ROA

AOW Monitor 2021: Effect van verhoging
van de AOW-leeftijd op werk, inkomen en
gezondheid
Raymond Montizaan
Rogier Goedhart
Ineke Bijlsma

ROA Rapport
ROA-R-2021/2

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt | ROA
Research Centre for Education and the Labour Market | ROA

Colofon
© Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA). Niets uit deze uitgave
mag op enige manier worden verveelvoudigd zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de directeur van het ROA.
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Postbus 616
6200 MD Maastricht
T +31 43 3883647
secretary-roa-sbe@maastrichtuniversity.nl
www.roa.nl
School of Business and Economics
Maastricht University
Vormgeving
ROA secretariaat, Maastricht
ISBN: 978-90-5321-598-2
ISSN: 2666-8858
mei 2021

Inhoud

Samenvatting

v

1

Inleiding: Aanleiding, doel en onderzoeksopzet
1.2 Doel
1.3 Onderzoeksopzet
1.4 Opzet rapportage

1
2
2
3

2

Wensen en mogelijkheden
2.1 Wensen om door te werken
2.2 Mogelijkheden om door te werken

5
5
7

3

Intermediaire effecten
3.1 Arbeidsmarkt en inkomen
3.2 Alternatieven voor langer doorwerken: WW, ZW en WIA
3.3 Van WW naar werk
3.4 Scholingsdeelname
3.5 Investeren in belastbaarheid

9
9
13
15
16
18

4

Uitkomsten voor werk, inkomen en gezondheid
4.1 Arbeidsmarkt en inkomen
4.2 Inzetbaarheid en gezondheid

21
21
26

Literatuur

29

Appendix A: Cijfers Figuren
Appendix B: Gebruikte databestanden
Appendix C: Inhoud van de monitor

31
49
51

Inhoud

Samenvatting

ROA heeft in opdracht van het Ministerie van SZW de feiten en trends die samenhangen
met de AOW-leeftijdsverhoging onderzocht voor de periode 2017-2019. Het onderzoek
betreft een update van de AOW-monitor die voor het eerst in 2019 aan het Ministerie van
SZW is aangeboden. De monitor is gebaseerd op een conceptueel kader dat uitgaat van
een evaluatiemodel waarin diverse fasen worden onderscheiden van het proces waarop
de verhoging van de AOW-leeftijd een effect heeft op de uitkomsten die relevant zijn
voor het beleidsproces.
De AOW-leeftijd stijgt sinds 2013 stapsgewijs van 65 jaar naar 67 jaar in 2024. Hierdoor is
de arbeidsparticipatie van 65-jarigen toegenomen. Ook is er een eerste stijging te zien in
de arbeidsparticipatie van 66-jarigen. De AOW-leeftijd is over de tijd steeds belangrijker
geworden als norm-leeftijd om met pensioen te gaan. Tegelijkertijd blijven mensen
langer in een werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkering. De uitstroomkans
naar deze regelingen is voor 65-jarigen toegenomen als gevolg van de verhoging van de
AOW-leeftijd, maar de instroom van WW naar werk stijgt ook. Investeringen in duurzame
inzetbaarheid blijven echter achter en de scholingsdeelname is gedaald, vooral door
een daling in de cursusdeelname die gefinancierd wordt door werkgevers. Daarnaast is
er een toename in het percentage werknemers dat een functieuitbreiding rapporteert.
Het percentage werknemers dat promotie heeft gekregen blijft stabiel. De gezondheid
van oudere werknemers is niet verslechterd of verbeterd.
Ten opzichte van de vorige monitor zijn er enkele opvallende afwijkingen waarneembaar: 1) Allereerst valt op dat de gemiddelde pensioenleeftijd van zelfstandigen relatief sterk is gestegen sinds 2017, terwijl de stijging voor werknemers juist is afgevlakt. 2)
De piek in de pensioenleeftijd is verschoven van 65 naar 66 jaar, in overeenstemming
met de AOW-gerechtigde leeftijd. 3) Gerelateerd aan de vorige trend, vinden wij dat het
percentage 65-ers die nog werken significant is gestegen. 4) De voorzichtige daling in
de uitstroomkans van werk naar een werkloosheidsuitkering die eerder werd gerapporteerd heeft verder doorgezet tot en met 2019. De uitstroomkans van werk naar WIA
blijft stabiel. 5) Het percentage oudere werknemers die denken te kunnen voldoen aan
fysieke en psychische eisen is sinds 2017 significant toegenomen 6) Ten opzichte van de
vorige monitor is er echter, zoals hierboven reeds opgemerkt, ook sprake van een significante daling in de scholingsdeelname, vooral in de cursussen die door de werkgevers
gefinancierd worden. Hoewel deze daling niet alleen beperkt is tot ouderen maar ook
waargenomen wordt voor de hele beroepsbevolking, is het zorgwekkend dat werkgevers recentelijk minder zijn gaan investeren in hun personeel. De vraag is in welke mate
deze daling in de scholingsdeelname op de langetermijn een negatief effect zal hebben
op de duurzame inzetbaarheid.

v

Wensen en mogelijkheden

Wat zijn de wensen en mogelijkheden om te blijven werken?
Gemiddelde leeftijd tot wanneer iemand...
wil doorwerken
denkt te kunnen doorwerken

70

Blijven werken
Stijging gemiddelde leetftijd
waarop mensen willen doorwerken voor werknemers zet
niet door.

68
Werknemers in de leeftijd 56-60
Zelfstandigen in de leeftijd 56-60
Werknemers in de leeftijd 61-65
Zelfstandigen in de leeftijd 61-65

66

64

2019 2012

2012

2019

Wat kunnen werkgevers en werknemers doen

Intermediaire effecten
Gemiddelde pensioenleeftijd

67

Steeds later met pensioen
Zowel werknemers als zelfstandigen werken steeds
langerIntermediaire
door. Vanaf 2017 is de gemiddelde pensioeneffecten
leeftijd voor
zelfstandigen sterk gestegen.

66
65
64

De piekleeftijd van pensioenen schuift steeds meer op
naar de AOW-leeftijd, vooral voor werknemers.

63
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

65-jarigen

5
3
2
1

64-jarigen

20
1
20 1
1
20 2
1
20 3
1
20 4
1
20 5
1
20 6
1
20 7
18
20
19

6

0

... van functie zijn veranderd

65-jarigen

... een functieuitbreiding hebben gekregen

20
15
10
5
0

40
35
30
25
20

66-jarigen

Werknemers in
de leeftijd 56-60
Werknemers in
de leeftijd 61-65

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

... teruggegaan zijn van een hogere functie naar een lagere
10
5

0

0
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

01

01

55-60 jarigen

5

vi

20
1
20 7
1
20 8
19

20 4
1
2 5

66-jarigen

Werknemers zien een uitbreiding
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
in hun functies, wat erop duidt dat
... promotie hebben gemaakt
taakverlichting niet aan de orde was. 10

Vooral een daling in de cursussen
betaald door de werkgever.

% dat uitstroomt van
werk naar ziektewet

% werknemers wat aangeeft dat ze in de laatste 2 jaar...

Beleid op taakbelasting en
uitbreiding functies
Werknemers zijn tussen 2011-2019
iets vaker van functie verwisseld.

Inzetbaarheid – Scholing daalt
Scholingsdeelname is sinds 2016
weer gedaald.

2019

4

5
4
3
2
1

64-jarigen

0

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

20
1
20 1
1
20 2
1
2 3

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Het percentage ouderen
dat van WW instroomt
naar werk neemt toe.

% dat uitstroomt
van werk naar WW

2018

Zelfstandigen

Werknemers

Instroom en uitstroom WW/sociale zekerheid
De uitstroomkans van werk
% dat instroomt van WW naar werk
naar WW-uitkering voor
ouderen neemt af na een
initiële stijging. Uitstroom
naar een ZW/WIAuitkering is licht gestegen.

2017

15

56-60-jarigen

61-65-jarigen

10

10

Cursus betaald door werkgever
Cursus niet betaald door werkgever

5

5

0

15

Totaal

0
20092010 20112012201320142015201620172018

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018

Inkomsten

Wat zijn de effecten op inkomen en arbeidsjaren?
Belangrijkste inkomstenbron 65-jarigen

0 20 40 60 80 100

0 20 40 60 80 100

Belangrijkste inkomstenbron 64-jarigen

AOW en pensioen niet meer belangrijkste inkomensbron
voor 64 en 65-jarigen
Arbeidsparticipatie voor 65-jarigen is fors toegenomen sinds de
verhoging van de AOW leeftijd, terwijl het aandeel van AOW /
pensioen als belangrijkste inkomensbron sterk gedaald is.

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Het aandeel 65-jarigen dat inkomen ontvangt uit bijstand, WW,
ZW of WIA neemt geleidelijk toe tussen 2011 en 2017, en vanaf
2017 vlakt deze toename af.

Bruto inkomen blijft stijgen, maar waaiert
uit tussen leeftijdsgroepen
Het bruto inkomen stijgt onafgebroken voor
64-, 65- en 66-jarigen.

0 20 40 60 80 100

Belangrijkste inkomstenbron 66-jarigen
Loondienst
AOW/Pensioen
ZW/WIA
Bijstand/WW
Overig inkomen
Geen inkomen
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

gem. bruto inkomen

40000

35000

30000

25000
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

65-jarigen

64-jarigen

2017

2018

2019

66-jarigen

% werknemers dat makkelijk kan voldoen aan...
90
... de psychische eisen van hun werk

... de fysieke eisen van hun werk

90
Fysieke en psychische eisen
Hoewel onder werknemers geen patroon te herkennen is wat
betreft het aandeel dat aan de fysieke en psychische eisen van
85
. voldoen, is voor zelfstandigen een negatieve trend
het werk kan
zichtbaar tot 2017. Vanaf 2017 stijgt het aandeel voor alle groepen.

85

80

80

Het is onwaarschijnlijk dat deze dalingen te maken hebben met de
verhoging van de AOW-leeftijd aangezien het effect kan ook
75
75
2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
samenhangen met een verandering in de samenstelling van de
groep zelfstandigen (toename in het aantal zzp’ers).
Werknemers in de leeftijd 56-60
Werknemers in de leeftijd 61-65
Zelfstandigen in de leeftijd 56-60

Ervaren gezondheid
De ervaren gezondheid voor ouderen blijft over het
algemeen gelijk.
Naar opleidingsniveau treden er echter wel verschillen op.
Vooral voor laagopgeleiden laat het percentage
goede/zeer goede ervaren gezondheid een neerwaartse
trend zien voor zowel 56-60 als 61-65 jarigen.

Ervaren gezondheid 56-60 jarigen

100

Zelfstandigen in de leeftijd 61-65

80

80

60

60

40

40

20

20
0

0
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Lager opgeleiden

Gezonde levensjaren
Er is sprake van een lichte toename van de gezonde
levensverwachting van 65-jarigen sinds de stijging van
de AOW-leeftijd (in mindere mate voor mannen).
Echter, er zijn geen significante verschillen te
onderscheiden op het moment dat de AOW-leeftijd
is verhoogd.

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Middelbaar opgeleiden

Hoger opgeleiden

Levensverwachting in...
...goed ervaren gezondheid

30

30

25

25

20

20

15

15

10

10

5

5

0

2007

2019
Man, 60 jaar
Vrouw, 60 jaar

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Ervaren gezondheid 61-65 jarigen

100

0

...goede geestelijke gezondheid

2007

Man, 65 jaar
Vrouw, 65 jaar

2019

Man, 70 jaar vii
Vrouw, 70 jaar

1 Inleiding: Aanleiding, doel en
onderzoeksopzet
1.1

Aanleiding

Sociale zekerheid en pensioensystemen hebben belangrijke effecten op de mate waarin
mensen doorwerken, hun besparingskeuzes, gezondheid en hun welzijn. Nederland
is daarin geen uitzondering. Door de vergrijzing en ontgroening van de Nederlandse
bevolking zijn er in de afgelopen decennia ingrijpende hervormingen geweest van
ons pensioenstelsel. VUT en Prepensioenen zijn afgeschaft en de AOW-leeftijd wordt
gradueel verhoogd.
Diverse studies laten voor eerdere hervormingen van het pensioenstelsel in Nederland
en voor hervormingen in andere landen zien dat veranderingen in de incentivestructuur van het pensioensysteem belangrijke effecten hebben op wanneer mensen met
pensioen gaan en op het inkomen na pensionering.1 Bovendien blijken eerdere hervormingen ook sterke negatieve effecten te hebben gehad op de gezondheid van oudere
werknemers, productiviteit en het algemeen welzijn.2 Deze negatieve effecten kwamen
vooral tot stand door sociale vergelijkingen tussen mensen die getroffen waren door de
hervormingen met degenen die nog tegen de oude regels met pensioen konden.
Deze eerdere studies hadden echter betrekking op herzieningen van het pensioenstelsel die een abrupte overgang in de pensioenrechten tussen twee opeenvolgende
geboortejaren creëerden. Bij de stapsgewijze verschuiving van de AOW-gerechtigde
leeftijd is dat niet het geval. Daar heeft ieder cohort een hogere pensioengerechtigde
leeftijd dan eerdere geboortejaren, maar een lagere pensioengerechtigde leeftijd dan
eerdere cohorten. Dit maakt sociale vergelijkingen veel complexer. Het is daarom niet
vanzelfsprekend dat de negatieve effecten op gezondheid en algemeen welzijn die voor
eerdere hervormingen van het pensioensysteem zijn gerapporteerd ook zullen worden
waargenomen bij de verhoging van de AOW-leeftijd
Het is derhalve relevant om te analyseren of en in hoeverre individuen hun pensioen- en
spaargedrag aanpassen in reactie op de stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd.
Daarnaast is het van belang om te onderzoeken hoe welzijn en inzetbaarheid van werknemers die langer moeten doorwerken zich ontwikkelen als gevolg van het verhogen
van de AOW-leeftijd. Kan en wil iedereen wel langer doorwerken? En is de stijging van de

1
2

Het betreft hier studies onder andere van Krueger & Pischke, 1992; Borsch-Supan, 2000; Coile & Gruber, 2007;
Mastrobuoni, 2009; Blau & Goodstein, 2010; De Grip et al. 2013; Gelber et al., 2016; Fetter & Lockwood, 2018; en
Lindeboom & Montizaan 2020.
Studies van De Grip et al. 2012; Montizaan et al. 2016 en Montizaan en Vendrik 2014.

