A a n b o d i n s t r u m en t en i n n at i o n a l e b r o n n en en i n t er n at i o n a l e r e v i e w s

Inventarisatie behoeften van
werkenden met een chronisch ziekte
aanbod instrumenten

In dit deel van het onderzoek is het
aanbod van werkzame instrumenten en interventies gericht op
praktische ondersteuning voor
werkenden met een chronische
ziekte geïnventariseerd.
De systematische inventarisatie van
nationale instrumenten en interventies
voor werkenden met een chronische ziekte
bestond uit de volgende stappen:
Stap 1.	Search in nationale bronnen zoals
de nationale interventiedatabase
(I-database) van het Centrum
Gezond Leven (CGL) en websites
van andere organisaties en
patiëntenverenigingen inclusief
een bel-ronde naar experts binnen
deze organisaties.
Stap 2.	Een internationale inventarisatie
gericht op wetenschappelijke
reviews.

Inclusiecriteria interventies
We richten ons in dit onderzoek op interventies die:
Zich specifiek richten op de werkenden met een chronische beperking/ziekte/handicap  
(zelfstandig of voor een werkgever).
Gebruikers van interventies kunnen divers zijn, bijvoorbeeld werkgevers, zorgverleners of
intermediaire dienstverleners zoals bedrijfsartsen of re-integratie deskundigen.
De volgende interventies laten we buiten beschouwing:
	Beleidsmatige interventies en richtlijnen.
Studies/interventies gericht op de preventie van het ontstaan van chronische ziekten.
	Interventies gericht op re-integratie van mensen die niet in loondienst zijn ten tijde van
de interventie of bijvoorbeeld een afstand tot de arbeidsmarkt hebben (interventies die
zich richten op re-integratie bij tijdelijke uitval nemen we wel mee).

1

A a n b o d i n s t r u m en t en i n n at i o n a l e b r o n n en en i n t er n at i o n a l e r e v i e w s

Stap 1
Aanbod instrumenten in
nationale bronnen
Aanpak
We hebben een overzicht gemaakt van de te raadplegen kenniscentra, websites en
instellingen. Met verschillende (sleutel) organisaties hebben we via mail of telefoon contact
opgenomen om navraag te doen of er naast gepubliceerde interventies en instrumenten
nog andere initiatieven lopen. Dit gaf ons ook nieuwe ingangen naar andere organisaties.
Bij een aantal interventies hebben we aanvullend navraag gedaan door per mail of telefoon
contact op te nemen met contactpersonen.
Resultaten
In totaal hebben we 33 interventies beschreven die zich in Nederland richten op
ondersteuning van werkenden met een chronische ziekte. Zie hiervoor Bijlage 2 ‘beknopt
overzicht van interventies’.
Doelen interventies
Hoofddoel van de interventies is om arbeidsparticipatie van mensen met een chronische
ziekte of beperking te verbeteren. Daarin zijn verschillende sub- doelen te onderscheiden:
• Onbekendheid wegnemen bij werkgevers, werknemers en andere professionals door
informatievoorziening.
• Begrip creëren bij werkgevers en werknemers over de ziekte of beperking en stigma
doorbreken.
• Werknemers stimuleren om ziekte of beperking bespreekbaar te maken en gesprek aan
te gaan met leidinggevende en collega’s. Patiënten leren om effectief te communiceren;
en leidinggevende ondersteunen/trainen om gesprek aan te gaan.
• Ondersteuning bieden aan patiënten om zelf de regie te kunnen voeren over het
werkende leven (andere gebruikte termen zijn empowerment, zelfmanagement);
vergroten van probleemoplossend vermogen bij werknemers en leidinggevenden.
• Ondersteuning van duurzame re-integratie en werkbehoud; voorkomen van
toekomstig ziekteverzuim en afname van arbeidsongeschiktheid; verhogen
inzetbaarheid werknemers, verhogen werkprestaties en arbeidsproductiviteit,
werkplezier bevorderen; (sociale) participatie bevorderen.
• Voorkomen van gezondheidsklachten ten gevolge van werksituatie.
Doelgroep en de gebruikers van de interventies
De gevonden interventies richten zich op
Werkenden met een specifieke chronische ziekte, aandoening of beperking.
	Een brede groep met allerlei soorten beperkingen (uitgangspunt hierbij is dat er bij
iedere ziekte of beperking generieke aspecten zijn die van toepassing zijn voor alle
chronische aandoeningen).
Interventies zijn ontwikkeld voor de volgende gebruikersgroepen:
patiënten/ werknemers;
werkgevers;
leidinggevenden;
arbodienstverleners (bedrijfsartsen, ergotherapeuten);
re-integratie bureaus;
overige zorgverleners.
interventie categorieen
In onderstaande tabel zijn de interventies per categorie verder uitgewerkt met
voorbeelden.

