Toekomst­
agenda
Groningen
Den Haag/Groningen,
3 februari 2021

Toekomst­agenda Groningen

2

Inhoud
1 Inleiding

3
3
3

2 Toekomstagenda Groningen

4
4
5
6

3 Lijn 1: Woningbouw & leefbaarheid

8
8
11
12

4 Energietransitie: Groningen als koploper

13
13
15
16

5 Regionale economie

17
17
19
21

1.1
1.2

Aanleiding
Opbouw toekomstagenda en leeswijzer

2.1 Een duurzame toekomst voor Groningen
2.2 De inzet: een extra investering met een concrete toekomstagenda
2.3 Borging van de samenwerking in een langjarig partnerschap

3.1 Algemene beschrijving thema
3.2 Beschrijving afspraken
3.3 Samenhang tussen afspraken en borging langjarig partnerschap

4.1 Algemene beschrijving thema
4.2 Beschrijving afspraken
4.3 Samenhang tussen afspraken en borging langjarig partnerschap

5.1 Algemene beschrijving thema
5.2 Beschrijving afspraken
5.3 Samenhang tussen afspraken en borging langjarig partnerschap

Toekomst­agenda Groningen

3

1 Inleiding
1.1 Aanleiding
Op 6 november 2020 zijn er bestuurlijke
afspraken gemaakt over de versterkings­
opgave. Door de uitvoering van die
afspraken kan iedereen veilig wonen,
werken en naar school gaan in
Groningen. Ook wil de Nederlandse
overheid zich inspannen om bij te dragen
aan een duurzame toekomst voor de
regio. Daarom is op 6 november ook
afgesproken dat naast de investeringen
in woningen en integrale programma’s
nadere bestuurlijke afspraken worden
gemaakt op kabinetsniveau, waarin
Rijk en Regio samenwerken aan een
toekomst­agenda Groningen. Inzet van
deze toekomstagenda is de economische
en duurzame ontwikkeling van de regio
door het maken van concrete afspraken
over de thema’s woningbouw, energie­
transitie en regionale economie, om
de beschikbare middelen, expertise en
samenwerking zo effectief mogelijk in te
zetten, in samenhang met beleid van de
verschillende overheden, de ontwikkeling
van Groningen als NOVI-gebied en het
Nationaal Programma Groningen. Rijk en
regio blijven met elkaar in gesprek over
de verdere ontwikkeling van Groningen,
en agenderen hier de relevante thema’s
voor.

1.2 Opbouw toekomstagenda
en leeswijzer
De uitvoeringsagenda bestaat grofweg
uit twee delen:
• Deel I (hoofdstuk 2): Bestuurlijke kop
•	Deel II (hoofdstuk 3 t/m 5):
Afspraken tussen Rijk en regio
De bestuurlijke kop vertelt de inhoudelijke
logica achter en samenhang van de
uitvoeringsagenda Groningen. Daarmee
wordt direct het perspectief geschetst
waar de uitvoeringsagenda een bijdrage
aan zal leveren. In de bestuurlijke kop
wordt ook aangegeven hoe de afspraken
op lange termijn wordt geborgd.
De afspraken betreffen concrete
afspraken op de thema’s Woningbouw
& Leefbaarheid (hoofdstuk 3), Energie­
transitie (hoofdstuk 4) en Regionale
Economie (hoofdstuk 5). Het gaat om
afspraken bestaan hoofdzakelijk uit
het toegankelijk maken van bestaande
middelen, samenwerkingsafspraken
en het positioneren van Groningen
op de korte en lange termijn. Bij alle
hoofdstukken zal ook worden ingegaan
hoe de samenwerking op lange termijn
wordt geborgd.

Toekomst­agenda Groningen

4

2 Toekomstagenda
Groningen
2.1 Een duurzame toekomst
voor Groningen
Voor een duurzame ontwikkeling van
de regio met nieuwe kansen om een
substantiële bijdrage te leveren aan
nationale opgaven is het nodig om
als Rijk en regio samen te werken
en te investeren in de toekomst van
Groningen. De regio Groningen heeft
veel potentie. Groningen is de zesde
stad van Nederland en is een van de
snelst groeiende steden van Nederland.
Het buitengebied is krachtig met mooie
dorpen en steden, innovatieve agrariërs
en veel aandacht voor leefbaarheid. De
universiteit, hogeschool en belangrijke
kenniscentra (bijv. het VN-kenniscentrum
voor klimaatadaptatie) vormen samen
met het bedrijfsleven een broedplaats
voor talent, innovatie en startups.
Energie, Healthy Ageing en digitalisering
zijn sterke sectoren waarin Groningen
de potentie heeft om (inter)nationaal te
scoren en koploper te zijn in de energie­
transitie. De chemische industrie loopt
voorop in vergroening en verduur­
zaming. Tegelijkertijd spelen een aantal
nationale opgaven in Groningen met
een grote urgentie. Op geen andere plek
liggen groei en krimp zo dicht bij elkaar.
Nergens in Nederland is de urgentie
van het gas af te gaan zo groot als in
Groningen en nergens zijn de ambities
om deze transitie te versnellen zo hoog.

Het aantrekkelijke vestigingsklimaat rond
de stad Groningen en het havencluster
Eemshaven/Delfzijl zijn groeibriljanten
die met een verbeterde bereikbaarheid
(zowel regionaal als met de Randstad
en Duitsland) nog beter tot ontwikkeling
kunnen komen. We onderschrijven
het belang van goede verbindingen
voor zowel goede bereikbaarheid van
de regio als bereikbaarheid binnen de
regio. Dit vraagt om investeringen in het
versterken van deze bereikbaarheid over
spoor, weg en water. De focus ligt op
het ontwikkelen van een robuust, veilig,
slim en duurzaam multimodaal mobili­
teitssysteem in de regio en de stad en
tussen de regio, de Randstad en overige
economische kernzones in Nederland
en Duitsland. Een deel van de opgave is
opgenomen in het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport
(MIRT).
Rijk en regio investeren daarom samen
in Groningen. Door de komende jaren
structureel samen werk te maken van het
realiseren van de potentie van de regio
en het oplossen van de maatschappe­
lijke opgaven, kunnen we Groningen
hernieuwd perspectief bieden en kan
Groningen een substantiële bijdrage
leveren aan (inter)nationale opgaven.

