Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

33 924

Raming der voor de Tweede Kamer in 2015
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 15

BRIEF VAN HET PRESIDIUM
Aan de leden
Den Haag, 16 oktober 2014
Ter uitvoering van een op 12 maart 2013 door de Kamer aangenomen
motie Heijnen (Kamerstuk 28 844 nr. 69) heeft het presidium op 14 maart
2013 een werkgroep ingesteld om de bestaande regelgeving over de
(handhaving van de) integriteit van Kamerleden tegen het licht te houden
en zo nodig verbetervoorstellen te doen1. De werkgroep heeft bij haar
werkzaamheden acht geslagen op het GRECO-rapport van de Raad van
Europa dat een beeld schetst van de anti-corruptiemaatregelen in de
lidstaten van de Raad. GRECO doet daarin ook per land verbetervoorstellen2. Hoewel in het GRECO-rapport wordt vastgesteld dat Nederland
zich voor wat betreft corruptie in het publieke domein gunstig onderscheidt, is de belangrijkste aanbeveling voor ons land toch om een
gedragscode voor parlementariërs vast te stellen. De werkgroep heeft het
rapport op 25 juni 2014 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal aangeboden.
De werkgroep doet in zijn rapportage aan het presidium tien aanbevelingen.
Aanbeveling 1
De werkgroep beveelt aan om de bestaande (en deels nog aan te vullen)
regels te bundelen, waar mogelijk en nodig inclusief passages uit de
desbetreffende memories van toelichting, en deze Regelingen integriteit
leden van de Tweede Kamer uit te reiken aan de leden en tevens
toegankelijk te maken voor het publiek.

1

De werkgroep bestond uit de leden Bosma (PVV), Fokke (PvdA), van Meenen (D66), Van
Oosten (VVD, voorzitter), Van Raak (SP) en Rog (CDA), en werd bijgestaan door de Directeur
Bedrijfsvoering, Financiën en Personeel & Organisatie Bakker en Plv. Griffier Van Dijk
2
Bijlage bij Kamerstuk 33 400 VII, nr.78. Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

kst-33924-15
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

1

Aanbeveling 2
De werkgroep beveelt aan om het eerste lid van artikel 150a van het
Reglement van Orde te laten luiden: «Ter griffie wordt een register
bijgehouden waarin de leden hun nevenactiviteiten en de (te verwachten)
inkomsten uit hun nevenactiviteiten vermelden, uiterlijk één week na
aanvaarding daarvan, alsmede belangen die redelijkerwijs als relevant
kunnen worden beschouwd.
Aanbeveling 3
De werkgroep beveelt aan om in de toelichting op dit onderdeel van het
Reglement van Orde op te nemen dat het begrip «belangen» extensief
wordt uitgelegd en zich niet strikt hoeft te beperken tot nevenactiviteiten
en functies als zodanig.
Aanbeveling 4
De werkgroep beveelt aan om het tweede lid van artikel 150a van het
Reglement van Orde te laten luiden: «ter griffie wordt een register
bijgehouden waarin de leden hun buitenlandse reizen waarvan vervoersen verblijfskosten geheel of gedeeltelijk door derden worden betaald
vermelden, uiterlijk één week na terugkeer in Nederland».
Aanbeveling 5
De werkgroep beveelt aan om in het derde lid van artikel 150a van het
Reglement van orde achter het woord «geschenken» toe te voegen de
woorden «en voordelen».
Aanbeveling 6
De werkgroep beveelt aan om in de instructie van de griffie van de Kamer
op te nemen om elk lid halfjaarlijks te attenderen op de registers en op de
mogelijkheid om omissies (zoals niet binnen de termijn opgegeven
nevenactiviteiten of reizen) te corrigeren.
Aanbeveling 7
De werkgroep beveelt aan om in de introductiecursussen na het
aantreden van nieuwe leden ook een cursus integriteit op te nemen,
waarin het belang van integriteit en de bestaande regels worden
toegelicht.
Aanbeveling 8
De werkgroep beveelt tevens aan om periodiek, bijvoorbeeld eens per
jaar, sessies te beleggen met groepen Kamerleden, waarin zij onder
deskundige geleiding met elkaar van gedachten wisselen over hun
concrete ervaringen met integriteitsvragen.
Aanbeveling 9
De werkgroep beveelt tevens aan om deze sessies telkenmale te
evalueren en te bezien of daaruit suggesties voortvloeien om de
bestaande integriteitsregels te herzien of aan te vullen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

2

Aanbeveling 10
De werkgroep beveelt aan dat het presidium een voordracht doet aan de
Kamer van een persoon die als vertrouwenspersoon Integriteit door de
leden kan worden benaderd indien zij advies wensen inzake een
integriteitskwestie.
De werkgroep stelt niet voor tot een gedragscode te komen omdat dit
«slechts» een notificatie zou zijn van bestaande en op basis van de 10
aanbevelingen enigszins te verscherpen regelgeving.
Het presidium heeft alle aanbevelingen tot de zijne gemaakt met
uitzondering van aanbeveling 8 en 9. Het presidium ziet daar de
meerwaarde niet van. Dit geldt ook voor de aanbeveling uit het GRECO
rapport om een gedragscode in te stellen. Het presidium onderschrijft de
opvatting van de werkgroep dat dit geen meerwaarde heeft.
Het presidium stelt de Kamer voor de overige aanbevelingen van de
werkgroep over te nemen. Voor wat betreft de aanbevelingen 2, 3, 4 en 5
worden er voorstellen aan de Kamer voorgelegd voor een aanpassing van
het Reglement van Orde. Aanbeveling 6 leidt tot een aanpassing van de
instructie van de Griffie Plenair. Na instemming van de Kamer zullen de
overige aanbevelingen in uitvoering worden genomen.
Het presidium stelt u tenslotte voor de benoeming van een vertrouwenspersoon Integriteit aan het presidium te delegeren.
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
A. van Miltenburg
De Griffier van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
J.E. Biesheuvel-Vermeijden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

3

Integriteitsregels in de Tweede Kamer
Rapport van de werkgroep Integriteit van de leden van de Tweede Kamer
Inhoudsopgave
Samenvatting
par. 1 Inleiding; taakopvatting van de werkgroep
par. 2 Korte historische schets
par. 3 Algemene opmerkingen
par. 4 Een gedragscode?
par. 5 Belangen in beeld gebracht
par. 6 Toezicht en handhaving
par. 7 Bewustwording
Bijlage

