Veiligheid van eigendommen in de langdurige zorg

Peter G.M. van der Heijden
Maarten Cruyff
Ger van Gils
Utrecht, mei 2015

Inhoudsopgave:
Voorwoord

1. Inleiding

1

1.1. Achtergrond en doel van het onderzoek

1

1.2. Methoden van onderzoek en analyse van achtergronden

1

1.3. De opzet en het verloop van het onderzoek

4

2. Diefstal en oneigenlijk gebruik eigendommen cliënten in de zorg

6

2.1. Inleiding: verschillende vergrijpen

6

2.2. Schattingen

6

3. Achtergronden diefstal en oneigenlijk gebruik in de zorgsectoren

8

3.1. Inleiding

8

3.2. Verpleeg-, verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT)

9

3.3. Gehandicaptenzorg (GHZ)

16

3.4. Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ)

21

Bijlage 1: Toelichting en instructie Randomized respons in vragenlijst
Bijlage 2: Evaluatie gebruik Randomized respons
Bijlage 3: Het gehanteerde model voor de schatting van de kans op regelovertreding

Voorwoord
Het overgrote deel van de zorgmedewerkers werkt met hart en ziel voor haar cliënten. Werkgevers
en medewerkers doen dagelijks hun uiterste best om zorg te dragen voor een veilig woon- en leefklimaat. Tóch is diefstal gepleegd door zorgmedewerkers jegens cliënten een voorkomend probleem
in de zorg- en welzijnssector. Deze problematiek heeft de afgelopen periode veel aandacht gekregen.
Dit heeft onder meer geleid tot het opzetten van een waarschuwingsregister voor de langdurige
zorgsector.
Het gebrek aan gegevens over de omvang van diefstal door zorgpersoneel is aanleiding geweest voor
dit onderzoek1. Daarnaast dient het rapport om nut en noodzaak van het Waarschuwingsregister
Zorg & Welzijn duidelijk te maken.
Dit rapport presenteert een eerste (voorzichtige) schatting over het aantal medewerkers in de langdurige zorg dat weleens diefstal heeft gepleegd bij cliënten. Op basis van de uitkomsten van dit onderzoek heeft de begeleidingscommissie een duiding geschreven waarin aanbevelingen worden gedaan aan zorgwerkgevers.
Onze dank gaat in de eerste plaats uit naar de onderzoekers die hebben gewerkt aan dit onderzoek
die verbonden zijn aan TNS NIPO en de Universiteit Utrecht:
mv. A. Klaassen, Research Executive TNS NIPO
dhr. R. Zandvliet, Onderzoeksdirecteur TNS NIPO Science
dhr. M. Cruyff, Onderzoeker Universiteit Utrecht
dhr. G. van Gils, BeleidsOnderzoek&Advies (BOA) Van Gils
dhr. P.G.M. van der Heijden, Hoogleraar Statistiek Universiteit Utrecht
Verder gaat onze dank uit naar de begeleidingscommissie die is ingesteld voor het onderzoek:
dhr. Dr. F.A.L. Lapré, voorzitter, Tias School for Business and Society, Universiteit van Tilburg
mv. S. El Habhoubi, Projectleider onderhavig onderzoek
mv. M. van der Hoeven, Projectleider Waarschuwingsregister Zorg & Welzijn
dhr. A. Kersten, Coördinator arbeidsmarktbeleid Ministerie van VWS
mv. I. ter Laak, Directeur ZorgScala
dhr. A.J.B. Zaal MBA, Manager PO&O

Zoetermeer, mei 2015

1

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Werkgeversvereniging ZorgZijn Werkt en gefinancierd door het Ministerie
van VWS.

1. Inleiding
1.1. Achtergrond en doel van het onderzoek
De organisaties van Verpleeg- en Verzorgingshuizen en Thuiszorg (VV&T) uit de regio Haaglanden (21
organisaties) hebben Werkgeversvereniging ZorgZijn Werkt verzocht het Waarschuwingsregister
Zorg&Welzijn voor de sector zorg en welzijn op levensvatbaarheid en haalbaarheid te onderzoeken
en ook op te zetten. De zorg voor een veilig klimaat in verzorgings- en verpleeghuizen en het ontwikkelen van een beleid ter preventie van diefstal vormen de achtergrond voor dit initiatief. Het project
“Waarschuwingsregister Zorg&Welzijn” is inmiddels in volle gang en een eerste versie van het register is aan belanghebbenden gepresenteerd.
Ter onderbouwing van nut en noodzaak van het opzetten van een Waarschuwingsregister is inzicht in
de aard en omvang van diefstal in de zorgsector gewenst. Officiële cijfers over de omvang van diefstal in Nederlandse zorginstellingen door zorgpersoneel zijn er echter niet. De beschikbare gegevens
zijn niet compleet en vaak anekdotisch van aard. Bij diefstal wordt door gedupeerden of andere betrokkenen vaak geen aangifte gedaan. Als gevolg is er naar alle waarschijnlijkheid een groot ‘dark
number’. Er zijn verschillende indicaties uit zowel de dossieranalyse als uit de interviews die wijzen
op het bestaan van een groot aandeel 'verborgen' misdrijven. Zo blijkt uit de dossieranalyse dat er
vaak sprake is van meerdere diefstallen in eenzelfde periode, instelling of straat, die niet allemaal
worden gemeld. Tegen deze achtergrond verzocht een meerderheid van de Tweede Kamer reeds in
2011 de toenmalige staatssecretaris van VWS om een onderzoek naar de omvang van het aantal
diefstallen in zorg- en welzijnsinstellingen. Vanwege de vergrijzing en de extramuralisering (4 ogen
principe is afwezig) zal het probleem van diefstal in zorg- en welzijnsinstellingen naar verwachting
alleen maar verder toenemen.
Op basis van bovenstaande overwegingen heeft Werkgeversvereniging ZorgZijn Werkt het initiatief
genomen tot een kwantitatief onderzoek naar de veiligheid van eigendommen in zorg- en welzijnsinstellingen in Nederland. Het primaire doel van het onderzoek is het maken van een (eerste statistische) schatting van de prevalentie van diefstal door medewerkers in deze instellingen. Daarnaast is
het de bedoeling een eerste indruk te krijgen van mogelijke achtergronden, motieven en redenen
van diefstal.

1.2. Methoden van onderzoek en analyse van achtergronden
Onderzoek van ‘gevoelige’ onderwerpen: Randomized response
Het onderzoek is uitgevoerd met een speciale enquêtetechniek die respondenten een verhoogde
anonimiteitsgarantie biedt. Het gaat om een zogenaamde ‘randomized response’ techniek, een techniek speciaal ontwikkeld om gevoelige onderwerpen waarover een deel van de respondenten het
moeilijk vindt om openheid van zaken te geven, in enquêtes te bevragen. Het belangrijkste kenmerk
van de technieken is dat een kanselement wordt ingebracht, waardoor de privacy van de respondent
optimaal gegarandeerd wordt en de kans op sociaal wenselijke antwoorden wordt geminimaliseerd.
Kort weergegeven werkt het als volgt2. De respondenten beantwoorden de vragen met behulp van
twee dobbelstenen. De dobbelstenen worden voorafgaande aan de vraag ‘virtueel’ geworpen op het
scherm. Bij iedere vraag verschijnen op het scherm twee rollende dobbelstenen. Door op ‘Enter’ te
2

Bijlage 1 bevat de uitleg en instructie zoals opgenomen in de vragenlijst van het onderzoek.