Toekomst­agenda Groningen

2.2 De inzet: een extra
investering met een concrete
toekomstagenda
Een duurzame toekomst voor
Groningen vereist zowel versterking
van het vestigings­klimaat (wonen en
leefbaarheid) als het verder stimuleren
van de regionale economie, in het
bijzonder door kansen met betrekking
tot de energietransitie te verzilveren. In
Groningen willen we de grote transities
maatschappelijk en economisch
laten renderen. Om tot betekenisvolle
samenwerking en investeringen te
komen die hieraan bijdragen, wordt de
Toekomstagenda Groningen opgesteld.
Daarin maken Rijk en Regio concrete
afspraken om de beschikbare capaciteit
en middelen zo effectief mogelijk in te
zetten, in samenhang met beleid van de
verschillende overheden, de ontwikkeling
van Groningen als NOVI-gebied en het
Nationaal Programma Groningen. Deze
afspraken zijn concreet en dienen als
extra perspectief. Deze toekomstagenda
is daarbij pas het begin: Rijk en regio
gaan een langjarig partnerschap aan
om ook toekomstige uitdagingen ook
samen op te pakken. Op die manier
zetten Rijk en Regio een kansrijk
toekomst­perspectief neer en helpen we
Groningen versneld verder. Dat doen we
langs de volgende lijnen:

5

Lijn 1: We versterken de woningbouw
en de leefbaarheid
Met betrekking tot wonen kent
Groningen grote uitdagingen. Een
oververhitte woningmarkt in de stad
Groningen, krimpproblematiek in het
oosten en noorden van de provincie
en grootstedelijke problematiek in
kwetsbare wijken. We zetten in op het
goed accommoderen van de krimp- en
woningbouwopgave en de leefbaarheid
in kwetsbare wijken.
Lijn 2: We zetten in op Groningen als
koploper in de energietransitie
Groningen is belangrijk voor de
Nederland. Zo bouwt Groningen aan een
groene waterstof economie en verduur­
zaming van de gebouwde omgeving.
Momenteel levert de regio een groot deel
van de nationale (fossiele en duurzame)
energie. Nederland heeft als doel om in
2050 duurzaam en CO2 -neutraal te zijn.
Groningen loopt hier in haar ambities
op vooruit en wil met het Noorden
dé energieregio van Nederland te
worden. Zo wil de stad Groningen wil
in 2035 CO2 -neutraal zijn en heeft de
provincie de ambitie dat het OV in 2035
emissieloos is. Groningen ontwikkelt zich
van gaswinningsgebied naar dé kennisen innovatieregio voor de energie- en
warmtetransitie. Met alle andere energie
ontwikkelingen kunnen veel banen in
de energiesector behouden blijven én
creëren we nieuwe werkgelegenheid.
Tot slot wordt de uitrol van de investe­
ringsagenda waterstof een belangrijke
pijler voor de energievoorziening van
de toekomst: met opslag van energie,
mobiliteit en waterstof als bron voor de
industrie.

Toekomst­agenda Groningen

Lijn 3: We versterken het vestigingsklimaat voor een stabiele regionale
economie
De potentie van Groningen is groot,
mits de belangrijkste randvoorwaarden
worden ingevuld voor een regionale
economie die klaar is voor de toekomst.
Daarom werken het bedrijfsleven en
overheden samen om werknemers op te
leiden voor de banen van de toekomst
en weerbare arbeidsmarkt en stimuleren
we het MKB en de agrarische sector
vanuit de bestuurlijke afspraken. Ook
liggen er kansen op het gebied voor
samenwerking op de andere sterke
sectoren, zoals Healthy Ageing en digi­
talisering die nog nader moeten worden
verkend.

6

2.3 Borging van de
samenwerking in een
langjarig partnerschap
Met deze toekomstagenda staan
we aan het begin van een langjarige
samenwerking tussen Rijk en regio op
het gebied van Wonen & Leefbaarheid,
Energietransitie en Regionale Economie.
De afgelopen periode heeft het Rijk zich
ingespannen om samen met de regio de
kansen in Groningen te verzilveren voor
deze verschillende onderwerpen. Ook de
komende jaren zal ze dat blijven doen.
Tegelijkertijd levert de regio een grote
bijdrage aan het realiseren van Rijks­
doelstellingen, door bijvoorbeeld voorop
te lopen in de energietransitie of als

Het Rijk en de Regio Groningen gaan een langdurig partnerschap aan:
de Toekomstagenda Groningen. Beeld van het festival Grasnapolsky in Scheemda
(Foto Stella Dekker, 2019), in de vroegere strokartonfabriek De Toekomst bij Scheemda.

Toekomst­agenda Groningen

voorbeeld te dienen voor de rest van het
land als het gaat om het oplossen van
krimpproblematiek.
Het langjarig partnerschap tussen Rijk
en regio borgen we door de afspraken
met een ruimtelijke component in
deze uitvoeringsagenda onderdeel te
maken van het plan van aanpak voor
NOVI-gebied Groningen. Daarmee
blijven Rijk en regio aan elkaar
verbonden, ook in nieuwe Haagse
verhoudingen met de komst van een
nieuw kabinet. Ook koppelen we nieuwe
afspraken aan lopende partnerschappen
waarin ambtenaren van Rijk en regio
al succesvol met elkaar samenwerken,
zoals op waterstof en de warmtetransitie
en waar nog onvoldoende samenwerking
is gaan we nieuwe partnerschappen aan.