1

AOW-leeftijd effectief gebleken als instrument om de arbeidsparticipatie van ouderen
te verhogen?

1.2 Doel
Om deze vragen te beantwoorden heeft het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid in 2019 een eerste onderzoek laten uitvoeren naar de effecten van de
verhoging van de AOW-leeftijd. Het onderzoek omvat een monitor die feiten en trends
die samenhangen met de AOW-leeftijdsverhoging in beeld bracht voor de periode
2007-2017.3
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wil naar aanleiding van de in
2019 uitgevoerde beleidsdoorlichting van artikel 8 Oudedagsvoorziening van de SZW
begroting deze monitor voortzetten door de feiten en trends die samenhangen met de
AOW-leeftijdsverhoging en het langer doorwerken de komende vijf jaar jaarlijks in beeld
te brengen. Doel is om de ontwikkelingen in arbeidsmarkt, inkomen, inzetbaarheid en
gezondheid van 55 tot 75 jarigen periodiek in kaart te brengen.
In deze rapportage worden de resultaten besproken van de 2020 update van de
AOW-monitor. In de monitor wordt de periode 2007-2019 in beeld gebracht voor de
groep 55-75-jarigen die op 31 december van elk jaar in Nederland wonen.

1.3 Onderzoeksopzet
Voor de monitor is een conceptueel kader ontwikkeld die in Figuur 1 is samengevat. Het
conceptueel kader gaat uit van een evaluatiemodel waarin diverse fasen worden onderscheiden van het proces waarop de verhoging van de AOW-leeftijd een effect heeft op
de uitkomsten die relevant zijn voor het beleidsproces.
1.

In de eerste fase geeft de verhoging van de AOW-leeftijd werkenden een financiële
prikkel om door te werken doordat pensioneren op deze leeftijd nu volledig gefinancierd moet worden uit de tweede en derde pijler van het pensioensysteem. En
ook werkgevers ondervinden een prikkel omdat hun werknemers langer in dienst
zullen blijven doordat de contracten voor onbepaalde tijd veelal automatisch doorlopen tot de AOW-leeftijd.
2. Door deze prikkels zullen zowel werknemers als werkgevers hun voorkeuren moeten
aanpassen aan de nieuwe situatie. Dit is fase twee van het proces. Het proces waarop
deze voorkeuren veranderen hangt tevens af van de mogelijkheden die zij hebben.
De prikkel voor werkenden en werkgevers om langer door te werken werkt uitslui-

3

Het rapport is in 2020 verschenen: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid / SEO. (2020) Effect
verhoging AOW-leeftijd. Resultaten monitor-en literatuuronderzoek-Rapport-Kennisplatform Werk en
Inkomen.

2 Hoofdstuk 1

tend effectief als werkenden ook in staat zijn om door te werken en ook de motivatie
hebben om aan de slag te blijven. Dit wordt enerzijds beïnvloed door de belastbaarheid en inzetbaarheid van het individu, maar ook door de belasting van het werk.
3. In de derde fase kunnen werknemers en werkgevers actie ondernemen om hun voorkeuren voor langer doorwerken of het verhogen van de belastbaarheid / verlagen
van de werkbelasting in de praktijk te brengen (intermediaire effecten). Degenen
die willen doorwerken zullen gedurende hun loopbaan bijvoorbeeld meer kunnen
gaan investeren in het vergroten van hun belastbaarheid en inzetbaarheid, bijvoorbeeld door het volgen van scholing. Daarnaast is het mogelijk dat werknemers die
niet langer willen doorwerken ervoor kiezen om meer te gaan (bij)sparen voor hun
pensioen. En de mogelijkheid bestaat dat werknemers alternatieve routes opzoeken
om alsnog vervroegd uit te treden. Als werkenden ziek zijn en derhalve niet kúnnen
doorwerken, dan zullen zij instromen in de Ziektewet (ZW) en/of de WIA. En bij werkloosheid bestaat de kans dat zij instromen in de WW of bijstand. De investeringen
in het menselijk kapitaal zullen vervolgens over de tijd de mogelijkheden om langer
door te werken verbeteren, terwijl uitstroom uit werk naar ZW, WIA of WW en extra
pensioenbesparingen juist de mogelijkheden om door te werken verslechteren.
Dit betekent dat er sprake is van een dynamisch proces waarin de context waarin
mensen in fase twee een keuze maken op basis van een afweging tussen wensen
en mogelijkheden dus ook wordt beinvloed door keuzes die gemaakt zijn in eerdere
jaren.
4. De vierde en laatste fase omvat uiteindelijk de beleidsuitkomsten. Het uiteindelijke
doel van de verhoging van de AOW-leeftijd was en is om de arbeidsparticipatie van
ouderen te vergroten. De AOW-lasten zullen dan gaan dalen. Tegelijkertijd zijn er
neveneffecten mogelijk zoals een hoger beroep op WW/WIA en bijstand, en potentiële inkomenseffecten.

Relevant hierbij is om op te merken dat de effecten van de AOW-leeftijdsverhoging
verschillend (kunnen) uitpakken voor verschillende groepen ouderen. Inkomen en
opleidingsniveau spelen hierbij een belangrijke rol. Uit eerder onderzoek weten we
immers dat lager opgeleiden vaker doorwerken vanwege financiële noodzaak, terwijl
hoger opgeleiden juist doorwerken omdat zij intrinsiek gemotiveerd zijn om door te
werken en ook vaker hiertoe gezondheidstechnisch in staat zijn. Wensen en mogelijkheden kunnen dus substantieel verschillen tussen deze groepen.

1.4 Opzet rapportage
Het rapport volgt de structuur van het conceptueel kader in figuur 1. Hoofdstuk 2
bespreekt de trends in de wensen en mogelijkheden die werknemers hebben om
langer door te werken. Hoofdstuk 3 laat de trends zien in de intermediaire effecten en
hoofdstuk 4 bespreekt de uitkomstmaten. Gedetailleerde informatie over de monitor en
verdere achtergrondinformatie zijn opgenomen in de bijlagen.

Inleiding: Aanleiding, doel en onderzoeksopzet

3

4 Hoofdstuk 1

Bron: SEO, bewerking door ROA

Figuur 1
Proces waarmee de verhoging AOW-leeftijd een impact heeft op de beleidspraktijk

2 Wensen en mogelijkheden

De AOW-leeftijd komt stapsgewijs steeds hoger te liggen. Dit geeft werkenden een
financiële prikkel om steeds langer te blijven werken. Maar de effectiviteit van deze
prikkel is in de eerste plaats afhankelijk van de wensen die werknemers hebben ten
aanzien van hun pensioen. Het is aannemelijk dat de financiële prikkels de wens om
langer door te werken vergroot, maar op zowel maatschappelijk als persoonlijk niveau
bestaat er ook weerstand tegen het verhogen van de AOW-leeftijd en er zullen grenzen
zitten aan de effectiviteit van de prikkel. Bovendien, werknemers moeten ook de mogelijkheid hebben om door te kunnen werken: zijn werknemers daadwerkelijk ook in staat
om tot een steeds hogere leeftijd aan het werk te blijven? Het risico op baanverlies of
arbeidsongeschiktheid speelt hierbij een grote rol. In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen rondom deze wensen en mogelijkheden besproken.

2.1 Wensen om door te werken
De AOW-leeftijd gaat sinds 1 januari 2013 stapsgewijs omhoog. Tot 2015 steeg de AOW
leeftijd jaarlijks met 1 maand. Sinds 1 januari 2016 gebeurt dat versneld: in 2016, 2017 en
2018 waren de stappen drie maanden, en in 2019 4 maanden. Voor het pensioenakkoord
in 2019 was de idee dat deze stappen van 4 maanden zouden worden doorgezet tot en
met 2021, waarna de AOW-leeftijd vervolgens gekoppeld zou worden aan de levensverwachting. Het pensioenakkoord bracht hier verandering in met de zogenaamde
Wet temporisering verhoging AOW-leeftijd. Met deze wet werd bewerkstelligd dat de
AOW-leeftijd tot en met 2021 bevroren werd op 66 jaar en vier maanden. Vervolgens
stijgt de AOW-leeftijd in 2022 naar 66 jaar en zeven maanden, in 2023 naar 66 jaar en tien
maanden en in 2024 en 2025 naar 67 jaar. In de oude situatie steeg de AOW-leeftijd al in
2021 naar 67 jaar.
Desalniettemin is duidelijk dat sinds 2012 de AOW-gerechtigde leeftijd is gestegen met
ruim 1 jaar en 4 maanden. Voor veel huishoudens betekent dit dan ook een grote financiële prikkel om langer door te werken. De vraag is hoe dit de wensen van werkenden
heeft beïnvloed.
Trends in de data
Figuur 2 laat de trend zien in hoe werknemers de volgende vraag hebben beantwoord:
‘Tot welke leeftijd wilt u doorgaan met werken?’. Daarbij wordt onderscheid gemaakt
tussen werknemers en zelfstandigen en twee leeftijdsgroepen (55 tot en met 60 jaar en 61
tot en met 65 jaar). Uit de figuur blijkt dat onder werknemers de wens om door te werken
licht gestegen is in de periode tussen 2012 tot 2019. In de leeftijdsklasse 56 tot 60 jaar is de

5

gewenste uittreedleeftijd echter blijven hangen rond 64,5 jaar. De sterkste stijging is zichtbaar voor de leeftijdsklasse 61 tot 65 jaar, van 65 jaar in 2012 naar 66 jaar in 2019. De wensen
voor de 61 en 65 jarigen lopen dus in de pas met de verhoging van de AOW-leeftijd.
Tabel 1
Stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd voor en na de invoering van de Wet temporisering verhoging AOW-leeftijd

Jaar
2013
2014

AOW-leeftijd voor pensioenakkoord in 2019
65 +1 maand
65 + 2 maanden

2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025

65 + 6 maanden
65 + 9 maanden
66
66 + 4 maanden
66 + 8 maanden
67
67 + 3 maanden
67 + 3 maanden
67 + 3 maanden
67 + 3 maanden

AOW-leeftijd na pensioenakkoord in 2019

66 + 4 maanden
66 + 4 maanden
66 + 4 maanden
66 + 7 maanden
66 + 10 maanden
67
67

Voor zelfstandigen van 61-65 jaar is de wens om door te werken echter afgenomen.
Hoewel 61-65 jarige zelfstandigen in 2012 gemiddeld genomen nog bereid waren om
tot hun 69ste door te werken, is dit in 2019 gedaald naar een gewenste uittreedleeftijd
onder de 68. De gewenste uittreedleeftijd onder zelfstandigen van 56-60 jaar is echter
over de hele periode onder de 67 jaar blijven hangen en is sinds 2017 licht gestegen.
De daling om door te werken onder zelfstandigen heeft echter waarschijnlijk weinig te
maken met de verhoging van de AOW-leeftijd. Zelfstandigen wensen nog steeds ruim
voorbij de AOW-gerechtigde leeftijd uit te te treden en wensen ook nog steeds langer
door te werken dan werknemers. Het verschil in wensen tussen zelfstandigen en werknemers is wel beduidend minder groot geworden over het verloop van de tijd.
Tabel A1 laat verder zien dat er geen verschillen zijn in de wensen voor doorwerken
tussen lager, middelbaar en hoger opgeleide werknemers. Wel valt er een verschil te
observeren bij de zelfstandigen wat betreft het opleidingsniveau. Des te hoger het opleidingsniveau, des te langer een zelfstandige wil doorwerken. De daling in de gewenste
uittreedleeftijd onder 61-65 jarigen was het sterkst onder de zelfstandigen met een
middelbaar opleidingsniveau.

6 Hoofdstuk 2

Figuur 2
Ouderen willen in 2019 niet veel langer doorwerken dan in 2012 en denken over het algemeen
dat ook niet te kunnen

2.2 Mogelijkheden om door te werken
Het is een grote zorg onder werkgevers, werknemers en beleidsmakers of mensen hun
werk wel fysiek kunnen volhouden. In hoeverre zullen gezondheidsklachten geassocieerd met leeftijd een rol gaan spelen voor inzetbaarheid van werknemers met gezondheidsklachten?
Trends in de data
De rechter helft van Figuur 2 laat de gemiddelde leeftijd zien tot welke werknemers
verwachten door te kunnen werken. Het blijkt dat deze leeftijd voor werknemers in de
leeftijdsklasse 56-65 jaar vrijwel onveranderd gebleven is sinds 2012. Voor zelfstandigen
vinden we eenzelfde patroon als voor de gewenste pensioenleeftijd. Onder de oudere
groep zelfstandigen van 61-65 jaar verwacht men in 2019 een jaar minder lang door te
kunnen werken dan in 2012: van een leeftijd van 70 jaar naar 69 jaar. Opvallend is dat
zelfstandigen van 56-60 jaar juist langer denken te kunnen doorwerken van een leeftijd
van 67 jaar in 2017 naar 68 jaar in 2019. Dit is een relatief forse stijging voor een korte
periode, en staat dus in contrast met de ontwikkeling binnen de oudere leeftijdsklasse.

