Onderzoeksrapport in
opdracht van het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Commissariaat voor de Media
2019

Inhoudsopgave

Samenvatting

4

English summary

5

1. Inleiding

6

1.1

Onderzoeksdoel

6

1.2

Onderzoeksvragen

6

2. Bestaand onderzoek: mannen en vrouwen in samenleving en media
2.1

Onderzoek naar mannen en vrouwen in de Nederlandse samenleving

7

2.2

(Inter)nationaal onderzoek naar mannen en vrouwen in de media

7

3. Onderzoeksmethode

10

3.1

Inhoudsanalyse en codeboek

10

3.2

Steekproef

10

3.3

Persoonskenmerken en genreclassificatie

10

4. Resultaten

3

7

12

4.1

Verhouding mannen en vrouwen

12

4.2

Programmafunctie van mannen en vrouwen

12

4.3

Nieuwsbronnen en deskundigen

14

		

4.3.1 Deskundigheid van nieuwsbronnen

14

		

4.3.2 Gespreksonderwerp van deskundigen

15

		

4.3.3 Aanwezigheid van deskundigen

16

4.4

Leeftijd van mannen en vrouwen

17

4.5

Verschillen tussen publieke en commerciële omroep

18

5. Conclusie

21

Bijlagen		

23

Bijlage I: Opzet en uitvoering van het onderzoek

23

I.1

Dataverzameling

23

I.2

Data-analyse

26

Bijlage II: Codeboek

28

Bijlage III: Handleiding codeboek

30

Bijlage IV: Lijst programma’s in de steekproef

36

Bijlage V: Bronnen en literatuur

39

Colofon		

42

Samenvatting

In 2019 is het aandeel vrouwen in Nederlandse non-fictie
televisieprogramma’s 36,6 procent. Dit is het voornaamste
resultaat van ons onderzoek naar de representatie van mannen en vrouwen in Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s dat we in opdracht van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap hebben uitgevoerd. Het doel van
het onderzoek is cijfers te genereren voor het maatschappelijke debat dat gaande is rond de representatie van mannen
en vrouwen op televisie.
Naast de algemene verhouding van mannen en vrouwen
hebben we onderzocht wat het aandeel vrouwen in televisieprogramma’s is ten opzichte van programmagenre,
functie, mate van deskundigheid, aanwezigheid en leeftijd.
Ook keken we naar verschillen tussen genres en type zenders. Volgens de resultaten is
het aandeel vrouwen groter in
non-fictie en amusementsprogramma’s (43,5 procent) dan
in nieuws- en actualiteitenprogramma’s (33,3 procent).
Vrouwen zijn in programma’s
eerder hoofdpresentator (41,8
procent), onderwerp van portret (44,1 procent) of (spel)kandidaat (45,0 procent), en komen minder aan bod als correspondent (23,1 procent) of nieuwsbron (33,3 procent).

De resultaten sluiten aan bij (inter)nationaal onderzoek dat
in de afgelopen jaren op vergelijkbare manier is uitgevoerd.
Afhankelijk van land, jaar en genre is het aandeel vrouwen
op televisie bijna altijd tussen de 25 en 40 procent. Ook in
Nederland heeft eerder onderzoek vergelijkbare resultaten
getoond wat betreft de representatie van vrouwen per functie, deskundigheid en onderwerp. Dat onderzoek liet ook
zien dat het aandeel vrouwen in programma’s van de publieke omroep kleiner is dan in programma’s van de commerciële omroep en dit resultaat wordt in dit onderzoek bevestigd
(32,5 procent ten opzichte van 41,4 procent). Aanvullend op
eerdere vergelijkbare studies hebben we in dit onderzoek rekening gehouden met veranderend kijkgedrag door de kijkdichtheid van programma’s mee te wegen. Er is echter geen
samenhang gevonden tussen representatie en kijkdichtheid
van programma’s.

n 2019 is het aandeel
“Ivrouwen
in Nederlandse non-

Het Commissariaat voor de
Media heeft het onderzoek
uitgevoerd via een kwantitatieve inhoudsanalyse, op basis van een eigen ontwikkelde methode. De steekproef
bestaat uit 4.391 personen uit 262 programma’s die in het
eerst half jaar van 2019 zijn uitgezonden. De programma’s
zijn grotendeels tijdens primetime uitgezonden op de zenders NPO 1, NPO 2, RTL 4 en SBS6. De steekproef is aangevuld
met goed bekeken programma’s van andere tijdstippen en
andere zenders.

fictie televisieprogramma’s
36,6 procent

Een nieuwsbron is een persoon die een actuele nieuwswaardige bijdrage levert aan een nieuws- en actualiteitenprogramma vanuit een deskundigheid, mening of ervaring.
Vrouwelijke nieuwsbronnen zijn meer dan mannen in beeld
als een gewone burger op straat (51,6 procent), maar minder
in beeld met toenemende deskundigheid. 23,2 procent van
de deskundigen (bijvoorbeeld politici, woordvoerders of experts) is vrouw. Als vrouwen vanwege hun deskundigheid in
beeld komen dan gaat het over onderwerpen als sociale zaken, gezondheid, onderwijs, welzijn of cultuur en in mindere
mate over politiek, sport, economie, natuur, milieu en ruimtelijke ordering. Opmerkelijk is ook de leeftijdsverdeling van
deskundige vrouwen: ze zijn over het algemeen jonger dan
deskundige mannen en met name minder in beeld boven
de 50 jaar.

4

”

English summary

Gender representation in Dutch nonfiction television programmes
In 2019, 36.6 per cent of the persons appearing in Dutch
non-fiction television programmes were women. That is the
main result of a study conducted by the Dutch Media Authority, on behalf of the Dutch Ministry of Education, Culture and Science, to generate hard figures for the current
public debate around on-screen gender representation in
the Netherlands.

of women seen on public-service channels is lower than on
commercial television – a finding confirmed by this latest
study (32.5 versus 41.4 per cent). Unlike previous studies, we
have also taken into account changing viewing behaviour
by considering programmes’ audience shares. However, no
correlation has been found between this factor and female
representation.

As well as the overall ratio of women to men, we also investigated female representation by programme genre, role,
level of expertise, presence and age. We also looked at differences between genres and types of broadcaster. This analysis reveals that women appear more in non-fiction and entertainmentshows (43.5 per cent) than in news and current
affairs programmes (33.3 per cent). In these programmes,
women are more likely to be the main presenter (41.8 per
cent), the subject of a portrait (44.1 per cent) or a game-show
contestant (45.0 per cent), and less likely to be seen as a reporter (23.1 per cent) or news source (33.3 per cent).

The Dutch Media Authority conducted the study using a
quantitative content analysis, based upon a method developed in-house. The sample consisted of 4391 persons appearing in 262 programmes broadcast in the first half of 2019.
Most aired during primetime on public-service channels NPO
1 or NPO 2 or commercial stations RTL 4 or SBS6, but also
included were programmes with high viewing rates at other
times and on other channels.

A news source is a person who makes a newsworthy topical
contribution to a news or current affairs programme based
upon their expertise, opinion or experience. Women appear
more than men as “vox pop” news sources (51.6 per cent),
but far less so as “experts” such as politicians, spokespersons
or subject specialists (23.2 per cent). And when they are seen
on screen because of their expertise, that tends to be on topics like social affairs, health, education, welfare or culture
and only to a lesser extent politics, sports, economics, nature,
the environment or planning. The age profile of female experts is also striking: they are generally younger than their
male counterparts, with relatively few over 50 years of age.
These results are in line with comparable national and international research conducted in recent years. Regardless of
country, year and genre, the proportion of women on television is almost always between 25 and 40 per cent. Previous
studies in the Netherlands, too, have generated similar results with regard to female representation by role, expertise
and subject. They have also shown that the proportion

5

1.

Inleiding

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) heeft het Commissariaat voor de Media (Commissariaat) gevraagd een onderzoek uit te voeren naar de
representatie van mannen en vrouwen in Nederlandse
non-fictie televisieprogramma’s. Representatie is al jaren
een belangrijk onderwerp voor het Commissariaat. Zo
kwam het onderwerp in 2015 op de agenda naar aanleiding van een advies aan de minister van OCW over de
naleving van de prestatieovereenkomst 2010-2015 tussen
het ministerie en de Nederlandse Publieke Omroep (NPO).
De voorzitter van het Commissariaat zei: “De verhouding
man/vrouw op de publieke omroep is nu ongeveer 2 staat
tot 1. De conclusie is dus dat het beeld op televisie nog
te veel gedomineerd wordt door mannen.” Daarnaast is
de representatie van vrouwen een belangrijk onderwerp
voor de koepelorganisatie van de Europese mediatoezichthouders, de European Platform of Regulatory Authorities
(EPRA), waar het Commissariaat bij is aangesloten. Vanuit
dit belang en in lijn met onze taak om de pluriformiteit
van de informatievoorziening te monitoren, voeren we dit
onderzoek met enthousiasme uit. Voor ons als onafhankelijk toezichthouder is het belangrijk om transparant te
zijn en op afstand te blijven. Het rapport is daarom feitelijk en geeft veel ruimte aan de methodische beschrijving.
Samen met het ministerie van OCW is gekozen voor een
onderzoek naar non-fictie televisieprogramma’s, omdat
de televisiezenders nog altijd een belangrijk onderdeel
uitmaken van het dagelijkse gebruik van het audiovisuele
media aanbod.1 De focus ligt op non-fictie, omdat in tegenstelling tot fictie dit genre meestal actueel en Nederlands is en een blik biedt op onze omgeving. Ook beslaat
non-fictie een steeds groter deel van onze totale kijktijd
naar de televisiezenders.

1.2 Onderzoeksvragen

1.1 Onderzoeksdoel

•	In hoeverre zijn er verschillen in de verhouding van
mannen en vrouwen per type programma (genre)?
•	In hoeverre zijn er verschillen in de verhouding van
mannen en vrouwen per type zender (publieke omroep ten opzichte van commerciële omroep)?

Het doel van het onderzoek is cijfers te genereren die
een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het maatschappelijke debat dat gaande is over representatie. Het
voornemen is structureel de representatie van mannen
en vrouwen over een langere periode te monitoren. Het
voorliggende onderzoek is daarin een eerste meting.

1

6

In de emancipatienota heeft het ministerie van OCW te
kennen gegeven onderzoek te willen laten doen naar
de representatie van vrouwen en mannen in de media. Met diverse experts is gesproken hoe dit onderzoek
vormgegeven kan worden. De overkoepelende vraag
in dit onderzoek is: “wat is de verhouding van mannen
en vrouwen in Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s?” Aanvullend onderzoeken we de verschillen in
deze verhouding per programmafunctie en per leeftijd:
•	Verschilt de verhouding van mannen en vrouwen per
functie?
•	Verschilt de leeftijd van mannen en vrouwen?
Als mannen en vrouwen in de functie van nieuwsbron (een persoon biedt informatie of een mening)
of als expert in beeld komen kan de verhouding
van mannen en vrouwen verschillen afhankelijk van
deskundigheid, aanwezigheid en het onderwerp.
•	In hoeverre verschilt de deskundigheid van mannen en
vrouwen als bron van nieuws?
•	
In hoeverre verschillen de onderwerpen waarover
mannen en vrouwen als bron van nieuws of als expert
spreken?
•	In hoeverre verschilt de aanwezigheid van mannen en
vrouwen als bron van nieuws of als expert?
Naast de persoonskenmerken kunnen ook contextvariabelen van Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s
een invloed hebben op de verschillen in verhouding van
mannen en vrouwen. We houden rekening met twee contextkenmerken:

Zie voor meer informatie over het kijkgedrag van Nederlanders ook de Mediamonitor 2019, p. 18-21.

2.

Bestaand onderzoek:
mannen en vrouwen in
samenleving en media

2.1 Onderzoek naar mannen en vrouwen in de Nederlandse samenleving

evenredig, met een zeer lichte oververtegenwoordiging
van vrouwen (50,3 procent). In 2019 is het aandeel
vrouwen in elke leeftijdscategorie 49 tot 50 procent, in de
leeftijdscategorie 70 jaar en ouder is dit 55 procent.

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is in de
Nederlandse bevolking de verhouding mannen en vrouwen
Tabel 1

Verhouding mannen en vrouwen per leeftijd in de Nederlandse bevolking op 01-01-2019 (in procenten) (CBS)
19 jaar en
jonger

20-29 jaar

30-39 jaar

40-49 jaar

60-69 jaar

70 jaar en
ouder

Totaal

Mannen

51,2

50,7

50,3

49,8

50,2

49,7

44,7

49,7

Vrouwen

48,8

49,3

49,7

50,2

49,8

50,3

55,3

50,3

Het CBS geeft verder aan dat momenteel het aandeel
vrouwen in de werkzame beroepsbevolking in Nederland
47 procent is (2019). Binnen het hoogste beroepsniveau is
het aandeel vrouwen 45 procent.2 De Emancipatiemonitor
van het CBS en het Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP) (Portegijs & Van den Brakel, 2018) geeft aan dat
vooral in de sectoren cultuur & recreatie en overheid &
zorg het aandeel vrouwen hoog ligt. Tot 45 jaar zijn
mannen en vrouwen gelijk verdeeld binnen het hoogste
beroepsniveau. Boven de 45 jaar is het aandeel vrouwen
kleiner (39 procent). Het aandeel vrouwen met het
hoogste onderwijsniveau is 49 procent.
Het aandeel vrouwen als manager binnen het hoogste
beroepsniveau is 25 procent. Vrouwelijke managers zijn
jonger dan mannelijke managers. Het aandeel vrouwelijke
managers onder de 45 jaar is groter (30 procent) dan
het aandeel vrouwelijke managers boven de 45 jaar (21
procent). Uit de Emancipatiemonitor blijkt verder dat het
aandeel vrouwen in topfuncties 16 procent is, alhoewel
dit sterk uiteenloopt per sector. Het aandeel topvrouwen
bij de rijksoverheid is bijvoorbeeld 34 procent. De Monitor
Vrouwelijke Hoogleraren 2018 (LNVH, 2018) geeft aan
dat van de studenten die afstuderen aan de Nederlandse
universiteiten 53,0 procent vrouw is. Van de promovendi
is 42,7 procent vrouw en van de universitaire docenten is
40,7 procent vrouw. Het aandeel vrouwelijke universitaire
hoofddocenten is 28,6 procent en het aandeel vrouwelijke
hoogleraren 20,9 procent.
2
3

7

50-59 jaar

Samenvattend komen het CBP en het SCP in de notitie
Vrouwen aan de top (2019) tot de conclusie dat het
aandeel vrouwen aan de top in Nederland in het afgelopen
decennium is toegenomen, maar nog steeds achterblijft
bij het aandeel mannen aan de top.

2.2 (Inter)nationaal onderzoek naar
mannen en vrouwen in de media
Onder media vallen de traditionele massamedia zoals
dagbladen, tijdschriften, radio en televisie, maar ook
streaming en user generated platforms, websites en
reclame. De representatie van mannen en vrouwen is
met name relevant bij informerende en niet-fictieve
berichtgeving in de media, die niet op een specifieke
mannelijke of vrouwelijke doelgroep is gericht. Deze
berichtgeving biedt een constructie van de realiteit om
ons heen en een evenwichtige representatie is daarin
belangrijk.
Het
Kennisinstituut
voor
Emancipatie
en
Vrouwengeschiedenis Atria heeft de bevindingen van het
Global Media Monitoring Project (GMMP) samengevat.
Een vergelijking van de analyses sinds 1995 toont dat de
representatie van vrouwen in traditionele media (televisie,
radio en krant) tot 2010 in Europa, de wereld en ook in
Nederland is gestegen, maar sindsdien overal stagneert.3
Amerikaans onderzoek naar de representatie van
vrouwen in reclame laat zien dat vrouwen minder vaak

Beroepen met zeer complexe gespecialiseerde taken die hoger of wetenschappelijk onderwijsniveau vereisen.
Uit de analyse blijkt dat de representatie van vrouwen in Nederland sterk is gedaald. Omdat alleen het nieuws van één dag in Nederland is geanalyseerd, is
  het aannemelijk dat bepaalde gebeurtenissen de oorzaak zijn van de enorme fluctuatie.

voorkomen dan mannen, bijvoorbeeld in het onderzoek
van The Innovation Group en het Geena Davis Institute in
samenwerking met de universiteit van Southern California
(z.d.) naar gender bias in reclame. Ook op YouTube lijken
vrouwen minder in beeld te zijn, zoals een recent Duits
onderzoek van de Universität Rostock (MaLisa Foundation,
z.d.) naar de (zelf)representatie van vrouwen op sociale
netwerken aantoont.
Veel onderzoek richt zich op de representatie van mannen
en vrouwen op televisie. Televisie kan een groot bereik en
impact hebben binnen het dagelijkse mediagebruik. Het
bereik en de impact van non-fictionele televisieprogramma’s
is dan ook de voornaamste reden dat internationaal
verschillende organisaties de representatie van mannen
en vrouwen in televisieprogramma’s hebben onderzocht,
waaronder omroepen, universiteiten, belangengroepen
en ook toezichthouders. De EPRA, het Europese platform
voor mediatoezichthouders, wil (structureel) onderzoek
bevorderen, zowel naar diversiteit in de audiovisuele
media op als achter het scherm. De onderzoeken die in
verschillende landen worden uitgevoerd zijn wisselend
van scope, aanpak en focus. In een eerste verkenning
van recente inhoudsanalyses zijn negen internationale
onderzoeksrapportages uit zes landen gevonden die qua
doelstelling het meest aansluiten bij het onderzoeksdoel
van voorliggend onderzoeksrapport.4 Hiernaast zijn er nog
enkele inhoudsanalyses gevonden waarbij de focus afwijkt,
bijvoorbeeld omdat het onderzoek uitsluitend gericht
is op spreektijd, zoals het onderzoek van de Catalaanse
toezichthouder CAC (2018), of op een onderwerp, zoals het
onderzoek van het Mediterranean Network of Regulatory
Authorities (2017) dat gericht is op sportprogramma’s.
Naast kwantitatieve inhoudsanalyses zijn ook kwalitatieve
onderzoeken gevonden naar (de perceptie van) stereotypen
en beeldvorming. Zo bevat de rapportage van de KU
Leuven Genderdiversiteit in de Vlaamse Nieuwsmedia
naast een kwantitatieve analyse ook een kwalitatieve
tekstanalyse waarbij in een case-study gekeken wordt
naar de semantiek, stijl en retoriek om een vrouw in een
topfunctie te omschrijven. In de meeste onderzoeken,
zowel kwantitatief en kwalitatief, wordt naast geslacht
(of gender) ook etniciteit, seksuele voorkeur, handicap
en soms ook godsdienst van personen in audiovisuele
media onderzocht. Zoals in het onderzoek van Waalse
toezichthouder CSA (2017) en de onderzoeken in opdracht
van Britse toezichthouder Ofcom, uitgevoerd door de
Cumberbatch Research Group (2018). Veelal ligt de focus
op representatie in nieuwsvoorziening, maar de meeste
onderzoeken tonen ook verhoudingen tussen mannen en
vrouwen in fictie en speelfilms, zoals de Vlaamse Monitor
Diversiteit uitgevoerd door de Universiteit Antwerpen
in samenwerking met de Vlaamse publieke omroep VRT
(2017).
Als we kijken naar de methode van de vergelijkbare
kwantitatieve inhoudsanalyses, dan zien we dat er voor de
steekproef een week (of meerdere weken) samengesteld
4