4
4
5
6
7
8
10
12
14

Samenvatting
De werkgroep had de opdracht te onderzoeken of de bestaande integriteitsregels voor leden van de Tweede Kamer verbetering behoeven. Hij
kon derhalve tevens de aanbevelingen van de GRECO op zijn beurt van
aanbevelingen voorzien. De werkgroep heeft ook overigens dankbaar
gebruik kunnen maken van de grondige inventarisatie en analyse van de
GRECO.
De werkgroep is tot de conclusie gekomen dat de bestaande integriteitsregels op onderdelen aanvulling behoeven (melding van belangen,
scherpere omschrijving van genoten voordelen). Hij beveelt ook aan om
de integriteitsregels die in wet- en regelgeving zijn vastgelegd gebundeld
beschikbaar te stellen en cursussen en sessies over integriteitsvragen
voor Kamerleden te organiseren. Ook beveelt hij aan een vertrouwenspersoon Integriteit voor de leden aan te stellen en de leden periodiek aan
de verplichte registermeldingen te herinneren.
Dit betekent dat de werkgroep een aantal aanbevelingen van de GRECO
overneemt. Op enkele onderdelen ziet de werkgroep geen aanleiding of
ruimte om de aanbeveling onverkort over te nemen.
1. Inleiding; taakopvatting van de werkgroep
Op 14 maart 2013 besloot het presidium tot het instellen van een
werkgroep bestaande uit leden van de Kamer om alle bestaande
«regelgeving» ten aanzien van de (handhaving van de) integriteit van
Kamerleden tegen het licht te houden en zo nodig verbetervoorstellen te
doen en daarmee uitvoering te geven aan de motie-Heijnen c.s.
(Kamerstuk 28 844 nr. 69).
Omdat op dat moment bekend was dat op dat moment ook de Groep
Staten tegen Corruptie van de Raad van Europa (GRECO) doende was een
rapport op te stellen met constateringen over en aanbevelingen voor
anti-corruptieregels en -maatregelen in de lidstaten, is met het daadwerkelijk in het leven roepen van de werkgroep gewacht tot de verschijning
van dat rapport. Dat rapport is op 5 juli 2013 door de ministers van
Veiligheid en Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
naar de Kamer gezonden3 (Kamerstuk 33 400 VII nr. 78).

3

Kamerstuk 33 400 VII nr. 78. Het rapport zelf draagt de titel «Corruption prevention in respect of
members of parliament, judges and prosecutors» en werd in juni 2013 door de GRECO
vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

4

De werkgroep4 kwam voor de eerste maal bijeen op 5 september 2013.
Behalve het genoemde GRECO-rapport heeft hij enkele andere recente
rapporten over het onderwerp «integriteit van politici» tot zich genomen5,
alsmede enkele praktijkvoorbeelden van ethische gedragscodes6.
Verder heeft hij de bestaande regelingen ten aanzien van de leden van de
Tweede Kamer geïnventariseerd (die overigens ook in het GRECO-rapport
zijn opgenomen, welk rapport ook informatie bevat over de regelingen in
andere Europese landen).
Er zijn gesprekken gevoerd met ambtelijk fractiesecretarissen en met de
voorzitter van de commissie uit de Eerste Kamer met een gelijkluidende
opdracht als de werkgroep.
De werkgroep beschouwt het als zijn taak om de huidige «integriteitsregels» voor Kamerleden aan een kritische beschouwing te onderwerpen
en met verbetervoorstellen te komen waar hij dat dienstig acht, zoals de
motie-Heijnen vraagt, en om daarmee tevens te reageren op de aanbevelingen in het GRECO-rapport voor zover die de Tweede Kamer aangaan.
Het GRECO-rapport vraagt, kort samengevat, om een gedragscode op te
stellen, de (financiële) belangen van leden beter en uitgebreider in beeld
te brengen, een toezicht- en handhavingsmechanisme in het leven te
roepen, een vertrouwenspersoon aan te wijzen en bewustwording te
bevorderen. Het is overigens de regering die te gelegener tijd aan de Raad
van Europa zal moeten rapporteren hoe Nederland met de aanbevelingen,
die uiteraard niet alleen het parlement betreffen, is omgegaan.
2. Korte historische schets
De werkgroep wil niet lang stil staan bij alle documenten, debatten en
moties uit het verleden. De algemene conclusie was immers decennialang
steeds dat:
– er geen behoefte bestond aan een gedragscode, naast de grondwettelijke eden/beloften en de wettelijke bepalingen ter zake van nevenfuncties (incompatibiliteiten) en ambtsmisdrijven, en naast de bepalingen
in het Reglement van Orde over taalgebruik, geheimhouding en bij te
houden registers over geschenken, reizen en nevenfuncties;
– het primair de politieke partijen en Kamerfracties zijn die toezichthoudend en handhavend kunnen optreden, vanuit hun eigen normenkader, dat aanvullend kan zijn ten opzichte van de zojuist genoemde
algemene regelingen.
De motie Heijnen is door veel soortgelijke moties voorafgegaan, met
name in de jaren 1997 en 2004. De moties, om een gedragscode of
algemeen toetsingskader vast te stellen en/of een toetsingscommissie in
het leven te roepen en om een nadere regeling te treffen voor toelaatbare
nevenfuncties en voor het melden van aandelenbezit, werden echter alle
verworpen. Er bleek ook geen meerderheid voor het idee om het
presidium of de Voorzitter een rol te geven in het toetsen van handelingen
van Kamerleden. Behalve het uitbreiden van het aantal registers (naast de
al bestaande registers voor nevenfuncties en geschenken werd ook een
register voor reizen ingesteld) wilde de Kamer het aan de fracties en
politieke partijen laten om eventueel nadere regels te stellen en om
preventief dan wel sanctionerend op te treden.

