18

Notitie: Uitgewerkte beantwoording vragen over emissies bij
vleeskuikens gehouden volgens criteria van Beter Leven
keurmerk 1 ster
Notitie opgesteld door H. Ellen, met medewerking van P. Groot Koerkamp, J. van
Harn, N. Ogink en A. Winkel.
Wageningen Livestock Research, 22 mei 2023.

Inleiding
Op aangeven van Albert Heijn en daarna andere supermarktketens is in de
vleeskuikensector een transitie ingezet naar het houden van vleeskuikens op basis
van de criteria van het Beter Leven keurmerk 1 ster. De verwachting vanuit diverse
partijen in de sector is dat uiteindelijk ruim 50% van het aantal dierplaatsen in
Nederland hiervoor zal worden ingezet. Naast criteria als een lagere daggroei, met
als gevolg een langere groeiperiode, andere voersamenstelling, zijn de bezetting (in
kg levend gewicht per m2 leefoppervlak) en de aanwezigheid van een overdekte
uitloop, belangrijke elementen in relatie tot emissies voor bedrijven die willen
omschakelen. Voor het realiseren van een overdekte uitloop kan een aanpassing of
vernieuwing van vergunningen nodig zijn. Een punt van aandacht daarbij is welke
emissies (ammoniak, geur en fijnstof) moeten worden aangehouden. In de huidige
regelgeving is daarin niet voorzien en wordt gerekend met de emissiefactoren die zijn
vastgesteld voor regulier/gangbaar gehouden vleeskuikens. De verwachting van
diverse experts, op basis van eerdere studies, is echter dat de emissie, uitgedrukt
per dier(plaats) per jaar (voor ammoniak en fijnstof) en seconde per dier (voor
geur), hoger zullen zijn. Duidelijkheid hierover is er niet vanwege het ontbreken van
metingen aan stallen met kuikens gehouden volgens de criteria van Beter Leven
keurmerk 1 ster (BLk1ster). De Ministeries van Infrastructuur en Water (I&W) en
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) hebben Wageningen Livestock Research
(WLR) gevraagd of het mogelijk is een indicatie te geven (in de vorm van een
voorzorgcorrectie) voor de genoemde emissies bij deze productiewijze. Daartoe zijn
de volgende vragen geformuleerd:
1.

Welke emissiefactoren met welke factor aanpassen op de korte termijn?

2.

Wat zijn de gevolgen voor de totale emissies van ammoniak, fijnstof en geur van
een pluimveehouderij (stal) die overgaat naar Beter Leven keurmerk 1 ster, als
de hoeveelheid pluimvee met 40% daalt?

3.

Zijn er voldoende emissiearme technieken om de emissies te laten dalen i.p.v. te
laten stijgen?

4.

Welke rol speelt de overdekte uitloop in relatie tot eindnoot 11: wat op korte
termijn hiermee doen?

5.

Zijn er voldoende emissiearme technieken om bij verhoging van de
emissiefactoren te kunnen voldoen aan a. de huidige en b. toekomstige aan te
scherpen emissienormen? Zowel in de stal als in de (overdekte) uitloop?

6.

Geldt voor BLk 2 sterren en 3 sterren hetzelfde voor de emissiefactoren? (vraag
later toegevoegd)

Op de vragen wordt hierna een antwoord geformuleerd. Daar waar van toepassing
wordt verwezen naar andere documenten en rapporten, die indien mogelijk als
bijlage zijn bijgevoegd.
Daarbij moet worden benadrukt dat er nog onvoldoende kennis is rondom
de processen in strooiselmest bij pluimvee t.a.v. de vorming van met name
ammoniak en geur. Hierdoor is het niet mogelijk om een goede
wetenschappelijke onderbouwing te geven van effecten van maatregelen op
de hoogte van de emissies. Daarnaast geldt ook dat er weinig tot geen
1

18

informatie beschikbaar is vanuit metingen aan praktijkstallen over de
emissies bij deze (= Beter Leven 1-ster) productiewijze. Vanuit metingen
gedaan bij regulier gehouden vleeskuikens is het bekend dat er een grote
variatie is in gemeten waarden. Daarom kan ook geen zekerheid worden
geboden t.a.v. in deze notitie genoemde waarden.
NB: Deze notitie sluit aan op antwoorden die zijn gegeven op vragen over deze
productiewijze aan de Technische Advies Pool (TAP) voor de Rav.

Beantwoording vragen
1.

Welke emissiefactoren met welke factor aanpassen op de korte termijn?

Om een antwoord te kunnen geven op deze vraag wordt eerst ingegaan op wat de
verwachtingen zijn t.a.v. de emissies (ammoniak, fijnstof en geur) bij vleeskuikens
gehouden volgens de criteria van Beter Leven keurmerk 1 ster (BLk1ster).
Er zijn al diverse studies gedaan naar het effect op de emissies van de
productiewijzen volgens de Beter Leven criteria of vergelijkbare productiewijzen. Niet
alleen voor 1 ster, maar ook voor de aanvullende criteria van 2 en 3 sterren. Naar
aanleiding van overleg met de regiegroep ‘Scale-up Beter Leven’ eind 2021, is een
notitie opgesteld met een overzicht van deze studies wat betreft de pluimveesector
en specifiek voor BLk1ster. De notitie voor de regiegroep is als bijlage 1 bijgevoegd.
Conclusie o.b.v. de notitie was dat het niet mogelijk was om op basis van de
beschikbare kennis een inschatting te maken van de emissies vanuit stallen met een
overdekte uitloop.
In internationale literatuur is een studie gevonden waarbij de concentraties van
ammoniak zijn gemeten op twee dagen voor het afleveren, bij vier verschillende
proefgroepen op een praktijkbedrijf met stallen zonder een overdekte uitloop, bij vier
ronden (Rayner et al., 2020). Omdat de ventilatiedebieten niet bekend zijn, kan niets
worden gezegd over de hoogte van de emissies.
Voor de beantwoording van de vragen van beide ministeries is voor de emissie van
ammoniak hierna een theoretische rekenkundige benadering uitgewerkt. Ten aanzien
van de emissie van fijnstof zijn data beschikbaar uit het onderzoek in de Gelderse
Vallei naar mogelijkheden om deze te verminderen, echter geldt hierbij dat dit
metingen betrof aan stallen zonder overdekte uitloop. Voor geur blijft het bij een
eerste ruwe benadering op basis van metingen aan één enkele ronde.
Ammoniakemissie
Theoretische benadering ammoniakemissie BLk1ster vleeskuikens
In de eerder uitgevoerde studies (besproken in de notitie in bijlage 1) zijn de diverse
factoren die van invloed zijn op de hoogte van de emissies behandeld. Een van de
belangrijkste daarbij is de bezetting per m2. Een onderzoek dat daarbij tot op heden
niet is meegenomen is dat van metingen aan de ammoniakemissie bij verschillende
opzetaantallen (bezettingsdichtheden) bij vleeskuikens in 1995 bij Praktijkonderzoek
Pluimveehouderij Het Spelderholt in Beekbergen. Over dit onderzoek is slechts één
kort artikel verschenen: Weerdhof (19951). Uit dit artikel blijkt dat de emissie uit de
stal (dierruimte) gelijk blijft bij bezettingen binnen een range van 18-24 dieren per
m2 bij opzet. Dit is anders dan veelal is aangehouden. Namelijk dat de emissie per
dierplaats per jaar gelijk blijft bij deze verschillende bezettingen. Uit het artikel volgt

1

Meer informatie over de opzet van het onderzoek is te vinden in het artikel van J. van Harn in

dezelfde publicatie (PP-uitgave no. 36 van september 1995).

2

18

automatisch dat de emissie per dierplaats per jaar bij een bezetting bij opzet van 18
dieren/m2, hoger is dan bij een bezetting bij opzet van 24 dieren/m2. Een mogelijke
verklaring voor het gelijk blijven van de emissie in die situatie is dat er een overmaat
aan stikstof (N) in de strooiselmest aanwezig is, waardoor de vorming van ammoniak
uit de aanwezige N op hetzelfde niveau blijft als de omstandigheden in en vlak boven
het strooisel (zoals het ds% van het strooisel, staltemperatuur en RV) gelijk blijven.
De vraag is of de condities in en boven het strooisel bij BLk1ster gelijk zijn aan die
van regulier gehouden vleeskuikens. Bekend is dat bij BLk1ster het drogestofgehalte
van de strooiselmest veelal hoger ligt. Ook kunnen de luchtcondities vlak boven het
strooisel anders zijn vanwege de lagere bezetting. Het effect van beide op de emissie
van ammoniak is niet bekend. In deze notitie wordt uitgegaan van dat er geen
verschil in emissie vanuit de dierruimte/stal is.
Het gelijk blijven van de emissie uit de stal kan ook anders worden geformuleerd,
namelijk dat de emissie per m2 strooiseloppervlakte gelijk blijft. Met dit uitgangspunt
is een theoretisch rekenkundige benadering opgezet van een bestaande stal waar
een overdekte uitloop aan wordt toegevoegd, waarna in de stal vleeskuikens worden
gehouden volgens de criteria van BLk1ster. De berekening is zowel uitgevoerd voor
een traditionele stal zonder emissiereducerende technieken als een stal met een
emissiereducerende techniek.
Een ander aspect dat speelt bij de productiewijze volgens de criteria van BLk1ster is
de emissie uit de overdekte uitloop. Tot nu toe zijn er geen metingen bekend waarbij
is gekeken naar wat de bijdrage hiervan is aan de totale emissie vanuit de stal. Op
basis van expert judgement is in de rekenkundige benadering de inschatting
meegenomen dat de emissie per m2 uit de overdekte uitloop 15-25% is van die van
het stalgedeelte. Hierbij wordt er van uitgegaan dat de overdekte uitloop
vergelijkbaar is uitgevoerd wat betreft emissiereductie als de stal (bij het antwoord
op vraag 3 gaan we dieper in op de mogelijkheden om emissie reducerende
technieken toe te passen in deze ruimte).
Ten aanzien van het onderzoek uit 1995 en de huidige situatie in de sector kan
worden aangevoerd dat de omstandigheden destijds anders waren dan nu. Zoals het
type dier, management en de voersamenstelling. Deze veranderingen zullen mogelijk
een effect hebben op de absolute hoogte van de emissie, maar doen niet af aan de
oorspronkelijke basale observatie van Van de Weerdhof, dat een variatie in
bezettingsgraad van 18-24 dieren bij opzet in zichzelf geen invloed heeft op de
absolute emissie per m2.
Een voor de vorming van ammoniak belangrijke factor is die van het
drogestofgehalte (ds%) van de strooiselmest. In een artikel van Groot Koerkamp et
al. (2000) wordt aangegeven dat bij ds% lager dan 60% en hoger dan 80% de
emissie van ammoniak sterk kan afnemen. Daartussen is het ds% juist optimaal voor
de omzetting naar en emissie van ammoniak. Ook de structuur is daarbij van belang.
Vanuit de praktijk wordt aangegeven dat bij vleeskuikens gehouden volgens BLk1ster
het strooisel droger en ruller van structuur is dan bij regulier gehouden vleeskuikens.
Beide aspecten samen kunnen zorgen voor een hogere emissie van ammoniak per m2
strooiseloppervlak. Aangezien hier geen verdere gegevens van zijn, is deze factor
niet apart meegenomen in de theoretisch rekenkundige benadering.
Een direct gevolg van de lagere bezetting kan zijn dat de hoeveelheid geproduceerde
N per m2 strooiseloppervlak (N-excretie) afneemt. Mede als gevolg van een ander
eiwitgehalte in het voer. Uit een berekening (zie bijlage 2) waarin de N-excretie van
reguliere houderij is vergeleken met die van BLk1ster, komt naar voren dat de N3