8

Zie de bijlage voor een overzicht van bronvermeldingen.

wordt uit verschillende dagen (doorgaans een ‘artificiële
week’ genoemd) met de programmering van de zenders met
het grootste kijktijdaandeel van dat land. De resultaten gaan
over de algemene verhouding tussen mannen en vrouwen
en de verschillen tussen omroepen, programmagenres en
vaak ook programmafuncties. Het aandeel vrouwen ligt
in alle onderzoeken in non-fictie programma’s rond de
35 procent. Zo is volgens de Britse toezichthouder Ofcom,
die in 2018 onderzoek liet uitvoeren naar representatie
van vrouwen op de primetime programmering van BBC
One en BBC Two, het aandeel vrouwen in non-fictie
televisieprogramma’s 32 procent. Andere onderzoeken
laten resultaten zien over de gehele uitzenddag of
vermelden niet op welke uitzendtijdstippen het onderzoek
is gericht. De Waalse toezichthouder CSA ziet een aandeel
van 37 procent vrouwen in informatieve programma’s.
In de Monitor Diversiteit 2017 uit Vlaanderen blijkt dat
35 procent van de personen in non-fictie programma’s
vrouw is. Uit Duits onderzoek van de Universität Rostock,
uitgevoerd door E. Prommer, blijkt een aandeel van 31
procent vrouwen in non-fictie programma’s (2017). En de
Italiaanse publieke omroep RAI rapporteert een aandeel
van 32 procent vrouwen in non-fictie programma’s (2015).
In meerdere onderzoeken worden programmafuncties
nader uitgelicht, met name de functie van deskundige,
expert of ‘externe bijdrager’. In al deze onderzoeken
ligt het aandeel vrouwen in deze functies lager dan het
gemiddelde aandeel vrouwen. De Waalse toezichthouder
ziet een aandeel van 20 procent vrouwelijke experts. Het
Italiaanse onderzoek laat een aandeel van 22 procent
vrouwelijke externe bijdragers in nieuwsprogramma’s zien.
Het onderzoek uit Duitsland toont een aandeel van 21
procent vrouwelijke experts in informatieve programma’s.
Een andere overeenkomst is een relatief groot aandeel
vrouwelijke presentatoren. In meerdere onderzoeken is de
verhouding mannen en vrouwen als presentatoren 50/50.
In het Duitse onderzoek is 47 procent van de presentatoren
vrouw. In het Waalse onderzoek ligt dit op 43 procent en
in het Italiaanse onderzoek op 49 procent. Bij de BBC is het
aandeel vrouwelijke presentatoren 62 procent. Verder zijn
er overeenkomsten in de leeftijdsverdeling van personen
op televisie. Vrouwen zijn over het algemeen jonger
dan mannen, vooral in de rol van expert of deskundige.
Ook is het aandeel vrouwen in sportprogramma’s in
meerdere onderzoeken kleiner dan 10 procent. De genres
entertainment en fictie laten over het algemeen een meer
gelijke verhouding tussen mannen en vrouwen zien. In
verschillende landen zijn er al enkele jaren geleden monitors
opgestart. De resultaten tonen echter geen toename of
afname van de verhouding mannen en vrouwen. Dit blijft
ondanks fluctuaties nagenoeg gelijk.
De onderzoeken die in Nederland zijn uitgevoerd –
onderzoek van C. Segijn et al. (2014), onderzoek van S.
Daalmans et al. (2017) en de Monitor Representatie van de
NPO (2010 en 2014) – markeren resultaten die aansluiten bij

de hiervoor beschreven internationale bevindingen. Al deze
onderzoeken richten zich op primetime programmering.
Het onderzoek van Segijn laat een aandeel van 33 procent
vrouwen zien in een vergelijkbaar onderzoek. Daalmans
toont een aandeel van 39 procent in fictie en non-fictie. De
monitor van de NPO toont in 2014 een aandeel vrouwen
van 35 procent op de publieke omroep (zowel fictie als nonfictie). Dit is een daling geweest ten opzichte van de meting
vier jaar eerder. Toen was het aandeel nog 38 procent
(fictie en non-fictie). De NPO benoemt in hun terugblik
document van 2014 dat de oorspronkelijke doelstelling
om het aandeel vrouwen op televisie te vergroten niet is
gerealiseerd.5 Dit sluit aan bij de wereldwijde bevindingen
van het GMMP-rapport; de representatie van vrouwen
stagneert sinds de afgelopen jaren en neemt niet verder

toe. Verder blijkt uit de monitor van de NPO dat het
aandeel vrouwen op de commerciële omroep hoger ligt,
namelijk 40 procent. Het onderzoek van Daalmans schetst
hetzelfde beeld. Ook de drie Nederlandse onderzoeken
tonen dat het aandeel vrouwelijke deskundigen en
experts relatief laag ligt. Uit verschillende kleinschalige
onderzoeken in Nederland blijken vergelijkbare resultaten,
zoals in het stageonderzoek begeleid door Margo Smit, de
Ombudsman voor de publieke omroepen, naar het aandeel
vrouwelijke experts in talkshows (2019).
Een overzicht van de negen internationale en drie
Nederlandse
inhoudsanalyses
met
vergelijkbare
onderzoeksmethodes is in de volgende tabel te vinden. Een
uitgebreid bronnenoverzicht is in de bijlage te vinden.

Tabel 2

Overzicht eerste verkenning (inter)nationale inhoudsanalyses naar representatie van vrouwen (alleen onderzoeksrapportages die qua methode vergelijkbaar zijn met elkaar)
Land

Titel

Auteur

Jaar

BE (VLG)

Genderdiversiteit in de Vlaamse
nieuwsmedia

KU Leuven (H. Vandenberghe et al.)

2014

838 personen in tv
journaals

27 procent als nieuwsbron in tv
journaals

BE (VLG)

Monitor Diversiteit 2017. Een
kwantitatieve studie naar de
zichtbaarheid van diversiteit op
het scherm in Vlaanderen

VRT, Universiteit Antwerpen,
Universiteit van Amsterdam (De
Swert, et al.)

2017

13.704 actoren (incl.
fictie)

34,5 procent

BE (WAL)

Gender Diversity in the Wallonia-Brussels federation television
programmes

Belgian higher audiovisual council
(CSA) (J. Desterbecq)

2017

82.961 personen
(incl. fictie)

37,3 procent in informatie programma’s

VK

Channel 4 pilot study: Diversity Portrayal Monitoring (all
channels)

Cumberbatch Research group,
Channel 4

2010

15.427 personen
(incl. fictie)

30,6 procent in news, 33,9 procent
in factual

VK

On-Screen Diversity Monitoring:
BBC One and BBC Two

Cumberbatch Research Group (G.
Cumberbatch et al.) commissioned
by ofcom

2018

11.467 personen
(incl. fictie)

32 procent

VK

On-Screen Diversity Monitoring:
BBC Three

Cumberbatch Research Group (G.
Cumberbatch et al.) commissioned
by ofcom

2018

3.343 personen
(incl. fictie)

44 procent non fictie (documentaires
en entertainment, geen nieuws en
sport)

IT

Monitoraggio sulla rappresentazione femminile in TV

RAI

2015

15.970 personen
(incl. fictie)

32 procent

DE

Audiovisuelle Diversität? Geschlechterdarstellungen in Film und
Fernsehen in Deutschland

Universität Rostock
(E. Prommer et al.)

2017

11.144 personen
(incl. fictie)

31 procent

VS

Boxed-In 2017-18: Woman on
Screen and Behind the Scenes In
Television

Center for the study of Woman in
Television & Film, San Diego State
University (M.M. Lauzen)

2018

4.833 personen
(alleen fictie)

40 procent in fictie (drama, komedie
en reality)

NL

Monitor Representatie

NPO (S. Pennekamp)

2010

5.909 personen
(non-fictie)

36,3 procent PO, 41,8 procent CO (in
non-fictie)

NL

De afbeelding van statusverschillen in sekse en etniciteit
in Nederlandse non-fictieprogramma’s.

Universiteit van Amsterdam, NPO (C.
Segijn et al.)

2014

4.715 personen
(non-fictie)

32,7 procent

NL

Diversity reflected? Analysing the
representation of gender, age,
ethnicity and sexual orientation
on Dutch prime time television.

Radboud Universiteit Nijmegen
(S. Daalmans et al.)

2017

2.613 personen
(incl. fictie)

36,7 procent op PO, 40,8 procent op
CO (fictie en non-fictie)
29,6 in nieuws, 42,3 in entertainment

5

9

Steekproefgrootte Aandeel vrouwen in non-fictie

Zie ook: https://www.cvdm.nl/nieuws/npo-haalt-afspraken-maar-nog-steeds-te-weinig-vrouwen-op-televisie/

3.

Onderzoeksmethode

3.1 Inhoudsanalyse en codeboek
De representatie van mannen en vrouwen in Nederlandse
non-fictie televisieprogramma’s is onderzocht middels
een kwantitatieve inhoudsanalyse.6 Deze methode is
al eerder internationaal en in Nederland toegepast om
de representatie van mannen en vrouwen in kaart te
brengen, zoals beschreven in hoofdstuk 2 van dit rapport.
Het centrale meetinstrument van de inhoudsanalyse
is het codeboek. Het codeboek geeft samen met de
codeurshandleiding aanwijzingen welke personen moeten
worden geïdentificeerd en welke kenmerken moeten
worden genoteerd, vergelijkbaar met een vragenlijst
bij een enquête. Het codeboek is inhoudelijk tot stand
gekomen aan de hand van een deskreview op eerder (inter)
nationaal onderzoek en gesprekken met onderzoekers.
Naar aanleiding van een pre-test en een codeurstraining
is het codeboek en de bijbehorende codeurshandleiding
nog enigszins aangepast om de betrouwbaarheid van
de codering te verbeteren. Een verantwoording van het
codeboek is in de bijlage te vinden, evenals het codeboek
zelf en de handleiding bij het codeboek voor de codeurs.
Het veldwerk is uitgevoerd in juli en augustus 2019
door zes codeurs. Om de betrouwbaarheid te toetsen is
een intercodeursbetrouwbaarheidstest uitgevoerd. De
resultaten hiervan, evenals een uitgebreide bespreking van
de opzet en de methodische uitvoering van het onderzoek,
zijn te vinden in de bijlage.

3.2 Steekproef
Het onderzoek is uitgevoerd op een steekproef van
262 Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s die
uitgezonden zijn op zeven willekeurige dagen in het
eerste half jaar van 2019.7 De steekproef bestaat uit
programma’s die zijn uitgezonden tijdens primetime op
de vier grootste televisiezenders NPO 1, NPO 2, RTL 4 en
SBS6. Aanvullend zijn ook alle goed bekeken programma’s
op andere zenders en andere tijdstippen toegevoegd.
Ook zijn er non-fictie programma’s toegevoegd die goed

6
7
8
9

10

bekeken zijn door een jongere doelgroep van 13 tot
en met 34 jaar. Van alle programma’s zijn de gegevens
over de kijkdichtheid bijeengebracht, waarmee de
resultaten zijn gewogen. De gewogen resultaten geven
daarmee de verhouding weer van mannen en vrouwen,
zoals die door de Nederlandse bevolking in non-fictie
televisieprogramma’s wordt waargenomen. De steekproef
houdt dus rekening met veranderend kijkgedrag en
kijkdichtheid van programma’s. De toevoeging van goed
bekeken programma’s en een weging op kijkdichtheid is
een innovatieve manier van steekproeftrekking en nog
niet eerder uitgevoerd in vergelijkbaar onderzoek.8
Tabel 3

Overzicht aantal programma’s in de steekproef en
duur (in minuten)

Steekproef

Aantal
programma’s

Gemiddelde
duur in
minuten

Som in
minuten

Som in
uren

262

30

7.733

129

3.3 Persoonskenmerken en
genreclassificatie
De codeereenheden zijn personen. Alle zichtbare en
verstaanbare personen die met minstens drie woorden
spreken in de geselecteerde televisieprogramma’s zijn
gecodeerd. In totaal zijn er 4.391 personen gecodeerd. Per
persoon is geslacht, leeftijd en programmafunctie bepaald,
en vervolgens van alleen de nieuwsbronnen (personen die
een actuele nieuwswaardige bijdrage leveren vanuit een
mening, ervaring of expertise) deskundigheid, onderwerp
en aanwezigheid. Geslacht is – met de keuzeopties ‘man’,
‘vrouw’ en ‘anders/onbekend’ – gecodeerd volgens
de inschatting van de codeur op basis van uiterlijke
kenmerken of gesproken of geschreven woord.9 Naast
mannen en vrouwen is één persoon geïdentificeerd als
anders/onbekend. Deze persoon is van de verdere analyse
uitgesloten, aangezien op één persoon geen analyse

“Quantitative content analysis is the systematic and replicable examination of symbols of communication, which have been assigned numeric values
according to valid measurement rules and the analysis of relationships involving those values using statistical methods.” (Riffe et al. 2008, p. 25).
Voor een verdere toelichting op de samenstelling van de artificiële week verwijzen we naar de bijlage.
Zie voor meer informatie over de steekproefsamenstelling de bijlage.
Voor meer informatie over het codeerwerk en de codeeraanwijzingen, zie de bijlage.

uitgevoerd kan worden. In hoofdstuk 4 wordt telkens
alleen het percentage weergegeven van het aandeel
vrouwen.10 Het totaal telt telkens op tot 100 procent, dus
het overige aandeel is automatisch het aandeel mannen.
De keuze om het aandeel mannen niet weer te geven
vergroot de leesbaarheid van de tabellen.
De programma’s zijn verdeeld in genres op basis van de
SKO Hoofdindeling. Ten behoeve van de overzichtelijkheid

zijn de genres overige non-fictie, amusement, en muziek
en dans samengevoegd tot een nieuwe overkoepelende
categorie ‘non-fictie en amusement’. De variëteit van de
programma’s binnen dit overkoepelende genre is groot en
bevat zowel documentaires en consumentenprogramma’s
als reisprogramma’s en realityseries. Naast de
hoofdcategorie ‘non-fictie en amusement’ is ‘nieuws- en
actualiteiten’ de tweede hoofdcategorie. Zie ook volgend
overzicht met toelichting bij elk (sub)genre:

Nieuws (en weerbericht):

Journaals en nieuwsprogramma’s (NOS Journaal, RTL Nieuws, Hart van Nederland, Editie NL) en weerberichten (zoals Piets weerbericht).

Actualiteiten:

Zowel verdiepende programma’s op het nieuws (Nieuwsuur, EenVandaag), als talkshows (Pauw, Jinek, RTL Late Night, etc.) en showbizzprogramma’s (RTL
Boulevard, Shownieuws, 6 Inside).

Actuele sportinformatie:

Talkshows over sport (Veronica Inside, Studio Voetbal, etc.) en sportjournalen, maar geen verslagen van live wedstrijden.

Spel & Quiz:

Spelprogramma’s, quizzen, talentenshows en auditieprogramma’s.

Overig non-fictie en
amusement:

Gevarieerd aanbod aan overige non-fictieprogramma’s, waarin meestal personen worden gevolgd in hun dagelijkse bezigheden, of informerende programma’s over niet-actuele zaken, zoals documentaires, consumentenprogramma’s, informatieve magazines, klusprogramma’s, reisprogramma’s en realityseries.

In de volgende tabel zijn per genre de gegevens
opgenomen over het aantal programma’s en het aantal
personen. Gegevens over het aantal programma’s en
personen per zender zijn in de bijlage te vinden.

Tabel 4

Overzicht aantal programma’s en personen per genre
Aantal programma’s

Personen (n)

Personen per programma

Nieuws- en actualiteiten totaal

150

2.895

19

Nieuws (en weerbericht)

85

1.471

17

Actualiteiten

48

1.266

26

Actuele sportinformatie

17

158

9

112

1.496

13

14

205

15

98

1.291

13

262

4.391

17

Non-fictie en amusement
Spel & quiz (ook talentenshows en auditieprogramma’s)
Overig non-fictie en amusement
Totaal

10 De manier waarop we rapporteren over geslacht (mannen en vrouwen) is een beperkte kijk op gender. Personen kunnen zich identificeren als man, vrouw,
beide of geen van beide. Toch hanteren we die dichotome indeling in mannen en vrouwen, om representatie van de verschillende genders te monitoren over
tijd en tussen landen te kunnen vergelijken.

11

4.

