Bouw op
talent!

Bouw op
talent!

In vijf stappen
naar de top 5

Bouw op talent!
In vijf stappen
naar de top 5

Jaarlijkse evaluatie
Kennisinvesteringsagenda (KIA) 2006-2016
29 maart 2010
Namens de leden van de werkgroep KIA van het Innovatieplatform:
Alexander Rinnooy Kan
Robbert Dijkgraaf
Gerard Kleisterlee
Kees Tetteroo
Opgesteld in samenwerking met de KIA-partners

3e jaarlijkse foto
Kennisinvesteringsagenda
2006-2016

op koers

nog niet beoordeeld

Ranking universiteiten
Output artikelen
Citatie-impact artikelen
Focus en massa wetenschappelijk onderzoek
Publieke R&D-investeringen
Aandeel onderzoekers in
beroepsbevolking
Kennisbenutting: duurzame
publiek-private samenwerking

Snelgroeiende bedrijven
Private R&D-investeringen
Internationale R&D-activiteiten
in Nederland
Omzetaandeel uit innovatie
in industrie en diensten
Innovatieve starters
Houding ten opzichte van
ondernemerschap
MKB’ers met ervaring samenwerking met kennisinstellingen

2010 indicator

Innovatief ondernemerschap

Kennisinvesteringsquote

2010 indicator

Onderzoek

aandacht vereist
niet op koers
oordeel uitsluitend kwalitatief

Risicoleerlingen VVE
Uitstroom HO/Bèta
Ranking basisonderwijs
Ranking voortgezet onderwijs
Prestaties beroepsonderwijs
Jongeren met startkwalificatie
Succesvolle doorstroom
MBO> HBO
Uitdagend HO: excellentie en
internationalisering
Kwaliteit en beschikbaarheid
onderwijspersoneel
Hoger opgeleiden in beroepsbevolking
Leven Lang Leren

2010 indicator

Onderwijs

Global Competitiveness Index

Foto Kennisinvesteringsagenda 2010

KIA-partners

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

7

8

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Inhoudsopgave
Samenvatting  10
Inleiding: Een bijzondere foto  14
1. Een nieuwe wereld ontdekken

16

2. Kennisinvesteringsagenda 2010  26
3. Kennisinvesteringsagenda 2011-2015  42
Vijf prioriteiten voor de komende vijf jaar  46
1. Een topdocent voor elke onderwijsdeelnemer  46
2. Maatwerk voor elk talent  48
3. Leven Lang Leren: een leergieriger cultuur  53
4. Sterkere toppen in onderzoek en innovatie  55
5. Meer innovatieve bedrijven  57
Bijlagen 
Literatuurlijst  61
Deelnemers KIA-bijeenkomsten  63
Indicatorenoverzicht 2010  69
Vergelijking KIA foto’s 2009-2010  90

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Samenvatting
Voor u ligt de derde jaarlijkse foto van de Kennisinvesteringsagenda (KIA),
opgesteld door een coalitie van bijna dertig organisaties uit de kenniswereld
en de algemene werkgevers- en werknemersverenigingen. Deze foto
beschrijft de stand van zaken van het Nederlandse onderwijs, onderzoek
en innovatief ondernemerschap. Maar we kijken ook vooruit en presenteren
vijf stappen die we de komende jaren moeten zetten om weer aansluiting
te vinden bij de top 5 van de wereld. Jaren die van doorslaggevend
belang voor Nederland zullen zijn. Investeren in ons talent is urgenter
dan ooit tevoren.

Bouwen aan een duurzame mondiale samenleving…
De wereld krabbelt voorzichtig op na de financiële en economische crisis en bouwt met
nieuwe grootmachten als China, India en Brazilië aan een duurzame mondiale samenleving.
Alleen door aan deze nieuwe wereld mee te bouwen kan Nederland zijn vooraanstaande
positie behouden. Dat betekent dat we innovatieve ideeën, producten en diensten moeten
gaan leveren die met minder energie en grondstoffen voorzien in de behoeften van meer
mensen. Dat is nodig om te behoren tot de vijf meest concurrerende economieën, de vijf
slimste landen, oftewel: een van de beste landen ter wereld om in te wonen en werken.

betekent bouwen op talent
Nederland moet daarvoor inzetten op de belangrijkste bouwsteen van de toekomst: talent.
Talent is de motor van groei in een almaar kennisintensievere economie, met bovendien een
krimpende beroepsbevolking. De Kennisinvesteringsagenda (KIA) 2006-2016 geeft aan wat
nodig is om alle talenten in ons land maximaal te benutten. De KIA schetst een aanpak voor
de hele kennisketen, van voorschoolse opvang tot bijscholing tijdens het werkzame leven,
van wetenschappelijk onderwijs tot vakmanschap in de industrie. Investeren in talent levert
hoge rendementen, maar om die te zien moeten we wel vooruit durven kijken.

10

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Een jaar geleden moesten we in de versnelling…
De KIA-coalitie verenigt naast bijna dertig organisaties uit de kenniswereld ook de algemene
werkgevers- en werknemersverenigingen. Deze kenniscoalitie brengt dit jaar voor de derde
maal de voortgang in beeld van Nederland als kennisland. We kijken daarbij zowel naar de
ontwikkeling van de kennisinvesteringen als naar die van de specifieke onderdelen van het
Nederlandse onderwijs, onderzoek en innovatief ondernemen. Afhankelijk van de feitelijke
ontwikkeling en met oog voor veranderingen in de omgeving, scoren we de indicatoren
groen (op koers om de doelstelling voor 2016 te bereiken), oranje (aandacht vereist) of rood
(doelstelling wordt zo niet bereikt). Hierdoor ontstaat het ‘stoplichten’-beeld waar ook deze
foto mee begint.
Een jaar geleden moesten wij vaststellen dat het niet goed gaat met de uitvoering van de
Kennisinvesteringsagenda: we halen onze doelen niet en we investeren te weinig in onderwijs,
onderzoek en innovatie. We constateerden dat de voorsprong op het peloton slonk en de
kopgroep uit beeld raakte. We moesten in de versnelling.

