Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1073
Vragen van de leden Aukje de Vries, Hermans en De Lange (allen VVD) aan
de Ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en voor Medische Zorg en
de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het bericht
«Wachttijden onacceptabel» (ingezonden 19 januari 2018).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de
Minister voor Medische Zorg (ontvangen 7 februari 2018).
Vraag 1
Wat zijn de oorzaken van de wachttijden in de verschillende sectoren?1 In
hoeverre zijn de oorzaken, zoals genoemd in het verdiepende onderzoek
«Wachttijden medisch specialistische zorg» uit juli 2017 nog actueel?
Antwoord 1
Het klopt dat in verschillende sectoren sprake is van wachttijden. De
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) heeft hiervoor een actieplan opgesteld met
projecten in vijf sectoren: medisch specialistische zorg (msz), ambulancezorg,
wijkverpleging, langdurige zorg, geestelijke gezondheidszorg (ggz). Bij de
oorzaken van de wachttijden ziet de NZa een aantal overeenkomsten tussen
de sectoren. Er is onder andere te weinig bekendheid bij mensen over
wachtlijstbemiddeling, een gebrek aan inzicht in wachttijden en over het
algemeen wordt op dit vlak te weinig samengewerkt tussen zorgverzekeraars/
zorgkantoren en zorgaanbieders. Hieronder wordt ingegaan op oorzaken van
wachttijden per sector.
Msz
Uit het verdiepend onderzoek van de NZa bleek dat sprake is van een
veelvoud factoren die invloed hebben op de wachttijden. Deze staan
beschreven in de rapportage wachttijden msz2.
Sinds het verdiepende onderzoek uit juli 2017 heeft de NZa acties ondernomen, vooral gericht op het aanscherpen van het inzicht in de wachttijden, het
bevorderen van wachttijdbemiddeling en het tot stand brengen van samenwerkingsafspraken. De NZa richt zich hier ook op in 2018 en stimuleert dat
zorgverzekeraars en zorgaanbieders, en andere betrokken partijen die kunnen

1
2

ah-tk-20172018-1073
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Telegraaf d.d. 17 januari 2018
Kamerstuk 29 248, nr. 306

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

bijdragen aan het terugdringen van wachttijden, hun verantwoordelijkheid
nemen. Overigens is van belang dat voor patiënten bij de meeste specialismen die de Treeknorm3 overschrijden een passend en tijdig alternatief in de
regio beschikbaar is.
Ambulancezorg
De NZa heeft de verzekeraars en Regionale Ambulancevoorzieningen
(RAV’en) begin 2016 gevraagd naar de oorzaken voor de normoverschrijdingen van de responstijden ambulances. De oorzaken die door de gesprekspartners zijn genoemd zijn divers en kunnen worden onderverdeeld in financiële,
geografische, procesmatige en productiestijgingen. Kort samengevat is
genoemd een tekort aan ambulances, tekort aan goed opgeleid personeel, de
mate waarin partijen gebruik maken van de bewegingsruimte in het
bekostigingsmodel, belemmeringen door geografie en infrastructuur,
grensregio’s met België en Duitsland die minder gebruik kunnen maken van
burenhulp, uitdagingen bij landelijke gebieden, de mate waarin de RIVMmodellen rekening houden met de lokale en huidige omstandigheden, de rol
van de meldkamer, de organisatie en aansturing van de ambulancevoorziening, de extramuralisering van zorg in de Wlz en ggz, en onverwachte hoge
productiestijgingen, die deels verkaard worden door demografische ontwikkelingen. De door partijen genoemde oorzaken staan uitgebreid beschreven in
het rapport normoverschrijdingen responstijden ambulances4.
Ggz
Voor de ggz-sector geldt dat er veel verschillende oorzaken van (te) lange
wachttijden bestaan. Deze staan beschreven in de Marktscan ggz 2016 van de
NZa5.
Wijkverpleging
Voor casemanagement dementie – een onderdeel van de wijkverpleging –
heeft de NZa geconstateerd dat er sprake is van wachttijden die in sommige
gevallen de maximaal aanvaardbare wachttijd overschrijden. De oorzaken van
deze wachtlijsten zijn vaak complex en nog altijd actueel. Zo leiden personeelstekorten maar ook verschillende visies op de uitvoering van casemanagement tot situaties waarbij extra financiering alleen niet tot de
oplossing leidt. In deze gevallen moet de NZa met alle betrokken partijen in
de regio in overleg, zodat zij gezamenlijk tot oplossingen komen. De eerste
successen van deze methode zijn inmiddels behaald; de Gooi en Vechtstreek
is hiervan een goed voorbeeld.
Langdurige zorg
De oorzaken voor wachttijden in de langdurige zorg staan beschreven in het
rapport wachtenden in de langdurige zorg van de NZa6.
Vraag 2
Wanneer moeten de wachttijden weer voldoen aan de afgesproken maximaal
aanvaardbare wachttijden (Treeknormen)?
Antwoord 2
De aanpak van wachttijden zal onverminderd aandacht nodig hebben van alle
betrokken partijen. De NZa werkt en blijft werken aan een structureel, actueel
inzicht van wachttijden en heeft er ook in 2018 prioriteit van gemaakt de
wachttijden en responstijden terug te dringen. Ik blijf dit dan ook nauwgezet
volgen.
Voor de wachttijden in de msz is het van belang te realiseren dat niet elke
overschrijding van de Treeknorm direct een probleem voor de patiënt
oplevert. Sommige patiënten kiezen er zelf voor om zorg uit te stellen tot een
voor hen passend moment. Ook bleek dat voor patiënten bij de meeste
specialismen een passend en tijdig alternatief in de regio beschikbaar is,
3

