Waterbeschikbaarheid voor de
bereiding van drinkwater tot 2030 –
knelpunten en oplossingsrichtingen

RIVM-briefrapport 2023-0005
R.C. van Leerdam et al.

RIVM-briefrapport 2023-0005

Colofon

© RIVM 2023
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van zijn producten.
Op dit moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt
dit vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM-2023-0005
R.C. van Leerdam (auteur), RIVM
J.H. Rook (auteur), RIVM
L. Riemer (auteur), RIVM
N.G.F.M. van der Aa (auteur), RIVM
Contact:
R.C. van Leerdam
Duurzaamheid Drinkwater Bodem
robin.van.leerdam@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat, directie Water, Ondergrond en Marien in
het kader van project Bescherming drinkwaterbronnen (M/270101/20)

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 1 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 2 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Publiekssamenvatting

Waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater tot
2030 - knelpunten en oplossingsrichtingen
Naar verwachting zal de vraag naar drinkwater in Nederland in 2030
veel groter zijn dan in 2020. Dat komt onder andere doordat de
economie dan is gegroeid, net als het aantal inwoners. Door
klimaatverandering (warme zomers) is er meer drinkwater nodig maar is
er minder beschikbaar. Naar verwachting moet er in 2030 circa 100
miljoen kubieke meter meer drinkwater worden gemaakt dan in 2020.
Drinkwater wordt gemaakt van oppervlakte- en grondwater. Het is nu
niet zeker of er in 2030 genoeg water is voor de productie van
drinkwater. Om meer drinkwater te kunnen maken, zoeken
drinkwaterbedrijven nieuwe bronnen in grond- of oppervlaktewater.
Volgens het RIVM gaat dat alleen lukken als alle waterpartijen (de
drinkwaterbedrijven, provincies, rijksoverheid, waterschappen en
gemeenten) met elkaar samenwerken.
Drinkwaterbedrijven krijgen vergunningen om bepaalde hoeveelheden
oppervlakte- en grondwater te mogen gebruiken. Zij houden daarbij het
liefst een bepaalde reserve aan om ook genoeg drinkwater te kunnen
maken als er onverwacht meer vraag naar is, bijvoorbeeld in warme
zomers.
In 2020 was er voor heel Nederland genoeg water beschikbaar voor de
drinkwaterproductie (ongeveer 1,4 miljard kubieke meter). Maar per
provincie zijn er soms nu al niet genoeg reserves direct beschikbaar. Dat
is bijvoorbeeld zo in Gelderland, Overijssel, Groningen, en in het
westelijk deel van Zuid-Holland. Hierdoor kunnen problemen ontstaan
bij een onverwacht grotere vraag naar drinkwater. In andere provincies
hebben drinkwaterbedrijven al binnen enkele jaren extra bronnen voor
drinkwater nodig om in 2030 of eerder aan de vraag te kunnen blijven
voldoen. Daarom moeten waterpartijen nu al beginnen met zoeken naar
nieuwe winningen.
Een knelpunt is dat drinkwaterbedrijven nu al vaak de hele hoeveelheid
oppervlakte- of grondwater gebruiken waarvoor ze een vergunning
hebben. Ze hebben daardoor niet genoeg reserves. Ook kan door
recentere afspraken met de overheid om de natuur te beschermen, vaak
niet de hele hoeveelheid water worden gebruikt die in oudere
vergunningen was toegestaan.
Om de tekorten tegen te gaan, is het belangrijk dat het Nederlandse
watersysteem zowel droogte als langere natte perioden aankan.
Bijvoorbeeld door regenwater minder snel af te voeren en grotere
voorraden in de duinen en het IJsselmeer aan te leggen. Daarnaast
stimuleren de waterpartijen dat mensen en bedrijven bewust en zuinig
water gebruiken. Ook worden nieuwe winlocaties gezocht of bestaande

Pagina 3 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

vergunningen uitgebreid. Dit kunnen ook andere soorten bronnen zijn,
zoals brak (grond)water.
Kernwoorden: bronnen voor bereiding drinkwater, winningscapaciteit,
vergunningsruimte, waterbeschikbaarheid, grondwater,
oppervlaktewater, knelpunten, oplossingsrichtingen, 2030

Pagina 4 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Synopsis

Water availability for drinking water production up to 2030:
difficulties and solutions
Dutch demand for drinking water is expected to be substantially higher
in 2030 than in 2020. Reasons for this include a growing economy and
expanding population. Climate change (with warm summers) will push
demand for drinking water up even as availability goes down. It is
estimated that 100 million m³ more drinking water will be needed in
2030 relative to 2020.
Drinking water is produced from surface water and groundwater. There
is no certainty at present that the supplies of surface water and
groundwater will be sufficient to meet the demand for drinking water in
2030. Drinking water companies are currently working to find new
surface and groundwater sources from which to produce drinking water.
According to RIVM, the success of these efforts depends on cooperation
among all water stakeholders (drinking water companies, water boards
and municipal, provincial and national authorities).
Drinking water companies are licensed to use fixed quantities of surface
and groundwater. They also try to maintain reserves to ensure sufficient
drinking water availability in the event of unexpected higher demand, as
in hot summers.
In 2020, water availability was sufficient to produce drinking water for
the whole of the Netherlands (approximately 1.4 billion m³).
Nevertheless, there are already provinces where reserves are not always
immediately available. This is the case in Gelderland, Overijssel,
Groningen and the western part of South Holland. This could lead to
problems if the demand for drinking water becomes higher than
expected. In other provinces, drinking water companies need to find
additional sources for drinking water within the next few years to
continue meeting demand in or even before 2030. Stakeholders must
therefore begin searching for new extraction sites now.
One difficulty is that drinking water companies are often already using
all the surface or groundwater they are licensed to extract and thus
have insufficient reserves. Another is that they are often unable to use
the full quantity of water permitted under older licences due to more
recent nature protection agreements with government.
To protect against shortages, the Netherlands needs a water system
that is able to cope with both drought and prolonged wet periods.
Possible solutions include reducing rainwater run-off and building up
larger water reserves in the dunes and IJsselmeer. Meanwhile, water
stakeholders are working to raise public and industry awareness about
water use and conservation. Work is also being done to find new
extraction sites and expand existing licences, for instance to include
different types of sources, such as brackish groundwater.
Pagina 5 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Keywords: drinking water production sources, extraction capacity,
licensing scope, water availability, groundwater, surface water,
difficulties, possible solutions, 2030

Pagina 6 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Inhoudsopgave
Samenvatting — 11
1

Inleiding — 17

2

Begrippen en definities — 21

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Huidige beschikbaarheid van water voor
drinkwaterbereiding — 25
Vergunnings- en convenantruimte — 29
Technische winningscapaciteit — 29
Maatgevende productiecapaciteit — 30
Noodzakelijke productiecapaciteit en operationele reserve — 30
Hoeveelheid onttrokken water — 30
Conclusie — 31

4
4.1
4.2

Toenemende vraagontwikkeling — 33
Actuele vraagontwikkeling — 33
Prognoses tot 2030 en verder — 33

5
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3

Knelpunten voor waterbeschikbaarheid — 37
Inleiding — 37
Soorten knelpunten — 37
Inleiding — 37
Overschrijdingen (maand)vergunning door piekvraag — 38
Volledige benutting winvergunningen/onvoldoende operationele
reserve — 38
Beperkte beschikbaarheid oppervlaktewaterbronnen — 39
Beperking grondwaterwinning ten behoeve van natuurherstel (inclusief
Natura2000) — 39
Niet benutten winvergunning vanwege beperkte winnings- of
productiecapaciteit — 40
Bronnen van onvoldoende kwaliteit — 41
Omgevingsfactoren en onvoldoende draagvlak bij stakeholders — 42
Productieverliezen door noodzakelijk gebruik van omgekeerde
osmose — 43
Knelpunten per voorzieningsgebied — 43

5.2.4
5.2.5
5.2.6
5.2.7
5.2.8
5.2.9
5.3
6
6.1
6.2

Winningsopgaves tot 2030 — 45
Behoefte aan extra winningscapaciteit en vergunningsruimte per
drinkwaterbedrijf — 45
Winningsopgave tot 2030 — 46

7
7.1
7.1.1
7.1.2
7.1.3
7.1.4
7.1.5
7.1.6
7.1.7

Oplossingsrichtingen voor de periode tot 2030 — 51
Algemene oplossingsrichtingen — 51
Klimaatrobuuste inrichting watersysteem — 51
Bewust watergebruik — 52
Nieuwe winningen ontwikkelen — 53
Vergunning uitbreiden of aanpassen — 53
Diepinfiltratie — 53
Extra innamecapaciteit oppervlaktewater — 53
Diversificatie bronnen — 54
Pagina 7 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

7.1.8
7.1.9
7.1.10
7.2

7.7

Vergroten buffercapaciteit in de duinen en in bekkens — 54
Gebruik van alternatieve bronnen — 54
Extra inkoop van collega-bedrijf of vanuit het buitenland — 56
Oplossingsrichtingen voor overschrijdingen (maand)vergunning door
piekvraag — 56
Bewust en zuinig watergebruik — 56
Flexibeler inzet bestaande vergunningsruimte — 56
Oplossingsrichtingen voor beperking grondwaterwinning ten behoeve
van natuurherstel (inclusief Natura2000)) — 57
Oplossingsrichting voor het niet benutten winvergunning vanwege
beperkte winnings- of productiecapaciteit — 57
Oplossingsrichtingen voor water van onvoldoende kwaliteit — 57
Putten uit gebruik nemen, interceptieputten, of (tijdelijke) additionele
zuivering — 58
Toepassen geavanceerde zuivering — 58
Oplossingsrichtingen voor omgevingsfactoren en onvoldoende draagvlak
bij stakeholders — 59
Oplossingsrichtingen per drinkwaterbedrijf — 61

8

Conclusies — 65

9

Aanbevelingen — 67

10

Literatuur — 69

7.2.1
7.2.2
7.3
7.4
7.5
7.5.1
7.5.2
7.6

Bijlage 1 Brabant Water — 73
Bijlage 2 WMD — 78
Bijlage 3 Waterbedrijf Groningen — 81
Bijlage 4 WML — 86
Bijlage 5 Oasen — 90
Bijlage 6 Waternet — 94
Bijlage 7 Evides — 97
Bijlage 8 Dunea — 102
Bijlage 9 PWN — 108
Bijlage 10 Vitens — 112
10.1 Algemeen — 112
10.2 Cluster Flevoland — 116
10.3 Cluster Friesland — 117
10.4 Cluster Gelderland-Noord — 119
10.5 Cluster Gelderland-Oost — 120
10.6 Cluster Gelderland-Zuid — 122
10.7 Cluster Utrecht-West — 123
10.8 Cluster Utrecht-Zuid — 124
10.9 Cluster Utrecht-Randmeren — 125
10.10 Overijssel-Noord — 126
Pagina 8 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

10.11 Overijssel-Zuid — 127
Bijlage 11 Samenstelling begeleidingscommissie — 130

Pagina 9 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 10 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Samenvatting
Inleiding
Naar verwachting zal de vraag naar drinkwater in Nederland de
komende jaren stijgen. Dat komt onder andere door de verwachte
economische groei, bevolkingsgroei en door klimaatverandering.
Om na te gaan of er aan de toenemende vraag naar drinkwater kan
worden voldaan, is de huidige en toekomstige waterbeschikbaarheid (tot
2030) voor de bereiding van drinkwater geïnventariseerd. Daarnaast zijn
de knelpunten en oplossingsrichtingen op dit gebied op een rij gezet
voor de periode tot 2030, met 2020 als referentiejaar.
Dit rapport geeft antwoord op de volgende onderzoeksvragen.
1) Hoe groot is de huidige waterbeschikbaarheid voor de bereiding
van drinkwater per voorzieningsgebied van een drinkwaterbedrijf
en landelijk?
2) Welke knelpunten zijn er met betrekking tot
waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater op dit
moment en in de nabije toekomst (tot 2030 met 2020 als
referentiejaar)?
3) Wat is de totale additionele winningsopgave voor de periode van
2020 tot 2030?
4) Welke oplossingen zijn er om de knelpunten met betrekking tot
de waterbeschikbaarheid op te lossen in de periode tot 2030?
Om de verschillen per voorzieningsgebied te kunnen aangeven, is
informatie over o.a. de winningscapaciteiten en vergunningsruimtes bij
de drinkwaterbedrijven opgevraagd en in dit rapport weergegeven. Deze
informatie is per drinkwaterbedrijf beschikbaar. Een andere indeling,
zoals per provincie of zoetwaterregio, zou de analyse sterk compliceren.
Bedrijven maken soms gebruik van collectieve watersystemen waarmee
water aan meerdere (drinkwater)bedrijven, over provinciegrenzen heen,
wordt geleverd. Daardoor is niet altijd exact aan te geven welk deel
wordt gewonnen voor welk bedrijf ten behoeve van drinkwaterbereiding.
Ook zijn winvergunningen niet altijd hetzelfde gedefinieerd (bijvoorbeeld
uur- en jaardebiet). De gepresenteerde cijfers benaderen de situatie van
2020 zo goed mogelijk.
Huidige beschikbaarheid van water voor de bereiding van drinkwater
(referentiejaar 2020)
In het referentiejaar 2020 was de maatgevende productiecapaciteit (1,4
miljard m3 per jaar) landelijk gezien iets hoger dan de noodzakelijke
productiecapaciteit (1,3 miljard m3 per jaar). Dit betekent dat er op
landelijke schaal een operationele reserve was. 1
Regionaal waren er knelpunten: in Gelderland en Overijssel
(drinkwaterbedrijf Vitens), bij Dunea (Westelijk deel Zuid-Holland) en bij
Waterbedrijf Groningen was er in 2020 geen operationele reserve. De
gevolgen hiervan kunnen zijn dat er onvoldoende kan worden
ingesprongen op onverwachte vraagontwikkeling gedurende het jaar en

1

Zie Hoofdstuk 2 voor definities van begrippen.
Pagina 11 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

dat er onvoldoende water beschikbaar is om de verwachte groei van de
drinkwatervraag de komende jaren op te vangen.
De totale landelijke vergunningsruimte is circa 1,5 miljard m3. Deze mag
op bepaalde locaties niet volledig worden benut vanwege convenanten
die de netto beschikbare vergunningsruimte inperken vanwege
natuurherstel. Naar schatting is de convenantruimte landelijk circa 94%
van de vergunningsruimte. Voor grondwaterbedrijven is de lokale
beschikbare vergunning vaak de beperkende factor om de benodigde
hoeveelheid te kunnen winnen.
Toenemende vraagontwikkeling
De meeste drinkwaterbedrijven hebben op dit moment te maken met
een toenemende vraagontwikkeling door een toename van het
huishoudelijk gebruik en door toename van watervraag vanuit de
industrie. De meeste drinkwaterbedrijven breiden daarom voor 2030 de
winnings- en/of vergunningscapaciteit uit, afhankelijk van welke
limiterend is. Een dalende behoefteprognose is er momenteel bijna
nergens.
Knelpunten
Hieronder worden de belangrijkste knelpunten met betrekking tot de
waterbeschikbaarheid voor de periode tot 2030 genoemd.
- Bij sommige grondwaterbedrijven zijn overschrijdingen van de
(maand)vergunning door piekvragen, met name in de zomer, een
knelpunt. Winvergunningen zijn vaak al volledig benut en er is
onvoldoende operationele reserve en/of er zijn onvoldoende
beschikbare bronnen om aan de piekvraag te voldoen.
- Structureel is de volledige benutting van winvergunningen in veel
gebieden ook een knelpunt omdat de vraag naar drinkwater
toeneemt.
- Beperkte beschikbaarheid van oppervlaktewaterbronnen kan
voorkomen tijdens droge periodes vanwege lage aanvoeren.
- Ook komt het voor dat vergunde hoeveelheden niet benut mogen
worden vanwege convenanten ten behoeve van
natuurbescherming, natuurherstel of herstel van het
watersysteem.
- Een technisch knelpunt is soms dat een winvergunning niet benut
kan worden vanwege beperkte geïnstalleerde winnings- of
productiecapaciteit.
- Een ander knelpunt doet zich voor als het te winnen water
(tijdelijk) van onvoldoende kwaliteit is. Kwetsbare winningen
hebben daar eerder last van. Oppervlaktewaterwinningen moeten
regelmatig noodgedwongen de inname stoppen als de kwaliteit
op de plek van inname onvoldoende is.
- Draagvlak vinden voor het uitbreiden of realiseren van nieuwe
winningen bij stakeholders met andere en zelfs tegengestelde
belangen dan die van de drinkwatervoorziening wordt steeds
lastiger. De waterbelangen van deze andere partijen, zoals
industrie, landbouw, scheepvaart, recreatie en natuur, nemen toe
vanwege klimaatverandering, beperkte beschikbaarheid en
ruimtebeslag, waardoor ze minder bereid zijn de negatieve
gevolgen van een onttrekking voor de openbare
drinkwatervoorziening in een gebied te accepteren.
Pagina 12 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

Als het beschikbare water voor de drinkwaterbereiding van
mindere kwaliteit is, zal een grotere zuiveringsinspanning nodig
zijn, bijvoorbeeld door de inzet van omgekeerde osmose. Dit
zorgt voor grotere productieverliezen en daarmee een stijgende
ruwwaterbehoefte.

Opgave waterbeschikbaarheid voor 2030
De drinkwaterbedrijven zijn in twee groepen ingedeeld voor wat betreft
de behoefte aan extra winningscapaciteit en/of vergunningsruimte voor
de periode tot 2030 (Tabel 1). Vitens, Waterbedrijf Groningen (WBGr)
en Dunea hebben per direct meer winningscapaciteit of
vergunningsruimte nodig. De andere drinkwaterbedrijven hebben voor
2030 meer winningscapaciteit en/of vergunningsruimte nodig in (een
deel van) het voorzieningsgebied. Dit betekent dat er op dit moment al
acties en projecten in gang moeten worden gezet om dit te realiseren.
Tabel 1 Urgentie extra winningscapaciteit en/of vergunningsruimte voor
drinkwaterbedrijven.

Drinkwaterbedrijf
WML
Oasen
WMD
PWN
Brabant Water
Waternet
Evides
PWN
WBGr
Dunea
Vitens

Voor 2030 nodig

Direct nodig

Door de stijgende vraag naar drinkwater is er in 2030 bij vrijwel alle
drinkwaterbedrijven een toename van de noodzakelijke
productiecapaciteit 2 ten opzichte van 2020. De totale toename in 2030
wordt geschat op circa 102 miljoen m3.
De meeste drinkwaterbedrijven hebben in 2030 extra maatgevende
capaciteit en dus extra winningscapaciteit en/of vergunningsruimte
nodig ten opzichte van 2020 om aan de stijgende vraag te kunnen
voldoen. De extra benodigde maatgevende capaciteit in het jaar 2030 is
naar schatting 67 tot 102 miljoen m3/jaar ten opzichte van 2020.
Oplossingsrichtingen
Om de tekorten tegen te gaan voor de periode tot 2030, stimuleren de
overheid en drinkwaterbedrijven bewust en zuinig watergebruik binnen
zowel huishoudens als de industrie. Ook zetten de drinkwaterbedrijven
in op waterefficiëntie in de eigen bedrijfsprocessen.
Een belangrijke oplossingsrichting is het klimaatrobuuster maken van
het Nederlandse watersysteem (oppervlaktewater en grondwater). Dit
kan de beschikbaarheid voor waterwinningen vergroten. Hiervoor is een
transitie nodig van een afvoerend watersysteem naar een systeem dat

2

Zie hoofdstuk 2 voor definities van begrippen.
Pagina 13 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

water na natte periodes vasthoudt. In het Deltaprogramma Zoetwater,
maar ook regionaal, worden hiervoor maatregelen verkend.
Daarnaast worden nieuwe winlocaties gezocht en, indien mogelijk,
gerealiseerd en wordt gekeken of het mogelijk is bestaande
winvergunningen uit te breiden. Soms moet een bestaande winning nog
operationeel (winbaar) worden gemaakt als er wel een
onttrekkingsvergunning is, maar nog geen zuivering. Ook kunnen
bestaande winvergunningen soms flexibeler worden ingezet gedurende
het jaar zodat er op piekmomenten iets meer water gewonnen kan
worden. Via een procedure in het kader van de Wet Natuurbescherming
is het soms mogelijk om opgelegde winningsbeperkingen op te heffen.
Onderlinge inkoop en verkoop van drinkwater tussen
drinkwaterbedrijven of inkoop uit het buitenland is ook een manier om
regionale tekorten te verminderen.
Naast zoet grond- en oppervlaktewater wordt er ook gekeken naar de
mogelijkheid om van brak (grond)water of (voor de iets verdere
toekomst) van onconventionele bronnen zoals zeewater en rwzi-effluent
drinkwater te maken.
Een strategie om minder kwetsbaar en flexibeler te zijn als bij één van
de bronnen de waterbeschikbaarheid of de -kwaliteit onvoldoende is, is
het gebruik van meerdere bronnen (multi-bronnenstrategie).
Drinkwaterbedrijven kunnen door de buffercapaciteit in de duinen of
bekkens te vergroten gedurende een langere periode de winning van
water waarborgen. Dit is bijvoorbeeld nodig als door een calamiteit,
zoals een langdurige innamestop, geen voorgezuiverd oppervlaktewater
geïnfiltreerd kan worden.
Verder wordt onderzocht of het mogelijk is water tijdelijk diep in de
grond op te slaan (diepinfiltratie, Aquifer Storage and Recovery) om te
gebruiken in periodes met een grote drinkwatervraag.
Op sommige plekken wordt de innamecapaciteit vanuit rivieren
vergroot, zoals in 2021 in de Biesbosch. Hiermee kunnen tekorten weer
sneller worden aangevuld.
Drinkwaterbedrijven gebruiken vaker geavanceerdere
zuiveringsmethoden, zoals omgekeerde osmose en geavanceerde
oxidatie, om een robuuste barrière te creëren tegen verontreinigingen in
grond- of oppervlaktewater en zo onafhankelijk van de kwaliteit van de
bron te kunnen produceren.
Conclusie
Er zijn momenteel knelpunten met betrekking tot de
waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater. De knelpunten
nemen tot 2030 toe vanwege een verwachte grotere vraag naar
drinkwater, invloed van klimaatverandering en omdat de bronnen,
ondanks de opgave uit de Europese Kaderrichtlijn Water, steeds meer
onder druk komen te staan vanwege andere waterbelangen (industrie,
landbouw, natuur, recreatie).
Drinkwaterbedrijven, provincies, de rijksoverheid, waterschappen en
andere stakeholders werken samen aan oplossingen. De haalbaarheid en
realisatietermijn hiervan is echter onzeker. Veel knelpunten zijn niet op
een eenvoudige manier volledig op te lossen. Drinkwaterbedrijven
ervaren lange, moeilijke procedures bij het realiseren van nieuwe
winningscapaciteit. Om aan de stijgende drinkwatervraag in 2030 te

Pagina 14 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

kunnen voldoen, is een extra gezamenlijke inspanning en dialoog tussen
alle waterpartners nodig.
Aanbevelingen
Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en provincies wordt
aanbevolen om per regio de huidige en toekomstige
waterbeschikbaarheid en de watervraag voor de verschillende
watervragende functies te laten actualiseren. Eventuele conflicterende
belangen tussen verschillende functies in de beschikbaarheid worden
hiermee in beeld gebracht. Op basis van de dialoog met alle
watergebruikers en vergunningverleners/bevoegde gezagen moet in
gezamenlijkheid naar oplossingen worden gezocht.
Een betere kwaliteit van grond- en oppervlaktewater leidt ook tot een
grotere beschikbaarheid van kwalitatief goed water voor de bereiding
van drinkwater. Daarom wordt ook voor de waterbeschikbaarheid
aanbevolen om maximaal in te zetten op het halen van de doelen van de
KRW (Kaderrichtlijn Water).
Tevens wordt aanbevolen aan het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat en de betrokken partijen om de randvoorwaarden verder te
verkennen, zoals eventueel benodigde aanpassing van wet- en
regelgeving, voor de inzet van alternatieve bronnen voor de bereiding
van drinkwater.
Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het IPO, de
drinkwaterbedrijven en Vewin wordt aanbevolen om gezamenlijk na te
denken over het verkrijgen van meer inzetbare bronnen voor de
bereiding van drinkwater voor de korte en middellange termijn, om
hiermee knelpunten in de waterbeschikbaarheid te verminderen.
Tevens wordt aan het ministerie van IenW en de drinkwaterbedrijven
aanbevolen om te komen tot concrete doelstellingen voor bewust en
zuinig watergebruik in alle sectoren, en de ontwikkeling en inzet van
instrumenten en maatregelen om dit uiteindelijk te realiseren.

Pagina 15 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 16 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

1

Inleiding

Drinkwatervoorziening
Provincies, waterbeheerders en drinkwaterbedrijven hebben samen de
verantwoordelijkheid voor het veiligstellen van de drinkwatervoorziening
in Nederland. Provincies zijn verantwoordelijk voor het diepere
grondwater en zijn vergunningverlener voor onttrekkingen.
Rijkswaterstaat is als waterbeheerder verantwoordelijk voor de kwaliteit
en kwantiteit van rijkswateren. Waterschappen zorgen voor de kwaliteit
en kwantiteit van regionale wateren en ondiep grondwater. De
drinkwaterbedrijven zijn verantwoordelijk voor de inrichting van de
infrastructuur voor de productie en levering van drinkwater.
Nederland heeft tien drinkwaterbedrijven met elk hun eigen
voorzieningsgebied (Figuur 1). Enkele voorzieningsgebieden vallen
(vrijwel) samen met provinciegrenzen. Een paar drinkwaterbedrijven
leveren in meerdere provincies.
Drinkwater wordt geproduceerd uit zowel grondwater en
oevergrondwater (circa 60%) als oppervlaktewater (circa 40%). In
totaal zijn er ruim 200 winningen, het overgrote deel daarvan zijn
grondwaterwinningen.
Oppervlaktewaterwinningen en oevergrondwaterwinningen voorzien
West-Nederland en delen van Limburg, Groningen en Overijssel van
drinkwater. Een deel van het oppervlaktewater wordt geïnfiltreerd in de
duinen en na een duinpassage teruggewonnen. Grondwater vormt de
voornaamste bron voor drinkwater in de rest van Nederland.

Figuur 1 Voorzieningsgebieden (indicatief) van de tien drinkwaterbedrijven
in Nederland (Vewin, 2021).
Pagina 17 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Waterbeschikbaarheid voor bereiding drinkwater
Eén van de onderdelen die in de Beleidsnota Drinkwater 2021-2026
(Ministerie I&W, 2021) aandacht krijgt, is de beschikbaarheid van water
voor de bereiding van drinkwater en knelpunten die er zijn op dat
gebied. Er is behoefte aan een landelijk beeld van de beschikbaarheid
(technische winningscapaciteit en vergunningsruimte van winningen) en
van de knelpunten die opgelost moeten worden om ervoor te zorgen dat
de benodigde hoeveelheid gewonnen kan worden. De kwaliteit van
grond- en oppervlaktewater staat onder toenemende druk.
De deltascenario’s, mogelijke toekomstbeelden met zichttermijn van
2050 en 2100 (Wolters et al., 2018; Nationaal Deltaprogramma, 2021)
laten zien dat in de toekomst nog vaker dan nu watertekorten kunnen
optreden door klimaatverandering, verzilting en sociaaleconomische
ontwikkelingen. Dit heeft consequenties voor de drinkwatervoorziening.
De natuurlijke beschikbaarheid van grond- en oppervlaktewater, waaruit
drinkwater geproduceerd wordt, neemt af.
De informatie over knelpunten vormt de onderbouwing voor de
investeringen die drinkwaterbedrijven moeten doen om de maatgevende
capaciteit te vergroten. Ook is deze informatie van belang voor
discussies over waterverdeling tussen verschillende watervragende
functies, zoals drinkwatervoorziening, landbouw, scheepvaart, natuur en
industrie. Dit geldt zowel landelijk bij het maken van beleidskeuzes als
regionaal ten behoeve van de uitwerking van de Beleidsnota Drinkwater
en het Deltaprogramma Zoetwater. Het hoofddoel van de Deltabeslissing
Zoetwater is dat Nederland in de toekomst weerbaar is tegen
watertekort (Nationaal Deltaprogramma, 2021a). Hiervoor is
afstemming nodig tussen de verschillende watergebruikers.
Afbakening
Dit rapport richt zich op de waterbeschikbaarheid voor de bereiding van
drinkwater op de korte tot middellange termijn (tot 2030 met 2020 als
referentiejaar). Voor de langere termijn (2040, 2050 en verder) is door
de provincies en drinkwaterbedrijven het proces verkenning
drinkwatervoorziening doorlopen (IPO, Vewin, 2021). Hierin zijn
regionale strategieën opgesteld voor een robuuste
drinkwatervoorziening, inclusief de aanwijzing van aanvullende
strategische voorraden (ASV).
Onderzoeksvragen
Dit rapport gaat in op de volgende onderzoeksvragen:
1) Hoe groot is de huidige waterbeschikbaarheid voor de bereiding
van drinkwater per voorzieningsgebied van een drinkwaterbedrijf
en landelijk?
2) Welke knelpunten zijn er met betrekking tot
waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater op dit
moment en in de nabije toekomst (tot 2030 met 2020 als
referentiejaar)?
3) Wat is de totale additionele winningsopgave voor de periode van
2020 tot 2030?
4) Welke oplossingen zijn er om de knelpunten met betrekking tot
de waterbeschikbaarheid op te lossen in de periode tot 2030?
Pagina 18 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Werkwijze
Dit rapport geeft een landelijk overzicht van de beschikbaarheid van
water voor de bereiding van drinkwater, de knelpunten en
oplossingsrichtingen voor de periode tot 2030 met 2020 als
referentiejaar. De benodigde informatie is afkomstig uit de meest
recente leveringsplannen (2020) van de drinkwaterbedrijven. De
informatie hieruit is met de bedrijven afgestemd en verder aangevuld en
geactualiseerd. Om regionale verschillen te kunnen aangeven, is de
waterbeschikbaarheid per voorzieningsgebied van de
drinkwaterbedrijven gerapporteerd. Deze informatie is per
drinkwaterbedrijf beschikbaar.
Verantwoording
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat, directie Water, Ondergrond en Marien en
onder begeleiding van een commissie bestaande uit vertegenwoordigers
van de opdrachtgever, drinkwaterbedrijven, Vewin, RIWA Maas en KWR
(Bijlage 11). De resultaten zijn besproken tijdens enkele werksessies en
de deelnemers hebben individueel conceptversies van het rapport
becommentarieerd. Het commentaar en de beschikbare informatie tot
media 2022 is in dit rapport verwerkt.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden relevante begrippen en definities toegelicht.
Hoofdstuk 3 geeft een landelijk overzicht van de huidige
waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater. Hoofstuk 4 gaat
in op de ontwikkeling van de vraag naar drinkwater. In Hoofdstuk 5
worden de knelpunten met betrekking tot de waterbeschikbaarheid op
een rij gezet.
In hoofdstuk 6 wordt een schatting gemaakt van de winningsopgave in
2030. Hoofdstuk 7 geeft een overzicht van oplossingsrichtingen in de
periode tot 2030.
Tenslotte volgen de Conclusies en Aanbevelingen in hoofdstuk 8 en 9.

Pagina 19 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 20 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

2

Begrippen en definities

In dit hoofdstuk worden enkele voor dit rapport relevante definities en
begrippen toegelicht. Deze zijn deels overgenomen uit eerdere
rapportages op het gebied van waterbeschikbaarheid (Beuken en
Vreeburg, 2015, 2015a; RIVM, 2014) en zijn soms enigszins aangepast
aan de huidige definities die drinkwaterbedrijven hanteren.
Onderstaande begrippen worden echter niet altijd op dezelfde manier
gedefinieerd door de drinkwaterbedrijven.
Waterbeschikbaarheid
Het begrip ‘waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater’ is
gedefinieerd als het inzicht in de beschikbaarheid van water nu en in de
toekomst voor de bereiding van drinkwater. Het gaat om de
beschikbaarheid van grond- en oppervlaktewater, maar ook om
alternatieve bronnen. Ook het proces om dit inzicht te verkrijgen, om
optimalisaties te verkennen en waar nodig nieuwe of gewijzigde
afspraken te maken over maatregelen, verantwoordelijkheden en
inspanningen vallen onder het begrip waterbeschikbaarheid. Onder
‘waterbeschikbaarheid’ wordt dus niet alleen een product (inzicht,
afspraken), maar ook een proces (dialoog) verstaan.
Deze definitie is afgeleid van de ‘algemene definitie’ van
waterbeschikbaarheid voor alle watergebruikers, zoals beschreven in het
Deltaplan Zoetwater 2022-2027 (Ministerie van IenW, 2021) en op de
Helpdesk Water (2022) waarin het alleen gaat over zoet grond- en
oppervlaktewater.
Vergunningsruimte
De vergunningsruimte is de hoeveelheid water op jaarbasis waarvoor
vergunningen zijn afgegeven. Dit is vooral relevant voor de grondwateren oevergrondwaterwinningslocaties. In plaats van vergunningsruimte
worden ook wel de termen vergunningscapaciteit of (totale)
winvergunning gebruikt.
Convenantruimte
De convenantruimte is het benutbare deel van de vergunningsruimte.
Het convenant bevat bindende afspraken tussen de vergunningverlener,
het drinkwaterbedrijf en andere betrokken partijen, die de netto
beschikbare vergunningsruimte inperken, bijvoorbeeld ten behoeve van
natuurherstel. Het wordt ook wel de “duurzaam inzetbare
winvergunning” genoemd.
Technische winningscapaciteit
De geïnstalleerde en operationele capaciteit (vermogen) op jaarbasis om
water te winnen of in te nemen. Deze winningscapaciteit is inzetbaar als
andere factoren niet beperkend zijn (zie Maatgevende
productiecapaciteit).

Pagina 21 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Zuiveringscapaciteit
De geïnstalleerde en operationele capaciteit op jaarbasis om drinkwater
te zuiveren.
Maatgevende (productie)capaciteit
Het minimum van de vergunningsruimte, de convenantruimte, de
winningscapaciteit en de zuiveringscapaciteit. Het is de inzetbare
winningscapaciteit.
Noodzakelijke productiecapaciteit
De noodzakelijke productiecapaciteit omvat de netto productie plus
productie- en distributieverliezen en opslagen voor (1) prognosefouten,
(2) onverwachte vraagontwikkeling en (3) droge zomers (Figuur 2). Zie
ook de individuele definities van noodzakelijke productiecapaciteit van
drinkwaterbedrijven in Hoofdstuk 6.
Netto productie
Netto drinkwaterbehoefte minus en gros toelevering plus en gros
aflevering.
Netto drinkwaterbehoefte
De drinkwatervraag binnen een voorzieningsgebied van een
drinkwaterbedrijf.
En gros toelevering
Drinkwaterlevering van drinkwaterbedrijf A (verkoop) aan een ander
drinkwaterbedrijf.
En gros aflevering
Door een drinkwaterbedrijf ontvangen drinkwaterlevering van
drinkwaterbedrijf A (inkoop).
Reserves
Operationele reserve(capaciteit)
De operationele reserve wordt berekend als het verschil tussen
maatgevende en noodzakelijke productiecapaciteit.
Deze dient om verliezen en opslagen te compenseren en is ook
noodzakelijk om flexibiliteit in de bedrijfsvoering te creëren bij
onderhoud of storingen. Voor het dekken van de operationele reserve
zijn productiemiddelen aanwezig, zodat deze op korte termijn inzetbaar
is.
Niet-operationele reserve
Dit is de ruimte tussen de vergunningsruimte en het minimum van de
convenantruimte, de winningscapaciteit en de zuiveringscapaciteit.
Indien de vergunningsruimte kleiner is dan een van de drie hierboven
genoemde grootheden, is er geen niet-operationele reserve aanwezig.
Strategische reserve
Dit is de reservecapaciteit waarvoor geen winvergunning bestaat, maar
waarbij provincies of het Rijk wel de intentie hebben vastgelegd dat een
Pagina 22 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

dergelijk gebied of een hoeveelheid – indien nodig – additioneel
beschikbaar is voor waterwinning. Onderscheid kan worden gemaakt in
reserves bij bestaande winningen (in feite een extra winningscapaciteit)
en reserves in gebieden buiten de huidige wingebieden.
Daarnaast kan onderscheid worden gemaakt tussen de door provincies
aangewezen aanvullende strategische voorraden (ASV) en de nationale
grondwaterreserves (NGR) van het Rijk. ASV liggen deels binnen de in
de Structuurvisie Ondergrond (STRONG) weergegeven indicatieve NGRgebieden en deels erbuiten (Ministeries van IenW & EZK, 2018).
Hoeveelheid onttrokken water
De hoeveelheid onttrokken grond- of oppervlaktewater op jaarbasis ten
behoeve van de drinkwaterbereiding. In dit rapport gaat het om het jaar
2020 of om een gemiddelde van de afgelopen vijf jaren.
In Figuur 2 is de onderlinge relatie tussen enkele van deze begrippen
weergegeven. Niet alle pijlen hebben dezelfde betekenis. De vier pijlen
richting de maatgevende productiecapaciteit geven aan dat het
minimum van deze vier grootheden de maatgevende productiecapaciteit
bepaalt. De pijlen richting operationele reserve geven aan dat deze
wordt bepaald door het verschil tussen de maatgevende
productiecapaciteit en de noodzakelijke productiecapaciteit. De netto
productie wordt bepaald door de netto drinkwaterbehoefte (vraag)
gecorrigeerd voor en gros aflevering en toelevering. De noodzakelijk
productiecapaciteit is de netto productie plus opslagen en verliezen.

Figuur 2 Schematische weergave van de samenhang van enkele relevante
begrippen met betrekking tot de behoeftedekking van drinkwater (bewerkte
versie van RIVM, 2014).