1

drukken, kunnen ze worden gestopt: de respondent heeft dan 'gegooid'. De respondent telt vervolgens het aantal ogen dat is gegooid. Met een volgende druk op ‘Enter’, komt de vraag in beeld. Het
antwoord van de respondenten op de vraag hangt mede af van het aantal ogen dat is gegooid.
Bij:
o 5, 6, 7, 8 of 9, dient de vraag naar waarheid te worden beantwoord met ‘ja’ of ‘nee’
o 2, 3, of 4, dient de vraag altijd met ‘ja’ te worden beantwoord (ongeacht het ware antwoord)
o 10, 11 of 12 dient de vraag altijd met ‘nee’ te worden beantwoord (ongeacht het ware antwoord)
Omdat het antwoord ‘ja’ of ‘nee’ mede wordt bepaald door de uitkomst van de worp met dobbelstenen (het toeval) en deze uitkomst alleen bij de respondent bekend is, weet niemand waarom een
individuele respondent ‘ja’ of ‘nee’ heeft geantwoord. Daardoor kan niemand ooit te weten komen
wat het ware antwoord van een respondent op de vraag was. De respondent is dus veilig bij het zeggen of hij/zij wel of niet iets heeft gedaan3.
Toch is de informatie bruikbaar. Omdat kan worden uitgerekend hoe vaak de verschillende aantallen
ogen van de dobbelstenen bij een groot aantal worpen worden geworpen, is het ook mogelijk om
achteraf uit te rekenen hoeveel respondenten ‘ja’ hebben geantwoord omdat ze ‘ja’ moesten zeggen
omdat ze 2, 3 of 4 gooiden en hoeveel respondenten met ‘ja’ antwoorden omdat dit het ware antwoord op de vraag was. Daarmee kan (bijvoorbeeld) een schatting worden gemaakt van het percentage medewerkers in de zorg dat iets heeft ontvreemd van cliënten.
Aanvulling op Randomized response
Uit onderzoek is gebleken dat randomized response bij sociaal gevoelige onderwerpen een betere
schatting oplevert dan resultaten op basis van directe vragen. Niettemin is er (naar alle waarschijnlijkheid) nog altijd sprake van een onderschatting. Meer respondenten geven een eerlijk antwoord op
de gestelde gevoelige vragen, maar nog steeds niet alle. Om deze reden is gebruik gemaakt van een
betrekkelijk nieuw model voor de analyse van Randomized response gegevens4. Dit model maakt het
mogelijk om de grootte van de groep respondenten te schatten die zich niet aan de Randomized
response instructie houdt, uit de gegevens te verwijderen. Deze respondenten hebben als kenmerk
dat zij, ongeacht de vraag die zij krijgen voorgelegd, consequent 'nee' antwoorden. Door deze groep
respondenten uit de schattingen te verwijderen, worden de uiteindelijke schattingen op regelovertreding hoger en realistischer. Hoewel er naar alle waarschijnlijkheid nog steeds sprake is van een
onderschatting, is de mate van onderschatting veel geringer geworden5.
Het percentage respondenten dat ‘ja’ antwoordt, kan lager uitvallen dan ‘0’. Dit is mogelijk het gevolg van toeval. De kansverdeling van de verschillende uitkomsten van worpen met dobbelstenen
geldt bij hoge aantallen worpen. Wanneer weinig respondenten naar waarheid ‘ja’ dienen te zeggen
(prevalentie is laag) is het mogelijk dat door het toeval er vaker ‘nee’ gezegd diende te worden, dan
wat theoretisch als uitkomst van het werpen dobbelstenen is te verwachten. Een andere reden voor
negatieve uitkomsten kan zijn dat respondenten uit onbegrip, onwil of wantrouwen niet altijd de
regels van de dobbelsteenmethode volgen. Een aanzienlijk deel van deze uitkomsten is door ons met
3

Bijlage 2 bevat een evaluatie van de ervaringen van de respondenten met de Randomized respons methode.
Bockenholt, U. & Van der Heijden, P.G.M. (2007). Item Randomized-Response Models for Measuring Noncompliance: Risk-Return Perceptions, Social Influences, and Self-Protective Responses. Psychometrika, 72, (pp. 245-262)
(18 p.). Bijlage 3 bevat een uitgebreide toelichting op het model en de correctie.
5
Overigens wordt dit model, een ‘Rasch model’ alleen gebruikt om de correctiefactoren te berekenen en niet om
de prevalentieschattingen te maken.
4

2

boven beschreven methode gecorrigeerd, maar dat levert niet in alle gevallen een volledig gecorrigeerde uitkomst op. Dit verschijnsel kan zich vooral voordoen bij de analyse van factoren die samenhangen met het toegeven van diefstal. Er wordt dan gekeken naar kleinere groepen, waardoor de
kans dat een uitkomst onder de ‘0’ resulteert, vooral als gevolg van het toeval, toeneemt. Negatieve
uitkomsten hebben we gelijk aan ‘0’ gesteld.
Analyse van achtergronden
De vragenlijst van het onderzoek bevat ook vragen over mogelijke achtergronden van diefstal. Deze
vragen bieden het voordeel dat zij de respondenten ook enigermate de gelegenheid bieden om ‘hun
eigen verhaal’ kenbaar te maken. Daarmee wordt een meer vertrouwelijke sfeer geschapen, dan
wanneer alleen vragen over het plegen van diefstal worden gesteld.
Bij het bepalen van de onderwerpen waarover vragen zijn gesteld, is gebruik gemaakt van de Tafel
van Elf (afgekort tot T11). Dit is een lijst van aandachtspunten, ontwikkeld in opdracht van het Expertisecentrum Rechtshandhaving van het Ministerie van Justitie, waarmee achtergronden, motieven en
redenen voor overtreding van regels in kaart kunnen worden gebracht.
De T11 onderscheidt elf verschillende factoren of ‘dimensies’ die zijn te rangschikken in de volgende
vier groepen:
 kennisdimensies: bekendheid met en duidelijkheid van de regels;
 dimensies van spontane naleving: kosten en baten van naleving, respectievelijk overtreding,
acceptatie van de regels, wetgetrouwheid, sociale controle, bestaande uit de dimensies klikkans
(in dit rapport ‘informele meldingskans’) en reactie van de sociale omgeving (‘informele sanctie’);
 controledimensies: controlekans, detectiekans, selectiviteit of trefzekerheid van de controle;
 sanctiedimensies: (formele) sanctiekans, ernst van de (formele) sanctie.
De lijst is vooral ontwikkeld met het oog op overtreding van (vaak economische) regelgeving. Te denken valt aan het rijtijdenbesluit, het rookverbod of bouwregelgeving. Diefstal behoort tot het domein
van het strafrecht en de Tien Geboden. Om die reden hebben we in de vragenlijst meer nadruk gelegd op de T11-dimensies controle en sanctie, zowel formeel als informeel, en op acceptatie van de
regels en minder op zaken als kennis of duidelijkheid van de regels of de kosten en baten van diefstal.
Verder hebben we ons gebaseerd op enige literatuur over het verschijnsel diefstal en, ruimer, misbruik in de zorg en de theorieën die daarin naar voren worden gebracht. De belangrijkste aanvullingen op de dimensies van de T11 die uit deze literatuur zijn te halen, zijn:
o Arbeidsomstandigheden: het belang van bezoldiging, werklast, status, (on)tevredenheid over het
werk
o Kwetsbaarheid van de verzorgden: het belang van afhankelijkheid, geestelijke degeneratie
Tot slot is in de vragenlijst een aantal vragen opgenomen ter evaluatie van de gebruikte Randomized
response techniek.

3

1.3. De opzet en het verloop van het veldwerk
Enquêtering
Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van online enquêtering van respondenten uit de TNS NIPObase van bureau TNS Nipo. TNS NIPObase is een database met ongeveer 218.000 respondenten in
145.000 huishoudens. Deze respondenten hebben aangegeven dat zij regelmatig willen meedoen
aan onderzoek van TNS NIPO, waarbij verschillende onderzoeksmethoden ingezet kunnen worden.
Voor het onderhavige onderzoek is geënquêteerd via internet via CAWI (Computer Assisted Web
Interviewing). De respondenten ontvingen een e-mail met informatie over het onderzoek. In deze email stond een unieke link naar de online vragenlijst.
Het onderzoek is uitgevoerd in twee stappen:
o een online screening, om te bepalen wie tot de beoogde doelgroep behoort;
o een hoofdonderzoek onder de beoogde doelgroep.
De doelgroep bestond uit personen uit het TNS NIPObase panel werkzaam in de verpleeg-, verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT), de gehandicaptenzorg (GHZ) of de geestelijke gezondheidszorg (GGZ)
en die contact hebben met cliënten.
Steekproef
De steekproef voor de screening bestond uit alle huishoudens in het TNS NIPObase panel. De screening wordt ingevuld door de ‘poortwachter’ van het huishouden. Deze persoon vult voor ieder lid van
het huishouden in of de betreffende persoon werkzaam is in de zorg en contact heeft met cliënten.
In totaal is over 76.514 personen informatie ontvangen. Daarvan bleken er 5.259 werkzaam in een
van de drie genoemde sectoren in de zorg en contacten met cliënten te hebben. Van deze 5.259 personen behoren 3.317 personen tot de vaste schil; 1.942 behoren tot de flexibele schil.
De uitkomsten van de screening zijn gebruikt om een steekproef samen te stellen voor het hoofdonderzoek.
Verloop onderzoek
Voor het hoofdonderzoek werden in totaal 3.600 medewerkers benaderd, te weten:
o bruto 2900 medewerkers vanuit de vaste schil (80%). Dit zijn personen die meer dan 12 uur per
week in loondienst of als ZZP’er werkzaam zijn in de zorg;
o bruto 700 medewerkers vanuit de flexibele schil (20%). Dit zijn personen die minder dan 12 uur
per week in loondienst, als ZZP’er of op een andere manier (bv. vrijwillig, uitzendkracht) werkzaam zijn in de zorg.
In totaal hebben 2.697 personen deelgenomen aan het hoofdonderzoek. 228 personen bleken bij
deelname niet aan de criteria te voldoen (zijnde werkzaam in de VVT, GHZ of GGZ en contact met
cliënten). Zij werden uitgesloten van verdere deelname. Het onderzoek kent een uiteindelijke netto
steekproef van n=2.469 (namelijk 2.697 – 228; het responsepercentage is 100*2.469 / 3.600 = 68%).