7

Sommige onderdelen en thema’s
uit de Toekomstagenda Groningen
kennen echter ook eigen processen en
procedures, zoals het MIRT, het NPG of
besluitvorming in Brussel. Overeenkomst
tussen deze onderdelen en thema’s is
wel dat zij allen betrekking hebben op
dezelfde regio en het in dat verband ook
voor de hand ligt deze in samenhang
te bespreken. Met deze Toekom­
stagenda wordt geen parallel spoor
gecreëerd maar wordt voor de thema’s
de regio betreffend met inachtneming
van bestaande processen en
procedures integraal en in samenhang
besproken. Het partnerschap betekent
dat Rijk en regio zich in deze verschil­
lende processen actief inzetten voor
realisatie van de toekomstagenda. De
thema’s zoals benoemd in de toekomst­
agenda hebben een dusdanige impact
op het toekomstperspectief van de regio
en voor het adresseren van nationale
opgaven dat integraal strategisch overleg
op bestuurlijk niveau gerechtvaardigd is.
Rijk en regio spreken over 6 maanden de
uitwerking en voortgang van de onder­
scheiden onderdelen van de toekomst­
agenda te bespreken in een bestuurlijk
overleg op met relevante bestuurlijke
afvaardiging op kabinetsniveau.

Toekomst­agenda Groningen

8

3 Lijn 1:
Woningbouw &
leefbaarheid
3.1 Algemene
beschrijving thema

Met het Nationaal Programma
Groningen zetten we reeds in om
Groningen een regio te maken waar
het goed wonen, werken en recreëren
is. Maar met betrekking tot wonen kent
Groningen grote uitdagingen. Aan de
ene kant is de woningmarkt in de stad
Groningen oververhit en moeten er de
komende jaren 20.000 woningen worden
bijgebouwd. Aan de andere kant speelt
in het oosten en noorden van Groningen
krimpproblematiek die voorzieningen en
leefbaarheid onder druk zetten. En dan
is er ook nog stedelijke problematiek in
Groningen-Noord en Hoogezand waar
onder andere verpaupering, een lage
sociaaleconomische status en crimina­
liteit steeds meer hand in hand gaan.
Naast de grootstedelijke problematiek
en de krimp hebben we ook oog voor
problematiek in kleinere steden als
Hoogezand, Veendam, Stadskanaal en
Winschoten. Dit vraagt om intensieve
samenwerking tussen Rijk en regio
in deze uitvoeringsagenda waar het
gaat om deze onderwerpen. Uiteraard
proberen we daar nu al stappen in te
zetten, maar ook in de nieuwe kabinets­
periode blijven Rijk en regio elkaar

op deze onderwerpen vinden. Waar
mogelijk doen we dit integraal zoals
in het langjarige partnerschap van de
uitwerking van Groningen als NOVIgebied.
Krimp
De Groningse krimpregio’s (OostGroningen, Eemsdelta en Het Hogeland)
hebben en krijgen te maken met
uitdagingen vanwege de (toekomstige)
bevolkingsdaling en de daarbij komende
druk op de vitaliteit van voorzieningen
en opgaven op de woningmarkt. Zonder
interventie wordt in deze regio’s niet
tot een vergelijkbare vernieuwing,
kwaliteits­verbetering en verduurzaming
van het woningbestand als gemiddeld
in Nederland gekomen. De praktijk is
dat vanwege de lage woningprijzen in
deze regio’s het realiseren van nieuwe
woningen financieel minder aantrek­
kelijk is waardoor de nieuwbouw hier
fors achterblijft bij andere delen van
Nederland. Het gevolg is dat kwaliteits­
vraag minder goed bediend wordt. Naast
deze fysieke opgave is er een opgave om
het voorzieningenniveau en daarmee de
leefbaarheid in Groningse krimpregio’s
op peil te houden.

Toekomst­agenda Groningen

Rijk en Regio spreken af gezamenlijk
de Groningse krimpproblematiek in
Oost-Groningen, Eemsdelta en Het
Hogeland te adresseren in de uitvoe­
ringsagenda Groningen en hierbij in te
zetten op een integrale aanpak van de
uitdagingen en kansen in de krimpregio’s
met als belangrijke focus op A. de
woningmarktopgaven (waaronder de
benodigde kwaliteitsverbetering) en B.
de toegankelijkheid/nabijheid van voor­
zieningen voorzieningenniveau in relatie
tot leefbaarheid.

9

voeten te geven. Rijk en Regio maken
afspraken om de deze woningbouw­
opgave substantieel te versnellen.
Kwetsbare wijken – wijkvernieuwing
In zowel stad als regio zijn kwetsbare
gebieden, in steden en dorpen. In die
gebieden is sprake van een kwalitatief
laagwaardige en energetisch slechte
woningvoorraad en sleetse openbare
ruimte. In de wijk- en dorpsver­
nieuwing worden deze opgaven
reeds geadresseerd, waar mogelijk

Toekomstige woningbouw in de stad Groningen: de nieuwe wijk
Stadshavens, aan het Eemskanaal. Impressie: Gemeente Groningen

Woningbouw Stad
De stad Groningen is een van de snelst
groeiende steden van Nederland met
grote druk op de woningmarkt. Tot 2030
moeten er 20.000 nieuwe woningen
worden gebouwd waarvan een groot
deel binnenstedelijk op inbreidings­
locaties. In januari 2019 heeft de
gemeente Groningen als eerste stad
in Nederland een woondeal afgesloten
met het Rijk om deze opgave handen en

is samenhang met opgaven in het
sociaal domein, maar middelen blijven
ontoereikend. Rijk en Regio willen deze
kwetsbare gebieden stevig adresseren
met een integrale aanpak met zowel
aandacht voor de fysieke aspecten
(herstructurering, aardgasvrije wijken)
als de sociale aspecten (sociaal-eco­
nomische status bewoners, veiligheid,
economie).