Pagina 23 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 24 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

3

Huidige beschikbaarheid van water voor drinkwaterbereiding

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de waterbeschikbaarheid
(referentiejaar 2020) voor de bereiding van drinkwater per
voorzieningsgebied van een drinkwaterbedrijf en als totaal voor
Nederland (onderzoeksvraag 1). Hiervoor worden de volgende
parameters gerapporteerd: de vergunningsruimte, de convenantruimte,
de technische winningscapaciteit, de noodzakelijke productiecapaciteit,
de maatgevende capaciteit, de operationele reserve en de hoeveelheid
onttrokken water (Tabel 2).
Doordat drinkwaterbedrijven soms gebruik maken van collectieve
watersystemen (zoals de Watertransportmaatschappij RijnKennemerland, WRK) waarmee water aan meerdere
(drinkwater)bedrijven wordt geleverd, is niet altijd exact aan te geven
welk deel gewonnen wordt voor welk bedrijf ten behoeve van
drinkwaterbereiding 3. Ook zijn winvergunningen niet altijd hetzelfde
gedefinieerd (bijvoorbeeld uur- en jaardebiet). Bovendien zijn de
getallen steeds aan verandering onderhevig. De gepresenteerde cijfers
benaderen de situatie van 2020 (referentiejaar) zo goed mogelijk.
De winningen en vergunningen ten behoeve van de productie van
industriewater zijn in dit overzicht niet meegenomen als dit een andere
kwaliteit water is. Gebruik van drinkwater door de industrie via het
reguliere drinkwaternet is wel meegenomen.

3

Er wordt wel afgerekend binnen de WRK-structuur over de geleverde debieten.
Pagina 25 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 2 Vergunningsruimte, convenantruimte, technische winningscapaciteit, noodzakelijke productiecapaciteit, maatgevende
productiecapaciteit, operationele reserve, en de onttrokken hoeveelheid grond- en/of oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding (alles
in miljoen m3 per jaar) per drinkwaterbedrijf in 2020.

Drinkwaterbedrijf

Brabant Water
Waterleidingmaatschappij Drenthe
(WMD)
Waterbedrijf Groningen
(WBGr)
Waterleiding
Maatschappij Limburg
(WML)
PWN

Vergunningsruimte

Convenantruimte

Technische Maatgevende Noodzakelijke
winnings(productie)
productiecapaciteit
capaciteit
capaciteit
223 *
223
215

Operationele
reserve
(capaciteit)
8 (3,7%)

Onttrokken
hoeveelheid
2020
206,3

236,6

225

46,9

44,4

40

39,2

36,6

2,6 (7,1%)

37,1

74,5

48,5

54,3

47

53,2

-6,2 (-11,7%)

48,1

105,2

105,2 (n.v.t.)

86,5 *

86,5

83,6

2,9 (3,5%)

78,5

100#

100

116,5

102,9

99,2

3,7 (3,7%)

94 **

Dunea

112

92

85,8

85,8

86,1

-0,3 (0,35%)

83,5 ***

Oasen

62,7

60,8

51,85

51,85

48

3,85 (8,0%)

46,66

Evides

217

211

#

##

183,2

###

183,2

Waternet

112

112 (n.v.t.)

163 $

101

93

8 (8,6%)

101

Cluster Flevoland

38

38

37

37

27

1,5 (5,6%)

33

Cluster Friesland
Cluster GelderlandNoord
Cluster GelderlandOost
Cluster Gelderland-Zuid

69

57

54

54

59

-2,3 (-3,9%)

53

42

39

39

39

40

-1,1 (-2,8%)

38

52

50

46

46

48

-3,4 (-7,1%)

44

58

56

52

52

54

-0,6 (-1,1%

51

Cluster Utrecht-West

52

49

43

43

46

-2,1 (-4,6%)

41

Cluster Utrecht-Zuid

20

19

17

17

16

0,6 (3,8%)

16

Vitens

Pagina 26 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Drinkwaterbedrijf
Cluster UtrechtRandmeren
Cluster OverijsselNoord
Cluster Overijssel-Zuid
Totaal

Vergunningsruimte

Convenantruimte

Technische Maatgevende Noodzakelijke
winnings(productie)
productiecapaciteit
capaciteit
capaciteit

43

35

36

36

61

56

46

46

Operationele
reserve
(capaciteit)

Onttrokken
hoeveelheid
2020

46

-2,7 (-5,9%)

34

47

2,0 (4,3%)

45

-2,7 (-6,9%)

38

37

37

37

39

Circa 1540

Circa 1435

Circa 1445

Circa 1355

Circa 1320

* Maatgevende productiecapaciteit
** Gemiddeld over 2015 t/m 2019
*** Gemiddelde over de laatste 5 jaar
# Naar schatting 217 miljoen m3 per jaar. Zie toelichting hieronder.
## De convenantruimte van 211 miljoen m3/jaar. Zie toelichting hieronder.
### Zie toelichting Evides hieronder.
$ Ontwerpcapaciteit

Pagina 27 van 130

37
Circa 1270

RIVM-briefrapport 2023-0005

Toelichting bij Tabel 2
WMD: De noodzakelijke productiecapaciteit uit 2020 van 36,6 miljoen
m3 per jaar bestaat uit eigen drinkwatervraag van WMD + 10%
operationele reserve + en gros leveringen, op basis van de prognose uit
2020. Dit is de hoeveelheid water die WMD (volgens de inzichten toen)
netto moet kunnen produceren en beschikbaar moet hebben om te
kunnen distribueren. De daadwerkelijke grondwateronttrekking die
daarvoor nodig is zal altijd hoger zijn, omdat er een productieverlies is.
WMD heeft dat niet in de vraag zitten, en rekent bij de behoeftedekking
met de netto productiecapaciteit; niet met de bruto productiecapaciteit.
Het productieverlies van WMD is zo’n 4%. Van de 37,1 miljoen m3
onttrekking in 2020 heeft WMD 35,7 miljoen m3 drinkwater gemaakt.
Daaruit blijkt al dat de prognose uit 2020 een onderschatting was; 36,6
miljoen m3 was inclusief operationele reserve, terwijl WMD in praktijk
dus 35,7 miljoen m3 heeft gemaakt.
Waternet: de vergunningsruimte is gebaseerd op de vergunningsruimte
van de winningen in de duinen.
De maatgevende capaciteit van Waternet (101 miljoen m3 per jaar) is
kleiner dan het minimum van de vergunnings- en convenantruimte en
de ontwerpcapaciteit, omdat op locatie Weesperkarspel de
zuiveringscapaciteit limiterend is. Deze is niet vermeld in Tabel 2.
Dunea: De totale vergunningsruimte (diepinfiltratie en
oppervlaktewaterwinning) voor het duinsysteem van Dunea is 112
miljoen m3 per jaar. Door afspraken uit het verleden en drukte in de
omgeving verwacht Dunea in de praktijk dat maximaal 104 miljoen m3
realiseerbaar is. De vraag is wel of dat wenselijk is. Vanwege verkleinen
van de afhankelijkheid van Lek en Maas en keuze voor diversificatie in
het systeem kiest Dunea ervoor om dit niet te realiseren, maar te gaan
voor inzet van alternatieve, nieuwe bronnen.
Dunea heeft en vergunningsruimte voor oppervlaktewaterwinning van
circa 92 miljoen m3.
Evides: Voor de inname uit de Maas naar de Biesboschbekkens is geen
maximale inname gespecificeerd in een vergunning. De kwantiteit en
kwaliteit van het Maaswater zijn echter wel beperkend voor de winbare
hoeveelheid. Daarom is de actuele (2020) ingenomen hoeveelheid
aangehouden van 180 miljoen m3/jaar. Van de overige winningen
bedraagt de vergunningsruimte 37,3 miljoen m3/jaar en de
convenantruimte 31,8 miljoen m3/jaar.
De innamecapaciteit van de Biesboschbekkens is 15m3/s om de bekkens
snel weer op peil te kunnen brengen na een innamestop, de
winningscapaciteit van de overige winningen is 50,8 miljoen m3/jaar.
Voor schatting landelijke winningscapaciteit is hier 217 miljoen m3 per
jaar gebruikt.
Maatgevende capaciteit 2020: Dit is geen gebruikelijke term binnen
Evides (zie ook hierboven). Voor de schatting van het landelijk totaal
wordt gerekend met de convenantruimte van 211 miljoen m3/jaar.
Operationele reserve 2020: Bedrijfsbreed is er voldoende operationele
reserve bij Evides, omdat er voor inname uit de Maas naar de
Biesboschbekkens geen maximale inname is gespecificeerd. Echter
regionaal verwacht Evides voor 2030 een knelpunt in Midden-Zeeland.
Pagina 28 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Waterbedrijf Groningen (WBGr) kan op dit moment niet de volledige
convenant- en vergunningsruimte benutten, omdat inzet van de
vergunning op productielocatie Sellingen (3,5 miljoen m3/jaar) wordt
beperkt door de productiecapaciteit (2 miljoen m3/jaar). WBGr wil deze
productiecapaciteit uitbreiden tot vergunningscapaciteit. Maar vanwege
recent ontwikkelde NNN-natuur (Natuurnetwerk Nederland) in de
omgeving moet eerst een Natuurtoets uitgevoerd worden, waaruit moet
blijken of inzet van de volledige vergunning mogelijk of gewenst is, of
dat mitigerende en/of compenserende maatregelen noodzakelijk zijn.
Om toch te kunnen voldoen aan de drinkwatervraag mag WBGr op
productielocatie De Punt tijdelijk 1,5 miljoen m3/jaar meer water
onttrekken dan de convenantgrens op deze locatie.
Vitens: Noodzakelijke productiecapaciteit is bij de Vitens de
onttrekkingsbehoefte. Deze is van 2022. Operationele Reserve is
Operationeel Verschil bij Vitens: het verschil tussen (aanwezige)
Operationele Onttrekkingscapaciteit en Onttrekkingsbehoefte. Vanuit
cluster Flevoland is er jaarlijks een ROL-levering van 9 miljoen m3 per
jaar naar cluster Utrecht-randmeren.
Oasen: Er is een verschil tussen convenantruimte en vergunningsruimte,
omdat Oasen op basis van hydrologische gronden heeft bepaald dat de
winvergunning van één zuiveringsstation niet volledig kan worden benut
(slechts 3,75 miljoen m3 per jaar in plaats van de vergunde 5,6 miljoen
m3 per jaar).
3.1

Vergunnings- en convenantruimte
Tabel 2 toont de vergunningsruimte per drinkwaterbedrijf per jaar.
Grondwaterwingebieden hebben een jaarvergunning en een
maandvergunning (en soms een vergunning per etmaal). Voor
oppervlaktewaterwinningen is de inname vaak niet aan een vergund
jaarmaximum gebonden. Soms is er echter wel een uurmaximum
opgelegd. Voor duininfiltratiesystemen is daarom de
grondwateronttrekkingsvergunning aangehouden als vergunningsruimte.
Waar dat niet kan, bijvoorbeeld bij de inname uit de Maas naar de
Biesboschbekkens (Evides), wordt met de onttrokken hoeveelheid
gerekend. De totale landelijke vergunningsruimte is dan circa 1,5
miljard m3.
De vergunningsruimte van grondwaterwingebieden kan soms niet
volledig benut worden vanwege een convenant. In een convenant kan
zijn vastgelegd dat minder wordt onttrokken dan volgens de vergunning
is toegestaan vanwege bijvoorbeeld natuurbescherming. Daarom is de
convenantruimte, de duurzaam te winnen hoeveelheid uit de
vergunningsruimte, bij de meeste drinkwaterbedrijven kleiner dan de
vergunningsruimte. In totaal is de convenantruimte circa 1,4 miljard m3
per jaar. Enkele bedrijven hebben geen convenanten (aangegeven als
n.v.t. in Tabel 2). De totale landelijke convenantruimte is circa 94% van
de totale vergunningsruimte.

3.2

Technische winningscapaciteit
De winningscapaciteit is de geïnstalleerde en operationele capaciteit op
jaarbasis om water te winnen of in te nemen. De totale
winningscapaciteit is circa 1,4 miljard m3 per jaar. Voor sommige
Pagina 29 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

bedrijven is de maximale winningscapaciteit gelijk aan de maatgevende
productiecapaciteit, omdat nooit meer dan dat volume is gewonnen. Bij
Evides is een aanname gemaakt voor de jaarlijkse winningscapaciteit,
omdat de maximale uurinname vanuit de Maas geen representatieve
jaarhoeveelheid oplevert (zie toelichting onder Tabel 2).
3.3

Maatgevende productiecapaciteit
Dit is het minimum van de vergunningsruimte, de convenantruimte, de
winningscapaciteit en de zuiveringscapaciteit. Deze was in 2020 circa
1,4 miljard m3.

3.4

Noodzakelijke productiecapaciteit en operationele reserve
De noodzakelijke productiecapaciteit was in 2020 circa 1,3 miljard m3.
Omdat de maatgevende productiecapaciteit iets hoger was (Tabel 2)
was er landelijk gezien nog een operationele reserve. Bij Dunea 4,
verschillende clusters van Vitens 5 en bij Waterbedrijf Groningen was er
in 2020 echter geen operationele reserve.

3.5

Hoeveelheid onttrokken water
Tabel 2 en Figuur 3 tonen de hoeveelheid onttrokken grondwater,
oevergrondwater of oppervlaktewater op jaarbasis ten behoeve van de
drinkwaterbereiding per drinkwaterbedrijf (2020). In totaal werd in 2020
circa 1,3 miljard m3 per jaar gewonnen.

Figuur 3 De hoeveelheid onttrokken water (grondwater, oevergrondwater en
oppervlaktewater, 2020) voor de bereiding van drinkwater per drinkwaterbedrijf.

4
5

Door investeringen was de operationele reserve van Dunea in 2021 weer licht positief.
Vitens gebruikt de term “operationeel verschil”. Zie bijlage 10.

Pagina 30 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

3.6

Conclusie
In het referentiejaar 2020 was de maatgevende productiecapaciteit
landelijk gezien hoger dan de noodzakelijk productiecapaciteit. Dit
betekent dat er gemiddeld een operationele reserve was. Bij Dunea,
verschillende clusters van Vitens en Waterbedrijf Groningen was er in
2020 echter een negatieve operationele reserve. Ook elders kunnen
lokaal knelpunten optreden. Dat betekent dat er op dat moment (2020)
minder goed ingespeeld kon worden op onverwachte fluctuaties in de
vraag.
Convenanten zorgen er soms voor dat de hoeveelheid onttrokken water
van een winning moet worden beperkt. Naar schatting is de
convenantruimte landelijk circa 94% van de vergunningsruimte.
Naast de vergunnings- en convenantruimte kunnen de technische
winningscapaciteit en de zuiveringscapaciteit beperkende factoren zijn
voor de productie. Het minimum van deze vier bepaalt uiteindelijk de
maatgevende productiecapaciteit.
De totale hoeveelheid onttrokken grondwater, oevergrondwater en
oppervlaktewater voor de bereiding van drinkwater was in 2020 circa
1,3 miljard m3.

Pagina 31 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 32 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

4

Toenemende vraagontwikkeling

4.1

Actuele vraagontwikkeling
De meeste drinkwaterbedrijven hebben momenteel te maken met een
toenemende vraagontwikkeling door een toename van het huishoudelijk
gebruik (bevolkingsgroei, economische groei en een groeiend
drinkwaterverbruik per hoofd van de bevolking) en door toename van
watervraag vanuit de industrie. Een dalende behoefteprognose van
drinkwater is er momenteel nauwelijks.
Vanuit de landbouw is de toename van het drinkwaterverbruik beperkt.
Daar staat tegenover dat het gebruik van grond- en oppervlaktewater
voor alle watervragende functies samen wel fors is toegenomen in de
jaren 2018 tot en met 2020 (met warme, droge zomers) ten opzichte
van de jaren ervoor (CBS Statline, 2022; H2O, 2020, Van den Eertwegh
et al., 2021).
Meerdere drinkwaterbedrijven namen in 2020 een toename waar van de
drinkwatervraag vanwege de warme droge zomer. Een mogelijke
aanvullende oorzaak van de toename is het veelvuldig thuiswerken als
gevolg van de coronacrisis, waardoor mensen andere
waterverbruiksgewoontes aanleren (zoals vaker douchen).
Drinkwaterbedrijf Vitens geeft aan hierdoor een 5% stijging van de
drinkwatervraag te zien. Daarnaast was het aanwezigheidspercentage
hoger (minder op vakantie). Wellicht is deze stijging structureel als er
blijvend meer thuisgewerkt gaat worden.
In de provincie Groningen is de industriewatervraag over de afgelopen
jaren sneller toegenomen dan verwacht. Ook is de laatste paar jaar een
toename van het hoofdelijk verbruik vastgesteld en is er sprake van
bevolkingsgroei.
Vitens is sinds 2019 in verschillende regio’s kritisch ten aanzien van het
accepteren van zakelijke klanten die om een grote capaciteitsaansluiting
of -uitbreiding vragen. In overleg met de klant wordt bekeken of er
alternatieven voor de klant zijn die minder capaciteit vergen van de
openbare drinkwatervoorziening.
Bij Waternet neemt als gevolg van stedelijke uitbreidingen, economische
groei en de opmars van bijvoorbeeld datacenters, de vraag naar
drinkwater toe. Door de coronacrisis is de vraag echter tijdelijk
(2020/2021) gedaald, doordat veel kantoren leeg staan en er weinig
toerisme was.

4.2

Prognoses tot 2030 en verder
Voor de periode tot 2030, maar vooral op de langere termijn is de
verwachting dat voor bijna elk drinkwaterbedrijf meer winningscapaciteit
en/of vergunningsruimte nodig is vanwege een verwachte
vraagtoename. Er zijn verschillende scenario’s beschreven en
gepubliceerd voor het toekomstig drinkwatergebruik in Nederland.
RIVM-scenario’s
In een RIVM-rapport over scenario’s voor de drinkwatervraag tot 2040
(RIVM, 2015) wordt als basisprognose een stijging verwacht van 3
procent tussen 2010 en 2040. Voor het minimumscenario (Regional
communities) en het maximumscenario (Global Economy, GE) is gebruik
Pagina 33 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

gemaakt van de scenario’s voor de Studie Welvaart en Leefomgeving
(WLO). Deze WLO-scenario’s verschillen in mate van
internationalisering, economische groei en overheidssturing.
In het minimumscenario wordt een afname van circa 15 procent
verwacht. In het maximumscenario is op landelijke schaal de
verwachting dat de drinkwatervraag toeneemt met circa 30 procent.
Deze scenario’s zijn bedoeld zijn bedoeld om een indruk te geven van
mogelijke bandbreedte van toekomstige ontwikkeling en hiermee het
maatschappelijk debat te voeden ten behoeve van beleidsvorming.
In diverse regio’s heeft de drinkwatervraag zich de afgelopen jaren al
volgens het GE-scenario ontwikkeld (Nijsten et al., 2022).
Baggelaar
Baggelaar et al. (2022) werkten vier mogelijke ontwikkelingen van het
drinkwatergebruik uit om tot een prognose te komen van het
drinkwaterverbruik in Nederland tot en met 2040: een basisprognose,
een onder- en bovengrens van de prognose en een extra bovengrens
(Figuur 4).

Figuur 4 Historie en prognoses totaal drinkwatergebruik (Baggelaar et al.,
2022).

De basisprognose is gebaseerd op de veronderstelling dat zich een
continuering van de huidige ontwikkeling voordoet, of dat deze daarvan
op een voorspelbare manier afwijkt, in het licht van bijvoorbeeld
technische of gedragsmatige ontwikkelingen die zich nu al aftekenen.
Ook de twee grensprognoses zijn nog denkbaar en zijn bedoeld om een
indruk te verschaffen van de bandbreedte waarbinnen het
drinkwatergebruik zich kan gaan ontwikkelen. De extra bovengrens
dient ter verdiscontering van de maximale invloed van extreme
zomereffecten.
Volgens de basisprognose zal het drinkwatergebruik in Nederland
toenemen van 1197 miljoen m3 in 2021 tot 1272 miljoen m3 in 2040.
Volgens de ondergrens kan het afnemen tot 1076 miljoen m3 in 2040 en
volgens de bovengrens kan het toenemen tot 1470 miljoen m3 in 2040.
Volgens de extra bovengrens kan het toenemen tot 1524 miljoen m3 in
2040.
Pagina 34 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Deltascenario’s
Daarnaast zijn er de Deltascenario’s (Wolters et al., 2018). Dit zijn
scenariostudies over klimaatverandering. Het meest extreme scenario
voor drinkwatergebruik is het STOOM-scenario, waarin een stijging van
35% wordt verondersteld in 2050 ten opzichte van 2017. Dit scenario
gaat uit van sociaaleconomische groei en een snelle klimaatverandering.
In de andere Deltascenario’s wordt een lichtere stijging (10%) een
stabilisatie of een daling van het drinkwatergebruik verwacht.
Drinkwaterbedrijven
Drinkwaterbedrijven stellen zelf ook prognoses op met betrekking tot de
drinkwatervraag voor het eigen voorzieningsgebied om na te gaan of
uitbreiding van de vergunningsruimte, winnings- of productiecapaciteit
nodig is. In deze prognoses wordt minimaal tien jaar vooruitgekeken,
maar meestal twintig of dertig jaar. Hiervoor wordt vaak gebruik
gemaakt van bovengenoemde scenario’s.
Er wordt ook rekening gehouden met een opslag voor onverwachte
vraagontwikkeling (zie ook Figuur 2). Hiervoor hanteren de
drinkwaterbedrijven een waarde van 5% tot 10%.
Verkenning robuuste drinkwatervoorziening
In de Verkenning robuuste drinkwatervoorziening (IPO en Vewin, 2021)
wordt aangegeven welke regionale strategieën provincies en
drinkwaterbedrijven samen hebben opgesteld voor een robuuste
drinkwatervoorziening in 2040, 2050 en verder. Hiermee kan in de
toekomst ook aan de (toenemende) vraag naar drinkwater worden
voldaan.
In de verkenning wordt aangegeven hoe groot de opgave is per
provincie en voor heel Nederland voor de komende decennia en hoe
hieraan kan worden voldaan.
Er zijn verschillende oplossingsrichtingen uitgewerkt, waaronder het
aanwijzen en inzetten van aanvullende strategische voorraden (ASV),
(drink)waterbesparing, het gebruik van alternatieve bronnen,
beschermingsbeleid en monitoring van de drinkwatervraag.
Bij de aanwijzing van de ASV wordt de vraagprognose voor de periode
2040-2050 gebruikt. Hiervoor wordt uitgegaan van het GE-scenario of
het STOOM-scenario.
Er moet wel rekening mee worden gehouden dat in het traject tussen
aanwijzing en realisatie van de ASV in de praktijk vergelijkbare
knelpunten kunnen ontstaan als beschreven in dit rapport voor de
periode tot 2030.
Beleidsnota Drinkwater
In de Beleidsnota Drinkwater 2021-2026 is aangekondigd dat het Rijk in
2023 een verkenning gaat uitvoeren naar de beschikbaarheid van
drinkwaterbronnen op de lange termijn (2050 met doorkijk naar 2100).
Hierbij wordt gebruik gemaakt van nieuwe Deltascenario’s die in 2023
beschikbaar komen. Ook wordt rekening gehouden met de ontwikkeling
van de drinkwatervraag, mede in het licht van nog te maken
strategische keuzes over de aanpak om zuiniger met drinkwater om te
gaan (Ministerie van IenW, 2021a).

Pagina 35 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 36 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

5

Knelpunten voor waterbeschikbaarheid

5.1

Inleiding
Dit hoofdstuk geeft antwoord op onderzoeksvraag 2: welke knelpunten
zijn er met betrekking tot waterbeschikbaarheid voor de bereiding van
drinkwater op dit moment en in de nabije toekomst (tot 2030)?
Momenteel is er in Nederland op jaarbasis voldoende water beschikbaar
om aan de landelijke drinkwatervraag te voldoen, maar regionaal en
seizoensafhankelijk kunnen er watertekorten ontstaan. Voor de periode
tot 2030 voorzien de drinkwaterbedrijven lokaal of regionaal knelpunten
met betrekking tot de beschikbaarheid van water. Er lopen daarom
onderzoeken en er zijn projecten gepland om de capaciteit, waar nodig,
te vergroten.
In bepaalde gebieden is de nood echter nu al hoog. In Overijssel moet
op korte termijn naar onconventionele oplossingen worden gezocht.
Vitens en de provincie zijn hierover in overleg (Vitens, 2021; H2O, 2022,
Bijlage 10). Ook in andere gebieden, zoals in Gelderland (Vitens), in het
westelijk deel van Zuid-Holland (Dunea) en in de provincie Groningen
(WBGr) kampen de drinkwaterbedrijven met een negatieve operationele
reserve (zie ook Hoofstuk 3 en Tabel 2). De gevolgen hiervan kunnen
zijn dat er onvoldoende kan worden ingesprongen op onverwachte
vraagontwikkeling gedurende het jaar en dat er onvoldoende water
beschikbaar is om de verwachte groei van de drinkwatervraag de
komende jaren op te vangen.
Dit hoofdstuk schetst een landsbreed beeld van de knelpunten voor de
waterbeschikbaarheid voor de periode tot 2030.

5.2

Soorten knelpunten

5.2.1

Inleiding
Tabel 3 toont de belangrijkste knelpunten met betrekking tot
waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater. Er is
aangegeven of het typisch een knelpunt is voor grondwaterbedrijven of
zowel voor grond- als oppervlaktewaterbedrijven. De knelpunten worden
hierna verder toegelicht.
Tabel 3 Overzicht knelpunten waterbeschikbaarheid voor bereiding van
drinkwater. Er is onderscheid gemaakt tussen oppervlaktewater- (OW) en
grondwaterbedrijven (GW).

Knelpunt
Overschrijdingen (maand)vergunning door piekvraag
Volledige benutting winvergunningen / onvoldoende
operationele reserve
Beperkte beschikbaarheid oppervlaktewaterbronnen tijdens
droge periodes
Beperking grondwaterwinning ten behoeve van natuurherstel
(inclusief N2000)
Niet benutten winvergunning vanwege beperkte winnings- of
productiecapaciteit
Bronnen van onvoldoende kwaliteit
Innamestop door slechte oppervlaktewaterkwaliteit

OW

Pagina 37 van 130

GW

RIVM-briefrapport 2023-0005

Knelpunt
Onvoldoende draagvlak bij stakeholders / vertraging in
realisatie vergunde hoeveelheid door omgevingsfactoren
Productieverliezen door noodzakelijk gebruik van omgekeerde
osmose

OW

GW

Drinkwaterbedrijven ervaren soms ook nog andere knelpunten, zoals
een te beperkte bergingscapaciteit (capaciteit reinwaterreservoirs)
tijdens periodes met een piekvraag, een ontoereikende capaciteit van
het transport- en/of distributienet en een beperkte investeringsruimte
voor de opgaves waar ze de komende jaren voor staan.
Drinkwaterbedrijven moeten de komende jaren onder andere investeren
in de winningen, de uitbreiding van zuiveringen, en er zijn de lopende
(vervangings)investeringen van onder andere het distributienetwerk. De
minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft eind 2021 de
gewogen gemiddelde vermogenskostenvoet (WACC) verhoogd om meer
investeringen mogelijk te maken (Ministerie van IenW, 2021b).
Desondanks zien sommige drinkwaterbedrijven de investeringsruimte
nog als een (toekomstig) knelpunt.
Deze knelpunten worden hier niet verder uitgewerkt, omdat ze buiten de
reikwijdte van dit rapport vallen.
5.2.2

Overschrijdingen (maand)vergunning door piekvraag
Tijdens warme, droge zomerperiodes kan het voorkomen dat de
drinkwatervraag gedurende periodes van dagen of weken significant
hoger is dan normaal. Door deze piekvraag kan een maandvergunning
voor grondwateronttrekking in winningsgebieden worden overschreden.
Dit is tijdens drie recente zomers (2018, 2019, 2020) voorgevallen bij
verschillende drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van grondwater.
Maandoverschrijdingen mogen soms in andere periodes van het jaar
gecompenseerd worden, maar als de piekvraag lang aanhoudt, kan ook
de jaarvergunning overschreden worden. Ook dit is voorgekomen.
Bij oppervlaktewaterbedrijven die infiltreren en onttrekken in de duinen
kan bij een grotere vraag naar drinkwater het overschrijden van de
vergunning voor onttrekkingen uit de duinen ook een knelpunt zijn.
Bij Vitens zijn de maandelijkse vergunde winningshoeveelheden een
tiende deel van de jaarlijkse vergunde hoeveelheid (in plaats van een
gelijkmatige verdeling van een twaalfde deel per maand). Hierdoor
ontstaat er enige flexibiliteit in de maandelijks onttrokken hoeveelheid.
De te veel onttrokken hoeveelheid moet echter wel weer in andere
maanden worden gecompenseerd, zodat nog steeds aan de
jaarvergunning wordt voldaan. Tijdens de droge zomers van de
afgelopen jaren liep de onttrekking in de warmste maanden op tot 24%
boven de gemiddelde maandelijkse onttrekking.

5.2.3

Volledige benutting winvergunningen/onvoldoende operationele reserve
Er kan een knelpunt ontstaan, wanneer de waterwinvergunningen in
wingebieden volledig worden benut en er (regionaal) behoefte is aan
meer capaciteit (in de nabije toekomst) vanwege bijvoorbeeld
bevolkingsgroei of een grotere vraag vanuit de industrie. Er kan dan op
de korte termijn een tekort ontstaan aan operationele reserve voor het
wingebied of voor een groter deel van het voorzieningsgebied.
Beperkingen vanwege bescherming van de natuur kunnen ook bijdragen
aan een tekort aan operationele reserve (zie paragraaf 5.2.5).
Pagina 38 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

De meeste drinkwaterbedrijven streven naar een opslag van 10% voor
onverwachte vraagontwikkeling en droge zomers. De operationele
reserve moet daarmee positief zijn. Verschillende drinkwaterbedrijven
hadden in 2020 deze positieve operationele reserve niet, gerekend voor
het gehele voorzieningsgebied. Lokaal binnen een voorzieningsgebied
kunnen deze knelpunten verschillen. De gevolgen van een te lage of
ontbrekende operationele reserve kunnen zijn dat er onvoldoende kan
worden ingesprongen op onverwachte vraagontwikkeling gedurende het
jaar, maar ook op de langere termijn als de drinkwatervraag stijgt.
Als operationele reserves te laag zijn, kan ongepland onderhoud van de
assets in de knel komen. Bij onderhoud worden veelal
bedrijfsonderdelen tijdelijk uit de operatie gehaald.
5.2.4

Beperkte beschikbaarheid oppervlaktewaterbronnen
Een ander knelpunt is de beperkte beschikbaarheid (kwantitatief) van
oppervlaktewaterbronnen. Bij lokaal gevoede oppervlaktewatersystemen
zoals de Drentse Aa (WBGr) staat de beschikbaarheid van water
gedurende langdurig warme en droge periodes onder druk, waardoor
moet worden afgeschaald in inname- en productiecapaciteit (zie Bijlage
3) terwijl de vraag dan juist groot is. Uit de stresstest in het kader van
het Deltaprogramma Zoetwater blijkt dat dit ook bij het IJsselmeer zou
kunnen gaan gebeuren (Kielen en Mens, 2021). In de periode daarvoor
kan het innamepunt van PWN te Andijk dan al verzilten.
Recent heeft Deltares een studie uitgevoerd waaruit bleek dat de kans
groot is dat er in de toekomst als gevolg van klimaatverandering steeds
vaker periodes met lage Maaswaterafvoeren zijn. Een afnemende
waterbeschikbaarheid uit de Maas is een potentieel risico voor de
drinkwatervoorziening in Nederland en België (Van der Krogt et al.,
2022).

5.2.5

Beperking grondwaterwinning ten behoeve van natuurherstel (inclusief
Natura2000)
Verschillende drinkwaterbedrijven hebben reductieafspraken gemaakt
(via convenanten met de provincie) voor de grondwaterwinning ten
behoeve van natuurherstel of in het kader van Natura2000. Er mag dan
minder worden gewonnen dan de hoeveelheid die in de vergunning staat
vermeld om schade aan de natuur, zoals verdroging, te voorkomen of te
herstellen. Veel winvergunningen zijn afgegeven voordat Natura 2000
gebieden werden aangewezen. Drinkwaterbedrijven hebben daarom
vaak wel een waterwetvergunning, maar er worden vanuit de Wet
natuurbescherming aanvullende maatregelen gesteld. Deze botsende
belangen verzwaren de winningsopgave en het brengt onzekerheid met
zich mee. Hieronder staan toelichtende voorbeelden.
WMD wint bij Assen-Oost 2,5 miljoen m3 per jaar minder dan op basis
van de vergunning zou mogen op grond van bestuurlijke afspraken.
Deze hoeveelheid komt alleen in productie na instemming van de
provincie Drenthe. Er zijn hier mogelijk effecten op de
natuurontwikkeling van het Drentsche Aa-gebied.
Brabant Water wint al jarenlang bij de winning Gilzerbaan 14,7 miljoen
m3 per jaar in plaats van de vergunde 18 miljoen m3 vanwege tijdelijke
beperkingen vanuit het Natura 2000-beheersplan. Aan Brabant Water is
recent een vergunning verleend in het kader Wet Natuurbescherming. In
het kader van art 2.4 lid 1 van deze wet stelt de provincie de
voorwaarde van uitvoering van monitoring met ‘hand aan de kraan’
Pagina 39 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

principe aan de inzet van de verhoging van de winning. Uit het oogpunt
van de drinkwatervoorziening voor het gebied rondom Tilburg, is er bij
Brabant Water hoge urgentie om de totale vergunningsruimte bij de
winning Gilzerbaan te benutten.
WML heeft voor de winning Bergen (L) een winvergunning en later een
vergunning in het kader van de Wet Natuurbescherming gekregen
vanwege Natura 2000-gebied Maasduinen. De vergunde hoeveelheid
kan niet volledig worden benut, omdat een deel van het water via een
vergunningsvoorwaarde als mitigerende maatregel in het natuurgebied
geïnfiltreerd moet worden.
Bij WBGr gelden convenanten voor De Punt en voor Onnen. Bij De Punt
mag 4 van de vergunde 13 miljoen m3 gewonnen worden. Bij Onnen is
dit 12 van de 19,8 miljoen m3. Voor het uitbreiden van de
zuiveringscapaciteit van Sellingen (WBGr) met 1,5 miljoen m3 per jaar
(benutten volledige vergunningsruimte) loopt op dit moment een
procedure in het kader van de Wet Natuurbescherming.
Ook bij Vitens zijn er voor een aantal winningen afspraken met
provincies gemaakt om niet de volledige vergunning te gebruiken
omwille van de bescherming van natuurgebieden. In totaal bedraagt
deze beperking 37 miljoen m3 per jaar, verdeeld over de diverse
provincies.
Evides heeft op de Brabantse Wal voor de winning van grondwater in
Huijbergen en Ossendrecht een vergunning voor het onttrekken van 16
miljoen m3 per jaar. Ten behoeve van het verbeteren van de
natuurwaarden heeft Evides met onder meer de provincie NoordBrabant en natuurorganisaties een convenant gesloten waarin de
jaarlijkse onttrekkingshoeveelheid gedurende de looptijd van het
convenant wordt beperkt tot 10,5 miljoen m3 per jaar.
5.2.6

Niet benutten winvergunning vanwege beperkte winnings- of
productiecapaciteit
Een andere reden waarom de vergunde winningscapaciteit soms niet
(volledig) kan worden benut, is als er onvoldoende winnings- of
productiecapaciteit aanwezig is. Oasen heeft bijvoorbeeld op De
Elzengors een locatie met een onttrekkingsvergunning van 4,5 miljoen
m3 per jaar, maar er staat (nog) geen zuivering. Oasen gaat hiervoor in
de komende tien jaar een nieuwe zuivering realiseren.
Bij WML kan bij de winningen Susteren, Schinveld en Pey-Echt de
vergunde hoeveelheid niet volledig worden benut vanwege onvoldoende
winningscapaciteit. Waar nodig zal WML nieuwe winmiddelen aan de
betreffende winningen moeten toevoegen.
Niet benutten winvergunning vanwege beperkte hydrologische capaciteit
De geohydrologische situatie kan bij winningen beperkingen aan de
maximaal te winnen hoeveelheid opleggen waardoor minder dan de
vergunde winningscapaciteit kan worden benut. Bij de winning Waterval
van WML kan in het bepompte pakket onvoldoende grondwater
toestromen vanwege de opbouw van het kalksteenpakket en aanwezige
breuken.

