Verslag over het financieel toezicht op gemeenten 2014 (bijlage 2)
Zoals te doen gebruikelijk brengen wij verslag uit over het door de provincies uitgevoerde financieel
toezicht op gemeenten. Wij besteden per provincie aandacht aan de ontwikkeling van de financiële
positie, het toezichtregime voor 2014, artikel 12-gemeenten, gemeentelijke herindeling en begrotings/herindelingsscans.
Uit de bijdragen van de diverse provincies blijkt dat de financiële positie van de gemeenten blijvend
onder druk staat als gevolg van de slechte economische omstandigheden. Met name het
meerjarenperspectief laat vooralsnog een somber beeld zien. Daarnaast zullen de gemeenten de
komende jaren nog geconfronteerd worden met de financiële gevolgen van de decentralisaties en een
herijking van het Gemeentefonds. De voortdurende risico’s in de grondexploitaties zijn hierbij ook een
belangrijke factor. De nieuw gekozen gemeenteraden zullen daarom direct bij aanvang van de
zittingsperiode stevige meerjarige ombuigingsmaatregelen moeten nemen.
Van de 403 gemeenten zijn 9 gemeenten onder preventief toezicht geplaatst vanwege de financiële
positie, 4 gemeenten zijn onder preventief toezicht geplaatst omdat zij de wettelijke termijn voor
indiening van de begroting hebben overschreden en op 21 gemeenten is preventief toezicht ingevolge
de Wet algemene regels herindeling van toepassing.

Provincie Groningen
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Voor het jaar 2014 hebben de Groninger gemeenten –over het algemeen- nog structureel en reëel
sluitende begrotingen kunnen presenteren.
Of dit ook voor de komende jaren mogelijk zal zijn zal nog moeten blijken. Op basis van de huidige
meerjarenbegrotingen 2015-2017 ramen 10 van de 23 Groninger gemeenten (forse) structurele
tekorten. Dit noopt tot (aanvullende) bezuinigingen.
Daar komt nog bij dat de gemeenten invulling zullen moeten geven aan de decentralisaties. Met name
voor de Oost-Groninger gemeenten zullen de maatregelen zoals opgenomen in de Participatiewet van
aanzienlijke invloed zijn. Door het -relatief- hoge aantal WSW-ers in deze regio, gecombineerd met de
geringe mogelijkheden tot uitstroom, zal de uitvoering van deze wet een zware wissel op de
betreffende gemeenten trekken.
Gemeenten onder preventief toezicht.
De gemeenten De Marne en Ten Boer zijn om financiële redenen voor het jaar 2014 onder het
preventieve begrotingstoezicht geplaatst.
Op 28 januari 2014 hebben de raden van de gemeenten Bellingwedde en Vlagtwedde een
herindelingsontwerp vastgesteld en vallen aldus per genoemde datum onder het (preventieve) arhitoezicht.
Artikel 12
De gemeente Ten Boer heeft voor het jaar 2014 een aanvraag om aanvullende steun op basis van
artikel 12 Fvw aangevraagd.

1

Ontwikkeling belastingdruk
De belastingdruk is ten opzichte van het jaar 2013 met de volgende percentages gewijzigd:
Onroerende zaakbelastingen
Rioolrechten
Afvalstoffenheffing/Reinigingsrechten

+2,96%
+2,69%
-0,56%

Gemeentelijke herindeling
Het streven is te komen tot een provincie brede gemeentelijke herindeling per 1-1-2018.
Begrotingsscans/herindelingsscans.
Niet van toepassing.

Provincie Friesland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De slechte economische omstandigheden drukken ook zwaar op de Friese gemeenten.
De begrotingen voor het jaar 2014 zijn sluitend, maar kenmerken zich door een opeenstapeling van
bezuinigingen, waarbij diep wordt gesneden in de ambtelijke organisaties en de maatschappelijk
voorzieningen. Ondanks al deze inspanningen laat het meerjarenperspectief van de meeste
gemeenten nog steeds een somber beeld zien. Een aantal gemeenten hebben al maatregelen
getroffen , maar de meeste gemeenten hebben de bezuinigingsmaatregelen overgelaten aan de
nieuwe gemeenteraad. De komende tijd zullen de gemeenten naarstig op zoek moeten naar
alternatieve dekkingsmiddelen, waarbij de rol van de gemeente zeker op het programma zal staan
Gemeenten onder preventief toezicht
De gemeenten de Friese Meren, Heerenveen en Leeuwarden staan onder preventief wegens
termijnoverschrijding ( herindeling per 1 januari 2014).
Artikel 12
Met de opheffing van de gemeente Boarnsterhim per 1 januari 2014 is de artikel 12 status beëindigd.
Ontwikkeling belastingdruk
Er zijn onvoldoende gegevens beschikbaar om hieromtrent een oordeel te vormen.
Gemeentelijke herindeling
De gemeente Heerenveen, Boarnsterhim en Leeuwarden hebben het herindelingstraject op 1 januari
2014 afgerond. Dit geldt ook voor de gemeenten Lemsterland, Skarsterlân en Gaasterlân-Sleat. Deze
drie gemeente zijn op 1 januari 2014 opgegaan in de nieuwe gemeente de Friese Meren.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2013 is er in samenwerking met BZK een herindelingsscan uitgevoerd voor de gemeenten
Harlingen, Franekeradeel, Menameradiel en het Bildt ( Noordwest- Fryslân).

