicht
Nee

Verpleegkundig
toezicht
Nee

80 minuten

Totaal berekening maandag
Totaal PV
transport
Totaal VP direct
transport
Totaal PV en VP direct
Verpleegkundig toezicht
Totaal VP direct en verpleegkundig toezicht
Totaaltijd per dagde(len)
PV, VP direct en VP verpleegkundig toezicht
(max 240 minuten)

105 minuten
55
minuten
160 minuten
80 minuten
135 minuten
240 minuten =
1 dagdeel

Totaaltijd maandag functies PV en VP
PV:
355 minuten
VP:
820 minuten

200

60
minuten
55
minuten
115 minuten
125 minuten
180
minuten
240 minuten =
1 dagdeel

80
minuten
70
minuten
150 minuten

90
minuten
55
minuten
145 minuten

70
minuten
150 minuten

55
minuten
145 minuten

20
minuten
80 minuten
100 minuten
300 minuten
380 minuten
480 minuten =
2 dagdelen

Vervolg berekenmethode
Per dag wordt de tabel ingevuld. Afhankelijk van de gekozen dagdelen ‘vrij’ wordt het verpleegkundig toezicht
berekend. Het aantal dagdelen ‘vrij’ is gemaximeerd. Raadpleeg hiertoe deze toelichting. Bij het totaal aantal
uren per week wordt uiteindelijk nog het gemiddelde van de activiteiten opgeteld die niet wekelijks plaatsvinden,
zoals het verwisselen van de beademingscanule en het inbrengen van de sonde. Het uiteindelijke totaal aantal
minuten per week PV en VP wordt omgezet in klassen en additionele uren.
Notabene: in dit voorbeeld is sprake van een twee-oudergezin. Het maximum aantal te indiceren dagdelen
individueel verpleegkundig toezicht betreft daarom dan ook 16 dagdelen (lees dag/nachtdelen) per week. Het
maximum te indiceren dagdelen individueel verpleegkundig toezicht over de dagen per week is door het invullen
van deze 2 dagdelen en 2 nachtdelen op de maandag en de nacht van maandag op dinsdag nu dan ook bereikt.
Alleen voor de overige 6 nachten (12 dag/nachtdelen) kan nog verpleegkundig toezicht worden geïndiceerd.

Hoofdstuk 11 Thuisbeademing

201

202

Hoofdstuk 12
AWBZ-zorg in het onderwijs
Inhoudsopgave
12.1
12.2
12.3

12.4
12.5

Inleiding		
Specifieke aandachtspunten bij het onderzoek
Aandachtspunten bij de bepaling van voorliggende voorzieningen
Algemeen
Specifieke aandachtspunten
De aanspraak op AWBZ-zorg
Functies, omvang en geldigheidsduur

204
204
205
205
207
209
209

Bijlagen bij hoofdstuk 12
Bijlage 1: aftrek aantal minuten reguliere zorg, per week, per schoolsoort en per functie
Bijlage 2: Achtergrondinformatie
Bijlage 3: ‘Stages’ in centra voor dagbesteding

211
211
212
213

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

203

12.1 Inleiding
Met deze toelichting op de indicatiestelling van AWBZ-zorg bij kinderen/leerlingen101 die AWBZ-zorg nodig hebben
tijdens hun deelname aan het onderwijs, wordt standaardisatie/uniformering van de indicatiestelling beoogd.
Hetgeen hier specifiek voor indicatiestelling bij kinderen die onderwijs volgen wordt beschreven is gebaseerd op
de vigerende Beleidsregels indicatiestelling AWBZ. De Richtlijn ‘Afbakening en reikwijdte AWBZ en onderwijs’,
waarop deze toelichting mede is gebaseerd, is nog niet aangepast aan de vigerende Beleidsregels indicatiestelling
AWBZ. Daar waar de Richtlijn ‘Afbakening en reikwijdte AWBZ en onderwijs’ afwijkt van de vigerende
Beleidsregels Indicatiestelling AWBZ, zijn deze Beleidsregels van toepassing.
Deze toelichting ‘AWBZ-zorg in het onderwijs102, bevat de volgende onderwerpen:
1. de doelgroep waarvoor geïndiceerd kan worden;
2. specifieke aandachtspunten bij het onderzoek;
3. aandachtspunten bij de bepaling van voorliggende voorzieningen;
4. de aanspraak op AWBZ-zorg;
5. functies, omvang en geldigheidsduur.
Bijlagen:
1. aftrek aantal minuten zorg per week, per schoolsoort en per functie;
2. achtergrondinformatie;
3. stages in centra voor dagbesteding.