Pagina 40 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

5.2.7

Bronnen van onvoldoende kwaliteit
Oppervlaktewater
Een slechte kwaliteit van de drinkwaterbron kan (tijdelijk) leiden tot een
knelpunt in de waterbeschikbaarheid. Er zijn wettelijke beperkingen voor
het innemen van water met verontreinigingen. De normen hiervoor zijn
vermeld in de Drinkwaterregeling (Overheid, 2011). Bij infiltratie van
oppervlaktewater is tevens sprake van toetsing aan het Infiltratiebesluit
bodembescherming (Overheid, 2009a) dat soms andere normen kent
dan de Drinkwaterregeling.
Vooral oppervlaktewaterwinningen zijn kwetsbaar voor verzilting en
verontreinigingen als gevolg van lozingen of incidenten. De gevolgen
van de waterkwaliteitsverslechtering op de innamepunten zijn vaak snel
merkbaar. Bij lage rivierafvoeren of bij aanhoudende verzilting of
verontreiniging kan dit leiden tot ongewenst lange innamestops,
waardoor de beschikbaarheid van voldoende water onder druk kan
komen te staan.
In 2019 zijn er meerdere innamestops geweest in het Nederlandse deel
van het stroomgebied van de Rijn: bij de inname uit het Lekkanaal in
Nieuwegein (drie dagen vanwege fenol) en het IJsselmeer bij
pompstation Andijk (meerdere periodes vanaf 2017 vanwege
chloride/elektrisch geleidingsvermogen). De inname van water uit de
Maas is in 2019, cumulatief voor drie locaties, gedurende ruim 200
dagen gestaakt geweest: bij Heel (verschillende oorzaken), de
afgedamde Maas bij Brakel (prosulfocarb) en de Biesbosch bij het Gat
van Kerksloot om verschillende redenen (RIWA-Maas, 2020; RIWA-Rijn,
2020).
Innamestops kunnen ook voorkomen vanwege beperkte
waterbeschikbaarheid, zoals bij de Drentsche Aa (zie paragraaf 5.2.3).
Een langdurende innamestop gecombineerd met een extreem grote
drinkwatervraag tijdens een warme, droge zomer kan potentieel leiden
tot een tekort aan bronnen voor drinkwater en een tekort aan
drinkwater zelf (RIVM, 2019).
Het oppervlaktewater dat de drinkwaterbedrijven innemen komt
grotendeels vanuit het buitenland. Dit geldt zowel voor het Maaswater,
gebruikt door WML, Dunea en Evides (RIWA-Maas, 2020) als voor het
water dat van oorsprong uit de Rijn afkomstig is en gebruikt wordt door
Waternet (Lekkanaal), Dunea (Lek) en PWN (IJsselmeer).
Oppervlaktewaterbedrijven zijn daarom mede afhankelijk van het
buitenland voor zowel de aanvoer van voldoende water als de kwaliteit
ervan. Bronbescherming en goede afspraken met stakeholders
behoeven daarom een internationale aanpak (zie paragraaf 5.2.8).
Tijdens droge periodes in de zomer met verlaagde afvoeren van de Rijn
en de Maas, zijn de oppervlaktewinningen extra kwetsbaar, omdat
ongewenste antropogene stoffen dan in hogere concentraties
voorkomen. Verzilting van de Rijn neemt toe door aanvoer van hogere
concentraties vanuit het buitenland en door verdere indringing van
zeewater.
Grondwater
Grondwaterwinningen zijn vaak minder kwetsbaar, met name de diepere
winningen. De voortschrijdende, sluimerende, beïnvloeding van de
chemische kwaliteit van grondwater tot steeds grotere diepte
(‘vergrijzing’) leidt echter tot risico’s of gebruiksbeperkingen. Tot de
mogelijke problemen voor de drinkwatervoorziening behoren risico’s van
Pagina 41 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

mengseltoxiciteit, intensievere en hogere kosten voor de zuivering en
versnelde afschrijving van putten en installaties (Swartjes et al., 2022).
De (deels autonome) verandering van de ruwwaterkwaliteit van het
grondwater is vooral een lange termijn risico voor de kwaliteit van de
bron.
Zo kent WML meerdere winningen met een hoge nitraatconcentratie in
met name Zuid-Limburg, maar worden ook antropogene stoffen uit
bijvoorbeeld gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen in de
grondwaterbronnen van de winningen Roodborn, Craubeek, De Tombe,
IJzeren Kuilen, Heer-Vroendaal, Roosteren, Beegden en Bergen.
Ook in (oever)grondwater kunnen (structureel) antropogene stoffen
zoals bestrijdingsmiddelen voorkomen, waardoor er minder gewonnen
kan worden of de winning zelfs moet sluiten (RIVM, 2020).
Vitens heeft in 2003 een winning nabij het Twentekanaal moeten sluiten
door verontreiniging in het kanaal na de Vredesteinbrand. Dit heeft nog
steeds zijn weerslag op de waterbeschikbaarheid voor de bereiding van
drinkwater in Overijssel-Zuid.
Kaderrichtlijn Water
De Europese Kaderrichtlijn Water (KWR) heeft als doel dat uiterlijk in
2027 al het water in Europa schoon en gezond is. Het betreft zowel een
goede chemische als een goede ecologische waterkwaliteit. Een ander
belangrijk uitgangspunt is dat er geen achteruitgang mag plaatsvinden
van de waterkwaliteit en dat de zuiveringsinspanning voor
drinkwaterbedrijven moet verminderen (Helpdesk Water, 2022a).
Nederland gaat de Europese doelen die in 2027 jaar bereikt moeten
worden waarschijnlijk niet halen ondanks maatregelen en extra geld
(Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, 2022).
5.2.8

Omgevingsfactoren en onvoldoende draagvlak bij stakeholders
Voor het ontwikkelen van nieuwe winningen en het uitbreiden en
schoonhouden van bestaande bronnen voor de bereiding van drinkwater
is draagvlak nodig van de stakeholders. Dit zijn onder meer
Rijkswaterstaat, provincies, gemeenten, waterschappen, industrieën,
landbouworganisaties, gebiedsbeheerders en natuurorganisaties.
Voldoende draagvlak creëren wordt steeds lastiger, omdat, onder
andere vanwege klimaatverandering, naast het drinkwaterbelang
waterbelangen van andere partijen ook toenemen, zoals van de
industrie, natuur, landbouw en scheepvaart. Er zal rekening moeten
worden gehouden met hun belangen om commitment te krijgen voor de
uitbreiding van winningen.
Ook is ruimte schaars en neemt de druk op bodem en ondergrond toe,
onder meer als gevolg van de energietransitie en de
woningbouwopgave.
Vergroten van de capaciteit van grondwaterwinningen kan invloed
hebben op Natura 2000-doelstellingen, en voor de landbouw worden
vaak dezelfde grondwatervoorraden gebruikt als voor de bereiding van
drinkwater.
Bovendien is niet overal grond- en oppervlaktewater van geschikte
kwaliteit beschikbaar. Verontreinigingen kunnen door bijvoorbeeld
emissies uit de industrie, de landbouw en rwzi-effluent het grond- en
oppervlaktewater bereiken en uiteindelijk ook geschiktheid daarvan als
bron voor drinkwater beïnvloeden.
Pagina 42 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Om bovenstaande redenen is het in Nederland niet eenvoudig om
nieuwe locaties voor drinkwaterwinning aan te wijzen en/of bestaande
winningen uit te breiden. Het traject van vergunningverlening kost veel
tijd. Goede afstemming tussen de betrokken partijen is nodig.
Onvoldoende draagvlak bij stakeholders en knelpunten bij de realisatie
van de vergunde hoeveelheid zijn punten die in verschillende mate bij
veel drinkwaterbedrijven aan de orde zijn, zoals blijkt uit verkenningen
in de provincies Noord-Brabant (Bijlage 1) en Limburg (Bijlage 4).
5.2.9

Productieverliezen door noodzakelijk gebruik van omgekeerde osmose
Om ongewenste verontreinigingen uit het gewonnen oppervlaktewater
en (met name ondiep) grondwater te verwijderen, gebruiken
drinkwaterbedrijven steeds vaker geavanceerde zuiveringsmethoden of
additionele zuiveringsstappen. Een (extra) zuiveringsstap kan echter tot
(extra) productieverlies leiden.
Omgekeerde osmose (reverse osmosis, RO) is een vorm van
membraanfiltratie die in toenemende mate wordt gebruikt door
drinkwaterbedrijven om in één stap organische microverontreinigingen
en zouten uit het water te verwijderen. Tevens vindt daarbij ontharding
en ontkleuring plaats. Een nadeel van deze methode, uit het oogpunt
van waterbeschikbaarheid, is de relatief grote reststroom die ontstaat
(concentraat). Vaak is de restroom 10% tot 30% van de oorspronkelijke
volumestroom. Door dit relatief grote productieverlies moet er meer
water onttrokken worden om dezelfde hoeveelheid drinkwater te kunnen
produceren in vergelijking met een proces zonder RO. Er is dan een
grotere technische winningscapaciteit nodig en mogelijk ook een grotere
vergunningsruimte.
Een ander knelpunt bij gebruik van RO is de behandeling of het
terugbrengen van het concentraat in de ondergrond. Zonder vergunning
om het concentraat te mogen lozen kan de techniek niet worden ingezet
voor bijvoorbeeld zuivering van brak water. Het ontbreken van een
landelijk beleids- en toetsingskader is daarmee een belemmering voor
de toepassing.

5.3

Knelpunten per voorzieningsgebied
Tabel 4 toont de belangrijkste knelpunten met betrekking tot de
waterbeschikbaarheid per voorzieningsgebied van de
drinkwaterbedrijven. Vrijwel alle drinkwaterbedrijven hebben te maken
met een toenemende vraag van drinkwater voor de periode 2020-2030.
Als gevolg van piekvragen hebben enkele grondwaterbedrijven de
laatste jaren te maken gehad met overschrijdingen van de
maandvergunning.
De meeste bedrijven hebben momenteel onvoldoende operationele
reserve en/of onvoldoende beschikbaarheid van bronnen voor de
bereiding van drinkwater. Daarnaast geldt voor veel
grondwaterbedrijven dat de vergunde hoeveelheid vaak niet volledig
benut mag worden vanwege convenanten ten behoeve van
natuurbescherming of -herstel. Langdurige innamestops, tijdens
periodes dat de kwaliteit van het oppervlaktewater onvoldoende is, zijn
een knelpunt voor oppervlaktewaterbedrijven.
In de Bijlages 1 tot en met 10 zijn meer details opgenomen over de
knelpunten per voorzieningsgebied van het drinkwaterbedrijf.

Pagina 43 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 4 Belangrijkste knelpunten per drinkwaterbedrijf met betrekking tot de waterbeschikbaarheid voor de periode tot 2030.

Knelpunt

Drinkwaterbedrijf
Vitens

Overschrijdingen (maand)
vergunning door piekvraag
Volledig benutting winvergunningen
Onvoldoende operationele reserve
Beperkte beschikbaarheid
(kwantitatief) opp.w. bronnen
tijdens droge periodes
Vergunde hoeveelheid niet benut
vanwege convenanten t.b.v. natuur
Niet benutten winvergunning
vanwege beperkte winnings- of
productiecapaciteit
Bronnen van onvoldoende kwaliteit
Onvoldoende draagvlak bij
stakeholders / knelpunt realisatie
vergunde hoeveelh. door
omgevingsfactoren
Innamestops oppervlaktewater
Productieverliezen bij (toekomstig)
gebruik van omgekeerde osmose
Beperkte hydrologische capaciteit

Pagina 44 van 130

Waternet

WBGr

Dunea

Evides

Brabant
Water

WML

WMD

Oasen

PWN

RIVM-briefrapport 2023-0005

6

Winningsopgaves tot 2030

Dit hoofdstuk geeft antwoord op onderzoeksvraag 3: wat is de totale
additionele winningsopgave voor de periode van 2020 tot 2030?
6.1

Behoefte aan extra winningscapaciteit en vergunningsruimte per
drinkwaterbedrijf
De drinkwaterbedrijven zijn in twee groepen ingedeeld voor wat betreft
de behoefte aan extra winningscapaciteit en vergunningsruimte voor de
periode 2020-2030 (Tabel 5).
1. Voor 2030 is er meer winningscapaciteit en/of vergunningsruimte
nodig in (een deel van) het voorzieningsgebied. Dit betekent dat
er op dit moment al acties en projecten in gang moeten worden
gezet om dit te realiseren.
2. Er is per direct meer winningscapaciteit en/of vergunningsruimte
nodig.
Tabel 5 Urgentie extra winningscapaciteit en vergunningsruimte voor
drinkwaterbedrijven.

Drinkwaterbedrijf
WML
Oasen
WMD
PWN
Brabant Water
Waternet
Evides
WBGr
Dunea
Vitens

Voor 2030 nodig

Direct nodig

Er zijn geen drinkwaterbedrijven waarvan de huidige winningscapaciteit
en vergunningscapaciteit tot 2030 voldoet zonder maatregelen te
nemen.
WML zal actie moeten ondernemen tot 2030, om te voorkomen dat er
knelpunten ontstaan in de waterbeschikbaarheid. WML zet daarom in op
het vergroten van de operationele winningscapaciteit, het optimaliseren
van de infrastructuur, het optimaliseren van de zuivering en waar
mogelijk, het verplaatsen van vergunningen.
Oasen (oostelijk deel Zuid-Holland en een deel van de provincie Utrecht)
heeft na 2027 extra winningscapaciteit en vergunningsruimte nodig.
WMD heeft in 2027 extra winningscapaciteit en vergunningsruimte nodig
(2 miljoen m3 meer) en op termijn (na 2030) 4 miljoen m3 per jaar als
gevolg van de nieuwste inzichten in de regionale waterverdeling en de
stijgende ontwikkeling van de watervraag.
PWN (Noord-Holland) vergroot de operationele reserve rond 2027. De
komende jaren wordt de inname en voorzuivering van
Waterproductiebedrijf Prinses Juliana (WPJ, Andijk) en de hoofdzuivering
te PS Jan Lagrand (Heemskerk) vergroot.
Pagina 45 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Brabant Water (provincie Noord-Brabant) voorziet binnen vijf jaar
regionale knelpunten, waarvoor het nodig is de vergunningsruimte en
winningscapaciteit te vergroten. Regionaal in West-Brabant is nu al
onvoldoende operationele reserve. Om dit knelpunt op te lossen is
beschikking en benutting van vergunningsruimte op twee locaties nodig.
Waternet (Amsterdam) wil de komende jaren de productiecapaciteit op
beide productielocaties (Weesperkarspel en Leiduin) vergroten. Evides
(Zeeland, zuidelijk deel Zuid-Holland en westelijk deel Noord-Brabant)
heeft in gebieden in Zeeland en op de Brabantse Wal een beperkte
operationele reserve. Door tijdig projecten te starten en verkenningen te
doen naar nieuwe bronnen voor deze specifieke gebieden, probeert
Evides hierop te anticiperen.
Drinkwaterbedrijven die direct meer winningscapaciteit en/of
vergunningsruimte nodig hebben, zijn WBGr (Groningen), Dunea
(westelijk deel Zuid-Holland) en Vitens (Friesland, Overijssel,
Gelderland, Flevoland, Utrecht).
Voor WBGr is het nodig binnen vijf jaar de operationele reserves te
vergroten door uitbreiding van de vergunningscapaciteit op De Groeve,
uitbreiding van de productiecapaciteit op Sellingen en door een
structurele vergroting van de oppervlaktewaterwinning De Punt.
Dunea realiseert door middel van het programma Berkheide een grotere
winningscapaciteit.
Vitens heeft in verschillende provincies (Friesland, Gelderland, Utrecht
en Overijssel) een direct tekort aan operationele en strategische
reserves. In Flevoland is binnen tien jaar meer winningscapaciteit nodig.
Vitens probeert onder meer bestaande winningen op te waarderen en
nieuwe winningen te realiseren. De benodigde uitbreiding en
verduurzaming van de winvergunningen en productiecapaciteit zullen
gepaard gaan met extra investeringen. Met provincies en andere
stakeholders wordt gezocht naar oplossingen die inpasbaar zijn in de
omgeving.
De details over deze plannen en maatregelen zijn vermeld in de Bijlages
1 tot en met 10 van de individuele drinkwaterbedrijven.
6.2

Winningsopgave tot 2030
Door de stijgende vraag naar drinkwater is er tussen 2020 en 2030 een
toenemende noodzakelijke productiecapaciteit voor vrijwel alle
drinkwaterbedrijven (Tabel 6). De meeste drinkwaterbedrijven hebben
de prognose voor de noodzakelijke productiecapaciteit als range weer
kunnen geven met een minimum en maximum (zie de toelichting per
bedrijf onder Tabel 6). De totale toename wordt geschat op circa 102
miljoen m3 per jaar. Hiervoor zijn de gemiddelden van de verwachte
noodzakelijke productiecapaciteit in 2030 gebruikt.
Daarnaast is per drinkwaterbedrijf weergegeven wat de prognose is voor
de operationele reserve in 2030. Dit is bepaald door het verschil te
nemen van de verwachte noodzakelijke productiecapaciteit in 2030 en
de maatgevende productiecapaciteit in 2020. De meeste
drinkwaterbedrijven hebben momenteel te weinig maatgevende
productiecapaciteit voor de verwachte stijgende vraag in 2030 en geen
operationele reserves. Daarom hebben ze extra winningscapaciteit en/of
vergunningsruimte nodig ten opzichte van 2020. Het tekort aan

Pagina 46 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

operationele reserve in 2030 wordt geschat op 67 tot 102 miljoen m3
per jaar.
Ook de drinkwaterbedrijven die in 2030 over het gehele
voorzieningsgebied geen tekort aan operationele reserve verwachten,
hebben wel lokaal behoefte hebben aan extra capaciteit in 2030. Bij
WML bijvoorbeeld dient de winningscapaciteit minimaal te worden
gehandhaafd en op enkele locaties te worden uitgebreid.
Soms moet ook nieuwe (vervangende) capaciteit gevonden worden door
afschaling van huidige winningen of door verwachte reducties van en
gros leveringen.

Pagina 47 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 6 De winningsopgave per drinkwaterbedrijf en voor Nederland als geheel in 2030.

Drinkwaterbedrijf

Brabant Water
WMD
WBGr
WML
PWN
Dunea
Oasen
Waternet
Evides
Vitens
Cluster Flevoland
Cluster Friesland
Cluster Gelderland-Noord
Cluster Gelderland-Oost
Cluster Gelderland-Zuid
Cluster Utrecht-West
Cluster Utrecht-Zuid
Cluster Utrecht-Randmeren
Cluster Overijssel-Noord
Cluster Overijssel-Zuid
Totaal

Noodzakelijke
productiecapaciteit 2020
(miljoen m3/jaar)
215
36,6
53,2
83,6
99
86,1
48
93
183,2

Range prognose
noodzakelijke
productiecapaciteit
2030
(miljoen m3/jaar)
225 tot 248
40,5
53,2 tot 57
77,2 tot 83,2 tot 89,4
113
93,3 tot 97,7
41,1 tot 52,7
107
210

Toename
noodzakelijke
productiecapaciteit
tussen 2020 en 2030
(miljoen m3/jaar)
10 tot 33
3,9
0 tot 3,8
-6,4 tot 5,8
15,8
7,2 tot 11,6
-6,9 tot 4,7
14
26,8

Maatgevende
capaciteit
2020
(miljoen
m3/jaar)
223
39,2
47
86,5
103
85,8
51,85
101
#

Operationele reserve
in 2030 (bij
maatgevende
capaciteit van 2020)
(miljoen m3/jaar)
-2 tot -25
-1,3
-6,2 tot -10
+9,3 tot -2,9
-10
-7,5 tot -11,9
+10,75 tot -0,85
-6
##

27
59
40
48
54
46
16
46
47
39
Circa 1320

28
59
41
48
55
49
17
47
48
42
Circa 1422

1
0
1
0
1
3
1
1
1
3
Circa 102

37
54
39
46
52
43
17
36
46
37
Circa 1355

0
-5
-2
-2
-3
-6
0
-9
-2
-5
Circa -67 tot -102 6

# De convenantruimte van 211 miljoen m3/jaar. Zie toelichting hieronder.
## Zie toelichting Evides hieronder.

6

De totale operationele reserve is bepaald door de negatieve getallen bij elkaar op te tellen. Een mogelijke positieve operationele reserve bij drinkwaterbedrijf A kan niet compenseren
voor een negatieve operationele reserve bij drinkwaterbedrijf B, waardoor de optelling van de negatieve getallen een goed beeld geeft van het totaal verwachte terkort aan operationele
reserve in 2030.

Pagina 48 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Toelichting noodzakelijk productiecapaciteit 2020 per bedrijf
Dunea: op basis van trend scenario inclusief verliezen, en gros en 5%
reserve.
WBGr: Gebaseerd op daadwerkelijke afzet; toeslag voor onverwachte
vraagontwikkeling is 10%.
Brabant Water: In 2020 was de voor meteo gecorrigeerde
drinkwaterbehoefte eigen gebied 183 miljoen m3. Dit plus 7 miljoen m3
volledige vergunning van Schijf, maal 3% productieverlies en 10%
opslag (droge zomers, onverwachte vraagontwikkeling etc.). Dit is totaal
circa 215 miljoen m3. De noodzakelijke productiecapaciteit wordt
berekend voor een gemiddeld meteorologisch jaar. Voor 2020 was de
prognose 182,8 miljoen m³/jaar verbruik en 195,5 onttrekking en de
noodzakelijke productiecapaciteit 215 miljoen m³/jaar. De
daadwerkelijke onttrekking bedroeg 206,3 miljoen m³/jaar (2020 was
een warm jaar dus een deel van de 10% opslagfactor is dat jaar ook
gebruikt).
Evides: de benodigde hoeveelheid ruwwater in 2020.
Oasen: geleverd in 2020.
Vitens: Noodzakelijke productiecapaciteit is bij de Vitens de
Onttrekkingsbehoefte. Deze is van 2022.
WMD: In 2020 benodigd, inclusief 10% operationele reserve en en gros.
WML: De productiecapaciteit is bij WML inclusief de inkoop van water. In
2020 is 78,5 miljoen m3 gewonnen door WML en 5,1 miljoen m3
ingekocht. Het totaal is 83,6 miljoen m3. Deze getallen gelden voor de
provincie Limburg als geheel. Omdat het verzorgingsgebied van WML
bestaat uit zes (min of meer) onafhankelijke clusters, kan water dat
wordt gewonnen op locatie X, niet altijd worden gedistribueerd naar
locatie Y. Daarnaast zijn er ook er grenzen aan de bedrijfsvoering (in
sommige gevallen gerelateerd de waterkwaliteit of aan de dag- of
maandvergunningen).
Toelichting prognose noodzakelijk productiecapaciteit 2030 per bedrijf
Dunea: 93,3 miljoen m3 per jaar op basis van trendscenario inclusief
productie- en distributieverliezen, en gros saldo en 5% reserve. 97,7
miljoen m3 per jaar op basis van trendscenario inclusief verliezen, en
gros en 10% reserve.
WBGr: Trendlijn: 53,2 miljoen m3/jaar. Gebaseerd op extrapolatie
huidige trendlijnen; groei van grootzakelijk gebruik is op nul gezet vanaf
2022; toeslag voor onverwachte vraagontwikkeling is 10%.
Maximum is 57 miljoen m3 jaar o.b.v. stochastische benadering (68%
marge, 1x standaarddeviatie); toeslag voor onverwachte
vraagontwikkeling is 10%; groei van grootzakelijk gebruik is ook in dit
scenario zeer beperkt.
Brabant Water: 192 miljoen m3 basisprognose eigen gebied in 2030;
productieverlies circa 3%; 7 miljoen m3 volledige vergunning Schijf;
10% opslagfactor; totaal circa 225 miljoen m³.
Evides: Basis is de “neutrale” prognose. Opslag 10%. Productieverlies
stijgt naar 6% i.v.m. toepassing geavanceerde zuiveringstechnieken op
minimaal één zuivering. Non-revenu water daalt in 2030 naar 8%. En
gros in- en verkoop blijven gelijk t.o.v. 2020.
Maatgevende capaciteit 2020: dit is geen gebruikelijke term binnen
Evides (zie ook Tabel 2). Voor de schatting van het landelijk totaal wordt
gerekend met de convenantruimte van 211 miljoen m3/jaar.
Bedrijfsbreed is er in 2030 voldoende operationele reserve bij Evides,
Pagina 49 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

omdat er voor inname uit de Maas naar de Biesboschbekkens geen
maximale inname is gespecificeerd (zie ook de bedrijfsspecifiek bijlage
11 van Evides). Echter regionaal verwacht Evides voor 2030 een
knelpunt in Midden-Zeeland.
Oasen: Deze cijfers zijn op basis van de prognose die in 2018 is
gemaakt. In 2022 wordt weer een nieuwe prognose gemaakt. De
verwachting is (ook kijkende naar de watervraag van 2019 t/m 2022)
dat op basis van de nieuwe cijfers de prognose voor 2030 hoger komt te
liggen dan in 2018 is bepaald. De benodigde (noodzakelijke)
productiecapaciteit valt dan dus naar alle waarschijnlijkheid ook hoger
uit.
Vitens: Vitens heeft de gemiddelde prognose opgenomen.
Flevoland kent de ROL-levering: 9 miljoen m3 per jaar van Flevoland
naar Utrecht.
Voor Vitens geldt dat naast de vermelde negatieve operationele reserve
er nieuwe (vervangende) capaciteit gevonden moeten worden door
afschaling van huidige winningen en verwachte reducties van en gros
leveringen.
De bepaling van de noodzakelijke productiecapaciteit kijkt met een
horizon van 10 jaar vooruit. Daarin hanteert Vitens een norm van 10%
reserve voor de (onverwachte) ontwikkeling van de drinkwatervraag.
Dat is een operationele reserve. Vanuit het perspectief van de
winvergunningsruimte werkt Vitens met een langere tijdshorizon van 20
tot 50 jaar. Vitens hanteert in zijn beleid daarom een opslag van nog
eens 10% in de benodigde winvergunningsruimte. Vitens noemt dit ook
wel de niet-operationele vergunningsruimte en samen met de
operationele reserve (reserve onverwachte vraag) de totale reserve.
Mocht de drinkwatervraag zich sterker dan gemiddeld ontwikkelen dan
heeft Vitens dus vergunningsruimte die ze kunnen operationaliseren
(productiecapaciteit bouwen). Figuur 2 in voorliggend rapport gaat niet
in op de niet-operationele reserve.
WMD: In 2030 benodigd, inclusief 10% operationele reserve en en gros.
WML: De noodzakelijke productiecapaciteit komt overeen met de
prognose, bovenkant bandbreedte. Deze bedraagt in 2030 89,4
Mm3/jaar. De waarschijnlijke benodigde productiecapaciteit bedraagt in
2030 83,2 Mm3/jaar. Met een maximum van 89,4 Mm3/jaar en een
minimum van 77,2 Mm3/jaar.
Deze getallen gelden voor de provincie als geheel. Omdat het
verzorgingsgebied van WML bestaat uit zes (min of meer)
onafhankelijke clusters, kan water dat wordt gewonnen op locatie X, niet
altijd worden gedistribueerd naar locatie Y. In regionale clusters kan er
daarom in 2030 toch behoefte zijn aan additionele maatgevende
capaciteit.
PWN: Prognose op basis Lange Termijn Planning 2020, inclusief 10%
marge Noord Midden Zuid (NMZ) en 5% marge in ’t Gooi.
Voor de langere termijn (2040, 2050 of verder) heeft elke provincie
samen met de drinkwaterbedrijven een adaptieve strategie
vormgegeven hoe te voldoen aan de groei in de drinkwatervraag. Hierin
zijn verschillende paden uitgewerkt waaronder het aanwijzen en inzetten
van ASV’s, (drink)waterbesparing, het gebruik van alternatieve bronnen,
beschermingsbeleid en monitoring van de drinkwatervraag. Deze
strategieën zijn veelal in samenspraak met omgevingspartijen en andere
betrokkenen tot stand gekomen (IPO en Vewin, 2021).
Pagina 50 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

7

Oplossingsrichtingen voor de periode tot 2030

Dit hoofdstuk geeft antwoord op onderzoeksvraag 4: welke oplossingen
zijn er om de knelpunten m.b.t. de waterbeschikbaarheid op te lossen in
de periode van 2020 tot 2030?
Hieronder worden de nu geplande of onderzochte oplossingsrichtingen
beschreven. Sommige oplossingsrichtingen zijn specifiek voor een
bepaald knelpunt. De meeste zijn meer algemeen om meer
waterbeschikbaarheid te genereren of gebruik van drinkwater te
beperken.
7.1

Algemene oplossingsrichtingen
In deze paragraaf worden algemene oplossingsrichtingen besproken om
het drinkwatergebruik te beperken of waterbeschikbaarheid te
vergroten.

7.1.1

Klimaatrobuuste inrichting watersysteem
Het Deltaprogramma Zoetwater brengt de beschikbaarheid van
zoetwater in beeld, evenals de risico’s op watertekorten. Daarvoor wordt
een knelpuntanalyse uitgevoerd en het proces van waterbeschikbaarheid
doorlopen. Er worden met gebruikers afspraken gemaakt op basis van
de risico’s op tekorten en de beschikbare handelingsperspectieven.
Overheden en gebruikers spreken zo af hoe de gevolgen van tekorten
kunnen worden beperkt.
Bij daadwerkelijke zoet watertekorten treedt de verdringingsreeks uit de
Waterwet in werking. De reeks geeft aan hoe het zoete water in het
geval van terkorten wordt verdeeld. Waterkeringen en dijken die
gevoelig zijn voor de droogte krijgen als eerste water, evenals de natuur
bij dreigende onomkeerbare schade. Extreme droogte kan scheuren
veroorzaken in dijken en waterkeringen beschadigen. De drinkwater- en
energievoorziening krijgen ook voorrang bij de waterverdeling (Kort en
Teunis, 2020).
In het Deltaprogramma Zoetwater, maar ook regionaal, worden
maatregelen verkend om het Nederlandse watersysteem
(oppervlaktewater en grondwater) klimaatrobuuster te maken voor de
toekomst en om hiermee ook winningen beter in te passen in de
omgeving. Dit kan de inzetbaarheid van waterwinningen vergroten.
Hiervoor is een transitie nodig van een afvoerend watersysteem naar
een systeem dat water na natte periodes vasthoudt, bergt en de kans
geeft te infiltreren (water als ordenend principe). Dit water is dan weer
beschikbaar tijdens warme, droge periodes. Op deze manier is het
mogelijk om ook in de toekomst over klimaatrobuuste bronnen voor de
drinkwatervoorziening te kunnen beschikken (IPO, Vewin, 2021).
In het Deltaplan Zoetwater is een voorkeursvolgorde opgenomen voor
regionaal waterbeheer om de beschikbaarheid van water zeker te stellen
en wateroverlast te voorkomen (Deltaprogramma Zoetwater, 2022):
1) Bij de ruimtelijke inrichting en landgebruik moeten we meer
rekening houden met waterbeschikbaarheid en wateroverlast.
2) Alle watergebruikers moeten zuiniger omgaan met water.
Pagina 51 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

3) Waterbeheerders moeten water beter vasthouden, bergen en
opslaan.
4) Waterbeheerders moeten water slimmer verdelen.
5) Bij een natuurlijk fenomeen kun je nooit alle schade voorkomen.
Soms zullen we de (rest)schade moeten accepteren en ons
daarop voorbereiden.
Een kosten-batenanalyse zoetwater en verschillende onderzoeken vanuit
het Deltaprogramma Zoetwater hebben geleid tot maatregelen in fase 2
(2022-2027). Hieronder staan enkele voorbeelden van deze
maatregelen.
- Er worden nieuwe sloten en kanalen aangelegd, met als doel om
de aanvoer van zoetwater uit de Rijn en de Maas te verbeteren.
- De landbouw moet druppelirrigatie gebruiken met als doel om
water te besparen.
- Door beken te laten meanderen en stuwen te plaatsen, kan water
langer worden vastgehouden. Hierdoor blijft het langer
beschikbaar en kan het infiltreren naar het grondwater.
- Er worden maatregelen genomen bij de spui- en schutsluizen in
de Afsluitdijk die verzilting in het IJsselmeer moeten tegengaan.
- Gezuiverd rioolwater (effluent) zal worden hergebruikt voor de
landbouw, de industrie en voor de datacenters in de Eemshaven.
7.1.2

Bewust watergebruik
De rijksoverheid en drinkwaterbedrijven hebben een jaarronde
communicatieboodschap om bewust met drinkwater om te gaan en
verspilling te voorkomen (bewust en zuinig watergebruik). Op de
websites van drinkwaterbedrijven staan bijvoorbeeld concrete adviezen
en tips om minder water te gebruiken. Door beïnvloeding van de vraag
bij de klant en het voorkomen van verspilling kan drinkwater worden
bespaard.
Drinkwaterbedrijven zetten ook in op waterefficiëntie in de eigen
bedrijfsprocessen. Ze zijn voor waterbesparing aan de vraagkant echter
afhankelijk van anderen, zoals van huishoudens, overheden,
woningcorporaties, installateurs en ontwikkelaars om
waterbesparingsopties te implementeren in huizen. Er lopen allerlei
innovatieve pilots en experimenten vanuit drinkwaterbedrijven om dit te
stimuleren, maar voor een algehele implementatie is een aanpassing
van het Bouwbesluit noodzakelijk.
Door het Rijk wordt ingezet op “het juiste water voor het juiste gebruik”,
hergebruik en het circulair maken van waterstromen. Dit moet
“laagwaardig gebruik” van drinkwater door (industriële) grootgebruikers
tegengaan, te beginnen bij nieuwe initiatieven die om drinkwater
vragen.
Laagwaardig gebruik betreft toepassingen waarvoor drinkwaterkwaliteit
niet strikt noodzakelijk is en waarvoor doelmatige alternatieven
voorhanden zijn.
Allereerst zijn er maatregelen die het drinkwatergebruik direct
verminderen, zoals waterzuinige installaties. Daarnaast kan laagwaardig
gebruikt drinkwater mogelijk worden vervangen door water van een
andere kwaliteit, zoals opgewerkt rwzi-effluent, hergebruik van water
door waterstromen te sluiten, cascadering (hergebruik voor een
laagwaardiger toepassing), of gebruik van grijs water. Dit kan
betekenen dat grote industriewaterverbruikers niet meer volledig
Pagina 52 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

aangesloten worden op het drinkwatersysteem, of alleen als back-up
voorziening hiervan gebruik maken.
Deze aanpak wordt in de implementatie- en uitvoeringsagenda van de
Beleidsnota Drinkwater (Ministerie van IenW, 2021a) uitgewerkt, in
samenwerking met provincies, de drinkwatersector en
vertegenwoordigers van grootgebruikers. Ervaringen uit de praktijk
leren dat het tijd kost om alternatieve bronnen voor (industriële)
grootverbruikers te realiseren.
7.1.3

Nieuwe winningen ontwikkelen
Het drinkwaterbedrijf kan in overleg met de relevante stakeholders op
zoek gaan naar nieuwe winlocaties. Dit is een langdurig en complex
proces met veel en mogelijk tegenstijdige belangen. Het duurt jaren
voordat een nieuwe winning operationeel is. Daarom moet tijdig worden
begonnen met het ontwikkelen van nieuwe winningen. In een eerdere
RIVM-rapportage (RIVM, 2021) worden de aandachtspunten beschreven
indien een alternatieve bron voor de bereiding van drinkwater wordt
overwogen.

7.1.4

Vergunning uitbreiden of aanpassen
Bestaande vergunningen kunnen worden uitgebreid, of flexibeler worden
gemaakt. Soms is het mogelijk om te schuiven in vergunningscapaciteit
tussen winningsgebieden, zodat de totale vergunningsruimte van een
drinkwaterbedrijf niet verandert. Als het convenant beperkend is, kan
hier mogelijk ook iets aan gedaan worden. Soms is het mogelijk de
beperking op te heffen (zie paragraaf 7.3).
Het aanpassen van een winvergunning om grotere hoeveelheden te
mogen winnen, is een meerjarig proces, waarin ook andere belangen
dan de drinkwatervoorziening meespelen. Zie hiervoor ook paragraaf
5.2.8 over stakeholders.

7.1.5

Diepinfiltratie
Verschillende drinkwaterbedrijven infiltreren oppervlaktewater in de
diepe ondergrond of onderzoeken deze mogelijkheid. Hiermee kan een
extra bron voor de bereiding van drinkwater worden gecreëerd.
Vanwege de wettelijke kwaliteitseisen uit het Infiltratiebesluit vindt er
altijd eerst voorzuivering plaats.
WBGr onderzoekt de mogelijkheid om bij De Punt (locatie Weerdenbras)
door middel van diepinfiltratie (ASR, aquifer storage and recovery) extra
oppervlaktewater te infiltreren tijdens de winterperiode om het weer
terug te winnen ten behoeve van de drinkwaterproductie.
Dunea en Vitens maken ook gebruik van een vorm van diepinfiltratie of
onderzoeken de optie.
PWN onderzoekt met steun van de provincie Noord-Holland en in
samenspraak met de betrokken gemeenten de mogelijkheden van het
aanleggen en terugwinnen van een ondergrondse watervoorraad (ASR).
Dit kan zorgen voor een forse extra waterbeschikbaarheid op het
distributiepompstation in Hoorn. Een voorraad die aangesproken kan
worden bij een lange, droge periode met veel watervraag of in geval van
uitval van een grote transportleiding tussen Andijk en Hoorn.

7.1.6

Extra innamecapaciteit oppervlaktewater
Evides heeft in 2021 een nieuw innamepompstation (Bergsche Maas) in
gebruik genomen ten behoeve van de voeding van de
Pagina 53 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Biesboschbekkens. Na een innamestop duurde het voorheen relatief lang
voor het bekken weer op niveau is. Om voorbereid te zijn op meer
frequente innamestops is een grotere capaciteit nodig om de bekkens na
afloop weer sneller te kunnen vullen. Het nieuwe innamestation heeft
een pompcapaciteit van 16 m3/s (voorheen was de capaciteit 8 m3/s).
7.1.7

Diversificatie bronnen
Door meerdere bronnen te gebruiken, is een drinkwaterbedrijf minder
kwetsbaar als bij één van de bronnen de waterkwaliteit onvoldoende is.
Bij de andere bronnen kan dan tijdelijk meer gewonnen worden, of er
kunnen bronnen gemengd worden zodat toch nog de benodigde
hoeveelheid water met de juiste waterkwaliteit beschikbaar is
(verdunningseffect). Dit is één van de redenen waarom
drinkwaterbedrijven een multibronnenstrategie nastreven of inzetten op
diversificatie van bronnen.

7.1.8

Vergroten buffercapaciteit in de duinen en in bekkens
Door de buffercapaciteit in de duinen te vergroten, kunnen
duinwaterbedrijven gedurende een langere periode de winning van
water uit de duinen waarborgen, indien door een calamiteit, zoals een
langdurige innamestop, geen voorgezuiverd oppervlaktewater
geïnfiltreerd kan worden.
Dunea vergroot het overbruggingsvermogen (buffercapaciteit van het
duin) in de komende jaren. Het overbruggingsvermogen in Berkheide
(2025 operationeel), Meijendel en Solleveld (in 2024 wordt besloten hoe
dat gebeurt) wordt vergroot van vier tot zes weken naar drie maanden.
PWN onderzoekt hoe zijn belangrijkste zoetwaterbron, het IJsselmeer,
versterkt kan worden, zodat het een robuuste, stabiele bron voor het
maken van drinkwater blijft. PWN heeft de mogelijkheid onderzocht van
een klimaatbuffer in het IJsselmeer, aan de buitenrand van het huidige
bekken, zodat de juiste kwaliteit water voldoende beschikbaar blijft om
drinkwater van te maken (www.pwn.nl/klimaatbuffer-ijsselmeer).