maar het beeld is onveranderd zorgelijk
Dit jaar moeten we constateren dat het beeld onveranderd zorgelijk is, de achterstand is
eerder verder opgelopen dan ingelopen. De totale investeringen blijven achter (blijft oranje)
en we zakken op de concurrentieranglijst (van groen naar rood).
Bij het onderwijs staan tegenover twee op groen gesprongen indicatoren (‘Prestaties
beroepsonderwijs’ en ‘Uitdagend hoger onderwijs’) twee indicatoren die in het rood zakken
(‘Jongeren met startkwalificatie’ en de voor het eerst kwantitatief gescoorde indicator
‘Kwaliteit en beschikbaarheid onderwijspersoneel’). De ‘Leven Lang Leren’ indicator blijft rood.
Qua onderzoek zien we geen verandering in het beeld: het onderzoek in Nederland behoort
nog steeds tot de top van de wereld, maar we hebben nog steeds veel te weinig onderzoekers
en onze toppositie komt meer en meer onder druk. Voor het eerst hebben we een kwantitatief
beeld voor de indicatoren die kijken naar de ‘Benutting’- en de ‘Focus en massa’ van het
Nederlandse onderzoek. Beide indicatoren staan op oranje.
De meeste rode stoplichten zijn te vinden op het terrein van innovatief ondernemen:
bestaande ondernemingen innoveren onvoldoende en er komen te weinig nieuwe innovatieve
bedrijven bij. Ook hier is het afgelopen jaar geen verbetering in zichtbaar. Nieuw is de
kwantitatieve invulling voor het aantal ‘MKB’ers met ervaring met samenwerking met
kennisinstellingen’. Ook deze indicator staat op rood.

Juist nu investeren in talent…
De crisis versnelt de ontwikkelingen in de wereldeconomie, een economie waarin kennis aan
belang wint en nieuwe grootmachten zich aandienen. Nu is niet het moment om pas op de
plaats te maken. Juist nu moet Nederland weer aansluiting vinden bij de leidende kenniseconomieën. Daar zijn extra publieke investeringen voor nodig. Die maken het ook voor
private partijen aantrekkelijk meer in kennis te investeren. Deze foto schetst hoe we in de
komende – cruciale – jaren kunnen bouwen aan een land waar geen talent onbenut blijft.
Daarnaast zal de KIA-coalitie nog dit jaar de Kennisinvesteringsagenda uit 2006 herijken tot
een nieuwe eigentijdse tienjarenagenda (KIA 2011-2020). Een dergelijke actualisering van
ambities en financiering zal voorafgaand aan elke nieuwe kabinetsperiode plaatsvinden.

11

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

door KIA-coalitie en politiek
De KIA-coalitie nodigt de politiek uit mee te bouwen op het in ons land rijkelijk aanwezige
talent. Daarvoor moeten we de komende jaren vijf belangrijke stappen zetten. De KIA-partners,
de onderwijs- en onderzoeksinstellingen van dit land, de vakbeweging, werkgevers en studentenorganisaties, gaan de komende jaren aan de slag met de hieronder beschreven prioriteiten.
Maar wij kunnen het niet alleen, ook de politiek is aan zet. Meer financiële middelen blijven
nodig, we kunnen de gewenste topprestatie niet leveren met een middelmatige inzet van
middelen. De KIA-coalitie hoopt de volgende prioriteiten terug te zien in de programma’s
van de politieke partijen voor de komende Tweede Kamerverkiezingen en, uiteraard, in een
nieuw regeerakkoord:
Een topdocent voor elke onderwijsdeelnemer
De beste mensen moeten willen werken als docent in het onderwijs. Hiervoor is een aantrekkelijker lerarenvak nodig. Dit vraagt om voldoende tijd en middelen voor deskundigheidsbevordering van docenten, selectie bij de instroom van de docentenopleidingen, betere
opleidingen en nieuwe opleidingsroutes voor zij-instromers. Goede professionele docenten
verdienen de ruimte en verantwoorden zich in de eerste plaats naar elkaar. Dit alles moet
geborgd worden in een professioneel statuut en lerarenregister.
Meer maatwerk in het onderwijs
Iedereen moet zijn talent ten volle kunnen ontwikkelen. Het huidige onderwijs komt hier
onvoldoende aan tegemoet: te veel scholieren vallen teleurgesteld uit, zonder startkwalificatie.
Te veel enthousiaste studenten voelen zich onvoldoende uitgedaagd. Meer maatwerk is
nodig, diversiteit in leerroutes die zijn toegesneden op het individu. Dit betekent voor sommigen
meer persoonlijke begeleiding (voor specifieke zorgleerlingen en bij schoolovergang) en voor
anderen een betere aansluiting op de beroepspraktijk. Voor de excellente scholieren en
studenten zijn programma’s nodig die hen meer uitdagen, bijvoorbeeld door internationale
uitwisselingsprogramma’s.
Een leergieriger cultuur
Het moet normaal worden voor Nederlanders om zich continu bij te scholen. Aangrijpingspunten zijn hier de vraag, het aanbod en voldoende (financiële) mogelijkheden. Het afgelopen
jaar zijn veel rapporten verschenen en een aantal goede stappen op het gebied van Leven
Lang Leren gezet. Nu is het zaak om de cultuuromslag werkelijk door te voeren via de invoering
van leerrechten, nog meer nadruk op scholing in de aanpak van werkloosheid, verdere benutting
van leren buiten de muren van onderwijsinstellingen (non-formeel onderwijs) en Leven Lang
Leren-ambassadeurs binnen bedrijven.
Sterkere toppen in onderzoek en innovatie
Blijf in het onderzoek- en innovatiebeleid voortbouwen op de bestaande economische en
wetenschappelijke sterktes van Nederland. Zet daarbij in op de kansen die de omslag naar
een duurzame samenleving biedt. Bied hiervoor een voorspelbaar – financieel afdoende –
meerjarenperspectief van minimaal 10 jaar, waarin ook de aardgasbaten zijn ondergebracht,

12

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

en een helder breed gedeeld strategisch kader voor de toewijzing van deze middelen.
Organiseer dit op transparante wijze, geef nieuwe initiatieven de tijd om hun waarde te
bewijzen en bied financiële continuïteit voor bewezen succesvolle programma’s en instellingen.
Meer innovatieve bedrijven
Benut het potentieel in het MKB door het aantal innovatieve bedrijven te vergroten.
Stimuleer daartoe met laagdrempelige instrumenten de samenwerking met in de beroepspraktijk gewortelde kennisinstellingen. Verhoog de absorptiecapaciteit voor kennis in het
MKB door het in dienst nemen van hoger opgeleide werknemers te stimuleren. En gebruik
de inkoopkracht van de overheid door ministeries, provincies en gemeenten te verplichten
tot het kopen van innovatieve producten en diensten.