Toekomst­agenda Groningen

Sociaal Domein
In de regio Groningen is een
stapeling van sociaal economische
factoren die zorgen voor een lage
sociaal economische status meer en
zwaarder zorg­gebruik en daarmee
hogere kosten dan in de rest van
Nederland. In stad en regio is sprake
van bovengemiddelde armoede en
kansen­ongelijkheid. 5 van de 10
gemeenten (in Nederland) met de
laagste kansen liggen in Groningen,
met Midden-Groningen op plek twee.
Daarmee is er sprake van intergeneratio­
nele armoede, een verhoogd percentage
van kinderen dat op groeit in een gezin
met uitkering en zeer hoge vraag naar
jeugdzorg en een ongezonde leefstijl.

10

De plek van je wieg mag niet je kansen
in het leven bepalen, maar doet het
al te vaak. Met wijk- en dorpsvernieu­
wing probeert de regio deze complexe
en langdurige problematiek integraal
aan te pakken, dicht bij de mensen met
gerichte interventies. Echter, deze compl
exe opgave gaat de (financiële) capaciteit
en sturingsmogelijkheden van de
gemeenten te boven. Tegelijkertijd is er
in Groningen een krachtige preventieco­
alitie van kennisinstellingen, maatschap­
pelijke organisaties en uitvoeringspart­
ners om de transformatie innovatief door
te zetten. Rijk en regio gaan in gesprek
waar er belemmeringen zijn om daarop
innovatieve werkwijzen toe te passen.

Aan de westkant van de stad Groningen, op het terrein van de vroegere suikerfabriek,
verrijst de nieuwe wijk De Suikerzijde. Impressie: Gemeente Groningen.

Toekomst­agenda Groningen

3.2 Beschrijving afspraken
Krimp
•	Rijk en regio spreken af dat de
gemeenten in de krimpregio’s (Het
Hogeland, Eemsdelta en gemeenten
in Oost-Groningen) betrokken worden
bij de uitwerking van het Volkshuis­
vestingsfonds (VHF). Vanuit de
gemeenten met aardbevingsproble­
matiek kan kennis geleverd worden
over hun specifieke ervaring met de
herstructureringsaanpak.
•	Rijk en regio spreken af dat de
regio vanuit het NPG, de regiodeal
Oost-Groningen, transitiefonds
particuliere woningvoorraad en
gemeentelijk RO budget waar mogelijk
co-financiert. Tijdspad: 10 jaar.
•	Rijk en regio spreken af te verkennen
welke voorzieningen in stand moeten
blijven om een basisvoorzieningen­
niveau (scholen, zorg, bibliotheken,
sport, cultuur) te garanderen, en welke
instrumenten/middelen daarvoor nodig
zijn. Hier ligt een koppeling met de
ontwikkelstrategieën en het toekomst­
perspectief van de NOVI. Er kan hierbij
ook gekeken worden naar de lessen
uit Duitsland en mogelijke andere EU
landen.
•	Rijk en regio spreken af om de kansen
die zich voordoen op bijvoorbeeld het
volkshuisvestingsfonds, transformatie­
faciliteit, kabinetsfiche, nieuw Regeer­
akkoord samen op te pakken ten einde
een bijdrage voor de krimpregio’s in
Groningen hieruit te effectueren.
•	Rijk en Regio spreken af om deze
samenwerking langjarig vorm te geven.
Dit betekent dat bestaande contacten
worden geïntensiveerd, maar ook
dat deze aanpak zijn beslag krijgt in
Groningen als NOVI-gebied en de
omgevingsagenda Noord (welke een
horizon heeft tot 2050).

11

Woningbouw
•	Rijk en regio maken afspraken over de
inzet van het Expertteam Woningbouw
en overige expertise BZK ten behoeve
van kansrijke aanvragen voor de
2e tranche Woningbouwimpuls
ten behoeve van Stadshavens en
Suikerzijde en voor de 3e/4e tranche
Woningbouwimpuls voor EKZ4 en
Stationsgebied-Zuid.
•	Rijk en regio maken afspraken over
de uitwerking van de prioritaire
woningbouwgebieden Suikerzijde
en Stadshavens zoals aangegeven in
de NOVI.
•	Rijk en regio maken afspraken over
de uitvoering van de verstedelijkings­
strategie in de Regio Groningen-Assen.
Kwetsbare wijken - wijkvernieuwing
•	Rijk en regio spreken af gezamenlijk
inzet te plegen om:
	-	Aandacht te hebben voor kwetsbare
stedelijke gebieden in Groningen
op het gebied van veiligheid,
leefbaarheid, duurzaamheid, sociale
economische status van bewoners en
wonen.
	-	Met behulp van huidige beleids­
instrumenten (citydeals, woondeals,
regiodeals, NPG etc.) te werken
aan een gebiedsgerichte aanpak
en zorgdragen dat huidige en
toekomstige Rijksinstrumentarium
aansluit bij de integrale opgave
waar gezamenlijk meerjarig op
samengewerkt wordt.
	-	De kansen die zich voordoen op deze
terreinen (bijvoorbeeld het volkshuis­
vestingsfonds, transformatiefaciliteit,
kabinetsfiche, nieuw Regeerakkoord)
samen op te pakken teneinde een
bijdrage voor Groningen hieruit te
effectueren.