4

De werkgroep bestond uit de leden Bosma (PVV), Fokke (PvdA), van Meenen (D66), Van Oosten
(VVD, voorzitter), Van Raak (SP) en Rog (CDA), en werd bijgestaan door de Directeur Bedrijfsvoering, Financiën en Personeel & Organisatie Bakker en Plv. Griffier Van Dijk.
5
Het OVSE-rapport «Professional and Ethical Standards for parliamentarians» (Warschau, 2012)
en het rapport «Parliamentary Ethics» van het EP-bureau OPPD (Brussel, 2011).
6
Zoals de «Handreiking integriteit van politiek ambtsdragers bij gemeenten, provincies en
waterschappen» van de VNG uit 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

5

Tijdens de «parlementaire zelfreflectie» van 2007 tot 2009 werd weliswaar
gesproken over een gedragscode voor Kamerleden, maar de conclusie
was dezelfde als in eerdere jaren, te weten overlaten aan de individuele
leden, fracties en partijen.
3. Algemene opmerkingen
De werkgroep acht het niet nodig om in zijn rapport een uitputtende
opsomming te geven van de op dit moment ten aanzien van de leden van
de Tweede Kamer geldende integriteitsregels, nu een dergelijke
opsomming en analyse onderdeel uitmaakt van het GRECO-rapport. Ook
een rechtsvergelijkend overzicht kan achterwege blijven nu dit in het
GRECO-rapport en in de andere door de werkgroep geraadpleegde
recente rapporten (zie voetnoot 3) uitvoerig gebeurt. De werkgroep
volstaat hier met een kort overzicht van deze regelingen7:
Onderwerp

Waar

Gunsten of giften aanvaarden om het ambt te
verkrijgen
Gunsten of giften aanvaarden of beloften doen
om iets in het ambt te laten of te doen
Handelen in strijd met trouw aan Koning,
Statuut en Grondwet
Handelen in strijd met de plichten die het ambt
meebrengt
Onverenigbare functies

Wet beëdiging ministers en leden StatenGeneraal
idem

Opgeven van nevenactiviteiten en -inkomsten
Opgeven van aangeboden reizen
Opgeven van geschenken van waarde
Schenden vertrouwelijkheid van vergaderingen
of stukken
Beledigende taal gebruiken in vergadering
Ter vergadering aansporen tot of instemmen
met onwettig handelen

idem
Idem
Grondwet
Wet Incompatibiliteiten Staten-Generaal
Reglement van Orde
Wet op de schadeloosstelling
Reglement van Orde
Reglement van Orde
Reglement van Orde
Reglement van Orde
Reglement van Orde

In het grondige GRECO-rapport wordt Nederland gecomplimenteerd met
het geringe aantal integriteitsschendingen. Nederland «scoort» sinds jaar
en dag goed op de anticorruptie-index, zoals ook weer is gebleken uit het
meest recente rapport hieromtrent van de Europese Commissie8. Toch is
de GRECO van mening dat in de Nederlandse situatie te weinig regels zijn
gesteld, wat de indruk zou kunnen wekken dat integriteit niet als serieus
thema beschouwd wordt. Het overlaten van het stellen van nadere regels
aan politieke partijen draagt volgens de GRECO bij aan dat beeld; het oogt
te gemakkelijk en oncontroleerbaar.
Dat betekent volgens de werkgroep niet dat de GRECO twijfels heeft over
het tot op heden effectief functioneren van de politieke partij en de
Kamerfractie als toezichthouder- en handhaver. De werkgroep sluit zich
daarbij aan, waarbij wordt opgemerkt dat voor zover sprake is van
-veronderstelde- misdragingen, deze vrijwel steeds hebben geleid tot het
vrijwillig neerleggen van het ambt, al dan niet onder druk van de fractie of
de partij.
De werkgroep heeft de indruk dat er, mede vanwege bovengenoemde
feiten, geen grote behoefte bestaat onder de meeste leden en de fracties
aan méér regels, maar meent dat desalniettemin gevolg kan worden
gegeven aan de aanbeveling van de GRECO, met name door de
7
8

In bijlage 1 zijn de integrale teksten opgenomen.
Het «EU Anti-corruption report» van de Europese Commissie, Brussel, februari 2014
(COM(2014)38)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

6

bestaande regels uit te breiden met het kenbaar maken van belangen. Ook
heeft de werkgroep net als de GRECO geconcludeerd dat er verbeteringen
mogelijk zijn op het gebied van bewustwording en handhaving.
De werkgroep laat een algemene beschouwing over (het belang van)
integriteit als zodanig achterwege, niet alleen omdat ook dat een
parafrase zou betekenen van het GRECO-rapport maar ook omdat
daarover nauwelijks discussie bestaat. Kamerleden vertegenwoordigen
het volk en dienen de belangen van het volk te dienen, niet die van
henzelf. Daarnaast dienen zij de wetten en regels te eerbiedigen die zij zelf
mede tot stand brengen. Alle gedragingen die met een van deze uitgangspunten in strijd zijn, zijn niet integer. Ook de schijn dient vermeden te
worden. Kernachtiger kan de werkgroep het niet uitdrukken.
Het hoeft ook geen betoog dat de Kamer als instituut groot belang heeft
bij de integriteit van haar leden en dat elke twijfel daaraan schadelijk is
voor het vertrouwen dat in haar gesteld wordt. De GRECO constateert
overigens dat in Nederland het vertrouwen van de burger in het
parlement groot is.
4. Een gedragscode?
De GRECO beveelt het Nederlandse parlement aan om een gedragscode
op te stellen, die ook eenvoudig toegankelijk is voor het publiek, waarin
richtlijnen worden opgenomen ter voorkoming van belangenverstrengeling, over hoe om te gaan met giften en voordelen, nevenactiviteiten en
financiële belangen, over de openbaarmaking daarvan, over misbruik van
informatie, en over contacten met derden, met name lobbyisten (aanbeveling i).
Een gedragscode («code of conduct») is naar het oordeel van de
werkgroep niet meer of minder dan een samenbundeling van gedragsnormen. In de Nederlandse situatie zou het betekenen dat de normen die
in de in paragraaf 3 genoemde regelingen en regels vervat zijn, gebundeld
zouden worden. Zo bezien zou een gedragscode niets toevoegen aan wat
al geldt. Dat is ook de belangrijkste reden waarom de behoefte aan een
dergelijke code gering was en nog steeds lijkt te zijn.
Welke meerwaarde heeft de herhaling van regels uit de Grondwet, het
Reglement van Orde en verschillende wetten in een code van mindere
status? Moet ook een eed of gelofte worden afgelegd op de code en zou
dat geen herhaling zijn? De werkgroep wijst er ook op dat ook in de
recente, eerder genoemde rapporten over het integriteitsvraagstuk,
bijvoorbeeld in het rapport van de OVSE (zie noot 3), de ruimte wordt
geboden voor een kritische afweging over de meerwaarde van een
gedragscode. Uiteraard vindt die kritische afweging plaats tegen de
achtergrond van wat reeds de praktijk is.
Een gedragscode suggereert bovendien een volledige opsomming te zijn
van gedragsnormen, met een noodzakelijke, uitvoerige toelichting9. Dit
brengt het risico mee dat het de kritische reflectie op het eigen handelen
dooft die de wat algemener gestelde normen in de bovengenoemde
regelingen van de leden vragen en dat het leidt tot de simpele leefregel
«wat niet verboden is, is toegestaan». Een reflectie over de ethische
aspecten van een omstandigheid waarin een Kamerlid verzeild kan raken
tijdens de uitoefening van zijn in feite onbegrensde ambt wordt wellicht
niet bevorderd door een quasi-uitputtende regeling.