Wensen en mogelijkheden

7

Uit Tabel A1 blijkt verder dat hoogopgeleiden een jaar langer denken te kunnen doorwerken dan laagopgeleiden en dat dit verschil over de tijd niet verandert. De sterke
daling onder zelfstandigen in de leeftijdscategorie 61-65 jaar komt vooral doordat laagopgeleide zelfstandigen verwachten minder lang te kunnen doorwerken (van 69,5 naar
66,3 jaar). De stijging in de leeftijd tot wanneer 56-60 jarige zelfstandigen denken door
te kunnen werken is daarentegen het sterkst onder laagopgeleiden.

8 Hoofdstuk 2

3 Intermediaire effecten

Dit hoofdstuk gaat in op de acties die volgen op de aanpassing in de wens om door te
werken als gevolg van de verhoging van de AOW-leeftijd. Een voorbeeld van zo’n actie
is dat werkenden besluiten later met pensioen te gaan. Anderzijds kunnen werkenden
ook besluiten om meer te gaan sparen in de tweede en derde pijler van het pensioensysteem of ze kunnen alsnog uittreden op de voormalige AOW-leeftijd tegen een lager
pensioeninkomen dat gefinancierd wordt uit de tweede pijler van het pensioensysteem. Indien werkenden echter voor langer doorwerken kiezen, vergt dit ook actie om
ouderen inzetbaar te houden. Indien werkenden namelijk langer moeten doorwerken
maar problemen ervaren met hun inzetbaarheid en belastbaarheid, kan dat gevolgen
hebben voor de uitstroomkans naar de Ziektewet en/of WIA, of naar de WW/bijstand
wanneer ze volgens de werkgever onvoldoende productief zijn. Om te voorkomen dat
ouderen in een arbeidsongeschiktheids- of werkloosheidssituatie belanden, zullen
werkenden en werkgevers moeten investeren in inzetbaarheid en de belastbaarheid.
Dit gaat vaak gepaard met trainingen of scholingsdeelname die ervoor moeten zorgen
dat oudere werkenden hun kennis en vaardigheden up-to-date houden. Verder kunnen
werkgevers andere maatregelen treffen om de werkbelasting te verlagen, zoals het
inzetten van taakverlichting of het bieden van meer flexibele werkuren aan ouderen.
Deze acties (oftewel intermediaire effecten) zijn allemaal onderdeel van het proces
die de effectiviteit bepaalt van het effect van de verhoging van de AOW-leeftijd op de
arbeidsparticipatie van ouderen en de AOW-lasten voor de samenleving.

3.1 Arbeidsmarkt en inkomen
Door het verhogen van de AOW-gerechtigde leeftijd krijgen ouderen een prikkel om
langer door te blijven werken. De vraag is of zij dit ook daadwerkelijk doen?
Trends in de data
Zowel werknemers als zelfstandigen zijn langer door gaan werken na 2010. Tot 2017 was
de toename in de gemiddelde pensioenleeftijd groter voor werknemers dan voor zelfstandigen. De afschaffing van het prepensioen voor werknemers in 2006 heeft ervoor
gezorgd dat in de opvolgende jaren de gemiddelde pensioenleeftijd voor werknemers
fors is gestegen. Het gevolg hiervan is dat er een verschil is ontstaan in de toename van
de gemiddelde pensioenleeftijd tussen werknemers en zelfstandigen. Tussen 2010 en
2012 is de gemiddelde pensioenleeftijd voor werknemers met 1 jaar gestegen. Sinds 2012
stijgt de gemiddelde pensioenleeftijd van werknemers en werkgevers verder. Dit kan
onder andere komen doordat zowel werknemers als zelfstandigen te maken hebben

9

gekregen met de stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd. Echter, ook de effecten
van de eerdere hervormingen, zoals de afschaffing van prepensioen in het Aangepast
pensioenstelsel zullen hier deels nog voor verantwoordelijk zijn. In 2017 bedroeg de
gemiddelde pensioenleeftijd 64,5 jaar voor werknemers en 66 jaar voor zelfstandigen.
Van 2017 tot 2019 is de gemiddelde pensioenleeftijd sterk toegenomen voor zelfstandigen: binnen twee jaar tijd stijgt de gemiddelde leeftijd met bijna 16 maanden, naar
67,3 jaar. Voor werknemers is er daarentegen een afremming waarneembaar in de stijging van de gemiddelde pensioenleeftijd.
Figuur 3
De gemiddelde pensioenleeftijd stijgt

Figuur A1 in Appendix A laat verder zien dat de gemiddelde pensioenleeftijd voor alle
inkomensklassen geleidelijk is gestegen. Over het algemeen gaan ouderen uit lagere
inkomensklassen later met pensioen. Dit geldt vooral voor werknemers, waarbij in 2019
een jaar verschil zit in de gemiddelde pensioenleeftijd tussen de laagste inkomensklasse
(tot minimumloon, gemiddeld 64,8 jaar) en de hoogste inkomensklasse (boven 2 keer
modaal, gemiddeld 63,8 jaar). Wat de zelfstandigen betreft ligt de gemiddelde pensioenleeftijd voor hogere inkomensklassen ook steeds onder die van lagere inkomensklassen.
Dit komt omdat ouderen uit hogere inkomensklassen eerder geneigd zijn met pensioen
te gaan op de pensioengerechtigde leeftijd. De sterke toename van de gemiddelde
pensioenleeftijd van zelfstandigen tussen 2010 en 2019 valt echter niet toe te schrijven
aan een forsere toename van bijvoorbeeld lagere inkomensklassen op de arbeidsmarkt.

10 Hoofdstuk 3

Zelfstandigen in alle inkomensklassen zagen in deze periode namelijk een toename van
ongeveer 2,5 jaar in de gemiddelde pensioenleeftijd. Het is dus ook onwaarschijnlijk dat
de forse toename in de gemiddelde pensioenleeftijd onder zelfstandigen de laatste paar
jaar werd gedreven door een toename van zzp’ers op de arbeidsmarkt.
Naast de gemiddelde pensioenleeftijd zijn de frequenties van pensioenleeftijden van
belang. Hierdoor wordt zichtbaar op welke leeftijden de meeste mensen met pensioen
gaan, oftewel wat de ‘piekleeftijden’ zijn. Indien de financiële prikkel van de verhoging
van de AOW-leeftijd een causaal effect zou hebben op de pensioenleeftijd, zouden we
vooral veranderingen verwachten op de piekleeftijden rondom de AOW-leeftijd. Figuur
4 laat de dichtheid van de frequenties zien voor pensioenleeftijden van zowel werknemers als zelfstandigen. In 2010 en de paar opvolgende jaren is de frequentie van pensioenleeftijden voor werknemers gematigd verdeeld tussen 61 en 65 jaar. Omdat ze nog
recht hadden op prepensioen gingen veel werknemers met pensioen als zij 62 jaar en
3 maanden werden tegen een vervangingsratio van ongeveer 70% van hun inkomen.
Hierna is sprake van een verschuiving van de piekleeftijd naar 65 jaar: deze leeftijd heeft
tot en met 2016 de hoogste dichtheid. Mensen die geen recht hadden op prepensioen
hebben dus vooral de AOW-leeftijd als de nieuwe norm genomen voor hun pensioen.
Pensioen na 65 jaar komt relatief weinig voor tot 2016, hoewel voorzichtig de opkomst is
te zien van een piek op 66 jaar.
Voor zelfstandigen zien we dat in de periode 2010-2016 eveneens een piek is te zien
op 65 jaar en dat zij veel minder vaak vervroegd uittreden dan werknemers. Daarnaast
valt op dat zij relatief vaak door gaan na de AOW-gerechtigde leeftijd. Dit komt omdat
zij in tegenstelling tot veel werknemers niet gebonden zijn aan CAO-afspraken die het
contract beëindigen zodra men de AOW-gerechtigde leeftijd heeft bereikt.
2016 en 2017 zijn belangrijke jaren wat de piekleeftijden van het pensioen betreft, voor
zowel werknemers als zelfstandigen. Tussen deze jaren slaat de piekleeftijd voor beide
groepen om van 65 naar 66 jaar. Dit suggereert dus dat er sprake is van een causale
impact van de verhoging van de AOW-leeftijd op de pensioenleeftijd. Immers in deze
periode verschuift de AOW-leeftijd langzaam van 65 jaar naar 66 jaar. De piek op 66 jaar
is vervolgens in 2018 en 2019 steeds duidelijker zichtbaar. Voor werknemers geldt dat zij
nauwelijks doorwerken voorbij 66 jaar. Voor zelfstandigen zien we in 2019 al dat de piek
op 66 jaar iets minder sterk is en worden de eerste tekenen van een omslag van de piekleeftijd naar 67 jaar al zichtbaar. Samenvattend kan worden gesteld dat de pensioenleeftijd steeds meer is opgeschoven naar de AOW-leeftijd en vervolgens dat deze met de
verhoging van deze leeftijd mee beweegt, met name voor werknemers. Zelfstandigen
hebben meer flexibiliteit in wanneer zij met pensioen gaan, maar gaan ook vaak op de
AOW-leeftijd met pensioen of treden zelfs later uit.

Intermediaire effecten

11

Figuur 4
Piekleeftijden in pensionering

12 Hoofdstuk 3

3.2 Alternatieven voor langer doorwerken: WW, ZW en WIA
Er zitten grenzen aan de effectiviteit van de prikkel die uitgaat van de verhoging van de
AOW-leeftijd op het langer doorwerken. Niet elke persoon zal de mogelijkheid hebben
om door te kunnen werken. Door de financiële prikkel om door te werken als gevolg van
het verhogen van de AOW-leeftijd gepaard met de maatregelen die werkgevers treffen
om ouderen inzetbaar te houden en doordat de vereisten voor arbeidsongeschiktheidsuitkeringen zijn aangescherpt, zal er naar verwachting maar een beperkte toename zijn
van ouderen die werkloos of arbeidsongeschikt worden (Staubli en Zweimuller, 2013;
Lalive en Staubli, 2014). We onderzoeken dit verder in Figuur 5 waarin de uitstroom van
werk naar de WW en de ziektewet wordt getoond voor 55-60 jarigen, 64, 65 en 66 jarigen.
Relevant om hierbij op te merken is dat bij nieuwe betalingen van een WIA-uitkering
nog geen onderscheid tussen uitkeringen als voorschot en definitieve WIA-uitkeringen
wordt gemaakt. Er zijn allerlei redenen waarom een aanvraag niet binnen de gestelde
wettelijke termijn afgehandeld kan worden en een voorschot verstrekt wordt. Een reden
kan bijvoorbeeld zijn dat de benodigde stukken niet op tijd geleverd zijn door de klant.
Er kunnen ook uitvoeringsredenen zijn (bijvoorbeeld een tekort aan artsen). Hierdoor
wordt de uitstroom naar de WIA altijd licht overschat (Berendsen en Rijnsburger 2021).
Figuur 5
Uitstroomkans van werk naar werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsuitkering

Intermediaire effecten

13

Trends in de data
Het percentage dat uitstroomt van werk naar WW is sinds de verhoging van de
AOW-leeftijd in eerste instantie toegenomen. In 2015 stroomde gemiddeld 4% van de
64-jarige werknemers door naar de WW of bijstand, en voor 65-jarigen was dat gemiddeld 3,6%. Sinds 2016 is deze kans echter langzaam aan het afnemen, naar 2,4% voor
65-jarigen en 1,4% voor 64-jarigen in 2019. Dit is lager dan de uitstroomkansen in 2013.
Echter, de uitstroomkans van 64- en 65-jarigen is sinds 2013 significant hoger dan voor
55-60-jarigen.
De kans dat 55-60 jarigen uitstromen van werk naar een ZW/WIA-uitkering is tussen
2011-2017 gedaald om vervolgens vanaf 2018 weer licht toe te nemen. De kans ligt voor
deze periode onder de 1%. Hoewel de kans op uitstroom naar een ZW/WIA-uitkering
dus beperkt is, is deze kans wel lichtelijk hoger voor 64- en 65-jarigen. Dit kan komen
doordat deze cohorten vanwege hun leeftijd in toenemende mate met gezondsproblemen worden geconfronteerd. De geobserveerde toename in deze kans sinds 2013 is
een logische consequentie van de AOW-leeftijd verhoging. In 2019 is de kans dat iemand
van 65 jaar uitstroomt van werk naar een ZW/WIA-uitkering 1,3%. Deze kans is identiek
voor 64-jarigen, terwijl voor 66-jarigen de kans iets kleiner is: 0,6%, waarschijnlijk omdat
66-jarigen met pensioen gaan voordat zij in aanmerking komen voor een ZW-uitkering.
De stijging voor de uitstroom van 64 en 65 jarigen naar een ZW/WIA-uitkering is dus
zeer minimaal gestegen en na 2018 is de uitstroomkans ongeveer gelijk gebleven. Dat er
geen verdere stijging is, kan gerelateerd zijn aan het niet verhogen van de AOW-leeftijd
in het afgelopen jaar.
We hebben de cijfers over de uitstroom naar de WW en de ziektewet ook uitgesplitst
naar opleidings- en inkomensniveau. Gekeken naar opleiding (zie Appendix A) is sinds
2015 dezelfde negatieve trend in de uitstroom naar de WW zichtbaar voor elk opleidingsniveau. De uitstroomkans voor hoger opgeleiden daalt echter iets minder hard
en komt iets boven de uitstroomkans voor laagopgeleiden te liggen. Wordt gekeken
naar inkomensniveau (zie Appendix A), dan komt dezelfde neerwaartse trend sinds 2015
naar voren voor alle inkomensklassen, zonder al te grote verschillen tussen deze klassen.
Opvallend is enkel de hoogste inkomensklasse (2 keer modaal of hoger): deze klasse
heeft in 2019 een uitstroomkans van 2,4%, wat gelijk is aan de uitstroomkans voor de
klasse minimumloon tot modaal inkomen.
Wat betreft het de uitsplitsing van de uitstroom naar de WIA naar opleiding valt op dat
uitstroomkans van werk naar ZW/WIA het hoogste is voor lager opgeleiden en deze
sinds 2014 het meeste is toegenomen voor middelbaar opgeleiden van 65 jaar (van 0,9%
naar 1,9%). Ook zijn er verschillen tussen inkomensklassen (zie appendix): lagere inkomens (modaal of lager) hebben gemiddeld een hogere uitstroomkans, maar er is geen
groot verschil tussen 64- en 65-jarigen. Net zoals bij de uitstroom naar de WW, zien we
dat de uitstroom naar de ZW/WIA lager is voor 56-60 jarigen.