12.2 Specifieke aandachtspunten bij het onderzoek
De aanvragen voor AWBZ-zorg in het onderwijs worden net als andere aanvragen aan de hand van het
afwegingskader; het trechtermodel beoordeeld, waarbij de volgende specifieke aandachtspunten van belang zijn:
Rapportage
Omdat het beoordelen van AWBZ-zorg in het onderwijs tamelijk complex is, is voor het indicatieonderzoek
de volgende informatie van belang: aanvraagformulier, informatie over de (medische) diagnose, individueel
zorgplan van de school inclusief een beschrijving van de activiteiten en welke begeleiding/zorg daarbij gewenst is.
Indien aanwezig een kopie van de REC beschikking103, en een individueel zorgplan voor de thuissituatie bij reeds
ingezette zorg.
Grondslag/functies
Als een kind een grondslag heeft voor AWBZ-zorg, kan hij binnen het onderwijs in aanmerking komen voor
functies Persoonlijke Verzorging (PV), Verpleging (VP) of Begeleiding individueel (BG ind). Voor toegang tot de
functie Begeleiding moet er in zijn algemeenheid sprake zijn van matig of zware beperkingen op het terrein van:
de sociale redzaamheid, het bewegen en verplaatsen, het psychische functioneren, het geheugen of de oriëntatie
of er moet sprake zijn van matig of zwaar probleemgedrag tengevolge van de aandoening of stoornis die de
grondslag vormt.
Beperkingen
Het onderzoek naar de beperkingen in de thuissituatie (buiten schooltijd) vindt plaats volgens het afwegingskader
in bijlage Algemeen.
Er wordt onderzocht welke problemen het kind ervaart in de deelname aan het (speciaal) onderwijs en bij welke
zaken begeleiding nodig is.
101 Waar in dit hoofdstuk over kinderen wordt gesproken kan ook jongeren of leerlingen worden gelezen.
102 De term onderwijs heeft betrekking op het regulier onderwijs (basis- en voortgezet onderwijs), het speciaal en voortgezet
speciaal onderwijs en het beroepsonderwijs MBO, HBO en WO.
103 Een REC beschikking is de toelatingsbeschikking tot een school voor speciaal onderwijs van het Regionale Expertisecentrum.

204

Bestaande voorzieningen
Er wordt onderzocht/vastgesteld welk type onderwijs het kind volgt.
Er wordt onderzocht/vastgesteld voor welk type onderwijs het kind is geïndiceerd.
Aanpassing van de omgeving of hulpmiddelen
Er wordt beoordeeld in hoeverre omgevingsfactoren bijdragen aan de AWBZ-zorgvraag voor op school.
Er wordt beoordeeld of er belemmeringen zijn in de school die de intensiteit of omvang van de
begeleidingsbehoefte van het kind op school doen vergroten. Met andere woorden, of de beperkingen van het
kind duidelijker naar voren komen vanwege de onmogelijkheden van de schoolomgeving.
Gebruikelijke zorg
• Gebruikelijke zorg voor ouders aan hun kinderen
Gedurende de tijd dat een kind de school bezoekt is er voor de niet-uitstelbare zorg geen verplichting voor de
ouders om deze gebruikelijke zorg te leveren.
• Gebruikelijke zorg van leerkrachten aan leerlingen
Gebruikelijke zorg heeft primair betrekking op de normale, dagelijkse zorg die ouders geacht worden aan
hun kinderen te bieden. Binnen de school wordt met gebruikelijke zorg gedoeld op de gangbare en normale
dagelijkse zorg, zoals die ook geldt voor gezonde kinderen met een normaal ontwikkelingsprofiel.
Wettelijk voorliggende voorzieningen
In de tabel in bijlage 1 bij dit hoofdstuk wordt benoemd wat de mate van voorliggendheid van het onderwijs
is voor de functies PV en VP. Deze wordt uitgedrukt in een minutentabel. Voor de functie BG individueel is de
minutentabel niet van toepassing104. Dit omdat de in deze tabel opgenomen minuten begeleiding aangemerkt
zijn als schoolactiviteiten. Hiermee kan deze tijd ten opzichte van de AWBZ- functie Begeleiding niet als wettelijk
voorliggende voorziening worden beschouwd.

12.3 Aandachtspunten bij de bepaling van voorliggende voorzieningen
Algemeen
De mate van voorliggendheid van het onderwijs
Deze is door het ministerie van VWS beschreven in de Richtlijn “Afbakening en reikwijdte AWBZ-zorg en
onderwijs”. Welke zorg voorliggend is, is per soort speciaal onderwijs (dit geldt ook voor het regulier onderwijs,
het speciaal basisonderwijs en het voortgezet onderwijs met Rugzak) vertaald in de tabel aantal minuten
reguliere zorg per week per schoolsoort en per functie (bijlage 1 bij dit hoofdstuk).
De Richtlijn veronderstelt een gelijkwaardigheid van het speciaal onderwijs en het regulier onderwijs mét
Rugzak105. De aftrek in minuten PV en VP zorg is in beide gevallen hetzelfde.

104 Dit volgens bijlagen 4 (PV), bijlage 5 (VP) en bijlage 6 (BG) van de Beleidsregels indicatiestelling AWBZ.
105 Het budget in de Rugzak bestaat in het Primair en Voortgezet onderwijs uit drie delen: een bedrag voor formatieuitbreiding, een vrij te besteden bedrag en een bedrag voor ambulante begeleiding. De ambulante begeleiding is bestemd
voor zowel de leerling als de leerkracht. De inhoud van de Rugzak is in het kader van de Richtlijn vertaald in het aantal
minuten zorg dat de school voor speciaal onderwijs aan de individuele leerling levert. Deze minuten zijn te beschouwen
als de mate waarin het onderwijs voorliggend is op de AWBZ-zorg. Ook voor het MBO-onderwijs wordt dit uitgangspunt
onverkort gehanteerd. Er is weliswaar geen speciaal onderwijs op MBO-niveau, maar wel een Rugzak waarbij een aftrek
plaatsvindt op basis van de minutentabel voor het VSO.