9

De toelichting op de gedragscode van het Huis van Afgevaardigden in de V.S. telt 456
bladzijden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

7

Hoewel de werkgroep veel begrip heeft voor de argumenten van de
GRECO voor het opstellen van een gedragscode, vindt hij, alles
afwegende, bovengenoemde nadelen niet opwegen tegen het voordeel
van een gedragscode, te weten een alomvattende, eenvoudig kenbare
integriteitsregeling.
De werkgroep is zich ervan bewust dat de wet het aan de vertegenwoordigende lichamen van medeoverheden opdraagt om een gedragscode op te
stellen10, wat de vraag doet rijzen waarom de Tweede Kamer dit als
medewetgever wel heeft opgedragen aan andere lichamen maar er zelf
géén opstelt. De wet en het Reglement van Orde bevatten alle bepalingen
met betrekking tot de door de GRECO genoemde aspecten van integriteit,
of zullen dat doen als de aanbevelingen van de werkgroep (zie verderop)
worden overgenomen (het opnemen van «belangen» in het register van
nevenactiviteiten). Slechts op het punt van «contacten met derden» meent
de werkgroep dat het praktisch ondoenlijk zou zijn om van Kamerleden te
verlangen dat zij actief melding maken van alle contacten die zij onderhouden.
De werkgroep realiseert zich echter dat het op handzame wijze bundelen
van alle bestaande regels een eenvoudige manier is om de bestaande
regels zowel intern als extern toegankelijker te maken en in een behoefte
zou voorzien. De werkgroep stelt daarom voor een dergelijke bundeling
aan de leden te presenteren (Regelingen integriteit).
Dit alles neemt niet weg dat politieke partijen en/of fracties in de Kamer de
vrijheid hebben om voor de eigen leden wél een gedragscode vast te
stellen, die uiteraard minimaal bevat wat reeds in wet- en regelgeving is
vastgelegd, maar ook vérder kan gaan. De werkgroep meent dat zich in
Nederland wat dit betreft een cultuur heeft ontwikkeld die bewezen heeft
tot effectieve normhandhaving in staat te zijn. Het is de werkgroep bekend
dat veel politieke partijen een gedragscode hebben opgesteld voor de
leden die een bestuurlijke of vertegenwoordigende functie ambiëren of
bekleden.
Aanbeveling 1 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om de bestaande (en deels nog aan te vullen)
regels te bundelen, waar mogelijk en nodig inclusief passages uit de
desbetreffende memories van toelichting, en deze Regelingen integriteit
Leden van de Tweede Kamer uit te reiken aan de leden en tevens
toegankelijk te maken voor het publiek.
5. Belangen in beeld gebracht
De GRECO beveelt aan om meer gedetailleerd vast te leggen van welke
belangen de leden melding moeten maken en tot op welk niveau en
daarbij ook de belangen te betrekken van partners en afhankelijke
familieleden (waarbij over deze belangen geen openbaarheid betracht
hoeft te worden)(aanbeveling ii).
De wijze waarop de leden van de Tweede Kamer op dit moment mogelijke
belangenverstrengeling tegengaan, is door openheid te bieden over hun
nevenfuncties en inkomsten daaruit. Dit doen zij op dit moment door het
bijhouden van het register «nevenactiviteiten»11.

10

Artikel 15 derde lid van zowel de Gemeentewet als de Provinciewet draagt dit op aan
gemeenteraad resp. Provinciale staten.
11
Voor de concrete thans geldende bepaling: zie bijlage 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