13

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Inleiding
Een bijzondere foto
Voor u ligt de derde foto van de Kennisinvesteringsagenda (KIA). Deze brengt jaarlijks de
voortgang in beeld van de door het Innovatieplatform uitgebrachte Kennisinvesteringsagenda
2006-2016. Naast de ontwikkeling van de kennisinvesteringen kijken we daarbij ook naar de
specifieke onderdelen van het Nederlandse onderwijs, onderzoek en innovatief ondernemen.
Afhankelijk van de feitelijke ontwikkeling en met oog voor veranderingen in de omgeving,
scoren we de indicatoren groen (op koers om de doelstelling voor 2016 te bereiken), oranje
(aandacht vereist) of rood (doelstelling wordt zo niet bereikt). Hierdoor ontstaat het
‘stoplichten’-beeld waar ook deze foto mee begint.
Dit is een bijzondere foto. Niet alleen zijn we bijna halverwege ‘de eerste KIA-periode’,
ook werken binnen de verschillende politieke partijen commissies aan de programma’s
voor de volgende kabinetsperiode (2011-2015) en verschijnen binnenkort de bevindingen
van de door het kabinet ingestelde heroverwegingscommissies.
Dat is voor de KIA-coalitie reden geweest om deze keer de blik vooral vooruit te richten.
Als over vijf jaar het stof van de huidige crisis is neergedwarreld zal duidelijk zijn waar we
staan: hebben we de aansluiting met de best presterende economieën gevonden? Of is
deze kopgroep uit zicht geraakt met alle gevolgen van dien voor onze welvaart en welzijn?
Onlangs heeft de Tweede Kamer unaniem de ambitie herbevestigd om als Nederland tot de vijf
beste kennissamenlevingen van de wereld te behoren (Tweede Kamer, 2009 en OCW, 2009).
De afgelopen jaren is de politieke aandacht voor kennis en talent sterk toegenomen.
Betekenisvolle stappen zijn gezet, maar zoals deze foto illustreert: voor het bereiken van de
top is meer nodig. In deze foto benoemt de KIA-coalitie vijf stappen die we de komende jaren
moeten zetten om deze ambitie te verwezenlijken.
De onderwijs- en onderzoeksinstellingen van dit land, de vakbeweging, werkgevers en
studentenorganisaties, gaan daarvoor de komende jaren weer hard aan de slag. Maar ook
de politiek is aan zet. De KIA-coalitie nodigt de politiek uit mee te bouwen op het rijkelijk
aanwezige talent van ons land.

14

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Leeswijzer
Deze foto begint met het schetsen van de uitdagingen waar we voor staan en de centrale
rol van onderwijs, onderzoek en innovatief ondernemen hierbij.
Het tweede hoofdstuk beschrijft de stand van zaken op deze terreinen, de foto van de
Kennisinvesteringsagenda in 2010. In de bijlage vindt u het complete overzicht van de
indicatoren in meer detail.
Het derde en laatste hoofdstuk kijkt vooruit. Wat zijn de prioriteiten voor de komende vijf
jaar? Welke vijf stappen moeten we zetten om de aansluiting bij de wereldtop te hervinden?

15

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Hoofdstuk 1
Een nieuwe wereld
ontdekken
Inleiding

16

17

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Een nieuwe wereld
ontdekken
Ongekende uitdagingen
Nooit leefden er meer mensen op deze aarde, en nooit kwamen er jaarlijks meer bij dan nu.
De bevolkingsgroei is vaak het hoogst waar ook de armoede het grootst is (zie figuur 1.1).
In die landen is de uitdaging al deze nieuwe monden van voldoende voedsel te voorzien.
Tegelijkertijd hebben grote landen als China, India en Brazilië economisch de aansluiting
gevonden en maken een indrukwekkende ontwikkeling door, daarmee miljoenen uit de
armoede verheffend. Dit alles gebeurt op een wereldbol die tegen de grenzen van zijn
draagkracht aanloopt. De wereldenergie- en voedselvoorziening zullen de komende jaren
ingrijpend moeten veranderen.

bevolking in miljarden

Figuur 1.1 Groei wereldbevolking, 1750-2150
10
8
minder
ontwikkelde
landen

6
4
2

2150-

2100-

2000-

1950-

1900-

1850-

1800-

1750-

2050-

meer ontwikkelde landen

0

Source: United Nations, World Population Prospects, The 1998 evision; and
estimates by the Population Reference Bureau.
Bron: Verenigde Naties, vooruitzichten wereldbevolking (1998)

Maar velen in Nederland hebben urgentere zorgen aan het hoofd. Na de bijna ineenstorting
van de financiële wereld in 2009 loopt de werkloosheid nog altijd op. Meer dan 400 duizend
mensen zitten tegen hun zin werkloos thuis. Dat is 5,2 procent van de beroepsbevolking,
tegen 3,6 procent een jaar geleden. De stijging was het sterkst onder de groep tot 35 jaar.
Het aantal werklozen onder de 25 nam met bijna 60 procent toe (CBS, 2009). De feitelijke
impact is nog groter door het grote aantal zelfstandigen zonder personeel dat als buffer

18

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

fungeert zonder dat dit in de statistieken goed zichtbaar is.
Tegelijkertijd bereidt Nederland zich voor op het leven na de crisis. Begrotingstekorten
moeten weer tot een aanvaardbaar niveau worden teruggebracht. Een van de uitkomsten
is dat we langer door zullen werken. We bezien de toekomst met zorgen: minder dan een
op de drie Nederlanders zegt vertrouwen in de toekomst te hebben (SCP, 2009).
De klimaat- en economische crisis versnellen de fundamentele veranderingen die onze
samenleving doormaakt. De wereld van na de crisis zal fundamenteel verschillen van de
wereld die we kennen.
Hoe die wereld er precies uit zal zien weet niemand. De richting is wel helder: we moeten
toe naar een zuiniger gebruik van energie en grondstoffen, en in vergrijzende landen als
het onze naar slimmer werken: meer doen met minder mensen.
Ons consumptiepatroon zal ingrijpend wijzigen, net als de manier waarop we produceren.
Ook de internationale arbeidsverdeling zal ingrijpend wijzigen. Landen als China, India en
Brazilië zijn de nieuwe economische reuzen (zie figuur 1.2). De komende jaren zal 80% van
de mondiale groei daar plaats vinden (Van Ark, 2009).