14 Hoofdstuk 3

Figuur 6
Instroomkans uit WW naar werk

3.3 Van WW naar werk
De verhoging van de AOW-leeftijd vergroot niet alleen de kans dat mensen uitstromen
naar de WW, WIA en ZW. Ook het omgekeerde is mogelijk. Het feit dat werkloze mensen
langer op hun pensioen moeten wachten kan hen motiveren om meer te investeren in
hun duurzame inzetbaarheid en om werk te gaan zoeken. Figuur 6 laat het percentage
mensen zien die instromen van WW naar werk.
Uit de figuur blijkt dat het percentage mensen die instromen van WW naar werk vanaf
2014 fors is toegenomen voor 64-jarigen en 65-jarigen, terwijl voor 66-jarigen niet veel
verandering is opgetreden. 9,3% van de 64-jarigen in de WW keert terug naar werk.
Soortgelijke trends van een toename van de instroom van WW naar werk zijn ook zichtbaar voor jongere leeftijdsgroepen, waardoor niet valt uit te sluiten dat deze trend
grotendeels is toe te schrijven aan de conjunctuur. Wanneer echter gekeken wordt naar
de trend voor ouderen naar opleidingsniveau (zie Appendix), is vooral een stevige stijging van WW naar werk zichtbaar voor laagopgeleiden. Hierbij speelt onder andere mee
dat de groep hoogopgeleiden in de WW relatief klein is en derhalve selectie-effecten
kunnen plaatsvinden.

Intermediaire effecten

15

3.4 Scholingsdeelname
Om de inzetbaarheid van werknemers te vergroten en te voorkomen dat zij uitstromen
naar een (arbeidsongeschiktheids)uitkering, kunnen werkgevers maatregelen treffen
zoals het aanbieden van meer scholing. Werkgevers hebben hier belang bij, omdat het
loon wordt doorbetaald en zij meebetalen aan de WIA. Daarnaast willen werkgevers
het betalen van een ontslagvergoeding vermijden. De verhoging van de AOW-leeftijd
zorgt er verder voor dat de periode waarin investeringen in menselijk kapitaal kunnen
renderen langer is. Dit zou zowel werkgevers als werknemers moeten stimuleren om
meer te investeren.
Figuur 7
Scholingsdeelname

Trends in de data
De data over scholings-en cursusdeelname zijn beschikbaar tot en met 2018. Het aandeel
werknemers dat scholing volgt is gedurende de periode 2009-2015 toegenomen. Met
name vanaf 2012 loopt de stijging in het aandeel werknemers op dat een cursus volgt,
met de grootste toename in scholing voor de leeftijdsklasse 56-60 jaar. Deze groep zag
een toename van 6,8% deelname aan een cursus in de afgelopen vier weken in 2012 naar
17% deelname in 2016. Zorgwekkend is dat de scholingsdeelname de laatste drie jaar is
gedaald naar 12% in 2018. Dit is overigens niet alleen het geval voor oudere werknemers.
Uit nadere analyses blijkt dat eenzelfde trend zichtbaar is voor de hele beroepsbevolking.

16 Hoofdstuk 3

Ook de stijging in de scholingsdeelname voor de leeftijdsklasse 61-65 jaar is aanzienlijk:
gedurende de periode 2009-2015 stijgt de deelname van 4% naar 9%, een toename die
bijna net zo groot is als voor de leeftijdsklasse 56-60 jaar. Echter, ook voor de groep is er
een lichte kentering zichtbaar sinds 2016.
Als we kijken naar het verschil tussen opleidingsniveaus, dan valt op dat de laagopgeleiden minder deelnemen aan scholing en dat sinds 2012 dit verschil alleen maar groter
is geworden, hoewel de kentering in scholingsdeelname sinds 2016 vooral hoogopgeleiden treft. Dit impliceert dus dat de inzetbaarheid van laagopgeleide ouderen mogelijkerwijs zal achterblijven.
Figuur 8
Cursusdeelname: door wie betaald?

De vraag is vervolgens of de daling in de scholingsdeelname door werkgevers of werknemers wordt veroorzaakt. Figuur 8 geeft hierover uitkomst. De figuur laat zien wie voor
de scholing betaalt. Duidelijk blijkt dat de daling in de scholingsdeelname vooral komt
omdat cursussen betaald door de werkgever zijn gedaald. Het percentage cursussen die
niet betaald worden door de werkgevers is zelfs licht toegenomen voor 56-60 jarigen en
ongeveer gelijk gebleven voor de 61-65 jarigen. Echter, er moet ook worden opgemerkt
dat de sterke stijging in de scholingsdeelname tot 2016 vooral door de werkgever werd
geïnitieerd. Bovendien, de daling sinds 2016 in de scholingsdeelname die betaald werd
door werkgevers was niet beperkt tot oudere werknemers. Eenzelfde daling was zichtbaar voor de hele beroepsbevoling.

Intermediaire effecten

17

3.5 Investeren in belastbaarheid
Naar verwachting zullen werkgevers meer maatregelen treffen om taken te verlichten
naarmate de AOW-leeftijd stijgt, met als doel de inzetbaarheid van werknemers te
vergroten. Middelen hiervoor zijn bijvoorbeeld extra vrije dagen of het vrijstellen van
ploegendiensten, en het verbeteren van de match tussen mogelijkheden en eisen.
Anderzijds zal de langere periode dat mensen blijven doorwerken er ook toe kunnen
leiden dat zij vaker nog promotie kunnen maken. Om te kijken naar de effectiviteit van
de investeringen in de belastbaarheid, moet niet niet alleen naar initatieven worden
gekeken zoals gerapporteerd door werkgevers. Veelal wordt HR-beleid gericht op duurzame inzetbaarheid ontwikkeld op CAO-niveau. De vraag is echter in welke mate werknemers toegang hebben tot dit beleid en ook op de hoogte zijn van de duurzame inzetbaarheidsinitiatieven binnen hun organisatie.
Trends in de data
Figuur 9 geeft een indirecte indicatie van hoe het HR-beleid gericht op de taakverlichting / uitbreiding zich heeft ontwikkeld over de jaren. Allereerst blijkt dat werknemers
over de periode 2011-2019 iets vaker van functie zijn verwisseld. Hoewel functiewisselingen voor de 56-60-jarigen en 61-65-jarigen niet vaak voorkomen, zien we dat voor
de eerste groep het percentage functiewisselingen is gestegen van 12,3% naar 14,2% en
voor de laatste groep is gestegen van 9,1% naar 11,5%. Een uitbreiding van de huidige
functie in de afgelopen 2 jaar komt daarentegen relatief vaak voor. Opvallend is dat het
percentage werknemers dat hiermee te maken krijgt ook licht gestegen is tussen 2011
en 2019. In 2011 rapporteerde 35,8% van de 56-60-jarigen en 26,8% van 61-65-jarigen dat
hun functie in de afgelopen 2 jaar was uitgebreid. In 2019 was dit respectievelijk 39,4%
en 31,7%. Een taakuitbreiding duidt erop dat voor deze werknemers taakverlichting dus
niet aan de orde was, hoewel niet met zekerheid gezegd kan worden hoe mensen de
taakuitbreiding ervaren. In principe hoeft dit overigens niet problematisch te zijn als
deze werknemers op dit moment geen problemen ervaren met hun werkbelasting en er
ook een financïele compensatie tegenover de verzwaring van het takenpakket staat. Uit
Figuur 9 blijkt verder dat het percentage werknemers dat promotie heeft gemaakt niet
significant gestegen is. Dit geldt ook voor demotie.
Dat werkgevers bij hun HR-beleid gericht op functieveranderingen, promotie en
demotie niet differentiëren tussen ouderen en jongeren blijkt uit nadere analyses
waarin we deze variabelen ook geanalyseerd hebben voor de hele werkzame beroepsbevoling. Interessant is het percentage werknemers dat aangeeft te maken te hebben
gehad met een taakuitbreiding, promotie of demotie nauwelijks afwijkt van die voor de
61- tot 65-jarigen. Ook zijn er geen verschillen in trends waarneembaar tussen de hele
beroepsbevolking en oudere werknemers.

18 Hoofdstuk 3

Verder rapporteerden werknemers sinds 2011 een negatieve trend in hun kans om een
nieuwe baan / functie te krijgen bij hun werkgever of bij andere werkgevers, waarschijnlijk als gevolg van de economische crisis (Figuur 10). Sinds 2016 zijn deze kansen
weer substantieel toegenomen. Opvallend is dat 56-60 jarigen in 2019 hun kans op een
nieuwe baan / functie bij een andere werkgever hoger inschatten dan bij hun huidige
werkgever. Voor 61-65 jarigen geldt dat deze kans nog steeds hoger wordt ingeschat bij
de huidige werkgever. Maar ook hier is het verschil in kansen kleiner geworden over de
tijd. Terwijl 61-65-jarigen in 2011 hun kans 12,1% kans hoger inschatten voor een nieuwe
baan / functie bij hun huidige werkgever, was dit maar 7,1% in 2019.
Figuur 9
Functieveranderingen

Intermediaire effecten

19

Figuur 10
Kans op nieuwe baan / functie bij huidige of andere werkgever

20 Hoofdstuk 3

4 Uitkomsten voor werk, inkomen en
gezondheid
Het doel van de verhoging van de AOW-leeftijd is tweeledig: ten eerste moet de verhoging ervoor zorgen dat de arbeidsparticipatie hoger komt te liggen, en ten tweede
zullen de AOW-lasten verlaagd worden vanwege de hogere arbeidsparticipatie. In het
vorige hoofdstuk zijn de acties besproken die worden ondernomen door zowel werkgevers als werknemers om de inzetbaarheid en belastbaarheid van ouderen te vergroten,
zodat de gestelde doelen van het verhogen van de AOW-leeftijd bereikt kunnen worden.
Deze acties brengen echter ook neveneffecten met zich mee: zo wordt als gevolg van
een latere gemiddelde uittreedleeftijd de kans verhoogd dat het beroep op arbeidsongeschiktheids- en werkloosheidsuitkeringen toeneemt. Daarnaast kunnen deze acties
van invloed zijn op het inkomen, en zal de inzetbaarheid en algemene gezondheid van
ouderen kunnen veranderen. Het vorige hoofdstuk liet reeds zien dat er sprake is van
een kleine toename in de uitstroom naar de WW en de ZW / WIA.
In dit hoofdstuk worden de uitkomsten besproken voor de arbeidsmarkt: er wordt
gekeken in hoeverre de verwachte uitkomsten zich hebben voorgedaan, en of hierin
een trend valt te herkennen.