18

excretie van BLk1ster per m2 strooiseloppervlak ca. 55% is van die van regulier
gehouden vleeskuikens. Of deze lagere N-excretie ook daadwerkelijk resulteert in
een vermindering van de ammoniakemissie per m2 strooiseloppervlak, is niet bekend.
In deze notitie worden een drietal scenario’s doorgerekend, te weten: een gelijke
emissie per m2 dan bij regulier, een 20% lagere emissie per m2 dan bij regulier en
een 20% hogere emissie dan bij regulier. Hierbij zijn de huidige emissiefactoren
gebruikt, bepaald bij regulier, zoals vermeld in bijlage 1 van de Rav.
Uitgangspunten
In tabel 1 zijn de uitgangspunten wat betreft dieraantallen en emissiefactoren
opgenomen die zijn gebruikt bij de rekenkundige benadering van de
ammoniakemissie bij vleeskuikens gehouden volgens de criteria van BLk1ster. Voor
het bepalen van het totaal aantal op te zetten dieren bij BLk1ster (stal plus
overdekte uitloop is beschikbaar als grondoppervlakte), is de maximale bezetting van
25 kg per m2 leidend boven het aantal van maximaal 12 dieren per m2. Om te
voldoen aan de eis van minimaal 20% van de beschikbare grondoppervlak moet zijn
uitgevoerd als overdekte uitloop, wordt bij een stal van 1.000 m2 een overdekte
uitloop toegepast van 250 m2.
Een belangrijke aanname in deze benadering is dat de emissie per m2
strooiseloppervlak in de stalruimte gelijk blijft bij de lagere bezetting. We hebben
goede redenen voor die aanname, maar we mogen tegelijkertijd verwachten dat bij
een nog veel lagere bezetting die emissie per m2 uiteindelijk wél zal afnemen:
immers, zonder dieren zal de emissie nul zijn, en ook bij een zeer gering aantal
dieren per m2 strooiseloppervlak zal de emissie lager zijn door de sterke beperking
van de beschikbare hoeveelheid urinezuur. Ergens in de bandbreedte van zeer lage
bezettingen (mogelijk lager dan BLK1ster) zal een omslagpunt liggen. Waar dit
omslagpunt zit is niet bekend, maar zal niet alleen afhangen van de bezetting. Ook
andere factoren, zoals de strooiselkwaliteit (drogestofgehalte en rulheid) en
strooiseltemperatuur, zullen hier een rol in spelen. Zoals hiervoor aangegeven kan dit
ook een verhoging van de emissie per m2 tot gevolg hebben. In de theoretische
benadering zijn voor de zekerheid ook berekeningen opgenomen waarbij er vanuit is
gegaan dat de emissie per m2 bij BLk1ster 80 en 120% is van die van regulier
gehouden vleeskuikens.
Een ander discussiepunt, naast de onduidelijkheid wat de emissie is uit de overdekte
uitloop, is of in de overdekte uitloop bij BLk1ster een emissie reducerende techniek
aanwezig moet zijn of niet. En of een techniek dan een vergelijkbaar reducerend
effect zal hebben als in de stal. Zie hiervoor ook vraag 4.
Om inzicht te krijgen in de mogelijke effecten van een reducerende techniek in de
overdekte uitloop is in de theoretische rekenkundige benadering de aan- en
afwezigheid hiervan ook meegenomen, waarbij is uitgegaan van eenzelfde
reducerende werking van de techniek als in de stal in de periode vanaf 21 dagen
leeftijd. Als er geen reducerende techniek aanwezig is, is de emissie per m2 gelijk
gehouden aan die per m2 strooiselmest van een stal zonder emissiereducerende
techniek.
Als de overdekte uitloop wordt voorzien van een lichtdoorlatend maar niet
luchtdoorlatend materiaal, zal de effectiviteit van emissiereducerende technieken
meer vergelijkbaar zijn met die als de techniek in de stal wordt toegepast.

4

18

Tabel 1

Uitgangspunten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie

bij vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster.
Reguliere houderij

Beter Leven
keurmerk 1 ster

Oppervlakte stal (m2)

1.000

1.000

Oppervlakte overdekte uitloop (m2)1)

--

250

Aantal dieren bij opzet (dieren/m2), op

21,3

10,12)

42

25

basis van;
• Max. kg levend gewicht per m2
• Aflevergewicht (kg/dier)

2,55

• Gemiddelde uitval (%)

3,5

• Uitladen (%)
Totaal aantal te houden dieren op basis

2,55
2,5

20

--

21.335

12.569

21.335

10.055

--

2.514

van de oppervlakte van:
• stalgedeelte
• overdekte uitloop
Emissies:
• emissiefactor traditioneel

0,068

(kg/dierplaats/jr)
• emissiefactor emissiearm

0,021

(kg/dierplaats/jr)
• emissie per m2 vanuit stalgedeelte

80 / 100 / 120

t.o.v. regulier (%)
• emissie vanaf vloer overdekte

15 - 25

uitloop t.o.v. stal (%)
Emissiearme techniek in overdekte

Ja / Nee

uitloop
1) Van totale beschikbare grondoppervlak bij BLk1ster moet minimaal 20% bestaan uit overdekte uitloop. De overdekte
uitloop telt mee in het bepalen van het totaal beschikbare grondoppervlak.
2) Dit aantal is lager dan het maximum van 12 dieren/m 2 vanwege de eis van maximaal 25 kg/m2 waaraan moet worden
voldaan aan het eind van de groeiperiode.

Resultaten rekenkundige benadering
Vooraf nogmaals de benadrukking dat de hierna gepresenteerde getallen
een theoretisch rekenkundige benadering zijn en er geen enkele
wetenschappelijke onderbouwing hebben vanuit kennis en onderzoek naar
het ontstaan van emissies in strooiselmest. Ze geven slechts de uitkomst
van de gedachtegang over deze materie weer en daarmee geen enkele
zekerheid.
In tabellen 2.1 t/m 2.3 staan de resultaten van de theoretische rekenkundige
benadering weergegeven.
In tabel 2.1 voor een stal zonder emissiereducerende techniek in de stal en
overdekte uitloop. Als wordt aangenomen dat de emissie per m2 strooiseloppervlak in
de stal gelijk blijft en de emissie uit de overdekte uitloop varieert van 15-25%,
neemt de emissie uit het geheel samen toe met circa 5% t.o.v. de emissie uit een
stal voor regulier gehouden kuikens. Als de emissie per m2 strooiseloppervlak, zowel
voor stalgedeelte als overdekte uitloop, per m2 afneemt vanwege een lagere
hoeveelheid N, neemt de emissie uit de stal en overdekte uitloop samen af met 1538%. De emissie per dierplaats per jaar neemt in alle gevallen toe. Met 75-80% als
de emissie per m2 strooiseloppervlak gelijk blijft aan die van regulier en met 40-45%
als de emissie 80% van die van regulier is. Neemt de emissie per m2
strooisel(mest)oppervlak toe (120% van die van regulier), dan wordt de

5

18

emissiefactor (in kg NH3 per dierplaats per jaar) 110-115% hoger dan de
emissiefactor voor traditionele huisvesting.

Tabel 2.1

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie bij

vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster voor een stal
zonder emissiereducerende techniek1).
Emissie BLk1ster uit stalgedeelte in % van regulier
100%

80%

120%

1)

Emissie regulier :
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

1.451
2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

1,45

Emissie BL1Ster:
- emissie uit overdekte uitloop in % van
stalemissie BLk1ster
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)

15%

- stalgedeelte, per m2 (kg NH3/m2/jr)
- overdekte uitloop, totaal (kg NH3/jr)
2

54
2

20%

25%

15%

20%

25%

15%

20%

1.451

1.161

1.741

1,45

1,16

1,74

73

91

44

58

73

65

87

25%

109

- overdekte uitloop, per m (kg NH3/m /jr)

0,22

0,29

0,36

0,17

0,23

0,29

0,26

0,35

0,44

- totaal stal+overdekte uitloop (kg NH3/jr)

1.505

1.523

1.541

1.204

1.219

1.233

1.806

1.828

1.850

4%

5%

6%

-17%

-16%

-15%

25%

26%

28%

1,20

1,22

1,23

0,37

0,97

0,099

1,44

1,46

1,48

0,120

0,121

0,123

0,037

0,097

0,098

0,144

0,145

0,147

76%

78%

80%

41%

43%

44%

111%

114%

116%

Toename t.o.v. regulier
2

- totaal stal+overdekte uitloop, per m (kg
NH3/m2/jr)
- totaal stal+overdekte uitloop, per
dierplaats (kg NH3/dierplaats/jr)
Toename t.o.v. regulier
1) Emissiefactor: 0,068 kg NH3/dierplaats/jaar

Voor een stal met zowel in het stalgedeelte als in de overdekte uitloop een
emissiereducerende techniek staan de uitkomsten van de theoretisch rekenkundige
benadering weergegeven in Tabel 2.2. Hieruit blijkt dat de emissies met dezelfde
waarden toe- en afnemen als bij een stal zonder emissie reducerende techniek.
Hierbij moet nogmaals worden opgemerkt dat wordt uitgegaan van eenzelfde
reducerende werking van de techniek als bij regulier gehouden vleeskuikens. Zowel
in het stalgedeelte als in de overdekte uitloop. Ten aanzien van de werking in de
overdekte uitloop kunnen echter wel de nodige vraagtekens worden gezet. Dit
vanwege de open luchtverbinding tussen overdekte uitloop en buiten.

6

18

Tabel 2.2

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie bij

vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster voor een stal
met emissie reducerende techniek in stal1) en overdekte uitloop.
Emissie BLk1ster uit stalgedeelte in % van regulier
100%

80%

120%

Emissie regulier1):
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

448
2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

0,45

Emissie BL1Ster
- emissie uit overdekte uitloop in % van
stalemissie BLk1ster
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

15%

2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)
- overdekte uitloop, totaal (kg NH3/jr)

20%

25%

15%

20%

25%

15%

20%

448

358

538

0,45

0,36

0,54

25%

17

22

28

13

18

22

20

27

34

- overdekte uitloop, per m (kg NH3/m /jr)

0,07

0,09

0,11

0,05

0,07

0,09

0,08

0,11

0,13

- totaal stal+overdekte uitloop (kg NH3/jr)

465

470

476

372

376

381

558

565

571

4%

5%

6%

-17%

-16%

-15%

25%

26%

28%

0,37

0,38

0,38

0,30

0,30

0,30

0,45

0,45

0,46

0,037

0,037

0,038

0,030

0,030

0,030

0,044

0,045

0,045

76%

78%

80%

41%

43%

44%

111%

114%

116%

2

2

Toename t.o.v. regulier
2

- totaal stal+overdekte uitloop, per m (kg
NH3/m2/jr)
- totaal stal+overdekte uitloop, per
dierplaats (kg NH3/dierplaats/jr)
Toename t.o.v. regulier
1) Emissiefactor: 0,021 kg NH3/dierplaats/jaar

Tabel 2.3 geeft de resultaten weer van de theoretisch rekenkundige benadering voor
een stal met een emissie reducerende techniek in de stal, maar geen reducerende
techniek in de overdekte uitloop. De situatie die het meest aansluit bij de huidige
praktijk en de interpretatie van eindnoot 11 van bijlage 1 van de Rav. Uit de waarden
blijkt dat de emissies meer toenemen dan bij de vorige twee berekeningen.

7

18

Tabel 2.3

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie bij

vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster voor een stal
met emissie reducerende techniek in de stal1) en geen emissie reducerende techniek
in de overdekte uitloop.
Emissie BLk1ster uit stalgedeelte in % van regulier
100%

80%

120%

Emissie regulier1):
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

448
2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

0,45

Emissie BL1Ster
- emissie uit overdekte uitloop in % van
stalemissie BLk1ster
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)

15%

- stalgedeelte, per m2 (kg NH3/m2/jr)
- overdekte uitloop, totaal (kg NH3/jr)
2

2

- overdekte uitloop, per m (kg NH3/m /jr)
- totaal stal+overdekte uitloop (kg NH3/jr)
Toename t.o.v. regulier
- totaal stal+overdekte uitloop, per m2 (kg
NH3/m2/jr)
- totaal stal+overdekte uitloop, per
dierplaats (kg NH3/dierplaats/jr)
Toename t.o.v. regulier