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

205

Als een kind, vanwege een aandoening, stoornis en beperkingen, gedrag heeft dat het leren bemoeilijkt, valt
de daarbij behorende begeleiding al dan niet in combinatie met een clusterindicatie onder het onderwijs. Het
gaat daarbij om activiteiten die te maken hebben met de lessen, het leren, de vakinhoud, de pedagogische
en didactische omgang en alle activiteiten gedurende schooltijd, die onder de behandelvorm kortdurende
behandeling, gericht op het herstel en/of aanleren van vaardigheden of gedrag106, vallen. Als er sprake is de
noodzaak tot het leveren van toezicht dat bovengebruikelijk is, kan dit wel tot een AWBZ-aanspraak leiden.
Notabene: de functie Behandeling verhoudt zich in zijn algemeenheid niet tot onderwijsdoelen en wordt los
vanonderwijs gewogen107.
Het CIZ betrekt in het onderzoek naar de voorliggende voorzieningen niet alleen de omvang van de zorg die
binnen het onderwijs geboden dient te worden (zie tabel ‘aftrek aantal minuten reguliere zorg per week, per
schoolsoort en per functie’, in bijlage 1 bij dit hoofdstuk), maar ook de context en de leeromgeving van het
speciaal onderwijs108.
De leerplicht en de voorliggendheid van het onderwijs
Kinderen gaan verplicht naar school vanaf 5 jaar tot en met het schooljaar waarin ze 16 worden (volledige
leerplicht). Daarna start, voor jongeren die nog geen startkwalificatie hebben, de kwalificatieplicht109. Dat
houdt in dat alle jongeren tot hun 18e verjaardag onderwijs moeten volgen, gericht op het halen van een
startkwalificatie. Dit is een HAVO-, VWO- of MBO2-diploma. Heeft een leerling met succes HAVO of VWO afgerond
of een diploma van een opleiding op niveau 2 van het MBO, dan is de kwalificatieplicht niet van toepassing.
Deze tekst is
gewijzigd. Dit
omdat de

In geval van leerplichtontheffing op grond van de vrijstellingsregeling in de Leerplichtwet, vervalt de
voorliggendheid voor dat deel waar ontheffing voor is. In dat geval ontstaat er een mogelijkheid voor BG groep.

Leerplichtwet
geen gedeeltelijke
leerplichtontheffing
kent.

Deze tekst is ter
verduidelijking
in de hoofdtekst
opgenomen in
plaats van als
voetnoot.

Kinderen van 4 jaar zijn nog niet leerplichtig. Als voor kinderen van deze leeftijd AWBZ-zorg in het onderwijs wordt
gevraagd en het kind heeft nog geen clusterindicatie, dan kan het onderwijs niet als voorliggende voorziening
worden gezien (het kind is immers niet leerplichtig). Als kinderen van 4 jaar wel in het bezit zijn van een
clusterindicatie is er sprake van onderwijs als niet-wettelijke maar als algemeen gebruikelijke voorziening. In deze
situaties wordt de minutenaftrek tevens gehanteerd (zie tabel ‘aftrek aantal minuten reguliere zorg per week, per
schoolsoort en per functie’, in bijlage 1 bij dit hoofdstuk).
Ondanks het feit dat kinderen van 4 jaar nog niet leerplichtig zijn, is het wel mogelijk om Begeleiding in
groepverband te indiceren met als zorgdoel ‘het bieden van een dagprogramma ter vervanging van school’.
Onderwijs wordt bij kinderen vanaf 4 jaar, voor wat betreft kinderopvang (oppas/toezicht), als wettelijk
voorliggende voorziening beschouwd en kinderen van 4 jaar kunnen tijdens de schooluren niet meer aan
kinderopvang voor kinderen van 0-4 jaar deelnemen. Een (niet leerplichtig) kind tussen de 4 en 5 jaar kan daarom
tijdens de schooluren aangewezen zijn op Begeleiding groep als het op grond van zijn beperkingen niet aan het
onderwijs kan deelnemen.

106 Dit volgens de richtlijn ‘Afbakening en reikwijdte AWBZ en onderwijs (VWS 2004), waarin wordt aangegeven dat de functie
Activerende Begeleiding in de richtlijn buiten beschouwing wordt gelaten. Activerende Begeleiding is opgegaan in deze
behandelvorm.
107 Dit volgens de richtlijn ‘Afbakening en reikwijdte AWBZ en onderwijs (VWS 2004).
108 In de Richtlijn van VWS staat dit niet als zodanig beschreven, maar op basis van het afwegingskader zoals beschreven in de
beleidsregels neemt het CIZ de specifieke context en leeromgeving binnen het speciaal onderwijs mee in de beoordeling.
109 Sommige jongeren kunnen geen startkwalificatie halen omdat ze hier cognitief niet toe in staat zijn, bijvoorbeeld jongeren
in het praktijkonderwijs, zeer moeilijk lerende kinderen en meervoudig gehandicapte kinderen. Zij zijn daarom vrijgesteld
van de kwalificatieplicht. Voor hen geldt dat zij tot en tot en met het schooljaar waarin ze 16 worden (volledig) naar school
gaan. In individuele gevallen waarin sprake is van lichamelijke of psychische gronden die een jongere ongeschikt maken
om tot een school te worden toegelaten kent de Leerplichtwet in artikel 5 een vrijstellingsregeling. De omvang van de
vrijstelling bepaalt de mate waarin het onderwijs een voorliggende voorziening op de AWBZ is en daarmee de omvang van
de te indiceren BG groep. Deze individuele bepaling is ook van toepassing op de kwalificatieplicht.