4.1 Arbeidsmarkt en inkomen
Arbeidsparticipatie van ouderen neemt toe
Door de financiële prikkel om door te werken werken veel ouderen langer door terwijl
de uitstroom naar WW en WIA beperkt blijft. Daardoor kunnen we verwachten dat de
arbeidsparticipatie toeneemt.
Trends in de data
Figuur 11 laat zien dat de arbeidsparticipatie van 65-jarigen fors is toegenomen sinds de
verhoging van de AOW-leeftijd in 2012. Tegelijkertijd is het percentage mensen die AOW
/ pensioen als belangrijkste inkomstenbron hebben sterk gedaald voor deze groep. Met
name vanaf 2013, als de AOW-leeftijd op 65 jaar komt te staan, zet de afname sterk door.
Het percentage inkomen uit werk in de periode 2012-2019 is voor 65-jarigen gestegen
van 6% naar 39%. Voor 64-jarigen is dit percentage gestegen van 21% naar 48%. Deze
grote toename in arbeidsparticipatie komt waarschijnlijk door de verhoging van de
AOW-leeftijd. Zeker omdat uit Hoofdstuk 2 bleek dat de piekleeftijd om met pensioen te
gaan steeds meer op de AOW-gerechtigde leeftijd ligt.
Voor 66-jarigen vinden dezelfde ontwikkelingen gematigder plaats gedurende deze
periode, maar vanaf 2018 op 2019 zien we eveneens sterke veranderingen: het inkomen

21

uit werk neemt toe van 10% naar 19%. Inkomen uit pensioen of AOW voor 66-jarigen
daalt van 88% naar 68% tussen 2018 en 2019. Vooral het aandeel in loondienst neemt
relatief sterk toe voor 66-jarigen. Het aandeel is tussen 2018 en 2019 drie keer zo groot
geworden, van 4% naar 12%, terwijl het aandeel zelfstandigen stijgt van 4% naar 5%.
Figuur 11
Belangrijkste inkomstenbron

Tegelijkertijd zitten steeds meer ouderen in een uitkeringssituatie. Het aandeel 65-jarigen
dat inkomen ontvangt uit bijstand, WW, ZW of WIA neemt geleidelijk toe tussen 2011 en
2017, en vanaf 2017 vlakt deze toename af (naar 13% ZW en 7% bijstand). Hetzelfde geldt
voor het aandeel dat geen inkomen heeft. Voor 66-jarigen vinden deze toenames juist
plaats vanaf 2018 als gevolg van dat de AOW-leeftijd dan op 66 jarige leeftijd ligt.
Het aandeel laagopgeleide 64-jarigen met een inkomen uit ZW/WIA of bijstand/WW is
tussen 2011 en 2019 gestegen, van 22,5% naar 27,5% (met een piek van 29,5% in 2016). Voor
middelbaar opgeleiden blijft dit percentage gedurende deze periode echter hangen rond
17% en voor hoogopgeleiden rond de 12,5%, waarbij beide groepen slechts een zeer lichte
stijging zien. Voor 65-jarigen zijn deze verhoudingen in 2019 ongeveer hetzelfde. Het zijn
dus duidelijk laagopgeleiden waarvoor uitkeringen (anders dan de AOW) een belangrijkere inkomensbron zijn geworden en dus problemen met hun inzetbaarheid ervaren.
Effect op inkomen
Het rendement van de AOW-leeftijd vertaalt zich niet alleen in de arbeidsparticipatie,
maar ook in het inkomen dat ouderen verdienen. Of het inkomenseffect van het

22 Hoofdstuk 4

verhogen van de AOW-leeftijd positief of negatief is, hangt af van de stijging van de
feitelijke uittreedleeftijd. Als deze minder snel stijgt dan de AOW-leeftijd, dan zal het
inkomen van ouderen zowel voor als na de AOW-leeftijd dalen. Aangezien de pensioenleeftijd echter iets sneller stijgt zal het effect mogelijk positief zijn. Dit zou betekenen
dat we een sterkere stijging zouden kunnen observeren voor degenen met een hogere
AOW-leeftijd.
Trends in de data
Figuur 12 laat zien dat het bruto-inkomen vanaf 2009 onafgebroken is gestegen voor
64-, 65- en 66-jarigen. Deze stijging in het bruto-inkomen van 64-, 65- en 66-jarigen
moet niet direct in verband gebracht worden met de verhoging van de AOW-leeftijd.
Het inkomen van 66-jarigen volgt dezelfde stijgende trend als het inkomen van 64- en
65-jarigen, terwijl het inkomen van 66-jarigen voor het grootste deel van de gerapporteerde periode niet wordt beïnvloed door de stijging van de AOW-leeftijd. Vermoedelijk
hangt dit samen met de economische groei en cohort-effecten. Kijkend naar de
verschillen in inkomens tussen de drie leeftijdsgroepen door de jaren heen laat wel zien
dat het inkomensverschil tussen de groepen langzaam groter wordt. Dit kan duiden op
een causaal effect van de verhoging van de AOW-leeftijd. De verhoging van de gemiddelde pensioenleeftijd zorgt ervoor dat werknemers langer doorwerken en derhalve
een hoger inkomen hebben. De vervangingsratio van een doorsnee huishouden na
pensionering is daarentegen 86 procent van het bruto-inkomen dat het huishouden
verdiende voor pensionering (Knoef et al. 2017). Dat er sprake kan zijn van een causaal
effect blijkt ook uit dat het verschil tussen 64- en 65-jarigen vooral na 2015 weer kleiner
werd. Rond deze tijd acceleerde de stijging in de AOW-leeftijd. Bovendien is er sprake
van een relatief sterke stijging onder 66-jarigen tussen 2018 en 2019, het moment dat de
AOW-leeftijd en de piekleeftijd in de gemiddelde pensioenleeftijd 66 jaar is. Het inkomensverschil tussen 64-jarigen en 66-jarigen neemt af van van 6799 euro verschil naar
5788 euro verschil. Het is echter te voorbarig om dit met zekerheid te kunnen stellen.
Gedurende de komende jaren zal duidelijker worden of dit verschil verder afneemt, als
de AOW-leeftijd voor meerdere jaren op rij hoger ligt dan 66 jaar.
Relevant is ook om op te merken dat het bruto-inkomen van de hele beroepsbevolking
gemiddeld genomen minder sterk is gestegen dan die voor 64-, 65-, en 66-jarigen: het
inkomen nam toe van ongeveer 34,500 euro in 2009 naar 38,000 euro in 2019.
Figuur 13 toont de trends in het bruto-inkomen naar opleidingsniveau. Met behulp van
deze uitsplitsing wordt het duidelijker waar de oorsprong van de uitwaaiering van inkomens tussen de leeftijden vandaan komt. In 2019 verdient een 66-jarige hoogopgeleide
ongeveer €8000 minder dan een 64-jarige. Dit verschil bedraagt ongeveer €4000 voor
middelbaar opgeleiden en €2000 voor laagopgeleiden. In 2009 waren deze verschillen
veel kleiner voor laagopgeleiden en middelbaar opgeleiden. Bij hoogopgeleiden blijft dit
verschil ongeveer gelijk. De uitwaaiering is het sterkst voor de middelbaar opgeleiden.
Dit laatste is consistent met wat we zouden verwachten met een causaal effect van de
AOW-leeftijd en de andere hervormingen van het pensioenstelsel. De pensioenannu-

Uitkomsten voor werk, inkomen en gezondheid

23

ïteit van een laagopgeleid huishouden is immers doorgaans hoger in percentage van
het bruto salaris dan van een middelbaar- of hoogopgeleid huishouden. Tegelijkertijd
hebben hoogopgeleide huishoudens doorgaans meer eigen vermogen om pensioenhervormingen te compenseren. Het langer doorwerken zal dus vooral het inkomen van
middelbaar opgeleiden positief moeten beïnvloeden.
Figuur 12
Ontwikkeling Bruto-inkomen

24 Hoofdstuk 4

Uitkomsten voor werk, inkomen en gezondheid

25

Figuur 13
Ontwikkeling Bruto-inkomen naar opleidingsniveau

4.2 Inzetbaarheid en gezondheid
De verwachting is dat inspanningen van werkgevers en werknemers om de inzetbaarheid te verhogen ervoor zal zorgen dat de inzetbaarheid van oudere werknemers zal
stijgen.
Trends in de data
Figuur 14 toont het percentage werknemers en zelfstandigen van 56-60 jaar en 61-65 jaar
dat aangeeft te kunnen voldoen aan de fysieke en psychische eisen van het werk. Voor
werknemers is voor wat betreft fysieke eisen geen patroon te herkennen door de jaren
heen: voor de leeftijdsklasse 56-60 jaar denkt ongeveer 84% te kunnen voldoen aan de
fysieke eisen, voor de leeftijdsklasse 61-65 jaar is dat ongeveer 81%. Als we dit uitsplitsen
naar opleidingsniveau, is te zien dat laagopgeleiden minder vaak voldoen aan fysieke
eisen vergeleken met hoogopgeleiden en dat laagopgeleiden langzaam steeds minder
voldoen aan deze fysieke eisen (78,9% in 2012, 76,5% in 2019).
Figuur 14
Kunnen voldoen aan fysieke en psychische eisen

Voor het voldoen aan psychische eisen is ook geen duidelijk patroon zichtbaar voor de
werknemers (88% voor 56-60 jaar, 86% voor 61-65 jaar in 2019), afgezien dat laagopgeleiden iets beter voldoen aan psychische eisen vergeleken met hoogopgeleiden.
Voor zelfstandigen was een negatieve trend zichtbaar tot 2017 voor zowel de fysieke als
psychische eisen. Vanaf 2017 is er weer sprake van herstel. Het is onwaarschijnlijk dat

26 Hoofdstuk 4

deze dalingen te maken hebben met de verhoging van de AOW-leeftijd, het effect kan
ook samenhangen met een verandering in de samenstelling van de groep zelfstandigen
als gevolg van de toename in het aantal zzp’ers. Bovendien hebben zelfstandigen veel
meer flexibiliteit in hun keuze om met pensioen te gaan doordat zij niet geconfronteerd
worden met functioneel leeftijdsontslag. In tegenstelling tot werknemers kunnen zij
vaker doorwerken na de AOW-leeftijd.
Tot slot, een belangrijke indicator voor de inzetbaarheid is de ervaren gezondheid.
Figuur 15 toont de trends in de ervaren gezondheid van 64-, 65- en 66-jarigen. Het blijkt
uit de figuur dat de ervaren gezondheid tussen 2010 en 2019 nauwelijks is veranderd. Het
percentage dat een goede tot zeer goede gezondheid ervaart schommelt in de periode
2010-2019 voor 64-jarigen en 65-jarigen steeds tussen de 60% en 80%, zonder dat hier
een duidelijk patroon in te herkennen is. Hiermee verschillen ouderen niet van de hele
beroepsbevolking waarvoor we eveneens geen significante trends observeren.
Figuur 15
Ervaren gezondheid

Als echter gekeken wordt naar ervaren gezondheid per opleidingsniveau, treden er
duidelijke verschillen op. Vooral voor laagopgeleiden laat het percentage goede/zeer
goede ervaren gezondheid een neerwaartse trend zien voor zowel 56-60 als 61-65
jarigen (Figuur 16). Wat betreft hoogopgeleiden ligt de ervaren gezondheid structureel hoger dan voor middelbaar- en laagopgeleiden, maar ook hier is geen duidelijke
trend herkenbaar. Het is dus mogelijk dat de verschillen in de komende jaren steeds
groter worden tussen opleidingsniveaus. Het is van belang om deze verschillen ook in
de toekomst te blijven monitoren.
Het gebrek aan significante trends in de gemiddelde ervaren gezondheid komt eveneens
tot uiting in de trend van de gemiddelde levensverwachting (Figuur 17). In Nederland is
sprake van een lichte toename van de gezonde levensverwachting van 65-jarigen sinds de
stijging van de AOW-leeftijd (in mindere mate voor mannen vergeleken met vrouwen als
gevolg van verbeteringen in de gezondheidszorg en gezonde leefstijl). Echter, er zijn geen
significante verschillen te onderscheiden op het moment dat de AOW-leeftijd is verhoogd.

Uitkomsten voor werk, inkomen en gezondheid

27

Figuur 16
Ervaren gezondheid naar opleidingsniveau

Figuur 17
Ervaren gezondheid naar opleidingsniveau

28 Hoofdstuk 4

Literatuur

Literatuuropsomming rapport
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid/SEO. Effect verhoging AOW-leeftijd. Resultaten
monitor-en literatuuronderzoek-Rapport-Kennisplatform Werk en Inkomen. 2020.
Berendsen, E., en Rijnsburger, P. (2021) Volumeontwikkelingen voorjaar 2021, UWV Kennisverslag
2021-4, Amsterdam.