20%

25%

15%

20%

25%

15%

20%

448

358

538

0,45

0,36

0,54

25%

54

73

91

44

58

73

65

87

109

0,22

0,29

0,36

0,17

0,23

0,29

0,26

0,35

0,44

502

521

539

402

416

431

603

625

646

12%

16%

20%

-10%

-7%

-4%

35%

39%

44%

0,40

0,42

0,43

0,32

0,33

0,34

0,48

0,50

0,52

0,040

0,041

0,043

0,032

0,033

0,034

0,048

0,050

0,051

90%

97%

104%

52%

58%

63%

128%

137%

145%

1) Emissiefactor: 0,021 kg NH 3/dierplaats/jaar

Uit voorgaande theoretisch rekenkundige benadering blijkt dat de emissie uit stal en
overdekte uitloop samen, uitgedrukt als emissie per dierplaats per jaar, toeneemt.
Afhankelijk van de uitgangspunten met ca. 45% tot meer dan een verdubbeling. Dit
laatste is het geval als er geen reducerende techniek in de overdekte uitloop wordt
toegepast en de emissie per m2 strooiseloppervlak toeneemt t.o.v. die van regulier.
Als de emissie per m2 strooiseloppervlakte gelijk blijft aan die van regulier gehouden
vleeskuikens, neemt de emissie per dierplaats per jaar toe met 90-105%. Erg
bepalend is daarmee of de emissie per m2 strooiseloppervlak wel of niet afneemt
vanwege de lagere hoeveelheid geproduceerde N per m2.
De emissie op stalniveau kan volgens de theoretisch rekenkundige benadering zowel
toe- als afnemen. Dit varieert van een afname met 17% tot een toename met 44%.
In deze theoretisch rekenkundige benadering is niet expliciet rekening gehouden met
andere aspecten zoals bijvoorbeeld een langere groeiperiode (minimaal 56 dagen
voor BLk1ster vs. ca. 40 dagen voor regulier) en een daardoor in verhouding andere
leegstand (minder dagen per jaar zonder dieren in de stal bij BLk1ster) en andere Nexcretie per m2 of andere voersamenstelling. Deze aspecten hebben ieder een eigen
invloed, zowel positief als negatief, op de ammoniakemissie. Wat de resultante is van
deze invloeden is op de emissie, is op basis van de huidige kennis niet bekend.
Welke van de berekeningen van de theoretische benadering het meest de
werkelijkheid benadert is niet helder. Hiervoor zijn metingen nodig volgens de
huidige meetprotocollen. Een concept projectplan hiervoor is eind 2021 besproken
met de regiegroep ‘Scale-up Beter Leven’. Voorstel in dat concept was om metingen
uit te voeren aan stallen met de meest toegepaste emissie reducerende technieken,
waarbij deze niet in de overdekte uitloop aanwezig zijn. Hiermee wordt een emissie
bepaald van het productiesysteem als totaal.
8

18

Oriënterende metingen ammoniak
Binnen de PPS ‘Trager groeiende vleeskuikens: op weg naar een integraal duurzaam
dierenwelzijn’ (werktitel SloGro) zijn oriënterende ammoniakmetingen bij
verschillende concepten met trager groeiende vleeskuikens uitgevoerd. De
indicatieve ammoniakmetingen uitgevoerd op één locatie met twee identieke stallen.
De resultaten wijzen op een toename van de emissie per dierplaats per jaar ten
opzichte van de eerder vastgestelde emissiefactoren met regulier gehouden
vleeskuikens, hetgeen overeenkomt met de theoretisch rekenkundige benadering.
Effect voorkomen voetzoolaandoeningen op emissie
Sinds januari 2015 worden in de vleeskuikensector reguliere koppels vleeskuikens
gemonitord op het voorkomen en ernst van voetzoollaesies. Bij een te hoge score
dient een vleeskuikenhouder zijn bezetting te verlagen. Een vleeskuikenhouder is er
dus alles aan gelegen om voetzoollaesies te voorkomen. Om deze te voorkomen is er
vooral aandacht voor de strooiselkwaliteit. Droog en rul strooisel geeft overwegend
minder aandoeningen (lagere scores). Volgens eerder onderzoek naar de relatie
tussen drogestofgehalte en ammoniakemissie, neemt de emissie toe tussen waarden
van 60-80% en af bij waarden boven de 80% of onder de 60%. De in de praktijk
hogere waarden voor het drogestofgehalte kunnen dan tot gevolg hebben dat de
emissie bij regulier gehouden vleeskuikens hoger is dan de huidige emissiefactor in
bijlage 1 van de Rav. Navenant zal op basis van de aanname dat de emissie per m2
strooiseloppervlakte gelijk is, de emissie bij BLk1ster hoger zijn dan hiervoor
berekend met de theoretisch rekenkundige benadering. Dit is alleen te verifiëren
door het uitvoeren van metingen aan zowel stallen met regulier gehouden dieren als
stallen volgens BLk1ster.
Fijnstofemissie
Ten aanzien van de emissie van fijnstof zijn data beschikbaar uit het onderzoek in de
Gelderse Vallei naar mogelijkheden om deze te verminderen, het onderzoek opgezet
door het Praktijkcentrum Emissiereductie Veehouderij (PEV). In dit onderzoek zijn
zogenaamde case-control-metingen gedaan op een drietal vleeskuikenbedrijven met
trager groeiende vleeskuikens. De aanwezige overdekte uitlopen waren daarbij
tijdens de metingen niet toegankelijk voor de vleeskuikens. De bezetting in deze
stallen varieerde van 9,8-12,5 dieren per m2 bij opzet. De data van de
controlemetingen kunnen een indicatie geven van de emissie van fijnstof vanuit
stallen met trager groeiende vleeskuikens. Ze geven geen indicatie van het effect van
het gebruik van de overdekte uitloop.
Op basis van de meetgegevens van de controlemetingen op drie locaties waar het
effect van reducerende technieken is bepaald (Ellen et al., 2020a, Ellen et al., 2020b,
Goselink et al., 2020), is een gemiddelde emissie per dier per jaar berekend van 25
gram/dier/jaar (incl. 11% leegstand). Dit is niet veel hoger dan de emissiefactor van
regulier gehouden vleeskuikens van 22 gram/dier/jaar.
Op de drie locaties was de overdekte uitloop niet in gebruik. Op basis van de
metingen aan één ronde bij een stal met een overdekte uitloop in gebruik, werd een
emissie bepaald van 59 gram/dier/jaar (incl. 11% leegstand). Deze hogere waarde
kan het gevolg zijn van de relatief hoge buitentemperaturen tijdens deze ronde en
daarmee hogere ventilatiedebiet. Er kan uit de meetgegevens geen aparte waarde
voor het gebruik van de overdekte uitloop worden bepaald.
Geuremissie
Een eerste aanzet voor het meten van de geuremissie geur is gedaan naar aanleiding
van een discussie in/met de provincie Noord-Brabant over het verlenen van
omgevingsvergunningen aan bedrijven die wilden omschakelen van regulier
gehouden vleeskuikens naar BLk1ster in 2018. Dit heeft geleid tot het uitvoeren van
9

18

metingen van de geur- en fijnstofemissie tijdens één ronde vleeskuikens gehouden
volgens de BLk1ster criteria. De resultaten van de geurmetingen waren aanleiding
om aanvullend vergelijkende metingen te doen naar de geurbeleving (hedonische
waarde) van vleeskuiken gehouden volgens BLk1ster en reguliere vleeskuikens. De
resultaten van beide onderzoeken staan in Ellen et al. (2020c). De conclusie in dit
onderzoek is dat er geen duidelijk verschil is aan te geven tussen beide
productiewijzen wat betreft de geuremissie per dier.
Ook onderzoeken naar de reductie van ammoniak van brongerichte maatregelen
waarbij tevens de emissie van geur is gemeten, gaven geen reductie van de
geuremissie.
Analoog aan de redenering bij de emissie van ammoniak is de conservatieve
inschatting dat de emissie per m2 strooisel(mest)oppervlak gelijk blijft en daarmee
ook de emissie op stalniveau als wordt omgeschakeld naar BLk1ster. De emissie per
dier per seconde (de eenheid in regelgeving) neemt op basis hiervan toe.
Advies
Ammoniak
Op basis van de theoretisch rekenkundige benadering is de emissiefactor (in kg NH3
per dierplaats per jaar) voor ammoniak voor vleeskuikens gehouden volgens de
criteria van Beter Leven keurmerk 1 ster, hoger dan die voor regulier gehouden
vleeskuikens. De berekening komt voor een stal zonder reducerende techniek op een
emissie per dierplaats per jaar die 45–80% hoger ligt dan de huidige emissiefactoren
in bijlage 1 van de Rav, als de emissie per m2 strooiseloppervlak niet of beperkt lager
is, ondanks een lagere N-excretie per m2. Dit geldt ook voor stallen met een
emissiereducerende techniek. Daarbij kan de emissie per dierplaats ook verdubbelen,
op basis van het uitgangspunt dat er geen emissiereducerende techniek in de
overdekte uitloop aanwezig is.
Een conservatief scenario zou kunnen zijn dat de emissie op stalniveau vanuit een
stal met overdekte uitloop voor kuikens gehouden volgens de criteria van BLk1ster,
gelijk blijft aan die van alleen de stal met daarin regulier gehouden kuikens. Dit geldt
voor alle stalsystemen binnen de categorie vleeskuikens waarbij een overdekte
uitloop mogelijk is2. Uit de theoretisch rekenkundige benadering blijkt dat de emissie
uit stal en overdekte uitloop samen zowel kan toenemen als afnemen, variërend van
–17% tot +20%, als de emissie per m2 strooiseloppervlak niet of beperkt lager is,
ondanks een lagere N-excretie per m2.
In tabel 3 zijn voor de verschillende situaties de op basis van de theoretische
rekenkundige benadering berekende emissiefactoren weergegeven.

2

Uitzonderingen zijn dan de volgende categorieën: E 5.1, E 5.3, E 5.8 en binnen E 5.9 de systemen

waarin als vervolghuisvesting de hiervoor genoemde categorieën worden toegepast.

10

18

Tabel 3

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie (in

kg NH3/dierplaats/jaar) bij vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven
keurmerk 1 ster.
Uitvoering stal en overdekte uitloop (en

Emissiefactor BLk1ster volgens

toegepaste emissiefactor in berekening)

theoretisch rekenkundige benadering

Stal en overdekte uitloop zonder emissie reducerende techniek

0,097 – 0,147

(emissiefactor = 0,068 kg NH3/dierplaats/jaar)
Stal en overdekte uitloop met emissie reducerende techniek

0,030 – 0,046

(met emissiefactor van 0,021 kg NH3/dierplaats/jaar)
Stal met en overdekte uitloop zonder emissie reducerende

0,032 – 0,051

techniek (met emissiefactor van 0,021 kg NH3/dierplaats/jaar)
Stal en overdekte uitloop met emissie reducerende techniek

0,049 – 0,076

(met emissiefactor van 0,035 kg NH3/dierplaats/jaar)
Stal met en overdekte uitloop zonder emissie reducerende

0,051 – 0,080

techniek (met emissiefactor van 0,035 kg NH3/dierplaats/jaar)
1) Er zijn alleen berekeningen gedaan aan traditionele huisvesting en aan de emissie beperkende stalsystemen die in de
praktijk het meest worden toegepast.

Fijnstof
Uit de meetgegevens van metingen aan drie locaties waarbij de dieren geen toegang
hadden tot een overdekte uitloop, komt de emissie van fijnstof op 25 gram per dier
per jaar. Vanwege de afname van het aantal dieren met 40%, neemt de emissie op
stalniveau af. Een inschatting van het effect van de overdekte uitloop op de totale
emissie van fijnstof uit de stal of de emissiefactor per dier, is niet te maken.
Geur
Voor geur is op basis van de beschikbare kennis geen wetenschappelijk onderbouwd
advies te geven over het al dan niet aanpassen van de emissiefactor. De
conservatieve inschatting is dat de emissie per m2 strooisel(mest)oppervlak gelijk
blijft en daarmee ook de emissie op stalniveau als wordt omgeschakeld naar
BLk1ster. Het gevolg daarvan is dat de emissie per dier per seconde (de eenheid in
de regelgeving) toeneemt. Hierbij is geen rekening gehouden met een eventuele
geuremissie vanuit de overdekte uitloop.

2.

Wat zijn de gevolgen voor de totale emissies van ammoniak, fijnstof en
geur van een pluimveehouderij (stal) die overgaat naar Beter Leven
keurmerk 1 ster, als de hoeveelheid pluimvee met 40% daalt?

Ammoniak
Uit de theoretische benadering bij vraag 1 blijkt dat op stalniveau, inclusief de
overdekte uitloop, de emissie van ammoniak na de omschakeling naar vleeskuikens
gehouden volgens de criteria van BLk1ster zowel kan toenemen als afnemen,
afhankelijk van de gekozen uitgangspunten. Een belangrijke factor hierin is of de
emissie per m2 strooiseloppervlak gelijk blijft of afneemt vanwege de lagere Nexcretie per m2 door de omschakeling naar een kleiner aantal dieren. Op basis van
een gelijkblijvende emissie per m2 strooiseloppervlak, blijft de emissie op stalniveau
gelijk.
Op bedrijfsniveau blijft de emissie ook gelijk, mits het staloppervlak gelijk blijft.
Behalve als in een later stadium het bedrijf het aantal dierplaatsen weer uit gaan
breiden naar het aantal dieren van voor de overgang naar BLk1ster, dan is hiervoor
bijna twee keer zoveel staloppervlak benodigd en dan zal de bedrijfsemissie
verdubbelen.