Resultaten

4.1 Verhouding mannen en vrouwen
Uit de resultaten blijkt dat in 2019 het aandeel vrouwen in
Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s 36,6 procent
is (n: 4.391).
Figuur 1

Verhouding mannen en vrouwen (in procenten)
Vrouw

Man
36,6%
63,4%

Over het algemeen is het aandeel vrouwen groter bij de
genres non-fictie en amusement (43,5 procent) dan bij
nieuws- en actualiteiten programma’s (33,3 procent). Van
alle televisiegenres is het aandeel vrouwen in programma’s met het genre actuele sportinformatie het kleinst,
namelijk 3,4 procent. Omdat dit slechts acht vrouwen betreft in de steekproef en dit een te klein aantal is om te
kunnen analyseren, hebben we in de verdere analyse het
genre actuele sportinformatie samengevoegd met de genres nieuws en actualiteiten.11
Tabel 5

Aandeel vrouwen per genre (in procenten)
Vrouw
Nieuws- en actualiteiten totaal

33,3

Nieuws (en weerbericht)

36,3

Actualiteiten (inclusief actuele sportinformatie)

30,5

Actuele sportinformatie

3,4

Actualiteitenprogramma’s (exclusief actuele sportinformatie)

34,6

Non-fictie en amusement

43,5

Spel & quiz (ook talentenshows en auditieprogramma’s)

43,7

Overig non-fictie en amusement

43,4

Totaal

36,6

4.2 Programmafunctie van mannen en
vrouwen
Personen kunnen in televisieprogramma’s in verschillende functies optreden. We onderscheiden acht verschillende functies. Hierin kunnen twee categorieën worden
gemaakt; functies die bij de programma’s horen, oftewel
interne functies (presentatoren en correspondenten) en
gasten in programma’s, oftewel externe functies (nieuwsbronnen, experts, onderwerpen van portret en (spel)kandidaten). De functie nieuwsbron kan alleen voorkomen in
nieuws- en actualiteitenprogramma’s. Een nieuwsbron is
iemand die een actuele nieuwswaardige bijdrage levert
vanuit een deskundigheid, mening of ervaring. Hieronder vallen politici, maar ook vox populi (man of vrouw op
straat) en bijvoorbeeld getuigen van een ongeval. Onafhankelijke experts en onderwerpen van portret kunnen in
alle programma’s voorkomen. Personen in een geciteerd
fragment kunnen zowel bij programma’s horen als te gast
zijn, maar zijn altijd te zien in korte fragmenten uit andere (online) bronnen of eerder uitgezonden programma’s.12
Onder de interne functies (presentatoren en correspondenten) is het aandeel vrouwen het grootst bij hoofdpresentatoren (41,8 procent). Het aandeel vrouwen onder secundaire presentatoren (assistenten, sidekicks, juryleden,
weerpresentatoren, etc.) is daarentegen kleiner dan het
gemiddelde aandeel vrouwen (27,7 procent). Het aandeel
vrouwen onder correspondenten is het kleinst van alle
functies (zowel intern als extern), namelijk 23,1 procent.
Uit de resultaten blijkt verder dat 33,3 procent van de
nieuwsbronnen in nieuws- en actualiteitenprogramma’s
vrouw is. Bij onafhankelijke experts ligt dit aandeel lager.
Daarvan is 28,3 procent vrouw. Het aantal gevonden onafhankelijke experts is klein (46 personen) en het aantal
vrouwen in deze functie nog kleiner (13 personen). In de
verdere analyse hebben we daarom de onafhankelijke experts samengevoegd met nieuwsbronnen en binnen het
genre non-fictie en amusement samengevoegd met onderwerp van portret.

11 Het programma ‘Sportjournaal’ is samengevoegd met het genre ‘nieuws’. Dit betrof slechts enkele personen. De overige programma’s (Studio Sport, Veronica
Inside, etc.) zijn samengevoegd met het genre ‘actualiteiten’.
12 Zie het codeboek en de handleiding bij het codeboek in de bijlage voor een uitgebreide toelichting op alle programmafuncties.

12

Bij onderwerp van portret is het aandeel vrouwen groter dan het gemiddelde
aandeel vrouwen, namelijk 44,1 procent. Dit geldt ook voor (spel)kandidaten
(45,0 procent). Als er geciteerde fragmenten worden vertoond is 34,8 procent
van de getoonde personen vrouw.
Figuur 2

Aandeel vrouwen per programmafunctie (in procenten)
50

40

30

20

10
41,8
0

Ho

27,7

of

Se

dp

re
s

cu

23,1

en

ta

to

33,3

Co

rre

nd

air
ep

r

re
s

en

ta

Ni

1

eu

sp

on

de

On

ws

nt

28,3

af

44,1

br
on

to

r

On

ha

nk

de

45,0

eli

jk

ex

pe

rt

34,8

(Sp

rw

el)

er

p

va

n

ka

Pe
te rsoo
er
d n in
fra
ida
gm een
at
en ge
c
t

nd

po

rtr
et

i-

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

In non-fictie en amusementsprogramma’s bestaat het grootste gedeelte van de
personen uit onderwerpen van portret en spelkandidaten (84 procent van het
totaal aantal personen). Het gemiddeld grote aandeel vrouwen in deze functies
(respectievelijk 44,4 en 45,0 procent) verklaart het grotere aandeel vrouwen in
non-fictie en amusementsprogramma’s. Het aandeel vrouwen als presentator is
binnen dit genre juist kleiner (36,7 procent) dan in nieuws- en actualiteitenprogramma’s (44,0 procent).
Tabel 6

Aandeel vrouwen per programmafunctie per genregroep (in procenten)
Nieuws- en actualiteitenprogramma’s

Non-fictie en amusement

Vrouw

Vrouw

Hoofdpresentator

44,0

36,7

Secundaire presentator

27,2

1

Correspondent

23,4

Nieuwsbron

33,3

Onderwerp van portret

38,5

(Spel)kandidaat

30,6
2

44,4
45,0

Persoon in een geciteerd fragment

33,0

43,3

Totaal

33,3

43,5

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 10, resultaten zijn weggelaten

2

In een verdere analyse zien we dat in actualiteitenprogramma’s het aandeel
vrouwen als nieuwsbron kleiner is (29,0 procent) dan in nieuwsprogramma’s en
journaals (35,7 procent). Ook is het aandeel vrouwen als hoofdpresentator in
nieuwsprogramma’s groter dan in actualiteitenprogramma’s.

13

Tabel 7

Aandeel vrouwen per programmafunctie (in procenten)
Nieuws

Actualiteiten

Spel & Quiz

Overig
non-fictie en amusement

Vrouw

Vrouw

Vrouw

Vrouw

Hoofdpresentator

45,9

40,8

1

Secundaire presentator

35,7

19,1

1

Correspondent

25,2

1

Nieuwsbron

35,7

29,0

Onderwerp van portret

38,5

38,6

44,4

32,7

32,3

1

23,5

11,1

2

Spel kandidaat

43,4

44,5

44,7

1

50,0

Persoon in een geciteerd fragment

1

35,1

32,9

1

50,0

41,5

Totaal

35,6

30,5

43,6

43,3

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 10, resultaten zijn weggelaten

2

Actualiteitenprogramma’s zijn onder te verdelen in de
uiteenlopende genres showbizzprogramma’s, sportprogramma’s, talkshows en verdiepende programma’s op
het nieuws. Het aandeel vrouwelijke presentatoren in actualiteitenprogramma’s wordt beïnvloed door het kleine
aandeel vrouwen in sportprogramma’s (in totaal 1 secundaire presentator, van in totaal 27 presentatoren). Als we
sportprogramma’s niet meenemen in de analyse zou het
aandeel vrouwelijke hoofdpresentatoren in actualiteitenprogramma’s op 51,8 procent liggen en dus een groter
aandeel vormen dan in nieuwsprogramma’s. Hetzelfde
geldt voor de functie nieuwsbron in actualiteitenprogramma’s, alhoewel in mindere mate. Als we sportprogramma’s
niet meerekenen dan is het aandeel vrouwelijke nieuwsbronnen in actualiteitenprogramma’s 34,9 procent. Er
zijn ondanks de uiteenlopende onderwerpen en formats
van de programma’s geen noemenswaardige verschillen
gevonden in representatie tussen showbizzprogramma’s,
talkshows en verdiepende nieuwsprogramma’s. Vanwege
de kleine aantallen in de meeste functies, is geen tabel
met deze informatie opgenomen.

4.3 Nieuwsbronnen en deskundigen
4.3.1 Deskundigheid van nieuwsbronnen
Het aandeel vrouwen onder nieuwsbronnen is 33,3 procent. Van nieuwsbronnen (n: 1.914) is ook de mate van
deskundigheid vastgesteld. Hierbij is gebruik gemaakt van
een oplopende schaal van geen tot professionele deskundigheid. Geen deskundigheid zijn meestal personen die
op straat gevraagd worden naar hun mening (ook wel
vox populi genoemd). Passieve deskundigheid is deskundigheid verworven doordat men iets meemaakt of waarneemt (slachtoffers en getuigen). Actieve deskundigheid is
verworven doordat een persoon zich actief ergens in heeft
verdiept, zoals bij een hobby of een activisme. Het vierde
niveau van deskundigheid is professionele deskundigheid
(bijvoorbeeld politici en woordvoerders van belangenverenigingen). Onder nieuwsbronnen zonder deskundigheid
is het aandeel vrouwen groter dan het aandeel mannen
(51,6 procent). Bij passieve deskundigheid is de verhouding tussen mannen en vrouwen bijna gelijk (47,4 procent). Bij actieve en professionele deskundigheid ligt het
aandeel vrouwen lager (30,9 en 22,1 procent).

14

Figuur 3

Aandeel vrouwen per deskundigheid (in procenten)
80
70
60
50
40
30
20
10

51,6

47,4

30,9

22,1

Geen
deskundigheid

Passieve
deskundigheid

Actieve
deskundigheid

Professionele
deskundigheid

0

In nieuwsprogramma’s komen aanzienlijk meer personen
voor zonder deskundigheid of met passieve deskundigheid dan in actualiteitenprogramma’s. In actualiteitenprogramma’s komen vooral personen voor met professionele
deskundigheid. Het aandeel vrouwen met professionele
deskundigheid is in actualiteitenprogramma’s groter (25,0
procent) dan in nieuwsprogramma’s (19,3 procent).
Tabel 8

Aandeel vrouwen per deskundigheid per genre (in
procenten)
Nieuws

Actualiteiten

Vrouw

Vrouw

Geen deskundigheid

54,1

1

Passieve deskundigheid

46,5

50,7

Actieve deskundigheid

28,4

33,3

Professionele deskundigheid

19,3

25,0

Totaal (n: 1.914)

35,7

28,9

33,3

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

Als we sportprogramma’s niet in de analyse meenemen
dan ligt het aandeel vrouwen onder professionele deskundigen in actualiteitenprogramma’s op 31,2 procent. Er
zijn wat betreft het aandeel vrouwen per deskundigheid
geen verschillen gevonden tussen showbizzprogramma’s
en talkshows. Het aandeel vrouwen onder nieuwsbronnen met een actieve of professionele deskundigheid (in-

clusief onafhankelijke experts) is opgeteld 23,2 procent.
Dus minder dan een kwart van deze deskundigen is vrouw.
In nieuwsprogramma’s is het aandeel vrouwelijke deskundigen kleiner (20,3 procent) dan in actualiteitenprogramma’s (25,9 procent).

Tabel 10

Aandeel vrouwen per onderwerp (in procenten)
Vrouw
Economie

7,1

Sociale zaken, gezondheid, onderwijs en welzijn

38,4

Tabel 9

Natuur, milieu en ruimtelijke ordening

18,9

Aandeel vrouwen in de functie van deskundige
(nieuwsbron met actieve of professionele deskundigheid en onafhankelijke experts in nieuws- en actualiteitenprogramma’s) (in procenten)

Criminaliteit en (nationale) veiligheid

21,5

Deskundigen (n: 1.170)

Nieuws

Actualiteiten

Totaal

Vrouw

Vrouw

Vrouw

20,3

25,9

23,2

4.3.2 Gespreksonderwerp van deskundigen
Bij de deskundigen is het onderwerp gecodeerd waarover
de deskundige spreekt.13 De codeurs kozen één van dertien onderwerpen. Omdat twee onderwerpen bijna niet
voorkwamen, zijn deze in de analyse samengevoegd met
andere onderwerpen.14 Het aandeel vrouwen is bij de
onderwerpen ‘sociale zaken, gezondheid, onderwijs en
welzijn’ (38,4 procent) en ‘cultuur’ (37,2 procent) groter
dan het gemiddelde aandeel vrouwelijke deskundigen
(23,2 procent).15 Ook over ‘media’ en ‘human interest en
lifestyle’ spreken vrouwen meer dan gemiddeld, maar hier
zijn de aantallen klein en zijn de resultaten alleen een indicatie. Mannen spreken meer over ‘economie’, ‘natuur,
milieu en ruimtelijke ordening’, ‘politiek’ en ‘sport’. Bij
het onderwerp ‘economie’ is het aandeel mannelijke sprekers het grootst (92,9 procent). Bij het onderwerp ‘criminaliteit, defensie en (nationale) veiligheid’ is de verdeling
ongeveer gelijk aan het gemiddelde. Vanwege de kleine
aantallen zijn de onderwerpen ‘wetenschap en techniek’,
‘media’, ‘gebeurtenissen’ en ‘human interest en lifestyle’
tot één overige categorie samengevoegd voor de verdere
analyse.

Cultuur

37,2

Wetenschap en techniek

1

Media

1

Politiek

16,7

Gebeurtenissen

1

Human interest en lifestyle

1

Sport

11,9

20,0
35,3

11,1
32,6

Overig (samenvoeging van wetenschap en techniek, media,

26,0

gebeurtenissen en human interest en lifestyle)
Totaal

23,2

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

Als vrouwen over sociale zaken praten dan gebeurt dit
vooral in actualiteitenprogramma’s (51,9 procent) en in
mindere mate in nieuwsprogramma’s (27,4 procent). Voor
het onderwerp sport geldt het omgekeerde. Als vrouwen
over sport praten dan doen ze dit vooral in nieuwsprogramma’s (27,1 procent) en minder in actualiteitenprogramma’s (7,7 procent).
Tabel 11

Aandeel vrouwen per onderwerp per genre (in procenten)
Nieuws

Actualiteiten

Vrouw

Vrouw

6,4

2

Economie

1

Sociale zaken, gezondheid, onderwijs en welzijn

27,4

51,9

Natuur, milieu en ruimtelijke ordening

20,2

1

17,4

Criminaliteit en (nationale) veiligheid

23,4

17,5

Cultuur

1

45,0

35,5

Politiek

11,5

1

Sport

1

27,1

7,7

Overig

15,8

34,8

Totaal

20,6

26,0

28,3

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 50, resultaten zijn indicatie

1

totale n (mannen en vrouwen) is minder dan 10, resultaten zijn weggelaten

2

13
14
15

15

Zie voor een nadere toelichting over de codering van het onderwerp de bijlage.
Het onderwerp onderwijs is samengevoegd met sociale zaken, gezondheid en welzijn. Het onderwerp defensie en nationale veiligheid is samengevoegd met
criminaliteit en veiligheid.
Zie voor voorbeelden bij de onderwerpen ook het codeboek en de handleiding in de bijlage.

4.3.3 Aanwezigheid van deskundigen
Bij de deskundigen is het aantal keer gecodeerd waarop iemand zonder onderbreking van een fragment of een vraag in beeld komt. Over het algemeen
komen de meeste personen één keer in beeld. Mannen komen vaker dan vrouwen één keer in beeld. Van de personen die één keer in beeld komen is 81,9
procent man.
Tabel 12

Aandeel vrouwen per aanwezigheidscategorie (in procenten)
Vrouw
Eén keer

18,1

Twee keer

26,7

Drie keer

24,3

Vier keer

32,0

Vijf keer of vaker

29,6

Totaal

23,1

Als we naar het gemiddelde aantal keer kijken, zien we dat vrouwen over het algemeen vaker in beeld komen dan mannen (3,2 keer ten opzichte van 2,6 keer).16
Dit heeft vooral te maken met de aanwezigheid van vrouwen in actualiteitenprogramma’s. Vrouwelijke deskundigen komen in deze programma’s vaker in beeld dan
mannen zonder onderbreking van een fragment of vraag (4,4 keer ten opzichte van
3,8 keer).
Tabel 13

Gemiddelde aanwezigheid mannen en vrouwen in aantal keer per genre
Gemiddeld aantal keer
Man

Vrouw

Nieuws

1,5

1,6

Actualiteiten

3,8

4,4

Totaal

2,6

3,2

We weten hoe vaak vrouwelijke deskundigen aan bod komen (3,2 keer) en we
weten het aantal vrouwelijke deskundigen in de steekproef (n: 217). Hiermee
kunnen we ook het aantal ‘optredens’ berekenen. Als we het aantal personen
in de steekproef (n: 217) vermenigvuldigen met het aantal keer dat ze aanwezig zijn (3,16 keer), wordt zichtbaar dat, ondanks dat vrouwen vaker in beeld
komen zonder onderbreking dan mannen, toch een kleiner totaal aantal ‘optredens’ (856) hebben dan mannen (2.337). Vrouwen hebben hiermee een aandeel van 26,8 procent van het totaal aantal optredens.
Tabel 14

Gemiddelde aanwezigheid mannen en vrouwen in aantal optredens per genre
Totaal aantal
optredens

Aandeel van alle optredens (in procenten)

Man

Vrouw

Vrouw

Nieuws

721

197

21,5

Actualiteiten

1.617

657

28,9

Totaal

2.337

856

26,8

16 Hierbij heeft de categorie ‘vijf keer of vaker’ de waarde 8 gekregen.

16

4.4 Leeftijd van mannen en vrouwen
Uit de resultaten blijkt dat vrouwen op televisie over het
algemeen jonger zijn dan de mannen. Vrouwen zijn (bij
benadering17) gemiddeld 41 jaar en mannen gemiddeld
45 jaar. In spel en quizprogramma’s zijn vrouwen ouder
dan mannen (38 jaar ten opzichte van 35 jaar). Verder zijn

in alle genres vrouwen jonger dan mannen. De spreiding
(std. dev., oftewel standaarddeviatie) is in alle genres bij
vrouwen groter dan bij mannen. Oftewel; mannen op televisie zijn meer van gelijke leeftijden, vrouwen op televisie zijn meer van verschillende leeftijden.

Tabel 15

Gemiddelde leeftijd mannen en vrouwen per genre
Man

Std.dev.

Vrouw

Std. dev.

Nieuws- en actualiteiten totaal

46

14,2

42

16,5

Nieuws (en weerbericht)

46

13,6

41

16,8

Actualiteiten

47

14,8

44

15,9

Non-fictie en amusement

42

15,1

39

16,6

Spel & quiz (ook talentenshows)

35

14,6

38

18,5

Overig non-fictie en amusement

45

14,5

39

15,8

45

14,6

41

16,6

Totaal (n: 4.391)

Dit is ook te zien in het volgende figuur; in zowel de jongere als de oudere leeftijdsgroepen is het aandeel vrouwen groter dan het gemiddelde aandeel vrouwen. Over
het algemeen zijn dus zowel jongere vrouwen als oudere
vrouwen relatief meer in beeld. In de jongste leeftijdscategorie (19 jaar en jonger) is het aandeel vrouwen (56,5
procent) groter dan het aandeel mannen en zijn zij dus
ook in absolute zin meer in beeld. In de tussenliggende
leeftijdsgroepen ligt het aandeel vrouwen lager dan het
gemiddelde aandeel vrouwen. Met name in de leeftijdscategorie tussen de 50 en 59 jaar ligt het aandeel vrouwen
laag (25,0 procent).

Vrouwen zijn in elke programmafunctie jonger dan mannen,
behalve in het geval van spelkandidaten. Bij de externe programmafuncties (nieuwsbronnen, onderwerp van portret) is
een grotere spreiding zichtbaar van leeftijd onder vrouwen
dan onder mannen. Oftewel, het aandeel vrouwen in zowel
de jongere als de oudere leeftijdsgroepen is groter dan gemiddeld. Bij de interne functies (presentatoren en correspondenten) is sprake van een minder grote spreiding van leeftijden onder vrouwen dan onder mannen. Bij deze functies
neemt het aandeel vrouwen sterk af met het toenemen van
de leeftijd, met name bij vrouwelijke presentatoren en correspondenten boven de 50 jaar.