Literatuuropsomming artikel in tijdschrift
Blau, D., & Goodstein, R. M. (2010). Can Social Security Explain Trends in Labor Force Participation
of Older Men in the United States? Journal of Human Resources, 45(2), 328-363.
Borsch-Supan, A. (2000). A Model Under Siege: A Case Study of the German Retirement
Insurance System. The Economic Journal, 110(461), F24–F45.
Coile, C., & Gruber, J. (2007). Future Social Security Entitlements and the Retirement Decision.
The Review of Economics and Statistics, 89(2), 234-246.
De Grip, A., Fouarge, D., & Montizaan, R. (2013). How Sensitive are Individual Retirement
Expectations to Raising the Retirement Age? De Economist, 161(3), 225–251.
De Grip, A., Lindeboom, M., & Montizaan, R. (2012). Shattered Dreams: The Effects of Changing
the Pension System Late In the Game. The Economic Journal, 122(559), 1–25.
Fetter, D. K., & Lockwood, L.M. (2018). Government Old-Age Support and Labor Supply: Evidence
from the Old Age Assistance Program. American Economic Review, 108(8), 2174-2211.
Knoef, M., Been, J., Caminada, K., Goudswaard, K., & Rhuggenaath, J. (2017). De toereikendheid
van pensioenopbouw na de crisis en pensioenhervormingen. Netspar Design Paper, 68.
Krueger, A. B., & Pischke, J. (1992). The Effect of Social Security on Labor Supply: A Cohort
Analysis of the Notch Generation. Journal of Labor Economics, 10(4), 412-437.
Lalive, R., & Staubli, S. (2014). How does raising women’s full retirement age affect labor supply,
income, and mortality? Evidence from Switzerland. In Joint Meeting of the Retirement
Research Consortium Conference Volume.
Lindeboom, M., & Montizaan, R. (2020). Disentangling retirement and savings responses.
Journal of Public Economics, 192(December 2020).
Montizaan, R. M., de Grip, A., Cörvers, F., & Dohmen, T. J. (2016). The impact of negatively reciprocal inclinations on worker behavior: Evidence from a retrenchment of pension rights.
Management Science, 62(3), 668-681.
Montizaan, R. M., & Vendrik, M. C. M. (2014). Misery loves company: exogenous shocks in retirement expectations and social comparison effects on subjective well-being. Journal of
Economic Behavior & Organization, 97, 1-26.
Staubli, S., & Zweimüller, J. (2013). Does raising the early retirement age increase employment
of older workers? Journal of public economics, 108, 17-32.
Mastrobuoni, 2009; Gelber et al., 2016

29

Appendix A: Cijfers Figuren

Figuur A1
Gemiddelde pensioenleeftijd naar inkomensklasse

31

Tabel A1.1
Leeftijd tot welke mensen willen en denken te kunnen werken

Jaar
Gemiddelde leeftijd tot welke mensen willen werken
Werknemers
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Gemiddelde leeftijd waar tot mensen in staat zijn om te werken
Werknemers
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Bron: CBS Microdata (NEA). Bewerking door ROA

32 Appendix

2012

2015

2017

2019

64,1
65,1

64,7
65,6

64,6
65,8

64,5
65,7

66,5
69,4

66,4
68,5

66,3
67,9

66,9
67,6

64,5
66,1

65,1
66,3

64,8
66,2

64,7
66,1

67,6
70,2

67,6
69,8

67,0
69,2

68,2
69,0

Tabel A1.2
Leeftijd tot welke mensen willen en denken te kunnen werken, naar opleiding

Jaar
Gemiddelde leeftijd tot welke mensen willen werken
Werknemers
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Gemiddelde leeftijd waar tot mensen in staat zijn om te werken
Werknemers
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65

2012

2015

2017 2019

64,0
65,0
63,9
65,2
64,3
65,2

64,7
65,7
64,6
65,5
64,9
65,7

64,5
65,8
64,5
65,8
64,8
65,9

64,6
65,7
64,3
65,6
64,6
65,8

64,5
68,2
66,6
69,8
67,4
69,7

67,0
68,0
65,8
68,3
66,7
68,8

65,4
66,6
65,8
67,6
67,2
68,7

66,4
66,7
66,4
67,2
67,3
68,4

64,0
65,6
64,2
66,1
65,2
66,7

64,7
66,1
64,8
66,1
65,8
66,7

64,0
65,9
64,5
66,0
65,8
66,7

64,0
65,6
64,4
66,1
65,7
66,6

65,6
69,5
67,5
69,6
68,5
71,1

68,1
68,5
66,3
68,6
68,5
71,3

66,2
67,8
66,6
68,5
67,7
70,3

67,3
66,3
67,1
68,8
69,0
70,4

Appendix

33

Bron: CBS Microdata (NEA). Bewerking door ROA

Tabel A2
Gemiddelde pensioenleeftijd

Jaar
Gemiddelde pensioenleeftijd
zelfstandigen
Gemiddelde pensioenleeftijd
werknemers

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

65,0

64,9

65,3

65,4

65,4

65,7

66,0

66,0

66,8

67,3

62,6

63,1

63,4

63,6

63,5

63,9

64,0

64,5

64,7

64,7

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A3.1
Stromen van werk naar WW/bijstand en WIA/ZW (%)

Jaar
Van werk naar WW/bijstand
56-60 jarigen
64 jaar
65 jaar
66 jaar
Van werk naar WIA/ZW
56-60 jarigen
64 jaar
65 jaar
66 jaar

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2,1
2,0
0,0
0,0

2,8
2,5
0,1
0,1

3,3
2,9
1,9
0,0

2,8
3,5
2,0
0,0

2,7
4,0
3,6
0,0

2,2
3,3
3,3
0,0

1,6
2,6
2,7
0,1

1,3
2,1
2,6
0,2

1,3
1,9
2,4
1,4

1,1
1,1
0,0
0,0

1,0
1,0
0,0
0,0

1,0
1,0
1,1
0,0

0,9
1,0
1,1
0,0

0,9
1,1
0,9
0,0

0,9
1,2
1,2
0,0

0,9
1,3
1,1
0,0

0,9
1,3
1,3
0,1

0,9
1,3
1,3
0,6

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A3.2
Stromen van WW naar werk (%)

Jaar

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

56-60 jarigen

21,6

20,1

17,9

20,2

24,3

27,3

31,7

35,1

38,6

64 jaar

4,0

3,6

3,9

3,9

4,6

5,5

6,7

8,2

9,4

65 jaar

2,1

1,4

1,4

1,6

1,8

2,6

3,6

4,3

5,5

66 jaar

1,7

0,0

2,4

2,7

2,0

1,2

1,4

1,3

2,0

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

34 Appendix

Tabel A3.3
Stroom van WW naar werk, naar opleiding (%)

Jaar
55-60 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
64 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
65 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
66 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

18,6
24,3
23,7
20,2

16,6
21,3
22,9
20,2

13,9
19,1
21,3
4,9

16,1
21,3
23,6
5,5

19,7
26,1
26,8
8,9

22,0
29,0
30,3
11,4

27,5
33,4
33,4
24,0

30,8
37,4
36,6
19,9

35,5
40,3
39,9
28,3

3,4
3,4
8,0
3,5

3,0
3,6
4,3
3,8

3,2
4,0
5,9
1,3

3,1
4,2
4,4
4,7

3,7
5,0
5,8
1,9

4,3
6,4
5,9
2,7

6,3
7,6
6,4
2,1

7,5
9,4
8,2
2,6

10,2
10,9
8,9
3,1

0,9
2,6
4,2
1,9

0,8
2,0
2,2
1,2

0,9
1,8
1,6
1,1

1,3
1,5
2,2
2,2

1,5
1,8
2,2
1,5

1,8
2,9
3,2
2,1

2,9
3,9
3,9
2,4

3,6
5,1
4,3
2,0

5,4
6,5
5,5
2,0

x
x
6,7
0,0

x
x
0,0
0,0

3,2
8,0
0,0
0,0

2,5
3,8
0,0
5,1

2,3
1,2
1,5
4,5

1,2
1,0
1,8
0,5

1,1
1,5
1,5
1,0

1,6
1,4
1,1
0,7

2,2
2,2
2,0
1,1

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA
x: Onderliggende aantallen zijn kleiner dan 10 en kunnen volgens de richtlijnen van CBS Microdata
niet gepubliceerd worden.

Appendix

35

Tabel A3.4
Stroom van werk naar ww/bijstand, naar opleiding (%)

Jaar
55-60 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
64 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
65 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
66 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

5,8
5,6
3,3
0,8

7,0
6,9
3,9
1,1

8,0
8,5
6,6
0,3

6,7
7,1
5,8
0,2

6,2
6,4
5,9
0,2

4,7
4,5
4,5
0,2

3,1
2,9
3,4
0,2

2,4
2,2
2,9
0,2

2,2
2,0
2,6
0,2

6,5
7,1
3,1
0,8

7,1
7,3
4,1
1,0

8,8
10,2
6,2
0,5

10,7
10,8
8,2
0,7

10,3
10,2
8,6
1,1

8,4
8,7
7,7
0,5

5,0
6,0
6,4
0,6

4,5
4,1
5,1
0,4

3,6
3,8
4,0
0,5

0,0
0,0
0,1
0,0

0,2
0,2
0,2
0,0

8,6
4,4
2,9
0,5

6,4
5,2
4,6
0,5

10,0
7,9
7,5
1,4

7,6
7,8
7,0
1,2

5,2
5,9
5,3
1,1

5,2
5,2
5,5
0,9

4,7
4,6
4,9
0,8

0,6
0,0
0,0
0,0

0,0
0,4
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,1
0,0
0,3
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,2
0,1
0,1
0,0

0,3
0,3
0,3
0,1

2,7
2,5
2,4
0,6

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

36 Appendix

Tabel A3.5
Stroom van werk naar ZW, naar opleiding (%)

55-60 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
64 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
65 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend
66 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Onbekend

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2,4
1,4
0,8
0,9

2,3
1,4
0,7
0,8

2,6
1,5
0,9
0,6

2,3
1,4
0,8
0,6

2,2
1,4
0,7
0,5

2,0
1,3
0,7
0,6

1,9
1,2
0,7
0,5

1,8
1,2
0,7
0,5

2,0
1,3
0,7
0,5

2,6
1,3
0,7
0,9

2,0
1,4
0,7
0,9

2,6
1,6
0,7
0,7

2,1
1,8
0,8
0,8

2,5
1,7
0,9
0,8

2,5
1,9
1,0
0,9

2,5
1,9
1,0
0,9

2,4
2,0
1,1
1,0

2,7
1,9
0,9
0,9

0,0
0,0
0,0
0,0

0,2
0,0
0,1
0,0

1,7
0,4
1,0
1,2

2,4
0,9
0,8
1,0

1,8
1,1
0,7
0,8

2,3
1,8
0,5
0,9

1,9
1,7
1,0
0,8

2,2
1,8
1,1
1,1

2,4
1,9
1,0
1,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,1
0,1
0,0
0,1

1,0
1,0
0,5
0,5

Appendix

37

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A3.6
Stroom van werk naar ww/bijstand, naar inkomensklasse (%)

55-60 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
64 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
65 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
66 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

3,1
3,3
1,9
1,3

3,9
4,4
2,6
1,6

4,8
5,2
3,1
2,0

4,3
4,4
2,3
2,2

4,8
3,9
1,8
2,6

4,2
3,1
1,4
2,0

2,8
2,1
1,0
1,8

2,3
1,7
0,9
1,4

2,3
1,7
0,9
1,3

2,6
3,4
1,8
0,9

3,2
4,7
2,2
1,1

3,6
4,8
2,9
1,2

3,4
5,2
3,5
2,7

5,3
5,5
3,3
3,6

5,0
4,5
2,6
3,1

2,7
3,1
1,9
3,4

2,8
2,7
1,5
2,6

2,7
2,4
1,3
2,3

0,1
0,0
0,0
0,0

0,2
0,0
0,1
0,1

1,0
1,7
1,2
0,3

1,3
1,8
1,1
0,4

2,2
3,0
1,7
1,2

2,8
3,1
1,3
1,3

2,0
2,3
1,4
1,3

3,1
3,4
2,2
2,6

2,8
2,9
1,9
2,9

0,5
0,0
0,0
0,0

0,7
0,1
0,0
0,0

0,0
0,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,1

0,2
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,4
0,1
0,0
0,0

0,6
0,2
0,1
0,1

1,3
0,9
0,6
0,6

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

38 Appendix

Tabel A3.7
Stroom van werk naar ZW, naar inkomensklasse (%)

55-60 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
64 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
65 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger
66 jaar
0 tot minimum
minimum tot modaal
modaal tot 2 x modaal
2 x modaal of hoger

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

1,6
2,2
0,9
0,3

1,5
2,1
0,9
0,2

1,4
2,0
1,0
0,3

1,4
1,9
0,9
0,3

1,5
1,8
0,8
0,3

1,5
1,7
0,8
0,3

1,6
1,7
0,7
0,4

1,6
1,7
0,7
0,3

1,6
1,6
0,7
0,4

1,2
2,4
0,9
0,2

1,2
2,3
1,0
0,2

1,1
2,2
0,9
0,2

1,3
2,1
1,0
0,2

1,4
2,0
1,1
0,4

1,7
2,4
1,1
0,6

1,5
2,3
1,2
0,7

1,8
2,3
1,3
0,7

1,4
2,2
1,2
0,9

0,0
0,0
0,0
0,0

0,1
0,1
0,0
0,0

0,2
1,5
0,6
0,2

0,3
0,7
0,9
0,2

0,6
1,1
0,4
0,1

0,8
1,1
0,6
0,2

0,7
1,1
0,6
0,2

1,6
2,3
1,4
0,5

1,5
2,0
1,2
0,9

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,1
0,0
0,1

0,4
0,5
0,3
0,2

Appendix

39

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A4
Scholing (%)

Jaar
Leeftijdsklasse 56-60
Cursus betaald door werkgever
Cursus niet betaald door werkgever
Totaal
Leeftijdsklasse 61-65
Cursus betaald door werkgever
Cursus niet betaald door werkgever
Totaal

2009 2010

2011 2012

2013 2014

2015 2016

2017 2018

4,7
1,4
6,1

5,2
1,4
6,6

6,5
1,7
8,1

5,6
1,2
6,8

8,1
1,9
10,0

9,4
2,3
11,7

10,3
2,8
13,1

10,4
2,8
13,2

9,9
2,3
12,2

9,2
2,8
12,0

1,4
2,3
3,7

1,7
3,2
4,9

1,5
3,6
5,1

0,9
3,4
4,3

2,2
5,7
7,9

2,1
6,6
8,6

2,7
7,8
10,5

2,5
7,3
9,7

2,2
7,9
10,1

2,3
7,2
9,6

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A5
Scholing naar opleidingsniveau (%)

Jaar
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

3,6
5,8
8,7

3,5
7,2
8,8

5,1
8,5
10,6

3,5
7,4
8,9

5,6
10,9
12,5

8,3
11,3
15,1

7,4
13,3
17,6

7,0
13,6
18,1

7,2
12,2
16,0

8,2
11,4
15,5

1,9
3,3
5,9

2,6
4,3
7,6

3,3
5,3
6,8

2,9
3,8
6,0

3,5
8,4
11,4

5,5
8,1
12,2

6,0
9,7
15,6

6,1
9,0
14,3

6,4
11,4
12,1

5,3
9,6
13,3

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

40 Appendix

Appendix

41

2012
34,9
22,9
12,9
35,3
6,4
x
33,2
22,2
9,5
24,8
4,0
x

2011
40,8
28,9
12,3
35,8
7,0
x
40,9
28,8
9,1
26,8
4,9
x

31,4
19,8
9,8
27,3
3,4
x

32,6
20,8
12,6
36,3
5,4
x

2013

33,7
19,8
9,2
30,1
3,9
5,4

35,6
23,5
13,0
38,7
6,0
5,6

2014

34,2
18,6
10,9
29,4
4,1
6,0

35,0
22,4
13,6
36,8
5,5
6,4

2015

Bron: CBS Microdata (NEA). Bewerking door ROA
x: Onderliggende aantallen zijn kleiner dan 10 en kunnen volgens de richtlijnen van CBS Microdata niet gepubliceerd worden.