206

Specifieke aandachtspunten
Remedial teaching en huiswerkbegeleiding
Remedial teaching en huiswerkbegeleiding richten zich op het helpen van kinderen met leerproblemen (dit zijn
onderwijsgebonden problemen) en behoren tot het domein van onderwijs. Remedial teaching behoort daarom
niet tot de aanspraken AWBZ. Dit geldt ook voor leerlingen met bijvoorbeeld een concentratiestoornis als gevolg
van een stoornis of handicap of een blinde leerling die problemen ondervindt als gevolg van lesmateriaal dat niet
in braille is uitgegeven.
(Begeleiding bij) vervoer naar onderwijs
Vervoer naar school en van school naar huis, inclusief de noodzakelijke begeleiding en het toezicht gedurende
de rit, behoort tot de verantwoordelijkheid van de gemeente waarin het kind woont. De gemeente heeft de
wettelijke taak om het leerlingenvervoer te regelen: dit is een wettelijke voorliggende voorziening op de AWBZ op
grond van artikel 2, lid 2 Besluit zorgaanspraken AWBZ.
Wanneer reguliere alarmering tekort schiet bij leerlingenvervoer, zal altijd sprake zijn van medisch specialistische
verpleging. Het noodzakelijk toezicht/leveringsvoorwaarde is dan ook onderdeel van de Zorgverzekeringswet.
Een uitzondering hierop is thuisbeademing. Deze uitzonderingsmogelijkheid is beschreven in hoofdstuk 11
Thuisbeademing, van deze Indicatiewijzer.
Overblijven
Scholen voor basisonderwijs moeten zorgen voor een voorziening voor leerlingen om onder toezicht de
middagpauze te kunnen doorbrengen. Als er tijdens de overblijftijd PV of VP noodzakelijk is, kan AWBZ-zorg
hiervoor worden ingezet110.
Er is op scholen voor basisonderwijs tijdens het overblijven geen aanspraak op de functie BG omdat de opvang van
kinderen tussen de middag als een vorm van kinderopvang wordt beschouwd. De afwezigheid van ouders door
werk of studie kan niet leiden tot een aanspraak op de functie BG in de middagpauzes (zie bijlage 3 Gebruikelijke
zorg van de Beleidsregels).
Scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs bieden een verplicht continurooster. Dit betekent dat leerkrachten in
de pauze tussen de middag verantwoordelijk zijn voor toezicht bij het eten. Hiervoor kan de functie BG individueel
niet worden aangesproken.
Indien een ouder van een kind met een indicatie voor (voortgezet) speciaal onderwijs kiest voor regulier
onderwijs, is de ouder verantwoordelijk voor passende opvang tijdens de middagpauze. Voor deze kinderen, die
met een Rugzak naar het regulier onderwijs gaan, geldt dat zij als leerlingen van het speciaal onderwijs worden
beoordeeld. Het (voortgezet) speciaal onderwijs biedt verplicht een continue rooster en daardoor is voor deze
kinderen geen AWBZ-aanspraak op de functie BG mogelijk tijdens de middagpauze.
Als er sprake is van (niet uitstelbare) Persoonlijke Verzorging of Verpleging bijvoorbeeld hulp bij eten en drinken
zoals kauw- en slikondersteuning of medicatietoediening vanwege diabetes en/of wondverzorging, dan is een
indicatie voor de functies PV of VP mogelijk. Dat kan ook tijdens de middagpauze.
Onderwijs en AWBZ-dagbesteding
Het onderwijs is een wettelijk voorliggende voorziening voor AWBZ-dagbesteding. AWBZ-dagbesteding (BG groep)
is alleen mogelijk als er een vrijstelling is voor het volgen van onderwijs (‘leerplichtontheffing’).
Voor stages in centra voor dagbesteding is de handelwijze beschreven in bijlage 3 van dit hoofdstuk.

110 Het bevoegd gezag van de basisschool draagt zorg voor een voorziening voor leerlingen om de middagpauze onder toezicht
door te brengen, indien ouders hierom verzoeken. Als dat het geval is moet er een plan van aanpak worden gemaakt.
Het overblijven moet in een veilige en kindvriendelijke ruimte plaatsvinden en met ingang van 1 augustus 2011 moet ten
minste de helft van degenen die met het toezicht op de leerlingen worden belast een scholing hebben gevolgd op het
gebied van het overblijven (Staatsblad, 2006, 291).