Toekomst­agenda Groningen

	-	In de uitwerking en operationali­
sering van Rijkstrajecten in relatie
tot Groningen zal zoveel mogelijk
synergie en koppelkansen worden
gezocht.
•	Rijk en Regio spreken af om deze
samenwerking langjarig vorm te geven.
Dit betekent dat bestaande contacten
worden geïntensiveerd, maar ook
dat deze aanpak zijn beslag krijgt in
Groningen als NOVI-gebied (welke
een horizon heeft tot 2050).
•	Met kwetsbare stedelijke gebieden
(zoals hierboven beschreven) worden
specifiek bedoeld: Groningen-Noord,
Beijum/Lewenborg en Hooge­
zand-Sappemeer.
Sociaal Domein
•	Rijk en regio gaan in gesprek waar
er belemmeringen zijn om daarop
innovatieve werkwijzen toe te passen.
Erfgoed, Landschap en ruimtelijke
kwaliteit
•	Rijk en regio zetten de goede
samenwerking op ruimtelijke kwaliteit,
erfgoed en landschap voort. Deze
meerjarige en duurzame inzet komen
tot uiting in onder meer het NPG,
erfgoedprogramma en NOVI gebied
Groningen. We houden hierbij rekening
met de kwaliteiten van ons landschap
zoals het Werelderfgoed Waddenzee.

12

3.3 Samenhang tussen
afspraken en borging langjarig
partnerschap
Met dit pakket aan maatregelen zetten
Rijk en regio zich nu in voor extra
woningbouw, het opvangen van de
gevolgen van krimp en het aanpakken
van de stedelijke problematiek.
Het belang hierbij is wel dat deze
uitdagingen integraal en langjarig
worden opgepakt. Daarom zullen deze
ook een plek krijgen in de uitwerking
van Groningen als NOVI-gebied. Dit
zorgt ervoor (samen met het feit dat de
uitdagingen op het gebied van wonen en
leefbaarheid in Groningen zullen worden
geadresseerd bij een nieuw kabinet)
dat Rijk en regio hier ook de komende
periode op samen zullen werken. Ook
lopen er andere processen (Omgevings­
agenda Noord-Nederland, Verstede­
lijkingsstrategie Groningen-Assen
Regiodeals Groningen-Noord en
Oost-Groningen) waarin deze afspraken
worden betrokken.

Toekomst­agenda Groningen

13

4 Energietransitie:
Groningen als
koploper
4.1 Algemene
beschrijving thema
Op één onderdeel zal er de komende
jaren met name veel gaan veranderen
en dat is wat er in de plaats gaat komen
van het Groningse aardgas. Weinig
andere regio’s in Nederland worden zo
direct geraakt door de gevolgen van
de energietransitie als Groningen. Het
dichtdraaien van de gaskraan vraagt
naast alternatieve warmtebronnen
ook om innovatieve industrieën, het
creëren van nieuwe arbeidsplaatsen en
passende educatie die mensen daarvoor
opleidt en omschoolt. Groningen heeft
dan ook hoge ambities: voorop (blijven)
lopen in de energietransitie, dit laten
zien met de uitrol van een waterstof
ecosysteem, vergaande elektrificatie en
de warmtetransitie. We onderschrijven
het belang van de (transformatie van)
industrieterreinen in de stad Groningen
en de regio, zoals bij Veendam en
Stadskanaal. Om dit te laten zien zijn
concrete projecten, expertise en publiekprivate financiering nodig. Dat vraagt
om intensieve samenwerking tussen
Rijk en regio in deze uitvoerings­agenda
waar het gaat om deze onder­werpen,
zodat Groningen de rol van koploper kan
vervullen. Uiteraard proberen we daar
nu al stappen in te zetten, maar ook in
de toekomst en de nieuwe kabinets­

periode blijven Rijk en regio elkaar op
deze onderwerpen vinden, onder andere
in het langjarige partnerschap.
De Noordzee gaat een belangrijke rol
spelen bij het verduurzamen van de
Nederlandse energiemix. Het Rijk kent
de belangrijke positie, de ambities en
de gunstige uitgangspunten van de
provincie Groningen om bij te dragen
aan de toekomstige energievoorziening
en betrekt deze nadrukkelijk bij het
zoeken naar nieuwe windenergiegebieden op zee voor de periode tot
en na 2030. In deze zoektocht bekijkt
het Rijk dan ook met een positieve
grondhouding de mogelijkheden voor
(het aanlanden van) windenergie boven
Groningen om perspectief te kunnen
bieden aan de regio op het gebied
van elektrificatie van de industrie en
waterstof. Rijk en regio zien ernaar uit
om in het proces naar het Programma
Noordzee 2022-2027 de beleidskeuzes
en ambities waarin er sprake is van
wederkerigheid, gezamenlijk verder
gestalte te geven.

Toekomst­agenda Groningen

Waterstof
De uitrol van het investeringsplan
waterstof wordt een belangrijke pijler
voor de energievoorziening van de
toekomst: met versneld meer opwek
van duurzame energie, met opslag
van energie, emissieloze mobiliteit en
waterstof als bron voor de industrie in
de Eemshaven en Delfzijl. Doel van het
investeringsplan is het opzetten van
een volwaardig waterstofecosysteem
in Noord-Nederland. Noord-Nederland
heeft de potentie en de eigenschappen
die nodig zijn voor het opzetten van een
waterstofecosysteem:
•	Ruimte voor versneld wind op zee
•	Ruimte voor electrolysers in de
Eemshaven
•	Ruimte voor opslag in zoutcavernes

14

•	Ruimte voor transport in het gasnet
•	Ruimte voor gebruik van waterstof in
de (bestaande en nieuwe) industrieen zware transportsector
•	Ruimte voor human capital, voor kennis
en innovatie
Dit maakt Noord-Nederland zeer kansrijk
voor het realiseren van een systeem­
transitie. Hiermee kan een belangrijke
bijdrage worden geleverd aan het halen
van de klimaatdoelen voor Nederland
als geheel, competitief voordeel in
Europa (tijdens het opstarten Nederland/
Groningen als gids; op lange termijn
in een importsysteem als kennis en
innovatiehub). Bovendien biedt het een
groen groeiperspectief voor de regio.