2

Provincie Drenthe
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De Drentse gemeenten zijn voor het begrotingsjaar nog in staat gebleken om een sluitende begroting
vast te stellen. Wij constateren echter dat deze opgave jaarlijks steeds lastiger wordt. Met name het
meerjarenperspectief vertoont tekorten. Bij vorige begrotingen zijn al besluiten genomen die tot forse
besparingen leiden die hun doorwerking hebben in de begroting 2014 en meerjarenraming 2015-2017.
Deze bezuinigingspakketten hebben destijds al geleid tot het maken van ingrijpende keuzes en het
achterwege laten van niet beslist noodzakelijk nieuw beleid. Het merendeel van de gemeenten geeft
aan dat extra bezuinigingen nodig zullen zijn. Vanwege de op handen zijnde verkiezingen is er voor
gekozen hier nog geen invulling aan te geven maar dit aan een volgend bestuur over te laten. Niet
uitgesloten wordt dat het beeld over de financiële positie van de gemeenten hierdoor in komende
jaren in negatieve zin moet worden bijgesteld.
Gemeenten onder preventief toezicht
Op grond van de wettelijke criteria hebben wij vóór 1 januari 2014 alle 12 gemeenten mededeling
gedaan over het toezichtregime ten aanzien van de begroting 2014. Er zijn geen gemeenten onder
preventief toezicht geplaatst.
Artikel 12
Geen enkele gemeenten in Drenthe valt onder artikel 12 en er zijn bij de begroting 2014 ook geen
aanvragen ex artikel 12 van de Financiële Verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Uit onze eerste voorlopige cijfers blijkt dat de totale opbrengsten van de onroerende-zaakbelastingen,
de reinigingsheffingen en de rioolheffing in Drenthe gemiddeld stijgen met 1,7%.). De opbrengst van
de onroerende-zaakbelastingen is evenals vorig jaar de grootste stijger (5,7%). De opbrengst van de
reinigingsheffing daalt opnieuw (2,95%). Waar de opbrengst van de rioolrechten vorig jaar nog steeg
daalt deze dit jaar licht (0,56%).
Gemeentelijke herindeling
Er zijn geen Drentse gemeenten betrokken bij een gemeentelijke herindeling.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Geen enkele Drentse gemeente heeft om een begrotingsscan verzocht.

Provincie Overijssel
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De begrotingspositie van de gemeenten staat landelijk gezien en dus ook in Overijssel onder grote
druk. We zien dat veel gemeenten actie ondernomen hebben, in de vorm van (aanvullende)
bezuinigingen, om hun begroting en/of meerjarenraming te laten voldoen aan het wettelijk financieel
evenwicht. Grosso modo is het beeld nu als volgt:
- een toename van gemeenten die voor het komende jaar een structureel sluitende begroting
hebben vastgesteld en middels langjarige (aanvullende) ombuigingen dit evenwicht trachten te
herstellen en
- een afname van het weerstandsvermogen bij de meeste gemeenten.

3

Bij de beoordeling van het begrotingsbeeld is echter gebleken dat de begrotingen inmiddels
achterhaald zijn, door de publicatie van de septembercirculaire. De uitkomsten van de
septembercirculaire zijn, zoals overeenkomstig het toezichtskader, niet meegenomen bij de bepaling
van de toezichtsvorm.
Daarnaast is voor de komende jaren de verwachting dat de begrotingspositie van de gemeenten
verder onder druk zal komen te staan door de decentralisatietaken in het sociale domein, de
doorwerking lokale economie en de ombuigingen in de rijksbegroting. Op dit moment zijn de exacte
gevolgen van deze decentralisatietaken op de begrotingspositie nog niet te schetsen. Recent hebben
de gezamenlijke provincies, in hun rol als toezichthouders, hiervoor nadrukkelijk nog eens de
aandacht van de minister van BZK gevraagd.
Verder geldt dat van 17 gemeenten zowel de begroting als de meerjarenraming materieel in evenwicht
is. Voor 2 gemeenten geldt dat de jaarschijf 2014 materieel niet in evenwicht is, maar dat dit evenwicht
zich in het meerjarenperspectief herstelt. Daarnaast zijn er 5 gemeenten waarvan de begroting 2014
materieel in evenwicht is, maar waarbij dit evenwicht in meerjarig perspectief onvoldoende blijft
gehandhaafd.
Een afzonderlijk domein waar substantiële financiële risico’s spelen is dat van de grondexploitatie.
Ook in Overijssel voeren gemeenten actieve grondpolitiek. Uiteraard is bij de beoordeling van de
programmabegrotingen ook dit jaar extra aandacht uitgegaan naar dit onderwerp. Voor ons beeld is
daarbij geput uit de paragraaf grondbeleid, de gemeentelijke accountantsrapportage en de gegevens
van het (landelijk) themaonderzoek grondexploitatie.
Gemeenten onder preventief toezicht
Van de 25 Overijsselse gemeenten vallen 24 gemeenten onder repressief toezicht en één gemeente,
namelijk de gemeente Haaksbergen, onder het preventief toezicht. Dat betekent dat alleen van de
gemeente Haaksbergen, de begroting van het dienstjaar 2014 aan goedkeuring onderhevig is. Het
besluit tot het instellen van preventief toezicht op de gemeente Haaksbergen is gebaseerd op het
oordeel van GS dat de Begroting 2014 niet voldoet aan de wettelijke vereisten zoals neergelegd in het
Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Als gevolg hiervan is een
integrale beoordeling van het wettelijk begrotingsevenwicht door GS niet mogelijk. Voor zover GS dit
kunnen beoordelen, ontbreekt dit evenwicht omdat bij een aantal onderwerpen
uitgangspunten/principes worden genegeerd die wezenlijk zijn voor dat evenwicht.
Artikel 12
Er zijn in Overijssel geen gemeenten die een beroep doen op art. 12 Fvw.
Gemeentelijke herindeling en samenwerking
Na de grote herindelingen in Overijssel in 2001 is herindeling ook in 2013 niet aan de orde geweest.
In 2012 hebben wel een aantal gemeenten besloten tot het vormen van een Gemeenschappelijke
Regeling (GR) om zo de taken op het gebied van bedrijfsvoering samen uit te voeren. Dat zijn de GR
Bestuursdienst Ommen-Hardenberg (BOH) door de gemeenten Ommen en Hardenberg en de GR
Noaberkracht door de gemeenten Tubbergen en Dinkelland.
Daarnaast heeft de gemeente Losser in 2012 de samenwerking gezocht met buurgemeente
Enschede op het gebied van bedrijfsvoering en publieksdienstverlening. De samenwerking is
ondergebracht in de gemeenschappelijke regeling “Centrumregeling ambtelijke samenwerking
Enschede-Losser”, waarbij de gemeente Enschede functioneert als de centrumgemeente. De taken
van Losser op genoemde gebieden worden op basis van dienstverleningsovereenkomsten uitgevoerd
door personeel van Enschede.