8

De werkgroep pleit ervoor, en sluit daarmee aan bij een aanbeveling van
de GRECO, dat de term «nevenactiviteiten» niet te beperkt moet worden
uitgelegd en wellicht in het Reglement van Orde vervangen kan worden
door «nevenactiviteiten en belangen». Immers, niet uitgesloten kan
worden dat het dienstig kan zijn om ook andere belangen dan nevenwerkzaamheden en eventuele inkomsten daaruit in het register te vermelden,
en om die «andere belangen» weer niet te beperken tot alleen andere
financiële belangen. De werkgroep sluit wat dit betreft aan bij de
aanbeveling van de OVSE dat «the rules should{include a clause requiring
legislators to declare any other interests that might reasonably be thought
to influence their actions, speeches or votes»12).
Bij die «andere belangen» kan bij voorbeeld gedacht worden aan eerdere
functies (uiteraard is het van weinig betekenis meer of men daaruit
inkomsten genoot) omdat het van belang kan zijn dat aan de buitenwereld
bekend is welke beroepsmatige achtergrond een Kamerlid heeft, zodat
kritisch gevolgd kan worden of hij zich niet gedraagt als belangenbehartiger van een beroepsgroep; aan een terugkeergarantie of andere
bijzondere regelingen die werkzaamheden na de beëindiging van het
Kamerlidmaatschap betreffen; aan een meerderheidsbelang in een
vennootschap.
De werkgroep presenteert bewust geen uitputtende lijst. Het is aan het
Kamerlid zelf om te bepalen of een specifieke omstandigheid redelijkerwijze als relevant voor zijn functioneren kan worden beschouwd. De
werkgroep heeft geconstateerd dat op dit moment veel leden de term
«nevenactiviteiten» al extensief interpreteren en dergelijke belangen
vermelden in het register.
De werkgroep merkt op dat een Kamerlid er goed aan doet om zich er
rekenschap van te geven dat ook specifieke omstandigheden die hun
partner of andere directe familieleden betreffen door derden redelijkerwijs
kunnen worden beschouwd als relevant in de beoordeling van zijn
opereren als Kamerlid. Ook in het GRECO-rapport wordt uitvoerig
stilgestaan bij het betrekken van de belangen van familie in de
afwegingen bij het bekend maken van belangen.
De werkgroep plaatst hier echter wel een kanttekening. Het is om
verschillende redenen niet altijd mogelijk om alle belangen in de
privéomgeving van een Kamerlid in beeld te brengen, door een verplichte
melding daarvan door het Kamerlid. Op de eerste plaats is de privéomgeving niet goed af te bakenen: tellen alleen familierechtelijke betrekkingen en hoe ver dan? Wat geldt in de situatie van ongehuwd of
ongeregistreerd partnerschap? Tellen ook vriendschappelijke betrekkingen? Hoe worden die gedefinieerd? Op de tweede plaats: alle privébetrekkingen van een Kamerlid hebben uiteraard recht op bescherming van
hun privacy; niet alleen is een inbreuk daarop niet mogelijk zonder een
solide wettelijke basis, een dergelijke inbreuk zou ook disproportioneel
kunnen zijn in relatie met het doel, te weten het waken over de integriteit
van een Kamerlid.
Dit betekent natuurlijk niet dat de maatschappij blind is voor het sociale
krachtenveld waarin een Kamerlid zich bevindt en van de invloed die dat
kan hebben op diens handelen en functioneren. Vanuit die optiek zal het
individuele Kamerlid zijn afweging moeten maken.
De werkgroep is zich ervan bewust dat daarmee een individuele beoordelingsvrijheid wordt gelaten aan het Kamerlid zelf. Dit leent zich echter bij
uitstek voor bewustwordingssessies en onderlinge discussie, waarvoor de
werkgroep verderop zal pleiten.

12

Zie voetnoot 3, blz. 47 van het daar genoemde OVSE-rapport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

9

De werkgroep ziet geen aanleiding om de regels over de (on)verenigbaarheid van functies te herzien of aan te vullen13.
Hetzelfde geldt voor de regels omtrent het in acht nemen van de
vertrouwelijkheid van bepaalde informatie.
Inhoudelijk minder gecompliceerd zijn de beide andere bestaande
registers14, aangeboden reizen en geschenken. De werkgroep acht de
bestaande regels voldoende concreet, zij het dat wellicht het begrip
«geschenk» vervangen zou kunnen worden door «geschenken en
voordelen». Daarmee zou kunnen worden ondervangen dat bijvoorbeeld
een aangeboden concert door het ene Kamerlid wel en door het andere
niet als een geschenk wordt opgevat. Het begrip «buitenlandse reizen op
uitnodiging van derden» zou vervangen kunnen worden door «buitenlandse reizen waarvan vervoers- en verblijfskosten geheel of gedeeltelijk
door derden worden betaald», zodat ook daar geen misverstanden
kunnen rijzen.
Voor wat betreft de juistheid en volledigheid van de opgaven geldt
hetzelfde als wat de werkgroep boven heeft opgemerkt.
Aanbeveling 2 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om het eerste lid van artikel 150a van het
Reglement van Orde te laten luiden: «Ter griffie wordt een register
bijgehouden waarin de leden hun nevenactiviteiten en de (te verwachten)
inkomsten uit hun nevenactiviteiten vermelden, uiterlijk één week na
aanvaarding daarvan, alsmede belangen die redelijkerwijs als relevant
kunnen worden beschouwd».
Aanbeveling 3 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om in de toelichting op dit onderdeel van het
Reglement van Orde op te nemen dat het begrip «belangen» extensief
wordt uitgelegd en zich niet strikt hoeft te beperken tot nevenactiviteiten
en functies als zodanig.
Aanbeveling 4 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om het tweede lid van artikel 50a van het
Reglement van Orde te laten luiden: «ter griffie wordt een register
bijgehouden waarin de leden hun buitenlandse reizen waarvan vervoersen verblijfskosten geheel of gedeeltelijk door derden worden betaald
vermelden, uiterlijk één week na terugkeer in Nederland».
Aanbeveling 5 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om in het derde lid van artikel 150a van het
Reglement van Orde achter het woord «geschenken» toe te voegen de
woorden «en voordelen».
6. Toezicht en handhaving
De GRECO beveelt aan om maatregelen te nemen om toezicht en
handhaving te waarborgen waar het bovengenoemde gedragscode en
meldingsplicht betreft (aanbeveling iii).

13
14

Zie voor de concrete bepalingen: bijlage 1.
Zoals bij 9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