BBP (2003 US $Mld)

BRICs have a larger US $ GDP than the G6 in less than 40 years
Figuur 1.2 Bruto Binnenlands
Product BRICs en G6, 2000-2050
100,000
90,000

2025:BRICS
economies
over half as
large as the G6

80,000
70,000
60,000
50.000

By 2025:
BRICS
overtake
the G6

BRICs
Brazilië, Rusland, India en China
G6
Verenigd Koninkrijk, Frankrijk,
Duitsland, Italië, Japan en
Verenigde Staten

40,000
30,000
20,000
10,000
0
2000

2010

2020

2030

2040

2050

Bron: Goldman Sachs (2003)

Ongekende mogelijkheden
Niet alleen de uitdagingen waar we voor staan zijn overweldigend, dat zijn gelukkig ook
onze inventiviteit en denkkracht. De wereld beschikt over meer denkkracht dan ooit te
voren. Van de Nederlanders tussen de 75 en 85 jaar heeft 40% minimaal middelbaar niveau,
een generatie later (35-45) is dat al 75% (SCP, 2009).
Andere landen maken nu grote sprongen. In Rusland rondt 45% een hoger onderwijsopleiding af. Dat is meer dan in de meeste westerse landen, Nederland incluis. In China is het
aantal hoger opgeleiden dat jaarlijks afstudeert verdrievoudigd in de afgelopen 10 jaar tot
bijna vijf miljoen per jaar (OECD, 2009a en NBSC, 2008). Het Indiase Institute of Technology
heeft elk jaar 300.000 aanvragen voor eerstejaars.
De kennisintensiteit van de economie wordt alsmaar groter. Tussen 1998 en 2007 groeide de

19

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

werkgelegenheid van hoger opgeleiden (tertiary-level graduates) in de OESO-landen drie
keer zo snel als de gemiddelde werkgelegenheid (OECD, 2009a).
De toepasing van bestaande en nieuwe technologiën is hard nodig om bijvoorbeeld klimaatverandering tegen te gaan (figuur 1.3). De kenniswereld stort zich op de uitdaging van een
duurzame energievoorziening. Zo wordt in Nederland gewerkt aan computerchips met
geïntegreerde zonnecellen en energie opgewekt uit (lichaams)warmte, trillingen en geluid of
het met behulp van natuurlijke bacteriestammen omzetten van afvalstromen in biobrandstoffen. Tussen 1996-2006 groeide het aantal toegewezen octrooien op het terrein van
duurzame energie tweemaal zo snel als de andere technologiegebieden. Europa neemt met
een aandeel van 30% in de wereldwijde ‘octrooiproductie’ een sterke plek in op het terrein
van milieu (OECD, 2009a). Maar meer is nodig. Om de Europese klimaatdoelen voor 2020
te bereiken moeten de Europese onderzoeksuitgaven in duurzame energie de komende tien
jaar vertienvoudigen (Setis, 2009).

CO2 emissies (GtCO2 /jr)

Figuur 1.3 Potentiële bijdrage technologieën om klimaatverandering tegen te gaan
70Grondlijn emissies 62 Gt

60-

Carbon afvang en opslag (CSS) industrie
en transformatie 9%
Carbon afvang en opslag (CSS) energie
generatie 10%

50-

Nucleair 6%
40-

Vernieuwbare energiebronnen 21%

30-

Energie generatie efficiëntie &
overschakeling brandstof 7%
Overschakeling brandstof eindgebruik 11%

20Blauwe map emissies 14 Gt
10-

Efficiëntie eindgebruik brandstof 24%
WE2007 450ppm scenario

0-

Efficiëntie eindgebruik electriciteit 12%

2005 2010

2015

ETP2005 Blauwe map scenario

2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050

Bron: International Energy Agency (2008)

Die duurzame wereld komt er, dat is zeker. De vraag is of Nederland in die nieuwe mondiale
economie de vooraanstaande positie die we al eeuwen innemen kan behouden, of dat we
genoegen nemen met een plaats in de middenmoot. Nederland heeft een goede kennispositie
op een aantal terreinen, maar de bedrijvigheid blijft nog achter. Zo neemt Nederland een
17e plek op de wereldranglijst wat betreft de omzet van duurzame energietechnologie afgezet
tegen ons inkomen. We blijven daarbij ver achter bij de koploper Denemarken. Toch liggen
er volop kansen. Uitgaand van onze sterktes in (bestaande) bedrijvigheid, onze kennispositie
en infrastructuur hebben vooral de bioketen (o.a. biomassa, biobrandstoffen en biogas) en
windenergie op zee economische potentie (Innovatieplatform, 2010).