11

18

Fijnstof
Op basis van de metingen in het kader van het onderzoek in de Gelderse Vallei
neemt de emissie van fijnstof uit het stalgedeelte, uitgedrukt in gram/dier/jaar, licht
toe. De emissie uit de stal zal dan, vanwege het lagere aantal dieren, afnemen.
Of dit ook geldt voor een stal samen met een overdekte uitloop is niet bekend. Een
eenmalige meting gaf een verdubbeling van de emissiefactor.
Als een bedrijf in de toekomst weer het oorspronkelijke aantal dieren gaat houden zal
de totale emissie van het bedrijf, uitgaande van de waarde van 25 gram per dier per
jaar (zie antwoord 1), licht toenemen.
Geur
Aangezien er voor geur geen informatie is over hoogte van de geuremissie van
vleeskuikens gehouden volgens BLk1ster, wordt voorlopig ook uitgegaan van het de
inschatting dat de emissie per m2 strooisel(mest)oppervlak gelijk blijft. De
geuremissie op stal- en bedrijfsniveau blijft daarmee na de omschakeling ook gelijk.
Ook hier geldt daarbij de opmerking over de verdubbeling van de emissie op
bedrijfsniveau als een bedrijf in de toekomst weer het oorspronkelijke aantal dieren
gaat houden.
3.

Zijn er voldoende emissiearme technieken om die emissie te laten dalen
ipv te laten stijgen?

Ammoniak
In het stalgedeelte voor stallen voor BLk1ster vleeskuikens kunnen voor de reductie
van ammoniak in principe dezelfde emissie reducerende technieken worden
toegepast als bij regulier gehouden vleeskuikens in traditionele stallen. Veel stallen
zijn, vanwege het moeten voldoen aan de milieuwetgeving, al uitgerust met een
emissie reducerend stalsysteem. Huisvestingssystemen die niet of moeilijk te
combineren zijn met een overdekte uitloop, komen niet in aanmerking. Dit zijn dan
de volgende categorieën: E 5.1 (zwevende vloer met strooiseldroging), E 5.2
(geperforeerde vloer met strooiseldroging), E 5.3 (etagesysteem met volledige
roostervloer en mestbandbeluchting), E 5.8 (etagesysteem met mestband en
strooiseldroging) en binnen E 5.9 (uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens met
aparte vervolghuisvesting) de systemen waarin als vervolghuisvesting de hiervoor
genoemde categorieën worden toegepast.
Een vraag die (ook vanuit vergunningverleners en toezichthouders) naar voren komt
is of luchtwastechnieken ook kunnen worden toegepast. In stallen waarbij op basis
van onderdruk wordt geventileerd is dat technisch mogelijk. Een punt van aandacht
is echter dat er vanwege het grote doorlaatoppervlak in de zijgevel van de overdekte
uitloop, hier een onvoorspelbaar en oncontroleerbaar emissiepunt kan optreden3.
Hierdoor ontstaat een niet bekende luchtstroom met emissie vanuit de overdekte
uitloop die niet door de wastechniek wordt gereinigd. Dit is in strijd met het
voorschrift dat bij toepassing van een luchtwastechniek alle lucht die de stal verlaat
door de wastechniek moet gaan. Om dit probleem te voorkomen zou de overdekte
uitloop voorzien kunnen worden van materiaal dat wel lichtdoorlatend maar niet
luchtdoorlatend is.

3

In de handleiding voor het programma V-Stacks vergunning (voor het berekenen van de

geurbelasting naar geurgevoelige objecten in de omgeving) wordt aangegeven dat de oppervlakte van
de zijgevel van een overdekte uitloop als een emissiepunt moet worden gezien. Daarbij worden ook
parameters genoemd die moeten worden gebruikt bij de berekeningen.

12

18

Vanuit de studie door het CBS (Van Bruggen en Geertjes, 2019) zijn vraagtekens
gezet bij de effectiviteit van de emissiereducerende technieken. Hetzelfde kan ook
gelden voor het toepassen ervan in stallen voor BLk1ster vleeskuikens.
Een vraag die ook naar boven komt naar aanleiding van de studie van het CBS is of
de emissiefactor voor vleeskuikens in een stal zonder emissiereducerende techniek
nog correct is. De huidige emissiefactor van 0,068 kg NH3/dierplaats/jaar is
gebaseerd op metingen van Winkel et al. (2009), via het advies van Ellen et al
(2017). Sinds 1-1-2015 is er in de vleeskuikensector veel aandacht voor het
voorkomen van voetzoolaandoeningen. Eén van de belangrijke factoren daarbij is de
kwaliteit van de strooiselmest en dan met name het drogestofgehalte in combinatie
met de structuur. In de praktijk wordt de strooiselmest van regulier gehouden
vleeskuikens nu met een hoger drogerstofgehalte afgeleverd dan in de jaren van de
metingen in 2008/2009. Met als mogelijk gevolg, volgens het artikel van Groot
Koerkamp et al (2000), een hogere emissie voor de regulier gehouden vleeskuikens
in een traditionele stal. En ook een hogere emissie per m2 strooisel(mest)oppervlak.
Uitgaande van de aanname dat de emissie per m2 strooisel(mest)oppervlak gelijk
blijft als kuikens worden gehouden volgens BLk1ster criteria, nemen de absolute
emissiewaarden per dierplaats per jaar voor deze productiewijze meer toe dan
volgens de theoretisch rekenkundige berekening. In welk mate de emissie voor zowel
reguliere vleeskuikens als voor BLk1ster hoger worden is niet in te schatten. Advies
is om voor beide productiewijzen metingen uit te gaan voeren.
Een extra aspect hierbij is of de nu in bijlage 1 van de Rav opgenomen emissie
reducerende technieken ook effectief zijn bij toepassing in de overdekte uitloop.
Hierop wordt in het antwoord op de volgende vraag dieper ingegaan.
Fijnstof
De technieken die in de lijst met emissiefactoren zijn opgenomen voor de reductie
van fijnstof bij vleeskuikens, zullen naar verwachting bij toepassing eenzelfde
reductie realiseren bij BLk1ster. Dit naar aanleiding van de metingen die zijn gedaan
in het kader van het onderzoek in de Gelderse Vallei. Bij dit onderzoek zijn op een
drietal locaties de metingen aan de reducerende techniek uitgevoerd in een stal met
trager groeiende vleeskuikens. In het stalgedeelte zal daarom eenzelfde reductie
worden gerealiseerd.
Of het reducerend effect ook geldt voor de overdekte uitloop is niet bekend. Op de
locatie waar eenmalig is gemeten aan een stal met overdekte uitloop, was geen
emissiereducerende techniek aanwezig in de overdekte uitloop. Alleen via metingen
is hierin meer inzicht te krijgen.
Geur
Voor de reductie van de geuremissie uit vleeskuikenstallen zijn alleen
luchtwastechnieken beschikbaar. Deze zijn in principe ook toepasbaar bij BLk1ster,
met daarbij de opmerking over het oncontroleerbare emissiepunt zoals hiervoor
benoemd bij ammoniak.
Conclusie t.a.v. de gestelde vraag is dat er voor ammoniak voldoende
emissiereducerende technieken beschikbaar zijn om toe te passen in stallen voor
vleeskuikens gehouden volgens BLk1ster. De vraag is echter of deze technieken
eenzelfde reductie opleveren als gemeten bij de regulier gehouden dieren. En of deze
technieken ook reductie geven in een overdekte uitloop. Dit vanwege de open
luchtverbinding vanuit de overdekte uitloop.
Hetzelfde geldt voor de emissie van fijnstof, met daarbij ook de opmerking dat het
effect van de technieken bij toepassing in de overdekte uitloop niet duidelijk is.
13

18

Voor het reduceren van de geuremissie zijn in de pluimveehouderij geen technieken
beschikbaar die toepasbaar zijn in de stal. Enkel luchtwastechnieken kunnen hiervoor
worden ingezet.
4.

Welke rol speelt de overdekte uitloop in relatie tot eindnoot 11: wat op
korte termijn hiermee doen?

Ten aanzien van de toepassing van een overdekte uitloop in relatie tot eindnoot 11
van bijlage 1 van de Rav4 zijn ook vragen gesteld aan de TAP. In het antwoord op de
vraag wordt uitgebreid ingegaan op de tot stand komen van de eindnoot en de
achtergronden daarvan. Ook wordt uitgebreid ingegaan op de toepassing van een
overdekte uitloop bij BLk1ster, inclusief de eventuele toepassing van de emissie
reducerende technieken. De tekst van het antwoord is voor een groot deel (behalve
een gedeelte waarin wordt ingegaan op de theoretisch rekenkundige benadering)
opgenomen in bijlage 3. Hieronder is het advies op basis van de analyse
weergegeven.
NB: Eindnoot 11 geldt niet t.a.v. de emissies van fijnstof en geur.
Advies
De belangrijkste conclusie naar aanleiding van deze analyse is dat, omdat er in het
Besluit houders van dieren (Bhd) geen criteria zijn opgenomen voor een overdekte
uitloop bij vleeskuikens, het lastig is hoe moet worden omgegaan met de eindnoot in
relatie tot vleeskuikens gehouden volgens BLk1ster. In principe wordt, ook als alle
vleeskuikens in het stalgedeelte aanwezig zijn, voldaan aan de eisen van het Bhd wat
betreft bezetting (uitgedrukt in kg levend gewicht per m2 strooiseloppervlak). Maar
de verwachting is dat er zeker emissies zullen ontstaan in de overdekte uitloop (zie
antwoord bij vraag 1). In welke mate is echter niet bekend. Daarnaast zullen
reducerende technieken zoals toegepast in de stal, zeer waarschijnlijk niet hetzelfde
reducerende effect hebben bij toepassing in een overdekte uitloop. Dit wordt met
name veroorzaakt door de open verbinding met de buitenlucht vanuit de overdekte
uitloop. In de uitgebreide analyse wordt hierop per systeem ingegaan.
Voor de korte termijn kan eindnoot 11 ook worden toegepast bij stallen met
vleeskuikens gehouden volgens criteria BLk1ster. Op basis van de resultaten van
metingen (zie advies bij vraag 1) kan de tekst van de eindnoot worden aangepast.
5.

Zijn er voldoende emissiearme technieken om bij verhoging van de
emissiefactoren te kunnen voldoen aan a. de huidige en b. toekomstige
aan te scherpen emissienormen? Zowel in de stal als in de uitloop?

Ammoniak
De emissienormen zoals opgenomen in het Besluit emissiearme huisvesting (Beh)
zijn afhankelijk van het moment van in gebruik name (of oprichten) van de stal en
enkele aanvullende voorwaarden. Voor een nieuw te bouwen stal op een bedrijf dat
valt onder de definitie van een IPPC-installatie geldt kolom C. Voor een stal opgericht
voor 1 januari 2020 geldt kolom B en voor een stal opgericht voor 1 juli 2015 kolom
A. De maximaal toegestane emissie van ammoniak voor deze stallen is
respectievelijk 0,024 kg NH3/dierplaats/jaar, 0,035 kg NH3/dierplaats/jaar en 0,045
kg NH3/dierplaats/jaar. De waarde van kolom A of B geldt ook als een stal wordt
uitgebreid met meer dan 50% van de bestaande oppervlakte en wordt voldaan aan
de overige voorwaarden die hierbij gelden.

4

Eindnoot 11 van bijlage 1 van de Rav: Bij een huisvestingssysteem bij de hoofdcategorie kippen en

kalkoenen waar een overdekte uitloop aanwezig is, geldt de emissiefactor voor het huisvestingssysteem
inclusief uitloop als de oppervlakte van de uitloop geen deel uitmaakt van het op grond van het Besluit
houders van dieren vereiste leefoppervlak.

14

18

Uit de uitkomsten van de theoretisch rekenkundige benadering (zie antwoord op
vraag 1) komt naar voren dat, uitgaande van een gelijke emissie per m2
strooiseloppervlak, een emissiefactor van 0,021 kg NH3/dierplaats/jaar en de
aanwezigheid van een emissie reducerende techniek in stal en overdekte uitloop, de
emissie toeneemt naar 0,030-0,046 kg NH3/dierplaats/jaar. Hierbij geldt de
opmerking dat bij de berekeningen is uitgegaan van eenzelfde emissie reducerend
effect van de techniek in de overdekte uitloop als in het stalgedeelte. Zoals
aangegeven in het antwoord bij vraag 4, kunnen hierbij de nodige vraagtekens
worden gezet. Alleen als er geen directe open verbinding is met de buitenlucht, kan
een vergelijkbaar reducerend effect van de techniek worden verwacht.
Als in de overdekte uitloop geen reducerende techniek wordt toegepast, komen de
berekende waarden uit op 0,032-0,051 kg NH3/dierplaats/jaar.
Voor beide berekeningen geldt dat de berekende waarden niet voldoen aan de
grenswaarde van kolom C van het Beh. Alleen als de emissie per m2
strooiseloppervlak afneemt (80% van die van regulier) voldoen de berekende
waarden aan de grenswaarde van kolom B (zie tabellen 2.2 en 2.3).
Als wordt uitgegaan van een emissiefactor van 0,035 kg NH3/dierplaats/jaar, neemt
de berekende emissie toe naar 0,050-0,067 kg NH3/dierplaats/jaar (zie tabellen 4.1
en 4.2). Deze waarden voldoen niet aan de grenswaarden die zijn gesteld in het Beh.
Om te kunnen voldoen aan de gestelde grenswaarden in het Beh is een aanvullende
techniek nodig. Dit geldt ook als de grenswaarden van het Beh verder worden
aangescherpt. Behalve de in bijlage 1 van de Rav opgenomen luchtwastechnieken
zijn hiervoor (nog) geen aanvullende technieken beschikbaar. Bij het toepassen van
een luchtwastechniek geldt echter volgens de beschrijving dat alle ventilatielucht
door de wastechniek moet worden afgevoerd. Door de open luchtverbinding vanuit
de overdekte uitloop naar buiten, is dit, zoals ook eerder aangegeven bij het
antwoord op vraag 3, niet te garanderen.
Ook het combineren van bestaande technieken is geen oplossing. Dit omdat de
meest toegepaste technieken in de vleeskuikenhouderij zijn gebaseerd op hetzelfde
reducerende principe van interne luchtcirculatie. Combinatie van die technieken
levert geen aanvullende reductie op. Over het effect op de emissie van als deze
technieken worden gecombineerd met het systeem met vloerverwarming en -koeling,
is geen inschatting te maken.