10

Zoals boven reeds gesteld, heeft de Kamer het tot nu toe aanvaardbaar,
logisch en efficiënt gevonden om zowel het preventieve als het corrigerende toezicht op de integriteit van haar leden grotendeels over te laten
aan de politieke partijen door wie zij kandidaat gesteld zijn en de fracties
waartoe gekozen leden behoren. Dit «systeem» benadrukt een belangrijke
waarde, namelijk dat een eenmaal gekozen volksvertegenwoordiger een
zo onafhankelijk mogelijke positie ten aanzien van «autoriteiten» moet
hebben. Het verlies van het Kamerlidmaatschap, als sanctie op onethische
gedragingen als Kamerlid, is hiermee onverenigbaar. Uiteraard kan de
praktische uitoefening van het ambt verhinderd worden als het Kamerlid
op grond van het commune strafrecht tot een vrijheidsstraf zou worden
veroordeeld.
Voor zover het zou gaan om ambtsmisdrijven is vervolging weliswaar
mogelijk, maar is de procedure die daarbij gevolgd moet worden15 een
moeizame, juist vanwege genoemde waarde. In het verleden is de
procedure zelfs een vrijwel onbegaanbare weg genoemd.
Als sancties op misdragingen als Kamerlid resteert slechts de tijdelijke
uitsluiting van de vergadering, conform het Reglement van Orde.
In de fase vóór de kandidaatstelling is het de politieke partij bij uitstek, zo
niet de enige instantie die een preventieve toets kan uitvoeren bij
kandidaten. Na de verkiezing tot Kamerlid zijn het dezelfde geestverwanten in de partij en in de fractie die in staat moeten worden geacht om
zowel preventief toezicht te organiseren (te waken voor misdragingen) als
om misdragingen te sanctioneren, bijvoorbeeld door in te grijpen in
woordvoerderschappen of het lidmaatschap van partij of fractie te
beëindigen. Het ontnemen van het Kamerlidmaatschap behoort om
Grondwettelijke redenen niet tot de mogelijkheden.
De werkgroep ziet in het Nederlandse systeem principieel en juridisch
geen mogelijkheden om andere dan bovengenoemde sancties op te
leggen aan Kamerleden die onethische of dubieuze gedragingen laten
zien en om zo doende gehoor te geven aan de aanbeveling van de GRECO
ter zake.
Dat neemt niet weg dat ook aan de Kamer een algemene rol toekomt in de
handhaving van integriteitsregels. Dit is echter hoofdzakelijk een
begeleidende rol, door de leden voor te lichten over de regels, te wijzen
op de registers, en de vertrouwelijkheid van vergaderingen en
documenten te faciliteren. Ter vergadering zijn het de Voorzitter en de
commissievoorzitters die het gedrag tijdens de vergaderingen kunnen
beïnvloeden.
De werkgroep wil er voor pleiten om het Kamerlid in de diverse registratieverplichtingen te begeleiden, door in de instructie aan de griffie van de
Kamer op te nemen dat bij voorbeeld halfjaarlijks aan elk lid gevraagd
wordt om een actualisering van de opgaven voor de diverse registers,
welke actualisering overigens expliciet en exclusief een verantwoordelijkheid van het individuele Kamerlid zelf is. Op geen enkele wijze kan t.a.v.
de registratie een verantwoordelijkheid door de griffie en andere
(ambtelijke) ondersteuning gedragen worden.
Het níet vermelden van een activiteit of omstandigheid in een van de
registers terwijl dit wel had gemoeten is een integriteitsschending waar
leden niet te lichtvaardig over moeten denken; bij vergeetachtigheid of
vergissingen is er immers weliswaar sprake van goede trouw, maar die is
vaak niet te bewijzen. De sanctie bestaat uit verlies van vertrouwen.

15

De procedure is, merkwaardig genoeg, beschreven in de Wet op de ministeriële verantwoordelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

11

Aanbeveling 6 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om in de instructie van de griffie van de Kamer
op te nemen om elk lid halfjaarlijks te attenderen op de registers en op de
mogelijkheid om omissies (zoals niet binnen de termijn opgegeven
nevenactiviteiten of reizen) te corrigeren.
7. Bewustwording
De GRECO beveelt aan om begeleiding van en advisering aan Kamerleden
te borgen aangaande ethische kwesties en belangenverstrengeling
alsmede periodieke oefeningen van alle leden in het omgaan met deze
thema’s (aanbeveling iv).
Mét de GRECO is de werkgroep van mening dat er in de begeleiding van
Kamerleden plaats moet zijn voor een voortdurende reflectie op integriteitsregels en -vraagstukken.
In het primaire cursusaanbod na het aantreden van een nieuwe Kamer
kan dit moeiteloos worden opgenomen.
Daarnaast is het te overwegen om (uiteraard vrijwillige) periodieke
gespreksbijeenkomsten met leden te beleggen, waarin zij met elkaar
kunnen discussiëren over concrete ervaringen met integriteitsvragen
tijdens hun werkzaamheden.
Ook de boven bepleite uitgave en uitreiking van een bundeling van alle
bestaande wetten en regels en de periodieke herinnering aan de registers
zullen bevorderen dat leden zich bewust zijn en blijven van het belang om
doorlopend aandacht te schenken aan integriteitsaspecten van hun
handelen.
De werkgroep begrijpt het pleidooi van de GRECO voor het scheppen van
een interne voorziening als een vertrouwenspersoon. Hij heeft ook
kennisgenomen van het bestaan in andere landen of bij andere overheden
van «ethische commissies» die een toezichthoudende taak hebben
doordat zij, gevraagd en ongevraagd, kunnen adviseren omtrent de
toelaatbaarheid van omstandigheden of gedragingen.
De werkgroep onderstreept daarom het pleidooi van de GRECO en ziet
ook een meerwaarde in het aanstellen van een vertrouwenspersoon. Deze
kan een gesprekspartner zijn voor het Kamerlid dat vragen heeft over een
integriteitskwestie en hem (vertrouwelijk) van advies dienen, natuurlijk
zonder dat het Kamerlid zich kan verschuilen achter aan hem verstrekte
advisering. Integriteit is en blijft primair de verantwoordelijkheid van het
Kamerlid zelf. De werkgroep meent dat het aanbeveling verdient om deze
persoon niet te zoeken in kringen van actieve politici (wier onafhankelijkheid immers betwist zou kunnen worden), maar dat het wel een
persoon zou moeten zijn die bekend is met het krachtenveld waarin een
Kamerlid moet opereren.
Aanbeveling 7 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan om in de introductiecursussen na het
aantreden van nieuwe leden ook een cursus integriteit op te nemen,
waarin het belang van integriteit en de bestaande regels worden
toegelicht.
Aanbeveling 8 van de werkgroep
De werkgroep beveelt tevens aan om periodiek, bijvoorbeeld eens per
jaar, sessies te beleggen met groepen Kamerleden, waarin zij onder
deskundige begeleiding met elkaar van gedachten wisselen over hun
concrete ervaringen met integriteitsvragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