4

De screening van het TNS NIPObase panel vond plaats in december 2014. Het veldwerk van het
hoofdonderzoek heeft plaatsgevonden van 7 januari - 19 januari 2015. Er zijn geen reminders uitgezet. De tijdsduur van het invullen van de vragenlijst bedroeg gemiddeld 14 minuten.

5

2. Veiligheid van eigendommen van cliënten in de langdurige zorg

2.1. Inleiding: verschillende vergrijpen
Inbreuken op de veiligheid van eigendommen van cliënten in de langdurige zorg door diefstal en
oneigenlijk gebruik van die eigendommen is ten behoeve van de vragenlijst onderscheiden in vier
vormen:
o het zonder toestemming van de cliënt gebruiken van snoep, drank of voedsel;
o het zonder toestemming gebruiken of meenemen van kleding of accessoires;
o het zonder toestemming meenemen van juwelen (ring, horloge of andere juwelen);
o het stelen van geld.
Tot slot is volledigheidshalve gevraagd naar het zonder toestemming meenemen van andere zaken
van waarde van cliënten.
Om de prevalentie van het onderzochte verschijnsel nauwkeuriger te kunnen bepalen zijn vragen
gesteld naar gebeurtenissen in de afgelopen twaalf maanden.
De volgende vragen zijn aan de respondenten gesteld:
1. Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens zonder toestemming snoep, voedsel of drank
van een cliënt gebruikt?
2. Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens zonder toestemming kleding of accessoires
van een cliënt gebruikt of meegenomen?
3. Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens zonder toestemming een ring, horloge of andere juwelen van een cliënt meegenomen?
4. Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens geld van een cliënt ontvreemd?
5. Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens zonder toestemming andere zaken van waarde van een cliënt meegenomen?

2.2. Schattingen
Het voorkomen van de verschillende vormen van diefstal en oneigenlijk gebruik van eigendommen
van cliënten in de afgelopen twaalf maanden, inclusief de bijbehorende 95%-betrouwbaarheidsintervallen, wordt weergegeven in navolgende tabel 1.
De vermelde puntschatting is steeds de beste schatting van de ware prevalentie van het betreffende
vergrijp. Het 95% betrouwbaarheidsinterval geeft aan dat de ware prevalentie met 95% zekerheid in
het interval ligt. Als ‘0’ in het 95% betrouwbaarheidsinterval ligt, dan verschilt de prevalentieschatting niet significant van 0.
Voor het zonder toestemming van de cliënt gebruiken van snoep, voedsel of drank, geldt in alle sectoren, dat de prevalentie van dit vergrijp significant groter is dan 0%. In de VVT geeft (afgerond) 10%

6

van de medewerkers toe zich in de afgelopen 12 maanden wel eens hier aan schuldig te hebben gemaakt, in de GHZ 17% en in de GGZ 7%.
Voor een aantal andere vergrijpen ligt de beste schatting duidelijk boven ‘0’, maar deze schatting is
(op basis van de omvang van de beschikbare steekproef) niet significant te onderscheiden van ‘0’. Dit
geldt voor diefstal van juwelen in de VVT (2 % met een interval van 0 – 4,8%), andere zaken van
waarden in de VVT (1,6% met een interval van 0 – 4,8%), gebruik zonder toestemming van kleding en
accessoires in de GHZ (2,7% met een interval van 0 – 7,4%), diefstal van geld in de GHZ (1,3% met
een interval van 0 – 5,9%), diefstal van juwelen in de GGZ (1,8% met een interval van 0 – 7,2%), het
meenemen van andere zaken van waarde in deze sector ( 2,6% met een interval van 0 – 8%). Diefstal
van geld wordt in deze sector naar schatting door minder dan 1% van de medewerkers gepleegd,
maar nog altijd door meer dan 0% (0,6% met een interval van 0 – 5,9%)

Tabel 1. schattingen prevalentie afgelopen 12 maanden van verschillende vormen van diefstal in zorgsectoren met 95%-betrouwbaarheidsinterval
Sector:

VVT

GHZ

GGZ

N=1530

N=570

N=446

Diefstal van:

%

95%-BI

%

95%-BI

%

95%-BI

Snoep, drank, voedsel

9,9

6,8 – 13,1

16,7

11,3 – 22,2

7,6

1,7 – 13,5

Kleding / accessoires

0

0 – 2,8

2,7

0 – 7,4

0,2

0 – 5,5

Juwelen

2,0

0 – 4,8

0

0–0

1,8

0 – 7,2

Geld

0

0–0

1,3

0 – 5,9

0,6

0 – 5,9

Andere zaken van waar-

1,6

0 – 4,5

0

0 – 3,2

2,6

0 – 8,0

de

Voor de schattingen van 0% of dicht bij 0%, maar met een bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval boven de 0%, geldt dat niet is uit te sluiten dat de ware prevalentie groter is dan 0% en zelfs
gelijk is aan de bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval.
Alleen voor de schattingen van 0%, met een betrouwbaarheidsinterval van ‘0’ tot ‘0’ is duidelijk dat
de schatting niet anders dan ‘0’ kan zijn.
De geschatte percentages voor de verschillende vormen van diefstal of oneigenlijk gebruik van eigendommen van cliënten in de tabel kunnen niet opgeteld worden tot een algemene maat voor diefstal of oneigenlijk gebruik, omdat de mogelijke overlap tussen de verschillende vormen van diefstal
niet berekend is.

7

3. Achtergronden diefstal en oneigenlijk gebruik eigendom cliënten
3.1. Inleiding
In dit hoofdstuk bespreken we de samenhang van het toegeven van de verschillende vormen van
diefstal en oneigenlijk gebruik met diverse andere kenmerken. Aan de orde komen demografische
kenmerken als geslacht, leeftijd en opleiding, de beleving van het werken in de zorg, ervaringen met
de onderzoeksmethode randomized response en onderdelen van de T11.
De analyses hebben plaatsgevonden met het programma Answer Tree (een SPSS-module). Met Answer Tree is het mogelijk de samenhang van overtreding met meerdere variabelen tegelijk te onderzoeken. Dit gebeurt als volgt. De totale groep respondenten heeft een bepaald percentage diefstal of
oneigenlijk gebruik toegegeven. Een speciaal statistisch programma zoekt naar een opsplitsing van
deze totale groep in twee of meer deelgroepen. Deze deelgroepen worden zodanig geconstrueerd
dat het verschil tussen de percentages toegegeven diefstal zo groot mogelijk is6. Het programma
Answer Tree presenteert zijn resultaten in de vorm van boomdiagrammen. Een groep wordt opgesplitst in (meestal twee) deelgroepen, indien deze deelgroepen significant van elkaar verschillen.
In het navolgende presenteren wij de resultaten van de analyses met Answer Tree in tabellen. Het is

mogelijk dat wanneer de schatting van het voorkomen van een bepaald vergrijp in een sector 0% is, er binnen die sector er toch groepen zijn te onderscheiden waar de schatting significant hoger uitvalt. De navolgende tabellen laten een aantal gevallen zien waarin dat voorkomt.
Stellingen over werken in de zorg en de T11 waren te beantwoorden met:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Geheel mee eens
Mee eens
Niet mee eens, niet mee oneens
Mee oneens
Geheel mee oneens
Weet niet/ wil niet zeggen

De laatste optie ‘weet niet/ wil niet zeggen’ is voor de analyses samengevoegd met ‘Niet mee eens,
niet mee oneens tot een neutraal standpunt tussen ‘eens’ en ‘oneens’.
Het tabelhoofd vermeldt steeds het totale aantal respondenten dat de betreffende vraag heeft beantwoord en het percentage dat toegeeft zich schuldig te hebben gemaakt aan het betreffende vergrijp. In de tabel worden de aantal respondenten per categorie van de onafhankelijke variabele vermeld en het percentage overtreders in die categorie. Bijvoorbeeld, in tabel 1 geven 247 respondenten aan maximaal vmbo of mavo te hebben afgerond en 1283 hebben meer opleiding genoten. Van
de eerste groep geeft 0% toe wel eens snoep, voedsel of drank zonder toestemming van de cliënt te
hebben gebruikt en van de tweede 11,6%. In totaal is de betreffende vraag gesteld aan 1530 respon6

De analyses zijn uitgevoerd met een door ons voor Randomized response gemaakte aanpassing van het SPSS

programma Answer Tree.

8

denten in de VVT sector, waarvan 9,9% heeft toegegeven wel eens snoep, voedsel of drank van de
cliënt zonder toestemming te hebben gebruikt.
Ook voor de navolgende geldt dat negatieve uitkomsten op ‘0’ zijn gesteld.
We geven bij elke tabel een korte uitleg van de inhoud. Achtereenvolgens komen aan de orde de
VVT, de GHZ en de GGZ. Per sector bespreken we de verschillende vergrijpen en de er mee samenhangende factoren in een vaste volgorde (demografische kenmerken, werken in de zorg, kenmerken
van de functie, dimensies van de T11 en gebruik van de Randomized response techniek).