2

A a n b o d i n s t r u m en t en i n n at i o n a l e b r o n n en en i n t er n at i o n a l e r e v i e w s

Aangeboden interventies in Nederland
Interventie categorie

Toelichting en voorbeelden

1. Informatievoorziening (18)

Voorbeelden: Websites, brochures, folders, handreikingen. Hierin informatie over werken met een chronische
aandoening en wat mogelijkheden zijn, handvatten voor welke zaken werknemers kunnen bespreken met
werkgever of zorgverlener. Informatie over rechten en plichten, verkrijgen van steun en aangepaste
voorzieningen, omgaan met vermoeidheid. Concrete voorbeelden en praktijkervaringen van werken met een
chronische aandoening. Android App met beknopte info voor werkgevers.

2. Lotgenotencontact (5)

Voorbeelden: netwerk van ambassadeurs, discussiegroep of forum waarin patiënten ervaringen over werk
met elkaar kunnen delen.

3. Training, cursussen en
e-learning (17)

Voorbeelden: trainingen en cursussen voor werknemers, e-learning modules. Maar ook ‘train de trainer’
programma’s met beschrijving hoe reïntegratiebedrijven of patiënten-en gehandicaptenorganisaties
workshops en e-learning modules kunnen ontwikkelen om te ondersteunen bij werk.

4. Coaching en individuele
begeleiding (13)

Voorbeeld: telefonische coaching en persoonlijk advies, individuele begeleiding, coaching door
ervaringsdeskundigen.

Gebruik en effectiviteit van interventies
Het onderzoek had naast het in kaart brengen van interventies ook tot doel om het gebruik,
de tevredenheid en effectiviteit (ziekteverzuim, uitval door werk, gezondheid en vitaliteit)
van interventies inzichtelijk te maken. Bij de inventarisatie hiervan bleek dat er zeer weinig
informatie beschikbaar is over het gebruik, de tevredenheid en de effectiviteit van
interventies. Uit telefonische navraag bleek in de meeste gevallen dat informatie over
gebruik of effectiviteit (nog) niet onderzocht was en dat het heel lastig was om deze
informatie te verkrijgen. In een aantal gevallen zijn er wel gegevens beschikbaar over
bijvoorbeeld effecten op self-efficacy (eigen effectiviteit) of zelfsturing, maar is niet bekend
wat het effect is op primaire uitkomstmaten voor arbeidsparticipatie (zoals bijvoorbeeld
een vermindering van verzuim).

Stap 2:
Inventarisatie
internationale reviews
Zoekresultaat search
De zoekopdracht bevatte zoektermen voor de volgende concepten: werk, ziekte en
interventie. We hebben ons gericht op systematische reviews. In totaal vonden we 564
artikelen, waarvan 49 nader bestudeerd en 21 geïncludeerd. Aanvullend is een recent
boekhoofdstuk met een review van klinische interventies voor fysieke en mentale
aandoeningen opgenomen.
Algemene bevinding
Op basis van deze studie kunnen we uitspraken doen over verschillende typen interventies
en welke effectief zijn op basis van effect evaluaties.