De maximaal aanvaardbare wachttijd waarbinnen de patiënt zorg moet kunnen krijgen, zoals
afgesproken door veldpartijen in het Treekoverleg en vastgelegd in het «Toezichtkader
zorgplicht zorgverzekeraars Zvw» (TH/BR-018).
4
Kamerstuk 29 247, nr. 223
5
Kamerstuk 25 424, nr. 353
6
Kamerstuk 34 104, nr. 177

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

maar dat zij hier nog niet altijd actief op gewezen werden. De NZa ziet er in
2018 op toe dat zorgaanbieders hun patiënten informeren over wachttijden en
wachtlijstbemiddeling.
Voor wat betreft de afspraken in de ggz heeft mijn ambtsvoorganger in de
zomer van 2017 bestuurlijke afspraken met het veld gemaakt om de
wachttijden in de ggz weer binnen de Treeknormen te krijgen7. Doel van deze
afspraken is om met een gezamenlijke aanpak uiterlijk op 1 juli 2018 de
wachttijden binnen de afgesproken normen te hebben teruggebracht. De NZa
monitort de uitvoering van deze afspraken. De eerste tussenrapportage van
de NZa is op 22 december 2017 naar de Kamer gestuurd8. In de begeleidende
brief zijn daarnaast aanvullende acties beschreven die door partijen zullen
worden ingezet om binnen de gestelde termijn aan het doel van de afspraken
te voldoen.
Vraag 3
In hoeverre hebben zorgverzekeraars en aanbieders afspraken gemaakt over
het terugdringen van en omgaan met wachttijden? Welke concrete afspraken
zijn uit het overleg voortgekomen? Welke sanctiemogelijkheden heeft de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) in het geval dat verzekeraars en aanbieders
onvoldoende afspraken hebben gemaakt dan wel deze vervolgens niet
uitvoeren?
Antwoord 3
De NZa heeft mij laten weten dat zorgaanbieders en zorgverzekeraars over
het algemeen contact hebben als wachttijden overschreden worden en dat zij
gezamenlijk naar oplossingen zoeken die passen bij die specifieke situatie. De
NZa spreekt met verzekeraars over lopende alternatieven om waar mogelijk
goede voorbeelden te stimuleren.
Zorgverzekeraars moeten zich inspannen om ervoor te zorgen dat hun
verzekerden kwalitatief goede, bereikbare en tijdige zorg ontvangen. Dit is
onderdeel van hun zorgplicht. Indien de zorgplicht niet wordt nageleefd, dan
kan de NZa handhaven. De NZa maakt onderscheid tussen formele en
informele instrumenten tot handhaving. Bij informele maatregelen kan
gedacht worden aan voorlichting, communicatie of «wenkbrauwgesprekken».
De NZa kan als formele maatregel een aanwijzing opleggen aan de zorgverzekeraar. Indien de zorgverzekeraar de aanwijzing niet of niet binnen de
gegeven termijn naleeft, kan de NZa dit feit of het handhavingsbesluit
openbaar maken of een last onder bestuursdwang opleggen.
Indien zorgaanbieders transparantieverplichtingen niet nakomen, kan de NZa
ook handhavend optreden richting de zorgaanbieders door middel van een
aanwijzing, last onder dwangsom of bestuursdwang, of via een bestuurlijke
boete.
Vraag 4
Wat vindt u van de suggestie dat een van de oorzaken is dat ziekenhuizen de
afgelopen jaren 1% per jaar mochten groeien? Wat is over de wachttijden
afgesproken in relatie tot de hoofdlijnenakkoorden? Welke aandacht gaat er in
de nieuwe hoofdlijnenakkoorden besteed worden aan de wachttijden, naast
de beheersing van de kosten?
Antwoord 4
Uitgangspunt van de Hoofdlijnenakkoorden is dat partijen zich tot het uiterste
inspannen om zorg binnen de Treeknormen te (blijven) leveren. Zorgverzekeraars moeten uit hoofde van hun zorgplicht zo nodig actie ondernemen. De
NZa heeft verschillende verbeterpunten genoemd voor zorgaanbieders en
zorgverzekeraars. In het Addendum 2018 bij het Hoofdlijnenakkoord medisch
specialistische zorg 2014 t/m 20179 is de aanpak van wachttijden als specifiek
aandachtspunt opgenomen en zijn afspraken gemaakt over de aanpak
hiervan. Eén van de oorzaken was de druk op de Spoed Eisende Hulp (SEH)
en de verschuiving van planbare zorg naar acute zorg. Juist daarom heeft
mijn voorganger in het Addendum 2018 bij het Hoofdlijnenakkoord medisch