4

De verwachting is dat, als gevolg van de decentralisatietaken in het sociale domein, het aantal
samenwerkingsverbanden in Overijssel zal toenemen.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2013 zijn er geen gemeenten geweest die gebruik hebben gemaakt van de begrotingsscan.

Provincie Gelderland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De achteruitgang in de financiële positie van de Gelderse gemeenten, die wij de afgelopen jaren
constateerden, zet door in 2014 en dan met name in meerjarig kader. Toch hebben wij, evenals vorig
jaar, slechts twee gemeenten onder het preventieve toezicht geplaatst. Een aantal indicatoren zoals
de saldi van de meerjarenbegrotingen en de reservepositie wijzen er op dat de financiële positie van
de gemeente verder achteruit holt.
Een belangrijk handvat voor de gemeenten voor de begroting 2014 was de meicirculaire 2013. De
hierin opgenomen ramingen, vooral voor 2014, waren positief en betekenden voor gemeenten een
vaak onverwachte meevaller. De begroting 2014 kon op die manier reëel en structureel sluitend
worden vastgesteld. Vanaf 2015 komen er echter grote financiële nadelen op de gemeente af. De
forse kortingen op het gemeentefonds voor het BTW-compensatiefonds en de onderwijshuisvesting
zijn er de oorzaak van dat veel meerjarenbegrotingen vanaf 2015 diep in de min duiken. Daar komen
nog de risico’s van de drie decentralisaties en de herijking van het gemeentefonds bovenop. De
huidige gemeenteraden hebben hier veelal niet of nog onvoldoende op geanticipeerd. Dit betekent dat
de nieuwe gemeenteraden direct voor een grote financiële uitdaging geplaatst worden.
Verder constateren wij een verdere afname in de eigen vermogens van de gezamenlijke Gelderse
gemeenten van ruim € 2 miljard in 2010 naar ca. € 1.3 miljard per 1 januari 2014. Door forse
afboekingen binnen de grondexploitatie in de jaarrekeningen 2010 en 2011 was dit vermogen al flink
teruggelopen. In de jaarrekening 2012 waren de genomen grondverliezen relatief beperkt.
De teruggelopen reservepositie betekent dat steeds meer gemeente zich niet of nauwelijks (tijdelijke)
tekorten in hun begroting kunnen veroorloven.
Gemeenten onder preventief toezicht
In 2014 zijn de gemeenten Apeldoorn en Beuningen onder het preventief toezicht geplaatst. Voor
beide gemeenten is dit het derde opeenvolgende jaar. Zowel Apeldoorn als Beuningen hebben een
negatief eigen vermogen, ontstaan door verliezen binnen de grondexploitatie (Apeldoorn) en een
verliesgevend zandwinningsproject en verliezen in de grondexploitatie (Beuningen). Beide gemeenten
hebben onvoldoende ruimte binnen hun begroting om de negatieve saldi weer aan te vullen binnen de
termijn van de meerjarenbegroting.
In verband met de voorgenomen herindeling van de gemeenten Groesbeek, Millingen aan de Rijn en
Ubbergen per 1 januari 2015 staan deze gemeenten vanaf september 2012 onder het verscherpt
toezicht op grond van de wet Arhi. De gemeente Millingen aan de Rijn heeft in 2014 nog de artikel 12status en zou, in geval er geen sprake was geweest van dit Arhi-toezicht, ook onder het preventieve
toezicht zijn geplaatst.
Artikel 12
De gemeente Millingen aan de Rijn heeft einde 2010 voor de eerste keer een bijdrage op grond van
artikel 12 Fvw aangevraagd voor begrotingsjaar 2011. Ook voor 2012 en 2013 is een aanvullende
bijdrage gevraagd. In 2012 is de gemeente een aanvullende bijdrage toegekend voor 2011. In 2013