Een topdocent
voor elke
onderwijsdeelnemer

Stap 1
Een topdocent
voor elke
onderwijsdeelnemer

Een topdocent voor elke onderwijsdeelnemer
De beste mensen moeten willen werken als docent in het onderwijs. Hiervoor is een
aantrekkelijker lerarenvak nodig. Dit vraagt om voldoende tijd en middelen voor
deskundigheidsbevordering van docenten, selectie bij de instroom van de docentenopleidingen, betere opleidingen en nieuwe opleidingsroutes voor zij-instromers. Goede
professionele docenten verdienen de ruimte en verantwoorden zich in de eerste plaats
naar elkaar. Dit alles moet geborgd worden in een professioneel statuut en lerarenregister.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Concurreren met talent
In deze nieuwe economie speelt de toepassing van kennis, het benutten van de talenten,
een doorslaggevende rol. Dat geldt des te sterker voor ons land dat andere mogelijkheden
om economisch te groeien inmiddels ten volle heeft benut. Nederland beschikt al over een
van de meest kapitaalintensieve economieën en de werkloosheid is internationaal vergeleken
nog altijd laag. Door de vergrijzing zal de beroepsbevolking eerder krimpen dan groeien.
Deze kleinere beroepsbevolking moet wel voldoende handen vrij maken om voor steeds
meer ouderen te zorgen. Om aan de stijgende zorgvraag te voldoen, zouden alle nieuwe
mensen die de komende 15 jaar actief worden op onze arbeidsmarkt, in de zorgsector moeten
gaan werken (WRR, 2006).
We moeten daarom vooral slimmer gaan werken. Daarbij konden we na de Tweede Wereldoorlog
nog volop gebruik maken van de kennis en toepassingen die we elders zagen, vooral in de
VS. Inmiddels is de productiviteit vrijwel nergens hoger dan in ons land. The Conference
Board plaatst de Nederlandse arbeidsproducitiviteit als derde van de wereld, direct achter
Noorwegen en Luxemburg, maar nog voor de VS (The Conference Board, 2009). Ook hier
geldt: adel verplicht. We kunnen niet meer groeien door ‘af te kijken’ van anderen. We moeten
zelf kennis ontwikkelen en (vooral) in staat zijn de nieuwe kennis van elders snel toe te passen.
We doen dit niet goed, de groei van de ‘multifactorproductiviteit’ (een veelgebruikte maat
voor innovatie) blijkt dat deze voor Nederland afvlakt, waar deze in andere Europese landen
als Finland en Zweden juist een toename laat zien (OECD.stat, 2010).
We moeten dus concurreren met talent. Het gaat daarbij zeker niet alleen om het ontwikkelen
van nieuwe kennis. Innovatie is meer dan hooggeleerde heren en dames die in witte laboratoriumjassen aan de knoppen draaien van grote ingewikkelde machines. Uiteindelijk is het in de
toepassing van deze kennis dat we er iets van merken, dat het tastbaar wordt. Daarbij kan
het zowel gaan om technologische vernieuwingen, nieuwe distributiewijzen en diensten als
om sociale innovatie, nieuwe werkvormen en veranderingen in de organisatie.
Daarvoor zijn vele schakels onmisbaar: van de inspirerende docent in het basisonderwijs tot
de doorzetter die in de avonduren aan de realisering van zijn innovatieve droom doorwerkt.
Innovatie vraagt om het verleggen van de grenzen van ons weten en de grenzen van ons
kunnen. Innovatie vraagt om dromers die van aanpakken weten, om praktische idealisten
met een honger naar het onbekende. Een samenleving die streeft naar verbeteringen en
daar voor open blijft staan. Een samenleving die het rijkelijk aanwezige talent volop benut.

Je talent benutten, een kwestie van geluk
Een hoge productiviteit en plek op de wereld concurrentieranglijst zijn geen doel op zich.
Waar het uiteindelijk om draait is wat de Nederlanders daarvan in hun dagelijks leven merken.
Dat is heel wat. Wij danken onze hoge kwaliteit van leven in hoge mate aan onze vooraanstaande economische positie. In 2008 exporteerde Nederland maar liefst 77% van onze
productie. Deze actieve handel, de aantrekkelijkheid van wat wij hier maken, geeft ons de
mogelijkheid om van elders het beste naar hier te halen. Onze toegang tot de beste auto’s,
de meest recente films, medische zorg en voeding die de wereld te bieden heeft, staat of
valt met de aantrekkelijkheid van wat wij zelf kunnen maken. Deze aantrekkelijkheid hangt

23

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

in toenemende mate af van het talent dat erin is verwerkt: de creativiteit en kennis van
de makers.
De westerse wereld heeft de afgelopen decennia een enorme sprong gemaakt in de kwaliteit
van leven. We leven langer (gemiddeld vijf tot zes jaar langer dan in 1970) en comfortabeler,
met een veelheid aan machines die twee tot drie generaties terug ondenkbaar waren, of
slechts binnen het bereik van een kleine groep zeer vermogenden. Denk aan de TV, auto
en wasmachine die in de jaren ‘50 en ‘60 hun intrede in de Nederlandse huishoudens deden
of de computer en mobiele telefoon van de laatste decennia.
De opbrengsten van investeren in talent en kennis zijn dan ook groot. De private opbrengsten
van een jaar voortgezet en hoger onderwijs liggen tussen de 7 en 12%. Een jaar langer leren
levert dus een hoog rendement. Dit rendement blijkt zelfs hoger voor mensen die starten
vanuit een achterstandssituatie, juist voor hen loont leren. Dit rendement blijkt bovendien
toe te nemen over de jaren (Oreopoulos en Salvanes, 2009).
Maar er zijn ook andere opbrengsten. Nog los van het inkomen blijkt onderwijs bij te dragen
aan de kans dat iemand werk heeft en dat dit werk plezierig is. Maar ook buiten het werk heeft
het onderwijs opbrengsten: beter opgeleide mensen zijn gezonder, hebben meer vertrouwen
in de samenleving en zijn beter in staat tot relaties (Oreopoulos en Salvanes, 2009). Eerder
al betoogden de Nederlandse hoogleraren Maassen van den Brink en Groot (2003) dat
onderwijsinvesteringen ook van waarde zijn op terreinen als gezondheidszorg, sociale
zekerheid, criminaliteit en burgerschap.
Mensen willen hun talenten benutten, daar worden ze gelukkig van. Wat dat betreft doet
Nederland het ook goed. 84% van de Nederlanders vindt zichzelf (erg) gelukkig. Daarmee
behoort Nederland tot de meest gelukkige landen van Europa. Nederland neemt wereldwijd
de dertiende plek in. In Europa worden wij voorgegaan door de Scandinavische landen,
Oostenrijk en Luxemburg (Veenhoven, 2009).
Kortom: kennis en creativiteit zijn de belangrijkste grondstof van onze economie. Het ontplooien en benutten van al het aanwezige talent bepaalt of Nederland de kansen kan pakken
die de wereldwijde kennissamenleving biedt. Willen we een vooraanstaand land blijven, een
land waar de beste bedrijven en mensen neerstrijken om hun dromen te verwezenlijken dan
moeten we investeren in het benutten van hun talenten. Deze KIA foto geeft aan hoe we er
voorstaan en wat we moeten doen om onze positie te verbeteren.