Figuur 4

Aandeel vrouwen per leeftijdscategorie (in procenten)
60

50

40

30

20

10

56,6

46,5

40,2

34,5

25,0

34,8

39,8

0

19

r
ge
on
nj
e
r
jaa

r

9

-2

20

r

jaa

9

-3

30

r

jaa

9

-4

40

r

jaa

9

-5

50

jaa

r
aa
9j
-6
60

r

de

n

70

e
ar

ou

ja

17   Hierbij heeft de categorie ‘19 jaar en jonger’ de waarde 10 gekregen en de categorie ‘70 jaar en ouder’ de waarde 80. Bij de overige categorieën is steeds
de middelste leeftijd gekozen als waarde (20-29 jaar krijgt de waarde 25).

17

Tabel 16

Gemiddelde leeftijd mannen en vrouwen per programmafunctie
Man

Vrouw

Std.dev.

Std. dev.

Hoofdpresentator

47

9,3

41

7,7

Secundaire presentator

44

12,0

41

8,1

Correspondent

45

8,2

40

7,4

Nieuwsbron

46

14,3

42

17,6

Onderwerp van portret

44

15,7

38

17,5

(Spel)kandidaat

33

15,6

37

16,8

Persoon in een geciteerd fragment

46

15,5

45

16,3

Totaal

45

14,6

41

16,6

Ook onder alle deskundigheidsniveaus van nieuwsbronnen zijn vrouwen jonger dan mannen. Bij de eerste drie
deskundigheidsniveaus zien we tevens weer een grotere
spreiding van leeftijden onder vrouwen dan onder mannen. Oftewel; bij geen, passieve of actieve deskundigheid
zijn er relatief meer jongere én oudere vrouwen. Bij professionele deskundigheid is in tegenstelling tot de ande-

re deskundigheidsniveaus de spreiding van leeftijd onder
vrouwen kleiner dan bij mannen. Dit komt doordat vooral
jonge vrouwen een professionele deskundigheid hebben.
Met name vrouwelijke deskundigen boven de 50 jaar zijn
minder in beeld. Het verschil in leeftijd tussen mannen en
vrouwen is dan ook het grootst onder professionele deskundigen.

Tabel 17

Gemiddelde leeftijd mannen en vrouwen per deskundigheid
Man

Std. dev.

Geen deskundigheid

42

17,6

39

20,2

Passieve deskundigheid

44

16,4

42

19,8

Actieve deskundigheid

46

17,8

44

19,6

Professionele deskundigheid

48

12,1

44

11,8

Totaal (n: 1.914)

46

14,3

42

15,6

4.5 Verschillen tussen publieke en
commerciële omroep
Het aandeel vrouwen is in programma’s van de commerciële omroep groter (41,4 procent) dan in programma’s van
de publieke omroep (32,5 procent). Het aandeel vrouwen
is op de commerciële zenders in alle genres groter, zowel groter in nieuws- en actualiteitenprogramma’s als in
non-fictie en amusementsprogramma’s. Het aandeel vrouwen is in overige non-fictie en amusementsprogramma’s
op de commerciële zenders het grootst (47,2 procent). Het
aandeel vrouwen is het kleinst in actualiteitenprogramma’s op de publieke omroep (28,1 procent). Dit aandeel
wordt beïnvloed door sportprogramma’s, waar vooral
mannen in voorkomen. Zonder de sportprogramma’s is
het aandeel vrouwen in actualiteitenprogramma’s op de
publieke omroep 33,1 procent.

18

Vrouw

Std.dev.

Tabel 18

Aandeel vrouwen per genre en type zender (in procenten)
Publieke omroep

Commerciële omroep

Vrouw

Vrouw

29,8

38,4

Nieuws

31,7

39,7

Actualiteiten

28,1

35,8

Non-fictie en amusement

40,0

46,2

Spel & Quiz

39,5

44,7

O
 verig non-fictie en
amusement

40,1

47,2

32,5

41,4

Nieuws en actualiteiten

Totaal (n: 4.391)

Bij de commerciële omroep ligt het aandeel vrouwen in
alle functies hoger dan bij de publieke omroep. Zo is het
aandeel vrouwen onder nieuwsbronnen bij de publieke
omroep 30,1 procent en bij de commerciële omroep 37,3
procent. Bij de commerciële omroep is de verhouding
mannen en vrouwen onder hoofdpresentatoren gelijk
(50,0 procent).
Tabel 19

Aandeel vrouwen per programmafunctie en type
zender (in procenten)
Publieke omroep Commerciële omroep

Hoofdpresentator

Vrouw

Vrouw

33,3

50,0

Secundaire presentator

19,8

39,4

Correspondent

20,7

27,6

Nieuwsbron

30,1

37,3

Tabel 21

Onderwerp van portret

40,5

46,9

Aandeel vrouwen per onderwerp en type zender (in
procenten)

(Spel)kandidaat

42,0

46,3

Persoon in een geciteerd fragment

33,1

38,7

Totaal

32,5

41,4

Als we sportprogramma’s niet meenemen in de analyse is
het aandeel vrouwen als hoofdpresentator bij de publieke
omroep 39,4 procent en het aandeel vrouwen als nieuwsbron bij de publieke omroep 34,4 procent. Op de publieke
omroep is het aandeel vrouwen met professionele deskundigheid kleiner (18,4 procent) dan op de commerciële
omroep (28,4 procent). Dit geldt ook voor vrouwen met
actieve deskundigheid. Voor geen en passieve deskundigheid geldt het omgekeerde, op de publieke omroep
is bij zowel geen als passieve deskundigheid het aandeel
vrouwen groter dan bij de commerciële omroep. Bij de
publieke omroep is het aandeel vrouwen met geen deskundigheid (54,4 procent) groter dan het aandeel mannen. Dat met toenemende deskundigheid eerder mannen
als nieuwsbron optreden geldt vooral voor de publieke
omroep, maar in aanzienlijk mindere mate ook voor de
commerciële omroepen.
Tabel 20

Aandeel vrouwen per deskundigheid en type zender
(in procenten)
Publieke omroep Commerciële omroep
Vrouw

Vrouw

54,4

48,5

Passieve deskundigheid

49,0

45,9

Actieve deskundigheid

1

26,1

33,3

Professionele deskundigheid

18,4

28,4

Totaal

30,1

37,3

Geen deskundigheid

totale n (mannen en vrouwen) is kleiner dan 50, de resultaten zijn indicatie

1

19

Als sportprogramma’s niet in de analyse worden betrokken, is het aandeel vrouwen met een professionele deskundigheid op de publieke omroep 22,2 procent. Onder
personen die over een actieve of professionele deskundigheid beschikken of expert zijn (deskundigen), is het aandeel vrouwen zowel bij de publieke als commerciële omroep groter als over ‘sociale zaken, gezondheid, onderwijs
en welzijn’ en ‘cultuur’ wordt gesproken. Verschillen zijn
er op het gebied van economie, sport en politiek. Het kleine aandeel vrouwen dat over economie of sport spreekt
is op de publieke omroep nog kleiner (2,3 en 8,5 procent)
dan op de commerciële omroep (23,1 en 26,3 procent). Het
al geringe aandeel vrouwen dat over politiek spreekt is op
de commerciële omroep kleiner (7,7 procent) dan op de
publieke omroep (18,9 procent). De resultaten zijn echter
een indicatie, want de aantallen zijn klein.

Publieke omroep Commerciële omroep
Vrouw

1

Vrouw

Economie

1

Sociale zaken, gezondheid, onderwijs en welzijn

40,4

33,8

Natuur, milieu en ruimtelijke
ordening

17,4

22,0

Criminaliteit en (nationale)
veiligheid

15,3

28,9

Cultuur

1

34,2

38,3

Politiek

18,9

1

Sport

2,3

1

23,1

7,7

8,5

1

Overig

1

22,2

27,6

Totaal

18,9

29,2

26,3

totale n (mannen en vrouwen) is kleiner dan 50, de resultaten zijn indicatie

Als deskundige vrouwen in programma’s aan bod komen,
dan treden ze vaker op dan mannen. Dit geldt met name
voor de publieke omroep. Als we kijken naar het aantal
optredens (het aantal keren vermenigvuldigt met het aantal personen), zien we dat het aandeel vrouwen binnen
het aantal optredens in programma’s op de commerciële omroep hoger ligt dan in programma’s op de publieke
omroep (30,9 procent ten opzichte van 23,7 procent).

Tabel 22

Gemiddelde aanwezigheid mannen en vrouwen in aantal keer en aantal optredens per type zender
Gemiddeld aantal keer

Aandeel van alle optredens (in procenten)

Totaal aantal optredens

Man

Vrouw

Man

Vrouw

Vrouw

Publieke omroep

2,7

3,6

566

132

23,7

Commerciële omroep

2,5

2,7

333

138

30,9

Totaal

2,6

2,8

899

270

24,4

Het verschil in leeftijd tussen mannen en vrouwen is op de
publieke omroep groter dan op de commerciële omroep.
Op de publieke omroep zijn vrouwen vijf jaar jonger dan
mannen, op de commerciële omroep drie jaar. Als alleen
naar nieuwsbronnen wordt gekeken, dan blijkt dat op

de publieke omroep vrouwen zonder deskundigheid veel
jonger zijn dan deskundige vrouwen. Op de commerciële
omroep is er (bijna) geen leeftijdsverschil tussen deskundige en niet deskundige vrouwen.

Tabel 23

Gemiddelde leeftijd mannen en vrouwen per type zender en deskundigheid
Publieke omroep

20

Commerciële omroep

Man

Vrouw

Man

Vrouw

Geen of passieve deskundigheid

44

38

43

43

Actieve of professionele deskundigheid

48

46

47

42

Totaal nieuwsbronnen

47

41

46

43

Totaal personen

46

41

43

40

5.

Conclusie

Toen televisie nog een nieuw medium was, schreef Thomas Hutchinson (1950): “television actually is a window
looking out on the world” (p. 10). Als we in 2019 door het
raam kijken, zien we 36,6 procent vrouwen in beeld. Moeten we verrast zijn dat we op televisie geen representatieve weergave van het 50,3 procent aandeel vrouwen in Nederland zien? Onder andere John Fiske (1987) wijst erop
dat “news, of course, can never give a full, accurate objective picture of reality nor should it attempt to” (p. 307).
Ook voor non-fictie programma’s geldt dus dat daarin –
waarschijnlijk op basis van professionele nieuwsfactoren
– een mediarealiteit wordt geconstrueerd die vanzelfsprekend af kan wijken van de echte realiteit. Daarom moeten we rekening houden met criteria die voor journalisten
en televisiemakers van centraal belang zijn om personen
te selecteren: ‘Wie presenteer ik in welk genre, in welke
functie, met welke deskundigheid, over welk onderwerp en
hoe uitgebreid?’

geen deskundigheid beschikt is het aandeel vrouwen groter (51,6 procent) dan het aandeel mannen, maar hun aandeel zakt tot onder een kwart in de groep van professionele deskundigen (22,1 procent). In nieuwsprogramma’s is
één van vijf deskundige personen vrouw (19,3 procent), in
actualiteitenprogramma’s een kwart.
Als we deskundige personen nader onderzoeken, dan is
een grote correlatie met het onderwerp van de berichtgeving te vinden. In nieuws- en actualiteitenberichten die
over onderwerpen als sociale zaken, gezondheid, onderwijs, cultuur en human interest gaan is de kans dat een
persoon een vrouw is tussen 30 en 40 procent. Maar als
het over natuur, milieu, ruimtelijke ordening, politiek,
sport en economie gaat, zijn vrouwen met minder dan 20
procent een uitzondering.

hen we look across all
“Wtelevision
programs, there

Onze overkoepelende vraag
is: ‘Wat is de verhouding van
mannen en vrouwen in Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s?’. Als we naar
internationaal
vergelijkbaar
onderzoek kijken, varieert het
aandeel vrouwen bijna altijd en overal tussen 25 en 40
procent; “when we look across all television programs,
there are two men shown for every woman” (MaLisa
Foundation, z.d.). Dit resultaat wordt door ons onderzoek bevestigd. De man/vrouw verhouding in non-fictie
televisieprogramma’s is in 2019 in Nederland 63,4 : 36,6
procent. In nieuws- en actualiteitenprogramma’s is het
aandeel vrouwen kleiner (33,3 procent) dan in non-fictie
en amusementsprogramma’s (43,5 procent).

are two men shown for every
woman

”

Vrouwen maken ten opzichte van andere functies eerder
een kans om als (spel)kandidaat (45,0 procent), onderwerp van portret (44,1 procent) of hoofdpresentator (41,8
procent) in beeld gebracht te worden. Ze zijn minder vaak
nieuwsbron (33,3 procent) en nauwelijks correspondent
(23,1 procent) of onafhankelijk expert (28,3 procent).
Onder de nieuwsbronnen neemt het aandeel vrouwen
met toenemende deskundigheid af. In de groep die over

21

Als deskundige vrouwen
in een programma optreden, dan komen ze wel
vaker aan bod dan mannen. Maar omdat vrouwen
over het algemeen minder
vaak in deze programma’s
voorkomen, is het aandeel
optredens van deskundige
vrouwen 26,8 procent.

Vrouwen op televisie zijn gemiddeld jonger dan mannen. In
de jongste groep tot en met 19 jaar is nog een duidelijke
meerderheid vrouw, maar dat aandeel loopt terug naar 25
procent in de leeftijdsgroep 50 tot 59 jaar. In de oudste groepen is het aandeel vrouwen weer groter. Hierachter zitten
twee effecten: personen zonder deskundigheid zijn eerder
jonger en vrouwen zijn onafhankelijk van deskundigheid
over de gehele linie jonger.
Tot slot hebben we naar mogelijke verschillen in de representatie van vrouwen tussen non-fictie televisieprogramma’s
van de publieke en de commerciële omroepen gekeken.
Voor alle genres, functies en bijna alle onderwerpen geldt
dat het aandeel vrouwen in programma’s van de commerciële omroep groter is dan in de programmering van de publieke omroep. Als vrouwen in programma’s van de publieke omroep optreden komen ze wel vaker aan bod dan bij
programma’s van de commerciële omroep.
Ook als we rekening houden met criteria die voor de constructie van de realiteit in non-fictie televisieprogramma’s
relevant zijn, komt het aandeel vrouwen nooit boven de 50
procent uit. Op twee uitzonderingen na: hoofdpresentatoren van programma’s afkomstig van commerciële omroepen
en nieuwsbronnen zonder deskundigheid zoals vox populi
in programma’s van de publieke omroep.
Dat het aandeel vrouwen op de publieke omroep kleiner is
dan op de commerciële omroep sluit aan bij de bevinding
van de NPO Monitor Representatie in 2015 dat sinds 2010
het aandeel vrouwen op de NPO zenders is gedaald. Hiermee correspondeert ook in zekere mate het kijkersprofiel
van de zenders. Bij de publieke omroep ligt het aandeel
vrouwelijke kijkers 4 tot 5 procentpunten lager dan bij de
zenders van Talpa en RTL (SKO, 2019, p. 36).
In dit onderzoek hebben we in de samenstelling van de
steekproef rekening gehouden met het kijkgedrag, om bij
de representatie van mannen en vrouwen op televisie ook
de contactkans mee te wegen. We hebben moeten constateren dat het kijkgedrag nauwelijks invloed heeft op de representatie van vrouwen. Ook het televisiekijkgedrag van jongeren hangt niet samen met de representatie van vrouwen.

22

Maar het kijkgedrag verandert wel. De in dit rapport onderzochte televisieprogramma’s representeren een steeds
kleiner deel van het daadwerkelijk waargenomen non-fictionele audiovisuele aanbod. Tot ongeveer 2012 was televisie voor de meeste Nederlanders het voornaamste raam
om zicht te hebben op de wereld. Maar intussen wordt
ook via nieuwe ramen, zoals YouTube, streamingsdiensten
en sociale media, naar de wereld om ons heen gekeken.
Dit zou in toekomstig onderzoek meegenomen kunnen
worden; hoe lastig dat ook is.
Verder zeggen de resultaten niets over hóé vrouwen in
beeld worden gebracht, wat ze precies zeggen en hoe er
over vrouwen wordt gesproken. Het onderzoek gaat niet
over stereotypen, beeldvorming en betekenis van de onderzochte programma-items en de rol van vrouwen hierin.
Aanvullend kwalitatief onderzoek zou hier uitsluitsel over
kunnen geven.
Ook zegt dit onderzoek niets over de mogelijke verklaringen voor de afwezigheid van vrouwen in bepaalde functies en bij bepaalde onderwerpen. Door gesprekken met
makers en redacties zal hier meer informatie over kunnen
worden ingewonnen.