5

heeft de gemeente de laatste beschikking ontvangen van de beheerders van het gemeentefonds.
Hierin zijn aanvullende bijdragen toegekend voor 2012, 2013 en 2014. De gemeente wordt zo
“schoon” opgeleverd op 1 januari 2015 en behoudt tot aan die datum de artikel 12-status. In het eerste
kwartaal van 2014 zal nog een provinciaal artikel 12-verslag worden vastgesteld.
Ontwikkeling belastingdruk
De belastingdruk in Gelderland is in 2014 ten opzichte van 2013 toegenomen met ruim 2%. Het gaat
hierbij om het totaal van de onroerend zaakbelastingen (ozb.) en de reinigings- en rioolheffingen. De
ozb.-baten namen toe met 3,5%, de rioolheffingen met ruim 2%. De opbrengsten uit de
afvalstoffenheffing namen net als in 2013 iets af; in 2014 ten opzichte van 2013 met ca. 3%. De
oorzaken van deze daling moeten met name in de verdergaande differentiëring in de inzameling en
tarieven en de meevallende aanbestedingen in afvalinzameling en –verwerking worden gezocht.
Gemeentelijke herindeling
Op 30 augustus 2012 hebben de gemeenteraden van Groesbeek, Millingen aan de Rijn en Ubbergen
een herindelingsontwerp vastgesteld. De gemeenten willen fuseren met ingang van 1 januari 2015.
Het herindelingsadvies is door de 3 gemeenteraden vastgesteld op 20 december 2012. Vanaf die
datum voeren wij het preventieve toezicht op grond van de Wet arhi op deze gemeenten uit. Intussen
ligt een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer, dat waarschijnlijk in april 2014 zal worden behandeld.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2013 is, op verzoek van de beide gemeenten, een herindelingsscan gemaakt voor Doetinchem en
Oude-IJsselstreek. De uitkomsten van de scan hebben binnen de gemeenten onderdeel uitgemaakt
van de discussie over vervolgstappen in een eventueel herindelingsproces.
Eind 2013 is een herindelingsscan gemaakt voor de Liemerse gemeenten Duiven, Rijnwaarden,
Westervoort en Zevenaar. In deze herindelingsscan zijn 2 varianten onderzocht:
• Het samenvoegen van de 4 gemeenten tot 1 grote Liemerse gemeente.
• Het vormen van 2 gemeenten, te weten Zevenaar/Rijnwaarden en Duiven/Westervoort.
De conclusie uit de scan is dat alle varianten financieel levensvatbaar zijn. De gemeenten zien zich,
onafhankelijk van een eventuele herindeling, voor grote financiële inspanningen geplaatst. Dit in
verband met de huidige tekorten binnen de individuele meerjarenbegrotingen en de risico’s binnen de
grondexploitaties.
Beide scans zijn geheel door ons opgesteld en aan de gemeenteraden aangeboden en
gepresenteerd. Wel is gebruik gemaakt van (cijfer)informatie van het CBS en het Ministerie van BZK.

Provincie Flevoland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Flevoland kent een jonge historie en haar gemeenten vallen onder de noemer groeigemeenten. De
gemeenten hebben geïnvesteerd in bouwgrond en kennen een actief grondbedrijf. De economische
crisis is al een aantal jaar zichtbaar en leidt ook bij de gemeenten in Flevoland tot steeds
verdergaande bezuinigingen. Alle gemeenten werken met bezuinigingsplannen. De projecten bij de
grondbedrijven worden frequent aangepast naar aanleiding van voortschrijdend inzicht waaronder de
faseringen. De komende 3 decentralisaties in het sociale domein bewerkstelligen verdere
bezuinigingsmaatregelen, die door de nieuwe gemeenteraden na 15 maart zullen moeten worden
bekrachtigd.

6

De begrotingen van de gemeenten zijn grotendeels gebaseerd op de mei circulaire. Bij een deel van
de gemeenten is de begroting 2014 materieel in evenwicht, maar blijft in het meerjarig perspectief
onvoldoende in evenwicht.
De verwachting is dat de gemeenten in komende jaren een verdergaande druk op de exploitatie gaan
ervaren. Hierbij spelen de 3 decentralisaties en niet (op korte termijn) op te lossen ontwikkelingen bij
de grondbedrijven een voorname rol. Het is van belang dat de gemeenten, zo snel als dat mogelijk is,
de beschikking krijgen over gegevens van de financiële gevolgen voor hun gemeente vanuit de
komende 3 decentralisaties.
Gemeenten onder preventief toezicht
In zowel 2013 als, uitgaande van de huidige situatie, in 2014 vallen geen van de gemeenten onder
preventief toezicht.
Artikel 12
In 2013 vallen geen van de gemeenten in Flevoland onder art 12 en zijn er geen aanvragen art 12
door de gemeenten ingediend. Wel ontvangt de gemeente Lelystad de zogenaamde ICL-bijdrage.
Deze bijdrage komt voort uit de destijds gemaakte afspraak bij de beëindiging van de artikel-12 status.
Deze bijdrage zou de gemeente behouden tot de grens van 80.000 inwoners wordt bereikt. De grens
van 80.000 inwoners wordt naar verwachting bereikt in 2023. Omdat dit veel langer duurt dan
oorspronkelijk verwacht, heeft de minister van BZK na bestuurlijk overleg met de gemeente Lelystad
besloten de evaluatie te vervroegen naar 2015. De voorbereidingen voor de evaluatie zijn inmiddels
van start gegaan.
Ontwikkeling belastingdruk
De meeste gemeenten hebben aandacht voor het kostendekkend maken van heffingen en leges,
indien dat nog niet het geval is. Verder wordt behoudend omgegaan met verhogingen van de OZB,
veelal gekoppeld aan de inhoud van het college programma.
Gemeentelijke herindeling
Geen van de gemeenten in Flevoland is bezig met een gemeentelijke herindeling.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2013 zijn er geen gemeenten in Flevoland die gebruik maken van een begrotingsscan.

Provincie Utrecht
Ontwikkeling van de financiële posities
In Utrecht hebben ook in 2014 de meeste gemeenten weer de nodige inspanningen moeten leveren
om de begroting sluitend te presenteren. Zichtbaar is dat veel gemeenten hebben aangestuurd op een
sluitende jaarbegroting en minder op het ook in evenwicht hebben van het bij die begroting behorende
meerjarenperspectief. Voor een deel heeft dit te maken met de aanwezige onzekerheden over de nog
op stapel staande rijksmaatregelen, waaronder de grote decentralisaties.
Met name de gemeente Amersfoort heeft bijzondere aandacht gehad m.b.t. de financiële situatie
rondom de grondexploitaties. Met de gemeenten Oudewater en Nieuwegein hebben begin 2014 nog
koffiegesprekken plaatsgevonden ter afsluiting van het toezichtsproces begroting 2014-2017.