24

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Hoofdstuk 2
Kennisinvesteringsagenda 2010
Inleiding

26

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Kennisinvesteringsagenda 2010
Het voorgaande hoofdstuk maakt duidelijk dat bouwen op talent ‘werkt’.
Het heeft ons veel opgeleverd en doet dat nog steeds. Daarom is de door
de politiek geformuleerde ambitie om tot de top 5 kennissamenlevingen
te behoren de juiste (Tweede Kamer 2009, OCW 2009).
Vanuit die ambitie heeft het Innovatieplatform in 2006 het initiatief
genomen voor de ‘Kennisinvesteringsagenda 2006-2016; Nederland,
het land van talenten!’ (Innovatieplatform, 2006). Deze agenda wordt
inmiddels breed gedragen en de vooruitgang jaarlijks in beeld gebracht.
Dit hoofdstuk schetst de stand van zaken in 2010.

De KIA van 2006 tot 2010: een brede coalitie

•
•
•

De ‘Kennisinvesteringsagenda 2006-2016; Nederland, het land van talenten!’ (Innovatieplatform, 2006) stelde: “In de 21ste eeuw zullen kennis en creativiteit van mensen in
Nederland bepalend zijn voor de toekomst. (..) De Kennisinvesteringsagenda van het
Innovatieplatform schetst een aanpak om het talent in Nederland optimaal te ontplooien
en benutten.”
Naast een investeringsagenda, oplopend tot structureel 12 miljard euro meer publieke en
private kennisinvesteringen, bevatte de KIA ook een drietal ambities:
“Een zo goed mogelijk opgeleide beroepsbevolking. Iedereen moet in staat worden gesteld
de eigen talenten te ontdekken, te ontplooien en te gebruiken.”
“Op een aantal speerpunten in de wetenschap tot de wereldtop te (blijven) behoren en onze
kennis beter te benutten.”
“Nederland tot de top 5 van de meest concurrerende kenniseconomieën te laten behoren en
de omzet die bedrijven met innovatie genereren, tot de Europese top te brengen.”
Deze drie ambities waren nader uitgewerkt in specifieke doelstellingen die de hele
kennissamenleving bestrijken. Dit resulteerde in 25 indicatoren, van voorschoolse opvang
via onderwijs en onderzoek tot ondernemerschap en innovatie.
De boodschap van het Innovatieplatform uit 2006 bleek aan te slaan. De ondertekening van

27

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

het manifest ‘Nederland het land van talenten’ door 26 belangrijke partijen uit de hele
kennisketen (van primair tot hoger onderwijs, en van fundamenteel onderzoek tot het
innoverend bedrijfsleven) is daar een directe uiting van. Ook centrale organisaties van
werkgevers en werknemers ondertekenden vanuit het besef dat voor ons concurrentievermogen en voor goede en goed betalende banen, kennis onmisbaar is.
De groep van ondersteuners is inmiddels uitgegroeid tot een coalitie die jaarlijks de voortgang
van de KIA in beeld brengt middels een ‘foto’. In oktober 2009 ondertekenden 28 partijen een
brief aan de Tweede Kamer over de financiering van de door haar gestelde kennisambities.
Deze KIA-partners vertegenwoordigen 300 duizend professionals in onderwijs en onderzoek,
300 duizend bedrijven, bijna 2 miljoen werknemers en 3,5 miljoen leerlingen en studenten.
De KIA-coalitie is de afgelopen jaren niet alleen breder geworden. Ook zijn de doelstellingen
verder uitgewerkt en aangescherpt. Uitgangspunt was dat dit jaar alle scores gebaseerd
moesten zijn op kwantitatieve gegevens. Voor zes bestaande indicatoren is dit gelukt.
Eén indicator is geschrapt (‘Innovatie stimulerend aanbesteden overheid’) omdat we geen
betrouwbaar kwantitatief beeld konden krijgen.
Wat onveranderd is gebleven is het uitgangspunt dat een sterke kennissamenleving staat of valt
met een langdurige en toegewijde inspanning van alle bij de kennissamenleving betrokken partijen,
inclusief politiek en overheid. En dat deze kennissamenleving zo sterk is als de zwakste schakel
in de kennisketen. Daarom is het nodig om over de volle breedte te blijven investeren, in ieders
talent. Onderwijs, onderzoek en innovatief ondernemerschap zijn niet los van elkaar te zien.
Het is in het primair onderwijs dat de nieuwsgierige en leergierige houding gestalte moet krijgen
die een leven lang stand houdt. Die aan blijft zetten tot doorleren, het zien van nieuwe oplossingen
en het ontwikkelen van nieuwe producten en diensten. Excellent hoger onderwijs vraagt om
docenten die zelf onderzoek doen en daardoor bekend zijn met de laatste ontwikkelingen in
het vakgebied en de onderzoeksmethodieken kunnen overdragen. Het is ook via het onderwijs
dat de kennis ‘op pootjes’ terecht komt bij de bedrijven en andere kennisgebruikers. Kennisgebruikers die vaak zelf weer een bron van kennis zijn over de praktijk en markt, die als eerste op
problemen en oplossingen stuiten die de aanzet geven tot wetenschappelijke vernieuwing.

•

•

Elke indicator is voorzien van een stoplicht met de kleur groen, oranje of rood. Groen betekent
dat verwacht mag worden dat de doelstelling voor 2016 bereikt zal worden (‘op koers’), oranje
dat hiervoor extra inspanningen vereist zijn en rood dat het er op lijkt dat we het doel voor 2016
niet zullen halen. Bij het bepalen van de kleuren zijn steeds de volgende twee vragen gesteld:
In hoeverre ontwikkelt de kwantitatieve proxy zich zodanig dat we mogen verwachten dat de
doelstelling voor 2016 wordt gehaald? Hierbij wordt strikt naar de ontwikkeling van het cijfer
gekeken, die zou nu ruwweg halverwege het getal van 2006 en het doel voor 2016 moeten liggen;
Zijn er bijzondere omstandigheden om te verwachten dat het vanaf nu beter, of juist slechter,
zal gaan dan de puur kwantitatieve benadering doet vermoeden? Bijvoorbeeld vanwege
recent ingezet beleid of een vertekening als gevolg van de conjunctuur of andere relevante
omgevingsfactoren.
Bij het interpreteren van de scores is het belangrijk te bedenken dat deze afhankelijk zijn van
het gestelde doel. Waar de politiek zich nu verenigt in het streven om tot de top 5 te behoren,

28

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

is het niet zo dat de eerder door de KIA gestelde doelen op alle terreinen hierop gebaseerd
zijn (zie kader).