3.2. Verpleeg-, verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT)

Zonder toestemming gebruik van snoep, voedsel of drank
Medewerkers met minimaal een middelbare opleiding (mbo en hoger) geven meer gebruik van
snoep, voedsel of drank zonder toestemming van de cliënt toe dan medewerkers met minder opleiding (tot en met vmbo).

1 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
Demografische kenmerken

% overtreders

Hoogst gevolgde opleiding: basisonderwijs t/m mavo/ vmbo
Hoogst gevolgde opleiding: mbo 2 -4,/ mbo oude structuur t/m wo

N

0

247

11,6

1283

Medewerkers die cliënten dankbaar vinden voor hun inspanningen, geven minder gebruik van snoep,
voedsel of drank zonder toestemming van de cliënt toe dan medewerkers die minder overtuigd zijn
van de dankbaarheid van cliënten.

2 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

Cliënten zijn dankbaar: helemaal eens (1)

5,6

604

Cliënten zijn dankbaar: eens t/m helemaal oneens (2 - 5)

12,6

926

9

Medewerkers die in het geheel geen spanningen met collega’s ervaren, geven minder gebruik van
snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe, dan medewerkers die gewoon geen, of toch wel
meer spanningen ervaren.

3 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

12,1

1272

0

258

Veel spanningen op het werk met collega’s: helemaal eens t/m oneens (1-4)
Veel spanningen op het werk met collega’s: helemaal oneens (5)

Verzorgenden IG, MBO-niveau geven meer gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming
van de cliënt toe dan medewerkers met een andere functie.

4 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

Verzorgende IG, MBO-niveau

Kenmerken functie

16,0

494

Overige functies

6,9

1036

Medewerkers die een van de in de vragenlijst met name genoemde functies bekleden, geven meer
gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe, dan medewerkers die een ‘andere’
functie bekleden.

5 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

‘Andere’ functie

Kenmerken functie

3,2

409

Functies in vragenlijst vermeld als antwoordcategorie

12,1

1121

10

Medewerkers die menen dat cliënten hun verdwenen eigendommen vaak niet eens missen, geven
vaker gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe, dan medewerkers die daar geen
duidelijke mening over te kennen geven of die gedachte niet onderschrijven.

6 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

Cliënten missen eigendommen vaak niet: (helemaal) eens (1 -2)

T3 (acceptatie beleidsdoelen en uitwerking beleid)

19,6

245

Cliënten missen eigendommen vaak niet: neutraal t/m helemaal oneens (3 - 5)

7,9

1285

Medewerkers die vinden dat in het geval van diefstal van een cliënt er aangifte bij de politie moet
volgen, geven vaker gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming van de cliënt toe, dan
medewerkers die zich vergevingsgezinder opstellen.

7 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
T3 (acceptatie beleidsdoelen en uitwerking beleid)

% overtreders

N

10,8

1406

0

124

Bij diefstal aangifte politie: (helemaal) eens (1 -2)
Bij diefstal aangifte politie: neutraal t/m helemaal oneens (3 - 5)

Medewerkers die eigendommen van cliënten binnen de instelling veilig achten, of daar geen duidelijke mening over te kennen geven, geven minder gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe, dan medewerkers die de eigendommen niet veilig achten.

8 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

Eigendommen van cliënten binnen instelling veilig: helemaal eens t/m neutraal (1 t/m 3)

T5 (maatschappelijke controle)

8,1

1343

Eigendommen van cliënten binnen instelling veilig: (helemaal) oneens (4 - 5)

22,2

187

11

Medewerkers die niet onder de indruk zijn van het risico op ontdekking in het geval van diefstal, geven meer gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe, dan medewerkers die de
kans op ontdekking hoger achten.

9 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

Diefstal wordt altijd wel door iemand ontdekt: helemaal eens t/m neutraal (1 – 3)

T5 (maatschappelijke controle)

7,9

1279

Diefstal wordt altijd wel door iemand ontdekt: (helemaal) oneens (4 - 5)

19,3

251

Medewerkers die vinden dat de instelling er alles aan doet om diefstal van eigendommen van cliënten te voorkomen, geven minder gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming toe dan
medewerkers die daar in mindere mate van overtuigd zijn.

10 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
% overtreders

N

Instelling doet er alles aan om diefstal te voorkomen: (helemaal) eens (1 -2)

T5 (maatschappelijke controle)

6,6

893

Instelling doet er alles aan om diefstal te voorkomen: neutraal t/m helemaal oneens (3 - 5)

14,2

637

Medewerkers die vinden dat collega’s en de werkgever niet goed op letten dat er geen diefstal binnen de instelling voorkomt, geven meer gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming
toe, dan medewerkers die dat niet of in het geheel niet vinden.

11 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
T5 (maatschappelijke controle)

% overtreders

N

7,9

1398

29,5

132

Collega’s/ werkgever letten goed op dat geen diefstal voorkomt: helemaal eens t/m neutraal
(1 -3)
Collega’s/ werkgever letten goed op dat geen diefstal voorkomt: (helemaal) oneens (4 -5)

12

Medewerkers die het in het geheel niet makkelijker vinden om met de randomized response methode eerlijker te antwoorden, geven minder gebruik van snoep, voedsel of drank zonder toestemming
van de cliënt toe, dan medewerkers die het niet bijzonder veel makkelijker vinden, over de kwestie
geen duidelijke mening hebben, of het juist wel makkelijker vinden.

12 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530), totaal gebruik toegegeven 9,9%)
Gebruik randomized response methode

% overtreders

N

11,3

1416

0

114

Met dobbelstenen makkelijker eerlijk antwoorden: helemaal eens t/m oneens (1 – 4)
Met dobbelstenen makkelijker eerlijk antwoorden: helemaal oneens (5)

Zonder toestemming gebruik van kleding of accessoires
Medewerkers met een hogere opleiding (havo tot en met wo) geven het zonder toestemming gebruiken van kleding of accessoires van cliënten vaker toe dan medewerkers met minder opleiding
(tot mbo).

13 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530, totaal gebruik toegegeven 0%)
Demografische kenmerken

% overtreders

Hoogst gevolgde opleiding: basisonderwijs t/m mbo 2 -4,/ mbo oude structuur
Hoogst gevolgde opleiding: havo t/m wo

N

0

390

2,7

1140

Medewerkers die er sterk van overtuigd zijn dat aangifte bij de politie in het geval van diefstal binnen
de instelling noodzakelijk is, geven het zonder toestemming gebruiken van kleding of accessoires
minder vaak toe, dan medewerkers die daar minder of in het geheel niet van overtuigd zijn.

14 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530, totaal gebruik toegegeven 0%)
T3 (acceptatie beleidsdoelen en uitwerking beleid)

% overtreders

N

0

978

1,7

552

Bij diefstal aangifte politie: helemaal eens (1)
Bij diefstal aangifte politie: eens t/m helemaal oneens (2 - 5)

13

Medewerkers die de eigendommen van de cliënten binnen de instelling veilig achten, geven vaker
het zonder toestemming gebruiken van kleding of accessoires van cliënten toe, dan medewerkers die
dat niet vinden of geen duidelijke mening hebben over deze kwestie.

15 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 1530, totaal gebruik toegegeven 0%)
T5 (maatschappelijke controle)

% overtreders

N

3,8

746

0

784

Eigendommen van cliënten binnen instelling veilig: (helemaal) eens (1 - 2)
Eigendommen van cliënten binnen instelling veilig: neutraal t/m helemaal oneens (3 t/m 5)

Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen meegenomen
Medewerkers die onvoldoende maatschappelijke waardering ervaren voor werk in de zorg, geven
minder diefstal van juwelen toe, dan medewerkers die een neutraal standpunt innemen, of geen
gebrek aan waardering ervaren.

16 |Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen van cliënt meegenomen: samenhangen met
andere variabelen (n = 1530), totaal toegegeven 2%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

Werken in de zorg door maatschappij onvoldoende gewaardeerd: (helemaal) eens (1 – 2)

0

999

Werken in de zorg door maatschappij onvoldoende gewaardeerd: neutraal t/m (helemaal)

7,9

531

oneens (3 – 5)

Medewerkers die intramuraal - of extramuraal werken, geven meer diefstal van juwelen toe dan
medewerkers die zowel intramuraal, als extramuraal werken en dan medewerkers waarvoor deze
indeling niet van toepassing is.

17 |Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen van cliënt meegenomen: samenhangen met
andere variabelen (n = 1530), totaal toegegeven 2%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

3,8

1209

0

321

Intramuraal werk; extramuraal werk
Beide; niet van toepassing

14

Verpleegkundigen MBO niveau 4 geven minder diefstal van juwelen toe dan medewerkers in andere
functies.

18 |Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen van cliënt meegenomen: samenhangen met
andere variabelen (n = 1530), totaal toegegeven 2%)
% overtreders

N

Verpleegkundige MBO niveau 4

Kenmerken functie

1,1

1373

Overige functies

9,8

157

Medewerkers die het helemaal eens zijn met de stelling dat in het geval van diefstal van een cliënt
aangifte bij de politie moet worden gedaan, geven minder diefstal van juwelen toe, dan medewerkers die daar minder, of (in het geheel) niet van overtuigd zijn.