7

Gemeenten onder preventief toezicht
Niet aan de orde in de provincie Utrecht.
Wel zijn twee gemeenschappelijke regelingen voor 2014 onder het preventief toezicht gesteld, te
weten Omgevingsdienst Regio Utrecht (termijn) en Recreatieschap Vinkeveense Plassen(financieel,
liquidatie).
Artikel 12
Niet aan de orde in de provincie Utrecht.
Gemeentelijke herindeling
Niet aan de orde in de provincie Utrecht.

Provincie Noord-Holland
Ontwikkeling van de financiële posities
In Noord-Holland hebben ook in 2013 de meeste gemeenten weer de nodige inspanningen moeten
leveren om de begroting sluitend te presenteren. Zichtbaar is dat veel gemeenten hebben
aangestuurd op een sluitende jaarbegroting en minder op het ook in evenwicht hebben van het bij die
begroting behorende meerjarenperspectief. Voor een deel heeft dit te maken met de aanwezige
onzekerheden over de nog op stapel staande rijksmaatregelen, waaronder de grote decentralisaties.
Grote problemen hebben zich echter nog niet echt voorgedaan.
Gemeenten onder preventief toezicht
Voor 2013 gold het preventieve toezicht op basis van de Gemeentewet voor de gemeente Muiden
(overschrijden inzenddatum) en voor Schagen (nieuw ontstaan per 1-1-13 uit samenvoeging van
Schagen, Harenkarspel en Zijpe).
Artikel 12
Sinds een aantal jaar bestaat er een conflict tussen de gemeente Muiden en KNSF Vastgoed over de
invulling van het ruimtelijk ontwikkelproject De Krijgsman.
Bij gerechtelijke uitspraak is de gemeente Muiden in deze casus schadeplichtig gesteld door het niet
tijdig nakomen van planologische verplichtingen. Eind 2013 hebben hernieuwde onderhandelingen
tussen de gemeente en KNSF geleid tot een akkoord over de inrichting van het gebied. Hiermee komt
in principe een eind aan een langlopende geschil tussen partijen, waarbij tevens over en weer
volledige en onherroepelijke kwijting wordt verleend. De financiële implicaties voor de gemeentelijke
begroting, voortvloeiende uit het akkoord, zijn echter van een zodanige omvang dat deze alleen met
behulp van een andere overheid kunnen worden opgevangen. Vanwege de buitengewone
omstandigheden en mede in het belang van de op stapel staande fusie van Muiden per 1 januari 2016
met de gemeenten Naarden en Bussum, is ervoor gekozen om die oplossing - na overleg met het
Ministerie van BZK - te vinden via een verzoek om aanvullende steun uit het Gemeentefonds. Begin
2014 is door Muiden een verzoek tot steun ingediend.
Gemeentelijke herindeling
Naast bovengenoemde gemeenten was voor een zevental gemeenten het preventieve financiële
toezicht van kracht op grond van de Wet algemene regels herindeling. Voor de gemeenten Bussum,
Muiden, Naarden, Weesp, Alkmaar, Graft-de Rijp en Schermer is toepassing gegeven aan artikel 21
van de Wet Algemene regels herindeling, waardoor bepaalde aangewezen besluiten, waaronder de

8

begroting en de daarop betrekking hebbende wijzigingen, vooraf onze goedkeuring behoeven. Tot aan
het moment van de feitelijke samenvoeging of het moment dat de Minister deze toezichtvorm
beëindigt, blijft deze vorm van preventief financieel toezicht gelden.

Provincie Zuid-Holland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Op basis van ons onderzoek naar de gemeentelijke begrotingen 2014 en de meerjarenramingen
2015-2017 hebben wij de financiële positie van de Zuid-Hollandse gemeenten beoordeeld. In het
algemeen is sprake van een achteruitgang van de financiële positie van de gemeenten. Dit wordt
vooral veroorzaakt door de economische crisis. De grondverkopen stagneren waardoor de inkomsten
uit grondexploitatie onder druk komen te staan en sprake is van verliezen die moeten worden
genomen.
Het merendeel van de gemeenten is erin geslaagd om, veelal door (forse) ombuigingen door te
voeren, een sluitende begroting 2014 te realiseren. De gemeenten die daar niet in zijn geslaagd
hebben aannemelijk gemaakt dat het begrotingsevenwicht binnen de termijn van de meerjarenraming
wordt hersteld.
De Zuid-Hollandse gemeenten zijn er vooralsnog in geslaagd om tegenvallende resultaten op
grondexploitaties af te dekken. Veel gemeenten hebben te maken met verliesgevende
grondexploitaties, maar daar zijn voorzieningen voor gevormd. Daarnaast beschikken de ZuidHollandse gemeenten in beginsel tevens nog over voldoende weerstandscapaciteit om de risico’s in
de grondexploitaties te kunnen opvangen.
Veel gemeenten hanteren voor de overkomst van de decentralisaties van het Rijk naar de gemeenten
het uitgangspunt dat een en ander binnen de overkomende budgetten moet worden gerealiseerd. Of
dit daadwerkelijk mogelijk is, moet nog blijken.
Gemeenten onder preventief toezicht
Op grond van de wettelijke criteria hebben wij vóór 1 januari 2015 alle 65 gemeenten mededeling
gedaan over het toezichtregime ten aanzien van de begroting 2014. Voor 2014 is één gemeente
(Lansingerland) vanwege de financiële positie onder preventief toezicht geplaatst. Één gemeente
(Alphen aan den Rijn) is wegens overschrijding van de wettelijke inzendtermijn onder preventief
toezicht geplaatst. Deze gemeente (Alphen a/d Rijn, Boskoop en Rijnwoude) is pas per 1 januari 2014
ontstaan en was derhalve niet in staat de begroting tijdig in te zenden. Zeven gemeenten
(Bergambacht, Nederlek, Ouderkerk, Schoonhoven, Vlist, Bernisse en Spijkenisse) zijn onder
preventief toezicht geplaatst op grond van de Wet algemene regels herindeling.
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Zuid-Holland heeft de artikel 12-status en er zijn voor 2014 ook geen
aanvragen ex artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet ingediend.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Wij hebben in 2013 samen met het ministerie van BZK een begrotingsscan voor de gemeente
Lansingerland opgesteld.