12

Aanbeveling 9 van de werkgroep
De werkgroep beveelt tevens aan om deze sessies telkenmale te
evalueren en te bezien of daaruit suggesties voortvloeien om de
bestaande integriteitsregels te herzien of aan te vullen.
Aanbeveling 10 van de werkgroep
De werkgroep beveelt aan dat het presidium een voordracht doet aan de
Kamer van een persoon die als vertrouwenspersoon Integriteit door de
leden kan worden benaderd indien zij advies wensen inzake een
integriteitskwestie.
De voorzitter van de werkgroep,
F. van Oosten
De griffier van de werkgroep,
F.M.H. van Dijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

13

BIJLAGE 1

OVERZICHT VAN BESTAANDE REGELINGEN
1. De grondwettelijk voorgeschreven eden of beloften
Ingevolge artikel 2 van de Wet beëdiging ministers en leden StatenGeneraal, leggen leden van de Staten-Generaal bij de aanvaarding van
hun ambt eden of beloften af. Deze luiden:
«Ik zweer (verklaar) dat ik, om tot lid van de Staten-Generaal te worden
benoemd, rechtstreeks noch middellijk, onder welke naam of welk
voorwendsel ook, enige gift of gunst heb gegeven of beloofd.
Ik zweer (verklaar en beloof), dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten,
rechtstreeks noch middellijk enig geschenk of enige belofte heb aangenomen of zal aannemen.
Ik zweer (beloof) trouw aan de Koning, aan het Statuut voor het Koninkrijk
en aan de Grondwet.
Ik zweer (beloof) dat ik de plichten die mijn ambt mij oplegt getrouw zal
vervullen.
Zo waarlijk helpe mij God almachtig!»
(Dat verklaar en beloof ik!»).
Handelingen die in strijd zijn met deze eden of beloften zijn strafrechtelijk
vervolgbaar als ambtsmisdrijven. Opdracht tot die vervolging moet
overigens gegeven worden door regering of de Kamer zelf (dit is geregeld
in de Wet op de ministeriële verantwoordelijkheid).
2. Het Reglement van Orde van de Tweede Kamer
Leden dienen ingevolge het RvO opgave te doen van nevenactiviteiten
inclusief daaruit genoten inkomsten, van buitenlandse reizen op uitnodiging van derden en van geschenken boven 50 euro.
«Artikel 150a. Registers
1. Ter griffie wordt een register bijgehouden waarin de leden hun
nevenactiviteiten en de (te verwachten) inkomsten uit hun nevenactiviteiten vermelden, uiterlijk één week na aanvaarding daarvan. Onder
inkomsten wordt verstaan: loon in de zin van artikel 9 van de Wet op
de loonbelasting 1964, verminderd met de eindheffingsbestanddelen,
bedoeld in artikel 31 van die wet of winst uit onderneming in de zin
van afdeling 3.2 van de Wet inkomstenbelasting 2001. Op uiterlijk
1 april na ieder kalenderjaar waarin de inkomsten zijn genoten
vermelden de leden opnieuw hun inkomsten over dat kalenderjaar.
2. Ter griffie wordt een register bijgehouden waarin de leden hun
buitenlandse reizen op uitnodiging van derden vermelden, uiterlijk
één week na terugkeer in Nederland.
3. Ter griffie wordt een register bijgehouden waarin de leden de door
hen ontvangen geschenken met een hogere waarde dan 50 euro
vermelden, uiterlijk één week na ontvangst van het geschenk.
4. De drie registers liggen voor een ieder ter inzage.
5. De Griffier is belast met de publicatie, twee maal per jaar, van de
opgaven in het register voor de nevenfuncties».
Het RvO bevat geen sanctiebepalingen bij het niet doen van een opgave.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

14

Daarnaast bevatten hoofdstuk XII A en B van het RvO bepalingen omtrent
het in acht nemen van vertrouwelijkheid van vergaderingen en van
documenten, als tot die vertrouwelijkheid is besloten.
«Artikel 143. Geheimhouding besloten commissievergadering
1. Ten aanzien van de gedachtewisseling in een besloten commissievergadering wordt geheimhouding in acht genomen, met uitzondering
van hetgeen de commissie in haar verslag vermeldt.
2. De geheimhouding wordt door hen die bij de behandeling aanwezig
waren en allen die van het behandelde of de stukken kennis dragen,
in acht genomen totdat de commissie haar opheft.
3. De geheimhouding kan door de commissie in een besloten commissievergadering worden opgeheven.
Artikel 144. Geheimhouding plenaire vergadering met gesloten deuren
1. Ten aanzien van de gedachtewisseling in een plenaire vergadering
met gesloten deuren wordt geheimhouding in acht genomen.
2. De geheimhouding wordt door hen die bij de behandeling aanwezig
waren en allen die van het behandelde of de stukken kennis dragen,
in acht genomen totdat de Kamer haar opheft.
3. De geheimhouding kan door de Kamer, met gesloten deuren
vergaderend, worden opgeheven.
Artikel 145. Schending van de geheimhouding
1. Het presidium kan de Kamer voorstellen om een lid, dat de geheimhouding, bedoeld in de artikelen 143 en 144, niet in acht neemt, voor
ten hoogste één maand uit te sluiten van alle vergaderingen van één
of meer commissies.
2. Het presidium kan de Kamer eveneens voorstellen om een lid, als
bedoeld in het eerste lid, voor ten hoogste de verdere duur van de
zitting uit te sluiten van de kennisneming van vertrouwelijke stukken.
3. Een voorstel als bedoeld in het eerste en tweede lid wordt niet
gedaan dan nadat het presidium het betrokken lid in de gelegenheid
heeft gesteld te worden gehoord.
4. Een voorstel als bedoeld in het eerste en tweede lid wordt in
stemming gebracht bij de aanvang van de eerste vergadering na de
dag waarop het presidium tot het doen van het voorstel heeft
besloten. Over dit voorstel wordt niet beraadslaagd.
5. Een besluit van de Kamer ingevolge dit artikel wordt door de
Voorzitter onverwijld ter kennis gebracht van het betrokken lid.
Artikel 146. Vertrouwelijke stukken
1. De vertrouwelijkheid ten aanzien van de inhoud van een vertrouwelijk
stuk wordt door een ieder in acht genomen.
2. Ter griffie wordt een register bijgehouden van bij de Kamer dan wel
bij de commissies ingekomen vertrouwelijke stukken.
3. Bij afzonderlijke regeling, vast te stellen door de Kamer, worden
voorschriften gegeven omtrent de aanwijzing en de behandeling van
vertrouwelijke stukken. In ieder geval worden in deze regeling
voorschriften gegeven over het registreren, het ter inzage leggen, het
inzien, het verspreiden en het vermenigvuldigen van vertrouwelijke
stukken.
Artikel 147. Schending van de vertrouwelijkheid ten aanzien van de
inhoud van een vertrouwelijk stuk
In het geval een lid de vertrouwelijkheid ten aanzien van de inhoud van
een vertrouwelijk stuk niet in acht neemt, is artikel 145 van overeenkomstige toepassing».
Hierbij zijn dus wél sanctiebepalingen van toepassing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