De haven van Delfzijl loopt voorop in de verduurzaming van de industrie.
Foto: Koos de Wit

Toekomst­agenda Groningen

Warmtetransitie
Zoals gezegd, nergens wordt de urgentie
om van het gas af te gaan zo gevoeld
als in Groningen. En nergens zijn de
ambities om dit te realiseren zo hoog
als in Groningen. Daarom zetten rijk en
regio in op het versnellen van de ener­
gietransitie in de gebouwde omgeving in
Groningen zodat Groningen koploper in
de energietransitie wordt. Naast investe­
ringen en het ontwikkelen van een tran­
sitiecentrum Groningen is er behoefte
aan experimenteerruimte om de warmte­
transitie in, met name de stad Groningen,
verder te brengen. Dit gaat specifiek over
innovatie en in kaart brengen warmte­
bronnen.
Verduurzaming industrie
De industrietafel Noord Nederland heeft
als eerste in Nederland een ambitieus
plan op tafel gelegd om in 2050 geen
CO2 meer uit te stoten of zelfs netto
gebruiker van CO2 te worden. De
bestaande industrie investeert daarvoor
honderden miljoenen in grensver­
leggende industriële projecten (o.a.
procesinnovatie en elektrificatie).

4.2 Beschrijving afspraken
Waterstof
•	Rijk en regio spreken af dat er circa
50 mln. subsidie gaat naar de realisatie
van het DJEWELS project, mits de
staatssteuntoets wordt doorstaan.
•	Rijk en regio spreken af om in een serie
sessies de mogelijkheden te verkennen
voor de realisatie van het Noordelijke
waterstofinvesteringsplan. Hierbij
wordt gekeken naar wind-op-zee,
infrastructuur, projectondersteuning en
meer in relatie tot waterstof.

15

•	Rijk en Regio spreken af gezamenlijk
de realisatie van een European Centre
of Expertise on Clean Hydrogen te
verkennen, waaronder de mogelijk­
heden in Europees verband (bijvoor­
beeld via deelname aan Horizon Europe).

Samen met de haven van Delfzijl speelt de Eemshaven
een sleutelrol in de energietransitie. Foto: Stella Dekker

•	Verder staan er al een aantal werk­
afspraken tussen EZK en (partijen uit)
de regio:
	-	Ten aanzien van North2 stelt het
consortium momenteel een notitie
op met door hen geïdentificeerde
beleidsbehoeften, met het oog op
een beoogde haalbaarheidsstudie.
	-	Ook ligt er een afspraak over het
ontwikkelen van het windenergiege­
bied Ten noorden van de Wadden­
eilanden gelegen naast windpark
Gemini, met een netaansluiting die
aanlandt in Eemshaven
	-	Ten slotte zijn er een aantal concrete
waterstofprojecten in beeld voor de
IPCEI, waarover EZK in gesprek gaat
met de betreffende partijen, andere
lidstaten en de Europese Commissie.

Toekomst­agenda Groningen

Warmtetransitie
Voortzetting van bestaande
samenwerking
•	Rijk en regio geven aan actief te
blijven inzetten op de al lopende
samenwerking.
WTCG
•	Rijk en regio spreken af samen te
werken aan de warmtetransitie in het
Warmtetransitie Centrum Groningen
(WTCG), door het bundelen en
agenderen van lokale uitdagingen
waar gemeenten tegen aanlopen bij
het opstellen en uitvoeren van hun
wijkplannen.
	-	Zij zullen gezamenlijk een
actiea­genda op te stellen op waarbij
ieder vanuit zijn eigen rol kan
bijdragen aan een versnelling van de
transitie in Groningen.
Versnelling ontwikkeling hoge
temperatuur warmteopslag
•	Rijk en regio spreken af de mogelijke
effecten van hoge temperatuur
warmteopslag mee te nemen in het
kader van Kennisprogramma Effecten
Mijnbouw (KEM)
	-	Vanuit het Rijk en de regio zal voor
de begeleiding hiervan capaciteit
beschikbaar worden gesteld.
	-	Bij de herijking van het vergunnin­
genstelsel voor mijnbouw zal door
het Rijk samen met de regio naar
de bevoegdheidsverdeling gekeken
worden mede ten aanzien van
warmteopslag in de lagen dieper
dan 500 m.
Aardgasvrije wijken
•	Om de koplopserspositie van Groningen
op het gebied van energietransitie en in
het bijzonder zijn positie op het gebied
van aardgasvrije wijken te bevorderen
is de minister van BZK in gesprek met

16

vier gemeenten, met als doel vier extra
wijken op te nemen in het programma
aardgasvrije wijken, waardoor in totaal
€ 18,3 mln. extra wordt geïnvesteerd
in Groningen. De aanvragen vormen
de basis voor deze gesprekken. Naar
verwachting de wijken definitief zullen
worden gehonoreerd in het eerste
kwartaal van 2021.
•	Rijk en regio spreken af dat het Rijk
voorwaardelijk 18,3 miljoen extra
middelen toekent aan aardgasvrije
wijken in het bevingsgebied.
Zonnedorpen

Loppersum

5,2 miljoen

Krewerd, Godlinze,
Holwierde

Delfzijl

5,1 miljoen

Steendam,
Tjuchem

MiddenGroningen

4,0 miljoen

Zuidwolde

Het Hogeland

4,0 miljoen

4.3 Samenhang tussen
afspraken en borging langjarig
partnerschap
Met dit pakket aan maatregelen zetten
Rijk en regio zich nu in voor een
innovatieve economie, verduurzaming
van energie, nieuwe werkgelegenheid
en de positionering van Groningen als
koploper in de energietransitie. Het
belang hierbij is wel dat deze uitdagingen
integraal en langjarig worden opgepakt.
Innovatieve technieken staan nog in hun
kinderschoenen, waardoor investeringen
gepaard gaan langjarige samenwer­
kingstrajecten. Transities gaan gepaard
met een lange adem aan persisterende
inzet en afstemming tussen overheid,
bedrijfsleven en bewoners. Daarbij zal
het klimaatvraagstuk ook bij een bij een
volgend kabinet boven aan de agenda
staan. Dit zorgt ervoor dat Rijk en regio
hier ook de komende periode op samen
zullen werken.