9

Gemeentelijke herindeling
De gemeenten Graafstroom, Liesveld en Nieuw-Lekkerland zijn per 1 januari 2013 gefuseerd tot de
gemeente Molenwaard. De gemeenten Dirksland, Goedereede, Oostflakkee en Middelharnis zijn
eveneens per die datum gefuseerd tot de gemeente Goeree-Overflakkee.
Op 6 april 2010 hebben wij het ‘Herindelingsontwerp Krimpenerwaard’ vastgesteld. De Wet algemene
regels herindeling (Wet arhi) bevat een bijzonder toezichtinstrumentarium om te voorkomen dat nieuw
te vormen gemeenten financieel nadeel ondervonden van besluiten van op te heffen gemeenten. In
verband hiermee hebben wij, op grond van deze wet, gebruik gemaakt van onze bevoegdheid om
besluiten aan te wijzen die onze goedkeuring behoeven. In dit kader vallen de
Krimpenerwaardgemeenten Bergambacht, Nederlek, Ouderkerk, Schoonhoven en Vlist op grond van
artikel 21 van de Wet arhi onder preventief toezicht.
De gemeenten Alphen aan den Rijn, Boskoop en Rijnwoude hebben besloten per 1 januari 2014 te
fuseren. De gemeenten Spijkenisse en Bernisse hebben besloten per 1 januari 2015 te fuseren.

Provincie Noord-Brabant
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De begrotingen van de Brabantse gemeenten zijn onderzocht volgens de methode van risicogericht
en proportioneel financieel toezicht. Bij deze methode wordt op basis van een risicoprofiel en een
beperkt onderzoek van de begroting (scan) bepaald welke gemeenten meer diepgaand onderzocht
worden (risicovolle gemeenten) en voor welke gemeenten verder onderzoek achterwege blijft (risicoarme gemeenten).
Wij kunnen de volgende cijfers presenteren. 62 van de 67 gemeenten hebben een structureel en reëel
sluitende begroting 2014. Van deze 62 gemeenten hebben 26 gemeenten ook de meerjarenraming
structureel en reëel in evenwicht. 2 gemeenten hebben alleen het laatste jaar van de meerjarenraming
structureel en reëel in evenwicht. 5 gemeenten hebben, naar ons eerste oordeel, een niet structureel
en reëel sluitende begroting 2014 vastgesteld.
Opvallend is, dat 62 van de 67 gemeenten een structureel en reëel sluitende begroting 2014 hebben.
Het aantal gemeenten met zowel een structureel en reëel sluitende begroting 2014 als een sluitende
laatste jaarschijf van de meerjarenraming stijgt verder van 4 (2011), 19 (2012), 23 (2013) naar 26
gemeenten (2014). Bij de gemeenten met alleen een sluitende laatste jaarschijf van de
meerjarenraming is een trendbreuk waar te nemen. Was er eerst nog een stijging, namelijk van 13
gemeenten in 2012 naar 22 in 2013. Bij de begroting 2014 was er nog slechts sprake van 2
gemeenten met alleen een sluitende laatste jaarschijf van de meerjarenraming. Daarbij wordt
opgemerkt dat de algemene uitkering voor 2014 zeer positief afsteekt tegen de uitkeringen voor de
jaren 2015 t/m 2017. In het licht van het meerjarenperspectief kan de algemene uitkering voor 2014
niet als representatief aangemerkt worden. De positieve uitkomst voor 2014 (met name op basis van
de meicirculaire 2013) was echter voor de gemeenten en de toezichthouder wel een gegeven.
Het bovenstaande betekent ook dat er 39 gemeenten geen structureel en reëel sluitende laatste
jaarschijf van de meerjarenraming hebben. De gemeenteraadsverkiezingen van 2014 spelen hierbij
een grote rol. Men wil niet ‘over het graf heen regeren’. Oplossingen om de meerjarenramingen weer
sluitend te krijgen laat men veelal over aan de nieuw gekozen raad. Dit resulteert ook in (relatief)
weinig nieuw beleid. Maar er zijn ook gemeenten die los van de gemeenteraadsverkiezingen het niet