Jaar
Leeftijdsklasse 56-60
Ik zou gemakkelijk een nieuwe baan/functie kunnen krijgen bij mijn huidige werkgever (% eens)
Ik zou gemakkelijk een nieuwe baan/functie kunnen krijgen bij een andere werkgever (% eens)
Laatste 2 jaar van functie veranderd (%)
Laatste 2 jaar functie uitgebreid (%)
Laatste 2 jaar promotie gemaakt (%)
Laatste 2 jaar van hogere naar lagere functie gegaan (%)
Leeftijdsklasse 61-65
Ik zou gemakkelijk een nieuwe baan/functie kunnen krijgen bij mijn huidige werkgever (% eens)
Ik zou gemakkelijk een nieuwe baan/functie kunnen krijgen bij een andere werkgever (% eens)
Laatste 2 jaar van functie veranderd (%)
Laatste 2 jaar functie uitgebreid (%)
Laatste 2 jaar promotie gemaakt (%)
Laatste 2 jaar van hogere naar lagere functie gegaan (%)

Tabel A6
Beleid op taakverlichting en taakuitbreiding zoals beoordeeld door werknemers

35,1
22,6
10,6
29,8
3,5
5,4

37,9
28,2
14,0
36,9
5,8
5,5

2016

36,6
25,5
10,4
30,2
3,5
5,6

38,4
33,2
12,5
39,3
6,5
5,1

2017

38,0
29,6
11,0
29,5
4,1
5,3

41,5
41,7
13,2
38,4
6,1
5,5

2018

37,8
30,7
11,5
31,7
4,3
5,8

42,7
45,7
14,2
39,4
7,0
5,0

2019

Tabel A7
Inkomensbron (%)

64 jaar Loondienst/eigen onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
65 jaar Loondienst/eigen onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
66 jaar Loondienst/eigen onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen

2011
18,9
4,9
13,1
42,6
2,4
18,0
6,0
0,2
0,0
93,2
0,4
0,2
4,7
0,1
0,0
94,6
0,4
0,1

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

42 Appendix

2012
20,8
5,1
12,5
41,8
2,5
17,1
6,3
0,3
0,4
92,4
0,5
0,2
4,9
0,1
0,0
94,6
0,4
0,1

2013
23,1
5,4
12,2
40,2
2,7
16,3
7,0
0,7
1,2
89,5
0,6
1,0
4,8
0,1
0,0
94,6
0,4
0,1

2014
32,9
7,7
12,9
26,6
3,1
16,8
8,7
1,1
2,1
84,9
0,9
2,3
5,0
0,1
0,0
94,5
0,4
0,1

2015
35,4
8,5
12,9
23,5
3,2
16,5
14,7
2,4
3,4
74,3
1,2
4,0
5,3
0,1
0,0
94,1
0,3
0,1

2016
38,3
8,7
13,1
21,1
3,3
15,4
21,2
4,5
6,7
57,6
2,0
7,9
6,9
0,2
0,0
92,5
0,3
0,2

2017
41,6
8,4
12,9
20,0
3,1
14,1
28,6
6,6
10,3
40,6
2,7
11,2
7,6
0,7
0,0
91,4
0,1
0,2

2018
45,0
7,8
12,8
17,9
3,3
13,1
35,9
7,9
13,1
25,9
3,6
13,5
10,0
1,1
0,5
87,8
0,3
0,2

2019
48,3
7,0
12,6
16,4
3,5
12,2
39,2
7,2
13,1
24,1
3,8
12,6
18,6
3,1
4,6
67,7
1,7
4,3

Tabel A7.2
Inkomensbron naar opleiding (%)

64 jaar
Laagopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Middelbaar
Loondienst /eigen
opgeleid
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Hoogopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
65 jaar
Laagopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Middelbaar
Loondienst /eigen
opgeleid
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Hoogopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

13,6
6,0
16,5
33,6
2,2
28,0

14,8
6,4
16,1
32,6
2,6
27,5

17,0
7,6
15,1
33,0
3,1
24,1

25,3
10,2
16,2
21,2
3,3
23,9

26,9
11,0
16,8
18,5
3,4
23,4

29,8
12,0
17,4
16,6
3,2
20,9

33,1
11,1
16,9
15,0
3,4
20,5

36,3
10,7
16,8
13,1
3,5
19,6

37,7
10,4
16,9
12,3
4,2
18,4

18,6
3,5
13,1
45,5
2,1
17,2

21,8
3,8
12,0
43,8
2,3
16,4

23,4
4,2
12,2
43,7
2,3
14,2

35,9
6,1
12,2
29,6
2,9
13,3

37,8
7,1
12,5
25,6
3,0
14,1

41,6
7,1
12,6
21,8
3,1
13,8

44,3
6,5
12,9
20,8
2,8
12,7

48,4
5,4
12,4
18,6
3,1
12,1

51,0
5,0
12,4
16,6
3,1
12,0

24,5
3,1
9,3
52,5
1,1
9,4
2011

27,3
3,3
9,0
49,7
1,5
9,1
2012

29,5
3,1
7,2
50,1
1,6
8,5
2013

42,0
5,3
8,4
33,5
2,8
8,0
2014

42,2
6,7
8,5
30,3
2,9
9,5
2015

47,1
6,7
7,5
26,6
2,8
9,3
2016

47,5
7,1
8,5
26,3
1,9
8,7
2017

51,1
6,6
7,8
23,4
2,4
8,7
2018

54,3
5,5
7,6
22,4
2,4
7,6
2019

3,8
0,4
0,0
95,6
0,2
0,1

4,0
0,4
0,6
94,7
0,3
0,1

5,3
1,0
1,5
89,9
0,6
1,8

6,7
1,5
2,6
85,1
0,9
3,2

11,1
3,2
4,0
75,3
1,1
5,3

16,6
6,3
8,6
54,7
1,8
11,9

22,9
9,7
12,7
35,8
2,9
16,0

29,9
10,9
16,6
18,8
3,9
19,8

32,8
10,4
16,5
16,8
3,9
19,5

7,2
0,1
0,0
92,1
0,5
0,1

7,1
0,2
0,4
91,9
0,4
0,1

7,4
0,4
1,2
89,9
0,4
0,8

9,6
0,8
2,1
84,7
0,9
1,8

17,1
1,8
3,2
73,4
1,2
3,3

23,7
3,5
6,7
56,6
2,0
7,5

31,7
5,0
9,9
40,8
2,6
10,0

39,1
5,8
13,0
26,6
3,5
11,9

42,5
5,0
12,2
25,3
3,7
11,3

8,2
0,2
0,0

8,5
0,4
0,3

9,0
0,5
1,1

12,3
0,6
1,3

20,0
1,5
2,6

25,8
3,1
4,2

34,6
5,2
6,1

40,1
6,6
8,5

43,2
5,6
7,9

Appendix

43

AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
66 jaar
Laagopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Middelbaar
Loondienst /eigen
opgeleid
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen
Hoogopgeleid Loondienst /eigen
onderneming
Bijstand/WW
ZW/WIA
AOW/pensioen
Overig inkomen
Geen inkomen

2011
91,2
0,3
0,1
2011

2012
90,3
0,4
0,1
2012

2013
88,0
0,8
0,7
2013

2014
84,4
0,8
0,7
2014

2015
72,2
0,9
2,7
2015

2016
60,5
1,6
4,9
2016

2017
45,7
1,6
6,9
2017

2018
34,2
2,5
8,0
2018

2019
33,1
2,6
7,6
2019

2,7
0,2
0,0
96,8
0,3
0,0

3,3
0,1
0,0
96,5
0,2
0,0

3,3
0,1
0,0
96,3
0,3
0,0

3,5
0,1
0,0
96,1
0,3
0,0

3,9
0,1
0,0
95,7
0,3
0,0

4,8
0,2
0,0
94,6
0,3
0,1

5,2
1,2
0,0
93,3
0,2
0,1

7,2
2,2
0,6
89,3
0,5
0,1

14,3
4,4
5,7
68,0
1,7
6,0

5,0
0,1
0,0
94,5
0,5
0,0

5,9
0,1
0,0
93,5
0,4
0,0

5,4
0,0
0,0
94,1
0,4
0,1

5,6
0,0
0,0
94,1
0,3
0,0

5,6
0,0
0,0
94,0
0,4
0,0

8,1
0,0
0,0
91,2
0,3
0,4

8,9
0,2
0,0
90,7
0,1
0,1

11,8
0,6
0,4
86,6
0,4
0,3

21,6
2,0
4,5
66,5
1,7
3,7

5,6
0,0
0,0
94,0
0,4
0,1

6,3
0,1
0,0
93,2
0,4
0,1

6,0
0,0
0,0
93,5
0,4
0,0

5,8
0,1
0,0
93,2
0,8
0,2

7,4
0,1
0,0
92,1
0,3
0,0

9,0
0,0
0,0
90,1
0,3
0,5

9,2
0,3
0,0
90,2
0,1
0,2

12,9
0,8
0,3
85,5
0,3
0,2

20,4
2,7
2,9
70,2
1,3
2,6

2017 2018
37621 37909

2019
39715

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A8
Gemiddeld bruto persoonlijk inkomen

64-jarigen

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
27521 28949 29800 30492 31206 33496 33807 35094

65-jarigen

27250 27485 28918 29197 29491 30138 30598 32230 35072 35558 37678

66-jarigen

25214 25784 25842 26843 26837

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

44 Appendix

27510 27616 28626 31098

31110 33927

Appendix

45

17308
28380
51410
18273
27488
46537
17861
25950
42664

18128
27303
46693

17296
25400
42276

2010

16562
26900
48685

2009

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

64 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
65 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
66 jaar
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid

Tabel A8.2
Gemiddeld Bruto-inkomen, naar opleiding

17990
25712
42566

19039
29113
49317

17951
28257
51966

2011

18511
26925
44904

19157
28445
48907

18518
29663
52085

2012

18423
25856
42615

19383
28532
46569

19927
29997
51714

2013

18826
26433
45251

20030
29127
51904

20832
32942
55581

2014

19650
27017
44281

20073
30423
49509

21898
33184
52802

2015

19667
28253
44610

21011
31650
50453

22183
34626
54568

2016

21137
30430
47775

21924
34514
55214

23625
36831
57921

2017

20767
31108
47342

23131
34472
53120

24309
36538
55990

2018

23026
34177
50187

24507
36817
55448

25370
38405
58041

2019

Tabel A9
Kunnen voldoen aan eisen werk (%)

Jaar
Makkelijk kunnen voldoen aan de fysieke eisen van hun werk
Werknemers
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Makkelijk kunnen voldoen aan de psychische eisen van hun werk
Werknemers
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Leeftijdsklasse 56-60
Leeftijdsklasse 61-65
Bron: CBS Microdata (NEA). Bewerking door ROA

46 Appendix

2012

2015

2017

2019

83,3
82,6

84,8
81,8

83,0
80,5

84,9
81,4

82,9
84,0

81,1
79,7

78,9
74,8

81,8
80,5

86,9
85,8

87,3
85,8

84,9
85,5

88,6
86,5

89,2
89,1

84,8
84,3

82,5
82,2

87,2
84,8

Tabel A9
Kunnen voldoen aan eisen werk, naar opleiding (%)

Jaar
Makkelijk kunnen voldoen aan de fysieke eisen van hun werk
Werknemers
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Makkelijk kunnen voldoen aan de psychische eisen van hun werk
Werknemers
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Zelfstandigen
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Middelbaar opgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 56-60
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65