7

Kamerstuk 25 424, nr. 369
Kamerstuk 25 424, nr. 385
9
Kamerstuk 29 248, nr. 304
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3

specialistische zorg voor 2017 en 2018 € 55 miljoen extra vrijgemaakt voor
het versterken van het eerstelijns verblijf. In het Addendum bij het bestuurlijk
akkoord huisartsenzorg en multidisciplinaire zorg 2018 en het Addendum
2018 bij het onderhandelaarsakkoord 2014 t/m 2017 zijn ook afspraken
gemaakt over het bevorderen van substitutie. De NZa monitort in 2018 of dit
werkelijk leidt tot verplaatsing van de zorg van tweede naar de eerste lijn.1
Zoals ik u eerder10 heb laten weten, streef ik ernaar ook in de nieuwe
Hoofdlijnenakkoorden, te sluiten in het voorjaar van 201811, afspraken te
maken over de aanpak van wachttijden.
Vraag 5
Welke acties onderneemt u richting de zorgverzekeraars om de wachttijden
bij de medisch specialistische zorg terug te dringen in het kader van de
zorgplicht?
Antwoord 5
Ik spreek zorgverzekeraars aan op hun zorgplicht. Dit gebeurt onder andere in
de diverse bestuurlijke overleggen die ik regelmatig heb. Ook ben ik van plan
hierover afspraken te maken in de hoofdlijnenakkoorden die ik met de
sectoren wil gaan afsluiten, zie hiervoor ook mijn antwoord op vraag 4.
Formeel is de NZa de instantie die toezicht houdt op de wachttijden. De NZa
heeft een toezichtkader zorgplicht dat zij kunnen handhaven en de NZa zet
actief in op de aanpak van wachttijden. Daarom vind ik het ook goed dat de
NZa mij hierover regelmatig rapporteert.
Vraag 6
Wat gaat u doen om de wachttijden in specifieke regio’s op te lossen, zoals in
Noord-Oost-Nederland?
Antwoord 6
Vorig jaar12 is uw Kamer geïnformeerd dat voor de opleiding van onder
andere medisch specialisten voor 2018 meer plaatsen beschikbaar gesteld
werden dan het maximum aantal plaatsen dat het Capaciteitsorgaan
adviseert. Ook heeft mijn voorganger in het Addendum aandacht gevraagd
voor knelpunten in specifieke regio’s (De juiste zorg op de juiste plek).
Daarnaast heeft de NZa gesprekken gevoerd met zorgaanbieders, zorgverzekeraars, brancheorganisaties en patiëntenverenigingen waarbij zij aanstuurde
op het tot stand brengen van samenwerkingsverbanden.
Door de maatregelen van de NZa zijn zorgaanbieders verplicht hun actuele
wachttijden te registreren en publiceren en hun patiënten daarover actief te
informeren en te wijzen op wachttijdbemiddeling. Dit en het in kaart brengen
van het zorgaanbod van zelfstandige behandelcentra heeft een positief effect
op de wachttijd. De NZa monitort deze acties.
Vraag 7
Kunt u toezeggen om medio 2018 de Tweede Kamer te rapporteren over de
uitkomsten van de bijeenkomsten die NZa organiseert met onder andere
zorgverzekeraars, zorgaanbieders en ketenpartners die kunnen bijdragen aan
het terugdringen van wachttijden in de medisch specialistische zorg?
Antwoord 7
Ja. De NZa start op korte termijn met deze bijeenkomsten en kijkt daarbij
samen met de sector hoe specialisme-specifieke problemen het beste kunnen
worden aangepakt.
Vraag 8
Aangezien u ervoor wil ervoor zorgen dat ambulancediensten voldoende
personeel en voertuigen kunnen inzetten en daarvoor in 2018 extra budget
beschikbaar is, in hoeverre zijn daar de belemmeringen door geografie,
infrastructuur en landelijke ligging ook in meegenomen? Hoe worden deze
knelpunten specifiek opgelost?