10

voor elkaar krijgen om de meerjarenramingen sluitend te presenteren. Veel gemeenten kennen
daarom een (aanhoudend) omvangrijk bezuinigingspakket voor de begroting 2014 – 2017. Dit is in de
meeste gevallen een vervolg op eerder opgestarte bezuinigingen. Wederom zijn/worden
kerntakendiscussies gehouden. Bezuinigingen worden o.a. gevonden in taakstellingen om de
personeelsformatie (verder) te verminderen. Ook is er sprake van een verdere verlaging van het
kwaliteitsniveau van het onderhoud van de kapitaalgoederen. Kortom, de financiële positie van de
Noord-Brabantse gemeenten staat (nog verder) onder druk.
De financiële gevolgen van de drie decentralisaties zijn in het meerjarenperspectief veelal budgettair
neutraal geraamd. Daarbij wordt, bij gebrek aan informatie, het uitgangspunt gehanteerd van ‘beleid
volgt budget’. De financiële gevolgen van de drie decentralisaties wordt vaak genoemd als (groot)
risico.
5 gemeenten geven aan dat ze een beschikbare weerstandscapaciteit hebben die onder de door hun
zelf noodzakelijk geachte weerstandscapaciteit ligt. Bij 2 van deze 5 gemeenten is er sprake van een
negatieve algemene reserve vanwege (eerder) genomen verliezen grondexploitatie.
Wij constateren dat een groeiend aantal gemeenten de stille reserves betrekt bij de bepaling van het
weerstandsvermogen. Daarbij is het niet altijd duidelijk of deze stille reserves ook daadwerkelijk
(onmiddellijk) verkocht kunnen worden. Het lijkt er op, dat gemeenten de presentatie van het
weerstandsvermogen ‘oppoetsen’ zonder dat er daadwerkelijk sprake is van een verbetering van het
weerstandsvermogen.
Gemeenten onder preventief toezicht
De gemeenten Gemert-Bakel en Nuenen ca. vallen voor het begrotingsjaar 2014 onder preventief
toezicht. Beide gemeenten hebben een negatieve algemene reserve die in maximaal 10 jaar wordt
gesaneerd. De begroting 2014 is bij beide gemeenten formeel in evenwicht.
De gemeente Maasdonk valt onder preventief toezicht op basis van de Wet arhi. Maasdonk wordt
namelijk per 1 januari 2015 gesplitst en verdeeld over de gemeenten ’s-Hertogenbosch en Oss.
Omdat er geen nieuwe gemeente ’s-Hertogenbosch en Oss ontstaat, vallen deze gemeenten niet
onder preventief toezicht op basis van de Wet arhi.
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Noord-Brabant valt onder artikel 12 en er zijn ook geen nieuwe artikel 12aanvragen ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
De ontwikkeling van de lastendruk is in Noord-Brabant geen onderwerp bij het (beperkte) risicogericht
onderzoek van de begroting. Daarom hebben wij geen volledig beeld meer van de ontwikkeling van de
belastingdruk en kunnen wij dus geen cijfers weergeven. Wij wensen overigens wel inzicht te krijgen in
de ontwikkeling van de belastingdruk in Noord-Brabant, maar wachten daarvoor op de ‘Atlas van de
lokale lasten’ die het COELO jaarlijks in maart/april publiceert.
In Noord-Brabant hebben we bij de begroting 2014 waargenomen, dat over het algemeen
terughoudend is omgegaan met het verhogen van de OZB. Ook hier lijkt er een link met de positieve
algemene uitkering 2014 en de gemeenteraadsverkiezingen te bestaan.
Gemeentelijke herindeling
Per 1 januari 2015 wordt de gemeente Maasdonk gesplitst en verdeeld over de gemeenten ’sHertogenbosch en Oss. Per 1 januari 2015 zijn er nog 66 gemeenten in onze provincie.

11

De gemeenten Schijndel, Sint-Oedenrode en Veghel hebben eind 2013 besloten om te komen tot een
gemeentelijke herindeling, met als doel uiterlijk per 1 januari 2018 een nieuwe gemeente te vormen.
Het fusietraject is inmiddels opgestart.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2014 wordt een herindelingsscan gemaakt voor de herindeling Schijndel, Sint-Oedenrode en
Veghel. Deze herindelingsscan wordt onder verantwoordelijkheid van de provincie in samenwerking
met de drie betrokken gemeenten uitgevoerd. Het ministerie van BZK levert cijfermatige informatie
aan voor de scan.

Provincie Zeeland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Omdat uit een eerste doorsteek van de vastgestelde gemeentebegrotingen 2014 blijkt dat de
begrotingen sluitend zijn is er geen reden voor het instellen van preventief toezicht bij de dertien
gemeenten. Wel is geconstateerd dat de laatste jaarschijf van de meerjarenraming bij verschillende
gemeenten een aanzienlijk tekort laat zien. De gemeenten zijn gewaarschuwd dat in 2014 hiervoor de
benodigde ombuigingsmaatregelen getroffen dienen te worden en dat hierbij geen sprake mag zijn
van een opschuivend perspectief met betrekking tot het ontstaan van een structureel en reëel
evenwicht in het laatste jaar van de meerjarenraming.
Daarnaast zullen de gemeenten de komende jaren nog geconfronteerd worden met de financiële
gevolgen van de decentralisaties (efficiencykortingen) en een herijking van het Gemeentefonds.
Samen met de voortdurende risico's in de grondexploitaties staat de financiële positie van de meeste
gemeenten stevig onder druk. De nieuw gekozen raden dienen daarom direct bij aanvang van de
zittingsperiode stevige meerjarige ombuigingsmaatregelen te nemen.
Gemeenten onder preventief toezicht
Er staan geen gemeenten onder preventief toezicht
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Zeeland heeft een aanvraag ex artikel 12 van de Financiële
Verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
In de bestuursafspraken 2011 – 2015 is opgenomen dat het Rijk en de medeoverheden streven naar
zo veel mogelijk transparantie over de ontwikkeling van lokale lasten. Daarom hanteren zij
gezamenlijk een uniforme monitor van een gezaghebbende instantie die als leidend wordt
bestempeld. Hierom en gelet op het feit dat permanente monitoring van belastingtarieven niet meer
past in ons systeem van risicogericht toezicht hebben wij geen met cijfers onderbouwd beeld van de
ontwikkeling van de belastingdruk. Bij ons bestaat de indruk dat de lastenstijging in het algemeen
beperkt blijft tot het inflatiepercentage. Een enkele Zeeuwse gemeente heeft de tarieven extra
verhoogd.
Gemeentelijke herindeling
Niet van toepassing.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Er zijn geen scans gepland.