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

207

Buitenschoolse opvang
Met ingang van 1 augustus 2007 zijn basisscholen verantwoordelijk voor het organiseren van buitenschoolse
opvang. Scholen voor speciaal onderwijs hebben niet de verplichting om buitenschoolse opvang te organiseren.
Voor de buitenschoolse opvang van leerlingen van scholen voor speciaal onderwijs is een indicatie in de vorm van
de functie BG groep alleen mogelijk, voor zover BG groep een ander doel dient dan kinderopvang111.
Speciaal basisonderwijs (SBO)
Scholen voor speciaal basisonderwijs (de voormalige LOM-scholen) zijn geen clusterscholen, maar speciale
scholen voor regulier onderwijs. In de tabel ‘aftrek aantal minuten reguliere zorg per week, per schoolsoort en
per functie’, in bijlage 1 bij dit hoofdstuk, is aangegeven dat geen aftrek hoeft plaats te vinden. De functies PV, VP
en BG individueel kunnen tijdens dit onderwijs worden ingezet.
Op deze scholen is er sprake van een aangepaste onderwijsomgeving (kleinere groepen, aangepast materiaal,
aanwezige deskundigheid). Aangezien dergelijke aanpassingen voorliggend zijn op de inzet van AWBZ-zorg, zal het
bovengebruikelijke toezicht behorend bij de functie BG in op deze scholen in omvang beperkt kunnen zijn.
Kinderen van het speciaal basisonderwijs komen meestal niet in aanmerking voor de Rugzak. Helemaal
uitgesloten is dit overigens niet. Voor een kind met Rugzak in het speciaal basisonderwijs geldt dat er rekening
gehouden moet worden met de minutenaftrek op basis van de indicatie speciaal onderwijs (de clusterschool). De
Rugzak is dan de voorliggende voorziening waarvan de omvang in minuten is vastgelegd.
AWBZ-zorg in het MBO
Onder het MBO-onderwijs wordt verstaan het middelbaar beroepsonderwijs op een regionaal opleidingscentrum
(ROC), een agrarisch opleidingscentrum (AOC) of een vakschool. Daarbinnen kan voor de beroepsopleidende
leerweg (BOL) of de beroepsbegeleide leerweg (BBL) worden gekozen.
Er is geen speciaal onderwijs op MBO-niveau. Het speciaal onderwijs is geen voorliggende voorziening voor het
MBO.
In het MBO-onderwijs is vanaf 2006 een wel een Rugzakregeling ingevoerd. De Rugzak is de voorliggende
voorziening waarbij het uitgangspunt is dat leerlingen recht hebben op de benodigde AWBZ-zorg minus de tijd
zoals aangegeven in de tabel ‘aftrek aantal minuten reguliere zorg per week, per schoolsoort en per functie’, in
bijlage 1 bij dit hoofdstuk, voor zover het de zorg in het VSO betreft. Een rugzak in het MBO wordt toegekend
door de Commissie van Indicatiestelling van het REC. Een indicatie van het CvI is nodig om de extra hulp/zorg
daadwerkelijk te kunnen ontvangen112.
AWBZ-zorg in HBO en WO
Een student in het HBO- en WO-onderwijs kan aanspraak maken op de functies PV, VP en BG. Er is voor deze
onderwijssoorten geen voorliggende voorziening. Om aanspraak te kunnen maken op de functie BG moet er
sprake zijn van matig of zware beperkingen die niet onderwijsgerelateerd zijn113.

111 In het voortgezet onderwijs is er geen wettelijke regeling voor buitenschoolse opvang. In de bijlage bij de beleidsregels
gebruikelijke zorg staat dat kinderen van 12 tot 18 jaar geen voortdurend toezicht nodig hebben van volwassenen. Voor
zover kinderen met een grondslag en beperkingen van die leeftijd niet zonder dit toezicht kunnen, kan er een aanspraak zijn
op BG groep wanneer ook de leveringsvoorwaarde hier aanleiding toe geeft.
112 Naast Ambulante begeleiding door het REC kan in de extra inzet ook door het MBO-onderwijs zelf worden voorzien op basis
van middelen die bij de MBO-instelling komen uit de rugzak.
113 Het CIZ sluit hierbij onder meer aan bij enkele uitspraken van de Commissie Gelijke behandeling over aanpassingen in
het HBO en WO. Op grond hiervan mag geconcludeerd worden dat de inzet van de functies PV en VP tijdens het MBO
onderwijs mogelijk is. De Commissie Gelijke Behandeling stelt dat AWBZ-zorg niet als doeltreffende aanpassing gezien moet
worden zoals bedoeld in de Wet Gelijke Behandeling. “Uit de systematiek van de WGB volgt niet dat de in artikel 2 WGBH/
CZ besloten verplichting zover strekt dat aanbieders van beroepsonderwijs ook noodzakelijke en geschikte aanpassingen
moeten verrichten op het terrein van persoonlijke verzorging en alledaagse levensbehoeften” (oordeel 2006-59; oordeel
2006-60).