15

18

Tabel 4.1

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie bij

vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster voor een stal
met emissie reducerende techniek in stal1) en overdekte uitloop.
Emissie BLk1ster uit stalgedeelte in % van regulier
100%

80%

120%

Emissie regulier1):
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

747
2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

0,75

Emissie BL1Ster
- emissie uit overdekte uitloop in % van
stalemissie BLk1ster
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

15%

2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)
- overdekte uitloop, totaal (kg NH3/jr)

20%

25%

15%

20%

25%

15%

20%

747

597

896

0,75

0,60

0,90

25%

28

37

47

22

30

37

34

45

56

- overdekte uitloop, per m (kg NH3/m /jr)

0,11

0,15

0,19

0,09

0,12

0,15

0,13

0,18

0,22

- totaal stal+overdekte uitloop (kg NH3/jr)

775

784

793

620

627

635

930

941

952

4%

5%

6%

-17%

-16%

-15%

25%

26%

28%

0,62

0,63

0,63

0,50

0,50

0,51

0,74

0,75

0,76

0,062

0,062

0,063

0,049

0,050

0,050

0,074

0,075

0,076

76%

78%

80%

41%

43%

44%

111%

114%

116%

2

2

Toename t.o.v. regulier
2

- totaal stal+overdekte uitloop, per m (kg
NH3/m2/jr)
- totaal stal+overdekte uitloop, per
dierplaats (kg NH3/dierplaats/jr)
Toename t.o.v. regulier
1) Emissiefactor: 0,035 kg NH 3/dierplaats/jaar

Tabel 4.2

Resultaten theoretisch rekenkundige benadering ammoniakemissie bij

vleeskuikens gehouden volgens criteria Beter Leven keurmerk 1 ster voor een stal
met emissie reducerende techniek in de stal1) en geen emissie reducerende techniek
in de overdekte uitloop.
Emissie BLk1ster uit stalgedeelte in % van regulier
100%

80%

120%

1)

Emissie regulier :
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

747
2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

0,75

Emissie BL1Ster
- emissie uit overdekte uitloop in % van
stalemissie BLk1ster
- stalgedeelte, totaal (kg NH3/jr)
2

15%

20%

25%

15%

747

2

- stalgedeelte, per m (kg NH3/m /jr)

25%

15%

597

0,75

- overdekte uitloop, totaal (kg NH3/jr)

20%

20%

25%

896

0,60

0,90

54

73

91

44

58

73

65

87

109

- overdekte uitloop, per m (kg NH3/m /jr)

0,22

0,29

0,36

0,17

0,23

0,29

0,26

0,35

0,44

- totaal stal+overdekte uitloop (kg NH3/jr)

801

819

837

641

655

670

961

983

1.005

2

2

Toename t.o.v. regulier
- totaal stal+overdekte uitloop, per m2 (kg
NH3/m2/jr)
- totaal stal+overdekte uitloop, per
dierplaats (kg NH3/dierplaats/jr)
Toename t.o.v. regulier

7%

10%

12%

-14%

-12%

-10%

29%

32%

35%

0,64

0,66

0,67

0,51

0,52

0,54

0,77

0,79

0,80

0,064

0,065

0,067

0,051

0,052

0,053

0,076

0,078

0,080

82%

86%

90%

46%

49%

52%

119%

123%

128%

1) Emissiefactor: 0,035 kg NH 3/dierplaats/jaar

16

18

Fijnstof
Voor de pluimveesector zijn in het Beh ook maximale emissienormen opgenomen
voor de emissie van fijnstof. Voor vleeskuikens is deze vastgelegd op 16
gram/dierplaats/jaar. Als wordt uitgegaan van de waarde van 25
gram/dierplaats/jaar, gebaseerd op de metingen in de Gelderse Vallei, is een reductie
nodig van 36% om de grenswaarde te voldoen. Er zijn diverse systemen beschikbaar
die een dergelijke reductie in de stal realiseren. Dit zijn o.a. enkele
ionisatietechnieken, de warmtewisselaar (met luchtdoorstroming boven een bepaalde
capaciteit) en de luchtwastechnieken. Welke systemen voldoen is na te gaan in de
lijst ‘Emissiefactoren fijnstof voor de veehouderij’.
Voor toepassing van de technieken in de overdekte uitloop en ook van de
luchtwastechnieken, gelden de eerder gemaakte opmerkingen t.a.v. de vermoedelijk
mindere effectiviteit wat betreft de reductie.
6.

Geldt voor BLK 2 sterren en 3 sterren hetzelfde voor de emissiefactoren?

Ten opzichte van BLk1ster zijn er verschillen t.a.v. de volgende criteria bij 2 en 3
sterren Beter Leven keurmerk voor vleeskuikens die mogelijk van invloed zijn op de
emissies vanuit stal en/of overdekte uitloop:
•

Lengte groeiperiode;
Bij BLk2ster is deze ook minimaal 56 dagen, bij BLk3ster minimaal 81 dagen.
Het effect hiervan op de emissies zal bij BLk2ster zal vergelijkbaar zijn met die
van BLk1ster, die van BLK3ster kan een behoorlijk gevolg hebben maar dat is
niet in te schatten.

•

Bezettingsdichtheid;
Voor BLk2ster geldt een maximum van 13 dieren en maximaal 27,5 kg levend
gewicht per m2 grondoppervlak, voor BLk3ster is dit 11 dieren en maximaal 25
kg. Om aan de eisen van het maximum aantal kg levend gewicht te voldoen,
kunnen bij BLk2ster maximaal 11 dieren per m2 grondoppervlak worden opgezet.
Omdat hierdoor de N-excretie per m2 hoger is dan bij BLk1ster, zal waarschijnlijk
eerder het punt zijn bereikt waarop de emissie per m2 niet verder toeneemt (als
dat tenminste beneden deze bezetting ligt). Voor BLK3ster zou de theoretisch
rekenkundige benadering kunnen worden gebruikt.

•

Overdekte uitloop;
Deze is niet verplicht voor beide keurmerken. Indien aanwezig, mag de
oppervlakte wel worden meegeteld als ‘grondoppervlak’ voor het bepalen van het
aantal te houden dieren. Het effect op de emissies is daarmee afhankelijk van of
het bedrijf deze toepast of niet. Indirect wordt ook de emissie uit het
stalgedeelte hierdoor beïnvloed.

•

Vrije uitloop;
Deze is verplicht vanaf 28 dagen leeftijd voor beide keurmerken, met een
oppervlakte van minimaal 1 m2 per dier bij BLk2ster en 2 m2 per dier bij
BLk3ster. In de vrije uitloop zal een bepaalde emissie ontstaan. Over de hoogte
hiervan is weinig tot niets bekend. Ten opzichte van de eis van biologisch (en
Freiland bij leghennen) is de oppervlakte per dier wel kleiner, namelijk ¼ of ½
voor respectievelijk BLk2ster en BLk3ster. Dit kan een verhoging geven van de
emissies vanaf deze oppervlakte, maar is ook erg afhankelijk van het gebruik er
van.

Het totaaleffect op de emissies van ammoniak, fijnstof en geur van bovenstaande
criteria t.o.v. die van BLk1ster en regulier is niet in te schatten en wetenschappelijk
te onderbouwen. Ruwe inschatting is dat deze gelijk zal zijn aan die van BLk1ster.

17

18

Literatuur
Bruggen, C. van, en K. Geertjes, 2019. Stikstofverlies uit opgeslagen mest.
Stikstofverlies berekend uit het verschil in verhouding tussen stikstof en fosfaat
bij excretie en bij mestafvoer. https://www.cbs.nl//media/_pdf/2019/44/2019ep39-stikstofverliezen-dierlijke-mest_web.pdf
Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag, oktober 2019.
Ellen, H.H., C.M. Groenestein, N.W.M. Ogink , 2017. Actualisering ammoniak
emissiefactoren pluimvee; Advies voor aanpassing van ammoniak
emissiefactoren van pluimvee in de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav).
Wageningen Livestock Research, Rapport 1015.
Ellen, H., Y. Goselink, J. Huis in ’t Veld, A. Winkel, 2020a. Pilots naar de
vermindering van fijnstofemissie uit pluimveestallen: het PMX systeem van
StaticAir. Wageningen Livestock Research, Report 1215.
Ellen, H., Y. Goselink, J. Huis in ’t Veld, A. Winkel, 2020b. Pilots naar de
vermindering van fijnstofemissie uit pluimveestallen: het DUSTion systeem van
Serutech-Agri en Optiklep. Wageningen Livestock Research, Rapport 1216.
Ellen, H., N. Ogink, J. Huis in’t Veld, 2020c. Resultaten geur- en fijnstofmetingen
vleeskuikens BeterLeven1Ster; Indicatieve metingen tijdens een enkele ronde.
Wageningen Livestock Research, Rapport 1206.
Goselink, Y.,H. Ellen, J. Huis in ’t Veld, A. Winkel, 2020. Pilots naar de vermindering
van fijnstofemissie uit pluimveestallen: de warmtewisselaar van Granovi.
Wageningen Livestock Research, Rapport 1224.
Groot Koerkamp, P.W.G., Middelkoop & Evers, E. 2000. Ammoniakemissie
vleeskuikenstallen toegenomen. Pluimveehouderij, 30 (21), 10-11.
Rayner, A.C., R.C. Newberry, J. Vas and S. Mullan, 2020. Slow‑growing broilers are
healthier and express more behavioural indicators of positive welfare. Scientific
Reports (2020) 10:15151, https://doi.org/10.1038/s41598-020-72198-x
Weerdhof, A.M. v.d., 1995. NH3-emissie in relatie tot bezettingsdichtheid.
Praktijkonderzoek Pluimveehouderij Het Spelderholt, PP-uitgave no. 36.
Winkel, A., J. Mosquera, R.K. Kwikkel, F.A. Gerrits, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink,
2009. Fijnstofemissie uit stallen: vleeskuikens. Wageningen UR Livestock
Research, Rapport 275 – herziene versie 2011.

18

5

Bijlage 1: Notitie voor regiegroep
Eerste aanzet voor metingen emissies BeterLeven1Ster vleeskuikens
Versie 2, 09-09-2021
Aanleiding en achtergrond
In 2021 hebben supermarktketens het besluit genomen om met ingang van 2023
alleen nog versproducten van vleeskuikens gehouden volgens de criteria van
BeterLeven1Ster (BL1*) aan te bieden in Nederland1. Een van de criteria van BL1* is
dat de dieren vanaf 3 weken leeftijd toegang krijgen tot een overdekte uitloop.
Vleeskuikenbedrijven die willen werken volgens deze productiewijze en nog geen
overdekte uitloop bij de stal(len) hebben, zullen hiervoor mogelijk een
vergunningentraject moeten doorlopen. In die procedure wordt beoordeeld of er geen
overmatige overlast wordt veroorzaakt naar omwonenden en natuur. Hiervoor
worden berekeningen gemaakt op basis van emissiefactoren voor ammoniak, geur en
fijnstof. Tot nu toe worden hiervoor de factoren gebruikt van regulier gehouden
vleeskuikens. Dit omdat van de productiewijzen met trager groeiende vleeskuikens
geen emissiewaarden bekend zijn. Naast dat bij productiewijzen met trager
groeiende kuikens er een ander type kuiken wordt gebruikt, de bezetting lager is, de
groeiperiode langer is komt daar bij BL1* het aspect van de overdekte uitloop bij,
waarvan het effect op de emissies niet bekend is.
Naar aanleiding van de verwachte problematiek rond het verkrijgen van de
vergunning voor het plaatsen van een overdekte uitloop, heeft de Dierenbescherming
contact gezocht met het Ministerie van LNV. Dit om na te gaan of er mogelijkheden
zijn om te werken aan een oplossing voor dit probleem. In deze notitie wordt daartoe
eerst een overzicht gegeven van beschikbare kennis met betrekking tot (het ontstaan
van) emissies van productiesystemen met trager groeiende vleeskuikens en factoren
die hierop invloed hebben. Daarnaast wordt een eerste aanzet gegeven in de vorm
van aandachtspunten die van belang zijn bij het meten van emissies.
Beschikbare informatie
In de periode na het introduceren van Volwaard is Wageningen Livestock Research
(WLR) gevraagd door het Ministerie van LNV wat het effect van deze productiewijze
is op de emissies van ammoniak, fijnstof, methaan/lachgas en geur. Op basis van
expert-kennis is een notitie geschreven: ‘Effect scharrelvleeskuikens op emissies’
(notitie van september 2010). In deze notitie is ingegaan op de verschillende
factoren die vanuit de productiewijze van invloed zijn op de emissies ten opzichte van
die van regulier gehouden vleeskuikens. Hierna is (integraal) de samenvattende tabel
uit de notitie opgenomen.