Bijlagen
Bijlage I: Opzet en uitvoering van het
onderzoek
I.1 Dataverzameling
Het codeboek
De inhoudsanalyse is uitgevoerd aan de hand van een codeboek, een handleiding voor de classificering (codering)
van de inhoud. Het codeboek is gebaseerd op het codeboek van de NPO, dat eerder al is ingezet voor hun Monitor Representatie 2010 en de analyses in 2013 en 2015.18
Door dit codeboek als uitgangspunt te zien, kan het onderzoek vergelijkbaar blijven met eerder in Nederland
uitgevoerd onderzoek. Uit het codeboek zijn de voor het
onderzoeksdoel relevante variabelen geselecteerd. Het
codeboek is aangepast naar de specifieke onderzoeksvragen van dit onderzoeksproject en er is rekening gehouden
met de onderzoeken van Europese mediatoezichthouders
op het gebied van dit onderwerp. Ter ondersteuning van
dit proces zijn ook gesprekken gevoerd over keuzes en
ervaringen met de onderzoekers van de studie uit 2010
en 2013, Sjoerd Pennekamp en Gijs Bartolomé. Ook zijn
er gesprekken gevoerd over het codeboek met Klaus
Schoenbach, expert op het gebied van inhoudsanalyse.
In het najaar van 2018 is een pre-test uitgevoerd om de
uitvoerbaarheid van het ontwikkelde codeboek te toetsen. De pre-test bestond uit een beperkte steekproef van
10 televisieprogramma’s, bestaande uit 200 personen. Uit
de pre-test bleek dat het gekozen meetinstrument goed
bruikbaar is en betrouwbare resultaten oplevert. Wel gaven de resultaten van de pre-test aanleiding nog enkele
verbeteringen aan te brengen. Het verbeterde codeboek
is tijdens een codeurstraining toegelicht aan de codeurs.
Ook naar aanleiding van de codeurstraining en reacties
van de codeurs is het codeboek nog eens verbeterd. Tevens is er een handleiding voor de codeur geschreven met
aanvullende aanwijzingen op het codeboek, die tijdens de
eerste week van de coderingen nog verder is aangevuld
ter verduidelijking op basis van hun feedback.
Het codeboek en de handleiding zijn in de bijlage van dit
rapport te vinden.
Veldwerk
Het codeerwerk is in juli en augustus 2019 uitgevoerd
door een team van zes codeurs. De codeurs zijn geworven

18

23

met behulp van een werving- en selectiebureau gericht
op studenten en jonge werkzoekenden. Het codeerwerk
begon met een codeurstraining die werd afgesloten met
een toets. De resultaten van de toets gaven aanleiding
met alle zes codeurs het codeerwerk in te gaan. De codeurs hebben op kantoor van het Commissariaat het codeerwerk verricht, onder permanent toezicht van één of
twee medewerkers van het onderzoeksteam voor vragen
bij twijfelgevallen. De codeurs hebben in totaal 284 uren
besteed aan het codeerwerk. De codeurs hebben voor het
codeerwerk gebruik gemaakt van een intern systeem om
televisieprogramma’s terug te kunnen kijken en middels
een codesheet in Excel digitaal gecodeerd.
Verantwoording codeboek
Om de overkoepelende onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden moet eerst vastgesteld worden welke personen onderzocht zullen worden. In navolging van het
onderzoek van Segijn et. al. is gekozen alleen personen
in televisieprogramma’s te coderen die zichtbaar en verstaanbaar zijn met minstens drie woorden. In tweede
instantie wordt het geslacht gecodeerd (man, vrouw of
anders/onbekend). De keuze wordt gemaakt op basis van
uiterlijke kenmerken of gesproken of geschreven woord.
Uit de (inter)nationale deskresearch bleek dat het overgrote deel van de studies ook leeftijd betrekt in onderzoek naar representatie van mannen en vrouwen. Om
deze reden hebben we de variabele leeftijd opgenomen
in het codeboek. Leeftijd is uiteengezet in waarden op
basis van tien jaar om tot betrouwbare resultaten te kunnen komen. De leeftijd wordt gecodeerd op basis van de
inschatting van de codeur.
De overige onderzoeksvragen zijn als volgt geoperationaliseerd:
Functie: Zoals gebruikelijk in internationale onderzoeken
is het belangrijk in een studie naar representatie een onderscheid te maken tussen een ‘deskundige bijdrage’ en
overige functies in het programma. We hebben ervoor
gekozen zowel een onafhankelijk expert en een ‘nieuwsbron’ te laten coderen. Een nieuwsbron is iemand die een
actuele nieuwswaardige bijdrage levert, waaronder politici vallen, maar ook vox populi, ervaringsdeskundigen
en bijvoorbeeld getuigen van een ongeval. Naast de in
ander onderzoek gebruikelijke programmafuncties (zie

 et in 2010 gebruikte codeboek is te vinden in: Pennekamp, S. (2011) Monitor Representatie 2010, p. 130-142. Methode en resultaten uit het in 2013
H
uitgevoerde onderzoek staan beschreven in: Segijn, C., Bartolomé, G., Pennekamp, S., & Timmers, M. (2014). De afbeelding van statusverschillen in sekse
en etniciteit in Nederlandse non-fictieprogramma’s. Tijdschrift voor Communicatiewetenschap 2014 (42), 305-320.

codeboek) hebben we een extra functie ‘persoon in een
geciteerd fragment’ toegevoegd omdat in veel non-fictie programma’s korte fragmenten worden gebruikt van
personen. Aangezien er redactionele keuzes aan de fragmenten vooraf zijn gegaan, zijn deze personen – hoe kort
in beeld ook – in het kader van representatie dusdanig
belangrijk dat ze wél meegenomen moeten worden in
het onderzoek, maar gezien hun geringe bijdrage niet
in een andere functie passen. Tijdens de codeurstraining
is besloten de functie ‘nieuwsbron’ alleen te coderen in
nieuws- en actualiteitenprogramma’s, omdat er tijdens de
training teveel onduidelijkheid was over de nieuwswaarde van de bijdrage van personen in non-fictie en amusementsprogramma’s. De functie ‘onafhankelijk expert’
– onderzoekers en wetenschappers van universiteiten of
onderzoeksinstituten – kan wel in alle programma’s worden gecodeerd.
Deskundigheid: van alleen nieuwsbronnen wordt de deskundigheid gecodeerd, omdat deze personen vanuit een
bepaalde deskundigheid over één onderwerp een bijdrage leveren. In tegenstelling tot het onderzoek uit 2013
hebben we gekozen voor een oplopende mate van deskundigheid, wat een variabele met waarden in een ordinale schaal oplevert. We hebben deze keuze gemaakt
omdat een dergelijke indeling beter past bij de variëteit
van deskundigheid aanwezig in hedendaagse non-fictie
televisieprogramma’s.
Onderwerp: de codeur bepaalt vervolgens over welk
hoofdonderwerp de nieuwsbron met actieve of professionele deskundigheid of de onafhankelijke expert spreekt
met de grootste deskundigheid. De lijst met onderwerpen
is afkomstig uit het onderzoek van R. van der Wurff en
E. Lauf (2005) Print and online newspapers in Europe. A
comparative analyses in 16 countries, p. 309. De lijst met
onderwerpen is vertaald en met voorbeelden aangevuld,
passend bij dit onderzoek.
Aanwezigheid: spreektijd is geoperationaliseerd als ‘aanwezigheid’ en is gecodeerd als het ‘aantal keer’ van verschijnen in een programma zonder onderbrekingen van
vragen of beelden. Als alternatief kan spreektijd ook
worden gemeten door het aantal seconden of minuten te
tellen waarmee de persoon aan bod komt, maar middels
een aantal korte testen bleek dat dit binnen de begroting
van dit onderzoek te bewerkelijk zou zijn. Door het ‘aantal keer’ te tellen kan tot een betrouwbaar resultaat gekomen worden waarmee een goede inschatting gegeven
kan worden van de tijd en ruimte die de nieuwsbron of de
expert in het programma krijgt, en daarmee een indicatie
kan geven van de spreektijd van de persoon.
Naast de persoonskenmerken kunnen ook contextvariabelen een sterke invloed hebben op de verschillen in
verhouding van mannen en vrouwen. Van elk programma
dat door de codeur wordt gecodeerd worden de programmakenmerken meegenomen in de analyse (genre, zender,
uitzendmoment en kijkdichtheid). Het genre is vastgesteld
op basis van de SKO Hoofdindeling.

24

Steekproef
Anders dan het codeboek is de steekproef bijna nooit
onderwerp van methodische discussie in eerder uitgevoerd (inter)nationaal onderzoek. Zonder nadere toelichting wordt bijna altijd een artificiële week van primetimeprogrammering van enkele zenders met meestal
grote marktaandelen samengesteld. Met dit onderzoek
wordt deze werkwijze herhaald – om de resultaten vergelijkbaar te houden met eerder onderzoek, maar aangevuld met een steekproef die ook rekening houdt met
contactmomenten en veranderend kijkgedrag.
Het onderzoek is uitgevoerd op een steekproef van 262
Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s bestaande
uit een basissteekproef, een top25 steekproef en een
jongerensteekproef.
De basissteekproef
• 
239 Nederlandse televisieprogramma’s in de genres
‘non-fictie’, ‘amusement’, ‘sport’ en ‘muziek en dans’,
exclusief live (sport)registraties (volgens de SKO Hoofdindeling). De programma’s in de genres fictie, kinderen, reclame en overig vallen buiten de steekproef.
• Uitgezonden op zeven willekeurige dagen in een artificiële (samengestelde) week uit het eerste half jaar
van 2019 (maandag 4 maart, dinsdag 28 mei, woensdag 12 juni, donderdag 25 april, vrijdag 22 februari,
zaterdag 26 januari en zondag 14 april).
• Uitgezonden tijdens primetime programmering (start
van uitzending tussen 17:30 uur en 23:30 uur).
• Uitgezonden op de vier zenders met een kijkdichtheid
in 2018 van minimaal 2 procent in het primetime tijdvak (NPO 1, NPO 2, RTL 4 en SBS6).
De aanvullende top25 steekproef
Omdat een steekproef uitgaande van programma’s op
zenders met een hoge kijkdichtheid tijdens primetime
onvoldoende rekening houdt met kijkgedrag en contactmomenten is aanvullend een steekproef toegevoegd
met non-fictie televisieprogramma’s uit de top25 van betreffende dagen die zijn uitgezonden buiten primetime
en op andere zenders. Dit leverde negentien aanvullende programma’s op die niet in de basissteekproef aanwezig zijn. Ook zijn op basis van kijkdichtheid (zowel live
als uitgesteld kijken) de resultaten gewogen.
De aanvullende jongerensteekproef
Omdat ouderen veel televisie kijken wordt de kijkdichtheid vooral bepaalt door het kijkgedrag van de oudere
televisiekijker. Om rekening te houden met het kijkgedrag onder jongeren zijn programma’s toegevoegd uit
de top 10 best bekeken programma’s door de leeftijdsgroepen 13 tot 34 jaar. De overlap met de basis- en top25
steekproef is groot; slechts vier programma’s zijn aanvullend meegenomen in de steekproef. De gehele steekproef van 262 programma’s is aanvullend gewogen op
kijkdichtheid onder de groep 13 tot 34 jaar.

Tabel 24

Overzicht aantal programma’s, duur en personen per type steekproef
Aantal programma’s

Gemiddelde duur in
minuten

Som in minuten

Som in uren

Personen (n)

1 basisteekproef

239

29

6.834

114

4.082

2 top25 steekproef (aanvulling)

19

38

715

12

252

3 jongerensteekproef (aanvulling)

4

46

184

3

57

Totaal

262

30

7.733

129

4.391

Uit een eerste analyse blijkt dat de verhouding man/vrouw
minimaal varieert tussen de verschillende steekproefsamenstellingen. In programma’s primetime uitgezonden op
de vier grootste zenders (basisstreekproef) zijn 37,6 procent van de personen vrouw en 62,4 procent man (zie ook
onderstaande tabel). In de combinatiesteekproef (de basisteekproef aangevuld met goed bekeken programma’s

en gewogen op kijkdichtheid) is 36,5 procent van de personen vrouw. De combinatiejongerensteekproef (de basisteekproef aangevuld met goed bekeken programma’s én
door jongeren goed bekeken programma’s, gewogen op
de kijkdichtheid onder jongeren) toont een aandeel van
38,6 procent vrouwen.

Tabel 25

Verhouding mannen en vrouwen per type steekproef (in procenten)
Steekproef

Personen (n)

Man

Vrouw

Anders/onbekend

Basissteekproef

4.082

62,4

37,6

<0,1 (1 persoon)

Combinatiesteekproef gewogen op KDH

4.334

63,5

36,5

0,1 (1 persoon)

Combinatiesteekproef gewogen op KDH jongeren

4.391

61,3

38,6

0,1 (1 persoon)

Het aandeel vrouwen in goed bekeken programma’s is
nauwelijks kleiner dan in slechter bekeken programma’s.
In door jongeren goed bekeken programma’s is het aandeel vrouwen iets groter. We hebben dus geen indicatie
kunnen vinden dat het aandeel vrouwen afhankelijk is
van de kijkdichtheid van een programma. Daarom is besloten alleen de resultaten te tonen van één steekproefsamenstelling. Dit zijn de resultaten op basis van de gehele steekproef (de basisteekproef aangevuld met goed

bekeken programma’s én door jongeren goed bekeken
programma’s) en gewogen op algehele kijkdichtheid.
De programma’s zijn ten behoeve van overzichtelijkheid in
de analyse op een manier ingedeeld die enigszins afwijkt
van de SKO Hoofdindeling. Hierbij is het genre actuele
sportinformatie samengevoegd met nieuws- en actualiteitenprogramma’s. De genres overige non-fictie, amusement en muziek en dans zijn samengevoegd tot een nieuwe overkoepelende categorie ‘non-fictie en amusement’.

Tabel 26

Aantal programma’s en personen per genre
Aantal programma’s

Personen (n)

Personen per programma

Nieuws- en actualiteiten totaal

150

2.895

19

Nieuws (en weerbericht)

85

1.471

17

Actualiteiten

48

1.266

26

Actuele sportinformatie

17

158

9

112

1.496

13

14

205

15

98

1.291

13

262

4.391

17

Non-fictie en amusement
Spel & quiz (ook talentenshows en auditieprogramma’s)
Overig non-fictie en amusement

19

Totaal

Tabel 27

Aantal programma’s en personen per zender
Aantal programma’s

Personen (n)

Personen per programma

Publieke omroep

135

2.042

15

Commerciële omroep

127

2.349

19

Totaal

262

4.391

17

19 In twee programma’s (de natuurdocumentaire Wild en het programma Rail Away) zijn geen personen aangetroffen die voldoen aan de voorwaarden onder
persoonskenmerken in het codeboek.

25

Tabel 28

Aantal personen per genre en zender
Publieke
omroep

Commerciële
omroep

Totaal

1.286

1.609

2.895

Nieuws- en actualiteiten
Non-fictie en amusement

756

740

1.496

Totaal

2.042

2.349

4.391

Om te controleren of de willekeurig gekozen dagen een
effect zouden kunnen hebben op de resultaten in de analyse, is het aandeel vrouwen berekend per steekproefdag.
De resultaten tonen geen grote verschillen per steekproefdag. Oftewel, de gekozen steekproef kan geen groot effect hebben op de resultaten.

Tabel 29

Aandeel vrouwen per steekproefdag (in procenten)
(resultaten zijn gewogen op KDH)
n

Vrouw

26 januari 2019

599

38,4

22 februari 2019

676

35,4

4 maart 2019

769

35,8

14 april 2019

599

36,2

25 april 2019

584

28,9

28 mei 2019

632

38,9

12 juni 2019

530

43,4

Totaal

4.389

36,6

I.2 Data-analyse

Betrouwbaarheid
In de eerste en tweede week na de codeurstraining zijn
naast de reguliere codering zeven programma’s blind door
een tweede codeur gecodeerd om de twee coderingen op
overeenstemming te kunnen analyseren.20 Vier van de zes
codeurs hebben drie programma’s gecodeerd en twee codeurs twee programma’s. Gekozen is voor vier nieuws- en
actualiteitenprogramma’s van publieke en commerciële
omroepen en drie non-fictie en amusementsprogramma’s.
In totaal zijn door de codeurs 144 personen geïdentificeerd. Zeven personen zijn over het hoofd gezien vanwege slordigheid. Ze waren slechts kort in beeld te zien. 95
procent van alle personen zijn door beide codeurs overeenstemmend geselecteerd.

Voor de analyse is gebruik gemaakt van de statistische
standaardsoftware SPSS. De analyse-eenheden zijn de personen. De programmakenmerken zijn als contextkenmerken op persoonsniveau geanalyseerd.

De analyse is gebaseerd op deze 137 door twee codeurs
gecodeerde personen. Het geslacht is van 135 van de 137
gecodeerde personen overeenstemmend gecodeerd. De
twee afwijkingen zijn ook hier slordigheidsfouten.

De analyse omvat vooral een descriptieve analyse van de
door middel van de inhoudsanalyse verkregen data. Na
een eerste check op consistentie en een data cleaning
zijn de antwoorden op de onderzoeksvragen beantwoord
door het weergeven van verdelingen van de betreffende
variabelen in vorm van percentages en gemiddelden.

De leeftijdsindeling in zeven verschillende oplopende
leeftijdsklassen zijn bij 87 personen overeenstemmend geclassificeerd, de 50 afwijkende coderingen zijn voor het
overgrote merendeel afwijkingen met één categorie. De
variatie van de afwijkingen laat voor mannen en vrouwen
hetzelfde beeld zien. Omdat hier sprake is van een van
oorsprong interval geëscaleerde variabele is niet Kappa de
geschikte maat, maar een correlatie.

Aangezien er geen sprake is van een representatieve
steekproef zijn er geen significanties berekend en is in de
analyse geen onderscheid gemaakt tussen significante en
niet significante afwijkingen.
Daar waar in de resultaten wordt gesproken over ‘mannen of vrouwen’, worden personen bedoeld die door de
codeurs zijn geïdentificeerd als mannen of vrouwen. Hetzelfde geldt voor de andere variabelen. Waar bijvoorbeeld
leeftijd of deskundigheid wordt genoemd, wordt leeftijd
of deskundigheid bedoeld, zoals die door de codeurs zijn
ingeschat.

De functie van een persoon in een programma is in 133
van 137 gevallen overeenstemmend geclassificeerd. Deze
variabele heeft een filterfunctie. Alleen in het geval van
nieuwsbronnen (n=75) en onafhankelijke experts (n=3)
wordt verder gecodeerd. De filter wordt met 100% overeenstemming gecodeerd.
De deskundigheid wordt alleen gecodeerd als er sprake
is van een nieuwsbron als programmafunctie. De deskundigheid van nieuwsbronnen is in 65 van de 87 coderingen

20	In tegenstelling tot het onderzoeksvoorstel is gekozen om zeven programma’s volledig te coderen en niet alleen de eerste tien personen te coderen, omdat
personen binnen een programma meerdere keren kunnen optreden.

26

overeenstemmend gecodeerd (87%). Deskundigheid is
ingedeeld met vier oplopende deskundigheidsniveaus.
Met name bij de eerste twee deskundigheidsniveaus
(geen of passieve deskundigheid) zijn er afwijkingen gevonden. De resultaten geven echter geen aanleiding om
de beide deskundigheidsniveaus in de analyse samen te
voegen.
Het onderwerp wordt alleen gecodeerd als er sprake is
van actieve of professionele deskundigheid of als er een
onafhankelijke expert in het programma aan bod komt.
Voor de 57 gecodeerde onderwerpen is er een overeen-

stemming van 80,7 procent. Zoals we van andere inhoudsanalyses al weten is het vaak lastig een keuze voor maar
één onderwerp te maken. We hebben hier niet meerdere
onderwerpen toegelaten maar de codeur gevraagd één
te kiezen. Als er sprake van afwijking is dan liggen de
onderwerpen dicht bij elkaar, dus bijvoorbeeld gezondheid en milieu of veiligheid en politiek. Dat betekent dat
de classificatie niet helemaal fout is, maar alleen afwijkt.
De aanwezigheid is van 49 van de 57 personen overeenstemmend gecodeerd. In het geval van afwijkingen is er
altijd maar één categorie afwijking.