7.1.9

Gebruik van alternatieve bronnen
Het gebruik van alternatieve bronnen (anders dan zoet grond- of
oppervlaktewater) kan bijdragen aan voldoende waterbeschikbaarheid
voor de bereiding van drinkwater. Het RIVM heeft de aandachtspunten
hiervoor op een rij gezet (RIVM, 2021). De verwachting is dat de inzet
van alternatieve bronnen de komende tien jaar nog beperkt is.
Hieronder staan de plannen van enkele drinkwaterbedrijven op dit
gebied.
Waternet doet onderzoek naar het gebruik van brak kwelwater uit de
Horstermeerpolder. De winningscapaciteit kan hiermee worden
uitgebreid met circa 3 tot 5 miljoen m3 per jaar. PWN onderzoekt een
soortgelijk systeem in de Haarlemmermeer. Ook doet Waternet
onderzoek naar hergebruik van rwzi-effluent.
Verschillende drinkwaterbedrijven zijn voornemens om geen grote
industriewaterverbruikers meer aan te sluiten op hun
drinkwatersysteem. WBGr gaat samen met de industrie op zoek naar
besparingsmogelijkheden en alternatieve bronnen zoals hergebruik,
cascadering, oppervlaktewater en rwzi-effluent. Voor de Eemshaven is in
2021 een multicliënt oplossing gerealiseerd met Eemskanaalwater als
Pagina 54 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

bron. Daarnaast doet WBGr voor de lange termijn verkennend
onderzoek naar de mogelijkheden van brakwaterwinning voor drinken/of industriewater.
Het niet meer aansluiten van de industrie op het drinkwatersysteem is
niet per definitie de beste of meest duurzame oplossing, als dit betekent
dat een industrie zelf eigen winningen gaat exploiteren. Dit zal per geval
moeten worden afgewogen. Bovendien zal een back-up voorziening vaak
gewenst zijn, of zelfs noodzakelijk bij sommige industriële processen.
Dunea doet een verkennende studie naar het gebruik van brak
grondwater als bron voor drinkwater in de duinen van Meijendel,
Berkheide en Solleveld (met als nevendoel om de overbruggingsperiode
in Meijendel en Solleveld te vergroten). In 2020 is de pilotfase van start
gegaan waarin de mogelijkheden worden onderzocht om brak
grondwater in de toekomst als volwaardige bron in te kunnen zetten. In
2024 wordt naar verwachting een besluit genomen over de inzet van
deze nieuwe bron. Dunea doet ook onderzoek naar inzet van regionaal
oppervlaktewater als aanvullende bron voor drinkwater. Een voorbeeld
is inname uit het Valkenburgse Meer, waarvoor nu een pilot loopt.
Oasen verkent momenteel ook het winnen van brak (oever)grondwater
in diepgelegen polders. Een positief neveneffect is dat het
omhoogkomende (brakke) kwelwater wordt afgevangen wat goed is
voor de oppervlaktewaterkwaliteit van de diepe polders. Evides verkent
ook brak grondwater als aanvullende bron en verkent daarnaast de
mogelijkheid om het overtollig kwelwater en oppervlaktewater aan de
voet van de Brabantse Wal te benutten voor de productie van
drinkwater.
Brabant Water verkent de mogelijkheden van gebruik van brak
grondwater en zeewater. Brabant Water is concreet gestart met het
traject van onderzoek tot realisatie van een brak grondwaterwinning om
vanaf 2030 de groei op te vangen.
In het project ‘De Ultieme Waterfabriek’ doen waterschappen en
drinkwaterbedrijven gezamenlijk onderzoek naar de voorwaarden
waaronder gezuive
rd rioolwater (rwzi-effluent) rechtstreeks kan worden gebruikt als bron
voor drinkwater (STOWA, 2022).
Vitens onderzoekt de opties van grote winningen in strategische harten,
grootschalige oevergrondwaterwinningen en de wateraccu op de Veluwe
(ondergrondse wateropslag). Dit zijn allemaal opties die eerder opties
waren voor de lange termijn. Vitens onderzoekt gezien de toenemende
drinkwatervraag of deze capaciteit ook op middellange termijn
beschikbaar kan komen. Er wordt onder andere onderzoek gedaan naar
inzet strategisch hart IJsselvallei op middellange termijn.
Vitens onderzoekt daarnaast ook in Overijssel of het mogelijk is op
verschillende plekken oppervlaktewater te zuiveren en direct in
reservoirs op productielocaties bij te mengen. Dit wordt gezien als een
tijdelijke oplossing om winvergunningsoverschrijdingen tegen te gaan,
tot extra vergunningsruimte beschikbaar is. Momenteel onderzoekt
Vitens of dit een werkbare oplossing is.
WML onderzoekt samen met een woningcoöperatie, gemeente Kerkrade
en Waterschapsbedrijf Limburg de implementatie van een gesloten
Pagina 55 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

waterkringloop bij de herontwikkeling van een woonwijk (SuperLocal)
Regenwater wordt opgevangen en gezuiverd tot drinkwater.
7.1.10

Extra inkoop van collega-bedrijf of vanuit het buitenland
Een oplossing voor een (lokaal) tekort aan drinkwater is (extra) inkoop
en levering. Leveringen van water vinden plaats tussen provincies,
tussen drinkwaterbedrijven en tussen buurlanden. Er wordt onderscheid
gemaakt tussen (IPO, Vewin, 2021):
- levering van drinkwater (reinwater) tussen provincies en/of
drinkwaterbedrijven en buurlanden;
- levering van ruwwater voor de drinkwatervoorziening tussen
provincies en/of drinkwaterbedrijven.
Momenteel is deze levering van drinkwater landelijk gezien 51 miljoen
m3 per jaar (IPO, Vewin, 2021), waarvan circa 10 miljoen m3 wordt
ingekocht uit het buitenland (Vewin, 2020a). De levering van ruwwater
is circa 288 miljoen m3 per jaar. Regionale inkoop (over en weer) bij
buurbedrijven verbetert de leveringszekerheid van een drinkwaterbedrijf
en kan een alternatief zijn voor het installeren van een grotere
reservecapaciteit.
De discussie over interprovinciale leveringen kan nog actiever gevoerd
worden. Er lopen hiervoor diverse gesprekken tussen provincies en
drinkwaterbedrijven die kunnen leiden tot een verandering in de
omvang van interprovinciale leveringen (IPO, Vewin, 2021).

7.2

Oplossingsrichtingen voor overschrijdingen (maand)vergunning
door piekvraag

7.2.1

Bewust en zuinig watergebruik
Bij een (dreigende) overschrijding van de maandvergunning van een
winning door een extreme drinkwatervraag, zoals bij aanhoudende
droogte/hitte het geval kan zijn, is de oproep tot besparing binnen
huishoudens en de industrie een middel om de overschrijding tegen te
gaan of te beperken (zie ook paragraaf 7.1.2).
In uitzonderlijke gevallen, zoals tijdens periodes met extreme vraag
(bijvoorbeeld door droogte) in combinatie met een beperkt aanbod
(bijvoorbeeld tijdens een innamestop), kan de overheid
drinkwaterrestricties opleggen (RIVM, 2019). Het ministerie van IenW
werkt de opties hiervoor momenteel uit.

7.2.2

Flexibeler inzet bestaande vergunningsruimte
Flexibele winvergunningen kunnen het overschrijden van
maandvergunningen beperken. Als tijdens warme zomermaanden
bijvoorbeeld een tiende deel (in plaats van een twaalfde deel) van de
jaarvergunning mag worden gewonnen, leidt dit minder snel tot een
overschrijding op maandbasis. Op een ander tijdstip in het jaar moet dit
worden gecompenseerd, zodat niet de jaarvergunning alsnog wordt
overschreden. Dit is bij Vitens al gebruikelijk.
In de provincie Gelderland worden in overleg met de provincie de
winningen met een maandvergunning waar dat kan omgezet naar een
kwartaalvergunning. Dat geeft ook meer ruimte tijdens zomerpieken. Dit
kan alleen indien er geen ongewenste effecten op de omgeving zijn. Het
blijft noodzakelijk om voldoende operationele reserve te behouden in de
jaarvergunning. Bovendien wordt de uitdaging voor voldoende
Pagina 56 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

beschikbaarheid van water vergroot, omdat juist landbouw en natuur
ook in de zomermaanden de grootste watervraag kennen.
Dunea werkt samen met de provincie aan een nieuwe
waterwetvergunning, gebaseerd op doelvoorschriften en monitoring,
waarmee zolang de belangen van stakeholders, waaronder natuur, niet
geschaad worden, meer flexibiliteit in de winning kan worden toegestaan
(Bijlage 8).
Door maatregelen te treffen in de bedrijfsvoering van een
drinkwaterproductielocatie kan soms worden voorkomen dat een
winningsvergunning wordt overschreden. Dit kan bijvoorbeeld door te
sturen op de waterverdeling tussen de productiestations die gekoppeld
zijn, waardoor de capaciteit tussen deze stations verdeeld kan worden.
Als er structurele problemen zijn om aan de drinkwatervraag te voldoen
tijdens periodes van grote vraag, is een flexibele winningsvergunning
meestal niet voldoende, maar is er structureel meer win-, productie-, of
bergingscapaciteit nodig, of een grotere vergunningsruimte, afhankelijk
van wat beperkend is.
7.3

Oplossingsrichtingen voor beperking grondwaterwinning ten
behoeve van natuurherstel (inclusief Natura2000)
Via een procedure in het kader van de Wet Natuurbescherming is het
soms mogelijk om de winningsbeperking op te heffen. In Hoofdstuk 5
zijn daar enkele voorbeelden van genoemd. Het is echter een complex
juridisch proces en het kan alleen als het opheffen van de
winningsbeperking op een duurzame manier mogelijk is. Er zullen
keuzes gemaakt moeten worden over welke belangen leidend zijn als de
drinkwatervoorziening hierdoor in gevaar komt.
Met een klimaatrobuuste inrichting van het watersysteem (paragraaf
7.1.1) kan de inzetbaarheid van winningen worden vergroot.
Aanvullend zal het vaak nodig zijn om op zoek te gaan naar winningen
op andere locaties om de groeiende watervraag op te vangen, waarbij
zowel conventionele als alternatieve bronnen kunnen worden
overwogen.

7.4

Oplossingsrichting voor het niet benutten winvergunning
vanwege beperkte winnings- of productiecapaciteit
Om dit knelpunt op te lossen zal een drinkwaterbedrijf plannen moeten
maken en moeten investeren in extra (technische) winningscapaciteit en
productiecapaciteit. Waternet, bijvoorbeeld breidt de capaciteit van de
langzame zandfilters op productielocatie Weesperkarspel uit met 5
miljoen m3 per jaar. In paragraaf 5.2.6 worden nog enkele voorbeelden
genoemd.

7.5

Oplossingsrichtingen voor water van onvoldoende kwaliteit
Er kan in de praktijk op verschillende manieren worden omgegaan met
bronnen van onvoldoende kwaliteit. Deze worden hieronder besproken.
Ook oplossingsrichtingen die onder de noemer “algemeen” vallen
(paragraaf 7.1) zoals diepinfiltratie, extra innamecapaciteit genereren,
buffercapaciteit in de duinen vergroten, en diversificatie van bronnen
zijn naast het vergroten van de waterbeschikbaarheid vaak mede
ingegeven door een onvoldoende waterkwaliteit.
Pagina 57 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

7.5.1

Putten uit gebruik nemen, interceptieputten, of (tijdelijke) additionele
zuivering
Grondwaterputten met een verontreiniging kunnen (tijdelijk)
afgeschakeld worden of het onttrekkingsdebiet kan omlaag gebracht
worden, zodat de verontreiniging in minder hoge concentratie aanwezig
is in het gemengde ruwe water van het gehele winveld.
Het gebruik van een (tijdelijke) extra zuiveringsstap op de
productielocatie kan ook een oplossing zijn om de verontreinigingen te
verwijderen.
Grondwater kan ook in de put al voorgezuiverd worden. WML is in 2021
experimenten gestart met ondergronds verwijderen van organische
microverontreiniging door middel van het inbrengen van colloïdale kool
in een winput.
Op enkele locaties bij Vitens, zoals Amersfoort Berg, Laren en
Beerschoten, zijn interceptieputten geplaatst door de veroorzaker van
een bodemverontreiniging of bevoegd gezag om de drinkwaterwinning
te beschermen.

7.5.2

Toepassen geavanceerde zuivering
Drinkwaterbedrijven zien zich genoodzaakt om steeds vaker
geavanceerdere zuiveringsmethoden te gebruiken, zoals omgekeerde
osmose en geavanceerde oxidatie, om een robuuste barrière te creëren
tegen verontreinigingen en onafhankelijk van de kwaliteit van de bron te
kunnen produceren. Deze ontwikkeling strookt echter niet met het doel
van de Kaderrichtlijn Water (2000/60/EC), waarin aangegeven wordt dat
de waterkwaliteit van grond- en oppervlaktewater niet achteruit mag
gaan en op termijn moet verbeteren, zodat het niveau van zuivering dat
voor de productie van drinkwater vereist is, kan worden verlaagd.
Dunea heeft voor de verwijdering van organische microverontreinigingen
in de voorzuivering in Bergambacht een pilot installatie gebouwd als
additionele zuiveringsstap (combinatie van ozon, waterstofperoxide en
lage druk UV). Deze zuivert momenteel een deelstroom (zie bijlage 8,
Dunea).
Zowel WMD, Dunea als Oasen zien zich genoodzaakt om in de komende
jaren te investeren in de aanvulling of vervanging van de conventionele
zuivering met omgekeerde osmose (RO), vanwege een verslechterde
grond- of oppervlaktewaterkwaliteit en/of om een nog betere
drinkwaterkwaliteit te kunnen bieden. Deze ontwikkeling is mede
afhankelijk van het landelijk beleid voor concentraatlozingen, die
vrijkomen bij de toepassing van RO. Drinkwaterbedrijven ervaren
knelpunten met het huidige beleid in de praktijk bij het lozen van het
concentraat. Toestemming om concentraat te mogen lozen wordt lastig
verkregen en verschilt per regio.
Om het productieverlies bij gebruik van RO op te vangen, moet er meer
water onttrokken worden om dezelfde hoeveelheid drinkwater te kunnen
produceren. Er is extra winningscapaciteit nodig en mogelijk ook een
grotere vergunningsruimte. Door zuiveringsprocessen te optimaliseren
(bijvoorbeeld minder spoelverliezen snelfilters, hogere recovery van RO)
kan het productieverlies worden beperkt. Om de recovery van RO te
verhogen is nog meer onderzoek nodig.
Als niet de winningscapaciteit, maar de zuiveringscapaciteit beperkend is
na introductie van RO als aanvullende zuivering, kan dit reden zijn om
deze uit te breiden.
Pagina 58 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

7.6

Oplossingsrichtingen voor omgevingsfactoren en onvoldoende
draagvlak bij stakeholders
Bescherming van drinkwaterbronnen
Drinkwaterbronnen worden ruimtelijk beschermd vanwege het
zwaarwegend openbaar belang van de drinkwatervoorziening. Dat
betekent dat niet alle activiteiten zijn toegestaan in
beschermingsgebieden voor de drinkwatervoorziening.
Drinkwaterbedrijven, Rijkswaterstaat, provincies, gemeenten,
omgevingsdiensten en waterschappen werken samen om bronnen voor
drinkwater schoon te houden. Een belangrijk instrument hiervoor zijn de
gebiedsdossiers en rivierdossiers. Hierin worden potentiële bedreigingen
voor de bronnen benoemd en aangepakt.
Bescherming van de drinkwaterbronnen is ook onderwerp in de
samenwerking in de waterketen die de afgelopen jaren vanuit het
voormalige Bestuursakkoord Water is vormgegeven.
Daarnaast is er het Nationaal Waterplan, waarin doelen van de KRW
(Kaderrichtlijn Water) worden uitgewerkt. Het vormt het kader voor de
regionale waterplannen en beheersplannen (Helpdesk Water, 2022a).
Het is nodig om in te spelen op de toenemende drinkwatervraag en
hiervoor tijdig toekomstbestendige bronnen aan te wijzen en te
beschermen. Dit vraagt onder meer om goede afspraken en het
internationaal agenderen van voldoende grond- en oppervlaktewater in
droge periodes. Internationale afspraken zijn nodig over stoffen die niet
meer in het oppervlaktewater terecht mogen komen, met aandacht voor
de vergunningverlening en de handhaving ervan.
Verder is het zaak om een robuust watersysteem te realiseren waarin
water zoveel mogelijk wordt vastgehouden en verontreiniging van
oppervlaktewaterinnamepunten wordt voorkomen (Ministerie van IenW,
2021a).
Een ander belangrijk instrument zijn de lozingsvergunningen. Uit de
zorgplicht van de Drinkwaterwet (en de Waterwet) volgt dat de
drinkwaterbedrijven de plicht hebben om alles in het werk te stellen om
de concentraties van ongewenste stoffen in het drinkwater zo laag
mogelijk te houden en ook dat de bestuursorganen die besluiten nemen
omtrent de lozing primair verantwoordelijk zijn voor de lozing en er alles
aan dienen te doen om, wanneer dit mogelijk is, de lozing terug te
dringen.
De bestuursorganen hebben de zorgplicht (op basis van de
Drinkwaterwet) om bij de uitoefening van bevoegdheden en de
toepassing van wettelijke voorschriften de duurzame veiligstelling van
de openbare drinkwatervoorziening als een dwingende reden van groot
openbaar belang in aanmerking te nemen (onder andere via
omgevingsvergunningen).
Ruimtelijke bescherming grondwater
Provincies en het Rijk werken aan de ruimtelijke bescherming van
drinkwaterbronnen via onder meer de Structuurvisie Ondergrond
(STRONG, Programma Bodem en Ondergrond) en het aanwijzen van
aanvullende strategische voorraden (ASV) door provincies en Nationale
Grondwaterreserves door het Rijk. Hierbij geldt het principe
‘beschermen om te blijven’, omdat het niet eenvoudig is om
grondwaterwinningen te verplaatsen. Ook is er aandacht voor de
Pagina 59 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

bescherming van gereserveerde en nog te reserveren
grondwatervoorraden.
De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en STRONG helpen bij het maken
van keuzes tussen het beschermen van de drinkwaterbronnen en de
benutting van bodem en ondergrond voor andere gebruiksfuncties, zoals
ondergrondse opslag van warmte. Provincies hebben voor bestaande
waterwin- en grondwaterbeschermingsgebieden bodemenergie en
mijnbouw veelal uitgesloten (Ministerie van IenW, 2021a).
Met de Risicotoolbox grondwater kan de chemische verontreiniging in
grondwaterpluimen worden beoordeeld, zodat kan worden nagegaan of
grondwater veilig te gebruiken is voor specifieke doelen, zoals voor
drinkwaterproductie of gebruik als irrigatiewater. Tevens is na te gaan of
er risico’s voor mens, dier of ecosysteem bestaan, zonder dat er sprake
is van gebruik van grondwater (Swartjes et al., 2021).
Ruimtelijke bescherming oppervlaktewater
In het Beheer- en ontwikkelplan Rijkswateren 2016-2021
(Rijkswaterstaat, 2015) heeft Rijkswaterstaat voor de waterwinningen
uit rijkswateren beschermingszones aangewezen. Deze
beschermingszones zijn gebaseerd op een 6-uurscontour, die rekening
houdt met stroming en wind. Binnen deze contour gelden extra
preventieve en curatieve maatregelen die nodig kunnen zijn vanwege
calamiteiten. Daarnaast zijn in het Beheer- en ontwikkelplan
Rijkswateren zowel maatregelen gericht op voldoende water voor de
drinkwatervoorziening (zoals de verdringingsreeks bij een watertekort),
als maatregelen ter bescherming van de waterkwaliteit opgenomen.
Ook de betrokken waterschappen, provincies en gemeenten houden in
hun beleid rekening met de oppervlaktewaterwinning. Er is nog geen
beschermingsbeleid voor oppervlaktewaterwinningen uit regionale
wateren en/of eventuele ruimtelijke bescherming van deze
oppervlaktewaterwinningen.
Nationale Omgevingsvisie
De NOVI is ontwikkeld in nauwe samenwerking met provincies,
gemeenten, waterschappen en maatschappelijke partijen. Uitgangspunt
is dat bij de toedeling van functies aan gebieden meer rekening wordt
gehouden met de beschikbaarheid van water. Daarbij wordt ingezet op
een zuinige omgang met en het beter vasthouden en slimmer verdelen
van water over verschillende watervragende functies, waaronder de
drinkwatervoorziening (Ministerie van IenW, 2021a).
Op grond van de zorgplicht uit de Drinkwaterwet moeten de belangen
van de drinkwatervoorziening meegenomen worden in de uitwerking van
de NOVI (Slok et al., 2018).
Recentelijk (november 2022) heeft de minister van IenW een kamerbrief
gestuurd, waarin staat aangegeven dat het kabinet water en bodem
sturend maakt bij ruimtelijke keuzes (Harbers & Heijnen, 2022).
Zorgplicht
Op grond van de Drinkwaterwet hebben drinkwaterbedrijven en
overheden een algemene zorgplicht om drinkwaterbronnen en de
benodigde infrastructuur te beschermen. Alle overheidslagen moeten bij
de uitoefening van hun bevoegdheden het drinkwaterbelang zwaar laten
meewegen in de belangenafweging en daarmee een bijdrage leveren
Pagina 60 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

aan het veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening. Dit houdt
ook in het reserveren en aanwijzen van voldoende bronnen en de
bescherming van de bronnen en een goede vergunningverlening en
handhaving ervan. Het belang van de drinkwatervoorziening kan boven
andere belangen prevaleren. Drinkwaterbedrijven moeten zorgen voor
een voldoende en duurzame uitvoering van de drinkwatervoorziening
(RIVM, 2013; 2017; Overheid, 2009; Drinkwaterwet; Ministerie van
IenW, 2021a).
Samenwerkingsverbanden oppervlaktewater
Oppervlaktewateren bestaan voor een groot deel uit water dat via
Europese rivieren wordt aangevoerd uit bovenstroomse landen.
Samenwerking met deze landen is daarom van belang.
Voor de kwaliteit van de oppervlaktewateren zijn de Kaderrichtlijn Water
(2000/60/EC) en de Zero Pollution Ambition van de Europese Commissie
(2021) leidend. In de internationale riviercommissies werkt de
Nederlandse overheid en waterbeheerders samen met de
bovenstroomse waterbeheerders. Zowel in de Internationale commissie
ter bescherming van de Rijn (ICBR) als in de Internationale Maas
Commissie (IMC) is er naast waterkwaliteit en hoogwater ook aandacht
voor watertekorten. Aandachtspunt zijn de mogelijke problemen bij
drinkwaterinnamepunten als gevolg van langduriger en extremer
laagwater of plotse overstromingen na een droogte (RIWA-Rijn, 2020;
RIWA-Maas, 2020).
Combinaties van functies
Om de bescherming van bronnen voor de drinkwatervoorziening samen
te laten gaan met andere opgaven streeft het Rijk naar slimme
combinaties van functies en efficiënt ruimtegebruik. Zo kan de
bescherming van deze bronnen bijdragen aan de realisatie van andere
doelen, zoals het voorkomen van wateroverlast en het versterken van
de ecologische waarde van een gebied. Aanleggen van watervoorraden
en natuurlijke zuivering kan gecombineerd worden met natuuropgaven,
zoals bij de klimaatbuffer in het IJsselmeer (paragraaf 7.1.8). Dit is
echter niet altijd mogelijk. Winning voor de drinkwatervoorziening vanuit
ondiep en diep grondwater kan samen met andere onttrekkingen, zoals
voor de landbouw, bijdragen aan verdroging van een gebied. Dit heeft
dan weer gevolgen voor grondwatergevoelige functies, zoals
natuurgebieden. Het kan voorkomen dat op basis van een
maatschappelijke kosten-batenanalyse en een afweging van belangen
wordt besloten om een drinkwaterwinning of een andere watervragende
functie te verplaatsen.
7.7

Oplossingsrichtingen per drinkwaterbedrijf
Tabel 7 toont de belangrijkste oplossingsrichtingen per
drinkwaterbedrijf. Daarnaast zijn de drinkwaterbedrijven ook betrokken
bij de klimaatrobuurst inrichting van het waterstysteem. Alle bedrijven
stimuleren het bewust omgaan met drinkwater en waterbesparing. In
veel regio’s zijn drinkwaterbedrijven in de periode tot 2030 op zoek naar
nieuwe winningen. Veel bedrijven kijken verder dan alleen de
traditionele zoetwaterbronnen (grond- en oppervlaktewater) en zoeken
ook naar geschikte alternatieve bronnen, zoals brak grondwater.
Pagina 61 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Vaak wordt ook onderzocht of van bestaande winningen de vergunning
of het convenant uitgebreid kan worden, bijvoorbeeld door restricties uit
de Wet Natuurbescherming op te heffen. Ook diepinfiltratie wordt als
mogelijkheid voor de nabije toekomst gezien.
Een verdere toelichting op de oplossingsrichtingen per drinkwaterbedrijf
is te vinden in de Bijlages 1 t/m 10.

Pagina 62 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 7 Belangrijkste oplossingsrichtingen per drinkwaterbedrijf m.b.t. waterbeschikbaarheid voor de periode 2020-2030.

Oplossingsrichting

Drinkwaterbedrijf
Vitens

Waternet

WBGr

Dunea

Evides

Waterbesparing stimuleren
Nieuwe winningen zoeken/ realiseren
Bestaande winvergunning operationeel
maken
Bestaande winvergunning/ convenant
uitbreiden of opheffen restrictie Wet
Natuurbescherming
Diepinfiltratie
Alternatieve bronnen
Overzetten industriële
klanten/laagwaardige gebruikers
Verplaatsen vergunningen tussen gebieden
Optimalisatie waterverdeling winning en/of
productie
Extra grondwater i.p.v. oppervlaktewater
Innamecapaciteit opp.w. vergroten

7

Grotere voorraad duinen en bekkens
Optimalisatie zuivering (beperken
verliezen)
(Tijdelijk) verhogen inkoop

7

Inmiddels gerealiseerd.
Pagina 63 van 130

Brabant Water

WML

WMD

Oasen

PWN

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 64 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

8

Conclusies

Onvoldoende waterbeschikbaarheid
De noodzakelijke productiecapaciteit voor de productie van drinkwater
was in 2020 circa 1,3 miljard m3 per jaar. Door de stijging van de vraag
naar drinkwater de afgelopen jaren zijn er tekorten ontstaan in de
waterbeschikbaarheid. In sommige provincies kampen
drinkwaterbedrijven met tekorten aan operationele reserves, waardoor
er onvoldoende kan worden ingesprongen op onverwachte
vraagontwikkeling gedurende het jaar en er niet altijd aan de
drinkwatervraag kan worden voldaan.
Drinkwaterbedrijven die vrijwel direct meer winningscapaciteit en/of
vergunningsruimte nodig hebben, zijn Waterbedrijf Groningen, Vitens in
de provincies Friesland, Overijssel, Gelderland, Utrecht en in mindere
mate Flevoland en Dunea (westelijk deel Zuid-Holland).
De andere drinkwaterbedrijven hebben ook meer winningscapaciteit
en/of vergunningsruimte nodig in de periode tot 2030 in (delen van) het
voorzieningsgebied. Om dit te realiseren moet er op dit moment al actie
worden ondernomen.
Knelpunten
Winvergunningen van drinkwaterbedrijven zijn vaak al volledig benut,
waardoor onvoldoende kan worden ingesprongen op structurele
toename in de drinkwatervraag of piekvragen tijdens droge periodes.
Bovendien mag de vergunningsruimte op bepaalde locaties niet volledig
worden benut vanwege convenanten die de netto beschikbare
vergunningsruimte inperken, omwille van natuurherstel. Voor
grondwaterbedrijven is de lokale beschikbare vergunning vaak de
beperkende factor om de benodigde hoeveelheid te kunnen winnen.
Beperkingen in de beschikbaarheid van oppervlaktewaterbronnen komt
voor tijdens droge periodes vanwege lage aanvoeren (kwantiteit) of
vanwege (tijdelijke) onvoldoende kwaliteit van het water.
Draagvlak vinden voor het uitbreiden of realiseren van nieuwe
winningen bij stakeholders met andere en zelfs tegengestelde belangen
dan die van de drinkwatervoorziening wordt steeds lastiger. De
waterbelangen van de industrie, landbouw, scheepvaart, recreatie en
natuur, nemen toe vanwege klimaatverandering en beperkte
beschikbaarheid, waardoor deze partijen minder bereid zijn de negatieve
gevolgen van een onttrekking voor de openbare drinkwatervoorziening
in een gebied te accepteren.
De knelpunten nemen in ieder geval tot 2030 toe vanwege een
toenemende vraag naar drinkwater. De verwachting is dat de
noodzakelijke productiecapaciteit in 2030 jaarlijks circa 100 miljoen m3
groter is dan in 2020. Om dit te halen is op grote schaal extra
winningscapaciteit en vergunningsruimte nodig.

Pagina 65 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Oplossingsrichtingen
Drinkwaterbedrijven, provincies, de rijksoverheid, waterschappen en
andere stakeholders werken gezamenlijk aan oplossingen om de
waterbeschikbaarheid te vergroten. Een belangrijke oplossingsrichting is
het klimaatrobuuster maken van het Nederlandse watersysteem
(oppervlaktewater en grondwater). Dit kan de beschikbaarheid voor
waterwinningen vergroten. Hiervoor is een transitie nodig van een
afvoerend watersysteem naar een systeem dat water na natte periodes
vasthoudt.
Belangrijke andere oplossingsrichtingen zijn het stimuleren van zuinig
en bewust watergebruik door de overheid en de drinkwaterbedrijven en
het afkoppelen van industriële drinkwatergebruikers.
Bij het zoeken naar nieuwe winningen kan diversificatie van bronnen
een mogelijke oplossingsrichting zijn. Brak grondwater zal mogelijk in de
toekomst als aanvullende bron kunnen worden gebruikt en er wordt
onderzoek gedaan naar het gebruik van rwzi-effluent en zeewater als
bron voor drinkwater.
Er lopen ook onderzoeken om na te gaan of bestaande winvergunningen
kunnen worden uitgebreid en of beperkingen van convenanten die
voortkomen uit de Wet Natuurbescherming op te heffen zijn. Ook extra
wateropslag, in de bodem via diepinfiltratie, in de duinen of in bekkens
is een manier om meer water beschikbaar te hebben voor de
drinkwatervoorziening.
Extra gezamenlijke inspanning nodig
De haalbaarheid en realisatietermijn van veel oplossingsrichtingen is
onzeker. Veel knelpunten zijn niet op een eenvoudige manier volledig op
te lossen. Drinkwaterbedrijven ervaren lange, moeilijke procedures bij
het realiseren van nieuwe winningscapaciteit. Daarom is een extra
gezamenlijke inspanning en dialoog nodig tussen drinkwaterbedrijven,
provincies, de rijksoverheid, waterschappen en andere stakeholders om
aan de stijgende drinkwatervraag in 2030 te kunnen voldoen.

Pagina 66 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

9

Aanbevelingen

Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en provincies wordt
aanbevolen om per regio de huidige en toekomstige
waterbeschikbaarheid en de watervraag voor de verschillende
watervragende functies te laten actualiseren. Eventuele conflicterende
belangen tussen verschillende functies in de beschikbaarheid worden
hiermee in beeld gebracht. Op basis van de dialoog met alle
watergebruikers en vergunningverleners/bevoegde gezagen moet in
gezamenlijkheid naar oplossingen worden gezocht.
Om de beschikbaarheid van kwalitatief goed oppervlaktewater en
grondwater voor de bereiding van drinkwater te verbeteren is meer
inspanning nodig om de KRW-doelen te halen. Schoner grond- en
oppervlaktewater zorgt voor schonere bronnen en minder
zuiveringsinspanningen, conform de KRW-doelen. De
waterbeschikbaarheid kan hiervan profiteren door minder
productieverliezen (bijvoorbeeld minder RO nodig), minder innamestops
en meer potentiële plekken om water te winnen.
Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wordt aanbevolen
om, in aanvulling op het bestaande beleid, beleid te ontwikkelen om de
procedure te verhelderen voor het lozen van concentraat dat ontstaat bij
het gebruik van brak water als bron voor de bereiding van drinkwater.
Bij drinkwaterbedrijven is er een groeiende interesse in brak grondwater
als bron. Zij ervaren in de praktijk knelpunten bij het lozen van het
concentraat.
Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wordt aanbevolen
om samen met de betrokken partijen (Vewin, IPO, Drinkwaterbedrijven,
UvW) verder de randvoorwaarden te verkennen voor de inzet van
alternatieve bronnen voor bereiding van drinkwater. Randvoorwaarden
zijn onder andere de kwaliteit van de potentiële alternatieve bronnen en
gebruiksmogelijkheden, bescherming van de alternatieve bronnen en
ruimtelijke inpassing, en eventueel benodigde aanpassingen aan de weten regelgeving.
Aan het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het IPO, de
drinkwaterbedrijven en Vewin wordt aanbevolen om gezamenlijk na te
denken over het verkrijgen van meer inzetbare bronnen voor de
bereiding van drinkwater voor de korte en middellange termijn, om
hiermee knelpunten in de waterbeschikbaarheid te verminderen.
Dit rapport onderstreept het belang om onderzoek te doen naar
beschikbaarheid van voldoende drinkwaterbronnen op lange termijn. In
de Beleidsnota Drinkwater (2021) wordt al aangekondigd dat het Rijk in
2023 een onderzoek gaat uitvoeren naar de beschikbaarheid van
drinkwaterbronnen op de lange termijn (2050 met doorkijk naar 2100).
In de implementatie- en uitvoeringsagenda drinkwater maakt het Rijk
afspraken met provincies, waterschappen, gemeenten en
drinkwaterbedrijven over de scope van en randvoorwaarden voor de
verkenning, mogelijke vervolgacties en bijbehorende besluitvorming.
Pagina 67 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Aan het ministerie van IenW en de drinkwaterbedrijven wordt
aanbevolen om te komen tot concrete doelstellingen voor bewust en
zuinig watergebruik in alle sectoren, en de ontwikkeling en inzet van
instrumenten en maatregelen om dit uiteindelijk te realiseren.
Aan de drinkwaterbedrijven wordt aanbevolen om de verschillende
definities en begrippen uit Hoofdstuk 2 verder te harmoniseren. Hiermee
wordt verwarring over begrippen voorkomen en kan de
waterbeschikbaarheid tussen drinkwaterbedrijven beter worden
vergeleken.