19 |Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen van cliënt meegenomen: samenhangen met
andere variabelen (n = 1530), totaal toegegeven 2%)
T3 (acceptatie beleidsdoelen en uitwerking beleid)

% overtreders

N

0

978

6,4

552

Bij diefstal aangifte politie: helemaal eens (1)
Bij diefstal aangifte politie: eens t/m helemaal oneens (2 - 5)

Medewerkers die denken dat diefstal niet altijd wordt ontdekt, geven meer diefstal van juwelen toe,
dan medewerkers die daar niet geen duidelijke mening over ventileren, of denken dat diefstal altijd
wel door iemand wordt ontdekt.

20 |Zonder toestemming ring, horloge of andere juwelen van cliënt meegenomen: samenhangen met
andere variabelen (n = 1530), totaal toegegeven 2%)
% overtreders

N

Diefstal wordt altijd wel door iemand ontdekt: helemaal eens t/m neutraal (1 – 3)

T5 (sociale controle)

0,2

1279

Diefstal wordt altijd wel door iemand ontdekt: (helemaal) oneens (4 – 5)

10,8

251

15

Andere zaken van waarde meegenomen
Medewerkers die intramuraal -, extramuraal -, of in beide omgevingen werken, geven meer toe andere zaken van waarde van cliënten te hebben ontvreemd dan medewerkers waarvoor deze indeling
niet van toepassing is.

21 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 1530, totaal gebruik toegegeven 1,6%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

3,2

1397

0

133

Intramuraal; extramuraal; beide
Niet van toepassing

Medewerkers die het duidelijk vonden wanneer met ‘ja’ of ‘nee’ te antwoorden op de randomized
response vragen, geven meer toe andere zaken van waarde van cliënten te hebben ontvreemd, dan
medewerkers die zich over deze vraag niet duidelijk uitlaten, of dat niet vinden.

22 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 1530, totaal gebruik toegegeven 1,6%)
Gebruik Randomized response methode

% overtreders

N

2,8

1367

0

163

Duidelijk wanneer ‘ja’ of ‘nee’ te antwoorden: (helemaal) eens (1 – 2)
Duidelijk wanneer ‘ja’ of ‘nee’ te antwoorden: neutraal t/m helemaal oneens (3 – 5)

3.3. Gehandicaptenzorg (GHZ)

Zonder toestemming gebruik van snoep, voedsel of drank
Medewerkers die op het werk meer spanningen met collega’s ervaren, geven meer gebruik van
snoep, drank en voedsel zonder toestemming van de cliënt toe, dan medewerkers die minder of
geen spanningen ervaren.
23 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 16%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

Veel spanningen op het werk met collega’s: helemaal eens t/m neutraal (1-3)

24,6

235

Veel spanningen op het werk met collega’s: (helemaal) oneens (4-5)

10,1

335

16

Medewerkers die het afgelopen jaar gemiddeld meer dan 20 uur hebben gewerkt, geven meer gebruik van snoep, drank en voedsel toe, dan medewerkers die minder dan 20 uren werkten.

24 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 16,7%)
% overtreders

N

Afgelopen jaar gemiddeld 20 of minder uren gewerkt per week

Kenmerken functie

5

182

Afgelopen jaar gemiddeld meer dan 20 uren gewerkt per week

21,3

388

Medewerkers die werken als persoonlijk begeleider gehandicaptenzorg, geven meer gebruik van
snoep, drank en voedsel toe, dan medewerkers in andere functies.

25 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 16,7%)
% overtreders

N

Persoonlijk begeleider gehandicaptenzorg

Kenmerken functie

26,5

145

Overige functies

12,5

425

Zonder toestemming gebruik van kleding of accessoires
Mannelijke medewerkers geven meer gebruik van kleding of accessoires zonder toestemming van de
cliënt toe, dan vrouwelijke.

26 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 2,7%)
% overtreders

N

Vrouwen

Demografische kenmerken

0,2

476

Mannen

13

94

17

Medewerkers die behoren tot de sociale klasse A (welgestelden), B1 (bovenlaag middengroep) of B2
(onderlaag middengroep), geven meer gebruik van kleding of accessoires zonder toestemming van
de cliënt toe, dan medewerkers uit lagere sociale klassen (C en D, respectievelijk minder - en minst
welgestelden).

27 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 2,7%)
% overtreders

N

Sociale klasse A – B2

Demografische kenmerken

4,3

494

Sociale klasse C – D

0

76

Medewerkers die aangeven met hun inkomen uit werk in de zorg redelijk goed tot goed rond te kunnen komen, geven meer gebruik van kleding of accessoires zonder toestemming van de cliënt toe,
dan medewerkers die meer moeite hebben om met dat inkomen rond te komen.

28 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 2,7%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

0

343

8,9

227

Kan met inkomen zorg helemaal niet rondkomen t/m neutraal (1-3)
Kan met inkomen zorg redelijk goed tot goed rondkomen (4-5)

Medewerkers die de regels voor passend gedrag jegens cliënten die binnen de instelling gelden, niet
(geheel) duidelijk vinden, geven vaker toe kleding of accessoires te hebben gebruikt zonder toestemming van de cliënt, dan medewerkers die deze regels wel duidelijk vinden.

29 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 570, totaal gebruik toegegeven 2,7%)
T2 (duidelijkheid regels)

% overtreders

N

Is mij duidelijk welk gedrag binnen organisatie passend: (geheel) eens (1 - 2)

0,5

482

Is mij duidelijk welk gedrag binnen organisatie passend: neutraal t/m geheel oneens (3 –

11,9

88

5)

18

Andere zaken van waarde meegenomen
Medewerkers die niet overwegen om buiten de zorg werk te zoeken, geven vaker toe andere zaken
van waarde dan de in de overige vragen genoemde te hebben meegenomen, dan medewerkers die
dat wel serieus overwegen.

30 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

0

88

2,5

482

Denk er serieus over buiten de zorg werk te zoeken: (helemaal) eens (1 – 2)
Denk er serieus over buiten de zorg werk te zoeken: neutraal t/m (helemaal) oneens (3 – 5)

Medewerkers die uitsluitend extramuraal werken, geven vaker toe andere zaken van waarde, dan
medewerkers die (ook) in andere omgevingen werken.

31 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

12,5

91

0

479

Extramuraal werk
Intramuraal werk; intramuraal en extramuraal werk; niet van toepassing

Persoonlijke begeleiders specifieke doelgroepen geven vaker toe zonder toestemming andere zaken
van waarde te hebben meegenomen, dan medewerkers in andere functies.

32 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

16,2

51

0

519

Persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen
Overig

19

Medewerkers die een andere functie bekleden dan in de vragenlijst met name genoemde, geven
vaker toe andere zaken van waarde te hebben meegenomen, dan medewerkers die dat niet doen.

33 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

10,4

157

0

413

‘Andere’ functie
Functies in vragenlijst vermeld als antwoordcategorie

Medewerkers die aangifte bij politie in het geval van diefstal van cliënten volkomen terecht vinden,
geven vaker toe andere zaken van waarde te hebben meegenomen, dan medewerkers die aangifte in
mindere mate op zijn plaats vinden.

34 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
T3

% overtreders

N

4,1

320

0

250

Bij diefstal aangifte politie: helemaal eens (1)
Bij diefstal aangifte politie: eens t/m helemaal oneens (2 - 5)

Medewerkers die de eigendommen van cliënten in zorginstellingen over het algemeen niet als veilig
beoordelen, geven vaker toe andere zaken van waarde te hebben meegenomen, dan medewerkers
die die eigendommen wel veilig achten.

35 |Zonder toestemming andere zaken van cliënt meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 570, totaal toegegeven 0%)
T5

% overtreders

N

0

472

16,2

98

Eigendommen van cliënten in zorginstellingen over algemeen veilig: (helemaal) eens t/m
neutraal (1 – 3)
Eigendommen van cliënten in zorginstellingen over algemeen veilig: (helemaal) oneens (4 –
5)

20

3.4. Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ)

Zonder toestemming gebruik van snoep, voedsel of drank
Medewerkers die intramuraal werken, of zowel intramuraal als extramuraal, geven meer gebruik
zonder toestemming van snoep, voedsel of drank van cliënten toe, dan medewerkers die alleen extramuraal werken of voor wie deze indeling niet van toepassing is.

36 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 7,6%)
Kenmerken functie

% overtreders

N

13,4

273

0

173

Intramuraal werk; intramuraal en extramuraal werk
Extramuraal werk; niet van toepassing

Medewerkers met de functie persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen geven minder gebruik
zonder toestemming van snoep, voedsel of drank van cliënten toe, dan medewerkers in andere functies.