208

12.4 De aanspraak op AWBZ-zorg
Welke begeleiding behoort tot het onderwijs en welke tot de AWBZ?
Ten aanzien van de functie BG geldt het volgende:
als een kind, vanwege een aandoening, stoornis en beperkingen, gedrag heeft dat het leren bemoeilijkt,
valt de daarbij behorende begeleiding onder het onderwijs. Het gaat daarbij om begeleiding die te maken
heeft met de lessen, het leren, de vakinhoud, de pedagogische en didactische omgang en alle activiteiten
gedurende schooltijd, die onder de behandelvorm kortdurende behandeling gericht op herstel en/of aanleren
van vaardigheden of gedrag114. Een concentratieprobleem van een kind leidt op zich dus niet tot een indicatie
voor de functie BG individueel tijdens onderwijs. Als er sprake is de noodzaak tot het leveren van toezicht dat
bovengebruikelijk is, kan dit wel tot een AWBZ-aanspraak leiden.
De clusterindicatie in relatie tot de functie Begeleiding AWBZ
Een school voor (voortgezet) speciaal onderwijs voorziet in begeleiding van leerlingen tijdens het onderwijs.
In relatie tot de functie Begeleiding betreft het de activiteiten (1) ondersteunen en aanbrengen van structuur
c.q. het voeren van regie en (2) ondersteuning bij praktische vaardigheden en handelingen ten behoeve van
zelfredzaamheid en (4) oefenen met het aanbrengen van structuur, c.q. het voeren van regie en/of het uitvoeren
van handeling die de zelfredzaamheid tot doel hebben Deze activiteiten zijn in het speciaal onderwijs onderdeel
van de clusterindicatie en daarmee een voorliggende voorziening op AWBZ-zorg. Wanneer de ouders van kinderen
met een zorgvraag kiezen voor regulier onderwijs krijgt deze clusterindicatie de vorm van een Rugzak.
Bovengebruikelijk toezicht
Als het gedrag de omgang met andere leerlingen bemoeilijkt kan BG individueel in de vorm van toezicht zijn
aangewezen. Dit volgens de beleidsregels indicatiestelling AWBZ.115 Te denken valt hierbij aan begeleiding bij
“vrije” of praktijklessen als schoolzwemmen of schoolgym. Bij dit type lessen/activiteiten is sprake van een
minder strakke structuur en een ander type (leer)omgeving. Dit is vaak van invloed op het gedrag van het kind
met een zorgvraag. Essentieel is dat het leren voor iedereen doorgang kan vinden. Ook bij de omgang met andere
kinderen en/of bij spel kan het gedrag om toezicht en/of interventie vragen. Dit bovengebruikelijke toezicht en
eventuele interventies komen in beide hiervoor genoemde situaties ten goede aan het kind zelf als ook aan zijn
omgeving.
De BG individueel op titel van toezicht tijdens de schooluren, wordt naast de Begeleiding in uren thuis apart
bepaald.
Ten aanzien voor de functies Persoonlijke Verzorging en Verpleging geldt het volgende:
Gebruikelijke zorg van ouders voor hun kinderen is tijdens de schooltijd niet van toepassing.
Een indicatie voor PV en VP is mogelijk, voor de activiteiten zoals genoemd in de bijlagen Persoonlijke Verzorging
en Verpleging.

12.5 Functies, omvang en geldigheidsduur
Functies
AWBZ-zorg op school beperkt zich tot de drie functies Persoonlijke Verzorging (PV), Verpleging (VP) en Begeleiding
individueel.
Als er een indicatie is afgegeven voor zorg met Verblijf en het kind gaat vanuit zijn verblijfssituatie naar school,
kunnen er daarnaast geen losse functies worden geïndiceerd. Een ZZP bevat immers de volledige 24-uurs zorg.

114 Dit volgens de richtlijn ‘Afbakening en reikwijdte AWBZ en onderwijs (VWS), waarin wordt aangegeven dat de functie
Activerende Begeleiding in de richtlijn buiten beschouwing wordt gelaten. Activerende Begeleiding is opgegaan in deze
behandelvorm.
115 Zie voor de maximumomvang ‘omvang BG’, paragraaf 12.5.

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

209

Een AWBZ-indicatie voor het verblijf voor het volgen van passend onderwijs op grote afstand van de thuissituatie
(de ‘afstandsindicaties’) is niet mogelijk.
Omvang Persoonlijke Verzorging en Verpleging
Voor het bepalen van de omvang PV en VP wordt de tabel in bijlage 1 van dit hoofdstuk gebruikt.
Voor de bepaling van de omvang de functies PV en VP geldt dat het CIZ inventariseert hoeveel PV en VP een kind
tijdens de schooluren en thuis nodig heeft. De tijd voor PV en VP die onderdeel is van de clusterindicatie, kan
uitsluitend in mindering worden gebracht op de hoeveelheid PV en VP die een kind tijdens de schooluren nodig
heeft. Indien het aantal minuten PV of VP dat op school noodzakelijk is minder is dan de in de minutentabel per
functie opgenomen minuten PV en VP, dan wordt de maximale aftrek niet op de gehele omvang PV/VP toegepast.
Via deze rekenmethode wordt de aanspraak op PV en VP buiten de tijd dat het kind op school zit, niet beïnvloed
door de PV/VP die onderdeel is van de clusterindicatie116. In het indicatiebesluit wordt naast de totale omvang
PV/VP zichtbaar gemaakt welk deel van de aanspraak is bedoeld voor tijdens het onderwijs en welk deel voor
daarbuiten.
Omvang Begeleiding
Voor activiteiten BG individueel 1, 2 en 4 wordt tijdens het onderwijs niet geïndiceerd.
De omvang van BG individueel, gericht op toezicht en/of interventie tijdens het onderwijs, is afhankelijk van
de mate van de gedragsproblemen die de omvang met andere leerlingen bemoeilijkt. De omvang per week is
maximaal klasse 2. In geval van zeer ernstige gedragsproblemen117 kan de totale omvang van de functie BG met
één klasse worden verhoogd.
In geval BG gericht is op toezicht tijdens het onderwijs, wordt dit meegenomen als onderdeel van de aanspraak
BG individueel. Indien er sprake is van een combinatie van toezicht tijdens het onderwijs en zeer ernstige
gedragsproblematiek, kan in voorkomende gevallen klasse 8 (20-24,9 uur) als maximale omvang per week zijn
aangewezen.
Voor activiteit 3 van de functie Begeleiding individueel (het overnemen van toezicht), geldt dat deze activiteit
wordt geïndiceerd conform de voorwaarden zoals die in dit hoofdstuk zijn opgenomen. De Tabel in bijlage 1 is
voor de functie Begeleiding niet van toepassing118.
Geldigheidsduur
De geldigheidsduur wordt beoordeeld volgens hetgeen hierover is opgenomen in bijlage 1 ‘Algemeen’ van de
beleidsregels indicatiestelling AWBZ. De maximale geldigheidsduur is hiermee 5 jaar. Voor de bepaling van
de geldigheidsduur bij kinderen met AWBZ-zorg tijdens het onderwijs is de prognose (veranderlijkheid) en het
bereiken van een leeftijdsgrens die van invloed kan zijn op de aanspraak, van belang. Enerzijds gaat het om
Gebruikelijke zorg in relatie tot gezonde kinderen met een normaal ontwikkelingsprofiel; anderzijds om de mate
van voorliggendheid van de zorg.