Pagina 68 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

10

Literatuur

-

-

-

-

-

-

Beuken, R. en J. Vreeburg (2015). Behoefteprognose en
behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening – methodiek.
KWR-rapport 2015.019
Beuken, R. en J. Vreeburg (2015a). Behoefteprognose en
behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening 2015-2019.
KWR-rapport 2015.054
Blaauwgeers, E. (2020). Vitens bijgewerkte prognose
drinkwatervraag
Baggelaar, P., P. Kuin en P. Geudens (2022). Prognoses
drinkwatergebruik in Nederland t/m 2040. Vewin, PB Icastat en
Royal HaskoningDHV
https://www.vewin.nl/SiteCollectionDocuments/Publicaties/Cijfers/V
ewin-Rapport_2022_Prognoses_drinkwatergebruik_NL.pdf
CBS Statline (2022). StatLine - Watergebruik bedrijven en
particuliere huishoudens; nationale rekeningen (cbs.nl). Bezocht 11
april 2022.
Deltaprogramma Zoetwater (2022).
https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/deltaprogrammazoetwater/. Bezocht 20 december 2022.
Drinkwaterplatform (2021). WACC en de investeringsruimte van de
drinkwatersector: 5 vragen.
https://www.drinkwaterplatform.nl/wacc-en-de-investering. Bezocht
31 augustus 2021.
Europese Commissie (2021). EU-actieplan: verontreiniging van
lucht, water en bodem naar nul. https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021DC0400&from=EN
Eertwegh, G., van den, De Louw, P., Witte, J-P., Van Huijgevoort,
M., Bartholomeus, R., Van Deijl, D., Van Dam, J., Hunnink, J.,
America, I., Pouwels, J., Hoefsloot, P., & De Wit, J. (2021). Droogte
in zandgebieden van Zuid-, Midden- en Oost-Nederland : het
verhaal - analyse van droogte 2018 en 2019 en bevindingen:
eindrapport. KnowH2O. https://edepot.wur.nl/555352
Harbers, M. en V.L.W.A. Heijnen. Water en bodem sturend.
Kamerbrief 25 november 2022. Kenmerk: IENW/BSK-2022/283041.
water-en-bodem-sturend.pdf (overheid.nl)
H2O (2020). Landbouw gebruikte in droog jaar 2018 veel meer
water voor beregening. 23 maart 2020. Landbouw gebruikte in
droog jaar 2018 veel meer water voor beregening
(h2owaternetwerk.nl)
H2O (2022). Vitens roept Overijssel op 'alles op alles' te zetten om
drinkwatertekort te helpen voorkomen. 6 januari 2022. Vitens roept
Overijssel op 'alles op alles' te zetten om drinkwatertekort te helpen
voorkomen (h2owaternetwerk.nl)
Helpdesk Water. Waterbeschikbaarheid (2022).
Waterbeschikbaarheid - Helpdesk water. Bekeken 4 oktober 2022.
Helpdesk Water (2022a). Wat is de KRW?
https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/wetgevingbeleid/kaderrichtlijn-water/uitvoering/rijn-west/we/krw/
https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/wetgevingbeleid/nationaal/nationaal-waterplan/ Bekeken 28 juni 2022.
Pagina 69 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

-

-

-

-

-

ILT (2021). ILT: noodzakelijke groei investeringen
drinkwaterbedrijven is financierbaar. Nieuwsbericht 11-05-2021.
https://www.ilent.nl/actueel/nieuws/2021/05/11/ilt-noodzakelijkegroei-investeringen-drinkwaterbedrijven-is-financierbaar. Bezocht
31 augustus 2021.
IPO, Vewin (2021). Eindrapportage Verkenning robuuste
drinkwatervoorziening 2040.
https://drinkwaterverkenning.ireport.royalhaskoningdhv.com/
Kielen, N. en M. Mens (2021). Nieuwe inzichten in
zoetwaterknelpunten in het voorzieningsgebied van het
IJsselmeer/Markermeer: hoofdboodschappen uit de Stresstest
Voorkeurspakket Deltaprogramma Zoetwater fase II. Versie 13-042021. Bestuurlijke samenvatting stresstest zoetwater - IJsselmeer |
Publicatie | Deltaprogramma
Kort, B en B. Teunis (2020). Handleiding verdringingsreeks. Versie
2. 26 maart 2020.
Krogt, W. van der, B. Becker, H. Boisgontier (2022). Low river
discharge of the Meuse. Deltares. RIWA-Meuse
Ministeries van IenW en EZK (2018). Structuurvisie ondergrond.
Ministerie van IenW (2021). Deltaplan Zoetwater 2022-2027.
Nationaal Deltaprogramma Zoetwater. Juli 2021.
Ministerie van IenW (2021a). Beleidsnota Drinkwater 2021-2026.
Samen werken aan een toekomstbestendige drinkwatervoorziening.
Den Haag. April 2021.
Ministerie van IenW (2021b). Vermogenskostenvoet en maximaal
aandeel eigen vermogen drinkwaterbedrijven 2022-2024.
https://open.overheid.nl/repository/ronl-36f660a2-937e-4c5b9864-f1aed43bd941/1/pdf/vermogenskostenvoet-en-maximaalaandeel-eigen-vermogen-drinkwaterbedrijven-2022-2024.pdf
Nationaal Deltaprogramma (2021).
https://www.deltaprogramma.nl/deltaprogramma/kennisontwikkelin
g/deltascenarios. Bekeken 27 mei 2021.
Nationaal Deltaprogramma (2021a). Hoofdstuk 4. Zoetwater
https://dp2021.deltaprogramma.nl/4-zoetwater.html. Bekeken
27 mei 2021
Nijsten, G.J., N. Mulder, T. Davids, S. Vermooten, R. van der Brugge
en R. van Leerdam (2022). Nationale Grondwater Reserves (NGR).
Onderbouwing van noodzaak en mogelijke omvang. Deltares.
11207416-002-BGS-0006, 12 september 2022.
Overheid (2009) Drinkwaterwet.
https://wetten.overheid.nl/BWBR0026338/2021-10-13
Overheid (2009a). Infiltratiebesluit bodembescherming
https://wetten.overheid.nl/BWBR0005957/2009-12-22
Overheid (2011). Drinkwaterregeling.
https://wetten.overheid.nl/BWBR0030152/2017-10-27
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2022). Natuurinclusief
Nederland. Natuur overal en voor iedereen. Maart 2022.
https://www.rli.nl/sites/default/files/advies_natuurinclusief_nederla
nd_def.pdf
Rijkswaterstaat (2015). Beheer- en ontwikkelplan voor de
rijkswateren 2016-2021
https://puc.overheid.nl/rijkswaterstaat/doc/PUC_163923_31/1?solrI
D=PUC_163923_31_1&solrQ=Printversie+Bprw+2016-2021

Pagina 70 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

-

-

-

RIVM (2013). Naar een brede zorgplicht voor drinkwaterbronnen:
doorwerking Drinkwaterwet bij de bescherming van
drinkwaterbronnen. RIVM-rapport 609716005.
RIVM (2014). Behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening
2015-2040. RIVM Rapport 2014-0006
RIVM (2015). Scenario’s drinkwatervraag 2040 en beschikbaarheid
bronnen. RIVM-rapport 2015-0068
RIVM (2017). Zorgplicht drinkwater. Wat betekent dit voor u?
Zorgplicht Drinkwater (rivm.nl)
RIVM (2019). Ervaringen met drinkwaterrestricties in het buitenland
en verkenning van de mogelijkheden voor Nederland. RIVMbriefrapport 2019-0116
RIVM (2020). Staat drinkwaterbronnen. RIVM-rapport 2020-0179
RIVM (2021). Onconventionele bronnen voor de Nederlandse
drinkwatervoorziening. Aandachtspunten voor afwegingen. RIVMrapport 2021-0104
RIWA-Maas (2020). Jaarrapport 2019 De Maas (p67).
https://www.riwa-maas.org/wp-content/uploads/2020/09/RIWAMAAS-Jaarrapport-NL-2019.pdf
RIWA-Rijn (2020). Jaarrapport 2019 De Rijn (p83).
https://www.riwa-rijn.org/wp-content/upFloads/2020/09/RIWA2020-NL-Jaarrapport-2019-De-Rijn.pdf
STOWA (2022). Ultieme waterfabriek, fase 1. Ultieme Waterfabriek,
Fase 1 | STOWA. Bezocht 13 april 2022.
Slok, W., Coonen, L., Baneke, M., Eijsink, R. (2018). Hoe stellen we
ons drinkwater veilig onder de omgevingswet? Water Governance
1/2018, 52-59.
Swartjes, F.A. (2021). Memo over Risicotoolbox grondwater
(RTBgrondwater).
https://www.risicotoolboxbodem.nl/sites/default/files/202106/Memo%20over%20RTBgrondwater_VERSIE%2012.pdf
Swartjes, F.A., N. Hoekstra, J.J. Dijkstra, M.E. van Vliet, A.H. van
Loon, P. Schipper en C. van den Brink (2022). Vergrijzing van
grondwater (Deltafact). Versie 3, juni 2022
https://www.stowa.nl/sites/default/files/assets/DELTAFACTS/Deltaf
acts%20NL%20Waterkwaliteit%20PDF/Vergrijzing%20van%20gron
dwater%20v3%20juni%202022.pdf
Vewin (2020a). Kerngegevens drinkwater 2020.
https://www.vewin.nl/SiteCollectionDocuments/Publicaties/Cijfers/V
ewin-Kerngegevens-Drinkwater-2020.pdf
Vewin (2020b). Wetgevingsoverleg Water: drinkwaterbedrijven
willen meer ruimte om te investeren.
https://www.vewin.nl/nieuws/paginas/Wetgevingsoverleg_Water_dr
inkwaterbedrijven_willen_meer_ruimte_om_te_investeren__1149.a
spx?source=%2fPaginas%2fDefault.aspx
Vewin (2021). www.vewin.nl. Bezocht 11 januari 2021.
Vitens (2021). Noodkreet drinkwatervoorziening Overijssel. 12
november 2021.
https://overijssel.notubiz.nl/document/10982361/1/document
Wolters, HA, Van den Born, GJ, Dammers, E., Reinhard, S. (2018).
Deltascenario’s voor de 21e eeuw, actualisering 2017, Deltares,
Utrecht.
https://media.deltares.nl/deltascenarios/Deltascenarios_actualiserin
g2017_hoofdrapport.pdf
Pagina 71 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pagina 72 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 1 Brabant Water

Huidige waterbeschikbaarheid
Brabant Water gebruikt voor de drinkwatervoorziening uitsluitend
grondwater. Er zijn 35 winlocaties met een totale vergunningscapaciteit
van 236,6 miljoen m³ per jaar (Tabel 8). Hiervan loopt voor 3,5 miljoen
m3 per jaar een verkenning naar een nieuwe winlocatie en voor 3,3
miljoen m3 per jaar geldt een tijdelijke restrictie. De beschikbare
vergunning is daarmee 229,8 miljoen m3 per jaar. Er is een
bestuursovereenkomst met de provincie Noord-Brabant voor de periode
2018-2022 met daarin een onttrekkingsplafond van 225 miljoen m3 per
jaar (inclusief 20 miljoen m3 per jaar flexibele buffer). De maatgevende
capaciteit is 222,6 miljoen m3 per jaar.
Tabel 8 toont per waterproductiebedrijf de leverende winlocatie, de
jaarvergunning, de benutting in de periode 2016 tot en met 2019 en de
maatgevende productiecapaciteit. De benutting van de
vergunningscapaciteit voor de winningen van Brabant Water varieert
van 42% tot 100%. Gemiddeld was deze benutting 82% in de periode
2016-2019. In 2020 bedroeg de benutting van de beschikbare
vergunningen 90%.
Binnen Brabant Water is er een (technische) indeling in clusters van
meerdere winningen/zuiveringen. Omdat alle clusters in redelijke mate
verbonden zijn, kunnen leveringen binnen en tussen cluster met elkaar
vereffend worden, indien nodig.

Pagina 73 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 8 Winningen van Brabant Water per waterproductiebedrijf,
jaarvergunning, benutting van de jaarvergunning voor de periode 2016 t/m
2019 en de maatgevende productiecapaciteit.

Waterproductiebedrijf

Winlocatie

Vergunningscapaciteit
(miljoen
m3/jaar)

Gemiddelde
benutting
(2016 t/m
2019)

Bergen op Zoom

Bergen op
Zoom
Budel
Dorst
Aalsterweg*
Groote Heide
Klotputten
Drongelen
Genderen
Haaren
Helmond
Lieshout
Lith
Loosbroek
Luyksgestel
Nuland
Oirschot
Oosterhout
Ginneken
Prinsenbosch
Roosendaal
Schijf
Schijndel
Seppe
Someren
Son
Gilze
Gilzerbaan**
Veghel
Vessem
Vlierden
Helvoirt
Vlijmen
Waalwijk
Welschap
Wouw

5

97%

3
10,5
14,3
10
4,2
3
5
8
9
6
4
10,5
2
10
3
15
0,4
5
4
7
8
15
4
8
2
18
15,7
6,5
4,5
2
2
3
5
4
236,6

92%
91%
58%
87%
61%
65%
73%
92%
94%
80%
77%
86%
91%
74%
81%
87%
78%
93%
83%
99%
97%
88%
76%
100%
87%
81%
66%
72%
74%
80%
70%
42%
94%
91%
82%

Budel
Dorst
Eindhoven
Genderen
Haaren
Helmond
Lieshout
Lith
Loosbroek
Luyksgestel
Nuland
Oirschot
Oosterhout
Prinsenbosch
Roosendaal
Schijf
Schijndel
Seppe
Someren
Son
Tilburg
Veghel
Vessem
Vlierden
Vlijmen
Welschap
Wouw
Totaal

Maatgevende
productiecapaciteit
(miljoen
m3/jaar)
5
3
10,5
21
8
8
9
6
4
10,5
2
10
3
15
5,4
4
7
8
15
4
8
16,7
12,5
6,5
4,5
7
5
4
222,6

* Inclusief de niet inzetbare 3,5 miljoen m3 per jaar van Genneperparken Noord.
** Inclusief de niet inzetbare 3,3 miljoen m3 per jaar vanwege beperking uit het natura
2000 beheerplan Regte Heide.

Vergunningstraject nieuwe winning West
Om de drinkwatervoorziening in West-Brabant veilig te stellen is op
korte termijn extra vergunningsruimte (3,5 miljoen m3 per jaar) nodig in
de regio Roosendaal. Om binnen de bestaande vergunningsruimte van
Pagina 74 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

236,6 miljoen m3 per jaar te blijven, zal bij verlening van een
vergunning in West-Brabant van 3,5 miljoen m3 de vergunning
Genneperparken Noord (3,5 miljoen m3 per jaar) worden ingetrokken.
De voorbereiding voor dit vergunningentraject is, in nauwe
samenwerking met de provincie, in 2019 gestart. Uitgangspunt hierbij is
een zorgvuldig omgevingstraject, waarbij koppelkansen en meerwaarde
creëren voor het zoekgebied voorop staan. Hiervoor is proactief de
samenwerking gezocht met de belangrijkste stakeholders in dit gebied.
Na realisatie van deze uitbreiding komt er meer ruimte in de
maatgevende productiecapaciteit van West-Brabant.
Omdat Brabant Water nu al ruim onder de gewenste operationele
reserve van 10% zit, is een snelle realisatie noodzakelijk. De planning is
gericht op realisatie in 2025, maar omvat nog veel onzekerheden met
name in het vergunningentraject.
Benutting vergunning Gilzerbaan
Uit het oogpunt van de drinkwatervoorziening voor het gebied rondom
Tilburg, is bij Brabant Water hoge urgentie om de vergunningsruimte bij
de winning Gilzerbaan van 18 miljoen m3 per jaar te benutten. Door de
tijdelijke beperking van de grondwateronttrekkingshoeveelheid winning
Gilzerbaan tot 14,7 miljoen m3 per jaar, is benutting van de
vergunningsruimte vanuit de Wet Natuurbescherming nu niet mogelijk.
Aan Brabant Water is recent een vergunning verleend in het kader Wet
Natuurbescherming. In het kader van art 2.4 lid 1 van deze wet stelt de
provincie de voorwaarde van uitvoering van monitoring met ‘hand aan
de kraan’ principe aan de inzet van de verhoging van de winning.
Juridische procedures maken een duurzame inzet onzeker. Uit het
oogpunt van de drinkwatervoorziening voor het gebied rondom Tilburg,
is er bij Brabant Water hoge urgentie om de totale vergunningsruimte
bij de winning Gilzerbaan te benutten.
Knelpunten
Brabant Water beschikt, bedrijfsbreed, over voldoende
vergunningscapaciteit en maatgevende productiecapaciteit om de
komende 10 jaar aan de behoeftedekking te voldoen als de
basisprognose gevolgd wordt en alle vergunningen beschikbaar blijven
en komen.
Lokaal ontstaan al knelpunten in de behoeftedekking. De komende
planperiode (2020-2024) lopen er twee projecten voor uitbreiding van
(lokale) vergunningscapaciteit om de behoeftedekking voor de toekomst
veilig te stellen. Dit zijn de regio Roosendaal en het gebied rondom
Tilburg. Met name in West-Brabant is uitbereiding van de beschikbare
vergunningscapaciteit nodig.
De gemiddelde onttrekking in de periode 2016-2019 bedroeg circa 194
miljoen m³. In 2020 bedroeg de onttrekking 206 miljoen m³. In een
bestuursovereenkomst (convenant) met de provincie Noord-Brabant is
een onttrekkingsplafond voor de periode 2018-2022 afgesproken van
225 miljoen m³ per jaar, inclusief een operationele reserve van 10%
voor onverwachte vraagwijzigingen, droge zomers en om fouten in de
prognose op te vangen. Onder normale omstandigheden wordt
uitgegaan van een onttrekking van 205 miljoen m³ per jaar.

Pagina 75 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Recapitulerend is het grootste knelpunt voor Brabant Water de
afhankelijkheid van andere partijen bij:
- bestuurlijke afspraken over convenantruimte,
- realisatie van nieuwe vergunningen voor zowel zoet grondwater
als andere bronnen (brak grondwater, oppervlaktewater,
zeewater),
- brijnlozing,
- realisatie waterbesparing door industrie en huishoudens,
- het watersysteem op orde houden (i.c.m. functies landbouw en
natuur).
Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
Brabant Water heeft een meersporenaanpak om de knelpunten aan te
pakken.
1. Inzet op robuust maken en houden van de bestaande
winvergunningen.
Brabant Water werkt aanvullende maatregelen uit voor
winningen met een kwaliteitsrisico en werkt samen met haar
partners aan het inbedden van haar winningen in de omgeving
en een robuust watersysteem.
2. Zorgen voor voldoende capaciteit en beschikbare
vergunningsruimte.
De komende planperiode (2020-2024) lopen er twee projecten
voor uitbreiding van (lokale) vergunningscapaciteit om de
behoeftedekking voor de toekomst veilig te stellen (regio
Roosendaal en het gebied rondom Tilburg). In de huidige situatie
heeft Brabant Water de mogelijkheid om enigszins te schuiven in
de benutting van de winningen. In de toekomst wordt dit
moeilijker omdat dan winningen volledig zijn benut.
3. Inzet op alternatieve bronnen.
Brabant Water verkent de inzet van alternatieve bronnen, zoals
brak grondwater of (indirect) oppervlaktewater, zoals
oeverfiltratie en diepfiltratie.
4. Inzet op waterbesparing.
Brabant Water zet vol in op waterbesparing, zowel bij
consumenten als zakelijke klanten als in de interne
bedrijfsvoering (Deltaplan Waterbesparing).
Door periodiek de drinkwaterprognose te toetsen aan de beschikbare
capaciteiten kan tijdig worden ingespeeld op ontwikkelingen.
Reserves
De huidige maatgevende productiecapaciteit van 222,6 miljoen m³ per
jaar is net niet voldoende om te voldoen aan de noodzakelijke
productiecapaciteit voor 2030 (225 miljoen m3 per jaar). Vanwege de
onzekerheid in de ontwikkeling van de drinkwaterbehoefte wordt er
ingezet op uitbreiding van de maatgevende productiecapaciteit om ten
alle tijden aan de vraag te voldoen.
Dit gebeurt door uitbereiding van winnings- en productiecapaciteit
binnen bestaande vergunningsruimte op de locaties Eindhoven en
Veghel en inzet op beschikbaarheid en inzetbaarheid van de nieuwe
winlocatie in West-Brabant en winning Gilzerbaan. Na 2030 zal zonder

Pagina 76 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

aanvullende maatregelen (alternatieve bronnen, waterbesparing) ook
het onttrekkingsplafond overschreden worden.
Brabant Water heeft ook een bovenprognose uitgevoerd. De
noodzakelijke productiecapaciteit plus 10% opslag wordt hierin 248
miljoen m3 per jaar in 2030. De huidige maatgevende capaciteit van
222,6 miljoen m3 per jaar is dan helemaal onvoldoende en zelfs de
volledige vergunningsruimte niet (236,6 miljoen m3 per jaar).
In de provincie Noord-Brabant zijn nog geen aanvullende strategische
voorraden aangewezen. Het proces om te komen tot het vastleggen van
zogenaamde drinkwaterreserveringsgebieden in de
omgevingsverordening waarin de locatie(s) en het beschermingsregime
worden bepaald, is wel opgestart. De verwachting is dat dit proces in
2022 wordt afgerond.

Pagina 77 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 2 WMD

Huidige waterbeschikbaarheid
WMD heeft waterwinvergunningen ter grootte van in totaal 46,9 miljoen
m3 per jaar. In 2019 werd 77% van de vergunde capaciteit ook
daadwerkelijk gewonnen. Hiervan wordt 2,5 miljoen m3 per jaar bij
Assen-Oost op grond van bestuurlijke afspraken niet gewonnen. Deze
komt alleen in productie na instemming van de provincie Drenthe. Er
zijn hier mogelijk effecten op de natuurontwikkeling van het Drentsche
Aa gebied.
Tabel 9 toont voor de vijftien waterwingebieden van WMD de
vergunningsruimte, de daadwerkelijk onttrokken hoeveelheid in 2019 en
de winningscapaciteit.
De waterwinvergunning van 1,0 miljoen m3 per jaar bij Assen-West is nu
niet-operationele reserve maar wordt operationeel gemaakt tussen 2022
en 2024. Dit waterwingebied is ontwikkeld ter plaatse van de golfbaan
Zeijerveen, gedeeltelijk ter compensatie van de waterwinvergunning van
waterwingebied Assen-Oost.
WMD levert en gros aan Vitens en WBGr om hen te helpen met de
structurele drinkwatervraag.
Tabel 9 Vergunningscapaciteit en hoeveelheid gewonnen water en de
winningscapaciteit van WMD in 2019.

Waterwingebied
Breevenen
De Bulten
Assen-Oost
Assen-West
Beilen
Dalen
Gasselte
Bentinckpark
Holtien
Kruidhaars
Leggeloo
Noordbargeres
Ruinerwold
Valtherbos
Zuidwolde
Totaal

Vergunningsruimte
(miljoen m3/jaar)
3,5
4,9
5,0 (2,5)
1,0
4,0
2,0
2,5
3,5
2,5
2,0
1,0
5,0
2,5
6,5
1,0
46,9

Winning in
2019 (miljoen
m3/jaar)
8,5

Technische
winningscapaciteit
(miljoen m3/jaar)
8,4

2,5
0
1,9
1,2
2,0

2,4
0
2,9
1,3
2,5

4,8

5,3

1,2
0,7
4,9
2,1
5,5
0,9
36,1

2,0
1,0
5,0
2,5
5,8
0,9
40,0

Knelpunten
WMD heeft in 2027 extra winningscapaciteit nodig (2 miljoen m3 meer)
en op termijn (na 2030) 4 miljoen m3 per jaar als gevolg van de
nieuwste inzichten in de regionale waterverdeling en de stijgende
ontwikkeling van de watervraag. WMD dient tevens te investeren in de

Pagina 78 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

productie en in extra zuiveringscapaciteit. Met betrekking tot de
winningen onderkent WMD de volgende knelpunten.
1) Tijdens de afgelopen drie droge zomers (2018, 2019, 2020) met hoge
piekvragen zijn de maandgemiddelde winvergunningen bij enkele
winningen overschreden.
2) In het noorden zuidwesten van Drenthe is er krapte door de balans
tussen de vraag naar drinkwater (vanuit WMD en WBGr) en het aanbod
vanuit de winvergunningen. WMD en WBGr doen gezamenlijk onderzoek
naar een optimalisatie van de waterverdeling tussen de diverse
productiestations en winningen.
3) De komende tien jaar is er spanning tussen de vraag en het aanbod.
- WMD heeft contractuele afspraken gemaakt met Vitens voor een
grotere en gros levering van 3 miljoen m3 extra waardoor de
onttrokken hoeveelheid grondwater stijgt tot 42 miljoen m3 per
jaar.
- De waterwinning van Assen-Oost ligt wegens bestuurlijke
afspraken 2,5 miljoen m3 lager. De vergunning is daarop niet
aangepast, maar feitelijk heeft WMD een jaarlijkse
vergunningscapaciteit van 44,4 miljoen m3.
- In de toekomst is WMD gedwongen, als gevolg van de
verslechterde grondwaterkwaliteit, te investeren in aanvullende
zuivering in de vorm van omgekeerde osmose. Daardoor neemt
het productieverlies (spoelwaterverbruik, vorming concentraat)
met bijna 2 miljoen m3 per jaar toe.
De daadwerkelijke grondwaterwinning is in 2030 vrijwel gelijk aan de
totale waterwinvergunning. Er is daarbij wel sprake van een
operationele reserve van 10%.
4) WMD heeft last van een knellende investeringsruimte door de WACC
en financiële kentallen. Investeringen zijn nodig voor aanvullende
zuivering i.v.m. de waterkwaliteit en het op peil brengen van voldoende
bronnen en zuiveringscapaciteit. Dit moet gelijktijdig gebeuren met het
reguliere onderhouds- en investeringsprogramma.
WMD heeft in 2019 de waterwinvergunning voor de wingebieden
Breevenen en De Bulten volledig benut. In de loop van 2020 worden
maatregelen in de bedrijfsvoering van productiestation (ps) Annen
doorgevoerd om te voorkomen dat de gerelateerde
waterwinvergunningen overschreden worden.
WMD kan beperkt sturen op de waterverdeling tussen de
productiestations. Ps Annen is gekoppeld aan productiestations Assen,
Gasselte, Valtherbos. WMD kan, binnen grenzen, de capaciteit tussen
deze stations verdelen. Daardoor is WMD in staat om binnen de
winvergunning van Breevenen en De Bulten per maand/dag te blijven.
WMD ontwikkelt momenteel een dasboard om nog beter te kunnen
sturen. Daarnaast wordt samen met WBGr een onderzoek uitgevoerd
zodat in dit gebied meer ruimte ontstaat in de watercapaciteit.

Pagina 79 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
WMD heeft in het Masterplan Infrastructuur WMD 2019-2040
maatregelen gedefinieerd om in het waterwingebied voldoende
reservestelling bij de pompputten te hebben. Hierdoor wordt het
mogelijk om de waterwinvergunningen volledig te benutten. De
maatregelen hebben betrekking op het realiseren van nieuwe
pompputten in de waterwingebieden Holtien (2025), Kruidhaars (reeds
gerealiseerd) en Zuidwolde (2022/2023).
Daarnaast is er op de productiestations Dalen, Hoogeveen en Valtherbos
nog ruimte tussen de waterwinvergunning en de productiecapaciteit.
Daarom staat in het Meerjaren Investeringsplan een uitbreiding van de
zuivering gepland van Dalen (2024/2025), Hoogeveen (2025/2026) en
Valtherbos (2026/2027).
WMD gaat ook investeren in aanvullende zuiveringen met omgekeerde
osmose in verband met de verslechterde grondwaterkwaliteit.
Aanvullend hierop wil WMD het bestuurlijke convenant met de beperking
op het waterwingebied Assen-Oost herzien en bij twee bestaande
waterwinningen (Beilen, Holtien) de ASV’s gedeeltelijk operationeel
maken.
WMD ontwikkelt momenteel een dasboard om nog beter te kunnen
sturen, met name in het spanningsveld tussen vraag een aanbod in
Noord-Drenthe. Er wordt samen met WBGr een onderzoek uitgevoerd
zodat in dit gebied meer ruimte ontstaat in de watercapaciteit.
Reserves
WMD houdt een opslag voor onverwachte vraagontwikkeling van 10%
aan. Zoals uit de cijfers hierboven blijkt, is er enige extra capaciteit
(operationele reserve) ingebouwd in de winningscapaciteit, maar er zal
extra capaciteit gerealiseerd moeten worden voor de productie- en
transportcapaciteit.
De waterwinvergunningen worden over tien jaar volledig benut,
rekening houdend met de 10% operationele reserve. WMD heeft de
ambitie om over tien jaar meer ruimte te creëren tussen de
waterwinvergunning en watervraag.
Aanvullende Strategische Voorraden (ASV) voor de lange termijn (2050)
worden aangewezen in een gezamenlijk traject met provincie Drenthe,
provincie Groningen, WBGr en WMD. Dit is een nog lopend traject en in
voorliggende rapportage wordt hier verder niet op ingegaan.

Pagina 80 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 3 Waterbedrijf Groningen

Huidige waterbeschikbaarheid
Waterbedrijf Groningen (WBGr) heeft waterwinvergunningen ter grootte
van in totaal 74,5 miljoen m3 per jaar. In 2019 werd 65% van de
vergunde capaciteit ook daadwerkelijk gewonnen.
Tabel 10 toont de vergunningsruimte, de hoeveelheid gewonnen water
in 2019 en de maatgevende productiecapaciteit per winlocatie. WBGr
beschikt over zes operationele wingebieden, waarvan vijf
grondwaterwinningen en één oppervlaktewinning (de Drentsche Aa). De
winningen Nietap en De Groeve liggen in Drenthe, de overige winningen
in Groningen.
Twee winningen zijn bij convenant aan een lagere winningscapaciteit
gebonden dan de vergunningscapaciteit (De Punt, Onnen) en bij één
winning (Sellingen) is de zuiveringscapaciteit momenteel limiterend.
De maatgevende productiecapaciteit voor de komende vier jaar is 48,5
miljoen m3 per jaar. Dit is de hoeveelheid die WBGr daadwerkelijk mag
onttrekken met de beperking van de convenanten bij De Punt en Onnen.
Tabel 10 De vergunningsruimte, gewonnen hoeveelheid en de maatgevende
productiecapaciteit van de winningen van WBGr.

Winlocatie

Vergunningsruimte
(miljoen m3/jaar)

Onnen a

19,8

Winning in
2019 (miljoen
m3/jaar)
12,2

Maatgevende
productiecapaciteit
(miljoen m3/jaar)
12,0

Nietap

12,0

12,0

12,0

Sellingen b

3,5

2,2

2,0

De Groeve c

10,0

10,0

10,0

De Punt-Grondwater d
De Punt Oppervlaktewater e

13,0

5,5

4,0

15,0

6,5

7,0

Totaal operationeel

73,3

48,4

47

Bellingwolde f
(strategische reserve)

1,2

0

0

Totaal

74,5

48,4

47

Toelichting op Tabel 10
a)
b

De winningscapaciteit te Onnen is bij convenant aan een maximum
van 12,0 miljoen m3 per jaar gebonden. In 2019 was er een lichte
overschrijding.
De productiecapaciteit van Sellingen wordt maximaal benut. Er is
nog circa 1,3 miljoen m3 per jaar ruimte in de vergunning. De
zuiveringscapaciteit wordt uitgebreid, de verwachte oplevering is
2025. Tot die tijd mag WBGr 1,5 miljoen m3 extra winnen op De
Punt, zie punt d. Realisatie van de extra productiecapaciteit loopt
vertraging op doordat er een natuurtoets moet worden uitgevoerd,

Pagina 81 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

c)

d)

e)

f)

om de effecten van inzet van de volledige vergunning te bepalen op
recent ontwikkelde NNN-natuur (Natuurnetwerk Nederland).
De huidige vergunningsruimte van De Groeve is volledig benut.
WBGr probeert hier extra vergunningsruimte te realiseren van 2
miljoen m3 per jaar. Dit traject loopt. Deze uitbreiding zal naar
verwachting in 2023 operationeel worden.
De winningscapaciteit voor grondwater bij De Punt is bij convenant
aan een maximum van 4,0 miljoen m3 per jaar gebonden. In 2019
is er 1,5 miljoen m3 extra gewonnen, conform tijdelijke afspraken
met convenantpartners (zie ook punt b).
De vergunde capaciteit voor oppervlaktewater bij De Punt is 1.700
m3 per uur (=15 miljoen m3 per jaar). In werkelijkheid kan dit niet
jaarrond gewonnen worden. Gemiddeld wordt 800 m3 per uur
onttrokken. Het debiet in de Drentsche Aa kan tijdens droge zomers
fors dalen, soms richting de 400 m3/uur. WBGr neemt dan minder
water in.
De zuivering heeft een capaciteit van 840 m3 per uur (6,7 miljoen
m3 per jaar; na spoelverbruik en onderhoudsstilstand). Vanwege de
droge zomer in 2019 heeft WBGr minder kunnen produceren.
Voor de winningscapaciteit wordt uitgegaan van 7 miljoen m3 per
jaar.
De winlocatie Bellingwolde is een strategische grondwaterreserve
voor drinkwaterproductie. Er is bij deze winlocatie geen pompstation
(geen winnings- en zuiveringscapaciteit). Er zijn ook geen plannen
om deze winning operationeel te maken. Dit vanwege de ongunstige
ligging en geringe schaalgrootte. WBGr neemt deze locatie wel mee
in de zoektocht naar ASV.

WBGr verkocht in 2019 1,3 miljoen m3 drinkwater en gros en kocht 3,8
miljoen m3 drinkwater in bij WMD.
Knelpunten
De drinkwatervraag in Groningen neemt toe. De laatste paar jaar is er
een toename van het hoofdelijk verbruik vastgesteld van in totaal
ongeveer 0,5 miljoen m3 per jaar.
De groei in drinkwatervraag van de provincie Groningen is niet altijd
goed voorspelbaar (onverwachte vraagontwikkeling) als gevolg van de
aard van de aanwezige industrieën en de aanwezigheid van een
zeehaven in de provincie. De industriewatervraag is de afgelopen jaren
sneller toegenomen dan verwacht.
Volgens de prognose uit 2019 neemt de komende vijf jaar de totale
drinkwatervraag af met circa 1 miljoen m3 van 47,1 miljoen m3 in 2020
naar 45,9 miljoen m3 per jaar in 2024. Dit is een gevolg van het
overzetten van een industriële grootverbruiker naar oppervlaktewater,
die thans vanuit het drinkwatersysteem wordt beleverd.
WBGr heeft in de prognoses van de drinkwatervraag de groei van het
grootverbruik vanaf 2022 op nul gezet, omdat WBGr inziet dat deze
vraagontwikkeling dermate groot kan zijn dat het niet realistisch is om
dit allemaal te leveren vanuit drinkwater. Daarmee is de prognose voor
het grootverbruik vooral een taakstellende prognose en het is de vraag
of dit gaat lukken. In 2020 waren er nieuwe ontwikkelingen. In
afwachting van de realisatie van een industriewatervoorziening in Delfzijl
moet WBGr waarschijnlijk een aantal nieuwe industriële grootverbruikers
Pagina 82 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

tijdelijk (tot 2024) voorzien vanuit drinkwater. Gelijktijdig werkt WBGr
aan de realisatie van alternatieve bronnen. De komende jaren staat er
druk op de operationele reserve.
Daarnaast heeft het waterschap tijdens de droge zomers van de
afgelopen jaren WBGr een innamebeperking opgelegd van
oppervlaktewater uit de Drentsche Aa. Hierdoor komt de
beschikbaarheid van voldoende water onder druk te staan.
Waterbedrijf Groningen heeft momenteel een tekort aan water. De
verwachting is dat er in de periode 2020-2030 zonder uitbreiding van de
winningscapaciteit en vergunningsruimte jaarlijks een negatieve
operationele reserve is variërend van 0,3 tot 1,5 miljoen m3 per jaar
(gerekend zonder de toeslag van 10% onverwachte vraagontwikkeling).
Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
Vanwege de hierboven beschreven knelpunten wil WBGr zijn
operationele reserve vergroten en op zoek gaan naar aanvullende
strategische reserves samen met WMD en de provincies Groningen en
Drenthe. In 2016 hebben WBGr en WMD in hun gezamenlijke
watervoorzieningsplan afgesproken om de operationele reserve te
vergroten van 5% naar 10%.
De beschikbaarheid van water is een issue. Dit geldt ook voor de
ontwikkeling van alternatieve bronnen voor de industrie. De
waterbelangen van andere partijen (landbouw en natuur) nemen toe,
waardoor het niet eenvoudig is om extra vergunningscapaciteit, ASV en
alternatieve bronnen te ontwikkelen.
WBGr heeft plannen gemaakt m.b.t. aanvullende vergunningscapaciteit
en alternatieve bronnen om het watertekort op te lossen. Ter
overbrugging van de realisatieperiode hiervan zijn er daarnaast
overbruggingsmaatregelen getroffen. Ook zet WBGr in op besparing bij
de huishoudelijke klanten.
Overbruggingsmaatregelen
-

Een tijdelijke innamebeperking van oppervlaktewater uit de
Drentsche Aa in de zomer wordt gecompenseerd met grondwater
om in die periode toch aan de klantvraag te kunnen voldoen.
Waterbedrijf Groningen heeft convenanten afgesloten voor de
winning van Onnen en van De Punt. In deze convenanten is
vastgelegd dat de overcapaciteit ten opzichte van het convenant
in overleg met de convenantpartners tijdelijk mag worden
ingezet bij het optreden van onverwachte (vraag)ontwikkelingen.
Eind 2018 hebben WBGr en de convenantpartners afgesproken
het convenant voor De Punt te verruimen van 4,0 naar 5,5
miljoen m3 per jaar. Deze afspraak geldt in principe tot eind
2023. WBGr creëert daarmee tijd en ruimte om structurele
oplossingen te realiseren voor het vergroten van de vergunningsen productiecapaciteit. Indien nodig kan de tijdstermijn voor
inzet van het convenant op De Punt verlengd worden.

Uitbreiden vergunningscapaciteit en zuiveringscapaciteit
-

De zuiveringscapaciteit van Sellingen wordt uitgebreid met 1,5
miljoen m3 per jaar, zodat de volledige vergunningscapaciteit kan
worden benut. De planning is om vanaf 2025 deze
productiecapaciteit inzetbaar te hebben. De volledige inzet van
Pagina 83 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

de vergunningscapaciteit van Sellingen is echter nog geen
gelopen race. Op dit moment loopt er een natuurtoets in het
kader van de Wet Natuurbescherming.
Er loopt een traject voor het vergroten van de winvergunning op
productielocatie De Groeve van 10 naar 12 miljoen m3 per jaar.
De verwachting is dat dit traject in 2023 afgerond zal zijn.

Onderzoek oppervlaktewaterzuivering De Punt
-

-

-

WBGr bestudeert de mogelijkheden om de oppervlaktezuivering
van De Punt uit te breiden. In de bestaande winvergunning is
nog ruimte en in de winterperiode is er in de Drentsche Aa een
wateroverschot. Voor de korte termijn blijft dit beperkt tot het
optimaliseren en maximaal benutten van de bestaande
installatie.
WBGr onderzoekt de mogelijkheid om bij De Punt (locatie
Weerdenbras) door middel van diepinfiltratie extra
oppervlaktewater te infiltreren en terug te winnen ten behoeve
van de drinkwaterproductie om zo grondwater te besparen.
Optimalisatie van de zuivering van De Punt (1e punt) en
benutting van extra water door diepinfiltratie (2e punt) levert
naar verwachting een beperkte extra hoeveelheid water op van
circa 0,75 tot 1,4 miljoen m3 per jaar. Dit kan op zijn vroegst
gerealiseerd worden in de periode 2025-2030.Om een structurele
verhoging van de capaciteit op De Punt te kunnen realiseren, is
WBGr sterk afhankelijk van plannen van derden:
o Klimaat robuuste inrichting van de Drentsche Aa. Hiernaar
loopt op momenteel (2020/2021) een verkennend traject
vanuit de Omgevingsagenda Noord (NOVI)
o Verder zijn er plannen bij het waterschap om bovenstrooms
het water langer vast te houden. Tevens zijn er ideeën om te
onderzoeken of een deel van het water in de winter
geïnfiltreerd kan worden op hoger gelegen locaties
(Hondsrug, stuwwal uit ijstijd).

Wanneer het watersysteem robuuster wordt, kan WBGr mogelijk in de
verdere toekomst jaarrond meer oppervlakte- en/of grondwater (i.c.m.
verhoogde infiltratie) winnen.
Watertransitie
De verwachting is dat de industrie in de Eemshaven en in Delfzijl de
komende jaren flink gaat groeien en daarmee ook de watervraag. Er
worden voor de lange termijn groeiprognoses afgegeven van 30 miljoen
m3 per jaar, bovenop de huidige vraag. Gezien de huidige krapte in de
drinkwaterreserves en de lopende discussies rondom laagwaardig
gebruik en brondiversificatie, is WBGr enkele jaren geleden al begonnen
met de watertransitie.
- Onderdeel van deze watertransitie is dat WBGr geen grote
nieuwe industriewaterverbruikers meer aan wil sluiten op zijn
drinkwatersysteem.
- Samen met de industrie gaat WBGr op zoek naar
besparingsmogelijkheden, hergebruik, cascadering en het
realiseren van alternatieve bronnen. WBGr voert hiervoor
zogenaamde waterscans uit bij de bestaande industriële klanten.
Pagina 84 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

Voor de nieuwe industrie zet WBGr samen met regionale partners
in op het ontwikkelen van alternatieve bronnen. Er wordt
gekeken naar oppervlaktewater, RWZI-effluent en grootschalige
ondergrondse opslag van zoet water (COASTAR).
Voor de Eemshaven is een multicliënt oplossing gerealiseerd met
Eemskanaalwater als bron (start levering mei 2021). De fabriek
(innamepunt Eemskanaal) is gebouwd op het terrein van de
RWZI bij Garmerwolde. Doelstelling is om op termijn ook het
effluent van deze RWZI te gebruiken als bron voor
industriewater. Verder loopt er een project om ook de industrie in
de haven van Delfzijl aan te sluiten op deze
industriewaterfabriek.