1

Zie ook notitie ‘Onderzoek uitstoot in stallen voor vleeskuikens voor 1 ster van het Beter

Leven keurmerk’

19

5

Tabel 1

Effecten van factoren op de emissies van ammoniak, geur, fijn stof en
methaan/lachgas bij scharrelvleeskuikens ten opzichte van reguliere
vleeskuikens (uit notitie ‘Effect scharrelvleeskuikens op emissies’

Factor

Ammoniak

Geur

Fijn stof

Methaan/lachgas

Bezetting

+

0

+

0

Uitloop

+

+

-

-

Groeiperiode

+

+

+

+

Voersamenstelling

-

-

0

?

Graanstrooien

-

-

+

?

Structuur mest

-

-

0

?

Afleidingsmateriaal

-

-

+

?

Verlichting

-

-

+

?

+ = toename, 0 = geen effect, - = afname

In de notitie wordt ook ingegaan op de inzet en het effecten van emissie reducerende
maatregelen bij deze productiewijze.
De in Tabel 1 genoemde factoren spelen ook een rol als dieren worden gehouden
volgens de biologische productiewijze. In opdracht van het Ministerie van
Economische Zaken (EZ) is in het rapport van Mosquera et al. (2012) van de emissie
bepalende processen en factoren het effect van deze productiewijze op de emissies
beschreven.
In een specifiek op de biologisch gehouden leghennen gerichte deskstudie (in
opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M), nu Infrastructuur en
Waterstaat (I&W)) is gekeken naar de mogelijkheden om bij deze diergroep
ammoniakemissie reducerende technieken toe te passen (Ellen en Ogink, 2015). Dit
naar aanleiding van de vrijstelling van de biologische productiewijze in het Besluit
emissiearme huisvesting. Voorafgaand aan de beoordeling zijn de emissiebronnen en
de effecten van houderij-aspecten op de emissies beschreven. Bij het bepalen van de
effecten is gebruik gemaakt van een tabel uit de eerder genoemde studie van
Mosquera et al. (2012), waarin de sleutelfactoren worden benoemd die een rol spelen
bij het ontstaan van emissies. Deze tabel is hierna (ook) integraal weergegeven.
Tabel 2

Sleutelfactoren die de emissie van NH3, CH4, N2O, geur en fijnstof kunnen
beïnvloeden uit stal, opslag en toediening (uit Mosquera et al., 2012).

+: toename van emissie; -: afname van emissie; 0: geen relevant effect wanneer de
sleutelfactor toeneemt; *: effect afhankelijk van de aanwezigheid of soort
sleutelfactor. Een cijfer in de kolom voor pH is de waarde waarbij de meeste vorming
kan optreden.
NH3

N2O

CH4

Geur

Fijnstof

Leeftijd dieren

+

+

+

+

+

Hoeveelheid en samenstelling

+

+

+

+/-

+

-

0

0

+

0

NH4+-concentratie

+

+

-

0

0

pH

+

6

7

+/-

0

0

0

+

0

0

0/+

0

-

0

+

Dierfactoren

voer
Watergebruik
Mesteigenschappen
Mestsamenstelling

Organische stof
concentratie
Drogestofgehalte

-

+

+

+

0

C/N-ratio

+

+/-

-

+/-

0

O2-concentratie

+

0

0

+

0

Mestoppervlakte

0

+

+

0

0

Leeftijd mest / Opslagtijd

+

+

+

+

0

20

5

Mesttemperatuur
Omgevingsfactoren
Stal, opslag en toediening
Lucht-/windsnelheid

+

0

0

+

+

Temperatuur binnenlucht

+

+

+

+

+

Temperatuur buitenlucht

+

+

+

+

+

+

0

0

0

0

Regenval

-

+

0

0

0/-

Luchtvochtigheid

0/-

0

0

0

0

Gewas

*

*

0

0

0

Grondsoort en -structuur

0

*

0

0

0

Infiltratiesnelheid

-

+

0

0

0

Bodemvochtgehalte

0/+

+

0

0

0

Toediening
Zonnestraling

Gewas en bodemeigenschappen

In 2015 is ook een rapport verschenen van Groenestein et al. waarin is gekeken naar
het effect van de eisen van het BeterLeven concept op de emissie van ammoniak ten
opzichte van regulier gehouden vleeskuikens. Deze deskstudie is uitgevoerd in
opdracht van het Ministerie van EZ. Hierin worden ook weer de diverse factoren
besproken die van invloed zijn op de emissie (nu alleen ammoniak). In onderstaande
tabel wordt de invloed van die factoren weergegeven (tabel integraal overgenomen)2.
Tabel 3

Beter Leven normen en criteria voor vleeskuikens met één ster of twee
sterren die effect hebben op de ammoniakemissie: 0 is geen effect; + is
meer NH3; - is minder NH3; ? is onbekend.

Norm

Aspect

Criterium

NH3

BLKA02

Slachtleeftijd

Minimaal 56 dagen

+

BLKA03

Ras

Langzamer groeiend ras:

-

•

moederdier: Hubbard JA 57; vleeskuiken: Hubbard JA 957, 757

•

BLKV01

Afleidingsmateriaal

BLKV02

of ander, door de Dierenbescherming erkend langzamer groeiend ras
met de kenmerken:
langzamer groeiend
uitval + oorzaak uitval
gaitscore
voetzoolaandoeningen
welzijn vleeskuikenouderdieren
Vanaf de derde levensweek wordt minimaal 2 gram

0/-

graan per kip per dag toegediend door het dagelijks
met de hand strooien op het voor de kippen
beschikbare grondoppervlak.

BLKV03

Afleidingsmateriaal

BLKV04

Per mestperiode, bij aanvang van de tweede

0/-/+

levensweek, wordt 1 strobaal, waarvan de bindtouwen
zijn verwijderd, per 1.000 kippen in de stal verstrekt
en worden de strobalen gelijkmatig over de ruimte
verdeeld.

BLKH01

Bezetting (dier/m2)

Bezetting bij opzet maximaal 13,5 dier per m2

+?

(overdekte uitloop mag worden meegerekend bij
beschikbare grondoppervlak, legnesten niet,
overgangstermijn 4 jaar).
BLKH02

Bezetting (kg/m2)

Gewicht max. 27,5 kg per m2 (indien aanwezig mag de

+?

overdekte uitloop worden meegerekend bij beschikbare
grondoppervlak).
BLKH03

Bezetting (dier/m2)

Bezetting maximaal 13 dieren per m2, 3 weken na

+?

opzet.
BLKH04

Overdekte uitloop

Als er een overdekte uitloop aanwezig is, die vanaf een
leeftijd van 3 weken van de dieren, vanaf 10.00 uur ’s
morgens, ter beschikking staat aan de dieren, mag
deze worden meegerekend bij het beschikbare

2

De criteria van BeterLeven zijn na het uitvoeren van de studie aangepast.

21

0/+/-

5

grondoppervlak.
BLKH05

Indien aanwezig hebben de kippen minimaal 8 uur per

0/+/-

dag toegang tot de overdekte uitloop.
BLKV05

Vrije uitloop (twee

De stal is voorzien van toegangsluiken met een

sterren)

minimale totale lengte van 4 meter per 1300 kippen, of
100 m2 vloeroppervlakte van de stal, een
minimale lengte per luik van 60 centimeter en een
minimale hoogte van 30 centimeter, die gelijkelijk zijn
verdeeld over de kant van de stal waar zich de uitloop
bevindt.

Alle hiervoor genoemde studies zijn gebaseerd op de expert-kennis van de genoemde
auteurs ten aanzien van het ontstaan van emissies en factoren die hierop invloed
hebben. Metingen om de emissie daadwerkelijk vast te stellen waren niet
beschikbaar. Dit kwam ook naar voren bij een discussie in/met de provincie NoordBrabant over het verlenen van omgevingsvergunningen aan bedrijven die wilden
omschakelen van regulier gehouden vleeskuikens naar BL1*. Met name wat betreft
de emissies, en daaruit voortkomende belasting, van fijnstof en geur. Dit heeft geleid
tot het uitvoeren van metingen van de geur- en fijnstofemissie tijdens één ronde
vleeskuikens gehouden volgens de BL1* criteria. De resultaten van de geurmetingen
waren aanleiding om aanvullend vergelijkende metingen te doen naar de
geurbeleving (hedonische waarde) van vleeskuiken gehouden volgens BL1* en
reguliere vleeskuikens. De resultaten van beide onderzoeken staan in rapport 1206
(Ellen et al., 2020).
Ten aanzien van de emissie van fijnstof zijn inmiddels ook data beschikbaar uit het
onderzoek in de Gelderse Vallei naar mogelijkheden om deze te verminderen, het
onderzoek opgezet door het Praktijkcentrum Emissiereductie Veehouderij (PEV). In
dit onderzoek zijn metingen gedaan op een drietal vleeskuikenbedrijven met trager
groeiende vleeskuikens. De aanwezige overdekte uitlopen waren daarbij tijdens de
metingen niet toegankelijk. De data van de controlemetingen kunnen een indicatie
geven van de emissie vanuit stallen met trager groeiende vleeskuikens. Ze geven
geen indicatie van het effect van het gebruik van de overdekte uitloop.

Opzet onderzoek
Om de emissies van vleeskuikens gehouden volgens de BL1* criteria vast te stellen,
is een eerste vraag of dat wordt gedaan:
a)

voor vaststellen van een absolute emissiefactor, of

b)

ten opzichte van de emissiefactor van regulier gehouden vleeskuikens (zoals
opgenomen in bijlage 1 van de Rav).

In beide gevallen zullen zoveel als mogelijk de metingen uitgevoerd moeten worden
volgens de huidige meetprotocollen. Als wordt gekozen voor optie a) zijn metingen
nodig op vier verschillende bedrijfslocaties, waarbij zes metingen worden verdeeld
over het jaar en de groeiperiode van de dieren. Bij optie b) geldt dat metingen
worden gedaan op twee bedrijfslocaties waar in twee identieke stallen zowel reguliere
als trager groeiende vleeskuikens worden gehouden. Hierbij wordt na iedere ronde
gewisseld tussen de stallen wat betreft type vleeskuiken. Ook dan worden de
metingen verdeeld over het jaar en de groeiperiode.
Zowel bij optie a) als optie b) zal een keuze moeten worden gemaakt of er met of
zonder een overdekte uitloop wordt gemeten. Als wordt gekozen voor een opzet met
een overdekte uitloop, zijn voorzieningen nodig om te zorgen dat ook daadwerkelijk
de emissie die komt uit deze ruimte wordt meegenomen. Daarbij ontstaat zonder
aanvullend onderzoek, geen inzicht in de bijdrage van de overdekte uitloop aan de
emissies. Als wordt gekozen voor een opzet zonder overdekte uitloop is dit
aanvullende onderzoek ook nodig, zeker als een absolute emissiefactor dient te
22

0/+/-

5

worden vastgesteld. Een verdere uitwerking van het onderzoeksplan is pas zinvol als
een keuze is gemaakt voor optie a) of b).