Toekomst­agenda Groningen

17

5 Regionale
economie
5.1 Algemene
beschrijving thema
Groningen wil de grote transities
maatschappelijk en economisch laten
renderen. Die ambitie vraagt een
gerichte versterking van de regionale
economie gekoppeld aan bestaande

economie, digitalisering, en natuur­
inclusieve landbouw. Terreinen waar
het Noorden een goede positie heeft
maar die bestendiging behoeft. In
de agrarische sector maken we de
transitie naar natuurinclusieve landbouw
in samenhang met uitdagingen op
het gebied van klimaat. De energie­

Landbouw en duurzame energie bij de Eemshaven. Foto: Johan Bosma

opgaven zoals de verduurzaming van
de agrarische sector, innovatie van
het MKB en een modernisering van
de arbeidsmarkt. Naast uitdagingen
bieden de grote transities kansen voor
nieuwe economie: waterstof, circulaire

transitie biedt naar uitdagingen ook
grote kansen voor het opleiden, omen bijscholen van werknemers in de
regio voor bijvoorbeeld de waterstof­
economie. Daarnaast verkennen we
de kansen voor samenwerking in de

Toekomst­agenda Groningen

18

Sterke sectoren in Delfzijl: chemie en duurzame energie. Foto: Bas Meelker

economische sterke sectoren van de
regio. Rijk en regio gaan een langjarig
partnerschap aan om deze ambitie te
realiseren en de regionale economie te
versterken. Daarbij investeert het Rijk,
vanuit Europese fondsen, circa 500
mln in groene economische groei en
digitale innovaties om de ambities van
Groningen te realiseren.
Opleidingen en Arbeidsmarkt
In Groningen zijn er grote uitdagingen
op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd zijn er
kansen om gericht in te zetten om op te
leiden en om te scholen richting nieuwe
werkgelegenheid in de energietransitie,
gezondheidseconomie en het mkb. Rijk
en regio zetten zich in om de banen die
verloren gaan in de energietransitie op
te vangen en gericht samen te werken
om toekomstbestendige onderwijsfacili­
teiten te realiseren in nauwe relatie met
het bedrijfsleven. Daarbij richten we ons
specifiek op het opleiden en effectief
omscholen van werknemers in sterke en
toekomstbestendige regionale sectoren.

Sterke sectoren: Energie, Healthy
Ageing, Digitalisering en Chemie
Groningen behoort op een aantal
terreinen tot de (inter)nationale top.
Groningen heeft de potentie om de
Nederlandse koploper te worden in de
energietransitie en Europees voorbeeld
te zijn in de waterstofeconomie. Op
het gebied van Healthy Ageing/
LSH worden in brede samenwerking
integrale initiatieven ontwikkeld en
wordt geïnvesteerd in onderzoek en
kennisinfrastructuur. In de chemie
zijn uitdagingen en grote kansen
om verduurzaming te koppelen aan
onderzoek en duurzame werkgelegen­
heid. En de digitale transitie versterkt
de ICT sector en biedt veel kansen op
het snijvlak van de andere topsectoren
health en energie en op het terrein
van cybersecurity en mobiliteit. Rijk
en regio intensiveren waar nodig de
samenwerking op deze terreinen.

Toekomst­agenda Groningen

5.2 Beschrijving afspraken
Opleidingen en Arbeidsmarkt
•	Gezamenlijk integrale plannen voor
MBO-campussen op de Suikerzijde
(circulair/energie), Kardinge (vitaliteit/
gezondheid), Appingedam en
Winschoten op te stellen, met in het
bijzonder aandacht voor de relatie met
het bedrijfsleven en andere onderwijs­
sectoren, Leven Lang Ontwikkelen
trajecten en met zicht op bijdragen
vanuit Rijk en regio in de realisatie.
•	Als eerste stap verkennen BZK, EZK
en OCW mogelijkheden om het
Proef- en Oefencentrum (POCE) in
samenwerking met bedrijfsleven te
realiseren.

19

om een uitvoeringsgroep op te zetten.
Vervolgens, als er mogelijkheden zijn,
er gezamenlijk voor zorgen dat deze
ook wordt gerealiseerd.
Mkb werkplaats en route
•	Rijk en regio sluiten een samen­
werkingsovereenkomst om ten eerste
te kijken welke projecten er al lopen
en welke initiatieven er zijn, om er voor
te zorgen dat de overeenkomsten en
verschillen duidelijk zijn.
•	Ten tweede kunnen Rijk en regio
daarna gezamenlijk verkennen welke
initiatieven er genomen kunnen worden
om onze intentie van opschaling te
kunnen realiseren.