Operationele reserves
De operationele reserve na geplande uitbreiding van de
winningscapaciteit (Sellingen en De Groeve) neemt de komende jaren
toe tot 2-3 miljoen m3 per jaar vanaf 2024. Dit is 5% van de verwachte
vraag. Daarbij geldt dus wel de hierboven benoemde onzekerheid in de
prognose van de drinkwatervraag.
Indien de operationele reserve te klein blijkt te zijn, mag WBGr voor
onverwachte grote vraagstijgingen onder voorwaarden de convenanten
op de pompstations Onnen en De Punt overschrijden. WBGr heeft op
deze beide pompstations samen een additionele geïnstalleerde
reservecapaciteit staan van 9,3 miljoen m3 per jaar. Deze overcapaciteit
mag ook worden ingezet bij calamiteiten, voor de borging van de
leveringszekerheid van het drinkwatersysteem. Zie ook toelichting d
onder Tabel 10 en het tweede punt onder “Overbruggingsmaatregelen”.
Strategische reserves
WBGr beschikt over één strategisch wingebied, Bellingwolde, met een
vergunning voor de winning van maximaal 1,2 miljoen m3 per jaar. De
winlocatie is beschermd doordat het is aangemerkt als een gebied met
verbod op fysische bodemaantasting.
In het ASV-traject wordt gezocht naar uitbreiding van de strategische
reserves, samen met WMD en de provincies Groningen en Drenthe.
Deze uitbreidingen zijn gebaseerd op lange termijnscenario’s (2050) en
vallen buiten de scope van voorliggend rapport.

Pagina 85 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 4 WML

Huidige waterbeschikbaarheid
WML wint grond- en oppervlaktewater op verschillende locaties in de
provincie Limburg. De totale vergunde winningscapaciteit is 105,2
miljoen m3 per jaar (Tabel 11). Een deel daarvan dient als back-up voor
het tijdelijk niet kunnen innemen van oppervlaktewater bij
Waterproductiebedrijf Heel (6,7 miljoen m3 per jaar). Bij plotselinge en
langdurige uitval van een bron of pompstation (‘maatgevende
gebeurtenis’, Provincie Limburg, Provinciaal Waterprogramma 20222027) moeten niet-operationele winplaatsen binnen afzienbare termijn
operationeel gemaakt kunnen worden.
De totale maatgevende capaciteit van de win-/productielocaties is 86,5
miljoen m3 per jaar voor WML. Dit is de laagste capaciteit van de
verschillende capaciteiten bij vergunningscapaciteit, de technische
winningscapaciteit en de zuiveringscapaciteit. Daarnaast kocht WML in
2019 5,0 miljoen m3 (en in 2020 5,2 miljoen m3) drinkwater in uit
Duitsland (met name Enwor GmbH).
De totale hoeveelheid onttrokken water was in 2019 76,6 miljoen m3
(en in 2020 78,5 miljoen m3). Dit is 76% (2020: 75%) van de vergunde
capaciteit. Er zijn (lokaal) nog mogelijkheden om meer water te
onttrekken.
Knelpunten
De behoefteprognose kan gedekt worden met de huidige
productiemiddelen en productiecapaciteit. De behoefteprognose is op
termijn dalende; door het in stand houden van de productiecapaciteit
kan de behoefte worden gedekt. Wel kunnen, door lokale ontwikkelingen
met betrekking tot de behoefte van drinkwater, aanpassingen nodig zijn
in de infrastructuur en/of uitbreidingen van productiemiddelen.
In de provincie Limburg en WML is onderzocht waar nog mogelijkheden
zijn voor de ontwikkeling van nieuwe winningen. Deze ruimte blijkt zeer
beperkt te zijn.

Pagina 86 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 11 Vergunningscapaciteit, maatgevende productiecapaciteit en onttrokken
hoeveelheid water van WML in 2019 en 2020 (miljoen m3 per jaar).

Winlocatie

Mookerheide
Bergen
Breehei
Grubbenvorst
Hanik
Groote Heide
Ospel****
Hunsel****
Beegden
Heel – opp.
water
Heel diep****
Pey-Echt****
Susteren****
Roosteren
Roosteren
diep ****
Hoogveld****
Schinveld****
Geulle
Waterval
IJzeren Kuilen
HeerVroendaal
De Tombe
Craubeek
Roodborn
Niet
operationele
winplaatsen
Asselt en
Herten****
Niet
operationele
winplaats De
Dommel
totaal
*
**
***
****

Vergunningscapaciteit
1,0
1,0
2,0
3,0
2,5
5,0
2,0
2,5
4,0
20
6,7 (back-up)
4,5
6,0
6,5
2,5
2,0
5,0
2,0
2,5
4,5
4,0
3,0
3,5
5,0
3,5

Maatgevende
productiecapaciteit
1,0
1,0
2,0
3,0
2,5
5,0
2,0
2,5
2,6
20

Onttrokken
hoeveelheid
(2019)
0,94
0,49
1,72
2,57
2,19
4,05
1,94
1,52
1,73
16,50

Onttrokken
hoeveelheid
(2020)
0,97
0,52
1,67
2,27
2,13
4,92
1,94
2,21
1,52
17,96

3,7
5,0
7,8*
(9 vergund)

2,20
2,73
4,21
4,29
2,35

1,27
2,94
4,37
4,34
2,53

14,8**
(16,0 vergund)

1,80
4,10
1,74
1,03
4,34
4,54

1,86
4,27
1,95
1,25
4,48
3,97

7,5***
(8,5 vergund)

2,63
2,13
4,10

2,93
1,77
4,41

86,5

75,84

78,45

2,0
4,1

2

105,2****

Dit is de gezamenlijke maatgevende productiecapaciteit van Roosteren en
Roosteren-diep.
Dit is de gezamenlijke maatgevende productiecapaciteit van Geulle, Waterval,
IJzeren Kuilen, De Tombe en Heer-Vroendaal die aan OPB
(onthardingsproductiebedrijf) IJzeren Kuilen leveren.
Dit is de gezamenlijke maatgevende productiecapaciteit van Craubeek en Roodborn
die aan OPB De Beitel leveren.
De Roerdalslenk kent een maximaal duurzame winningscapaciteit van 27 miljoen
m3 per jaar. Vanwege operationele bewegingsruimte per winning is de totale
vergunningscapaciteit van de Roerdalslenkwinningen 1 miljoen m3 per jaar hoger.
Daarmee is de optelling van de totale vergunningscapaciteit (105,2 miljoen m3 per
jaar) 1 miljoen m3 minder, dan op grond van de soms der delen zou worden
verwacht.
Pagina 87 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
Op de lange termijn (prognose tot 2045) voorziet WML een dalende
trend van de afzet. De actualiteit laat sinds 2014 echter een stijgende
afzet zien, voornamelijk als gevolg van de warme droge zomers. Op dit
moment heeft WML voldoende winningscapaciteit beschikbaar voor de
periode tot 2030 op basis van de afzetprognose, het Strategisch Assets
Plan en het Waterbehoeftedekkingsplan (WBDP). Afhankelijk van de
benodigde capaciteit volgens het WBDP en om piekvragen aan te
kunnen, dient de winningscapaciteit minimaal te worden gehandhaafd
en op enkele locaties te worden uitgebreid. Hiervoor is het nodig dat
WML blijft investeren in de winmiddelen.
WML heeft meer winningscapaciteit vergund dan daadwerkelijk ingezet
wordt of praktisch/technisch ingezet kan worden. Dit is grotendeels
bedoeld voor het opvangen van de eerdergenoemde ‘maatgevende
gebeurtenissen’ en voor een relatief klein deel om pieken en uitval op te
kunnen vangen. Op enkele locaties is er overcapaciteit om pieken en
uitval te kunnen opvangen.
Tabel 12 toont de laatste behoefteprognose van WML (prognose hoog)
uit 2020 voor 2027 en 2030. Doordat WML blijft inkopen uit Duitsland (5
miljoen m3 per jaar, niet meegenomen in Tabel 12) kan WML ook in
deze hoge prognose in 2030 nog steeds aan de drinkwaterbehoefte
voldoen.
De getallen in Tabel 12 gelden voor de provincie als geheel. Omdat het
verzorgingsgebied van WML bestaat uit zes (min of meer)
onafhankelijke clusters, kan water dat wordt gewonnen in een cluster,
niet altijd worden gedistribueerd naar een (aangrenzend) cluster.
Tabel 12 Behoefteprognose WML 2027 en 2030 (x miljoen m3 per jaar) inclusief
maatgevende gebeurtenissen (Waterprogramma 2022-2027 Provincie Limburg).

Prognose (hoog)
Maatgevende gebeurtenis 1 (Maas)
Maatgevende gebeurtenis 2 Noord
en Midden (grootste is Beegden)
Maatgevende gebeurtenis 3 Zuid
(grootste is Roosteren)
Totaal benodigde reservering

Hoeveelheid 2027
Hoeveelheid 2030
88,2
89,1
6,7
4,0
voor plotselinge uitval pompstation
6,5
voor plotselinge uitval pompstation
105,4
106,3

Ondanks dat WML qua waterbeschikbaarheid geen grote korte termijn
problemen ervaart, worden er wel maatregelen genomen. In 2021 is een
waterbesparingsprogramma gestart dat zich richt op bewust en
duurzaam watergebruik bij huishoudelijke en zakelijke klanten en in de
eigen processen en op het leveren van een bijdrage aan de
watersysteemtransitie. Concrete maatregelen zijn onder andere
spoelwaterhergebruik in Waterproductiebedrijf Heel, waterscans bij
grootzakelijke klanten, inzet op gedragsbeïnvloeding bij huishoudelijke
klanten, implementatie van een gesloten waterkringloop in een
woonwijk te Kerkrade (Super Local), aanpassing van de
winningscapaciteit en verplaatsen van vergunningscapaciteit.
Reserves
Op dit moment is er voldoende capaciteit en operationele reserve om in
te kunnen spelen op fluctuaties en onzekerheden in de drinkwatervraag.
Pagina 88 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

In de vergunde hoeveelheden zit nog flexibiliteit en ruimte. In de regel
wordt de vergunde hoeveelheid per locatie niet volledig gewonnen voor
de reguliere drinkwaterbehoefte. Er zit op enkele locaties nog ruimte in
de vergunning om een (beperkte) lokale groei en op te kunnen vangen.
Bij een plotseling toenemende vraag is het mogelijk bestaande ruimte
op een andere locatie binnen het cluster bij te laten springen.

Pagina 89 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 5 Oasen

Huidige waterbeschikbaarheid
De door Oasen gewonnen hoeveelheid water is vrij constant de
afgelopen 5 jaar (2015-2019), gemiddeld was dit 44,2 miljoen m3 per
jaar. Dit is ruim onder de vergunde hoeveelheid van circa 63 miljoen m3
per jaar en onder de beschikbare huidige operationele
winningscapaciteit van circa 52 miljoen m3 per jaar.
In 2022 wordt de operationele winningscapaciteit met de nieuwe
zuivering op De Put verhoogd tot ruim 56 miljoen m3 per jaar. Na 2022
(tot 2028) wordt de operationele winningscapaciteit met een nieuwe
zuivering op Elzengors stapsgewijs verhoogd tot circa 61 miljoen m3 per
jaar.
De totale geïnstalleerde productiecapaciteit (66 miljoen m3 per jaar) is
ruim hoger dan de gewonnen hoeveelheid water. Dit is daarom geen
knelpunt. Het surplus aan capaciteit wordt gebruikt voor
leveringszekerheidsdoeleinden en om delen van de installaties te kunnen
afschakelen in geval van onderhoud.
Voor de winning van grondwater beschikt Oasen over 13 winplaatsen
met in totaal ongeveer 250 winputten. Dit water bevindt zich op een
diepte tussen de 15 en 100 meter in de bodem.
Het grondwater dat Oasen oppompt is voornamelijk oevergrondwater.
Zuiveringsstation (ZS) De Laak en ZS De Steeg vormen de uitzondering
omdat daar ook diep grondwater wordt gewonnen. Voor de winning zijn
de provincies Zuid-Holland en Utrecht bevoegd gezag. Tabel 13 toont de
winlocaties met bijbehorende vergunningscapaciteit, operationele
winningscapaciteit en de onttrokken hoeveelheid water.
In 2019 is 71% van de vergunningscapaciteit benut. De onttrekking van
2019 bedroeg ongeveer 86% van de operationele winningscapaciteit
(capaciteit die kan worden onttrokken en gezuiverd) in 2021 en 79%
van de operationele winningscapaciteit in 2023 na realisatie nieuwbouw
ZS De Put.
Tabel 13 Huidige vergunningscapaciteit, operationele capaciteit en hoeveelheid
onttrokken water (miljoen m3 per jaar).

Zuiveringsstation

Reijerwaard (inclusief Crezéepolder)
Elzengors
Schuwacht
De Put
De Hooge Boom
Rodenhuis (inclusief Dijklaan en
Schoonhoven)
De Steeg
De Laak (inclusief Vianen)
Totaal
Pagina 90 van 130

Huidige
vergunningcapaciteit
6,51)
4,5
4,0
4,5
3,0
16,38

Operationele
winningscapaciteit
2021
4,65
02)
4,0
03)
3,0
16,38

Onttrekking
in 2019

11,0
12,8
62,68

11,0
12,8
51,83

8,52
11,67
44,46

3,13
0
3,15
2,04
2,74
13,21

RIVM-briefrapport 2023-0005

1)
2)

3)

De winvergunning is formeel 6,5 miljoen m3 per jaar, maar volgens inschatting
van Oasen is maximaal 4,65 miljoen m3 per jaar haalbaar.
De huidige winvergunning van 4,5 miljoen m3 per jaar is niet inzetbaar omdat er
geen zuiveringsstation aanwezig is (op de locatie wordt nu water ingekocht van
Evides). Oasen gaat in de komende 10 jaar een nieuw zuiveringsstation realiseren
waardoor de winvergunning weer ingezet kan worden.
De huidige winvergunning van 4,5 miljoen m3 per jaar is niet inzetbaar omdat het
oude ZS De Put in september 2020 uit bedrijf is genomen i.v.m. nieuwbouw. In
2022 is het nieuwe ZS De Put gereed en de 4,5 miljoen m3 per jaar
winningscapaciteit weer volledig inzetbaar.

Naast de eigen productiecapaciteit neemt Oasen water in van collegadrinkwaterbedrijven. Het water voor deelvoorzieningsgebied Zwijndrecht
wordt geheel geleverd door Evides (circa 3,5 miljoen m3 per jaar,
maximaal 4,5 miljoen m3 per jaar volgens contract). Oasen heeft een
calamiteitencontract met Dunea en daarnaast een contract voor de
reguliere levering van circa 3,5 miljoen m3 per jaar aan industriële
klanten.
Noodzakelijke productiecapaciteit
2020: 48 miljoen m3 (Dit is geleverd in 2020.)
2030 (prognose uit 2018, in miljoen m3 per jaar):
Benodigde Netto productie Productieverlies
Benodigde
(incl. NIRG en excl. inkoop)
(7,5%)
productiecapaciteit
Ondergrens
38,2
2,865
41,065
Basis
43,0
3,225
46,225
Bovengrens
47,7
3,5775
51,2775
Extra
49,0
3,675
52,675
Deze cijfers zijn op basis van de prognose die in 2018 is gemaakt. In
2022 wordt een nieuwe prognose gemaakt. De verwachting is (ook
kijkende naar de watervraag van 2019, 2020, 2021 en 2022) dat op
basis van de nieuwe cijfers de prognose voor 2030 hoger komt te liggen
dan in 2018 is bepaald. De benodigde productiecapaciteit valt dan dus
naar alle waarschijnlijkheid ook hoger uit.
Het “extra” scenario is een scenario waarin rekening is gehouden met
het extreemste klimaatscenario van het KNMI uit een studie naar het
effect van klimaatverandering op het drinkwatergebruik van het
voorzieningsgebied Budel (Cirkel et al., 2005 en 2006) vertaald naar het
jaarlijkse drinkwaterverbruik in heel Nederland (een geschatte toename
van het jaarlijks drinkwatergebruik van 2015 tot 2030 van 0,5%) en
met de verwachte effecten van extreem droge jaren (zoals in 2018).
De gestapelde invloed van het extreemste klimaatscenario en extreem
droge jaren zijn verdisconteerd in de extra bovengrens van de prognose.
Voor 2030 gaan we daarbij uit van een aanvullende verhoging van de
bovengrens van 2,6%.
Maatgevende productiecapaciteit
2020: De maatgevende productiecapaciteit van Oasen wordt momenteel
bepaald door de winningscapaciteit. Die was in 2020 51,85 miljoen m3.
Zs De Put stond uit i.v.m. nieuwbouw. Zs Reijerwaard heeft een
winvergunning van 6,5 miljoen m3 maar hier is technisch 4,65 miljoen
m3 per jaar haalbaar.
Pagina 91 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Onttrokken hoeveelheid 2020: 46,66 miljoen m3.
Knelpunten
Gegeven de huidige bovengrensprognoses en de gekozen
uitgangspunten voor zuiveringscapaciteit en productieverlies, zal na
2027 zonder maatregelen niet voldoende operationele reserve
beschikbaar zijn. Het streven is om bovenop de bovengrensprognose
een operationele reserve van 10% te hebben.
Oplossingsrichtingen
Om het dreigend tekort aan operationele reserve na 2027 op te vangen
heeft Oasen onderstaande projecten in gang gezet of gepland.
Nieuwbouw zuivering De Put
In september 2020 is het oude zuiveringsstation De Put uit bedrijf
genomen. In de periode september 2020 tot 2022 wordt een nieuw
zuiveringsstation gerealiseerd voor de volledige vergunningscapaciteit
van 4,5 miljoen m3 per jaar.
Tijdens de nieuwbouw van ZS De Put is de operationele
winningscapaciteit van Oasen tijdelijk verlaagd naar 51,83 miljoen m3
per jaar.
Met het gereedkomen van de nieuwbouw ZS De Put in 2022 wordt de
totale operationele winningscapaciteit voor Oasen 56 miljoen m3 per jaar
in 2023.
Ontwikkeling nieuwe winning Krimpenerwaard/Alblasserwaard
Vanaf circa 2030/2031 is verdere aanvullende capaciteit nodig. Op dit
moment is de winning en zuivering op locatie Krimpener/Alblasserwaard de meest kansrijke voor uitbreiding, omdat deze
locaties in de provinciale plannen reeds zijn aangewezen als Aanvullende
Strategische Grondwatervoorraad. Voor de uitbreiding van de capaciteit
moet een traject worden opgestart van milieueffectrapportages,
vergunningverlening, ontwerp en nieuwbouw, dat naar verwachting 10
tot 15 jaar duurt. De bottleneck zit in het verkrijgen van de vergunning
voor de winning. In 2019 is het vergunningsverleningstraject gestart
voor een capaciteit van 8 miljoen m3 per jaar. ZS Krimpener/Alblasserwaard (winning, zuivering, reinwaterberging en hogedruk
pompstation) zal te zijner tijd worden aangesloten op de slagader. Ook
kan een koppeling worden gemaakt met het voorzieningsgebied van ZS
Rodenhuis (als extra back-up voor ZS Rodenhuis).
Herstart winning en zuivering Elzengors
Om tot de inbedrijfname van de nieuwe winning- en zuiveringslocatie
Krimpenerwaard/Alblasserwaard (circa 2030/2031) te kunnen voorzien
in de drinkwaterbehoefte, wordt de winning in Zwijndrecht weer
opnieuw opgestart. De huidige winvergunning (4,5 miljoen m3 jaar)
hoeft niet op korte termijn geheel te worden benut. Vanaf circa
2026/2027 is de eerste circa 5 jaar een beperkte winningscapaciteit van
circa 1-2 miljoen m3 per jaar netto productie voldoende. Omdat het
drinkwater moet worden geleverd buiten voorzieningsgebied OostIJsselmonde, hoort bij deze uitbreiding van de winning- en
zuiveringscapaciteit ook een transportaansluiting op DPS Alblasserdam
Pagina 92 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

of ZS De Put. Hiervoor wordt een leiding onder De Noord aangelegd (na
2026).
Ontwikkeling winning Noord
Vanaf circa 2035 is er mogelijk aanvullende capaciteit nodig, bovenop
Elzengors en Krimpener-/Alblasserwaard. Idealiter wordt deze
winningscapaciteit gevonden in het uiterste noorden van het
voorzieningsgebied (in ieder geval boven de A12).
De moeilijkheid hierbij is dat er, zoals bij Krimpener-/Alblasserwaard,
nog geen gebieden voor waterwinning zijn aangewezen. Realisatie zal
dus ook meer tijd in beslag nemen en meer studie en onderzoek vergen.
Omdat niet geheel zeker is, of een winning in Noord nodig is vóór 2040
(het zou kunnen dat Elzengors en Krimpener-/Alblasserwaard voldoende
zijn) en omdat er nog geen concrete locaties in beeld zijn, is nog geen
investering hiervoor opgenomen in de periode 2035-2040. De
mogelijkheden (waaronder verkenning van brak waterwinning en zuivering) worden komende jaren in samenwerking met de provincie en
het waterschap wel verkend.
Operationele reserve
Oasen heeft een extra capaciteit (operationele reserves) ingebouwd in
de winning, zuivering en distributie om in te kunnen spelen op
fluctuaties, onzekerheden, onverwachte vraagtoenames en piekvragen
zoals de laatste jaren ervaren met de droogte of de coronacrisis. Oasen
streeft naar het behouden van een 10% reserve bovenop de
bandbreedte van de vraagprognose.
Aanvullende strategische voorraden
Samenhangend met het vorige is vanuit de overheid in de structuurvisie
ondergrond (STRONG) afgesproken dat de provincies in overleg met de
drinkwaterbedrijven aanvullende strategische voorraden (ASV)
aanwijzen en reserveren voor het geval de vraag 30% stijgt zoals dat
zou kunnen vanuit het GE-scenario/STOOM 2050-scenario.
Voor Oasen zijn deze gebieden samen met de provincies geïdentificeerd
en vastgelegd in de concept omgevingsverordeningen die in samenhang
met de implementatie van de nieuwe omgevingswet in 2021 definitief
zullen worden. De Verkenning robuuste drinkwatervoorziening (IPO en
Vewin, 2021) gaat hier verder op in.
Referenties
-

-

Cirkel, D.G., Baggelaar, P.K. en Doomen, A. (2005).
Klimaatverandering en grondwaterwinning – Effecten van
klimaatverandering op drinkwaterverbruik en
grondwaterdynamiek. Kiwa-rapport KWR 05.030, Nieuwegein,
april 2005
Cirkel, D.G., Van Griensven, E. en Broers, E. (2006).
Klimaatverandering en grondwaterwinning. H2O, nr. 22,
november 2006, blz. 39 t/m 42.

Pagina 93 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 6 Waternet

Huidige waterbeschikbaarheid
Waternet gebruikt voor het merendeel oppervlaktewater voor de
bereiding van drinkwater. Van de bronnen is ongeveer 60% afkomstig
uit de Rijn, via het Lekkanaal bij Nieuwegein. Ongeveer 10% is
afkomstig van neerslag die valt in de Amsterdamse Waterleidingduinen
(AWD) en ongeveer 30% van de winning heeft kwelwater
(omhoogkomend grondwater) uit de Bethunepolder als bron.
Het water uit het Lekkanaal (RWS-vergunning 7 m3/s) wordt in
Nieuwegein voorgezuiverd en via lange transportleidingen (WRK I en II)
getransporteerd naar de Amsterdamse Waterleidingduinen. Daar wordt
het geïnfiltreerd in de duinen. Voor het onttrekken van water uit de
Amsterdamse Waterleidingduinen is een vergunning afgegeven van 70
miljoen m3 per jaar waarvan 12,7 miljoen m3 per jaar natuurlijk
duinwater. In praktijk wordt jaarlijks ongeveer 69 miljoen m3 per jaar
onttrokken, waarvan ongeveer 11 miljoen m3 per jaar natuurlijk
duinwater is.
Jaarlijks wordt ongeveer 32 miljoen m3 kwelwater uit de Bethunepolder
onttrokken. Daarvan is minimaal 25 miljoen m3 voor de productie van
drinkwater. Het overige deel is voor de suppletie van de Loosdrechtse
Plassen. Het kwelwater wordt via een open kanaal naar de
Waterleidingplas geleid. De vergunde onttrekking uit de Waterleidingplas
is 42 miljoen m3 per jaar. De Waterleidingplas, waar het water ongeveer
100 dagen in verblijft, is een onderdeel van de voorzuivering te
Loenderveen.
Ter aanvulling van het water uit de Bethunepolder kan water uit het
Amsterdam-Rijnkanaal worden gebruikt. Dat gebeurt met name bij
lange droge zomers. Dit aandeel water uit het Amsterdam-Rijnkanaal is
gemaximeerd op 30% van de inhoud van de Waterleidingplas, omdat de
waterkwaliteit van het water uit de Bethunepolder beter is dan het water
uit het Amsterdam-Rijnkanaal. Het onttrekken van water uit het
Amsterdam-Rijnkanaal is vergund voor een maximum capaciteit van 5
m3 per seconde.
In Nieuwegein kan bij calamiteiten gebruik gemaakt worden van
grondwater. Het grondwater mag alleen onder bepaalde voorwaarden
onttrokken worden. Het grondwater mag worden ingezet als de kwaliteit
van het oppervlaktewater niet voldoet aan de wettelijke eisen voor het
produceren van drinkwater of om gezuiverd oppervlaktewater dat niet
voldoet aan de normen van het Infiltratiebesluit bij te mengen. Ook mag
grondwater worden onttrokken wanneer onderhoudswerkzaamheden
plaatsvinden, waardoor tijdelijk geen inlaat vanuit het Lekkanaal
mogelijk is. De onttrekking mag het gehele jaar plaatsvinden voor een
jaarlijkse hoeveelheid van bijna 3 miljoen m3 (Tabel 14).

Pagina 94 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 14 De vergunningsruimte, de winningscapaciteit en de gewonnen
hoeveelheid (miljoen m3 per jaar) van Waternet voor de bereiding van
drinkwater.

Winlocatie

Amsterdamse
Waterleidingduinen
/Leiduin
Waterleidingplas /
Weesperkarspel
Totaal
Calamiteitenwinning
Nieuwegein

Vergunningsruimte
70

Ontwerpcapaciteit
117

Gewonnen
hoeveelheid (2019)
69

42

46

25

112
3

163

94

Knelpunten
De te verwachten drinkwaterlevering in 2030 bedraagt ongeveer 107
miljoen m3 per jaar. De vergunde winningscapaciteit bedraagt 112
miljoen m3 per jaar (70 + 42 miljoen m3 per jaar) en is daarmee hoger
dan de te verwachten drinkwaterlevering.
De maatgevende productiecapaciteit is echter 101 miljoen m3 per jaar
en wordt bepaald door de vergunde capaciteit in de Amsterdamse
Waterleidingduinen (70 miljoen m3 per jaar) en door de huidige
maximum capaciteit op de productielocatie Weesperkarspel (31 miljoen
m3 per jaar). Om te voldoen aan de te verwachte drinkwatervraag in
2030 is uitbreiding van de productiecapaciteit nodig.
Op de langere termijn (2050) is echter ook uitbreiding van de
winningscapaciteit nodig, vanwege de te verwachten drinkwatervraag en
voor een betere balans tussen de productielocaties Leiduin en
Weesperkarspel.
Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
De komende vijf jaar wordt voor productielocatie Leiduin ingezet op een
verruiming van de onttrekkingsvergunning uit de Amsterdamse
Waterleidingduinen van 70 miljoen m3 per jaar naar 75 miljoen m3 per
jaar. Daarmee komt de totaal vergunde winningscapaciteit op 117
miljoen m3 per jaar en kan de productiecapaciteit op Leiduin worden
verhoogd.
Tevens wordt de komende vijf jaar ingezet op het optimaliseren van de
productielocatie Weesperkarspel, waaronder het renoveren van de
langzame zandfilters. Dit levert een extra capaciteit op van 6 miljoen m3
per jaar. Ook wordt onderzocht of Waternet drinkwater kan inkopen bij
PWN voor regio Amsterdam Noord (vanaf 2027, oplopend tot 5 miljoen
m3/jaar).
Voor uitbreiding van de winningscapaciteit op de middellange termijn
(komende tien jaar) worden de volgende opties onderzocht.
- Uitbreiding van de zuiveringen Loenderveen en Weesperkarspel;
hiervoor worden diverse varianten onderzocht.
- Inzet brakke kwel Horstermeer, samen met Waterschap AGV.
- Realisatie nieuwe zuivering in het Gooi, samen met PWN en
Vitens.

Pagina 95 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Hiermee versterkt Waternet de oostkant van het voorzieningsgebied.
Vooralsnog lopen er geen initiatieven en onderzoeken om de capaciteit
van de Amsterdamse Waterleidingduinen en de zuivering Leiduin verder
te vergroten.
Transport- en distributie capaciteit in en rond Amsterdam moet
eveneens uitgebreid worden. Hiervoor is een blauwdruk gemaakt.
Eén en ander is vastgelegd in de Toekomstvisie Drinkwater. Hierin wordt
vooruitgekeken tot 2050. De conclusie is dat er dan circa 20-25% extra
drinkwater nodig is (van 95 miljoen m3/jaar naar 122 miljoen m3/jaar).
Naast het onderzoek voor uitbreiding van de winningscapaciteit worden
op de middellange termijn (voor 2030) ook de volgende opties
onderzocht.
- Ultrafiltratie en omgekeerde osmose te Weesperkarspel, in
combinatie met een extra inname uit het Amsterdam-Rijnkanaal.
- Onderzoek naar “laagwaardige” bronnen voor niet-drinkwater
toepassingen om het WRK-water zoveel mogelijk in te kunnen
zetten voor drinkwater en natuur.
- Onderzoek naar diverse mogelijkheden om de watervraag te
beïnvloeden.
Reserves
In Nieuwegein is een grondwateronttrekking vergund die kan worden
ingezet als calamiteitenwinning. De intentie bestaat om de vergunning
te verruimen met 1 of 2 miljoen m3 per jaar, zodat jaarlijks 4 of 5
miljoen m3 mag worden onttrokken.
De AWD bevatten een reserve voor ongeveer twee maanden waarbij het
diep (natuurlijk) duinwater wordt aangesproken. Het onttrekken van
water aan het duin zonder dat het grondwater met voorgezuiverd
rivierwater wordt aangevuld, heeft grote consequenties voor de natuur.
Door een daling van de grond- en oppervlaktewaterpeilen in de duinen
zullen de geulen na ongeveer twee weken droogvallen en zullen de
peilen in de kanalen naar het technisch minimumpeil zakken.
De Waterleidingplas heeft een reële reserve van ongeveer drie dagen.
Dit is het geval als zowel de Bethunepolder als het AmsterdamRijnkanaal als bron uitvallen. Deze reserve wordt bepaald door het
Peilbesluit (1,40 m NAP) en door de sterkte van de dijk waardoor het
niveauverschil tussen de Loenderveensche Plas en de Waterleidingplas
niet te groot kan worden. Bij uitval van de Bethunepolder is het mogelijk
om water in te nemen vanuit het Amsterdam-Rijnkanaal. De
Waterleidingplas kan tot 30% worden aangevuld door water uit het
Amsterdam-Rijnkanaal, waardoor een reserve ontstaat van ongeveer
één maand.
De Loenderveensche Plas Oost is gereserveerd om, in de vorm van een
bekken/bassin, in de toekomst de productiecapaciteit eventueel te
kunnen uitbreiden. Hiervoor zal water uit de Bethunepolder of uit het
Amsterdam-Rijnkanaal worden ingezet. Dit past binnen de
vergunningsruimte (5 m3/s) voor het onttrekken van water uit het
Amsterdam-Rijnkanaal.

Pagina 96 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 7 Evides

Huidige waterbeschikbaarheid
Evides gebruikt oppervlaktewater, geïnfiltreerd oppervlaktewater en
grondwater als bronnen voor de bereiding van drinkwater. Evides levert
drinkwater in Zeeland, het zuidwesten van Zuid-Holland en westelijk
deel Noord-Brabant. Daarnaast levert Evides water t.b.v. de industrie
geleverd via andere netten dan het drinkwaternet.
Oppervlaktewater
De grootste bron voor de productie van drinkwater is Maaswater dat
wordt ingenomen in de spaarbekkens in de Brabantse Biesbosch (circa
180 miljoen m3 in 2020). Evides Waterbedrijf heeft in opdracht van
Waterwinningsbedrijf Brabantse Biesbosch (WBB) een nieuw
innamepompstation Bergsche Maas gebouwd aan de rand van nationaal
park De Biesbosch. Dit is gedaan om de leveringszekerheid van
drinkwater en de toenemende vraag naar drink- en industriewater in de
toekomst te garanderen. Het nieuwe innamepompstation is voorzien van
een verhoogde pompcapaciteit. Na een innamestop, door bijvoorbeeld
een lange droge periode of verslechterde waterkwaliteit van de Maas,
kan het spaarbekken versneld aangevuld worden.
Grondwater /geïnfiltreerd oppervlaktewater
Evides heeft zeven grondwaterwinningen, verspreid over het
voorzieningsgebied. Tabel 15 toont de vergunde
onttrekkingshoeveelheden. In totaal is dit 37,3 miljoen m3 per jaar. In
Haamstede en Ouddorp wordt geïnfiltreerd oppervlaktewater gewonnen.
In Huijbergen en Ossendrecht kan de vergunningsruimte niet volledig
benut worden vanwege het convenant Brabantse Wal, dat zich richt op
het halen van natuurdoelen. Er is hier momenteel geen ruimte om een
toenemende vraag in de toekomst op te vangen. In 2020 werd er circa
23 miljoen m3 grondwater en geïnfiltreerd oppervlaktewater onttrokken.
Tabel 15 Jaarhoeveelheden grondwateronttrekkingsvergunningen (miljoen m3
per jaar).

Locatie

Vergunningsruimte Convenantruimte Maatgevende
capaciteit

Baanhoek

6,0

6,0

3,9

Ouddorp

4,8

4,8

4,7

Haamstede

4,5

4,5

4,5

Halsteren

2,5

2,5

2,5

Ossendrecht

6,0

4,0

4,0

Huijbergen

10,0

6,5

6,5

St Jansteen*

3,5

3,5

3,5

Totaal

37,3

31,8

29,7

* De locatie St Jansteen dient als back up locatie voor drinkwater en produceert regulier
industriewater.

Pagina 97 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Water uit het Haringvliet wordt voorgezuiverd in Ouddorp en vervolgens
in de duinen geïnfiltreerd in Haamstede en Ouddorp. In de
vergunningsvoorwaarde is opgenomen dat de balans tussen infiltratie en
terugwinning (exclusief grondwaterwinning) zoveel mogelijk neutraal
dient te zijn.
Inkoop en verkoop
In 2020 heeft Evides ruim 9 miljoen m3 water ingekocht en iets meer
dan 7 miljoen m3 water verkocht.
Knelpunten
Knelpunten waar Evides mee te maken heeft, zijn langdurige
innamestops (door droogte, verslechterde waterkwaliteit) en
reductieafspraken voor grondwaterwinning ten behoeve van
natuurherstel. In delen van Zeeland en de Brabantse Wal is er een
beperkte operationele reserve en zoekt Evides naar oplossingen. Evides
verkent hiervoor de mogelijkheden van nieuwe bronnen zoals
brakwaterwinning en het benutten van het afstromend water aan de
voet van de Brabantse Wal.
Langdurige innamestops
Langdurige innamestops kunnen voorkomen na lozingen op de Maas,
waardoor de kwaliteit onvoldoende is om water in te mogen nemen ten
behoeve van de voeding van de Biesboschbekkens. Lange droge zomers
met lage afvoeren door de Maas kunnen ook een negatieve invloed
hebben op de waterkwaliteit van de Maas.
Aanpak natuurherstel Brabantse Wal
De Brabantse Wal is een Natura 2000-gebied en ondervindt problemen
als gevolg van verdroging. Dit werd veroorzaakt door activiteiten als
landbouw, verstedelijking/verharding en grondwaterwinning. In het
Convenant Brabantse Wal zijn afspraken gemaakt over
natuurherstelmaatregelen. Doel van het convenant is het robuust maken
van het watersysteem en de Natura 2000-doelen in de vennen te
realiseren. In het convenant heeft Evides afgesproken de onttrekking
van Huijbergen en Ossendrecht tot maximaal 10,5 miljoen m3 per jaar
te beperken (de vergunning is 16 miljoen m3/jaar) in combinatie met
diverse natuurmaatregelen, onder andere aanvoer van water naar het
ven De Grote Meer.
Duininfiltratie Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duivenland
De productielocatie Ouddorp heeft een aantal kwantitatieve en
kwalitatieve uitdagingen. Als gevolg van lage productie gedurende
periodes van relatief weinig drinkwaterverbruik, ontstaan problemen
met de drain, winputten, biologische voorfilters en actiefkoolfiltratie.
Als gevolg hiervan wordt de ontwerpproductiecapaciteit niet gehaald.
Vanaf eind 2021 tot eind 2022 wordt de winning gerenoveerd. Vanaf de
start van de renovatie zal de winningscapaciteit van Ouddorp toenemen.
Voor Ouddorp worden tegelijkertijd arseen- en hardheidsverlaging
gezamenlijk aangepakt. Dit zou in de loop van 2024 gereed moeten zijn.