Literatuur
Ellen, H., J. van Harn en N. Ogink, september 2010. Effect scharrelvleeskuikens op
emissies. Wageningen UR Livestock Research, notitie voor Ministerie van LNV.
Ellen, H. en N.W.M. Ogink, maart 2015. Effecten reducerende technieken op emissies
bij biologisch gehouden pluimvee; Deskstudie. Lelystad, Wageningen UR
(University & Research centre) Livestock Research, Livestock Research Report
811. 32 blz.
Ellen, H., N. Ogink, J. Huis in’t Veld, juni 2020. Resultaten geur- en fijnstofmetingen
vleeskuikens BeterLeven1Ster; Indicatieve metingen tijdens een enkele ronde.
Wageningen Livestock Research, Rapport 1206.
Groenestein, K., A. Hol, H. Ellen, maart 2015. Beter Leven en ammoniak.
Wageningen, Wageningen UR (University & Research centre) Livestock
Research, Livestock Research Rapport 799. 64 blz.
Mosquera, J., J.M.G. Hol en C.M. Groenestein, augustus 2012. Emissies uit de
biologische veehouderij: processen en factoren. Wageningen UR Livestock
Research, Rapport 584.

23

3

Bijlage 2: Vergelijking N-excretie regulier gehouden vleeskuikens en Beter
Leven keurmerk 1 ster
Broilers
Options

length of growing period
initial weight
final weight
feed conversion ratio

dimension
d
g
g

N
2015
Regulier
R308

N
2015
Ster
757

41
42
2400
1,60

56
40
2400
2,10

loss of broilers
weight of lost broilers
content in lost broilers

%
g
g/kg

3,5
740
27,8

2,5
534
27,8

growth rate
content initial weight
content final weight

g/d
g/kg
g/kg

57,5
27,9
27,8

42,1
27,9
27,8

mineral digestibility diet 1
mineral digestibility diet 2
mineral digestibility diet 3
mineral digestibility diet 4

%
%
%
%

83
83
83
83

83
83
83
83

intake diet
% broiler diet 1
% broiler diet 2
% broiler diet 3
% broiler diet 4

g
%
%
%
%

3840
8,2
13,7
37,0
41,1

5040
7,5
13,9
22,5
56,1

intake broiler diet 1
content broiler diet 1
intake broiler diet 2
content broiler diet 2
intake broiler diet 3
content broiler diet 3
intake broiler diet 4
content broiler diet 4

g
g/kg
g
g/kg
g
g/kg
g
g/kg

315
34,1
526
31,8
1421
30,9
1578
30,2

378
28,5
701
27,2
1134
27,2
2827
25,9

0
8,90

0
6,52

g
g
g
g
g

96
149
391
424
1059,7

70
124
201
477
872,8

g
g
g

583,5
6,0
589,6

427,6
2,2
429,8

retention

%

55,6

49,2

Excretion
faeces
urine = TAN
urine

g
g
g
%

470,1
180,1
289,9
61,7

442,9
148,4
294,6
66,5

8
7,45

7
5,79

g
g
g
g
g

80,0
124,6
327,0
355,0
886,7

62,4
110,4
178,7
424,3
775,8

g
g
g

488,3
5,1
493,3

380,1
2,0
382,1

g
g
g
%

393,3
150,7
242,6
61,7

393,7
131,9
261,8
66,5

Per year without cleaning interval days
Conversion factor year
Intake
broiler diet 1
broiler diet 2
broiler diet 3
broiler diet 4
Total intake
Retention
meat
loss of broilers
Total retention

Per year with cleaning interval days
Conversion factor year
Intake
broiler diet 1
broiler diet 2
broiler diet 3
broiler diet 4
Total intake
Retention
meat
loss of broilers
Total retention
Excretion
faeces
urine = TAN
urine

24

Ster t.o.v. regulier
100%
87%
108%

3

Per broiler
Intake
broiler diet 1
broiler diet 2
broiler diet 3
broiler diet 4
Total intake
Retention
meat
loss of broilers
Total retention

g
g
g
g
g

10,7
16,7
43,9
47,7
119,0

10,8
19,1
30,8
73,2
133,9

g
g
g

65,5
0,7
66,2

65,6
0,3
65,9

Excretion
faeces
urine = TAN
urine

g
g
g
%

52,8
20,2
32,6
61,7

68,0
22,8
45,2
66,5

Retention %

%

Per year per square meter (incl. cleaning)
Intake
broiler diet 1
broiler diet 2
broiler diet 3
broiler diet 4
Total intake
Retention
meat
loss of broilers
Total retention
Excretion
faeces
urine = TAN
urine

55,6

49,2

21

12

g
g
g
g
g

1680
2617
6868
7456
18620

749
1325
2144
5091
9309

g
g
g

10254
106,2
10360

4561
23,9
4585

g
g
g
%

8260
3165
5095
61,7

4725
1583
3142
66,5

25

Ster t.o.v. regulier
129%
112%
139%

Ster t.o.v. regulier
57%
50%
62%

6

Bijlage 3: Vraag en antwoord (vanuit de Technische Adviespool, TAP) t.a.v.
relatie eindnoot 11 en overdekte uitlopen bij vleeskuikens
Vraag:
Een advies over het herzien van de eerdere beslissing om uitlopen toe te staan met
dezelfde emissiefactor, dan dit graag in een apart advies dat alle stalsystemen bevat
waar dit speelt. Hierin aangeven of er nieuwe, verbeterde inzichten of recente
meetgegevens zijn die dit advies onderbouwen.
Antwoord:
Hierna word zo goed mogelijk inzicht gegeven op de discussies rond eindnoot 11.
Daartoe wordt eerst de historie van deze eindnoot benoemd. Dit in samenhang met
enkele eerdere dossiers die over dit probleem aan de orde zijn geweest.
Historie
Opname eindnoot 11 in bijlage 1 Rav
Eindnoot 11 is voor de 1e keer opgenomen in bijlage 1 van de Rav in de versie van 6
mei 2009. In die periode daarvoor werd in de leghennensector veel omgeschakeld
van batterijhuisvesting naar volièrehuisvesting, waarbij ook de vraag vanuit
Duitsland naar zogenaamde ‘Freiland-eieren’ sturend was. Voor Freiland was de eis
opgenomen dat de leghennen de beschikking moeten hebben over een vrije uitloop
van minimaal 4 m2 per dier, gelijk aan de eis van biologisch gehouden leghennen. De
opname van eindnoot is gedaan op basis van het onderzoek van Aarnink et al.
(2005) aan de hand van een notitie in de toenmalige TAC-Rav. In deze notitie voor
de vergadering van de TAC-Rav van september 2005, wordt uitgebreid ingegaan op
deze materie. Advies was om een handreiking op te stellen over hoe om te gaan met
uitlopen (zowel vrije als overdekte) in het kader van vergunningverlening. Deze
handreiking is, voor zover bekend, nooit opgesteld. Wel is eindnoot 11 opgenomen
met de volgende tekst:
De emissiefactor die bij het betreffende huisvestingssysteem staat vermeld,
geldt ook bij aanwezigheid van een vrije, niet overdekte uitloop evenals bij
de aanwezigheid van een overdekte uitloop, voor zover deze niet als
permanente huisvesting wordt gebruikt.
In de toelichting bij de publicatie van de aangepaste Rav staat het volgende:
Uit onderzoek (Aarnink et al., 2005) is namelijk gebleken dat een vrije
uitloop slechts een extra ammoniakemissie geeft van circa 5% ten opzichte
van de emissie vanuit het huisvestingssysteem zelf. Deze geringe bijdrage
wordt verwaarloosbaar geacht in relatie tot de (on)nauwkeurigheid van de
emissiefactor van het huisvestingssysteem zonder vrije uitloop.
Bij overdekte uitlopen ligt de zaak wat gecompliceerder. Bij dergelijke
uitlopen kan onderscheid worden gemaakt tussen overdekte uitlopen die
feitelijk integraal onderdeel uitmaken van het huisvestingssysteem, omdat ze
bestemd zijn om dieren permanent te huisvesten zoals een zogenaamde
‘Wintergarten’, en overdekte uitlopen die dezelfde functie hebben als een
vrije uitloop. De eerstgenoemde categorie overdekte uitlopen worden veelal
toegepast om meer legkippen te kunnen houden en moeten in dat geval
worden beschouwd als uitbreiding van het huisvestingssysteem. Voor de
laatstgenoemde categorie overdekte uitlopen geldt dat de extra emissie
evenals bij vrije uitlopen verwaarloosbaar wordt geacht.
Een (belangrijke) opmerking in de toelichting is die over het toepassen van een
overdekte uitloop om meer kippen te kunnen houden. Hierin ligt de relatie met het

26

6

begrip ‘bruikbaar leefoppervlak’ of ‘leefoppervlak’, op basis waarvan het aantal te
houden dieren in een stal wordt berekend.
Opvallend is ook dat in de toelichting alleen wordt gesproken over legkippen. Ook in
de volgende alinea van de toelichting (hier niet opgenomen) wordt alleen ingegaan
op het (toen geldende) Legkippenbesluit 2003 (later opgegaan in het Besluit houders
van dieren). Er zijn geen opmerkingen over de toepassing van de eindnoot bij
vleeskuikens, wat gezocht moet worden in dat er rond die tijd nog amper overdekte
en vrije uitlopen werden toegepast bij deze diercategorie. Pas bij de wijziging van 24
oktober 2012 is eindnoot 11 ook toegevoegd aan systemen bij vleeskuikens die
daarvoor geschikt zijn (systemen met grondhuisvesting). Dit naar aanleiding van de
ontwikkeling van met name ‘Volwaard’, de voorloper van het huidige
BeterLeven1Ster.
Vragen/dossiers over eindnoot 11
Een belangrijk aspect in de oorspronkelijke tekst van eindnoot 11 is het gedeelte
‘……, voor zover deze niet als permanente huisvesting wordt gebruikt.’ Hierover zijn
in dossier RAV18017 voor het eerst vragen gesteld. Aanleiding was een afwijzing van
een vergunningaanvraag van een vleeskuikenbedrijf dat een overdekte uitloop wilde
toepassen, waarbij in de stalruimte een (ammoniak) reducerende techniek aanwezig
was. In het antwoord op de vraag is aangegeven dat het begrip permanente
huisvesting uitgelegd moet worden dat als de oppervlakte van de overdekte uitloop
meetelt als leefoppervlak (dus meetelt voor het bepalen van het totaal aantal te
houden dieren in de stal), stal en overdekte uitloop samen moeten voldoen aan de
beschrijving van het systeem dat in de stal wordt toegepast. Vanwege de
onduidelijkheden is in de wijziging van de Rav van 19 juli 2018 de tekst van eindnoot
11 aangepast naar de huidige versie:
Bij een huisvestingssysteem bij de hoofdcategorie kippen en kalkoenen waar
een overdekte uitloop aanwezig is, geldt de emissiefactor voor het
huisvestingssysteem inclusief uitloop als de oppervlakte van de uitloop geen
deel uitmaakt van het op grond van het Besluit houders van dieren vereiste
leefoppervlak.
Meer informatie over deze aanpassing is te vinden in dossier RAV18023, gericht op
het opstellen van antwoorden bij de vragen en die zijn geplaatst op de website van
Infomil. In bovenstaande tekst is geen verwijzing meer opgenomen naar de
toepassing van een vrije uitloop, maar alleen naar een overdekte uitloop. Verder
wordt verwezen naar het Besluit houders van dieren (Bhd) waarin wordt bepaald
wanneer een voor de dieren toegankelijk oppervlak mag worden meegeteld als
leefoppervlak. In het Bhd is dit, per diercategorie, vastgelegd voor alle
pluimveecategorieën waarvoor welzijnsregelgeving op Europees niveau is opgesteld
(geen rekening is gehouden met diverse handelsvoorschriften). Het meetellen van de
oppervlakte van een overdekte uitloop is hierin echter alleen benoemd voor de
categorie leghennen in alternatieve huisvesting. In het Bhd is voor vleeskuikens niets
opgenomen over een overdekte uitloop in relatie tot de bruikbare oppervlakte.
De uitleg van eindnoot 11, zoals ook verwoord op de website van Infomil, dat stal en
overdekte uitloop samen moeten voldoen aan de beschrijving van het emissie
reducerende systeem pakt voor leghennen en vleeskuikens anders uit. Bij leghennen
zijn de reducerende technieken, op een enkel systeem na, niet gekoppeld aan het
drogen van de strooiselmest in de stal. Maar op het verwijderen van de mest met
mestbanden (volière) of het drogen van mest op mestbanden (volière) of onder de
roosters (scharrel) door middel van beluchten. Deze technieken blijven functioneren
en effectief, ook als een groter deel van het leefoppervlak wordt uitgevoerd als
strooiselruimte. Per m2 oppervlakte mestband of mestopslag onder de roosters
27