Op de Zernike Campus in de stad Groningen vinden agrarische industrie en hoger
onderwijs elkaar: het fonkelnieuwe innovatiecentrum van Avebe, een wereldwijd
opererende onderneming met haar hoofdvestiging in Veendam. Foto: Avebe

•	Rijk en regio spreken af gezamenlijk
de plannen voor de Scholings­
alliantie Noord uit te werken waarbij
werknemers uit de verschillende
sectoren worden ondersteund in het
om- en bijscholen richting nieuwe en
vervangende arbeidsplaatsen. Er wordt
gezamenlijk verkend wat er nodig is

Kennisprogramma katapult
•	Rijk en Regio zetten een gezamenlijke
werkgroep op om een opschaling
van publiek-private samenwerkingen,
waarin o.a. studenten en kennisinstel­
lingen worden gekoppeld aan MKB’ers,
te verkennen en te initiëren.

Toekomst­agenda Groningen

MKB en Agro
•	Rijk en regio spreken af te komen tot
een actieplan waarmee Groningse
MKB’ers toekomstperspectief kan
worden geboden en worden geholpen
bij toegang tot liquide middelen om te
kunnen investeren. Naast ondersteu­
ning bij het in aanmerking komen voor
schade- en versterkingsregelingen,
kan bij toekomstperspectief worden
gedacht aan innovatie, digitalisering,
expertise of verduurzaming.
	-	Agroprogramma: Rijk en provincie
spreken af om met het agro­
programma een integrale aanpak
te ontwikkelen die tegemoet komt
aan de agrarische sector in het
aard­bevingsgebied en waarbij
wordt gestart met de complexe en
schrijnende gevallen. In een tweede
fase kan eventueel verbreding
worden gezocht in het gezamenlijk
opstellen van een toekomst­pers­pectief voor de agrarische sector
in het aardbevingsgebied.
	-	Biodiversiteit: Rijk en provincie
spreken af om samen te werken aan
een effectieve aanpak voor biodiver­
siteitsherstel met daaraan gekoppeld
een goed toekomstperspectief voor
Groningse boeren (natuurinclusieve
kringlooplandbouw), waarbij gestart
wordt vanuit het Deltaplan Biodiversi­
teitsherstel en het Manifest “Naar
een rijk platteland” (14 partijen doen
een oproep aan de provincie voor
strategie, regie en coördinatie op
biodiversiteitsherstel en transitie naar
een natuurinclusieve landbouw)
	-	 Bodem: Rijk en provincie spreken af
om in het kader van het Nationaal
Programma Landbouwbodems
te werken aan een strategie voor
gezonde en vitale landbouwbodems
in Groningen.

20

	-	Eiwitstrategie: Rijk en provincie
spreken af om de goede samen­
werking in het kader van de nationale
eiwit strategie en het programma
Fascinating voort te zetten en zich
in te zetten voor het vinden van de
benodigde financiering buiten LNV.
	-	 Stikstof: Rijk en provincie spreken
af om de samenwerking om elkaar
te versterken in de stikstofaanpak
voort te zetten. Relevant hierbij is de
motie betreffende versneld afspraken
maken met Provincies (nr. 48
Dik-Faber en Geurts, ingediend
tijdens debat over de stikstofwet).
Verdere uitwerking zal van deze
afspraak zal in de loop van 2021
plaatsvinden.
	-	Biologische landbouw /
Farm-2-Fork strategie: Rijk en
provincie spreken af om, onder
voorbehoud van de benodigde
capaciteit, in 2021 te verkennen waar
ze kunnen samenwerken en elkaar
kunnen versterken. Een concretere
afspraak zal pas na 21 januari a.s.
mogelijk zijn, omdat er met het
maken van beleid nog even wordt
gewacht totdat de EC het ‘organic
action plan’ als onderdeel van de
Farm-2-Fork strategie publiceert.
	-	Natuurinclusieve landbouw: Rijk
en provincie spreken af om in 2022
te verkennen hoe het partnerschap
voor natuurinclusieve landbouw na
de Regio Deal (2023) kan worden
voortgezet.

Toekomst­agenda Groningen

Sterke sectoren
•	Rijk en regio verbinden zich aan een
langjarige samenwerking, waarin
kansen voor sterke sectoren Energie,
Healthy Ageing en Digitalisering nader
worden verkend. Voorbeelden daarvan
kunnen zijn de Campus Groningen en
het Campus Community Fund.
•	Rijk en regio spreken af zich in te
zetten voor de plannen van Holland
Malt voor realisatie van de eerste
CO2 -vrije moutfabriek wereldwijd.
Dit partnerschap komt tot uiting in
overleg indien deze propositie zich niet
lijkt te kwalificeren voor de daarvoor
benodigde middelen.
•	Rijk en regio spreken af met betrokken
partijen de mogelijkheden te verkennen
voor hoe innovatie in de industrie een
bijdrage kan leveren aan energieefficiency en netstabiliteit. Dit
partnerschap komt tot uiting in overleg
met betrokkenen waarin plannen uit de
industrie centraal staan.

21

5.3 Samenhang tussen
afspraken en borging langjarig
partnerschap
Met dit pakket aan afspraken zetten
Rijk en regio zich in voor een toekomst­
bestendige regionale economie die
waar mogelijk bijdraagt aan (inter)
nationale opgaven en doelstellingen.
Innovatieve technieken staan nog in
hun kinderschoenen, waardoor inves­
teringen gepaard gaan langjarige
samen­werkingstrajecten. Transities
gaan gepaard met een lange adem
aan persisterende inzet en afstemming
tussen overheid, bedrijfsleven en
bewoners. Het is daarom van belang dat
we integraal en langjarig samenwerken.
Naast deze toekomstagenda borgen
we de versterking van de regionale
economie ook in samenwerking binnen
het NPG, de NOVI, de uitwerking van
het Just Transition Plan en het MKB- en
agro­programma.

Digitalisering brengt de sterke sectoren energie en healthy ageing op een hoger plan.
Foto: Stella Dekker

Toekomst­agenda Groningen

22

Toekomst­agenda Groningen

23