37 |Zonder toestemming snoep, voedsel of drank van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 7,6%)
% overtreders

N

Persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen

Kenmerken functie

4,5

363

Overige functies

18,7

83

Zonder toestemming gebruik van kleding of accessoires
Medewerkers van 55 jaar en ouder geven vaker toe zonder toestemming kleding of accessoires van
cliënten te hebben gebruikt, dan jongere medewerkers.

38 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,2%)
Demografische kenmerken

% overtreders

N

0

317

11,6

129

Tot 55 jaar
55+

21

Medewerkers die in het gezin partner of kind van de hoofdkostwinner zijn, geven minder gebruik van
kleding of accessoires van cliënten zonder hun toestemming toe, dan medewerkers die hoofdkostwinner zijn of een andere positie (dan de hier reeds genoemde) in het gezin innemen.

39 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,2%)
Demografische kenmerken

% overtreders

N

6,7

246

0

200

Hoofdkostwinner; overige personen in huishouden
Partner hoofdkostwinner; kind

Medewerkers die van mening zijn dat de instelling er alles aan doet om diefstal van cliënten te voorkomen, geven meer gebruik van kleding of accessoires van cliënten toe, dan medewerkers die daar
geen duidelijke mening over ventileren, of die mening niet delen.

40 |Zonder toestemming kleding of accessoires van cliënt gebruikt: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,2%)
T5 (maatschappelijke controle)

% overtreders

N

5,8

243

0

203

Instelling doet er alles aan om diefstal te voorkomen: (helemaal) eens (1 -2)
Instelling doet er alles aan om diefstal te voorkomen: neutraal t/m helemaal oneens (3 - 5)

Geld ontvreemd
Medewerkers die er niet over peinzen om buiten de zorg werk te zoeken, geven vaker toe geld van
cliënten te hebben gestolen, dan medewerkers die niet serieus overwegen ander werk te zoeken,
daar geen duidelijke mening over geven, of die juist wel (zeer) serieus overwegen de zorg te verwisselen voor andere werkkring.

41 |Geld van cliënt ontvreemd: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

0

270

8,2

176

Denk er serieus over buiten de zorg werk te zoeken: helemaal eens t/m oneens (1 – 4)
Denk er serieus over buiten de zorg werk te zoeken: helemaal oneens (5)

22

Medewerkers die zeggen (zeer) tevreden te zijn met hun werk, geven vaker toe geld van cliënten te
hebben gestolen, dan medewerkers die geen duidelijke mening geven of juist niet tevreden zeggen
te zijn.

42 |Geld van cliënt ontvreemd: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

Ik ben tevreden met mijn werk: (helemaal) eens (1 – 2)

4,3

318

0

128

Ik ben tevreden met mijn werk: neutraal t/m helemaal oneens (3 – 5)

Medewerkers die met het inkomen verdiend in de zorg zeggen goed te kunnen rondkomen, geven
vaker toe geld van cliënten te hebben gestolen, dan medewerkers die slechts redelijk goed tot helemaal niet kunnen rondkomen met dat inkomen.

43 |Geld van cliënt ontvreemd: samenhangen met andere variabelen (n = 446, totaal gebruik toegegeven 0,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

0

309

10,8

137

Kan met inkomen zorg helemaal niet t/m redelijk goed rondkomen (1 - 4)
Kan met inkomen zorg goed rondkomen (5)

Andere zaken van waarde meegenomen
Medewerkers uit sociale klasse A (welgestelden) geven vaker toe andere zaken van waarde dan in de
overige vragen genoemd, zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan medewerkers uit lagere sociale klassen.

44 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
Demografische kenmerken

% overtreders

N

16,3

105

0

341

Sociale klasse A
Sociale klasse B1 – D

23

Medewerkers die er van overtuigd zijn dat er te weinig personeel beschikbaar is in de zorg, geven
vaker toe andere zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan
medewerkers die deze mening in mindere mate of in het geheel niet delen.

45 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

20,2

61

0

385

Te weinig medewerkers op werk: helemaal eens (1)
Te weinig medewerkers op werk: eens t/m helemaal oneens (2 – 5)

Medewerkers die zich door collega’s duidelijk vertrouwd en gerespecteerd voelen, geven vaker toe
andere zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan medewerkers die deze overtuiging in mindere mate of in het geheel niet delen.

46 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

14,3

93

0

353

Voel me vertrouwd en gerespecteerd door collega’s: helemaal eens (1)
Voel me vertrouwd en gerespecteerd door collega’s: eens t/m helemaal oneens (2 - 5)

Medewerkers die op het werk met de leiding in het geheel geen spanningen ervaren, geven vaker toe
zaken van waarde van cliënten te hebben meegenomen dan medewerkers die het bestaan van spanningen minder stellig of in het geheel niet tegenspreken.

47 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446, totaal gebruik toegegeven 2,6%)
Werken in de zorg

% overtreders

N

0

385

17,6

61

Veel spanningen op werk met leiding: helemaal eens t/m oneens (1 – 4)
Veel spanningen op werk met leiding: helemaal oneens (5)

24

Medewerkers die de regels met betrekking tot gepast gedrag binnen de instelling zeer duidelijk vinden, geven vaker toe andere zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan medewerkers die deze mening in minder sterke mate of in het geheel niet delen.

48 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
T2 (duidelijkheid regels)

% overtreders

N

10,9

83

0

363

Duidelijk welk gedrag tav cliënten binnen de organisatie gepast is: helemaal eens (1)
Duidelijk welk gedrag tav cliënten binnen de organisatie gepast is: eens t/m helemaal oneens
(2 – 5)

Medewerkers die de veiligheid van eigendommen zeer belangrijk achten voor het vertrouwen van
cliënten in de zorg, geven vaker toe andere zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te
hebben meegenomen, dan medewerkers die dit belang minder duidelijk of in het geheel niet onderkennen.

49 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
T3 (acceptatie doel en uitwerking beleid)

% overtreders

N

7,1

259

0

187

Veiligheid eigendommen belangrijk voor vertrouwen in zorg: helemaal eens (1)
Veiligheid eigendommen belangrijk voor vertrouwen in zorg: eens t/m helemaal oneens (2 5)

Medewerkers die er van uit gaan dat diefstal van een cliënt altijd wel wordt ontdekt, of daar geen
duidelijke mening over hebben, geven minder vaak toe andere zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan medewerkers die denken dat diefstal niet altijd
wordt ontdekt.

50 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
T5 (sociale controle)

% overtreders

N

0

360

15,5

86

Diefstal van cliënt wordt altijd wel ontdekt: helemaal eens t/m neutraal (1 – 3)
Diefstal van cliënt wordt altijd wel ontdekt: (helemaal) oneens (4 - 5)

25

Medewerkers die van mening zijn dat het met de randomized response methode respondenten in
een enquête makkelijker wordt gemaakt om eerlijk te antwoorden, geven minder vaak toe andere
zaken van waarde zonder toestemming van cliënten te hebben meegenomen, dan medewerkers die
daar geen duidelijk standpunt over innemen, of die het niet makkelijker vinden om met de methode
eerlijk te antwoorden.

51 |Zonder toestemming andere zaken van waarde meegenomen: samenhangen met andere variabelen
(n = 446), totaal toegegeven 2,6%)
Ervaringen Randomized response methode

% overtreders

N

Met dobbelstenen respondenten makkelijker eerlijk antwoorden: (helemaal) eens (1 – 2)

0

162

Met dobbelstenen respondenten makkelijker eerlijk antwoorden: neutraal t/m helemaal

6,9

284

oneens (3 – 5)

26

Bijlagen

Bijlage 1: toelichting en instructie Randomized respons in vragenlijst

De laatste tijd is er nogal wat discussie over vermissing en mogelijke diefstal van eigendommen van
cliënten in de langdurige zorg. Wij willen u graag een paar vragen stellen over uw ervaringen met
vermissing van eigendommen van cliënten.
Veel mensen vinden het moeilijk om vragen over zo’n onderwerp te beantwoorden, omdat zij dat te
privé vinden. Sommige mensen zijn bang dat hun antwoorden gevolgen kunnen hebben voor hun
positie.
De vragen die wij aan u gaan voorleggen, stellen wij alléén omdat we meer willen weten van de verhoudingen tussen de verzorgenden en de verzorgden in de zorgsector. Wij willen daarbij niemand in
verlegenheid brengen.
De onderzoekers van de Universiteit Utrecht en TNS NIPO hebben daarom ook besloten om u de
vragen via een omweg te laten beantwoorden. Deze omweg zorgt ervoor dat uw ware antwoord
bij niemand anders bekend is.
Kortom: alleen u kent uw ware antwoord. Uw privacy is dus volledig gegarandeerd!