KIA-doelstellingen en de top 5
De KIA 2006-2016 stelt als doel om terug te keren tot de top 5 van de meest concurrerende
economieën. De ‘top 5’ was daarom het uitgangspunt bij het formuleren van de meeste
doelstellingen. In enkele gevallen is hier van afgeweken. Bijvoorbeeld omdat internationale
vergelijking niet mogelijk is (zoals bij ‘Voor- en vroegschoolse educatie’ en ‘Succesvolle
doorstroom MBO naar HBO’), omdat de top 5-lat als te hoog werd gezien (voor ‘Uitstroom
van bèta-technici’ is daarom gekozen voor een stijging van 25% en bij ‘Aantal onderzoekers’
de top 10) of juist niet ambitieus genoeg (bij ‘Leven Lang Leren’ is gekozen voor het streven
de nummer 1 (Zweden) te benaderen).

De derde foto: het beeld blijft zorgelijk

•

•

•

•

In 2009 constateerden we: “Nederland ligt niet op koers met het realiseren van de Kennisinvesteringsagenda om in 2016 een toonaangevend kennisland te worden en hét land van
talenten te zijn. (..) we verliezen terrein. Concurrerende landen, zoals de VS, Duitsland,
Finland, Zweden en Canada investeren momenteel, in tijden van crisis, juist fors extra in
onderwijs, onderzoek en innovatie & ondernemerschap. Om niet verder achterop te raken,
zal ook Nederland in de versnelling moeten. Versneld uitvoeren van de KIA is juist nu nodig!”
Dit jaar moeten we constateren dat het beeld onveranderd zorgelijk is, de achterstand is
eerder verder opgelopen dan ingelopen. De totale investeringen blijven achter (blijft oranje)
en we zakken op de concurrentieranglijst (van groen naar rood).
De specifieke indicatoren voor onderwijs, onderzoek en innovatief ondernemen geven
eveneens een onveranderd zorgelijk beeld. Bij het onderwijs staan tegenover twee op groen
gesprongen indicatoren (‘Prestatie beroepsonderwijs’ en ‘Uitdagend HO’) twee indicatoren
die in het rood zakken (‘Jongeren met startkwalificatie’ en ‘Kwaliteit en beschikbaarheid
onderwijspersoneel’). De ‘Leven Lang Leren’ indicator blijft rood.
Qua onderzoek zien we geen verandering in het beeld: het onderzoek in Nederland behoort
nog steeds tot de top van de wereld, maar we hebben nog steeds veel te weinig onderzoekers en onze toppositie komt meer en meer onder druk. Voor het eerst hebben we een
kwantitatief beeld voor de indicatoren die kijken naar de ‘Benutting’ en de ‘Focus en massa’
van het Nederlandse onderzoek. Beiden indicatoren staan op oranje.
De meeste rode stoplichten zijn te vinden op het terrein van innovatief ondernemen:
bestaande ondernemingen innoveren onvoldoende en er komen te weinig nieuwe innovatieve bedrijven bij. Ook hier is het afgelopen jaar geen verbetering in zichtbaar. Nieuw is de
kwantitatieve invulling voor het aantal ‘MKB’ers met ervaring met samenwerking met
kennisinstellingen’. Ook deze indicator staat op rood.
Hierna bespreken we de ontwikkelingen in meer detail. Daarbij analyseren we ook de
oorzaken. Deze analyse vormt de basis voor de vijf stappen die de KIA-coalitie in het
volgende hoofdstuk voor de komende kabinetsperiode bepleit.

29

30

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Algemene indicatoren
Kennisinvesteringen blijven achter
De KIA gaat uit van de zogenaamde kennisinvesteringsquote (KIQ), een maat voor de absolute
kennisinvesteringen gerelateerd aan het nationaal inkomen. In de originele KIA is het doel voor
de KIQ vastgesteld op 9% van ons inkomen, dit vanuit de gedachte dat we daarmee weer tot
de Europese top zouden behoren (Innovatieplatform, 2006). Door uit te gaan van de kennisinvesteringen ten opzichte van het inkomen is een ‘automatische stabilisator’ ingebouwd.
Als de economische groei achterblijft, hoeven ook de kennisinvesteringen minder toe te
nemen om de KIQ gelijk te houden. Om de bestaande achterstand ten opzichte van de top 5
in te lopen zijn echter wel extra investeringen nodig, ook nu de economische groei laag is.
In 2006 stelde de KIA dat over een termijn van 10 jaar de Nederlandse kennisinvesteringen
zouden moeten toenemen tot een bedrag van jaarlijks circa 6 miljard euro aan extra
publieke kennisinvesteringen. Op termijn zou dit moeten leiden tot een minstens soortgelijke inspanning van private kant. In de afgelopen kabinetsperiode is een opgaande lijn
vastgehouden. Het kabinet verwacht per 2011 2 miljard euro structureel extra te investeren
in kennis (Tweede Kamer, 2008-2009, 27 406 nr. 123).
Ondertussen hebben de andere landen echter ook niet stil gezeten. De landen die boven
Nederland staan in internationale ranglijsten als de Global Competitiveness Index (GCI)
geven fors meer geld uit aan kennis en innovatie. Gemiddeld gaf de top 5 in 2006 van
overheidswege een vol procentpunt van het BBP meer uit aan kennis en innovatie.
Voor Nederland is dat een bedrag van ruim 5 miljard per jaar. Ter illustratie: per geboren baby
gaf Zweden jaarlijks 75 duizend euro meer uit aan kennis dan Nederland. Tabel 1 maakt
zichtbaar dat Nederland op vrijwel alle investeringsfronten achterloopt op de top 5.