116 Dit volgens de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep de datum 29-01-2009 (07/5273 AWBZ).
117 Zie voor de definitie van zeer ernstige gedragsproblemen hoofdstuk 7, paragraaf 7.4 onder A.
118 Zie paragraaf 12.2 ‘Wettelijk voorliggende voorzieningen’.

210

Bijlagen bij hoofdstuk 12
Bijlage 1 Tabel: aftrek aantal minuten reguliere zorg, per week, per schoolsoort en per functie
Tabel: aftrek aantal minuten reguliere zorg, per week, per schoolsoort en per functie
Onderwijssoort
PV
Visueel gehandicapten: Cluster I
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
Doof: Cluster II
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
Slechthorend: Cluster II
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
ESM): Cluster II
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(= Ernstige Spraak-/taalmoeilijkheden
Doof/Slechthorend/ZMLK: Cluster II
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(= Zeer moeilijk lerende kinderen) **
LG: Cluster III
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(= Lichamelijk gehandicapte kinderen)
LZ: Cluster III
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(= Langdurig zieke kinderen)
ZMLK: Cluster III
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(= Zeer moeilijk lerende kinderen)
LG/ZMLK*: Cluster III
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
Cluster IV
Speciaal onderwijs
Voortgezet speciaal onderwijs
(S)BAO (=(speciaal) basisonderwijs): zonder rugzak
VO (=Voortgezet onderwijs): zonder rugzak
(S)BAO (=(speciaal) basisonderwijs): met rugzak
VO (=Voortgezet onderwijs): met rugzak

VP
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
241
176
98
0
50
30
185
189
0
0
0

BG1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
30
30
80
30
0
0
30
30
0
0
0

218
0
332
0
218
0
218
0
0
0
0
0
0
0
55
30
185
189
160
0
0

0
0
0
Afhankelijk van het geïndiceerde
schooltype en naar rato van het aantal
minuten in de tabel.

1 De minutentabel voor Begeleiding wordt in de berekening van de omvang niet gebruikt. Zie voor de normering BG tijdens het onderwijs,
paragraaf 12.5

* Hiermee wordt gedoeld op meervoudig gehandicapte kinderen (LG/ZMLK MG). De REC beschikkingen voor MG-leerlingen
betreffen leerlingen met zowel een lichamelijke als een verstandelijke handicap en leerlingen met een zeer ernstige
verstandelijke handicap (IQ tot 34).
** Doof/slechthorend ZMLK: in de indicatiebeschikking van het REC heet dit doof/MG en slechthorend/MG.

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

211

Bijlage 2: Achtergrondinformatie
Soorten onderwijs voor kinderen met een handicap of stoornis
Een kind met een handicap of stoornis kan op de volgende manieren onderwijs krijgen:
• in het regulier onderwijs, bijvoorbeeld de gewone basisschool of middelbare school;
• in het regulier onderwijs (basis en voortgezet onderwijs) mét Rugzak. Een Rugzak is de alledaagse benaming
voor Leerling Gebonden Financiering. Een Rugzak bestaat uit mogelijkheden tot extra begeleiding van het kind
en de leerkracht en geld voor aangepaste leermiddelen. Nadat het kind een indicatie heeft gekregen van de
Commissie voor Indicatiestelling (CvI) die verbonden is aan elk Regionaal Expertise Centrum (REC), kunnen
ouders kiezen voor een Rugzak of het speciaal onderwijs. Bij de keuze voor een Rugzak wordt de begeleiding
geboden door het REC. Bij gebruik van een Rugzak past het CIZ de verdeelsleutel toe; de minutenaftrek zoals
opgenomen in de tabel ‘aftrek aantal minuten reguliere zorg per week, per schoolsoort en per functie’, in
bijlage 1 bij dit hoofdstuk;
• in het speciaal onderwijs. Het gaat daarbij om onderwijs uit cluster 1 (visueel beperkten), cluster 2 (doof,
spraaktaal), cluster 3 (zeer moeilijk lerenden, lichamelijke handicap, langdurig zieke kinderen) en cluster 4
(onder andere zeer moeilijk opvoedbare kinderen);
• in scholen voor speciaal basisonderwijs (SBO). Dit zijn de scholen die vroeger LOM, MLK of IOBK werden
genoemd.
Indicatiestelling binnen het onderwijs
Voor het onderwijs indiceert de Commissie voor Indicatiestelling (CvI) van het REC. Het ministerie van OCW stelt
de criteria voor toelating tot de scholen voor speciaal onderwijs vast. Zie hiervoor www.minocw.nl, (dossier
speciaal onderwijs).
Als een kind nog geen indicatie heeft voor het speciaal onderwijs (een clusterindicatie), maar volgens het CIZ daar
wel voor in aanmerking komt dan wordt eerst verwezen naar het CvI119.
Om te voorkomen dat de ouders onnodig worden doorverwezen, kan in afwachting van een REC-beschikking een
indicatiebesluit voor een periode van zes maanden worden afgegeven wanneer voldoende duidelijk is dat het kind
naast de Rugzak extra AWBZ-zorg nodig heeft. Een aandachtspunt hierbij is dat een behoefte aan PV en VP voor
kinderen in het regulier onderwijs vaak niet tot een clusterindicatie leidt.