Pagina 98 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

De onttrekkingscapaciteit van Haamstede is op peil. Voor Haamstede
staat het aanpakken van hardheid gepland voor 2024/2025. De
arseenconcentratie is hier al enkele jaren geen issue meer.
Resumé knelpunten en oplossingsrichtingen
In de leveringsgebieden van Berenplaat, Kralingen en Baanhoek is er
overcapaciteit. In de Midden-Zeeland en de Brabantse Wal is er een
beperkte operationele reserve. Afhankelijk van de veranderende
verbruikspatronen (door Covid-19, thuiswerken en klimaatverandering)
zullen hier vanaf 2030 knelpunten ontstaan. Door tijdig onderzoeken te
starten, probeert Evides dit voor te zijn. Voor Midden-Zeeland verkent
Evides de mogelijkheden van aanvullende bronnen.
Bergsche Maas
Evides heeft een nieuw innamepompstation gerealiseerd (Bergsche
Maas) ten behoeve van de voeding van de Biesboschbekkens. Het oude
innamepompstation was zowel een inname- (regulier 8 m3/s) als een
doorvoerstation (regulier 8 m3/s). Bij een lage kwaliteit van het
rivierwater wordt de inname gestaakt. Na een innamestop duurde het bij
de huidige afzet relatief lang voor het bekken weer op niveau was. Om
voorbereid te zijn op klimaatveranderingen was een grotere capaciteit
nodig. Het nieuwe innamestation heeft een vergunde pompcapaciteit
van 15 m3/s en is in 2021 in gebruik genomen worden. Het oude
innamepompstation blijft bestaan en zal zijn oorspronkelijke functie als
doorvoerstation en noodinnamestation behouden.
Reserves
Evides beschikt over een ruime restcapaciteit, doordat in de Biesbosch
de innamecapaciteit desgewenst tijdelijk flink opgeschroefd kan worden
(zie hierboven). De kwantiteit en kwaliteit van het Maaswater zijn echter
wel beperkend voor de winbare hoeveelheid. Verder geldt dat als er
meer Maaswater wordt ingenomen, de verblijftijd en dus het reinigende
vermogen van de Biesboschbekkens daalt.
De restcapaciteit wordt gelimiteerd door de transportcapaciteit en
productiecapaciteiten en niet door de winningen. Deze restcapaciteit is
niet evenredig over het voorzieningsgebied verdeeld. De reserve bevindt
zich voornamelijk in het Rijnmondgebied.
Voor de grondwaterwinningen gelden uiteraard wel vergunningen en
convenantafspraken. Het leveringsgebied Midden-Zeeland heeft een
beperkte operationele reserve door de afspraken in het convenant
Brabantse Wal, mede en in relatie tot de ontwikkelingen rond droogte en
de daarmee gepaard gaande mogelijke toename in de drinkwatervraag.
Evides onderzoekt momenteel of er extra maatregelen nodig zijn om de
toekomstbestendigheid van de drinkwatervoorziening in het
leveringsgebied Midden-Zeeland te blijven garanderen. In dat kader
worden er tevens diverse verkenningen naar alternatieve bronnen
uitgevoerd.
De provincie Zuid-Holland heeft op het Eiland van Dordrecht een
strategische reserve (ASV) aangewezen. Deze zijn voor de lange termijn
en niet relevant voor de komende tien jaar.

Pagina 99 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Algemene visie van Evides t.a.v. de knelpunten
•

•

Er een watertransitie nodig is (zie ook ‘water verbindt’gezamenlijke oproep Vewin en Unie van Waterschappen, februari
2021). Dit om te voorkomen dat we voor nog grotere uitdagingen
gesteld worden. Het is nodig om ‘om de transitie naar een
klimaatrobuust watersysteem te versnellen, om daarmee
nadelige effecten van de terugkerende droogte te voorkomen of
verminderen, en de waterkwaliteit te verbeteren. Deze transitie
vraagt om een nationale ambitie en om regionaal maatwerk dat
in samenwerking met alle betrokkenen verkend en uitgevoerd
gaat worden. Evides kan dat niet alleen; ze doen een beroep op
medeoverheden en gebiedspartners om samen een
klimaatrobuust watersysteem te realiseren. Evides geeft hiermee
invulling aan de uitgangspunten van de NOVI, het
Deltaprogramma en de Kaderrichtlijn Water:
o water sturend laten zijn voor de ruimtelijke inrichting,
o water beter vasthouden en verdelen,
o zuinig omgaan met water,
o Waterkwaliteit verbeteren en vervuiling voorkómen.
Alle potentiële oplossingen zijn ingrijpend en kostbaar in
verhouding tot de afgelopen jaren waarin de bestaande ruimte in
het drinkwatersysteem kon worden benut.

Knelpunten op te lossen door Evides:
• Evides breed lijken er geen knelpunten te zijn. Regionaal wordt
er echter een tekort aan capaciteit verwacht in de regio MiddenZeeland, waarvoor Evides aanvullende nieuwe bronnen zoekt. Er
zijn geen eenvoudige aanvullende bronnen voorhanden, vandaar
de brede verkenningen die Evides uitvoert. De mogelijke bronnen
worden afwogen met diverse criteria, op basis waarvan
Evides gaat besluiten welke bron verder ontwikkeld gaat worden
om de drinkwatergroei in de toekomst op te vangen.
Knelpunten op te lossen door Rijk/Provincie:
• Regelgeving voor brijnlozing is noodzakelijk voor de verschillende
bronkwaliteiten.
• Voor de ruimtelijke inpassing van eventuele nieuwe infrastructuur
(bron, zuivering en transport) is medewerking van de betrokken
overheden (Omgevingswet) een voorwaarde voor een
voortvarende realisatie. Indien hier veel vertraging optreedt
neemt de kans toe dat er niet tijdig in de extra win-, productieen levercapaciteit kan worden voorzien.
• Verdergaand natuurbeleid waardoor grondwaterwinningen nog
verder onder druk komen en daarmee de vergunning verder
wordt ingeperkt moet voorkomen worden.
• Voor de beschikbaarheid van oppervlaktewater in de toekomst is
het belangrijk dat de Rijksoverheid – ook in internationaal
verband - zorgt voor voldoende schoon water in de rivieren door:
- Terugdringen (van ZZS/PMT/drinkwater relevante stoffen in)
industriële lozingen door borgen actuele en adequate
vergunningen incl. scherp toezicht en handhaving)
- Zorgen voor voldoende zoetwater van goede kwaliteit bij de
innamepunten voor drinkwaterwinning bij de waterverdeling
Pagina 100 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

-

in Nederland (Deltaprogramma zoetwater) en
internationaal (conform Kaderrichtlijn Water). Bijvoorbeeld
door de ambities m.b.t. opkomende/schadelijke stoffen in de
Rijncommissie (2020) ook af te spreken in de Internationale
Maascommissie. Aandachtspunt is het ontstaan van mogelijke
problemen bij drinkwaterinnamepunten als gevolg van
langduriger en extremer laagwater. Ook hiertoe zijn
internationale afspraken voor Nederland (aan het eind van de
stroomgebieden) van groot belang voor de toekomstige
watervoorziening.
De totale watervraag en de totale waterbeschikbaarheid
(grond én oppervlaktewater) moet door beleidsmakers
worden meegenomen bij beleidskeuzes. Het is daarbij
noodzakelijk dat alle betrokken stakeholders (zoals landbouw
en industrie) hun aandeel leveren.
Waarborgen en beschermen van ASV-gebieden voor langere
termijn i.r.t. robuust drinkwatervoorziening richting de
toekomst.
Veiligstellen en beschermen van de drinkwaterinfrastructuur
in het stelsel van de omgevingswet (drinkwaterbedrijven zijn
geen bevoegd gezag).

Pagina 101 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 8 Dunea

Huidige waterbeschikbaarheid
Dunea levert drinkwater in het westelijk deel van Zuid-Holland. De
Afgedamde Maas (Brakel) is de belangrijkste bron voor Dunea en blijft
dat ook de komende tijd. Het innamepunt aan de Lek (Bergambacht) is
operationeel sinds 2015. Tot 2020 werd het innamepunt aan de Lek
alleen ingezet bij calamiteiten. Om een meer reguliere inzet en
mengbedrijf mogelijk te maken, is het noodinnamepunt Bergambacht nu
een volwaardig innamepunt met beschermstatus en worden in de
komende periode nog verdere aanpassingen aan het innamepompstation
gedaan.
De vergunningslimiet bij de inname van Brakel is 4,5 m3/s (142 miljoen
m3 per jaar). Voor Bergambacht is dit 3,5 m3/s (12.500 m3/uur).
Dunea infiltreert voorgezuiverd oppervlaktewater uit de Afgedamde
Maas en de Lek in drie duingebieden in Zuid-Holland. Dit geïnfiltreerde
water wordt na duinpassage weer teruggewonnen. Er zijn diepe en
ondiepe winningen. Tabel 16 toont de capaciteit van deze winningen.
Tabel 16 Vergunningsruimte, winningscapaciteit, maatgevende capaciteit en
onttrokken hoeveelheid water van Dunea (miljoen m3 per jaar, 2019).

Winningslocatie
en zuivering
Berkheide /
Katwijk
Meijendel /
Scheveningen
Solleveld /
Monster
Totaal Dunea

Vergunningsruimte
32

Winningscapaciteit
25,8

Maatgevende
capaciteit
25,8

Onttrokken
hoeveelheid
24,3

52

56

52,0

50,8

8

8

8,0

7,9

92

89,8

85,8

83,0

In het geval van Dunea wordt de maatgevende capaciteit momenteel
bepaald door de winningscapaciteit. De winningscapaciteit wordt bepaald
door de vergunde capaciteit waarvoor winningen zijn gerealiseerd.
De daadwerkelijke infiltratie en onttrokken hoeveelheid variëren per
jaar. Het tienjarig voortschrijdend verschil moet volgens de vergunning
tussen de -5% en 5% liggen. De laatste vijf jaar is gemiddeld 83,5
miljoen m3 per jaar onttrokken uit het duin.
Naast de vergunningsruimte van 92 miljoen m3 per jaar is er nog een
resterende vergunning (niet operationeel) van 20 miljoen m3 voor
diepinfiltratie. De totale vergunningsruimte voor Dunea is hiermee 112
miljoen m3 per jaar. Dunea verwacht dat van die 20 miljoen m3
maximaal 12 miljoen m3 ingezet zou kunnen worden. Dit komt door
ontwikkelingen in het gebied, natuurwetgeving en afspraken met de
provincie. Dit wordt momenteel nader onderzocht.
Dunea zet vanwege leveringszekerheid allereerst in op alternatieve
bronnen. Dunea bezit diepinfiltratievergunningen; die blijven
strategische reserve om op terug te kunnen vallen als de alternatieve
bronnen niet tijdig gereed zijn.
Pagina 102 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Knelpunten
De maatgevende productiecapaciteit is niet voldoende om de
noodzakelijke productiecapaciteit te kunnen dekken. Daarom voert
Dunea maatregelen uit om die te vergroten (zie hieronder). Tot 2025 is
er onvoldoende operationele reserve.
Het leveren van voldoende drinkwater tijdens droge zomers met een
langere periode met hoog verbruik, kan problematisch worden, omdat
dan de maximale vergunningscapaciteit wordt bereikt. In 2020 zit
Dunea al dicht tegen de vergunningscapaciteit aan, door hoger
waterverbruik als gevolg van thuiswerken.
Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
Oplossingen voor 2030 in het kort
1. Uitbreiden technische winningscapaciteit tot 92 miljoen m3 per
jaar binnen huidige watervergunning, maar er zijn nog wel
natuurvergunningen nodig.
2. Tijdelijk extra 2 miljoen diep winnen (tijdelijke uitbreiding
vergunning voor 10 jaar)
3. Uitbreiden met alternatieve bronnen – buiten rivier-duinsysteem
(minimaal 5 miljoen m3 per jaar).
4. Waterbesparing (maar nog geen resultaten meegenomen in
prognoses)
Oplossingsrichtingen moeten niet alleen voldoen aan kwantiteitsopgave
(benoemd in voorliggend rapport), maar ook aan kwaliteitsopgave. Er is
extra zuiveringsinspanning nodig vanwege PFAS en opkomende stoffen.
Nieuwe normen vragen om een extra zuiveringsinspanning en dat vraagt
weer meer water. Daarnaast is er een continuïteitsopgave, bijvoorbeeld
door het effect van klimaatverandering op de beschikbaarheid van
bronnen en de toename van verleggingen van grote
rivierwaterleidingen. Om die reden kiest Dunea ervoor om in 2030 het
rivier-duinsysteem aan te vullen met nieuwe bronnen dichter bij de
duinen in combinatie met membraantechnologie.
Toelichting op korte termijn maatregelen
Dunea voert de volgende maatregelen uit om de ontwikkeling in de
noodzakelijke productiecapaciteit op te vangen.
- Programma Berkheide, waarmee de winningscapaciteit van 25,8
naar 32 miljoen m3 per jaar wordt uitgebreid. In Berkheide is
ruimte om onder voorwaarden binnen de vergunning meer water
te winnen (7,1 miljoen m³ per jaar). Bovendien is hier onderhoud
en renovatie nodig en zijn er kansen om de natuurwaarden te
versterken. De maatregelen worden uitgevoerd in de periode
2021-2027. De vergunningenprocedures voor dit programma zijn
complex en het is onzeker of de vergunningen (tijdig) worden
verkregen.
- Vernieuwen van de waterwetvergunning. De vergunning voor de
waterwinning moet aan de eisen van deze tijd worden aangepast.
Dunea ontwikkelt daarom, vooruitlopend op de nieuwe
omgevingswet, een nieuwe systematiek die gericht is op de
grondwaterafhankelijke belangen in de omgeving. Het wel of niet
kunnen onttrekken van grondwater wordt daarmee gekoppeld
Pagina 103 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

-

aan de effecten die dit heeft op deze belangen. Hierdoor ontstaat
een goede balans tussen de verschillende functies die de duinen
voor de maatschappij hebben. Een nieuw aan te leggen
monitoringsnet en een nieuw grondwatermodel moeten ervoor
zorgen dat Dunea goed zicht heeft op de hydrologische processen
in de bodem, zodat hierop gestuurd kan worden. Deze nieuwe
Waterwetvergunning biedt de omliggende belangen meer
bescherming en meer informatie en tegelijkertijd geeft het Dunea
meer flexibiliteit om projecten en capaciteit te realiseren in het
duin daar waar het mogelijk is.
Verschillende projecten om het spoelwater- en productieverlies
op productielocaties terug te dringen.
Tijdelijk meer ingekocht bij Waternet.
Voor de verwijdering van organische microverontreinigingen is er
in de voorzuivering in Bergambacht een additionele
zuiveringsstap gebouwd met geavanceerde oxidatie als pilot
installatie (combinatie van ozon, waterstofperoxide en lage druk
UV). Deze zuivert momenteel een deelstroom (20%). Zo kan
Dunea de techniek verder optimaliseren, de kennis borgen en de
drinkwatervoorziening waarborgen. Dunea besluit nog of de
zuivering uitgebreid wordt naar een totale volumestroom.
Tijdelijke inzet van 2 miljoen m3 extra per jaar aan diepe
winningen in Meijendel (tijdelijke uitbreiding van de
vergunningsruimte gedurende 10 jaar).

Lange termijnstrategie
Multibronnenstrategie
Voor de lange termijn heeft Dunea een multibronnenstrategie. Met deze
strategie verkleint Dunea de afhankelijkheid van één of twee bronnen en
lange transportafstanden, vergroot Dunea de invloed op de kwaliteit via
technologie (membranen, brononafhankelijk) of via andere bronnen
dichterbij en vergroot Dunea de flexibiliteit t.a.v. de verwachte vraag
(o.a. onzekere ontwikkelingen i.r.t. waterbesparing, decentrale
ontwikkelingen). De strategie omvat de volgende elementen.
- Realisatie van de Lek als een volwaardig innamepunt zodat Lek
en Maas als mengbedrijf kunnen worden ingezet.
- Het overbruggingsvermogen (buffercapaciteit van het duin) wordt
vergroot naar circa drie maanden om de winningscapaciteit
gedurende calamiteiten te waarborgen. Het
overbruggingsvermogen in Berkheide (2025 operationeel),
Meijendel en Solleveld (in 2024 wordt besloten hoe dat gebeurt)
wordt vergroot van vier tot zes weken naar drie maanden. In
Berkheide wordt dit gerealiseerd met behulp van het creëren van
een ondergrondse waterberging (Aquifer Storage & Recovery
door het hergebruiken van putten van het voormalige
diepinfiltratiesysteem voor actieve infiltratie in de diepe
ondergrond). Mogelijk kan deze extra buffer ook in reguliere
omstandigheden worden ingezet. Dat wordt momenteel verder
onderzocht. De overbrugging in Meijendel en Solleveld wordt ook
vergroot door middel van freshmakers. Dit zijn diepe putten die
naast de huidige bestaande diepe winputten worden geplaatst
met het filter onder het filter van de huidige diepe winputten in
de brakwaterzone. Door op deze diepte brak water te onttrekken
Pagina 104 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

-

-

wordt upconing (aantrekken brak grondwater) voorkomen en
kunnen de huidige diepe winputten langer en met een grotere
capaciteit zoet water leveren in een calamiteuze situatie.
Bovendien wordt door het onttrekken van het brakke water de
zoetwaterbel vergroot waardoor er een grotere buffer aanwezig is
die ook het overbruggingsvermogen vergroot. Dit systeem is de
basis van de beoogde brakwaterwinning. Met dit systeem wordt
dus en een nieuwe bron gerealiseerd en het
overbruggingsvermogen vergroot. Definitieve besluiten over het
vergroten van de overbrugging en brakwaterwinning in Meijendel
en Solleveld worden in 2024 genomen, mede op basis van de
brakwaterpilot van Dunea die in januari 2022 begint.
Vanaf 2030 inzet van nieuwe bronnen in combinatie met ROtechnologie om de extra groei op te vangen. De meest logische
kandidaten lijken nu:
 Brak grondwater als bron voor drinkwater in Meijendel en
Solleveld (met nevendoel om overbrugging in Meijendel en
Solleveld tegelijkertijd te vergroten). In 2020 is de pilotfase
van start gegaan waarin de mogelijkheden worden
onderzocht om brak grondwater in de toekomst als
volwaardige bron in te kunnen zetten. Deze pilot
("Freshman”) wordt mede gefinancierd vanuit het LIFEprogramma van de EU. In 2024 wordt naar verwachting een
besluit genomen over de inzet van deze nieuwe bron.
 Valkenburgse Meer als oppervlaktewaterbron nabij
infiltratielocatie Berkheide. In 2020 is de pilotfase van start
gegaan waarin de mogelijkheden onderzocht worden om het
Valkenburgse meer als een volwaardige bron in te zetten. In
2024 wordt naar verwachting een besluit genomen over de
inzet van deze nieuwe bron.
Vanaf 2040 wil Dunea toegroeien naar een hybride systeem: een
combinatie van huidig Lek/Maas duinsysteem met nieuwe
bronnen en membraantechnologie.

Inzet op beïnvloeding van de vraag en voorkomen van verspilling
Dunea richt zich op het temperen van de groei van de vraag naar water
en op het voorkomen van piekvragen in het bijzonder (bijvoorbeeld in
tijden van droogte). Dat doet Dunea door bewustwording van de
huishoudelijke consument en door het verbruik van zakelijke klanten te
(helpen) beïnvloeden. Ook optimaliseert Dunea de bedrijfsinterne
waterhuishouding (o.a. verminderen spoelwaterverliezen). Tot slot zoekt
Dunea samenwerking met regionale partners in verschillende pilots op
het gebied van klimaatadaptatie, innovatieve systemen in huis,
decentrale initiatieven, ondergrondse opslag van water (Coastar) etc.
Intensiveren samenwerking met partners voor schone bronnen en
robuuste watersystemen
Dunea strijdt voor het belang van Lek en Maas en zet strategisch
omgevingsmanagement in rondom deze bronnen. Dunea hecht belang
aan goede en langdurige samenwerking met buur-drinkwaterbedrijven
en met de waterschappen. Dunea neemt actief deel aan het
Deltaprogramma Zoet Water en KRW-gremia (Maas en Rijn-West) om
maatregelen te realiseren die het watersysteem robuuster maken voor
Pagina 105 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

de toekomst. Ook zet Dunea bij regionale omgevingsvisies in op het
ontwikkelen van multifunctionele groene gebieden om deze in de
toekomst beschikbaar te houden als potentiële drinkwaterbron of als
ondergrondse opslag.
Reserves
Tabel 17 toont de operationele reserve van Dunea voor de jaren 2020,
2025 en 2030. In de noodzakelijke productiecapaciteit is een
opslagfactor voor onverwachte vraagontwikkeling (5%) verdisconteerd
en een extra opslag om een bewezen leveringszeker systeem te hebben
en de productiecapaciteit tijdig beschikbaar te hebben. Totaal is dit
ongeveer 10%. Indien de afzet stijgt conform de prognose en de
bovengenoemde projecten resultaten leveren zoals verwacht, is er
voldoende reserve in 2030. Dat is een grote opgave.
Tabel 17 Operationele reserve Dunea (miljoen m3 per jaar).

Jaar
Maatgevende
productiecapaciteit

2020
85,8

2025
94*

Noodzakelijke
totale
productiecapaciteit
Operationele
reserve

86,1

93,4

2030
92 (duin) +
> 5,6
(nieuwe
bronnen)**
97,6

-0,3

0,6

0 of meer

* ervan uitgaande dat de nu geplande projecten ook op tijd zijn gerealiseerd.
** Minimaal 5 miljoen m3 per jaar nodig uit nieuwe bronnen.

Belangrijkste knelpunten bij de ingezette oplossingsrichtingen (visie
Dunea)
1. De bestaande (water)vergunningsruimte kan niet benut worden
vanwege omgevingsbelangen (natuur, bebouwing) – uitbreiden
binnen de huidige vergunning kost heel veel tijd en inzet en
resultaat is onzeker. Nodig: versnelling van procedures,
menskracht bij bevoegd gezagen.
2. Onvoldoende urgentie en bekendheid met de problematiek in de
omgeving. Water uit de kraan is te vanzelfsprekend. Ook
waterbesparing staat niet/nauwelijks op de regionale agenda's
(gemeenten).
3. Concurrentie om de beschikbare ruimte in combinatie met
hittestress en bodemopwarming. Er spelen in de dichtbebouwde
Randstad zeer veel transities tegelijk die allemaal ruimte vragen
(provincie).
4. Beleidslacunes/ onvoldoende voortgang op:
a. Ruimtelijke bescherming van oppervlaktewater t.b.v.
drinkwater (Provincies/Rijk). Dit is van belang vanwege inzet
nieuwe bronnen.
b. Lozing van concentraat (Provincies/Rijk/RWS/
Waterschappen). Is van belang vanwege inzet nieuwe
bronnen.

Pagina 106 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

c. Realisatie van KRW-doelen (Rijk/Provincies/ Waterschappen).
Is van belang vanwege inzet nieuwe bronnen.
d. Aanpakken lozingen industrie (VTH-traject), versterkte
zuivering RWZI's, minder bestrijdingsmiddelen vanuit de
landbouw, bestrijding verzilting. Het beleidskader hiervoor is
er: KRW en DPZW. Maar het komt aan op de uitvoering.
e. Totaalverbod PFAS
5. Tijd en menskracht voor realisatie van alle investeringen en
projecten: krapte op de arbeidsmarkt en in de bouw,
maakbaarheid, snelheid van procedures.
6. Voldoende investeringsruimte – mogelijke beperking door WACC
in toekomst. Stijgende drinkwatertarieven; kan ook juist
verruiming zijn (Rijk).
7. Beleid rondom inzet van alternatieve bronnen; inname
drinkwaterregeling (Rijk).

Pagina 107 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 9 PWN

Huidige waterbeschikbaarheid
PWN heeft vier drinkwaterproductielocaties in het voorzieningsgebied:
drinkwaterproductiebedrijf (dpb) Bergen, dpb Wim Mensink (Wijk aan
Zee), dpb Andijk en dpb Laarderhoogt.
Water voor Bergen en Wim Mensink wordt teruggewonnen uit de duinen
na infiltratie van voorgezuiverd water uit het IJsselmeer en het
Lekkanaal. Hier wordt het water na de duinpassage nagezuiverd en
vervolgens wordt ‘hyperfiltraat’ bijgemengd. Het hyperfiltraat is van
oorsprong voorgezuiverd oppervlaktewater dat op productielocatie Jan
Lagrand (Heemskerk) verder is gezuiverd met behulp van ultrafiltratie
en omgekeerde osmose.
Voor dpb Andijk wordt het water rechtstreeks gewonnen uit het
IJsselmeer. Voor dpb Laarderhoogt wordt natuurlijk grondwater
gewonnen en gemengd met ingekocht drinkwater van Waternet.
Naast het productiebedrijf in Andijk is er in Andijk een voorzuivering,
Waterproductiebedrijf Prinses Juliana (WPJ), die via het WRK-III
systeem voorgezuiverd water uit het IJsselmeer levert voor infiltratie in
het Noord-Hollands duinreservaat en voor zuivering tot hyperfiltraat (op
Jan Lagrand). Het gedeelte dat voor duininfiltratie bestemd is, wordt
aangevuld met water uit WRK-I/II (vanaf Waterwinstation ir. Cornelis
Biemond (WCB) te Nieuwegein).
Tabel 18 toont de jaarhoeveelheden van de wingebieden volgens de
vergunning. De innamepunten van oppervlaktewater bij Andijk zijn
vergund op uurbasis:
• WPJ (onderdeel WRK) ten behoeve infiltratie in het duin en
voeding voor Jan Lagrand voor productie hyperfiltraat: 14.400
m3/u (maximaal 126 miljoen m3 per jaar bij volledige benutting)
• dpb Andijk: 5.000 m3/u voor direct drinkwaterproductie in Andijk
(maximaal 44 miljoen m3/per jaar bij volledige benutting)
Tabel 18 Jaarvergunningen en werkelijk onttrokken volumes (gemiddeld 2015
t/m 2019).

Wingebied
Grondwater Noord-Hollands
Duinreservaat
Grondwater 't Gooi
Andijk (directe zuivering)
WPJ** t.b.v. hyperfiltraat*** en
infiltratie
WCB via WRK-I en -II
(via Waternet)
Totaal (maximale, continue
benutting)

Jaarvergunning
Onttrokken volume
(miljoen m3 per jaar) (miljoen m3 per jaar)
2*
1
5

5

44

20

126

circa 56

via Waternet

Circa 12

Oppervlaktewater: 170
Grondwater: 7

94

* Vergund is circa 1 miljoen m3 per jaar en bij uitzondering maximaal 2 miljoen m3 per
jaar grondwater.

Pagina 108 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

** WPJ is onderdeel van de WRK. De getoonde jaarvergunning is ten dienste van de WRK.
PWN is contractant van de WRK en beheert WPJ. De innamevergunning is ten dienste van
alle contractanten en is niet per se geheel beschikbaar voor PWN.
*** Circa 20% verlies bij zuivering met RO. Nettoproductie ten behoeve van drinkwater is
16,0 miljoen m3 per jaar. Hiervoor is circa 20 miljoen m3 water per jaar uit WPJ
noodzakelijk.

Tabel 19 toont de winningscapaciteiten en de maatgevende
productiecapaciteit van PWN per winning.
Tabel 19 Winningscapaciteiten en maatgevende productiecapaciteit van PWN.

Winning

Winningscapaciteit
(miljoen m3 per jaar)

NHD (duin)
PS Andijk
t Gooi (grondwater)
PS Heemskerk (t.b.v.
productie hyperfiltraat)

51,5*
35**
10***

Winningscapaciteit

116,5

20*

Maatgevende
productiecapaciteit
(miljoen m3 per jaar)
51,5
30,4
5
16
102,9

* Ingenomen en voorgezuiverd middels WRK (t.b.v. WPJ en WCB)
** op basis voorzuivering direct na inname te PSA
*** NB: vergunning beperkt deze winning tot 5 miljoen m3/jaar

Behoeftedekking PWN op basis productiecapaciteit
Door de noodzakelijke productiecapaciteit (inclusief 5% marge) in
mindering te brengen op de maatgevende productiecapaciteit wordt de
operationele reserve zichtbaar. Deze bedroeg in 2020 door renovaties 1,8 miljoen m³ (er was dat jaar geringe marge door grootschalige
renovaties), maar zou zonder die renovaties uitkomen op +3,7 miljoen
m3, zoals vermeld in
Tabel 2. Na 2020 daalt volgens de meest recente inzichten de
operationele reserve fors, tot -10 miljoen m3 per jaar in 2030 en -18,5
miljoen m3 per jaar in 2050. Oorzaken zijn de snelle groei in de
drinkwatervraag, het besluit om 10% marge te hanteren en
verschuivingen binnen het en gros contract met Waternet. Tabel 20
toont deze operationele reserves, waarbij rekening is gehouden met een
contractuele ruimte (inkoop) van 1 miljoen m3 per jaar.
Tabel 20 Berekening van de operationele reserve 2020-2050 (miljoen m³ per
jaar) inclusief contractuele ruimte- (en gros leveringen Waternet zoals
vastgelegd t/m 2035). Zonder uitbreidingen. Op basis van maatgevende
capaciteit (Lange termijn planning (LTP) 2020).

Operationele reserve Noord
Midden Zuid (NMZ) met
10% marge per 2030
Operationele reserve ’t Gooi
(blijft 5% marge)

2020
-1,8

2030
-10,0

2040
-15,7

2050
-18,5

0,4

0,0*

0,0*

0,0*

*: in ’t Gooi blijft de operationele reserve > 0 door extra levering aan PS Laarderhoogt
binnen en gros door Waternet.

Pagina 109 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Knelpunten
PWN ziet noodzaak om tijdig handelingsperspectieven uit te werken om
verbeteringen door te voeren. Dit is met name vanwege:
• de steeds sneller groeiende watervraag in Noord-Holland,
prognoses op basis van het CBS in 2020 laten een sterkere groei
zien dat de prognoses ten tijdens van opstellen leveringsplan in
2020;
• de wens om de operationele reserve te vergroten. Gestreefd
wordt naar een marge van 10% bovenop de geprognotiseerde
vraag vanaf 2030, zodat er ruimte voor noodzakelijk onderhoud
blijft.
• de sterke afhankelijkheid van het IJsselmeer (innamepunt
Andijk) en de Rijn (innamepunt Lekkanaal);
• de onzekere effecten van klimaatverandering op watervraag en aanbod.
Planning winningscapaciteit en oplossingsrichtingen
PWN verkent verschillende handelingsperspectieven voor de middellange
termijn en de lange termijn om te komen tot uitbreiding van de win- en
zuiveringscapaciteit.
Handelingsperspectieven middellange termijn (van 2021 tot 2035)
PWN (Noord-Holland) vergroot de operationele reserve rond 2027.
Hierbij wordt allereerst de inname en de voorzuivering op
Waterproductiebedrijf prinses Juliana (WPJ te Andijk) vergroot met 4400
m3/uur zodat het WRK-III systeem (vanaf voorzuivering WPJ) een
grotere capaciteit krijgt. Vervolgens kan ‘stroomafwaarts’ op
verschillende productielocaties (respectievelijk Andijk, Bergen, Wim
Mensink en Jan Lagrand) een vergroting van de leveringscapaciteit
gerealiseerd worden. Beoogd wordt om in 2030 een marge van 10% te
hebben ten opzichte van de drinkwatervraag.
Handelingsperspectieven lange termijn (na 2035)
Voor de lange termijn worden nieuwe productielocaties en nieuwe
bronnen onderzocht. Ook wordt verkend of op het IJsselmeer een
voorgeschakeld spaarbekken (“Klimaatbuffer IJsselmeer”) kan worden
gerealiseerd om verzilting tegen te gaan en de waterkwaliteit te
verbeteren.
Resumé
De bronnen voor de bereiding van drinkwater zijn voor PWN
IJsselmeerwater (directe zuivering), in de duinen geïnfiltreerd en
voorgezuiverd oppervlaktewater (IJsselmeer, Lekkanaal), inclusief een
klein deel natuurlijk duinwater, en een kleine volume grondwater (’t
Gooi). PWN heeft vier drinkwaterproductielocaties in zijn
voorzieningsgebied. Ook heeft PWN één locatie voor de productie van
hyperfiltraat. Deze levert aan twee van de vier
drinkwaterproductielocaties.
Er kan volgens vergunning in totaal maximaal 7 miljoen m3 per jaar
grondwater worden gewonnen. Deze vergunde ruimte wordt geheel
benut. Daarnaast kan er maximaal 124 miljoen m3 per jaar
Pagina 110 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

IJsselmeerwater worden ingenomen voor productie van hyperfiltraat en
voor infiltratie in de duinen (via WRK-III leiding). Deze vergunde
capaciteit is niet alleen beschikbaar voor PWN, maar ook voor andere
WRK-contractanten. Voor directe productie van drinkwater uit het
IJsselmeer is er een vergunning van maximaal 44 miljoen m3 per jaar.
Deze vergunningen zijn op uurbasis en worden nog niet geheel benut.
De totale winningscapaciteit per jaar bij volledige, continue benuttig is
170 miljoen m3 oppervlaktewater en 7 miljoen m3 grondwater. Ook via
WRK-I en -II wordt voorgezuiverd infiltratiewater aangevoerd vanaf
winstation Cornelis Biemond, maar deze hoeveelheid is niet opgenomen
omdat de vergunning op naam van Waternet is.
De vergunningscapaciteit in het duin (combinatie infiltratiewater en
grondwater) is 51,5 miljoen m3 per jaar (Noord-Hollands duinreservaat).
Deze vergunning wordt grotendeels benut.
Op basis van bovenstaande zijn vergunningscapaciteiten momenteel
geen knelpunt.
PWN ziet wel noodzaak om tijdig handelingsperspectieven uit te werken
om verbeteringen door te voeren. Dit is met name vanwege:
- de steeds sneller groeiende watervraag in Noord-Holland;
- de wens om de operationele reserve te vergroten, zodat er
ruimte voor noodzakelijk onderhoud blijft;
- de sterke afhankelijkheid van het IJsselmeer (innamepunt
Andijk) en de Rijn (innamepunt Lekkanaal);
- de onzekere effecten van klimaatverandering op watervraag en aanbod.

Pagina 111 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 10 Vitens

10.1 Algemeen
Huidige waterbeschikbaarheid
Vitens heeft haar gebied in tien clusters opgedeeld (Figuur 5). Het beleid
is erop gericht in elk van deze clusters de drinkwatervoorziening op orde
te hebben. Dit vanwege de lokale geografische afhankelijkheden die er
per cluster zijn. De reserves ten aanzien van winvergunningen en
productiecapaciteit worden per cluster getoetst. Er bestaan leveringen
tussen clusters, provincies en andere drinkwaterbedrijven.
Volgens het reservebeleid van Vitens moet elke cluster een Operationele
Verschil (OV) hebben van minimaal 0% (hier is 10% onverwachte vraag
bij inbegrepen) en een Totale Reserve (TR) van 10%. Dit is het verschil
tussen de duurzaam beschikbare vergunningscapaciteit en de
Operationele Onttrekkingscapaciteit.

Figuur 5 Het distributiegebied van Vitens met de tien clusters.

Tabel 21 toont de grootte van de winvergunning per regio en de
daadwerkelijke onttrekking in 2020. Er zijn in 2020 gemiddeld per regio
en op jaarbasis geen winvergunningen overschreden.

Pagina 112 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Cluster

Flevoland
Friesland
GelderlandNoord
GelderlandOost
GelderlandZuid
Utrecht-West
Utrecht-Zuid
UtrechtRandmeren
OverijsselNoord
OverijsselZuid
Totaal

Tabel 21 Winningsvergunning en daadwerkelijk onttrokken hoeveelheid (2020)
per cluster van Vitens.

Winvergunning

Inzetbeperking

Duurzaam
Winningscapaciteit Onttrokken
inzetbare
hoeveelheid
winvergunning
miljoen m3/j
miljoen m3/j
miljoen m3/j

miljoen m3/j

miljoen m3/j

38,0
69,0
41,6

0,0
12,4
2,5

38,0
56,6
39,1

37,0
53,9
39,2

33,2
52,9
38,4

52,3

2,1

50,2

45,8

43,5

58,3

2,6

55,7

51,5

51,0

51,9
19,7
42,7

3,7
0,8
8,0

49,4
18,9
34,7

43,4
16,7
35,9

41,2
15,5
34,4

61,2

5,4

55,8

46,2

45,1

37,6

1,1

36,5

36,5

37,1

472,3

38,6

434,9

412,9

398,2

Gat in de leveringszekerheid/behoeftedekking
Voor het Vitensgebied is er het volgende oplopende tekort over de
periode 2022 – 2030.