Tabel 30

Overzicht intercodeursbetrouwbaarheid
Aantal paren

Overeenstemmings-percentage (in procenten)

Cohen’s kappa

Geslacht

137

98,5

.97

Leeftijd

137

63,5

Functie

137

97,1

.97

Deskundigheid

75

86,7

.75
.77

Onderwerp

57

80,1

Aanwezigheid

57

86,0

Weging
Van alle programma’s die onderdeel uitmaken van de
steekproef is de kijkdichtheid, het aandeel Nederlanders
dat naar het programma heeft gekeken, bekend. In het
rapport zijn de resultaten op drie verschillende manieren samengesteld en gewogen om zowel vergelijkingen
te kunnen maken met eerder (inter)nationaal onderzoek
als om resultaten te presenteren die rekening houden met
kijkdichtheid en veranderend kijkgedrag onder jongeren:
•	De basissteekproef, ongewogen (om vergelijkingen te
kunnen maken met eerder onderzoek).
•	De basissteekproef en de top25 steekproef, met weging op kijkdichtheid.
•	De basissteekproef, de top25steekproef en de jongerensteekproef, met weging op kijkdichtheid onder
jongeren.

27

Pearson correlatie

.87

.95

Tabel 31

Overzicht kijkdichtheden (KDH) steekproefsamenstellingen
Aantal
programma’s

Gemiddelde
KDH

Gemiddelde KDH
jongeren

1 basisteekproef

239

4,2

1,5

2 basis- en top25
steekproef

258

4,2

1,5

3 basis-, top25- en
jongerensteekproef

262

4,1

1,5

Steekproef

Bijlage II: Codeboek
NAAM CODEUR en DATUM CODERING
A0. PROGRAMMACODE
Unieke programmacode.
B. PERSOONSKENMERKEN
i. Alle zichtbare personen die minstens drie woorden achter elkaar spreken binnen het programma worden gecodeerd.
ii. 	Onder sprekend verstaan we dat een persoon zelfstandig hoorbaar en verstaanbaar het woord voert (dus in het Nederlands of Nederlands ondertiteld), op welke wijze dan ook.
iii.	Onder zichtbaar verstaan we dat het gezicht zichtbaar (van voor- of zijkant) moet zijn en dat duidelijk moet blijken
dat de gesproken woorden van de persoon in beeld afkomstig zijn.
iv. Elk persoon wordt binnen een programma slechts één keer gecodeerd.
v. Codeer de personen in de volgorde waarop ze in beeld verschijnen.
B0. PERSOONSCODE
Unieke persoonscode, in volgorde van verschijnen.
B1. GESLACHT PERSOON
Maak een inschatting van het geslacht van de persoon.
1. Man
2. Vrouw
3. Anders / onbekend
B2. LEEFTIJD PERSOON
Maak een inschatting van de leeftijd van de persoon.
1. 19 jaar en jonger
2. 20-29 jaar
3. 30-39 jaar
4. 40-49 jaar
5. 50-59 jaar
6. 60-69 jaar
7. 70 jaar en ouder
B3. PROGRAMMAFUNCTIE
Wat is de functie van de persoon in het programma?
1. Hoofdpresentator (heeft een leidende functie, introduceert anderen in het programma)
2. Secundaire presentator (heeft een ondersteunende of assisterende functie aan de hoofdpresentator)
3. Correspondent / verslaggever
4. Nieuwsbron (brengt actueel nieuws of informatie, of vertegenwoordigt een deskundigheid of mening)
5. Onafhankelijk expert (een onafhankelijke wetenschapper of onderzoeker)
6.	Onderwerp van portret (persoon die geen actueel nieuws of informatie brengt, of een expertise of mening vertegenwoordigt, maar gevolgd wordt in zijn/haar activiteiten of vertelt over zijn/haar persoonlijke beleving)
7. (Spel)kandidaat of panellid in quiz, spel- of talentshow
8. Persoon in een geciteerd fragment (een beeld uit een andere bron dan het te coderen televisieprogramma)
Codeer alleen bij NIEUWSBRON.
B4. DESKUNDIGHEID
Wat is de status van de nieuwsbron qua deskundigheid? Waarom of in welke rol wordt de nieuwsbron in het kader van het
programma of onderwerp benaderd?
0. NVT
1.	Geen deskundigheid (bijvoorbeeld: een man of vrouw “van de straat” of een bekende persoon zonder deskundigheid
over het onderwerp). Let op: stop met coderen
2. Passieve deskundigheid (persoon is iets overkomen en is bijvoorbeeld een slachtoffer, een getuige of een gedupeerde)
Let op: stop met coderen
3. Actieve deskundigheid (persoon heeft deskundigheid verkregen door een hobby of interesse)
4. Professionele deskundigheid (persoon is een deskundige, een specialist of een woordvoerder van “deskundige” groep)

28

Codeer alleen bij ACTIEVE en PROFESSIONELE DESKUNDIGHEID en ONAFHANKELIJK EXPERT.
B5. ONDERWERP
Over welk onderwerp spreekt de nieuwsbron of de expert met de grootste deskundigheid in het programma? Kies één
onderwerp.
0. NVT
1. Economie (financiën, werkgelegenheid, bedrijfsleven, industrie, bouw, handel, arbeid, etc.)
2.	Sociale zaken, gezondheid en welzijn (pensioenen, sociale voorzieningen, consumentenbeleid, gezondheidzorg, demografie, levensbeschouwing, voeding, opvoeding, psychologie, discriminatie, mensenrechten, integratie, emancipatie etc.)
3.	Natuur, milieu en ruimtelijke ordening (landbouw, dierenwelzijn, energie, klimaat, infrastructuur, verkeer, mobiliteit,
huisvesting, etc.)
4. Criminaliteit en veiligheid (rechtspraak, misdaadpreventie, juridische processen, openbare orde, etc.)
5. Defensie en nationale veiligheid (oorlog, terrorisme, gewelddadige conflicten, etc.)
6. Cultuur (kunst, muziek, films, taal, cultuurbeleid, cultureel erfgoed, etc.)
7. Wetenschap en techniek (geschiedenis, natuurkunde, technologie, ruimtevaart, etc.)
8. Media (media-informatie, rol van media bedrijven en journalisten in de samenleving, media-ethiek, etc.)
9. Politiek (verkiezingen, politieke partijen, EU, openbaar bestuur, etc.)
10. Gebeurtenissen (ongevallen, plotselinge gebeurtenissen, aanslagen, rampen, etc.)
11.	Human interest en lifestyle (beroemdheden, vieringen, bruiloften, grappige zaken, huis- en tuin, hobby, reizen, mode,
etc.)
12. Sport (alle soorten sport, bijvoorbeeld ook schaken, stierenvechten, etc.)
13.	Onderwijs (educatie van kleuterschool tot universitaire master-programma, onderwijsbeleid, organisatie van onderwijs, onderwijsfinanciën (mits de nadruk op onderwijs ligt), etc.)
Codeer alleen bij ACTIEVE en PROFESSIONELE DESKUNDIGHEID en ONAFHANKELIJK EXPERT.
B6. AANWEZIGHEID
Hoeveel keren komt een nieuwsbron of expert zichtbaar en verstaanbaar in beeld (zoals bepaald in de persoonskenmerken)? Eén keer is een moment zonder onderbreking. [In de handleiding is een toelichting opgenomen wat een onderbreking is.]
0. NVT
1. Eén keer
2. Twee keer
3. Drie keer
4. Vier keer
5. Vijf keer of vaker

29

Bijlage III: Handleiding codeboek
In geval van twijfel: raadpleeg deze handleiding. Lees deze handleiding elke week helemaal door.
Maak geen aanvullende aantekeningen voor jezelf. Mocht je aanvullende aantekeningen willen maken in de handleiding,
overleg dit eerst.

Codesheet:
NAAM CODEUR
Noteer je voornaam
DATUM CODERING
Noteer de datum van de dag waarop je de codering doet

A. PROGRAMMAKENMERKEN
Je krijgt een lijst met te coderen programma’s, voorzien van programmacode, datum, zender, titel, begin- en eindtijd en
genre. Link naar video systeem
Zoek op datum, zender en tijdstip. Let op dat je niet het begin of het einde overslaat. Codeer niet de reclameblokken. Let
ook hierbij op dat je niet het begin of einde van het programma voor of na een reclameblok overslaat. N.B. Het systeem
kan af en toe niet reageren, ververs dan de webpagina. Alle programma’s zijn met het systeem te kijken.
A0. PROGRAMMACODE
Bij elk programma krijg je een unieke programmacode. Aan deze code worden programmakenmerken gekoppeld.
B. PERSOONSKENMERKEN
Codeer alle personen die aan de volgende voorwaarden voldoen in het codesheet:
i.
Alle zichtbare personen die minstens drie woorden achter elkaar spreken binnen het programma worden gecodeerd.
		
Poppen, dieren en fantasiefiguren: Onder personen verstaan we geen fantasiefiguren, poppen en dieren, maar
uitsluitend mensen.
ii.	Onder sprekend verstaan we dat een persoon zelfstandig hoorbaar en verstaanbaar het woord voert (dus in het Nederlands of Nederlands ondertiteld), op welke wijze dan ook.
		Zang en geluiden: Onder spreken verstaan we niet zang of geluiden.
		Gebarentaal: Onder spreken verstaan we ook gebarentaal. Hierbij moet de persoon die spreekt met gebarentaal
verstaanbaar getolkt worden. Als de situatie andersom is (een gebarentolk tolkt een verstaanbare persoon)
wordt de gebarentolk niet gecodeerd.
iii.	Onder zichtbaar verstaan we dat het gezicht zichtbaar (van voor- of zijkant) moet zijn en dat duidelijk moet blijken
dat de gesproken woorden van de persoon in beeld afkomstig zijn. Een persoon moet alleen worden gecodeerd als de
persoon duidelijk zichtbaar is terwijl de persoon drie woorden achter elkaar spreekt. Als een persoon twee woorden
zegt en verder verstaanbaar is, maar niet in beeld is, dan moet deze persoon niet gecodeerd worden.
		Alleen pasfoto in beeld: Codeer wel personen waarbij een duidelijke (pas)foto van het gezicht in beeld is ter
vervanging van bewegend beeld, terwijl de persoon sprekend hoorbaar is met minstens drie woorden.
		Onherkenbaar of bedekt gezicht: Personen waarbij het gehele gezicht onherkenbaar is gemaakt (bijvoorbeeld
bij criminelen of mensen die anoniem willen blijven) moeten niet worden gecodeerd. Personen waarbij het gezicht gedeeltelijk bedekt is (met bijvoorbeeld religieuze kleding, of hygiënische bescherming bij artsen) moeten
wel worden gecodeerd, zolang duidelijk is dat de gesproken woorden van de persoon in beeld afkomstig zijn en
zolang geslacht en leeftijd gecodeerd kunnen worden.
iv.	Elk persoon wordt binnen een programma slechts één keer gecodeerd. Het maakt niet uit hoe vaak de persoon aan
het woord komt en over hoeveel onderwerpen het gaat. Codeer de persoon maar één keer als ze in meerdere functies
of fragmenten in beeld komen.
v.	Codeer personen in de volgorde waarop ze zichtbaar en verstaanbaar (volgens bovenstaande persoonskenmerken) in
beeld komen. Doe dit ook als ze aan het begin van het programma kort aan bod komen (bijvoorbeeld in een samenvatting) en later uitgebreider. Vul in dat geval de gegevens eventueel later in, of pas de gegevens aan. Let op dat je
de personen in de juiste volgorde codeert, dit is belangrijk voor de betrouwbaarheidscontrole.
		Persoon komt op meerdere momenten terug: Codeer de gegevens over de persoon naar aanleiding van zijn
of haar belangrijkste optreden in het gehele programma. Een persoon kan ook meerdere programmafuncties
hebben, codeer in dat geval de functie waarin de persoon zijn of haar belangrijkste optreden in het programma
heeft. Codeer wel in de juiste volgorde, ook als het belangrijkste optreden pas later in het programma is.
vi.	Let op dat je alle personen codeert die aan bovenstaande criteria voldoen. Dit is belangrijk voor de betrouwbaarheidscontrole. Let vooral op dat je geen personen over het hoofd ziet bij korte fragmenten, bijvoorbeeld interviewers of

30

correspondenten die kort – maar met minstens drie woorden – met een vraag aan bod komen. Kijk daarom het gehele
programma, spoel geen gedeeltes door.
vii.	Personen uit het te coderen programma die tijdens het reclameblok aan bod komen moeten niet worden gecodeerd.
Ook personen (meestal presentatoren) die tijdens een programma vertellen wat er in het volgende programma te
zien zal zijn – en eveneens alle personen die in bijbehorende fragmenten te zien zijn – moeten niet worden gecodeerd. Dit soort items tellen als reclame of zelfpromotie.
viii.	Gebruik het opmerkingenveld in het codesheet om personen voor jezelf te identificeren. Deze gegevens worden niet
gebruikt in de analyse, maar bieden een geheugensteuntje als een persoon meerdere keren terugkomt in een programma en er gegevens aangepast moeten worden. Noteer dit naar eigen invulling; spel- en typfouten of omschrijvingen zijn geen probleem.
B0. PERSOONSCODE
Geef elk persoon een opeenvolgend nummer in volgorde van verschijnen.
B1. GESLACHT PERSOON
Maak een inschatting van het geslacht van de persoon op basis van uiterlijke kenmerken of gesproken of geschreven
woord. Kies bij twijfel voor anders/onbekend.
1. Man
2. Vrouw
3. Anders / onbekend
B2. LEEFTIJD PERSOON
Maak een inschatting van de leeftijd van de persoon. Kies bij twijfel tussen twee categorieën voor de categorie met een
hogere leeftijd. Het is niet nodig een leeftijd na te zoeken, het gaat om de inschatting van de codeur.
1. 19 jaar en jonger
2. 20-29 jaar
3. 30-39 jaar
4. 40-49 jaar
5. 50-59 jaar
6. 60-69 jaar
7. 70 jaar en ouder
B3. PROGRAMMAFUNCTIE
Wat is de functie van de persoon in het programma?
1. Hoofdpresentator. Heeft een leidende functie, introduceert anderen in het programma. Er kunnen één of meerdere
hoofdpresentatoren in een programma voorkomen. Kies bij voorkeur één hoofdpresentator; deze persoon leidt het programma of leidt een discussie en introduceert de secundaire presentator(en) en/of andere personen in het programma.
Een duo (of meer) presentatie kan voorkomen. Codeer in dat geval twee (of meer) hoofdpresentatoren. Doe dit alleen als
de hoofdpresentatoren geheel gelijk aan elkaar staan qua rol en functie.
•
Kies bij twijfel tussen hoofd- en secundaire presentator voor secundaire presentator.
•
Een programma kan ook geen presentator hebben of de presentator kan alleen een voice-over zijn. In het laatste
geval wordt de persoon niet gecodeerd.
2. Secundaire presentator. Heeft een ondersteunende of assisterende functie aan de hoofdpresentator. De secundaire
presentator kan geïntroduceerd worden door de hoofdpresentator. Dit kan ook alleen een voice-over zijn. Voorbeelden
zijn: presentatie-assistent, 2e presentator, sidekick, commentator, jurylid, presentator van het weer, tv-kok, etc.
•
Kies bij twijfel tussen hoofd- en secundaire presentator voor secundaire presentator.
•
Indien je twijfelt tussen presentator of nieuwsbron/onderwerp van portret, kies dan voor nieuwsbron/onderwerp
van portret. Een nieuwsbron heeft in tegenstelling tot presentator een duidelijke belangrijkste expertise of bijdrage.
Een onderwerp van portret wordt in tegenstelling tot een presentator geportretteerd of vertelt over zijn of haar
persoonlijke ervaring. Zowel presentator als nieuwsbron kunnen het over meerdere onderwerpen hebben, maar een
presentator heeft duidelijk geen belangrijkste bijdrage of expertise. Zowel presentator als nieuwsbron/onderwerp van
portret kunnen anderen vragen stellen, maar een presentator doet dit duidelijk als ‘interviewer’. Een presentator is in
tegenstelling tot nieuwsbron of onderwerp van portret in dienst van de omroep of producent van het programma en
kan geïntroduceerd of aangekondigd worden als ‘vaste gast’. Een aantal voorbeelden: een tafelgast in een talkshow
is een secundaire presentator en geen nieuwsbron, want diegene heeft geen belangrijkste expertise of bijdrage.
Een stylist in een woonprogramma die de kijker haar werk laat zien en instructies geeft aan andere personen in het
programma is een presentator en geen nieuwsbron. Een gast in een actualiteitenprogramma die een bijdrage levert
over verschillende items en ook andere personen interviewt is een presentator en geen nieuwsbron. Maar: een gast
in een actualiteitenprogramma die is uitgenodigd om een bijdrage te leveren over een bepaald onderwerp, maar ook