12

Provincie Limburg
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Het financiële beeld dat uit de begroting 2014 en de meerjarenraming 2015-2017 van de Limburgse
gemeenten naar boven komt, valt mee. Ook vorig jaar hebben GS zo’n conclusie getrokken.
Hoewel vaak met nieuwe ombuigingen zijn de gemeenten erin geslaagd een sluitende begroting 2014
te presenteren of is ten minste het laatste jaar van de meerjarenraming 2015-2017 sluitend. Maar tal
van gemeenten hebben alle jaren sluitend gekregen.
Daarbij ontwikkelt de gemeentelijke lastendruk zich gematigd. Ruimte voor nieuw beleid is er niet of
nauwelijks, maar met een nieuwe raadsperiode voor de boeg ligt het ook niet voor de hand in de
primitieve begroting 2014 veel nieuw beleid te presenteren.
De verklaringen voor het meevallende eindresultaat 2014-2017 zijn:
•

•

•

•
•

De bezuinigingen, waar gemeenten al in eerdere jaren toe besloten hebben en die ook nu nog
hun positieve invloed hebben op de saldi, en de nieuwe ronde van bezuinigingen bij deze
begroting;
De positieve ontwikkeling van de algemene uitkering in 2014. 2014 is een jaar, waarin er een
positief accres is en er nog weinig andere bezuinigingen plaatsvinden. De jaren daarna daalt
de algemene uitkering door een laag accres en vele andere bezuinigingen op het
gemeentefonds;
Gemeenten hebben lang nog niet altijd rekening gehouden met de effecten van het
aanvullende ombuigingspakket van het Rijk van € 6 miljard. Die effecten zijn vertaald in de
septembercirculaire 2013, maar die is te laat verschenen om in het algemeen door de
gemeenten te zijn meegenomen in de begroting 2014 en meerjarenraming 2015-2017;
Gemeenten hebben door de verkoop van de Essentaandelen forse buffers/reserves,
waardoor het met name gemakkelijker is om incidentele uitgaven op te vangen;
Het nog niet meenemen van de kortingen die plaatsvinden in het kader van de drie
decentralisaties, omdat deze nog niet bekend zijn. Daarbij gaan de gemeenten er nu meestal
vanuit dat zij de decentralisatietaken gaan uitvoeren voor het bedrag dat zij daarvoor van het
Rijk gaan ontvangen. Wel ramen gemeenten bedragen voor transitiekosten.

Dit laatste punt houdt wel in dat er aanzienlijke risico’s zijn bij met name de meerjarenraming 20152017. De inschatting van de risico’s is echter op dit moment nog bijzonder moeilijk en afhankelijk van:
• de uiteindelijke omvang van de rijksbezuinigingen voor een gemeente;
•
•

het moment waarop en het tempo waarin de bezuinigingen worden doorgevoerd;
de lasten, waar de gemeenten bij de uitvoering van de decentralisatietaken mee te maken
krijgen;
• de wijze waarop de gemeente met de bezuinigingen wil en kan omgaan en
• of en zo ja, wat de gemeente nu al als bezuiniging heeft meegenomen.
Net zomin als de gemeenten kunnen GS als toezichthouder dit risico goed kwantificeren. Wel hebben
GS gekeken naar de manier waarop elke gemeente met dit risico is omgegaan. En of de handelwijze
tot nu toe reden kan zijn om kritisch te kijken naar de saldi 2014-2017.
Bij de begroting 2014 speelt dat in maart 2014 raadsverkiezingen plaatsvinden. Veel gemeenten met
aanzienlijke tekorten in de jaren 2015-2017 hebben daarom aangegeven nu geen besluiten te willen
nemen over de ombuigingen die nodig zijn om deze tekorten weg te werken. De nieuwe raad en het
nieuwe college moeten daar in 2014 de noodzakelijke besluiten over nemen. De besluiten van GS om
gemeenten meerjarig repressief toezicht te geven, kunnen daardoor onder druk komen te staan.

13

GS hebben ook gekeken naar de grondexploitatie en de risico’s daarvan voor de gemeenten. De
meeste Limburgse gemeenten voeren een passief grondbeleid en lopen beperkte risico’s. De
Limburgse gemeenten die een actief grondbeleid hebben, lopen op dit moment risico’s door de
vertraging in de gronduitgifte. Deze gemeenten zijn alert en hebben al maatregelen getroffen door
voorzieningen te vormen en gronden af te waarderen. Het probleem is intussen wel zo groot dat voor
enkele gemeenten bij dit soort maatregelen er te weinig gerealiseerde winsten of grondreserves zijn,
zodat de algemene reserve of de gewone exploitatie bijdragen moeten gaan leveren.
Ook dit risico hebben GS in hun oordeel betrokken.
Gemeenten onder preventief toezicht
GS hebben geen enkele Limburgse gemeente voor hun begroting 2014 onder preventief toezicht
geplaatst.
Artikel 12
Geen enkele Limburgse gemeente krijgt artikel 12-steun en er zijn ook geen verzoeken voor artikel 12steun ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Zoals al onder 1 gemeld is de ontwikkeling van de belastingdruk 2014 bij de Limburgse gemeenten
zeer gematigd. De OZB-druk stijgt beperkt, de rioolheffing stijgt gemiddeld nog heel licht en de
afvalstoffenheffing daalt.
Gemeentelijke herindeling
Er zijn op dit moment geen Limburgse gemeenten betrokken bij een herindeling.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Er zijn op dit moment geen Limburgse gemeenten betrokken bij begrotingsscans of herindelingsscans.

14