10

Kamerstuk 32 620 nr. 197
Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 119
12
Kamerstuk 29 282, nr. 274
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

4

Antwoord 8
In 2018 is onder andere 5,7 miljoen beschikbaar gesteld voor meer ambulances. Deze 5,7 miljoen is beschikbaar gesteld op basis van het Referentiekader
Spreiding en beschikbaarheid. Dit kader definieert het aantal ambulances
waarmee de ambulancezorg in Nederland kan worden uitgevoerd, gegeven
een aantal randvoorwaarden. Zoals de tijd na een melding waarbinnen een
ambulance ter plaatse moet zijn en de spreiding van de standplaatsen. Dit
Referentiekader gaat uit van de regionaal verschillende toename in de vraag
naar ambulancezorg en op basis van onder andere geografie wordt bezien of
die toename noodzaakt tot extra ambulances (auto’s met personele bezetting)
in de verschillende regio’s.
Vraag 9
Kunt u de Tweede Kamer informeren over de uitkomsten van het overleg met
de voorzitter van Ambulancezorg Nederland (AZN) en de voorzitters van het
Regionaal Overleg Acute Zorg (ROAZ) over het verbeteren van de responstijden in de ambulancezorg?
Antwoord 9
Ik zal de Tweede Kamer in maart informeren over de uitkomsten van dit
overleg.
Vraag 10
Aangezien het kabinet de intentie heeft uitgesproken de toegang tot
informatie over vraag en aanbod bij zorgkantoren wie er op de wachtlijst
staan en hoe dringend hun zorgvraag is te verbeteren, kunt u aangeven wat
die intentie concreet betekent? Hoe gaat de uitvoering daarvan in de praktijk
vorm krijgen?
Antwoord 10
Waar het om gaat is dat mensen zich eerder en beter kunnen oriënteren op
het zorgaanbod, opdat het verhuizen naar een instelling meer planmatig
verloopt en spoedopnames worden gereduceerd. Om goed te kunnen
anticiperen, is het van belang dat er informatie beschikbaar is over wat
mensen zelf willen (wens om te verhuizen, voorkeur voor een bepaalde
instelling) en hoe hun sociale context is (hoe het thuis gaat, mate van
urgentie). Ook informatie over het zorgaanbod is relevant, zoals beschikbare
plaatsen, alternatieve mogelijkheden en verwachtingen omtrent wachttijden
van locaties. Dit soort informatie is momenteel niet op een gestructureerde
manier beschikbaar en er zijn geen landelijke afspraken gemaakt over de
wijze waarop deze informatie wordt vastgelegd en uitgewisseld.
Ik heb het Zorginstituut, vanwege hun taak in het beheer van de landelijke
standaarden van iWLZ, gevraagd na te gaan welke mogelijkheden er zijn om
de informatievoorziening te verbeteren. Het Zorginstituut maakt eerst een
analyse van enkele regionale initiatieven, om te bezien of daar oplossingen
zijn bedacht die kunnen worden opgeschaald naar landelijk niveau. Op korte
termijn stelt het Zorginstituut een plan op dat de komende jaren concrete
verbeteringen gaat opleveren in de manier waarop informatie in de langdurige zorg wordt uitgewisseld.
Vraag 11
Kunt u aangeven wat er precies verstaan wordt onder de trekkersrol van de
twee zorgkantoren, de zogenaamde koplopers?
Antwoord 11
De NZa heeft het afgelopen jaar haar toezicht op de zorgkantoren geïntensiveerd op de vlakken wachtlijstbeheer en zorgbemiddeling. De zorgkantoren
hebben verbeterplannen moeten aanleveren. De NZa heeft deze beoordeeld
en heeft onderzoek ter plaatse gedaan om de uitvoering van de verbeterplannen te beoordelen. Daarbij zijn verschillen geconstateerd tussen de zorgkantoren. Deze verschillen bieden de basis voor onze vervolgaanpak. De (twee)
zorgkantoren die het volgens de NZa het beste doen, kunnen een trekkersrol
vervullen: zij kunnen hun werkwijze delen met de andere zorgkantoren en hen
zo nodig adviseren. Zij zijn een voorbeeld voor de andere zorgkantoren wat
betreft het beheer van wachtlijsten en actieve zorgbemiddeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