119 Voor een kind dat gebruik maakt van het basisonderwijs en voor wie een indicatie voor speciaal onderwijs wordt
aangevraagd, kan voor de periode totdat dit besluit genomen word een AWBZ-indicatie worden afgegeven.

212

Bijlage 3: ‘Stages’ in centra voor dagbesteding
Het komt voor dat leerlingen in de laatste jaren van het speciaal onderwijs ‘stage lopen’ bij een
dagbestedingcentrum. De vraag daarbij is of het dan gaat om een onderwijsprogramma waarbij de begeleiding
ten laste komt van het onderwijs of dat er tijdelijk AWBZ-zorg kan worden geïndiceerd voor deze leerlingen om de
overstap van school naar zorginstelling te overbruggen.
Er zijn situaties waarbij er sprake is van begeleiding in dagdelen (BG groep), waardoor deze vorm van zorg ten
laste van de AWBZ kan worden gebracht. Het College voor Zorgverzekeringen heeft in een advies de onderstaande
voorwaarden aangegeven:
• “Het komt voor dat kinderen met een handicap dermate beperkt zijn dat er geen uitzicht is op een
reguliere arbeidsplek. Zij zijn dan voor de rest van hun leven aangewezen op een dagactiviteitencentrum.
Ter voorbereiding daarop nemen deze leerlingen tijdens hun schoolperiode al deel aan het
dagactiviteitencentrum. De bedoeling daarvan is om het kind en/of ouders alvast kennis te laten maken met
de situatie daar of om de acceptatie van de beperkingen van het kind wat makkelijker te maken. Hoewel dit
door betrokkenen als ‘stagelopen’ wordt aangeduid, gaat het feitelijk om deelname aan een zorgprogramma.
In tegenstelling tot reguliere stages is geen sprake van enige productiviteit voor de ‘stage-instelling’. De
betrokkene heeft dezelfde, (wellicht) zelfs meer, begeleiding nodig als andere deelnemers. Het gaat in
principe om een gewenningsfase van korte duur. Het CVZ is dan ook van mening dat in dergelijke situaties
sprake is van Begeleiding in dagdelen, en dat deze zorg ten laste van de AWBZ kan worden gebracht, mits het
indicatieorgaan hiervoor een indicatie geeft. Uiteraard zal het CIZ op basis van de geldende criteria moeten
beoordelen of en in welke mate de verzekerde is aangewezen op deze Begeleiding (RZA, 2005, 14).”
• Het CIZ stelt voor de indicatiestelling de volgende beleidslijn vast:
- doelgroep: het gaat om leerlingen in de laatste schooljaren van een school voor speciaal onderwijs. Deze
leerlingen zijn niet aangewezen op de Wsw, of (nog niet) op een reguliere arbeidsplaats;
- doelstelling: er is geen sprake van productiviteit voor de instelling waar deze leerling tijdelijk verblijft. Dat
neemt niet weg dat de doelstelling van de ‘stages’ kan verschillen. Het kan een oriëntatie betreffen op
verschillende onderdelen van het aanbod binnen een dagcentrum voor volwassenen. Ook kan er gericht
worden toegewerkt naar voorbereiding op arbeid;
- informatie bij de aanvraag: een rapportage van de school. Het kan hierbij gaan om een evaluatie
van eerdere stages, en/of een inschatting van de mogelijkheden en kansen van deze leerling op de
arbeidsmarkt;
- grondslag: VG, LG of ZG;
- functie: BG groep;
- omvang en duur indicatiebesluit: de geldigheidsduur is afhankelijk van de doelstelling. In algemene zin
wordt de periode begrensd tot een schooljaar, tenzij gemotiveerd kan worden aangetoond dat een langere
periode wenselijk is. Voor een oriëntatie op een dagcentrum, zal een jaar in het algemeen volstaan,
waarbij de omvang variabel is binnen de begrenzing van een jaar. Bijvoorbeeld:
• drie maanden en zes dagdelen per week;
• zes maanden en twee dagdelen per week;
• een jaar en een dagdeel per week.
Maximaal zes weken voor het aflopen van de ‘stageperiode’ wordt een nieuwe aanvraag ingediend zodat de
overgang naar dagbesteding vanwege de AWBZ aansluitend kan plaatsvinden.

Hoofdstuk 12 AWBZ-zorg in het onderwijs

213

CIZ Indicatiewijzer
Versie: 3.0
17 december 2009

Colofon
Dit is een uitgave van het Centrum indicatiestelling zorg
Redactie:
Afdeling Beleid en Juridische Zaken en afdeling Communicatie CIZ
Vormgeving:
Maarten Slooves grafische vormgeving, Grave
Foto omslag:
Zorginbeeld / Frank Muller
Druk:
RotoSmeets GrafiServices, Eindhoven

CIZ Hoofdkantoor
Postbus 232
3970 AE Driebergen
T 088 - 789 67 00
www.ciz.nl

214