15

Ook bevat het RvO een bepaling als het gaat om het gebruik van enkele
onheuse gedragingen (die nader omschreven worden in het tweede lid
van artikel 58) inclusief sanctiebepalingen.
«Artikel 58. Waarschuwing; terugneming van woorden
1. Indien een spreker van het onderwerp in beraadslaging afwijkt, roept
de Voorzitter hem tot de behandeling van het onderwerp terug.
2. Indien een lid of een Minister beledigende uitdrukkingen gebruikt, de
orde verstoort, de geheimhouding niet in acht neemt als bedoeld in
hoofdstuk XIIA, de vertrouwelijkheid niet in acht neemt als bedoeld in
hoofdstuk XIIB of instemming betuigt met dan wel aanspoort tot
onwettige handelingen, wordt hij door de Voorzitter vermaand en in
de gelegenheid gesteld de woorden die tot de waarschuwing
aanleiding hebben gegeven, terug te nemen.
Artikel 59. Ontneming van het woord
1. Wanneer een spreker van de gelegenheid, bedoeld in artikel 58,
tweede lid, geen gebruik maakt dan wel voortgaat van het onderwerp
af te wijken, beledigende uitdrukkingen te gebruiken, de orde te
verstoren, de geheimhouding niet in acht te nemen als bedoeld in
hoofdstuk XIIA, de vertrouwelijkheid niet in acht te nemen als
bedoeld in hoofdstuk XIIB of instemming te betuigen met dan wel
aan te sporen tot onwettige handelingen, kan de Voorzitter hem het
woord ontnemen.
2. In de vergadering waarin een lid het woord is ontnomen, mag dat lid
niet meer aan de beraadslaging over het in behandeling zijnde
onderwerp deelnemen.
Artikel 60. Uitsluiting van de vergadering
De Voorzitter kan een spreker op wie artikel 59 is toegepast en ieder ander
lid dat zich schuldig maakt aan gedragingen als in dat artikel zijn bedoeld,
uitsluiten van de verdere bijwoning van de vergadering op de dag waarop
de uitsluiting plaats heeft».
3. De Wet op de schadeloosstelling leden Tweede Kamer
De bovengenoemde bepaling in het RvO omtrent de bekendmaking van
inkomsten uit nevenactiviteiten is ook opgenomen in artikel 5 van de Wet
op de schadeloosstelling leden Tweede Kamer:
«1. De kamerleden maken hun nevenfuncties en de inkomsten uit hun
nevenfuncties openbaar. Zij leggen uiterlijk op 1 april na het kalenderjaar
waarin de nevenfuncties zijn vervuld en de inkomsten zijn genoten een
opgave ter inzage bij de griffie van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
2. Onder inkomsten wordt verstaan: loon in de zin van artikel 9 van de Wet
op de loonbelasting 1964, verminderd met de eindheffingsbestanddelen
bedoeld in artikel 31 van die wet.
3. Het eerste en tweede lid zijn van overeenkomstige toepassing op de in
Nederland gekozen vertegenwoordigers in de Vergadering bestaande uit
de vertegenwoordigers van de volkeren van de in de Europese Gemeenschappen verenigde staten».
4. Onverenigbare functies
De Grondwet (art. 57) en de Wet Incompatibiliteiten Staten-Generaal en
Europees parlement (art. 1) bepalen dat men niet lid kan zijn van een van
beide Kamers en tevens bepaalde functies kan uitoefenen. Men zou deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

16

bepalingen onder andere vanuit integriteitsstandpunt kunnen
beschouwen en wel als een algemene preventieve maatregel.
Artikel 57 Grondwet:
1. Niemand kan lid van beide kamers zijn.
2. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn Minister, Staatssecretaris, lid van de Raad van State, lid van de Algemene Rekenkamer,
Nationale ombudsman of substituut-ombudsman, of lid van of
procureur-generaal of advocaat-generaal bij de Hoge Raad.
3. Niettemin kan een Minister of Staatssecretaris, die zijn ambt ter
beschikking heeft gesteld, dit ambt verenigen met het lidmaatschap
van de Staten-Generaal, totdat omtrent die beschikbaarstelling is
beslist.
4. De wet kan ten aanzien van andere openbare betrekkingen bepalen dat
zij niet gelijktijdig met het lidmaatschap van de Staten-Generaal of van
een der kamers kunnen worden uitgeoefend.
Artikel 1 Wet Incompatibiliteiten Staten-Generaal en Europees parlement
1. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn:
a. Nationale ombudsman of substituut-ombudsman;
b. plaatsvervangend procureur-generaal bij de Hoge Raad.
2. De volgende ambten kunnen niet gelijktijdig worden uitgeoefend met
het lidmaatschap van de Staten-Generaal:
a. commissaris van de Koning;
b. militair ambtenaar in werkelijke dienst;
c. ambtenaar bij de Raad van State, de Algemene Rekenkamer of het
bureau van de Nationale ombudsman;
d. ambtenaar bij een ministerie, alsmede de daaronder ressorterende
instellingen, diensten en bedrijven;
e. lid van de Raad van bestuur van het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen of de Sociale verzekeringsbank, genoemd in
de Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen;
f. lid van de commissie van toezicht, bedoeld in artikel 64 van de Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002;
g. Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint
Eustatius en Saba.
3. Onder ambtenaar, bedoeld in het tweede lid, onder c en d, wordt mede
verstaan degene die op arbeidsovereenkomst naar burgerlijk recht
werkzaam is.
4. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn dienstplichtige in
werkelijke dienst of tewerkgestelde erkend gewetensbezwaarden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 924, nr. 15

17