5

Vraag 12
Kunt u inzichtelijk maken hoe de ontwikkeling is van de wachtlijsten voor
casemanagement dementie in de afgelopen paar jaar?
Antwoord 12
Vanuit het actieplan casemanagement zijn in 2016 en 2017 een tweetal
wachtlijstmetingen uitgevoerd. In december 2016 stonden 1.346 mensen op
de wachtlijst voor casemanagement; in juli 2017 waren dit er 1.322. De
wachtlijst is in dat jaar dus vrijwel stabiel gebleven. Aangezien casemanagement – als onderdeel van de aanspraak Wijkverpleging – landelijk op
verschillende manieren wordt geregistreerd, zijn deze metingen niet volledig
betrouwbaar. De NZa stelt daarom een regeling op, waardoor aanbieders
worden verplicht maandelijks geüniformeerde wachtlijstgegevens aan te
leveren. Hierdoor zullen de wachtlijsten, inclusief wachttijden, voortaan
structureel in kaart worden gebracht. Aangezien het uitvoeren van deze
regeling aanpassingen vraagt in ICT- en administratie systemen – en ik wil
voorkomen dat deze wachtlijstregistratie leidt tot nieuwe administratieve
lasten – worden aanbieders naar verwachting vanaf juli aan deze regeling
gehouden.
Vraag 13
Kunt u inzichtelijk maken welke acties door de zorgverzekeraars worden
ondernomen om aan de verzekerden doeltreffender informatie te verstrekken
rond wachtlijstbemiddeling in het kader van het terugdringen van de
wachtlijsten binnen de verschillende sectoren?
Antwoord 13
Recent heb ik geïnventariseerd welke acties zorgverzekeraars ondernemen
om hun verzekerden te adviseren over het gebruik van zorg (de zorgverzekeraar als zorgadviseur). Daarbij heb ik ook gekeken naar de acties van
zorgverzekeraars op het gebied van wachtlijstbemiddeling. Alle zorgverzekeraars bieden via een zorgcoach, een zorgadviseur, een zorgconsulent of een
verpleegkundige persoonlijk hulp bij het vinden van een geschikte zorgaanbieder die plaats heeft.
Vanaf januari 2018 is er een aangepaste regeling13 over publiceren van
wachttijden en het informeren van patiënten over wachtlijstbemiddeling in de
medisch specialistische zorg. De NZa ziet hierop toe.
Vraag 14
Wat is uw oordeel over de conclusie van de NZA dat niet elke zorgverzekeraar alle mogelijkheden benut om de wachttijden aan te pakken? Welke
bevoegdheden heeft de NZA om op dit gebied eenduidigheid af te dwingen?
Zo ja, worden die dan ook ingezet?
Antwoord 14
Ik vind dat niet goed. Zorgverzekeraars worden geacht zorg voor hun
verzekerden te regelen. En zij moeten zich dus tot het uiterste inspannen om
dat te doen. De NZa kan handhavend optreden richting zorgverzekeraars
indien zij niet voldoen aan de zorgplicht in de Zvw. (zie ook het antwoord op
vraag 3). Daarnaast heeft de NZa de bevoegdheid om transparantieverplichtingen op te leggen over de wachttijden, dit heeft zij in verschillende sectoren
ook gedaan. Op deze manier verplicht zij zorgaanbieders om wachttijden
eenduidig en uniform vast te leggen en kenbaar te maken aan patiënten en
zorgverzekeraars. Hierdoor is het voor iedereen duidelijk hoe lang de
wachttijden zijn bij een zorgaanbieder en kan eventueel ook bemiddeld
worden naar een andere zorgaanbieder door de zorgverzekeraar. De NZa
heeft het richtinggevend kader voor de verdere ontwikkeling op het toezien
van de zorgplicht. Hierin is opgenomen dat op grond van artikel 16, b, Wmg,
de NZa is belast met het toezicht op de rechtmatige uitvoering door de
zorgverzekeraars van wat bij of krachtens de Zorgverzekeringswet is geregeld.
Op grond hiervan heeft de NZa de bevoegdheid om toe te zien op de
naleving van de uitvoering van de zorgplicht door zorgverzekeraars. De NZa

13

https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_2034_22/1/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

6

kan een aanwijzing opleggen op grond van artikel 77 Wmg. De NZa zal dit
doen indien dit nodig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

7