2012

2015

2017

2019

78,9
77,4
83,0
84,4
88,4
86,9

80,2
78,0
83,8
80,7
90,1
87,5

75,2
73,7
81,6
79,3
91,7
88,8

78,0
76,6
83,7
80,2
91,9
88,9

76,1
80,1
79,2
80,5
90,6
90,4

76,6
71,9
78,9
80,2
85,2
83,8

73,7
73,4
76,3
71,0
83,7
79,6

79,4
72,8
77,5
78,1
87,4
87,3

85,2
83,5
88,3
86,6
87,4
87,5

85,9
85,9
88,0
87,1
87,8
84,6

82,7
83,6
86,2
86,6
85,4
86,3

87,3
86,9
89,6
87,3
88,9
86,0

89,3
83,5
87,4
87,7
90,8
94,8

86,9
79,3
83,9
86,9
84,9
85,1

79,7
77,5
81,9
80,7
84,4
85,7

88,5
79,3
85,1
83,9
89,1
88,1

2017
67,0
70,2
72,9

2018
61,1
69,1
70,8

2019
60,0
71,2
69,2

Appendix

47

Bron: CBS Microdata (NEA). Bewerking door ROA

Tabel A10

Ervaren gezondheid (%)
64-jarigen
65-jarigen
66-jarigen

2010
62,5
68,5
65,1

2011
74,9
70,0
73,2

2012
63,4
65,4
64,1

2013
60,0
64,9
71,1

2014
66,3
67,8
67,6

2015
61,1
70,5
74,6

2016
62,4
62,0
70,4

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A11
Ervaren gezondheid naar opleidingsniveau (%)

Jaar
Leeftijdsklasse 56-60
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid
Leeftijdsklasse 61-65
Laagopgeleid
Middelbaar opgeleid
Hoogopgeleid

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

59,8
68,4
81,9

63,1
69,7
79,5

60,3
70,0
75,0

61,4
71,2
80,4

64,3
69,5
78,0

63,2
70,1
80,6

63,5
75,7
80,3

56,5
69,2
81,6

55,9
73,7
81,4

59,1
71,3
78,7

63,5
75,1
76,2

62,1
74,9
77,6

62,3
67,6
75,3

56,5
65,3
76,8

60,6
63,3
78,3

50,8
70,0
77,9

54,2
72,8
79,8

53,4
68,6
69,5

47,8
62,0
78,3

59,0
71,1
72,8

Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

Tabel A12
Gezonde levensverwachting in jaren

Jaar
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
Levensverwachting in als goed ervaren gezondheid
Mannen – 60 jaar
14 13,3 14,5 14,1 13,7
14 14,2 14,2 14,5 14,8
15 14,5 15,1
Mannen – 65 jaar
11,2 10,4 11,6 11,3 10,9 11,2 11,5 11,5 11,7 11,8 12,2
12 12,4
Mannen – 70 jaar
8,6 7,6 8,9 8,7 8,3 8,6 8,9 8,5 8,8 8,8 9,2
9 9,4
Vrouwen – 60 jaar
14,4 14,4
14 14,2 14,4
14 14,4 14,9 14,9 15,5 15,7 15,2 15,4
Vrouwen – 65 jaar
11,5 11,4 11,2 11,1 11,3 11,2 11,6 11,9 12,2 12,7 13,2 12,6 12,4
Vrouwen – 70 jaar
8,7 8,5 8,4 8,3 8,4 8,6 8,5 9,2 9,2 9,9 10,3 9,7 9,6
Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid
Mannen – 60 jaar
19,4 19,9 20,2
20 20,5 20,5 20,4 20,9 21,2 21,3 21,7 20,8 21,6
Mannen – 65 jaar
15,6 16,1 16,4 16,2 16,9 16,8 16,6 17,4 17,5 17,5 17,9 17,3 17,8
Mannen – 70 jaar
12,3 12,5
13 12,7 13,3 13,1 12,9 13,6 13,9 13,9 14,1 13,8
14
Vrouwen – 60 jaar
21,3 21,6 21,5 21,6 21,8
22 22,1 22,5 22,3 21,9 22,1 22,1 22,6
Vrouwen – 65 jaar
17,5 17,8 17,7 17,7 18,1 18,1 18,4 18,6 18,7 18,1 18,5 18,5 18,8
Vrouwen – 70 jaar
14 14,1 13,7 13,9 14,6 14,5 14,7 14,9
15 14,6 14,8 14,7
15
Bron: CBS Microdata. Bewerking door ROA

48 Appendix

Appendix B: Gebruikte databestanden

De huidige monitor wordt net zoals de vorige monitor gevuld met data die periodiek
beschikbaar zijn. Bij het CBS zijn administratieve data jaarlijks beschikbaar op basis van
gegevens van de belastingdienst, UWV en gemeenten over werk, inkomstenbron (werk,
uitkering, pensioen), hoogte van het inkomen en vermogen. Deze gegevens worden
aangevuld met informatie uit enquêtes die jaarlijks worden uitgezet.
In de huidige monitor wordt de periode 2007-2019 in beeld gebracht voor de groep 55-75jarigen die op 31 december van elk jaar in Nederland wonen. De volgende bestanden
zijn gebruikt.
1.

2.

3.

4.

5.

Inkomensbronnen (SECMBUS). Dit is een CBS-microdatabestand met per persoon
alle inkomensbronnen (loondienst, eigen bedrijf, uitkering) en de belangrijkste inkomensbron. De SECMBUS is beschikbaar voor alle jaren tussen 2007 en 2019.
Hoogte van het inkomen. Hiervoor wordt gebruikgemaakt van de CBS-microdatabestanden IPI en INPATAB. Dit bestand bevat onder andere informatie over de
hoogte van het inkomen uit arbeid (loon en inkomen als zelfstandige), inkomen
uit uitkering (naar type uitkering, waaronder pensioen en lijfrente) en inkomen uit
vermogen. Ook bevat het bestand informatie over de koopkracht van personen. IPI
is beschikbaar voor de jaren 2007 tot en met 2010. INPATAB is beschikbaar van 2011
tot en met 2019.
Enquête beroepsbevolking (EBB). Deze enquête bevat periodieke informatie
over beroepen en inkomen. Het geeft een beeld van de koppeling tussen beroep
en inkomen op verschillende dimensies, zoals de leeftijdssamenstelling binnen
beroepen/beroepsgroepen en de investeringen in scholing. Ook wordt duidelijk wie
niet werkt en wat de reden daarvoor is. De EBB is beschikbaar voor alle jaren (20072019)
Nederlandse Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA). Dit is een enquête van TNO en
CBS onder werknemers tussen de 15 en 65 jaar (2003-2013) of tussen de 15 en 75 jaar
(vanaf 2014). De vragenlijst bevat onder andere vragen over werktijden, werkdruk,
emotionele en fysieke werkbelasting, gezondheid, chronische ziekten, functioneren
en inzetbaarheid, opleiding en ontwikkeling. In 2014 is de steekproef vergroot van
80.000 naar 140.000 werknemers. De NEA is beschikbaar voor de jaren 2005-2019.
De NEA wordt bekeken vanaf 2010, omdat in 2008 de vragen over het inzetten van
maatregelen voor ouderen niet ingevuld waren.
Werkgeversenquête arbeid (WEA). De WEA is een enquête van TNO en CBS onder
werkgevers met ten minste twee werknemers. De vragenlijst wordt jaarlijks ingevuld door 5.000 werkgevers. De vragenlijst bevat onder andere vragen over de maatregelen die werkgevers nemen om werknemers inzetbaar te houden. De WEA is

49

beschikbaar van 2008 tot en met 2016 en is sinds de laatste monitor niet geüpdated.
Derhalve laat deze rapportage geen nieuwe resultaten zien op basis van de WEA.
6. Zelfstandigen Enquête Arbeid (ZEA). De ZEA is een enquête van TNO en CBS onder
zesduizend zelfstandig ondernemers over arbeidsomstandigheden en inzetbaarheid van zelfstandigen. De vragen komen deels overeen met de NEA-vragenlijst. De
enquête is als pilot uitgevoerd in 2012 en daarna in 2015, 2017 en 2019. Deze enquête
wordt elke twee jaar herhaald.
7. Gezondheidsenquête. De gezondheidsenquête is een enquête die inzicht geeft in
de ontwikkelingen in de gezondheid, de medische contacten, de leefstijl en het
preventieve gedrag van de bevolking in Nederland. De ondervraagde personen zijn
0 jaar en ouder die woonachtig in Nederland zijn. De gezondheidsenquête is van
2010 tot 2019 beschikbaar en wordt elk jaar herhaald.
8. Pensioenaanspraken Statistiek (PAS). Dit bestand bevat per persoon de hoogte van
hun tweede-pijler pensioenaanspraak. PAS is beschikbaar voor 2015 en 2016.
9. GBAPERSOONTAB. Persoonskenmerken van alle in de GBA ingeschreven personen.
GBAPERSOONTAB is gebruikt om de populatie te bepalen en hun leeftijd te bepalen.
Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt van de 2019-versie van het GBAPERSOONTAB.
10. GBAADRESOBJECTBUS. Adreskenmerken van personen die in de gemeentelijke
bevolkingsregisters ingeschreven (hebben ge)staan. Door het GBAADRESOBJECTBUS
te koppelen aan het GBAPERSOONTAB kan per jaar een selectie gemaakt worden van
de personen die in Nederland woonachtig zijn. GBAADRESOBJECTBUS is beschikbaar voor de gehele periode (2007-2019).

50 Appendix

Appendix C: Inhoud van de monitor

De monitor bevat de volgende variabelen voor de periode 2007-2019:
Wensen en mogelijkheden
yy Tot welke leeftijd (fysiek en geestelijk) kunnen werken (NEA/ZEA 55-65 jaar)
yy Tot welke leeftijd willen doorwerken en verwachten door te kunnen werken (NEA/
ZEA 55-65 jaar)
Intermediaire effecten (stromen)
Stromen in en uit werk (CBS), op basis van belangrijkste inkomstenbron
yy % uitstroom uit werk naar
yy ZW/WIA
yy WW
yy Bijstand (uitsplitsen naar zelfstandigen en loondienst)
yy Pensioen (uitsplitsen naar zelfstandigen en loondienst)
yy Geen inkomen (uitsplitsen naar zelfstandigen en loondienst)
yy % instroom in werk (vanuit bijstand, WW, WIA, ZW, geen inkomen)
yy Gemiddelde pensioenleeftijd werknemers (leeftijd op basis van GBA)
Intermediaire effecten (beleid op taakverlichting en taakuitbreiding)
yy (NEA) % werknemers dat aangeeft…
yy …gemakkelijk een andere baan te kunnen vinden bij huidige werkgever
yy …gemakkelijk een andere baan te kunnen vinden bij een andere werkgever
yy …in de laatste 2 jaar van functie is veranderd
yy …in de laatste 2 jaar een functie uitbreiding heeft gehad
yy …in de laatste 2 jaar een promotie heeft gemaakt
yy …in de laatste 2 jaar van een hogere naar een lagere functie is gegaan
Verhogen inzetbaarheid werknemers
yy % werknemers dat in de afgelopen vier weken aangeeft een opleiding te volgen die
minder dan 6 maanden duurt (EBB)
yy Betaald door werkgever
yy Betaald door werknemer
Uitkomsten
Arbeidsparticipatie
yy Bevolking 55-75 jaar (Statline)
yy Werkzame beroepsbevolking (EBB) (uitsplitsing naar zelfstandig/loondienst/beide)

51

Belangrijkste inkomstenbron (SECMBUS)
yy Pensioen/AOW
yy WIA/ZW
yy WW
yy Bijstand
yy Overig inkomen: inkomen uit sociale voorziening en meewerkend gezinslid
yy Geen inkomen
Inkomstenbron (SECMBUS) (iedereen met inkomen uit die bron, dus ook samenloop met
andere inkomstenbronnen)
yy Pensioen/AOW
yy Waarvan samenloop met inkomen uit onderneming/loondienst
yy WIA/ZW
yy Waarvan samenloop met inkomen uit onderneming/loondienst
yy WW
yy Waarvan samenloop met inkomen uit onderneming/loondienst
yy Bijstand
yy Waarvan samenloop met inkomen uit onderneming/loondienst
yy Geen inkomen
Hoogte inkomen (INPATAB)
yy Gemiddeld persoonlijk bruto-inkomen
Inzetbaarheid (NEA/ZEA 55-65 jaar)
yy % dat gemakkelijk kan voldoen aan fysieke eisen die het werk stelt
yy % dat gemakkelijk kan voldoen aan psychische eisen die het werk stelt
Gezondheid (Gezondheidsenquête) (vanaf 2010)
yy Algemene gezondheid (5-puntsschaal) (vanaf 2010)
yy Gezonde levensverwachting (Statline)
Alle reeksen zijn waar mogelijk uitgesplitst naar leeftijd, zodat de ontwikkelingen voor
65-jarigen apart in beeld konden worden gebracht. Indien dit niet mogelijk was zijn leeftijdsklassen gehanteerd. Daarnaast zijn waar mogelijk per leeftijdsjaar of per leeftijdsklasse uitsplitsingen gemaakt naar opleidingsniveau (laag, middelbaar, hoog) of inkomensniveau (bruto persoonlijk inkomen).
Voor opleidingsniveau is data uit de betreffende enquête gebruikt waar toepasbaar
(EBB, NEA, ZEA, Gecon). Voor de overige tabellen is opleidingsniveau afgeleid vanuit de
koppeling met het opleidingsniveaubestand.
Daarbij zijn de volgende inkomensklassen gehanteerd:
1. negatief inkomen of een inkomen van nul
2. hoger dan nul en lager of gelijk aan het minimumloon

52 Appendix

3. hoger dan minimumloon en lager of gelijk aan modaal
4. boven modaal tot twee keer modaal
5. meer dan twee keer modaal

Appendix

53