31

meepraat over andere items, is meestal een nieuwsbron en geen secundaire presenator. Let op: baseer je oordeel alleen op basis van het te coderen programma, neem niet je kennis mee over andere afleveringen van het programma.
3. Correspondent of verslaggever. Komt vrijwel altijd voor in nieuws-, sport en actualiteitenprogramma’s en behandelt
nieuwsonderwerpen op een andere locatie dan de presentator. Een correspondent of verslaggever kan de functie hebben
van (secundaire) presentator op locatie, maar behandelt in tegenstelling tot een presentator slechts één onderwerp. Als
de presentator op locatie niet wordt geïntroduceerd als correspondent of verslaggever of bij twijfel tussen correspondent
of secundaire presentator, kies voor secundaire presentator. Een correspondent of verslaggever kan de functie hebben van
nieuwsbron op locatie, maar is in tegenstelling tot nieuwsbron in dienst van de producent of omroep van het programma
en neemt de kijker mee in zijn of haar bijdrage of interviewt anderen in het programma.
4. Nieuwsbron. Levert een actuele nieuwswaardige bijdrage vanuit een bepaalde deskundigheid, specialisme, mening of
ervaring. Een nieuwsbron komt alleen voor in programma’s met het genre nieuws, actualiteiten en actuele sportinformatie. Zoals bijvoorbeeld een interviewsubject in een talkshow, een politicus in een nieuwsprogramma en een directeur van
een bedrijf in een actualiteitenprogramma. In programma’s met de overige genres komt de functie nieuwsbron niet voor.
•
Een nieuwsbron is in tegenstelling tot presentator of correspondent/verslaggever niet in dienst van de producent of
omroep van het programma. (Tenzij in een uitzonderlijk geval de omroep of de producent het onderwerp van het
nieuws zelf is.) Kies bij twijfel tussen presentator en nieuwsbron voor nieuwsbron, zie ook de informatie bij presentator hierboven.
•
In nieuws- en actualiteitenprogramma’s kunnen ook experts, onderzoekers of wetenschappers geïnterviewd worden.
Als de persoon een onafhankelijke bijdrage levert, waarbij de persoon niet spreekt namens een bedrijf, organisatie
of politieke partij, dan heeft de persoon de functie van onafhankelijk expert. Bij twijfel tussen onafhankelijk expert
of nieuwsbron, kies voor nieuwsbron.
•
De bijdrage van een nieuwsbron kan ook een persoonlijke mening of ervaring zijn. Codeer de persoon als nieuwsbron
als er een actuele aanleiding is. Bij twijfel, kies onderwerp van portret. Voorbeelden:
o	Een ervaringsdeskundige die vertelt over een vroegere verslaving in een item over actuele mistanden in
de verslavingszorg is een nieuwsbron. Iemand die in een programma vertelt over een vroegere verslaving
zonder actuele aanleiding is geen nieuwsbron en wordt gecodeerd als onderwerp van portret.
o	Burgers die naar een mening worden gevraagd over een actuele kwestie, zijn nieuwsbronnen. Dit heet
ook wel ‘vox populi’ of ‘vox pop’; deze personen kunnen de “stem van het volk” vertegenwoordigen. Vaak
worden ze op straat geïnterviewd. Personen die vertellen over hun mening zonder actuele aanleiding, zijn
geen nieuwsbron, maar onderwerp van portret.
o	Slachtoffers, getuigen of gedupeerden die vertellen over hun ervaring of waarneming naar aanleiding van
een actuele kwestie of binnen een actuele context, zijn nieuwsbron. Indien zij vertellen over een ervaring
of waarneming zonder actuele aanleiding, zijn zij onderwerp van portret.
o	Een artiest of sporter die informatie geeft over recente resultaten van zijn of haar specialisme (een nieuwe
film, een nieuw album, een wedstrijd, etc.) is een nieuwsbron. Een artiest of sporter die gevolgd wordt in
zijn of haar activiteiten of die vertelt over zijn of haar specialisme zonder actuele aanleiding, of een mening geeft zonder actuele aanleiding, of alleen optredend (zingend, acterend, etc.) in beeld komt, is geen
nieuwsbron, maar onderwerp van portret.
5. Onafhankelijk expert. Een onafhankelijk expert kan zowel in nieuws- en actualiteitenprogramma’s voorkomen, als
in overige non-fictie programma’s (realityprogramma’s, consumentenprogramma’s of informatieve magazines). Een onafhankelijk expert is niet in dienst van de omroep of producent van het te coderen programma. Een onafhankelijk expert
is vrijwel altijd een wetenschapper of onderzoeker van een universiteit of onderzoeksorganisatie en is gevraagd een onafhankelijke bijdrage te leveren, met of zonder actuele aanleiding, over een onderwerp waarin hij of zij wetenschapper
of onderzoeker is. Een onafhankelijk expert moet duidelijk geïntroduceerd worden als onafhankelijk expert. Als er geen
duidelijke omschrijving, introductie of aankondiging is en de persoon wordt bijvoorbeeld alleen aangeduid als ‘psycholoog’, ‘dermatoloog’ of ‘trendwatcher’ in het naambordje in beeld, codeer die persoon als nieuwsbron in nieuws- en actualiteitenprogramma’s of als onderwerp van portret in overige programma’s. Bij enige twijfel tussen onafhankelijk expert
of nieuwsbron, kies niet voor onafhankelijk expert. Een aantal voorbeelden:
•
Een econoom die vertelt wat het effect is geweest van reorganisaties op vliegtuigmaatschappijen in het verleden is
een onafhankelijk expert. Een directeur van een vliegtuigmaatschappij die vertelt over een reorganisatie in zijn of
haar bedrijf is een nieuwsbron (met professionele deskundigheid).
•
Een klimaatwetenschapper die vertelt over de maatregelen die volgens onderzoek in Nederland getroffen zouden
moeten worden is onafhankelijk expert. Een politicus die vertelt over de huidige politieke agenda op het gebied van
klimaat is een nieuwsbron (met professionele deskundigheid).
•
Let op: een onderzoeker of wetenschapper is niet per definitie een onafhankelijk expert, dit is afhankelijk van de context en de functie van de persoon in het programma. Als een wetenschapper in een actualiteitenprogramma zonder
sport expertise vertelt over de voetbalwedstrijd van de avond ervoor, is hij of zij een nieuwsbron zonder deskundigheid en geen onafhankelijk expert.

32

6. Onderwerp van portret. Persoon die geen actueel nieuws of informatie brengt, maar gevolgd wordt in zijn/haar activiteiten of vertelt over zijn/haar persoonlijke beleving of een mededeling doet, zonder actuele aanleiding. Dit kan een
burger of een bekend persoon zijn. Onderwerpen van portret komen vaker voor in realityprogramma’s, consumentenprogramma’s en informatieve magazines. Dit kunnen ook personen zijn die een beroep uitoefenen en een informatieve bijdrage of advies leveren, maar zonder actuele aanleiding zijn ook zij onderwerp van portret óf – indien ze geïntroduceerd
worden als onderzoeker of wetenschapper – onafhankelijk expert. Kies bij twijfel tussen nieuwsbron, onafhankelijk expert
en onderwerp van portret voor onderwerp van portret.
7. (Spel)kandidaat of panellid in quiz, spel- of talentshow. Zowel burgers, bekende personen of artiesten/sporters kunnen kandidaten zijn in spel-, quiz- of talentenshows.
8. Persoon in een geciteerd fragment. Een geciteerd fragment is een beeld uit een andere bron dan het te coderen
programma (bijvoorbeeld een ander televisieprogramma of online content) dat naar inschatting van de codeur al eerder
vertoond is (op televisie of online).
•
Dit betreft meestal fragmenten in talkshows en actualiteitenprogramma’s. Dit betreft meestal niet fragmenten in
journaals of nieuwsuitzendingen. Fragmenten in nieuwsuitzendingen of journaals bevatten meestal nieuwsbronnen.
Bijvoorbeeld, in een fragment van een politicus in een persconferentie in een journaal of nieuwsuitzending zal de
persoon meestal een nieuwsbron zijn, en niet een persoon in een geciteerd fragment.
•
Beelden van regionale omroepen in nieuwsprogramma’s zijn meestal geen geciteerde fragmenten. Als deze fragmenten voldoende nieuwswaarde hebben, codeer de personen in deze fragmenten dan als nieuwsbron en niet persoon
in een geciteerd fragment.
•
Dit kunnen zeer korte fragmenten zijn. Dit kunnen ook fragmenten zijn uit buitenlandse televisieprogramma’s.
•
De persoon in een geciteerd fragment in een talkshow of actualiteitenprogramma kan ook een presentator of een
correspondent/verslaggever zijn; codeer in dat geval diegene als persoon in een geciteerd fragment, niet als presentator of correspondent/verslaggever.
•
Bij twijfel, kies dan persoon in een geciteerd fragment.
Stop met coderen indien je bij PROGRAMMAFUNCTIE hebt gekozen voor PRESENTATOR, CORRESPONDENT, ONDERWERP
VAN PORTRET, KANDIDAAT of PERSOON IN EEN GECITEERD FRAGMENT.
Indien je bij PROGRAMMAFUNCTIE hebt gekozen voor NIEUWSBRON, ga door met coderen van DESKUNDIGHEID. Indien je
bij PROGRAMMAFUNCTIE hebt gekozen voor ONAFHANKELIJK EXPERT, ga door met coderen van ONDERWERP.
B4. DESKUNDIGHEID (alleen bij NIEUWSBRON)
Wat is de status van de nieuwsbron qua deskundigheid? Waarom of in welke rol wordt de nieuwsbron in het kader van
het programma of onderwerp benaderd? Indien een nieuwsbron over meerdere onderwerpen spreekt op verschillende
momenten in het programma, codeer de deskundigheid bij het onderwerp waar de nieuwsbron met de grootste deskundigheid over spreekt. Kies bij twijfel voor de lagere categorie.
1.	Geen deskundigheid (bijvoorbeeld: een man of vrouw “van de straat” of een bekende persoon zonder deskundigheid
over het onderwerp). Een man of vrouw “van de straat” wordt ook wel vox pop (vox populi) genoemd. Dit zijn burgers die naar een mening worden gevraagd over een actuele kwestie. Deze personen kunnen de “stem van het volk”
vertegenwoordigen. Vaak worden ze op straat geïnterviewd. Bekende of prominente Nederlanders kunnen gevraagd
worden naar hun mening over een actuele kwestie in bijvoorbeeld een talkshow, waar hij of zij geen enkele expertise,
deskundigheid of specialisme in heeft. Let op: stop met coderen
2.	Passieve deskundigheid (persoon is iets overkomen en is bijvoorbeeld een slachtoffer, een getuige of een gedupeerde). Een persoon met passieve deskundigheid heeft de kennis over het onderwerp niet actief opgezocht, maar is
iets overkomen, heeft iets waargenomen of heeft iets ervaren. De persoon is bijvoorbeeld een slachtoffer van een
onlangs gepleegde overval, een gedupeerde van recent gewijzigd overheidsbeleid, een getuige van een autobrand,
etc. Personen die niet direct betrokken zijn bij de gebeurtenis waarover hun mening wordt gevraagd zijn geen directe
slachtoffer of getuige en hebben geen deskundigheid. Let op: stop met coderen
3.	Actieve deskundigheid (persoon heeft deskundigheid verkregen door een hobby of interesse). Een persoon met actieve deskundigheid heeft de kennis over het onderwerp actief opgezocht, door zich in het onderwerp te verdiepen
vanuit een hobby of interesse. De deskundigheid heeft echter geen professionele achtergrond en hij/zij voorziet (vermoedelijk) niet zijn of haar levensonderhoud ermee. De persoon is bijvoorbeeld een walvisspotter, een verzamelaar of
een lokale voetbaltrainer. Ook activisten, protesteerders en demonstranten (ook bijvoorbeeld de ‘gele hesjes’) hebben
meestal een actieve deskundigheid, omdat ze kennis hebben opgezocht over een specifiek onderwerp waar ze voor
of tegen demonstreren. Codeer ook actieve deskundigheid bij een ervaringsdeskundige. Een ervaringsdeskundige
is meestal werkzaam voor zorg- en welzijnsorganisaties. Codeer alleen actieve deskundigheid als de persoon in het
programma ‘ervaringsdeskundige’ wordt genoemd. Een ervaringsdeskundige is bijvoorbeeld iemand die zich inzet
tegen mistanden in de verslavingszorg vanuit de ervaring met een vroegere verslaving. Let op: ga door met coderen
van ONDERWERP.

33

4.	Professionele deskundigheid (persoon is een deskundige, een specialist of een woordvoerder van “deskundige”
groep). Een professionele deskundige vertegenwoordigt een mening, deskundigheid, kennis of specialisme of geeft
informatie vanuit een opleiding of beroep waar hij of zij (vermoedelijk) zijn levensonderhoud mee voorziet. Zoals een
rechter, een politicus, een bouwinspecteur, een directeur, een pr-manager, een vertegenwoordiger van een professionele belangenorganisatie, een spokesperson, een technicus, een agrariër, een sporter, een artiest, etc. Een persoon die
een beroep uitoefent, maar gevraagd is een bijdrage te leveren aan het programma omdat hij of zij een slachtoffer,
getuige of gedupeerde is (zoals een ondergedoken parlementariër, een directeur van een bedrijf dat failliet is gegaan
of een bespuugde buschauffeur), moet gecodeerd worden als een persoon met passieve deskundigheid en niet met
professionele deskundigheid. Let op: ga door met coderen van ONDERWERP
B5. ONDERWERP (alleen bij ACTIEVE en PROFESSIONELE DESKUNDIGHEID en ONAFHANKELIJK EXPERT)
Over welk onderwerp spreekt de persoon met de grootste deskundigheid in het programma? Kies één onderwerp. Indien
een persoon over meerdere onderwerpen spreekt op verschillende momenten in het programma, kies het onderwerp
waarin hij of zij de grootste deskundigheid in heeft, of wat de reden is voor de aanwezigheid van de persoon in het
programma. Kies het onderwerp waarover gesproken wordt en waar de persoon de meeste deskundigheid in heeft. Een
expert spreekt doorgaans alleen over één onderwerp. Bij elk onderwerp worden enkele voorbeelden gegeven. Deze voorbeelden zijn niet beperkend, het besproken onderwerp hoeft niet met alle getoonde voorbeelden te maken te hebben,
maar geeft een indicatie van de reikwijdte van het onderwerp.
Maak een keuze tussen code 1 t/m 13, gebruik code 0 niet.
1. Economie (financiën, werkgelegenheid, bedrijfsleven, industrie, bouw, handel, arbeid, etc.)
2.	Sociale zaken, gezondheid en welzijn (pensioenen, sociale voorzieningen, consumentenbeleid, gezondheidzorg, demografie, levensbeschouwing, voeding, opvoeding, psychologie, discriminatie, mensenrechten, integratie, emancipatie etc.)
3.	Natuur, milieu en ruimtelijke ordening (landbouw, dierenwelzijn, energie, klimaat, infrastructuur, verkeer, mobiliteit,
huisvesting, etc.)
4.	Criminaliteit en veiligheid (rechtspraak, misdaadpreventie, juridische processen, openbare orde, etc. N.B. als het onderwerp een rechtszaak is die gaat over bijvoorbeeld milieuzaken, kies dan onderwerp ‘natuur en milieu’)
5. Defensie en nationale veiligheid (oorlog, terrorisme, gewelddadige conflicten, etc.)
6. Cultuur (kunst, muziek, films, taal, cultuurbeleid, cultureel erfgoed, etc.)
7. Wetenschap en techniek (geschiedenis, natuurkunde, technologie, ruimtevaart, etc.)
8.	Media (media-informatie, rol van mediabedrijven en journalisten in de samenleving, media-ethiek, etc. N.B. als het
onderwerp financiële of bedrijfsmatige aspecten van een mediabedrijf betreft, kies dan onderwerp ‘economie’)
9.	Politiek (verkiezingen, politieke partijen, EU, openbaar bestuur, etc. N.B. kies het onderwerp waarover een politicus
spreekt of waarin politiek wordt bedreven (dus bijvoorbeeld economie, of sociale zaken), kies politiek alleen als politiek het onderwerp is)
10.	Gebeurtenissen (ongevallen, plotselinge gebeurtenissen, aanslagen, rampen, etc. N.B. niet als het volledig draait om
het verband van de gebeurtenis met langlopende ontwikkelingen)
11.	Human interest en lifestyle (beroemdheden, vieringen, bruiloften, grappige zaken, huis- en tuin, hobby, reizen, mode,
etc.)
12. Sport (alle soorten sport, bijvoorbeeld ook schaken, stierenvechten, etc.)
13.	Onderwijs (educatie van kleuterschool tot universitaire master-programma, onderwijsbeleid, organisatie van onderwijs, onderwijsfinanciën (mits de nadruk op onderwijs ligt), etc.)
B6. AANWEZIGHEID (alleen bij ACTIEVE en PROFESSIONELE DESKUNDIGHEID en ONAFHANKELIJK EXPERT)
Hoeveel keren komt de persoon zichtbaar en verstaanbaar met minstens drie woorden achter elkaar in beeld (zoals bepaald in de persoonskenmerken)? Eén keer is een moment zonder onderbreking. Een onderbreking is een vraag, opmerking of beeld waardoor de persoon niet meer zichtbaar én verstaanbaar in beeld is en waarbij de nieuwswaardige of informatieve bijdrage van de persoon duidelijk onderbroken wordt. Zoals bijvoorbeeld een insert van het onderwerp waarover
gesproken wordt. Of als een interviewer duidelijk zichtbaar en verstaanbaar (met meer dan drie woorden) een vraag stelt
en de persoon niet meer in beeld is. Een onderbreking is niet:
•
een insert van een beeld terwijl de persoon doorpraat, of als een interviewer door de persoon heen praat
•	een wisseling van camerastandpunt of een montagecut als de persoon nog steeds zichtbaar en verstaanbaar in beeld
is, ook als de persoon slechts aan de zijkant zichtbaar is, of wanneer alleen een lichaamsdeel van de persoon zichtbaar
is (bijvoorbeeld een hand), of wanneer diegene alleen van een grotere afstand zichtbaar is.
•	een camerastandpunt waarbij de persoon nog wel verstaanbaar is, maar een andere persoon luisterend naar de persoon in beeld is.