6

neemt, door het groter aantal dieren, de beluchting toe. Dit zal eerder een positief
effect hebben op de reductie van de ammoniakemissie vanuit het stalgedeelte. Er zal
daarnaast ook emissie komen uit de overdekte uitloop. Of deze extra emissie wordt
gecompenseerd door een afname van de emissie uit de stal is zonder nader
onderzoek niet zeker. Vooralsnog wordt hier wel van uitgegaan.
Bij vleeskuikens passen nagenoeg alle reducerende technieken een vorm van interne
luchtcirculatie over het strooisel toe om de vorming van ammoniak af te remmen.
Iets dat technisch ook toe te passen is in een overdekte uitloop. Vanwege de grote
mate van invloed van het buitenklimaat op het strooisel in de overdekte uitloop, is
het echter de vraag of de interne circulatie een vergelijkbaar effect zal hebben op het
ontstaan van ammoniak. Zonder onderzoek hiernaar is hierover geen uitspraak te
doen. Vanwege het nog maar beperkt toepassen van een overdekte uitloop bij
vleeskuikens, zijn hier rond het toepassen van eindnoot 11 bij vleeskuikens, weinig
tot geen vragen over gesteld. Door de omschakeling/transitie naar BL1Ster per 2023,
met daarbij de verplichting van een overdekte uitloop, komt dit aspect meer naar
voren.
Ten tijde van het opnemen van eindnoot 11 bij de categorie vleeskuikens was de
indruk dat het aantal dierplaatsen waarbij de dieren worden gehouden volgens deze
criteria, beperkt zou blijven. Door de keuze van de retail om per januari 2023 alleen
nog verse vleesproducten van kuikens gehouden volgens de criteria van BL1Ster aan
te bieden in Nederland, vindt nu een grote omschakeling plaats naar deze
productiewijze. Dit is de aanleiding om eindnoot 11 opnieuw te beoordelen.
Huidige discussie
Definitie leefoppervlak
Bij de beoordeling van het verzoek tot wijziging van BWL 2017.01 (Stal met
buizenverwarming) is de discussie ontstaan of de techniek, zowel in de huidige vorm
als in de aangepaste, toegepast kan worden als bij de stal een overdekte uitloop
aanwezig is. De reden voor de aanvraag is de transitie die gaande is in de
vleeskuikensector van regulier gehouden kuikens en een deel gehouden conform
eisen van specifieke ‘merken’ (ook wel conceptkuikens genoemd), naar een groot
aandeel, meer dan 50% van het aantal dierplaatsen, gehouden volgens de
voorwaarden van Beter Leven keurmerk 1 Ster van de Dierenbescherming
(BLk1Ster). Een belangrijke eis bij deze productiewijze is dat de dieren vanaf 3
weken leeftijd toegang moeten krijgen tot een overdekte uitloop. De uitvoering van
de overdekte uitloop en de wijze en tijdsduur van toegang zijn specifiek gedefinieerd,
samen met dat de oppervlakte van deze uitloop gezien kan worden als leefoppervlak
voor de dieren als wordt voldaan aan deze eisen.
De belangrijkste vraag die hierbij naar voren komt is of de verwijzing naar de term
leefoppervlak zoals opgenomen in het Bhd daarbij voldoende is. In het Bhd worden
voor vleeskuikens de volgende definities gehanteerd:
bezettingsdichtheid: totale levende gewicht van vleeskuikens die
tegelijkertijd in de stal per vierkante meter bruikbare oppervlakte aanwezig
zijn;
bruikbare oppervlakte: van strooisel voorziene oppervlakte die te allen tijde
voor vleeskuikens toegankelijk is.
In de criteria van BL1Ster staat het volgende:
bezetting kg/m2; Op het grondoppervlak dat de kippen ter beschikking staat,
is de bezettingsdichtheid ten hoogste 12 dieren per m2 met een gewicht van
niet meer dan 25 kg per m2. Bij opzet mogen 12,5 dieren per m2 opgezet
worden, 22 dagen na opzetdatum mogen nog 12 dieren per m2 aanwezig
zijn. De overdekte uitloop (die voldoet aan de bijbehorende criteria) mag
worden meegerekend bij het beschikbare grondoppervlak.
28

6

Er is geen definitie van het begrip ‘beschikbare grondoppervlak’ gegeven in de
criteria, maar de bezetting wordt berekend op basis van de afmetingen van de stal.
Ook moet minimaal 20% van de totale beschikbare grondoppervlakte voor de dieren
bestaan uit een overdekte uitloop.
De vraag is nu of vanuit de criteria van BLk1Ster de oppervlakte van de overdekte
uitloop valt onder de definitie van ‘bruikbare oppervlakte’ van het Bhd. Op basis van
de bezettingseis bij BLk1Ster van maximaal 25 kg/m2 wordt in de overdekte uitloop
altijd voldaan aan de eisen van het Bhd. Ook als alle dieren aan het eind van de
groeiperiode in de stalruimte zitten, is de bezetting daar lager dan de eisen van het
Bhd (zie berekening bij toelichting). Daarnaast is de overdekte uitloop pas
toegankelijk vanaf 21 dagen leeftijd, vanaf 10 uur ’s ochtends voor minimaal 8 uur
per dag en daarmee niet ‘te allen tijde’ beschikbaar (de dieren gaan ’s nachts naar
binnen in de stalruimte). Dit laatste is anders dan bij leghennen waar de dieren na
een gewenningsperiode na het plaatsen in de stal, toegang krijgen tot de overdekte
uitloop. De overdekte uitloop is hier de hele verdere productieperiode toegankelijk,
behalve tijdens de nacht1.
Toepasbaarheid en effectiviteit emissiereducerende technieken
Een uitgangspunt in de theoretisch rekenkundige benadering is dat de
emissiereducerende technieken eenzelfde effectiviteit hebben in de overdekte uitloop
als in de stal. Eerder is al opgemerkt dat, vanwege de invloed van het buitenklimaat,
dit niet zeker is. Hierna wordt per stalsysteem voor vleeskuikens waarbij eindnoot 11
van toepassing is, ingegaan op of de techniek voor emissiereductie praktisch
toepasbaar is in een overdekte uitloop. Zowel bij bestaande stallen als nieuwbouw,
waarbij de opmerking geldt dat niet alle systemen kunnen worden toegepast bij een
nieuw te bouwen stal met overdekte uitloop vanwege de grenswaarde van 0,024 kg
NH3/dierplaats/jaar in het Besluit emissiearme huisvesting (Beh). Hierbij geldt ook de
opmerking dat wordt uitgegaan van de emissiefactor van het systeem zoals nu
opgenomen in bijlage 1 van de Rav voor regulier gehouden vleeskuikens.
Of het aanbouwen van een overdekte uitloop bij een bestaande stal valt onder het
Beh omdat het een uitbreiding is, is daarbij nog een punt van aandacht.
Bij leghennen speelt bovenstaande niet vanwege de toegepaste technieken, zoals al
eerder aangegeven.
-

E 5.5; grondhuisvesting met vloerverwarming en vloerkoeling
Dit systeem moet worden aangebracht als/voordat de betonvloer in een stal
wordt gestort. Als bij een stal waarin het systeem aanwezig is, een overdekte
uitloop wordt gebouwd, is ook daarin dit systeem mogelijk. Het zal dan zo
moeten worden uitgevoerd dat kan worden voldaan aan de eisen die worden
gesteld aan de temperatuur van de vloer vanaf 21 dagen leeftijd. In principe
mag dan ook eenzelfde effect gedurende de rest van de groeiperiode op de
emissie van ammoniak worden verwacht.
Gezien de emissiefactor van dit systeem (0,045 kg NH3/dierplaats/jaar) kan het
niet in een nieuw te bouwen stal met overdekte uitloop worden toegepast.

-

E 5.6; stal met mixluchtventilatie
Dit systeem kan prima in een bestaande stal worden aangebracht en daarmee
ook in een later aan te bouwen overdekte uitloop. De breedte van de overdekte
uitloop zal mogelijk problemen geven met de verdeling van de lucht die uit de
kokers komt. Ook zal een deel van deze lucht via het windbreekgaas (of een

1

Voor biologisch gehouden pluimvee gelden per 01-01-2022 nieuwe regels t.a.v. een overdekte uitloop

(veranda genoemd, met een overgangstermijn voor bestaande stallen tot 2025). O.a. dat bij leghennen
de oppervlakte hiervan alleen mee mag tellen als leefoppervlak als deze 24 uur per dag toegankelijk is.
Ook moet de ruimte voldoende zijn geïsoleerd om te zorgen dat er een binnenklimaat wordt gecreëerd.

29

6

ander open materiaal) rechtstreeks uit de overdekte uitloop naar buiten worden
geblazen. Daarmee neemt de effectiviteit van het systeem t.o.v. de bemeten
situatie af. Ook is het mogelijk dat de lucht die naar buiten wordt geblazen een
deel van het gevormde ammoniak meeneemt. Door deze luchtstroom ontstaat
er een ‘extra’ emissiepunt vanuit de overdekte uitloop rechtstreeks naar buiten.
Een vraag die naar boven komt is of het systeem ook aan moet blijven staan als
gedurende de nacht de dieren binnen zijn. Door de afwezigheid van de dieren
kan de luchtstroom beter het strooiseloppervlak bereiken, waardoor de
effectiviteit weer toeneemt. Op basis hiervan is de inschatting dat er uiteindelijk
een vergelijkbare reductie op zal treden als in de bemeten situatie.
Gezien de emissiefactor van dit systeem (0,037 kg NH3/dierplaats/jaar) kan het
niet in een nieuw te bouwen stal met overdekte uitloop worden toegepast.
-

E 5.10; stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en ventilatoren
Het aanbrengen van dit systeem is goed mogelijk in een bestaande stal.
Het aanbrengen van een verwarmingssysteem in de overdekte uitloop zal op
veel bezwaren stuiten. Vanaf 21 dagen leeftijd is alleen bij lage
buitentemperaturen nog verwarming nodig. Daarnaast zal een groot deel van
de warmte verloren gaan via het windbreekgaas (of vergelijkbaar materiaal).
Dit ondanks dat is toegestaan om bij slechtere weersomstandigheden
voorzieningen aan te brengen om te zorgen voor een acceptabel klimaat in de
overdekte uitloop. Hierin zou kunnen worden tegemoet gekomen door alleen te
zorgen voor dezelfde mate van luchtcirculatie als opgenomen in de beschrijving,
dus geen verwarming. Daarvoor gelden dan dezelfde opmerkingen als bij
systeem E 5.6.
Gezien de emissiefactor van dit systeem (0,035 kg NH3/dierplaats/jaar) kan het
niet in een nieuw te bouwen stal met overdekte uitloop worden toegepast.

-

E 5.11; stal met luchtmengsysteem voor droging strooisellaag in combinatie
met een warmtewisselaar
Het aanbrengen van dit emissie reducerend systeem is prima mogelijk in een
bestaande stal. Bij dit systeem wordt voor een deel van de warmtebehoefte
voorzien door de binnenkomende lucht op te warmen via een warmtewisselaar.
Het belangrijkste element voor de reductie van de ammoniakemissie is de
interne circulatie. Hiervoor gelden bij toepassing in een overdekte uitloop,
dezelfde opmerkingen als bij systeem E 5.6.
Vanwege de hoogte van de emissiefactor (0,021 kg NH3/dierplaats/jaar) kan dit
systeem ook bij nieuwbouw met overdekte uitloop worden aangebracht.

-

E 5.14; stal met warmteheaters met luchtmengsysteem voor droging
strooisellaag
Dit systeem kan eenvoudig in een bestaande stal worden toegepast. T.a.v. het
aanbrengen van verwarming in de overdekte uitloop gelden dezelfde
opmerkingen als bij systeem E 5.10.
Gezien de emissiefactor van dit systeem (0,035 kg NH3/dierplaats/jaar) kan het
niet in een nieuw te bouwen stal met overdekte uitloop worden toegepast.

-

E 5.15; Stal met buizenverwarming
Het aanbrengen van dit systeem is ook goed mogelijk in een bestaande stal.
De reductie van ammoniak bij dit systeem is gebaseerd op een natuurlijke
luchtbeweging van opstijgende warme lucht, gecombineerd met de
luchtsnelheid van naar binnen gezogen lucht vanuit de inlaatopeningen. Door
deze luchtbeweging ontstaat een drogende luchtstroom over de strooiselmest.
Naast dat het aanbrengen van verwarming in de overdekte uitloop op bezwaren
30

6

stuit (zie opmerking bij E 5.10), kan niet hetzelfde luchtbewegingspatroon
worden verwacht. Deels omdat er vanaf 21 dagen leeftijd geen/weinig
verwarming nodig is, maar ook omdat de buizen dan langs het windbreekgaas
(of vergelijkbaar materiaal) zouden moeten komen. Daar is onvoldoende
luchtsnelheid om het hiervoor beschreven luchtbewegingspatroon te creëren.
Daarmee is deze techniek in de basis niet geschikt om toe te passen in een
overdekte uitloop.

31