Leest u de volgende informatie goed door!
De manier van invullen gaat als volgt:
U beantwoordt de vragen met behulp van twee dobbelstenen op het scherm.
Bij iedere vraag ziet u op het scherm twee rollende dobbelstenen verschijnen. Door op ‘Enter’ te
drukken stopt u de dobbelstenen; u heeft 'gegooid'. U telt vervolgens het aantal ogen dat u hebt
gegooid met de twee dobbelstenen. Als u daarna nog een keer op ‘Enter’ drukt, komt de vraag in
beeld. Uw antwoord op deze vraag hangt af van het aantal ogen dat u gegooid hebt.
Gooit u:
- 5, 6, 7, 8 of 9, dan beantwoordt u de vraag naar waarheid. U beantwoord de vraag zoals u hem
normaal gesproken zou beantwoorden en kiest dus op basis hiervan het antwoord ‘ja’ of ‘nee’.
- 2, 3, of 4, dan beantwoordt u de vraag altijd met ‘ja’ (ongeacht uw ware antwoord)
- 10, 11 of 12 dan beantwoordt u de vraag altijd met ‘nee’ (ongeacht uw ware antwoord)
Let op: het aantal ogen dat u gooit wordt NIET geregistreerd door ons systeem.
Omdat niemand weet wat u heeft gegooid, weet niemand waarom u ‘ja’ of ‘nee’ hebt geantwoord op
een bepaalde vraag. Daardoor kan niemand ooit te weten komen wat uw ware antwoord is.
Het enige dat de onderzoekers van de Universiteit Utrecht met de antwoorden kunnen, is een schatting maken van het percentage medewerkers in de zorg dat iets heeft ontvreemd van cliënten.
1

U krijgt nu eerst 4 oefenvragen om te laten zien hoe eenvoudig het werkt
Door op ‘Enter’ te drukken stopt u de dobbelstenen; u heeft dan 'gegooid'. U telt vervolgens het aantal ogen dat u hebt gegooid en onthoud dit aantal goed voor de volgende vraag.
[dobbelstenen] ENTER
Druk nog een keer op 'Enter' om naar de vraag te gaan
ENTER
Q7 : Oefenvragen
[i]Als u 5, 6, 7, 8, 9 of 10 gooit, geeft u altijd eerlijk antwoord "JA" of "NEE".
Als u 2, 3 of 4 gooit, antwoordt u altijd met "JA".
Als u 11 of 12 gooit, antwoordt u altijd met "NEE".
[/i][i]Dus als u 2, 3 of 4 gooit, of u gooit 11 of 12, dan is uw antwoord gebaseerd op de dobbelstenen.

1 . Ja
2 . Nee

Hebt u vandaag een krant gelezen?
Hebt u in de afgelopen 12 maanden wel eens zwart (dus zonder geldig vervoersbewijs) gereisd in
bus,
tram of trein?
Hebt u in de afgelopen 12 maanden weleens een rood verkeerslicht genegeerd (doorgelopen of
doorgereden bij rood)?
Is of was uw moeder in januari jarig?

Toelichting op oefenvragen
U heeft nu alle oefenvragen gemaakt. Misschien is het u overkomen dat u 2, 3, of 4 gooide en dus op
'ja' moest aanvinken, terwijl uw echte/ware antwoord op de vraag ‘nee’ zou zijn geweest. Of dat u 11
of 12 gooide en dus 'nee' moest aanvinken, terwijl uw ware antwoord ‘ja’ zou zijn geweest.
Uit eerder onderzoek weten we dat sommige mensen dit vreemd vinden en soms vinden dat zij onjuist en zelfs oneerlijk antwoord geven. Hierover hoeft u zich geen zorgen te maken.Bij deze dobbelsteenmethode bent u namelijk juist eerlijk als u antwoord geeft volgens de dobbelsteenregels.
2

Nogmaals: wij willen niemand in verlegenheid brengen. Daarom is het ook belangrijk dat iedereen
zich aan de spelregels houdt.
Dan stellen wij u nu een paar vragen over het verdwijnen, opraken of wegnemen van eigendommen
van cliënten.

3

Bijlage 2: Evaluatie gebruik Randomized respons

Aan het einde van de vragenlijst is een aantal vragen gesteld over de ervaringen van de respondenten met de Randomized response techniek.
Blijkens de evaluatievragen hadden de respondenten weinig moeite om de methode volgens de instructie toe te passen. Voor 90% was het duidelijk wanneer ze ‘ja’ of ‘nee’ moesten zeggen, 6% geeft
geen duidelijk antwoord op de betreffende vraag en bijna 4% geeft aan daar moeite mee te hebben
(tabel 1).
Driekwart van de respondenten heeft er vertrouwen in dat al hun antwoorden geheim blijven. Iets
minder dan 5% is daar niet van overtuigd (tabel 2). Voor bijna 55% van de respondenten is het duidelijk dat het antwoorden met behulp van de dobbelstenen garandeert dat wat iemand in werkelijkheid
doet, geheim blijft. 30% heeft geen duidelijke mening over deze vraag en 15% is niet van de geheimhouding (tabel 3). Ruim 40% vertrouwt er op dat het gebruik van dobbelstenen in het onderzoek hun
privacy goed beschermt. Ruim een derde heeft daar geen duidelijke mening over en een vijfde meent
dat de dobbelstenen hun privacy niet in het bijzonder beschermen (tabel 4). Bijna 40% denkt dat het
gebruik van de methode het respondenten gemakkelijker maakt om eerlijk antwoord te geven op
gevoelige vragen, ruim een derde heeft daar geen mening over en een kwart denkt dat de methode
er weinig toe bij draagt (tabel 5).
We concluderen dat de instructie voor Randomized respons duidelijk is en het vertrouwen in het
geheim blijven van persoonlijke antwoorden ruim. Van de bijdrage van de Randomized rspons methode aan het vergroten van de vertrouwelijkheid van het onderzoek is geen duidelijke meerderheid
overtuigd.

1 |Het was mij duidelijk wanneer ik ja of nee moest antwoorden
n

%

Ja, helemaal mee eens

1198

48,5

Ja, mee eens

1027

41,6

Niet mee eens, maar ook niet mee oneens

156

6,3

Nee, mee oneens

56

2,3

Nee, helemaal mee oneens

32

1,3

2469

100,0

Totaal

1

2 |Ik heb er vertrouwen in dat al mijn antwoorden geheim blijven
n

%

Ja, helemaal mee eens

750

30,4

Ja, mee eens

1117

45,2

Niet mee eens, maar ook niet mee oneens

483

19,6

Nee, mee oneens

80

3,2

Nee, helemaal mee oneens

39

1,6

2469

100,0

Totaal

3 |Het is mij duidelijk dat het antwoorden met behulp van de dobbelstenen garandeert dat wat iemand in werkelijkheid doet, geheim blijft
n

%

Ja, helemaal mee eens

530

21,5

Ja, mee eens

817

33,1

Niet mee eens, maar ook niet mee oneens

752

30,5

Nee, mee oneens

242

9,8

Nee, helemaal mee oneens

128

5,2

Totaal

2469

100,0

4 |Het gebruik van dobbelstenen geeft mij het vertrouwen dat mijn privacy goed beschermd wordt.
n

%

Ja, helemaal mee eens

372

15,1

Ja, mee eens

685

27,7

Niet mee eens, maar ook niet mee oneens

898

36,4

Nee, mee oneens

351

14,2

Nee, helemaal mee oneens

163

6,6

Totaal

2469

100,0

2

5 |Door te werken met dobbelstenen wordt het voor veel mensen gemakkelijker gemaakt om eerlijk
antwoord te geven
n

%

Ja, helemaal mee eens

344

13,9

Ja, mee eens

607

24,6

Niet mee eens, maar ook niet mee oneens

905

36,7

Nee, mee oneens

402

16,3

Nee, helemaal mee oneens

211

8,5

Totaal

2469

100,0

3

Bijlage 3: het gehanteerde model voor de schatting van de kans op regelovertreding

Inleiding7

1.

De gebruikelijke randomized response methode zoals die ook in het onderhavige onderzoek is
gebruikt, levert weliswaar meer valide schattingen op van de mate waarin sociaal gevoelig
gedrag voorkomt, maar zij is niet afdoende. Er is naar alle waarschijnlijkheid nog altijd sprake van een onderschatting. Hoe groot die onderschatting is, is tot op heden onbekend. De
onderschatting is een gevolg van het feit dat niet alle respondenten de Randomized response
(RR) procedure zullen volgen, bijvoorbeeld omdat zij de RR procedure niet snappen of omdat
zij zich niet veilig genoeg wanen. Om die reden antwoorden zij soms ‘nee’ hoewel de dobbelsteenmethode aangeeft dat zij ‘ja’ zouden dienen te antwoorden. Dit leidt tot de genoemde
onderschatting van de regelovertreding.
Bijvoorbeeld: in het onderzoek naar regelovertreding in de sociale zekerheid, in opdracht van
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, POROSZ 2, was er een vraag naar het
doen van “kleinere klusjes voor geldelijke vergoeding voor of via bekenden zonder dat door
te geven aan uitkeringsinstantie”, en voor de WAO werd in 2002 het percentage uitkeringsgerechtigden dat zich hieraan schuldig maakte geschat op 16%. Dit percentage is een onderschatting van het werkelijke percentage regelovertreders indien een deel van de ondervraagde uitkeringsgerechtigden de Randomized response procedure niet volgt door ‘nee’ te zeggen, terwijl zij ‘ja’ zouden moeten zeggen (omdat zij 2, 3 of 4 gooiden, dan wel omdat zij
tussen 5 en 10 gooiden en in werkelijkheid de regel hadden overtreden). Het werkelijke overtredingspercentages zal in dit geval hoger liggen dan 16%.