34

Kies bij twijfel voor een lagere categorie. Neem ook herhalingen van exact dezelfde fragmenten in het programma (bijvoorbeeld in een samenvatting aan het begin of einde) mee in je beoordeling van de aanwezigheid van de persoon.
Maak een keuze tussen code 1 t/m 5, gebruik code 0 niet.
1. Eén keer
2. Twee keer
3. Drie keer
4. Vier keer
5. Vijf keer of vaker

35

Bijlage IV: Lijst programma’s in de steekproef
Zender

36

Datum

Titel

Genre

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Journaal 18 uur, 20 uur

Nieuws en weerbericht

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Eenvandaag

Actualiteiten

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Kassa, Frans Bauer in China

Non-fictie en amusement

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Wie is de mol

Spel & Quiz

NPO1

zaterdag 26 januari 2019

Studio sport eredivisie, Studio sport

Actuele sportinformatie

NPO2

zaterdag 26 januari 2019

Jacobine, Verandering, Nederland zingt, Blauw bloed

Non-fictie en amusement

NPO2

zaterdag 26 januari 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

NPO3

zaterdag 26 januari 2019

Moltalk

Non-fictie en amusement

RTL4

zaterdag 26 januari 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

zaterdag 26 januari 2019

Eigen huis en tuin

Non-fictie en amusement

RTL4

zaterdag 26 januari 2019

RTL boulevard

Actualiteiten

RTL4

zaterdag 26 januari 2019

Hollands got talent, Wie ben ik

Spel & Quiz

SBS6

zaterdag 26 januari 2019

Grote tuinverbouwing, Lachen om home videos

Non-fictie en amusement

SBS6

zaterdag 26 januari 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

SBS6

zaterdag 26 januari 2019

Shownieuws

Actualiteiten

NPO1

vrijdag 22 februari 2019

Journaal 8 uur, 18 uur, 20 uur, laat

Nieuws en weerbericht

NPO1

vrijdag 22 februari 2019

Tijd voor Max, Eenvandaag, Gesprek met de m.p., DWDD, Jinek

Actualiteiten

NPO1

vrijdag 22 februari 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO1

vrijdag 22 februari 2019

Tv show

Non-fictie en amusement

NPO1

vrijdag 22 februari 2019

Studio sport eredivisie op vrijdag

Actuele sportinformatie

NPO2

vrijdag 22 februari 2019

Rail away, Binnenstebuiten, Meldpunt, Professors op pad, Diederik en Da Vinci

Non-fictie en amusement

NPO2

vrijdag 22 februari 2019

2 voor 12

Spel & Quiz

NPO2

vrijdag 22 februari 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

RTL4

vrijdag 22 februari 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws, Editie NL en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

vrijdag 22 februari 2019

RTL boulevard, RTL late night met Twan Huys

Actualiteiten

RTL4

vrijdag 22 februari 2019

Voice of Holland the finals

Spel & Quiz

SBS6

vrijdag 22 februari 2019

Wat eten we, Utopia, Wegmisbruikers, Foute boel

Non-fictie en amusement

SBS6

vrijdag 22 februari 2019

6 inside, Shownieuws

Actualiteiten

SBS6

vrijdag 22 februari 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

VER

vrijdag 22 februari 2019

Veronica inside

Actuele sportinformatie

NPO1

maandag 4 maart 2019

Tijd voor Max, Eenvandaag, DWDD, Jinek

Actualiteiten

NPO1

maandag 4 maart 2019

Journaal 18 uur, 20 uur, laat

Nieuws en weerbericht

NPO1

maandag 4 maart 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO1

maandag 4 maart 2019

Radar, Eindelijk thuis, Mooiste meisje van de klas

Non-fictie en amusement

NPO2

maandag 4 maart 2019

Met het mes op tafel (2x)

Spel & Quiz

NPO2

maandag 4 maart 2019

Rail away, Binnenstebuiten, Typisch Heemstede, Door andere ogen, 2doc, 2doc kort

Non-fictie en amusement

NPO2

maandag 4 maart 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

NPO3

maandag 4 maart 2019

Big escape

Spel & Quiz

NPO3

maandag 4 maart 2019

Dream school

Non-fictie en amusement

RTL4

maandag 4 maart 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws, Editie NL en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

maandag 4 maart 2019

RTL boulevard, RTL late night met Twan Huys

Actualiteiten

RTL4

maandag 4 maart 2019

Kopen zonder kijken

Non-fictie en amusement

SBS6

maandag 4 maart 2019

Wat eten we, Utopia, Paleis voor een prikkie, Wereldreis op wielen

Non-fictie en amusement

SBS6

maandag 4 maart 2019

6 inside, Shownieuws

Actualiteiten

SBS6

maandag 4 maart 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

VER

maandag 4 maart 2019

Veronica inside

Actuele sportinformatie

NPO1

zondag 14 april 2019

Journaal 18 uur, 20 uur

Nieuws en weerbericht

Zender

37

Datum

Titel

Genre

NPO1

zondag 14 april 2019

Studio sport, Studio sport eredivisie, Studio voetbal

Actuele sportinformatie

NPO1

zondag 14 april 2019

Klas, Ellie op patrouille, Andere tijden sport

Non-fictie en amusement

NPO2

zondag 14 april 2019

Podium Witteman, Uitgewoond, Binnenstebuiten, Moja Polska, Medialogica,
Monitor, Kruispunt

Non-fictie en amusement

NPO2

zondag 14 april 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

NPO3

zondag 14 april 2019

Gevaarlijkste wegen van de wereld

Non-fictie en amusement

RTL4

zondag 14 april 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

zondag 14 april 2019

Tv kantine, Married at first sight, Love is in the air

Non-fictie en amusement

RTL4

zondag 14 april 2019

RTL boulevard

Actualiteiten

RTL4

zondag 14 april 2019

Vriendenloterij de winnaars, Postcode loterij een tegen 100

Spel & Quiz

SBS6

zondag 14 april 2019

Vtwonen, Handhavers, Gestalkt, Urk

Non-fictie en amusement

SBS6

zondag 14 april 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

SBS6

zondag 14 april 2019

Shownieuws

Actualiteiten

NPO1

donderdag 25 april 2019

Tijd voor Max, Eenvandaag, DWDD, M, Pauw

Actualiteiten

NPO1

donderdag 25 april 2019

Journaal 18 uur, 20 uur, laat

Nieuws en weerbericht

NPO1

donderdag 25 april 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO1

donderdag 25 april 2019

Wild, Strijd tegen de file

Non-fictie en amusement

NPO1

donderdag 25 april 2019

Studio sport eredivisie

Actuele sportinformatie

NPO2

donderdag 25 april 2019

Kijk op de Regio

Nieuws en weerbericht

NPO2

donderdag 25 april 2019

Kook mee met Max, Binnenstebuiten, Typisch Zeewolde, Van Atlas naar Arabië,
Zembla, Close Up

Non-fictie en amusement

NPO2

donderdag 25 april 2019

Met het mes op tafel

Spel & Quiz

NPO2

donderdag 25 april 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

RTL4

donderdag 25 april 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws, Editie NL, Late nieuws en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

donderdag 25 april 2019

RTL Boulevard

Actualiteiten

RTL4

donderdag 25 april 2019

Chantal komt werken, Iedereen had het erover

Non-fictie en amusement

RTL5

donderdag 25 april 2019

Temptation island

Spel & Quiz

RTL5

donderdag 25 april 2019

Temptation talk

Non-fictie en amusement

SBS6

donderdag 25 april 2019

Wat eten we, Utopia

Non-fictie en amusement

SBS6

donderdag 25 april 2019

6 inside, Shownieuws

Actualiteiten

SBS6

donderdag 25 april 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

NPO1

dinsdag 28 mei 2019

Journaal 18 uur, 20 uur, laat

Nieuws en weerbericht

NPO1

dinsdag 28 mei 2019

Eenvandaag, M, Pauw

Actualiteiten

NPO1

dinsdag 28 mei 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO1

dinsdag 28 mei 2019

Opsporing Verzocht, Misdaadcollege

Non-fictie en amusement

NPO1

dinsdag 28 mei 2019

Studio sport eredivisie

Actuele sportinformatie

NPO2

dinsdag 28 mei 2019

Kijk Op De Regio

Nieuws en weerbericht

NPO2

dinsdag 28 mei 2019

Kook Mee Met Max, Binnenstebuiten, Aardappeleters, Groeten uit Holland, Rond de
Noordzee, Govert naar de grenzen van het heelal, Ondergang van de Van Imhoff

Non-fictie en amusement

NPO2

dinsdag 28 mei 2019

Nieuwsuur, Hofbar

Actualiteiten

NPO3

dinsdag 28 mei 2019

Vier handen op een buik

Non-fictie en amusement

RTL4

dinsdag 28 mei 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws, Editie NL en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

dinsdag 28 mei 2019

RTL Boulevard

Actualiteiten

RTL4

dinsdag 28 mei 2019

Beau en de veteranen, Hermans pop-up restaurant

Non-fictie en amusement

RTL4

dinsdag 28 mei 2019

Zwakste schakel

Spel & Quiz

RTL5

dinsdag 28 mei 2019

Love island

Non-fictie en amusement

SBS6

dinsdag 28 mei 2019

6 inside, Shownieuws

Actualiteiten

SBS6

dinsdag 28 mei 2019

Utopia, Roelvinkjes passen op de winkel, Dino en friends in New York

Non-fictie en amusement

SBS6

dinsdag 28 mei 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

NPO1

woensdag 12 juni 2019

Frans Bauer in China, Onze boerderij

Non-fictie en amusement

NPO1

woensdag 12 juni 2019

Journaal 18 uur, 20 uur, laat

Nieuws en weerbericht

Zender

38

Datum

Titel

Genre

NPO1

woensdag 12 juni 2019

Eenvandaag, M, Pauw

Actualiteiten

NPO1

woensdag 12 juni 2019

Sportjournaal

Actuele sportinformatie

NPO2

woensdag 12 juni 2019

Kijk op de Regio

Nieuws en weerbericht

NPO2

woensdag 12 juni 2019

Kook mee met Max, Binnenstebuiten, Aardappeleters, Groeten uit Holland, Slag om
Libanon, Kennis van nu

Non-fictie en amusement

NPO2

woensdag 12 juni 2019

Nieuwsuur

Actualiteiten

NPO3

woensdag 12 juni 2019

Studio France

Actuele sportinformatie

RTL4

woensdag 12 juni 2019

Zes uur nieuws, Half acht nieuws, Editie NL, Late nieuws en weer

Nieuws en weerbericht

RTL4

woensdag 12 juni 2019

RTL Boulevard

Actualiteiten

RTL4

woensdag 12 juni 2019

Obese, Verminkt

Non-fictie en amusement

RTL4

woensdag 12 juni 2019

Zwakste schakel

Spel & Quiz

RTL5

woensdag 12 juni 2019

Love island

Non-fictie en amusement

SBS6

woensdag 12 juni 2019

Wat eten we, Utopia, Wegmisbruikers, Noodcentrale

Non-fictie en amusement

SBS6

woensdag 12 juni 2019

6 inside, Shownieuws

Actualiteiten

SBS6

woensdag 12 juni 2019

Hart van Nederland (beide edities) en Piets weerbericht

Nieuws en weerbericht

Bijlage V: Bronnen en literatuur

Internationale kwantitatieve inhoudsanalyses:
Channel 4 & Cumberbatch Research Group (2010). Pilot Study: Diversity Portrayal Monitoring. Geraadpleegd op 9
augustus 2019, van https://creativediversitynetwork.com/wp-content/uploads/2016/11/Channel-4-cumberbatch-pilot-study15-6-10-final-v2.pdf
Conseil Superieur De L’Audiovisuel [CSA België] (2017). Barometre Diversité & Égalité. Geraadpleegd op 7 augustus 2019,
van http://www.csa.be/system/documents_files/2820/original/CSA_barometre2017-partie1_programmes.pdf?1542020076
Conseil Superieur De L’Audiovisuel [CSA Frankrijk] (2018). La représentation des femmes á la television et à la radio.
Geraadpleegd op 7 augustus 2019, van https://www.csa.fr/content/download/253789/728179/version/4/file/CSA%20-%20
Rapport%20DDF%202018.pdf
Consell de l’Audiovisual de Catalunya (2018). Presència I representació de les dones en la informació. Geraadpleegd
op 7 augustus 2019, van https://www.cac.cat/sites/default/files/i6_2019%20Pres%C3%A8ncia%20i%20
representaci%C3%B3%20de%20les%20dones%20en%20la%20informaci%C3%B3%20%28Any%202018%29.pdf
Cumberbatch, G., Bailey, A. Lyne, V. & Gauntlett, S. (2018). On-screen diversity monitoring: BBC One and BBC Two 2018.
Geraadpleegd op 7 augustus 2019, van https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0019/124255/bbc1-bbc2-diversitymonitoring.pdf
Cumberbatch, G., Bailey, A. Lyne, V. & Gauntlett, S. (2018). On-screen diversity monitoring: BBC Three. Geraadpleegd op 7
augustus 2019, van https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0020/124256/bbc3-diversity-monitoring.pdf
Kolozova, K. & Borovska, V. (2017). Gender in television programmes – 2017 survey results. Geraadpleegd op 7 augustus
2019, van https://avmu.mk/wp-content/uploads/2017/05/Collecton-2012-2016.pdf
Lauzen, M. (2018). Boxed-In 2017-18: Woman on Screen and Behind the Scenes in Television. Geraadpleegd op 5
december 2018, van https://womenintvfilm.sdsu.edu/wp-content/uploads/2018/09/2017-18_Boxed_In_Report.pdf
Mediterranean Network of Regulatory Authorities (2017). Equality between men and woman in the sport programmes
through audiovisual media services. Geraadpleegd op 7 augustus 2019, van http://www.rirm.org/wp-content/
uploads/2018/02/Study-Gender-Equallity-in-SPORTS-PROGRAMMES_2017_ENGLISH_ANGLAIS.pdf
Prommer, E. & Linke, C. (2017). Audiovisuelle Diversität? Geschlechterdarstellungen in Film und Fernshen in Deutschland.
Geraadpleegd op 19 september 2018, van https://www.uni-rostock.de/fileadmin/uni-rostock/UniHome/Presse/
Pressemeldungen/Broschuere_din_a4_audiovisuelle_Diversitaet_v06072017_V3.pdf
Radiotelevisione Italiana [RAI]. Monitoraggio sulla rappresentazione femminile in tv. Geraadpleegd op 7 augustus 2019,
van http://www.rai.it/dl/docs/MONITOR_DONNE_ANNO_2015.pdf
De Swert, K., Kuypers, I., De Smedt, J. & Walgrave, S. (2018). Monitor Diversiteit 2017. Een kwantitatieve studie naar de
zichtbaarheid van diversiteit op het scherm in Vlaanderen. Geraadpleegd op 3 juli 2019, van https://www.vrt.be/content/
dam/vrtbe/over-de-vrt/prestaties/monitor_diversiteit_2018.pdf
De Swert, K., Kuypers, I., De Smedt, J. & Walgrave, S. (2019). Monitor Diversiteit 2018. Een kwantitatieve studie naar de
zichtbaarheid van diversiteit op het scherm in Vlaanderen. Geraadpleegd op 11 september 2019, van https://www.vrt.be/
content/dam/vrtbe/over-de-vrt/prestaties/monitor_diversiteit_2018.pdf
Vandenberghe, H., d’ Haenens, L. & Van Gorp, B. (2014). Genderdiversiteit in de Vlaamse Nieuwsmedia. Algemene
trends en een case. Geraadpleegd op 8 oktober 2018, van http://www.steunpuntmedia.be/wp-content/uploads/2014/09/
Genderdiversiteit-in-de-Vlaamse-nieuwsmedia1.pdf

39

Nederlandse kwantitatieve inhoudsanalyses:
Daalmans, S. & ter Horst, C. (2017). Diversity reflected? Analyzing the representation of gender, age, ethnicity and sexual
orientation on Dutch prime time television. Communications 2017 (42), 253-268.
Pennekamp, S. (2011). Monitor Representatie 2010. Geraadpleegd op 7 maart 2018, van http://youcantbewhatyoucantsee.
com/wp-content/uploads/2013/07/NPO-Monitor-Representatie-2010.pdf
Segijn, C., Bartolomé, G., Pennekamp, S., & Timmers, M. (2014). De afbeelding van statusverschillen in sekse en etniciteit
in Nederlandse non-fictieprogramma’s. Tijdschrift voor Communicatiewetenschap 2014 (42), 305-320.

Overige bronnen:
Atria. Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis (2017). Representatie van vrouwen in de media.
Geraadpleegd op 6 maart 2018, van https://www.womeninc.nl/Uploaded_files/DownloadLinks/representatie-van-vrouwen-in-de-media-atria.165bfe.pdf
Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS] (2019). Werkzame beroepsbevolking; beroep (2019, 2e kwartaal). Geraadpleegd
op 26 augustus 2019, van https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82808NED/table?fromstatweb
Centraal Planbureau & Sociaal en Cultureel Planbureau [CPB & SCP] (2019). Vrouwen aan de top. Geraadpleegd op 10
september 2019, van https://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2019/Vrouwen_aan_de_top
European Platform of Regulatory Authorities [EPRA] (2018). Achieving greater diversity in broadcasting – special focus on
gender. Benefits and best practice approaches. Comparative Background Paper. Geraadpleegd op 18 september 2018, van
https://cdn.epra.org/attachments/files/3356/original/EPRA-Gender-Report-FINAL.pdf?1537262554
Fiske, J. (1987). Television Culture. London: Routledge
Hutchinson, Th. H. (1950). Here is television: your window to the world. New York: Hastings House
Innovation Group, J. Walter Thompson Intelligence & Geena Davis Institute on Gender in Media. (z.d.). Gender Bias
in Advertising. Research, Trends and New Visual Language. Geraadpleegd op 26 augustus 2019, van https://www.
jwtintelligence.com/trend-reports/gender-bias-in-advertising/
Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren [LNVH] (2018). Monitor Vrouwelijke Hoogleraren 2018. Geraadpleegd op 9
oktober 2019, van https://www.lnvh.nl/uploads/moxiemanager/LNVH_-_Monitor_Vrouwelijke_Hoogleraren_2018_.pdf
MaLisa Foundation (z.d.) Gender representation in film and tv. Audiovisual diversity? Geraadpleegd op 10 september
2019, van https://malisastiftung.org/en/audiovisualdiversity/
MaLisa Foundation (z.d.) Gender representation on TouTube, Instagram and in music videos. Female (self-) representation
in social networks. Geraadpleegd op 26 augustus 2019, van https://malisastiftung.org/en/female-self-representation-insocial-networks/
Meijers, J. (2019). Aan tafel. Over het al dan niet problematische gebrek aan diversiteit onder talkshowgasten
(stageverslag). Geraadpleegd op 26 augustus 2019, van https://ombudsman.npo.nl/storage/configurations/
ombudsmannponl/files/publiceren_onderzoek_diversiteit_in_talkshows_website.pdf
Nederlandse Publieke Omroep [NPO] (2015). Terugblik 2014. Geraadpleegd op 26 augustus 2019, van https://over.npo.nl/
download/nl/16
Nederlandse Publieke Omroep [NPO] (2019). Terugblik 2018. Geraadpleegd op 12 september 2019, van https://over.npo.
nl/download/nl/654
Portegijs, W. (SCP) & Van den Brakel, M. (CBS). (2018) Emancipatiemonitor 2018. Geraadpleegd op 7 augustus 2019, van
https://digital.scp.nl/emancipatiemonitor2018/

40

Riffe, D., Lacy, S., & Fico, F. (2005). Analyzing Media Messages: Using Quantitative Content Analysis in Research (2nd
edition). London: Lawrence Erlbaum Associates.
Stichting Kijkonderzoek [SKO] (2019). Jaarrapport tv 2018. Geraadpleegd op 10 september 2019, van https://
kijkonderzoek.nl/images/SKO_Jaarrapport/SKO_Jaarrapport_TV_2018.pdf
Stichting Woman Inc. (2017) Beperkt zicht – De rol van mediamakers in beeldvorming. Geraadpleegd op 13
augustus 2018, van https://www.womeninc.nl/Uploaded_files/Zelf/beperkt-zicht-de-rol-van-mediamakers-inbeeldvorming799def.1b9422.pdf
Van der Wurff, R. & Lauf, E. (2005). Print and online newspapers in Europe. A comparative analyses in 16 countries. (pp.
309). Amsterdam: Het Spinhuis.

41

Colofon
Colofon
Dit is een uitgave van het Commissariaat voor de Media

Redactie
Jorien Scholtens
Edmund Lauf

Vormgeving
Jaaf Design

Commissariaat voor de Media
Hoge Naarderweg 78 lllll 1217 AH Hilversum
Postbus 1426 lllll 1200 BK Hilversum
T 035 773 77 00 lllll cvdm@cvdm.nl
www.cvdm.nl lllll www.mediamonitor.nl

42