Database

Periode

Zoekresultaat (aantal)

Selectie (aantal)

Geïncludeerd

Type aandoening/ziekte/
handicap

Pubmed

1975-nu

105

25

20

Algemeen: 5, Mentaal: 3, Pijn: 2, MS: 1,
MSDs: 7
Kanker: 2

Psychinfo

1983-nu

71

12

Scopus

1975-nu

388

12

3

A a n b o d i n s t r u m en t en i n n at i o n a l e b r o n n en en i n t er n at i o n a l e r e v i e w s

Soort interventies beschreven in literatuur
Er wordt een breed pallet aan interventies/elementen bestudeerd in de reviews, globaal
gaat het om interventies (niet uitputtend):
Gericht op organisatieniveau: aanpassing van de werkplek, werkprocessen, aanpassen
pauzetijden, training van leidinggevende
Gericht op medewerkersniveau:
•
Buiten werk (generiek): bijvoorbeeld patiëntenvoorlichting, multidisciplinaire zorg,
		
inzet van medicatie, psychotherapeutische interventies, verbeterde zorg zoals
		
fysiotherapie, zelfmanagementtraining, communicatietraining algemeen;
•
Met link naar werk: bijvoorbeeld fysieke oefeningen/training, promotie van
gezonde leefstijl, groepsrehabilitatie, stressmanagementtraining/relaxatie,
		
informatie over de positie als werknemer (mogelijkheden voor aanpassingen en
		
wettelijke rechten en verantwoordelijkheden), ondersteuning bij organisatie van
		
het werk;
•
Op het werk: bijvoorbeeld werkgerelateerde stress-reductie interventies,
		
participatieve ergonomie.
Gericht op zorgverleners: educatie van zorgverleners of bedrijfsartsen, inzet van
richtlijnen.
Veel interventies bevatten meerdere elementen. Sommige interventies passen in meerdere
categorieën, bijvoorbeeld leefstijlprogramma’s kunnen wel of niet gelinkt zijn aan de
werkgever. De meeste activiteiten vinden in de gevonden reviews plaats in het kader van
terugkeer naar werk. Het type aandoening/ziekte/handicap varieert en de mate van bewijs
en effectiviteit van de interventies ook.
Er zijn veel verschillende partijen betrokken bij het aanbieden van de interventies:
Algemene zorgverleners: artsen, fysiotherapeuten, ergotherapeuten, verpleegkundigen,
psychologen etc.
Arbodiensten gelinkt aan een organisatie: bedrijfsartsen, psychologen,
verpleegkundigen.
	Individuele bedrijfsartsen.
	Organisaties die preventieve programma’s aanbieden.
	Revalidatie instellingen, sociale verzekeraars.
	Werkgevers.
Succesvolle interventies bij chronische
aandoeningen/ziekten/handicaps
In de internationale reviews werd in veel gevallen aangegeven dat de kwaliteit van studies
te beperkt was om uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit. De 21 studies die wij
hebben geïncludeerd in ons overzicht geven een aardige indicatie van de diversiteit van de
verschillende interventies die zijn geëvalueerd. Qua effectiviteit springt er niet één type
interventie of aanpak uit. Wat we kunnen zeggen op basis van de reviews is:
	Interventies met beperkte focus (bijv. alleen op fysieke oefeningen of behandeling) zijn
minder effectief dan veelomvattende interventies, die bijvoorbeeld ook een psychologische component bevatten (voor fysieke aandoeningen).
	Er zijn indicaties voor positieve effecten van cognitieve gedragstherapie interventies voor
werkenden met stress/burnout en depressies.
	Er zijn indicaties dat aanpassingen aan de werkplek belangrijk zijn, maar alleen de focus
op de werkplek is niet voldoende voor terugkeer naar werk.
Consensus tussen verschillende partijen (werkgever, werknemer, zorgverleners) is
belangrijk.
	Multidisciplinaire aanpak werkt (bewijs wisselt wel per aandoening).
	Educatie op de werkplek gericht op het omgaan met de ziekte, training gericht op
zelfvertrouwen en aanvragen van aanpassingen in het werk kansrijk.
Positieve effecten van ‘supported employment’: praktische training op de werkplek.

TNO.NL

GEZOND LEVEN
TNO initieert technologische en sociale
innovatie voor een gezonde inrichting van
ons leven en voor een vitale samenleving.
Bezoekadres TNO
Schipholweg 77-89
2316 ZL Leiden
Romy Steenbeek
T	 088 866 52 07
E	romy.steenbeek@tno.nl
November 2014

4