2.

Een statistisch model voor een meer valide schatting van de prevalentie van regelovertreding

Er is door ons een statistisch model ontwikkeld dat poogt de onderschatting van de prevalentie, zoals dat binnen de Randomized response methode voorkomt, te ondervangen. Een
gedetailleerde beschrijving van het model is te vinden in een publicatie in Psychometrica en
in een congresbijdrage.8
Dit model biedt in principe de mogelijkheid om:
(i)

te schatten welk percentage van de respondenten de RR procedure niet heeft
gevolgd;

7

De besproken correctiemethode is ontwikkeld naar aanleiding van en met gegevens uit een aantal
onderzoeken naar regelovertreding en –naleving in de sociale zekerheid in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in de jaren 2000 – 2007. De onderzoeken stonden bekend
onder de naam Periodiek Onderzoek Regelovertreding Sociale Zekerheid (POROSZ).
8
Artikel: Bockenholt, U. & Van der Heijden, P.G.M. (2007). Item Randomized-Response Models for
Measuring Noncompliance: Risk-Return Perceptions, Social Influences, and Self-Protective Responses.
Psychometrika, 72, (pp. 245-262) (18 p.) Congresbijdrage: Bockenholt, U. and P.G.M. van der Heijden
(2004). Measuring noncompliance in insurance benefit regulations with randomized response methth
ods for multiple items. In: A. Biggeri, E. Dreassi, C. Lagazio and M. Marchi, In (Eds.), 19 International
Workshop on Statistical Modelling. Florence, Italy, pp. 106-110.

1

(ii)

volgend uit (i), voor iedere afzonderlijke regel te komen met meer valide schattingen van regelovertreding, met andere woorden, schattingen waarin de onderschatting een minder grote rol speelt.

Het model kan worden toegepast indien sprake is van een aantal (minimaal drie) inhoudelijk
verwante vragen naar regelovertreding.
Het model heeft twee onderdelen:
a) er wordt een schatting gemaakt van het percentage respondenten dat de RR procedure
niet heeft gevolgd. Voor deze groep nemen we aan dat ze systematisch ‘nee’ zeggen,
wat ze ook voor vraag wordt voorgelegd en ongeacht de uitkomst van de worp met de
dobbelstenen. We noemen deze groep “degenen die niet volgens het Randomizedresponse-design antwoorden”.
b) Voor de mensen die de RR procedure wel hebben gevolgd, wordt onderzocht of de vragen waarop het model wordt toegepast hetzelfde zogenaamde ‘latent kenmerk’ meten.
Een latent kenmerk is een kenmerk dat je niet kunt zien maar waarvan je aanneemt dat
het er is. Hier gaat het om het latente kenmerk ‘regelovertreding’. Bij drie vragen loopt
dat latente kenmerk van 0 tot 3. Het model dat wij hiervoor gebruiken is erg populair in
de psychometrie en staat bekend als het Rasch model. Het Rasch model is een van de
bouwstenen van het model. Het Rasch model is een probabilistische versie van de zgn.
Guttman schaal.
Onderdeel (a) is een simpele aanname over het gedrag van respondenten die de Randomized response procedure niet volgen. Hoe wordt dit percentage geschat? De schatting van
het percentage maakt onderdeel uit van de schatting van het gehele model. De schatting
van het gehele model vindt plaats met de maximum likelihood methode. Kort gezegd komt
hierbinnen de schatting van het percentage van degenen die niet volgens het Randomizedresponse-design antwoorden als volgt tot stand: bij drie items zijn er 2x2x2 frequenties met
ja/nee antwoorden geobserveerd. Volgens een Rasch model moeten die frequenties een
bepaald patroon volgen. Nu vinden we in de data dat de frequentie voor “nee-nee-nee” veel
groter is dan volgens het Rasch model mag. Een stuk van die frequentie, namelijk dat deel
dat de frequentie te groot is, leidt tot een schatting van het percentage van degenen die niet
volgens het Randomized-response-design antwoorden.
Indien er geen respondenten zijn die niet volgens het Randomized-response-design antwoorden,zouden zijn, zou de kans op overtreding van een bepaalde regel als volgt tot stand
komen:
P(2,3,4) = 1/6 en P(5,6,7,8,9,10) = ¾,
dus
P(ja) = 1/6 + ¾*P(regelovertreding),
zodat
P(regelovertreding) = 4/3*[P(ja) – 1/6].

2

Indien deze er er niet zouden zijn, zou een schatting van P(ja) gelijk zijn aan:

Schatting P(ja) = (aantal ja-antwoorden)/(totaal aantal respondenten).

(1)

Nu er sprake is van mensen die de Randomized response procedure niet hebben gevolgd,
dient het totaal aantal respondenten hiermee verminderd te worden. Stel het geschatte
percentage van die categorie is 10 %, dan wordt:
Schatting P(ja) = (aantal ja-antwoorden)/(90 % van totaal aantal respondenten).
(2)
Dit laat zien dat de schattingen op regelovertreding omhoog gaan door rekening te houden
met de aanwezigheid van respondenten die niet volgens het Randomized-response-design
antwoorden.
Het model maakt geen onderscheid tussen respondenten die randomised response niet
snappen en respondenten die zich niet veilig genoeg wanen. Het model licht een deel van
die respondenten er uit die systematisch ‘nee’ hebben gezegd. Dus de respondenten die RR
niet snappen zitten alleen in onze kans voor “nee-zeggen” als niet-snappen leidt tot systematisch ‘nee’ zeggen.
Kunnen de voorliggende schattingen, die gebaseerd zijn op de respondenten die het Randomized-response-design wel volgen, nu nog steeds onderschattingen zijn? Er zijn twee redenen die er toe kunnen leiden dat de voorliggende (dus voor degenen die niet volgens het
Randomized-response-design antwoorden) gecorrigeerde schattingen nog steeds een onderschatting laten zien.
In de eerste plaats weten we niet wat het percentage regelovertreders is binnen die categorie. Door schattingen met formule (2) te berekenen nemen we feitelijk aan dat binnen die
categorie de kans op regelovertreding identiek is aan die van de degenen die wel volgens het
Randomized-response-design antwoorden. Indien er echter onder de eerstgenoemde categorie een grotere kans is op regelovertreding, dan zijn de gerapporteerde kansen nog steeds
te interpreteren als onderschattingen. In dit licht zijn resultaten van belang uit Bockenholt
en Van der Heijden (2007)9 die laten zien dat voor de WAO in POROSZ 2 er een relatie is
tussen het zijn van bedrieger enerzijds en het minder goed begrijpen van de instructies en
het hebben van een lage opleiding anderzijds. Uit de voorliggende POROSZ 3 rapportage
blijkt echter het tegenovergestelde voor de variabele opleiding: voorzover er relaties zijn
tussen regelovertreding en opleiding, overtreden juist mensen met een hogere opleiding
vaker een regel. Dit maakt het minder aannemelijk dat de groep die niet volgens het Randomized-response-design antwoordt voor een groter deel bestaat uit mensen die regel overtreden dan de mensen die het Randomized-response-design hebben gevolgd. Wij concluderen daarom voorzichtig dat een interpretatie als onderschatting ten gevolge van een overschot aan regelovertreders onder de degenen die niet volgens het Randomized-responsedesign antwoorden niet waarschijnlijk is.

9

Bockenholt, U. & Van der Heijden, P.G.M. (2007). Item Randomized-Response Models for Measuring
Noncompliance: Risk-Return Perceptions, Social Influences, and Self-Protective Responses. Psychometrika, 72, (pp. 245-262) (18 p.).

3

In de tweede plaats is het mogelijk dat respondenten wel het Randomized-response-design
volgen indien zij geforceerd ‘ja’ dienen te zeggen (d.w.z. bij een worp 2, 3 of 4) maar niet het
Randomized-response-design volgen indien zij eerlijk dienen te antwoorden (d.w.z. bij een
worp 5, 6, 7, 8, 9 of 10) en een regelovertreding zouden dienen toe te geven: in dit laatste
geval liegen ze. Een dergelijke overtreding van het Randomized-response-design is in zijn
algemeenheid door het model heel moeilijk op te sporen (het kan leiden tot een schending
van het Rasch deel van het model), en niet indien dit vooral optreedt bij de regelovertredingen met een relatief lagere prevalentie (dan is het Rasch deel van het model niet geschonden). Wij hebben geen aanwijzingen of dergelijke overtredingen van de Randomized response procedure wel of niet plaatsvinden. Indien zij echter geregeld plaatsvinden, dan leidt dit
voor de betreffende regelovertreding tot een onderschatting.

4