Benodigde productiecapaciteit
Benodigde vergunningscapaciteit

2022
miljoen m3 /j
13,8
24,6

2030
miljoen m3 /j
35,6
50,2

Daarbovenop komt nog de extra opgave en versnelling van de nieuwe
Bouwagenda bovenop de al geplande woningbouw die wel al zijn
opgenomen in de prognose. Dit gaat onder andere om de regio’s
Utrecht, Amersfoort, Gelderse Vallei, Almere-Lelystad, Zwolle,
Stedendriehoek Apeldoorn-Deventer, knooppunt Arnhem-Nijmegen en
Twente. Ter indicatie: voor 100.000 woningen is circa 10 miljoen m3 per
jaar extra productie- en vergunningscapaciteit nodig.
Naast de CBS-prognoses voor de regionale bevolkingsontwikkeling wordt
gebruik gemaakt van het zogenaamde ‘Primos-model’ voor de regionale
woningbouwontwikkeling. Ook provinciale en landelijke overheden
werken hiermee. Primos neemt nadrukkelijk de lokale woningbouw als
uitgangspunt. De input daarvoor wordt geleverd en (door Primos)
afgestemd met de 12 provincies. De provincies op hun beurt bespreken
en evalueren de input die de gemeentes zelf verstrekken. Tot en met
2030 wil Nederland ruim 1 miljoen woningen/appartementen bouwen
om aan de doelstelling van maximaal 2% woningtekort te voldoen.
Daarvan zijn er ruim 300.000 in harde bouwplannen opgenomen, in de
Pagina 113 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

‘Primos-prognose’ zijn hiervan bijna 900.000 woningen opgenomen.
Hoewel de bevolkingsprognose leidend is bij de bepaling van de
verwachte ontwikkeling van de drinkwatervraag zal de versnelde
woningbouw lokaal en regionaal behoorlijk impact kunnen hebben op de
benodigde drinkwatervoorziening.
Tabel 22 toont een overzicht van het vraagvolume waar Vitens per
cluster aan moet voldoen, het operationeel verschil (OV) en de totale
reserve (TR) per cluster. Er is ook aangegeven wat de totale reserve op
dit moment zou moeten zijn en de benodigde uitbreiding van de totale
reserve om tot dit gewenste niveau te komen.
Deze cijfers zijn afkomstig uit de Reservemonitor van Vitens. De
weergegeven vraag is de totale productiebehoefte. De totale reserve is
de som van het operationeel verschil en de niet-operationele reserves.
Voor het gehele Vitens gebiedt geldt dat door scherpere
stikstofwetgeving en natuurbeschermingswetgeving worden winningen
op juridisch vlak steeds strakker gehandhaafd. Er is een reëel risico dat
sommige winningen hun winningscapaciteit moeten afschalen tot het
niveau van voor de invoering van de Natura 2000-wetgeving.

Pagina 114 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 22 Vraagvolumes, operationeel verschil (OV) en totale reserve (TR) per Vitenscluster per 1 januari 2022.

Huidige situatie (2022)
OV

TR

Cluster

[Mm³]

[%] [Mm³]

Friesland

-2,5

Overijssel-Noord

benodigde TR

2022 – benodigde uitbreiding

2030 – benodigde uitbreiding

productie
vraag capaciteit

productie
vraag capaciteit

vergunning
capaciteit

vergunning
capaciteit

[%]

[Mm³]

[Mm³]

[Mm³]

[Mm³]

[Mm³]

[Mm³]

[Mm³]

-4,4

-2,3 -4,0

5,6

56,2

2,4

7,8

56,5

6,6

12,3

-1,9

-4,4

7,7 17,8

4,3

47,8

2,7

-2,6

49,3

3,2

-1,8

Overijssel-Zuid

-3,3

-8,6

-3,3 -8,6

3,8

42,6

3,3

7,1

42,8

7,9

12,2

Gelderland-Noord

-0,0

-2,2

-0,9 -2,2

4,0

39,1

0,7

4,7

40,1

1,8

5,9

Gelderland-Oost

-2,1

-4,5

3,3

7,1

4,5

42,8

0,8

-0,1

43,0

2,0

2,5

Gelderland-Zuid

-1,4

-2,8

2,8

5,3

5,2

51,6

1,2

2,2

53,3

3,0

4,1

Utrecht-Randmeren

-3,3

-7,2

-2,3 -5,0

4,5

40,8

3,2

6,7

42,6

3,7

7,3

Utrecht-West

-2,7

-6,1

3,3

7,3

4,4

48,7

2,1

0,5

52,2

7,0

5,9

Utrecht-Zuid

1,0

6,6

3,2 20,8

1,5

15,4

-1,1

-1,8

16,0

-0,5

-1,1

Flevoland

1,2

4,6

2,2

2,6

25,6

-1,5

0,1

27,9

0,9

3,0

totaal:

13,8

24,6 totaal:

35,6

50,2

8,5

Pagina 115 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Oplossingsrichtingen
De opgave kent sterke regionale verschillen samenhangend met de
demografische ontwikkelingen en economische ontwikkeling (stijging
watervraag), de mogelijkheden om de productiecapaciteit uit te breiden
(fysieke geschiktheid, ruimtelijke druk en belangen) en de complexiteit
van de omgevingsdynamiek.
Vitens breed ligt er voor alle clusters een opgave naar 2030 om zowel
de productie- als vergunningscapaciteit te vergroten. Voor alle clusters
geldt dat er al (lang) lopende processen zijn voor deze extra capaciteit,
waarbij de gemene deler is dat procedures langer duren dan wel
stagneren om diverse redenen samenhangend met complexe
omgevingsdynamiek dan wel juridische beperkingen. Onder aan de
streep gaat het vergroten van de capaciteit de vraagontwikkeling niet
bijbenen of is er geen zicht op de noodzakelijke uitbreiding.
In de hiernavolgende paragrafen wordt per cluster de situatie
beschreven:
- de leveringszekerheid in termen van reservestelling en de
benodigde extra capaciteit;
- de lopende processen met een inschatting van de planning en het
risicoprofiel;
- een duiding van de impact van de problematiek in termen van
leveringszekerheid voor nieuwe zakelijke klanten van
woningbouwlocaties.
In alle clusters geldt dat actieve support van de provincie als bevoegd
gezag en gemeenten nodig is. Het zwaartepunt van de opgaven ligt in
Twente (Overijssel Zuid), de regio Utrecht en Amersfoort (clusters
Utrecht West en Randmeren), en de Veluwe en Rivierenland (Gelderland
Zuid en Noord).
10.2 Cluster Flevoland
Huidige waterbeschikbaarheid regio Flevoland
Er zijn drie productielocaties met vijf winterreinen in de regio Flevoland
met een totale vergunningscapaciteit van 38 miljoen m3 per jaar.
Daarvan is 37 miljoen m3 per jaar winbaar. In totaal werd hier in 2020
33,2 miljoen m3 onttrokken (Tabel 23). Dit is 90% van de vergunde
capaciteit. Vanuit Flevoland wordt ruwwater geëxporteerd naar de
productielocaties Pb Holk en Pb Amersfoort Hogeweg (Spiekzand/ROL
Fledite). Er waren in 2020 geen overschrijdingen van de
winvergunningen.

Productiebedrijf
Bremerberg
Fledite
Harderbroek
ROL Fledite
Spiekzand
Totaal

Tabel 23 Winningsvergunning, -capaciteit, en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Flevoland.

Bruto
vergunning
miljoen m3/j
8,0
10,0
10,0
5,0
5,0
38,0

Pagina 116 van 130

Beperking

miljoen m3/j
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
8,0
10,0
10,0
5,0
5,0
38,0

WinningsOnttrokken
capaciteit hoeveelheid 2020
miljoen m3/j
miljoen m3/j
7,0
6,7
10,0
8,5
10,0
8,3
5,0
3,9
5,0
5,0
37,0
33,2

RIVM-briefrapport 2023-0005

Opgave Flevoland voor 2030
• 3,0 miljoen m³/jaar extra vergunde capaciteit nodig
• 0,9 miljoen m³/jaar extra operationele capaciteit nodig
• Grootschalige woningbouwopgave: regio Almere en Lelystad
• Interprovinciale samenwerking vanwege de positie
‘stroomafwaarts’. Er vindt een substantiële levering plaats van
Flevoland naar Utrecht en Gelderland. Deze levering moet in
stand worden gehouden in de toekomst. Het gebied waaraan
wordt geleverd, met name het westelijk deel van Gelderland
(binnen Vitens het cluster Utrecht Randmeren) voldoet
momenteel niet aan operationele en strategische
reservedoelstelling.
Tabel 24 Lopende trajecten van Vitens binnen cluster Flevoland met door Vitens
ingeschat risico.

Lopende trajecten
Opheffen technische
beperkingen Bremerberg
Ontwikkelen nieuwe winning
(locatie nader te bepalen)

Capaciteit (miljoen m³/j)
1,0

Jaar
2024

Risico
laag

5,0

2025

middel

Impact nu
• Aansluiten GZK (grootzakelijke klanten) en grootschalige
woningbouwopgave goed aan te sluiten.
• Grootschalige woningbouwopgave op korte termijn mogelijk.
Daarnaast
• Interprovinciale samenwerking is belangrijk voor het oplossen
van de leveringsproblematiek.
Samenvattend
• Huidig (1-1-2022) operationeel verschil (OV) +4,6 %
In 2030: +0,9 miljoen m3/jaar extra nodig
Huidige (2022) TR +8,5 %
In 2030: +3,0 miljoen m3/jaar extra nodig
• Leveringszekerheid: op orde, ook om groei komende jaren op te
vangen
• Vergunningsruimte: voldoende ontwikkelruimte
• De Noordoostpolder heeft drukproblemen, maar dit gebied valt
onder cluster Overijssel-Noord.
10.3 Cluster Friesland
Huidige waterbeschikbaarheid regio Friesland
Er zijn negen productiebedrijven met een of meerdere waterwingebieden
in de regio Friesland. De totale vergunningscapaciteit is 69 miljoen m3
per jaar. Van deze 69 miljoen m3 per jaar is momenteel 56,6 miljoen m3
duurzaam beschikbaar en 53,9 miljoen m3 winbaar. Hiervan werd in
2020 52,9 miljoen m3 onttrokken (Tabel 25). Dit is 98% van de
duurzaam inzetbare vergunningscapaciteit.

Pagina 117 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Tabel 25 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Friesland.

Productiebedrijf

Buren
Hollum
Noordbergum
Oldeholtpade
Schiermonnikoog
Spannenburg
Terwisscha
Vlieland
West-Terschelling
Totaal

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
0,1
0,1
26,5
6,5
0,3
27,5
7,5
0,3
0,2
69,0

miljoen m3/j
0,0
0,0
12,3
0,0
0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
12,4

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
0,1
0,1
14,2
6,5
0,2
27,5
7,5
0,3
0,2
56,6

Winningscapaciteit
miljoen m3/j
0,1
0,1
14,2
6,5
0,2
25,0
7,3
0,3
0,2
53,9

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j
0,1
0,1
13,7
6,3
0,1
25,8
6,6
0,2
0,1
52,9

Opgave Friesland voor 2030
• 12,3 miljoen m³/jaar extra vergunde capaciteit nodig
• 6,6 miljoen m³/jaar extra operationele capaciteit nodig
• Reductie Terwisscha vanwege Natura 2000 met 4,25 miljoen
m3/jaar
• Mogelijke reductie Nij Beets vanwege verzilting
Tabel 26 Lopende trajecten van Vitens binnen cluster Friesland met door Vitens
ingeschat risico.

Lopende trajecten
Inkoop Beilen WMD
(o.a. t.b.v. reductie Terwisscha)
Nieuw winveld Boornburgem (o.a.
t.b.v. mogelijke reductie Nij Beets)
Winning Luxwoude
(o.a. t.b.v. reductie Terwisscha)
Ontwikkeling ASV-gebieden

Capaciteit (miljoen m³/j)
2,0
1,0
3,0

Jaar
2024
2028
2024

Risico
laag

6,5

2028

middel

6,5 - 13

>2030

Impact nu
• Aansluiten GZK in principe niet mogelijk. Vitens werkt aan
aanpassing van het beleid om nieuwe grootzakelijke klanten
(tijdelijk) niet of verminderd aan te sluiten of om de uurcapaciteit
en jaarhoeveelheid te beperken. Daarnaast gaat Vitens met GZK
in gesprek over mogelijkheden voor het bedrijf om ander water
te gebruiken als drinkwaterkwaliteit niet nodig is.
• Grootschalige woningbouwopgave in principe niet aan te sluiten.
Na oplevering van Luxwoude (2028)
• zijn er geen beperkingen meer (OV voldoet aan de Vitensnorm)
• is er te beperkte ontwikkelruimte in bestaande vergunningen

Pagina 118 van 130

laag

RIVM-briefrapport 2023-0005

Conclusie
• Huidig OV -4,4 %
In 2030: +6,6 miljoen m³/jaar extra nodig
Huidige TR -4,0 %
In 2030: +12,3 miljoen m³/jaar extra nodig
• Leveringszekerheid: nu niet op orde, pas op orde na inkoop
Beilen (2024) en Boornbergum (2024) en Luxwoude (2028).
• Luxwoude cruciaal voor leveringszekerheid – ontbreken van een
terugvalscenario
• Vergunningruimte: nu zeer beperkte ontwikkelruimte, op orde na
ontwikkelen ASV-gebieden (vanaf 2030).
10.4 Cluster Gelderland-Noord
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Gelderland-Noord
Er zijn 11 productiebedrijven met één of meerdere waterwingebieden in
het cluster van Gelderland-Noord. De totale vergunningscapaciteit is
41,6 miljoen m3 per jaar. Hiervan is 39,1 miljoen m3 duurzaam
inzetbaar en 39,2 miljoen m3 winbaar. Hiervan werd in 2020 38,4
miljoen m3 onttrokken. Dit is 98% van de duurzaam inzetbare
capaciteit.
Tabel 27 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Gelderland-Noord.

Productiebedrijf

Amersfoortseweg
Boele
De Haere
Edese Bos
Eerbeek
Epe
Hoenderloo
Oosterbeek
Schalterberg
Twello
Wageningse berg
Totaal

Bruto
vergunning

miljoen m3/j
7,0
5,0
3,0
3,5
1,8
6,0
3,2
2,0
4,5
2,0
3,6
41,6

Beperking

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
miljoen m3/j
1,5
5,5
0,0
5,0
0,0
3,0
0,0
3,5
0,0
1,8
0,0
6,0
0,0
3,2
0,0
2,0
0,0
4,5
1,0
1,0
0,0
3,6
2,5
39,1

Winningscapaciteit

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j miljoen m3/j
5,6
6,2
5,0
4,4
3,0
3,0
3,5
3,9
1,8
1,5
6,0
5,8
3,2
3,0
2,0
2,0
4,5
4,4
1,0
0,9
3,6
3,3
39,2
38,4

Opgave Gelderland-Noord voor 2030
• 5,9 miljoen m³/jaar extra vergunde capaciteit nodig
• 1,8 miljoen m³/jaar extra operationele capaciteit nodig
• Interprovinciale samenwerking tussen Vitens-provincies
• Druk op bestaande winningen samenhangend met aanpak
droogte, scherpere stikstofwetgeving en natuur
beschermingswetgeving
• Grootschalige woningbouwopgave: stedendriehoek (Apeldoorn),
Gelderse Vallei en regio Amersfoort.

Pagina 119 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Lopende trajecten
Uitbreiden vergunning
Fikkersdries (cluster Zuid)
Uitbreiden vergunning en
infiltratie Epe (evt.
tijdelijk)
Nieuwe vergunning
Apeldoorn Noord
Uitbreiden Twello
Ontwikkeling ASVgebieden: Gelderse Vallei

Miljoen m³/j
3,0

Jaar
2026

Risico
hoog

2,0

2024

middel

3,0

2028

middel

1,0
4 tot 6

2024
> 2030

laag
middel

Impact nu
• Aansluiten GZK beperkt mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave beperkt mogelijk
Pas op langere termijn meer ruimte
• Gezien hoge risicoprofiel uitbreiden Fikkersdries gelijktijdig
inzetten diverse bouwstenen.
• Voor de lange termijn ontwikkelen ASV-gebieden
Conclusie
OV -2,2 %
In 2030: +1,8 miljoen m³/jaar extra nodig
TR -2,2 %
In 2030: +5,9 miljoen m³/jaar extra nodig
Leveringszekerheid: nu net niet op orde, pas op orde na uitbreiding
vergunning Fikkersdries of uitbreiding Epe
Vergunningruimte: nu geen ontwikkelruimte, op orde na ontwikkelen
ASV-gebieden (vanaf 2030)
10.5 Cluster Gelderland-Oost
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Gelderland-Oost
Er zijn 12 productiebedrijven met één of meerdere waterwingebieden in
het cluster van Gelderland-Oost. De totale vergunningscapaciteit is 52,3
miljoen m3 per jaar. Daarvan is 50,2 miljoen m3 per jaar duurzaam
inzetbaar en 45,8 miljoen m3 per jaar winbaar. Hiervan werd in 2020
43,5 miljoen m3 onttrokken (Tabel 28). Dit is 87% van de duurzaam
inzetbare capaciteit.
Tabel 28 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Gelderland-Oost.

Productiebedrijf

Aalten
Corle
De Pol
Dinxperlo
Eibergen
Ellecom

Bruto
vergunning

miljoen m3/j
1,0
2,75
2,0
2,0
7,9
6,0

Pagina 120 van 130

Beperking

Benutbaar deel Winnings- Onttrokken
vergunningscapaciteit hoeveelheid
ruimte
2020
3
3
3
miljoen m /j
miljoen m /j miljoen m /j miljoen m3/j
0,0
1,0
1,0
0,8
0,0
2,8
3,8
2,6
0,0
2,0
0,0
0,0
0,0
2,0
2,0
2,0
1,1
6,8
5,4
5,2
0,0
6,0
6,0
5,9

RIVM-briefrapport 2023-0005

Productiebedrijf

Bruto
vergunning
miljoen m3/j
10,0
2,0
5,5
5,44

Beperking

Benutbaar deel Winnings- Onttrokken
vergunningscapaciteit hoeveelheid
ruimte
2020
3
3
3
miljoen m /j
miljoen m /j miljoen m /j miljoen m3/j
0,0
10,0
10,0
9,9
0,0
2,0
2,0
1,8
0,0
5,5
3,5
3,3
0,0
5,4
5,4
5,3

La Cabine
Pinkenberg
Sijmons
Hengelo t
Klooster
Van Heek
4,7
1,0
3,8
3,8
Vorden
3,0
0,0
3,0
3,0
Totaal
52,3
2,1
50,2
45,8
Opmerkingen:
1. Corle gaat in combinatie met Aalten
2. Productielocatie De Pol is in 2015 gesloten vanwege slechte
grondwaterkwaliteit.

Opgave Gelderland-Oost voor 2030
• Extra benodigde productiecapaciteit: 2,0 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen: 2,5 miljoen m3/jaar (t.o.v.
2022)
• Verlengen bijdrage aan Overijssel Zuid
• Druk op bestaande winningen samenhangend met aanpak
droogte Achterhoek en scherpere stikstofwetgeving en natuur
beschermingswetgeving
• Grootschalige woningbouwopgave: regio Arnhem en Nijmegen
Lopende trajecten
Verplaatsen en uitbreiden
puttenveld Lochem
Ontwikkeling ASVgebieden: de Liemers

Miljoen m³/j

Jaar

Risico

3,0

2028

laag

4,0

>2030

middel

Impact nu
• Aansluiten GZK mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave op korte termijn mogelijk
Daarnaast
• Voor de lange termijn ontwikkelen ASV-gebieden nodig om
vergunningruimte op orde te krijgen
Conclusie
• Huidig OV -4,5 %
In 2030: +2,0 miljoen m³/jaar extra nodig
Huidige TR +7,1 %
In 2030: +2,5 miljoen m³/jaar extra vergunning nodig
• Leveringszekerheid op orde sinds oplevering Sijmons
(2022: +2,0 miljoen m³/jaar)
• Vergunningruimte: beperkte ontwikkelruimte
• Druk vanuit Overijssel-Zuid om te blijven leveren

Pagina 121 van 130

3,7
2,9
43,5

RIVM-briefrapport 2023-0005

10.6 Cluster Gelderland-Zuid
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Gelderland-Zuid
Er zijn 8 productiebedrijven met één of meerdere waterwingebieden in
het cluster van Gelderland-Zuid. De totale vergunningscapaciteit is 58,3
miljoen m3 per jaar. Daarvan is 55,7 miljoen m3 per jaar duurzaam
inzetbaar en 51,5 miljoen m3 per jaar winbaar. Hiervan werd in 2020
51,0 miljoen m3 onttrokken (Tabel 29). Dit is 92% van de duurzaam
inzetbare capaciteit.
Tabel 29 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Gelderland-Zuid.

Productiebedrijf

Culemborg
De Muntberg
Druten
Fikkersdries
Heumensoord
Kolff
Velddriel
Zoelen
Totaal

Bruto
vergunning

miljoen m3/j
2,0
1,0
6,3
24,0
10,0
6,0
4,0
5,0
58,3

Beperking

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
miljoen m3/j
0,0
2,0
0,0
1,0
2,6
3,7
0,0
24,0
0,0
10,0
0,0
6,0
0,0
4,0
0,0
5,0
2,6
55,7

Winningscapaciteit

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j miljoen m3/j
2,0
2,0
1,0
1,0
3,7
3,4
21,0
21,2
10,0
10,0
6,0
6,0
2,8
3,1
5,0
4,3
51,5
51,0

Opgave Gelderland-Zuid voor 2030
• Extra capaciteit / vergunningen: 3,0 / 4,1 miljoen m3/jaar
• Bijdrage aan Gelderland-Noord en Oost
• Grootschalige woningbouwopgave: regio Arnhem en Nijmegen
Lopende trajecten
Uitbreiden Velddriel
Optimalisatie zuivering capaciteit
Fikkersdries
Uitbreiden vergunning Fikkersdries
Ontwikkeling ASV-gebieden

Miljoen m³/j
1,2
1,5

Jaar
2025
2022

Risico
laag
laag

3,0
4-8

2028
>2030

hoog
middel

Impact nu
• Aansluiten GZK mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave op korte termijn mogelijk
Daarnaast
• Ontwikkeling Fikkersdries cruciaal voor het mitigeren van de
leveringsproblematiek in Gelderland-Noord en -Zuid
• Voor de lange termijn ontwikkelen ASV-gebieden nodig om
vergunningruimte op orde te krijgen.
Conclusie
• Huidig (2022) OV -2,8 %
In 2030: +3,0 miljoen m3/jaar extra nodig
Huidige TR +5,3 %
Pagina 122 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

•
•

2030: +4,1 miljoen m3/jaar extra nodig
Leveringsbetrouwbaarheid nu niet op orde; op orde na
ontwikkeling Fikkersdries.
Vergunningruimte: beperkte ontwikkelruimte.

10.7 Cluster Utrecht-West
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Utrecht-West
Er zijn 10 productiebedrijven en waterwingebieden in dit cluster. De
totale vergunningscapaciteit is 51,9 miljoen m3 per jaar. Daarvan was
49,4 miljoen m3 per jaar duurzaam inzetbaar en 43,4 miljoen m3 per
jaar winbaar. Hiervan werd in 2020 41,2 miljoen m3 onttrokken (Tabel
30). Dit is 83% van de vergunde capaciteit.
Tabel 30 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Utrecht-West.

Productiebedrijf

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
8,0
3,0
2,0
3,5
1,9
10,0
5,0
10,0
2,5
6,0
51,9

miljoen m3/j
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
2,5
0,0
0,0
0,0
0,0
2,5

Beerschoten
Benschop
Bilthoven
Bunnik
De Meern
Groenekan
Leidsche Rijn
Linschoten
Nieuwegein
Tull en 't Waal
Totaal

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
8,0
3,0
2,0
3,5
1,9
7,5
5,0
10,0
2,5
6,0
49,4

Winningscapaciteit

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j miljoen m3/j
8,0
7,9
0,0
0,0
2,0
1,2
3,5
3,1
1,9
1,9
6,0
5,1
5,0
5,0
10,0
9,9
2,5
2,1
4,5
5,1
43,4
41,2

Opgave Utrecht-West voor 2030 (t.o.v. 2022)
• Extra benodigde productiecapaciteit: 7,0 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen: 5,9 miljoen m3/jaar
• Interprovinciale samenwerking (tussen voorzieningsgebieden
Vitens)
• Grootschalige woningbouwopgave: regio Utrecht
Lopende trajecten

Uitbreiden binnen bestaande vergunning Tull in ‘t Waal
Uitbreiden binnen bestaande vergunning Groenekan
Ontwikkelen binnen bestaande vergunning Benschop
Realiseren nieuwe winning Schalkwijk

Miljoen m³/j
1,5
1,5
3,0
7,0

Jaar

Risico

2022

laag

2025

hoog

2024

middel

2026

laag

Impact nu
• Aansluiten GZK is niet mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave niet aan te sluiten
Gezien de opgaven in dit cluster en de steun naar cluster Utrecht
Randmeren is de problematiek ernstig.

Pagina 123 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Pas perspectief op langere termijn
• Na oplevering van Benschop (2024 – 2028) en Schalkwijk (2026)
leveringszekerheid op orde
Conclusie
• Huidig OV -6,1 % (2030: +7,0 miljoen m³/jaar)
Huidige TR +7,3 % (2030: +5,9 miljoen m³/jaar)
• Leveringsbetrouwbaarheid: zorgelijk,
vanwege verwachte vergunningsoverschrijdingen
• Vergunningruimte: beperkte ontwikkelruimte
10.8 Cluster Utrecht-Zuid
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Utrecht-Zuid
Er zijn 8 productiebedrijven en waterwingebieden in dit cluster. De
totale vergunningscapaciteit is 19,7 miljoen m3 per jaar. Daarvan is 18,9
miljoen m3 per jaar duurzaam inzetbaar en 16,7 miljoen m3 per jaar
winbaar. Hiervan werd in 2020 15,5 miljoen m3 onttrokken. Dit is 82%
van de vergunde capaciteit. Op een deel van de inzetbare capaciteit zit
echter een beperking.
Tabel 31 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Utrecht-Zuid.

Productiebedrijf

Cothen
Doorn
Driebergen
Leersum
Rhenen
Veenendaal
Woudenberg
Zeist
Totaal

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
3,0
1,6
0,9
0,8
2,0
3,0
3,4
5,0
19,7

miljoen m3/j
0,0
0,8
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,8

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
3,0
0,8
0,9
0,8
2,0
3,0
3,4
5,0
18,9

Winningscapaciteit

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j miljoen m3/j
2,0
1,5
0,8
0,7
0,9
0,9
0,8
0,8
2,0
2,0
3,0
3,0
2,2
2,2
5,0
4,4
16,7
15,5

Opgave Utrecht-Zuid voor 2030 (t.o.v. 2022)
• Extra benodigde productiecapaciteit: -0,5 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen -1,1 miljoen m3/jaar (t.o.v.
2022)
• Grootschalige woningbouwopgave: regio’s Gelderse Vallei
(Veenendaal, Rhenen, Ede)
Lopende trajecten

Opheffen capaciteitsbeperking Woudenberg
Opheffen capaciteitsbeperking vanwege
sluiten Doorn door aanleg Cothen

Miljoen m³/j
1,2
-0,8

Jaar

Risico

2030

laag

2023

laag

Situatie op orde
• Aansluiten GZK en grootschalige woningbouwopgave goed aan te
sluiten
Pagina 124 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

•

Grootschalige woningbouwopgave op korte termijn mogelijk

Conclusie
• Huidig OV +6,6 %
In 2030: -0,5 miljoen m3/jaar extra nodig
Huidige TR +20,8 %
In 2030: -1,1 Mm3/jaar extra nodig
• Leveringszekerheid: op orde
• Vergunningruimte: ruim voldoende ontwikkelruimte
10.9 Cluster Utrecht-Randmeren
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Utrecht-Randmeren
Er zijn 9 productiebedrijven en waterwingebieden in dit cluster. De
totale vergunningscapaciteit is 42,7 miljoen m3 per jaar. Daarvan is 34,7
miljoen m3 per jaar duurzaam inzetbaar en 35,9 miljoen m3 per jaar
winbaar. Hiervan werd in 2020 34,4 miljoen m3 onttrokken (Tabel 32).
Dit is 99% van de vergunde capaciteit.
Tabel 32 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Utrecht-Randmeren.

Productiebedrijf

Amersfoort Berg
Eemdijk
Amersfoort
Hogeweg
Harderwijk
Holk
Laren
Loosdrecht
Putten
Soestduinen
Totaal

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
3,0
5,0
1,5

miljoen m3/j
1,5
0,0
0,0

5,0
10,0
2,0
3,7
3,5
9,0
42,7

0,0
5,0
0,0
1,5
0,0
0,0
8,0

Benutbaar deel
vergunningsruimte
miljoen m3/j
1,5
5,0
1,5
5,0
5,0
2,0
2,2
3,5
9,0
34,7

Winningscapaciteit

Onttrokken
hoeveelheid
2020
miljoen m3/j miljoen m3/j
1,5
1,5
5,0
5,0
8,3
8,3
5,0
6,2
2,0
2,2
3,5
9,0
35,9

Opgave Utrecht-Randmeren voor 2030
• Extra benodigde productiecapaciteit 3,7 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen: 7,3 miljoen m3/jaar (t.o.v.
2022)
• Interprovinciale samenwerking
• Oplossing tekort randmeren ook kijken naar omliggende clusters
• Grootschalige woningbouwopgave: regio’s Gelderse Vallei
(Veenendaal, Rhenen, Ede)

Pagina 125 van 130

5,0
4,8
2,0
2,2
3,4
9,0
34,4

RIVM-briefrapport 2023-0005

Lopende trajecten

Tijdelijke uitbreiding vergunning Eemdijk
Ontwikkelen nieuwe winning (interprovinciale
samenwerking binnen Vitens voorzieningsgebied)
Onderzoek vergroten huidige winlocaties

Miljoen m³/j
3,0
5,0

Jaar

Risico

2029
2030

hoog
hoog

2,0

2030

hoog

Impact nu
• Aansluiten GZK is niet mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave niet aan te sluiten
Pas perspectief op langere termijn
• Pas na realisatie Eemdijk (2029) of nieuwe winning (2030)
leveringsbetrouwbaarheid op orde.
• Voor de middellange duur ontwikkelen ASV-gebieden of extra
levering in cluster Zuid.
• Op lange termijn verkennen mogelijkheden infiltreren water in
het Gooi voor drinkwater (WAAG-proces).
Conclusie
• Huidig OV -7,2 %
In 2030: +3,7 miljoen m³/jaar extra nodig
Huidige TR -5,0 %
In 2030: +7,3 miljoen m³/jaar extra nodig
• Leveringsbetrouwbaarheid: zorgelijk, vanwege verwachte
vergunningsoverschrijdingen.
• Vergunningruimte: zeer beperkte ontwikkelruimte.
10.10 Overijssel-Noord
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Overijssel-Noord
Het cluster Overijssel-Noord is inclusief de Noordoostpolder. Er zijn elf
productiebedrijven met een of meerdere winningen. De totale
vergunningscapaciteit is 61,2 miljoen m3 per jaar. Daarvan is
momenteel 55,8 miljoen m3 per jaar duurzaam inzetbaar en 46,2
miljoen m3 per jaar winbaar. Hiervan werd in 2020 45,1 miljoen m3
onttrokken (Tabel 33). Dit is 81% van de inzetbare vergunde capaciteit.
Tabel 33 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Overijssel-Noord.

Productiebedrijf

Archemerberg
Ceintuurbaan
Diepenveen
Engelse Werk
Hammerflier
Havelterberg
Schalkhaar*
Sint Jansklooster
Vechterweerd

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
4,0
2,2
7,2
14,0
5,0
6,3
2,0
5,0
8,0

miljoen m3/j
0,0
0,6
1,0
0,0
1,4
0,0
0,0
0,0
4,0

Pagina 126 van 130

Benutbaar deel Winnings- Onttrokken
vergunnings- capaciteit hoeveelheid
ruimte
2020
3
3
miljoen m /j
miljoen m /j miljoen m3/j
4,0
4,0
3,3
1,6
1,7
1,6
6,2
5,6
5,6
14,0
13,4
12,6
3,6
1,6
1,5
6,3
6,3
5,9
2,0
0,0
0,0
5,0
5,0
5,9
4,0
2,0
1,9

RIVM-briefrapport 2023-0005

Productiebedrijf

Witharen
Zutphenseweg
Totaal

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
5,0
2,6
61,2

miljoen m3/j
0,0
1,1
5,4

* De locatie Schalkhaar is niet ontwikkeld.

Benutbaar deel Winnings- Onttrokken
vergunnings- capaciteit hoeveelheid
ruimte
2020
3
3
miljoen m /j
miljoen m /j miljoen m3/j
5,0
5,0
5,0
1,5
1,7
1,7
55,8
46,2
45,1

Opgave Overijssel-Noord voor 2030
• Extra benodigde productiecapaciteit 3,2 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen: -1,8 miljoen m3/jaar (t.o.v.
2022)
• Bijdrage Overijssel-Zuid (Twente): 2,4 miljoen m3/jaar
• Grootschalige woningbouwopgave: Stedendriehoek (Deventer) en
de regio Zwolle
Lopende trajecten

Uitbreiden winning Boerhaar
Uitbreiden Vechterweerd
Uitbreiden Hammerflier
Verkenning mogelijkheden ontwikkeling ASV-gebieden:
o.a. Salland diep, IJsselvallei, Bruchterveld etc.
Verkennen uitbreiden Deventer winningen en
Schalkhaar

Miljoen m³/j
1,05
2,0
3,4
5,0

>2030

2,0
2,7

>2030
>2030

Impact nu
• Aansluiten GZK in principe niet mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave in principe niet aan te sluiten
Na oplevering van Boerhaar (2023) en Vechterweerd (2025)
• Zijn er geen beperkingen meer (OV voldoet aan de norm)
• En is er ruim voldoende ontwikkelruimte in bestaande
vergunningen
Conclusie
• Huidig OV -4,4 %
In 2030: +3,2 miljoen m³/jaar extra nodig
Huidige TR +17,8 %
In 2030: -1,8 miljoen m³/jaar extra nodig
• Leveringsbetrouwbaarheid: nu niet op orde, op orde na
uitbreiden Boerhaar (2023) en Vechterweerd (2025)
• Vergunningruimte: ruim voldoende ontwikkelruimte, nodig voor
Overijssel-Zuid (Twente)
10.11 Overijssel-Zuid
Huidige waterbeschikbaarheid cluster Overijssel-Zuid
Het cluster Overijssel-Zuid kent twaalf productiebedrijven met een of
meerdere winningen. De totale vergunningscapaciteit is 37,6 miljoen m3
per jaar. Daarvan is momenteel 36,5 miljoen m3 per jaar duurzaam
Pagina 127 van 130

Jaar

Risico

2023

laag

2025

laag

2026

hoog

RIVM-briefrapport 2023-0005

inzetbaar en ook winbaar. Hiervan werd in 2020 37,1 miljoen m3
onttrokken. Dit is 102% van de duurzaam inzetbare capaciteit.
Tabel 34 Winningsvergunning, -capaciteit en daadwerkelijk onttrokken
hoeveelheid water (2020) in cluster Overijssel-Zuid.

Productiebedrijf

Espelo
Goor
Hasselo
Herikerberg
Hoge Hexel
Holten
Manderveen
Nijverdal
Rodenmors
Weerselo
Weerseloseweg
Wierden
Totaal

Bruto
vergunning

Beperking

miljoen m3/j
4,5
1,5
0,7
4,0
2,5
2,5
3,0
6,0
1,5
1,0
2,4
8,0
37,6

miljoen m3/j
0,0
0,0
0,2
0,0
0,0
0,0
1,0
0,0
0,0
0,0
0,9
0,0
1,1

Benutbaar deel Winnings- Onttrokken
vergunnings- capaciteit hoeveelheid
ruimte
2020
3
3
miljoen m /j
miljoen m /j miljoen m3/j
4,5
4,5
4,2
1,5
1,5
1,7
0,5
0,5
0,5
4,0
4,0
3,8
2,5
2,5
2,6
2,5
2,5
2,7
2,0
3,0
3,0
6,0
6,0
6,2
1,5
1,5
1,6
1,0
1,0
1,0
1,5
1,5
1,3
8,0
8,0
8,4
36,5
36,5
37,1

Opgave Overijssel-Zuid voor 2030 (t.o.v. 2022)
• Extra benodigde productiecapaciteit 7,9 miljoen m3/jaar
• Extra benodigde winvergunningen: 12,2 miljoen m3/jaar (t.o.v.
2022)
• Reductie Manderveen (afspraak): 1,0 miljoen m3/jaar
• Tijdelijke leveringscontracten Duitsland aan Vitens
• Afspraken tijdelijke levering vanuit Gelderland
• Druk Natura 2000
Lopende trajecten

Nieuwe vergunning Daarle - Vriezenveen
Levering cluster Noord (uitbreiden Hammerflier)
Ontwikkeling ASV-gebieden: o.a. Salland diep,
IJsselvallei, Bruchterveld

Miljoen m³/j
5,0
2,4
10,0

Impact nu
• Aansluiten GZK en grootschalige woningbouw niet mogelijk
• Grootschalige woningbouwopgave niet aan te sluiten
Pas perspectief op langere termijn
• Gezien hoge risicoprofiel uitbreiden Hammerflier en nieuwe
winning Daarle Vriezenveen
• Lange duur ontwikkelen ASV-gebieden of extra levering cluster
Overijssel-Noord.

Pagina 128 van 130

Jaar

Risico

2028

hoog

2026

hoog

>2030

RIVM-briefrapport 2023-0005

Conclusie
• Huidig OV -3,3 %
In 2030: +7,9 miljoen m³/jaar extra nodig
Huidige TR -8,6 %
In 2030: +12,2 miljoen m³/jaar extra nodig
• Leveringsbetrouwbaarheid: nu niet op orde met lopende hoogrisico projecten tot 2030

Pagina 129 van 130

RIVM-briefrapport 2023-0005

Bijlage 11 Samenstelling begeleidingscommissie

De auteurs danken de leden van de begeleidingscommissie voor het
aanleveren van informatie, de inbreng tijdens de overleggen en voor het
becommentariëren van verschillende versies van de conceptrapportage.
Naam
Stijn de Jong, Egbert Zaadstra, Marleen van der Velden
Wout Kompagnie, Mark Schaap
Roald Leemrijse
Maurice van de Roer, Willemijn Bouland-Oosterwijk
Koen Zuurbier, Henk van Duist
Erwin de Bruin
Jos Dusseldorp, Monique Albert, Kees Zijdereld
Leon Kors, Eddy Yedema
Lydia Barm
Edwin Blaauwgeers, Stefan Verschure
Maarten van der Ploeg
Mirja Baneke, Rob Eijsink, Sabine Gielens
Ruud Bartholomeus
Erik Verhofstad, Ruud Teunissen

Pagina 130 van 130

Organisatie
Brabant Water
Waterbedrijf Groningen
WMD
Dunea
PWN
WML
Oasen
Waternet
Evides
Vitens
RIWA Maas
Vewin
KWR
Ministerie IenW

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
maart 2023

De zorg voor morgen
begint vandaag