Tabel 1 Kennisinvesteringen Nederland en Top 5 OESO, 2006

nr Indicator

OESO gemiddelde
2006
Zwi

Fin

Zwe

VS

Den Top 5 gemiddelde NL

Kennisinvesteringsquote
(som 1-5)

8,0

7,7

9,1

10,0 10,0 10,4

9,4

7,5

1

Publieke uitgaven aan onderwijs­
instellingen (zonder R&D)

4,5

4,8

5,1

5,4

4,7

6,0

5,2

4,3

2

Publieke R&D-investeringen
(inclusief hoger onderwijs)

0,6

0,7

1,0

0,9

0,7

0,8

0,8

0,7

Totaal publieke quote
(primaire proces)

5,2

5,4

6,0

6,3

5,3

6,8

6,0

5,1

Publieke onderwijsuitgave aan
3 private partijen
(waaronder studiefinanciering)

0,4

0,1

0,4

0,7

0,4

1,4

0,6

0,6

Totaal publieke quote inclusief
o.a. studie­finaniering

5,5

5,5

6,5

7,0

5,8

8,2

6,6

5,7

0,1

0,2

2,4

0,6

0,8

0,8

2,5

2,8

1,9

1,6

2,2

1,0

4 Private uitgaven onderwijs

0,8

5 Private R&D

1,6

Bron: OESO MSTI en Education at a Glance

2,1

31

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Daarnaast deden landen vlak achter Nederland in de GCI als Australië en Zuid Korea juist als
gevolg van de crisis forse kennisinvesteringen (zie figuur 2.1).

kennisinvesteringen als % BBP

Figuur 2.1 Investeringen in onderwijs, duurzaamheid en innovatie in stimuleringspakket

12,00
Fin Zwe VS
10,00 •
• •
Duitsland
•
Ca •
8,00 •
NL

6,00

• Zuid Korea
•

Australië

4,00
2,00
0,00

0

1

2

3

4

5

6
% BBP

Bron: OECD (2009b)

In de VS introduceerde president Obama de Recovery and Reinvestment Act die 100 miljard
dollar investeert in onderwijs en wetenschap. Omgerekend naar Nederlandse verhoudingen
(op basis van nationaal inkomen) is dat nog altijd een intensivering van 5 miljard. In Frankrijk
is president Sarkozy een staatslening aangegaan van 35 miljard euro die voor meer dan de
helft wordt besteed aan hoger onderwijs en onderzoek. Deze (omgerekend voor Nederland)
5,5 miljard euro zal worden gebruikt om tien topuniversiteiten een impuls te geven richting
de absolute wereldtop. De Duitse kanselier Merkel heeft aangegeven de totale Duitse
kennisinvesteringen van 8,8% BBP naar 10% BBP te willen brengen in 2013. Kennis is de
enige sector waar de nieuwe Duitse regering fors in investeert.
In China is het deel van het bruto nationaal product bestemd voor onderzoek in twee decennia
gestegen van minder dan een half procent tot bijna 2% BBP; bij ons ligt dit al jaren rond de
1,7% BBP. Obama heeft uitgesproken dat de VS te allen tijde meer dan 3% van haar BBP aan
R&D zou moeten besteden.
Ook in Nederland hebben verschillende partijen ambitieuze kennisinvesteringen als middel
tegen de crisis bepleit. Het Innovatieplatform heeft in haar crisisadvies gepleit voor “het
versnellen van kennisinvesteringen in crisistijd (…) voor het ondersteunen van onze concurrentiepositie nu en na de crisis” (Innovatieplatform, 2009). Want: “nu investeren in kennis is
tegelijkertijd ook investeren in de volgende generaties”. Ook de AWT legde de nadruk op
investeringen in het innovatievermogen (AWT, 2009): “Hiermede wordt behouden en
versterkt waar we het in de toekomst van moeten hebben: onze kennis als vermogen.”
Onderdeel van het advies was “het versneld uitvoeren van de Kennisinvesteringsagenda (KIA)”.
Het Kabinet heeft als reactie in haar crisispakket gezorgd voor het behoud van R&D via de
zogenaamde kenniswerkersregeling.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Veel bedrijven geven aan dat ze ondanks de slechte marktomstandigheden toch in kennis
blijven investeren. Zo geeft 81% van de bedrijven in de technologische industrie aan dat in
2009 het R&D budget gelijk is gebleven of zelfs is gestegen (FME/CWM, 2009).
Toch staan ook de private kennisinvesteringen onder druk. In de nieuwste (voorlopige)
cijfers van het CBS is een forse afname te zien in de private R&D-investeringen (indicator
‘Private R&D-investeringen’) van 0,97% (2007) naar 0,89% (2008). Deze afname van
bijna 0,1% BBP correspondeert met circa €500 miljoen. Nederland moet zorgen dat het
aantrekkelijk blijft voor Nederlandse maar ook buitenlandse kennisinvesteringen. Publieke
kennisinvesteringen helpen bij het uitlokken van private kennisinvesteringen.

Concurrentiekracht zakt in het rood
De ontwikkeling van onze positie op de Global Competitiveness Index (GCI) baart ook
zorgen. In 2006 stonden wij op plek 11 en formuleerden de ambitie om tot de top 5 te
behoren. Na een verbetering van onze positie zijn we het afgelopen jaar weer gezakt van
plek 8 naar plek 10. Het doel dreigt daarmee buiten beeld te raken en de indicator komt op
rood te staan.
Nederland heeft in de GCI haar relatief slechte concurrentiepositie rond arbeidskosten of
premies altijd kunnen compenseren met hoge scores voor onderwijs, creativiteit en
innovatief ondernemerschap. Het was rendabel om je als bedrijf in Nederland te vestigen
ondanks verschillende barrières en hoge kosten voor arbeid doordat er veel goed opgeleid
talent was. Maar deze hoge welvaartspositie kan alleen vastgehouden worden door te
blijven bouwen op talent.

KIA foto 2010: onderwijs
Onderwijsprestaties en kwaliteit docenten blijven achter
In het onderwijs wordt het fundament gelegd voor een sterke kennissamenleving. Een
leergierige mentaliteit begint bij uitdagend basisonderwijs. Iedereen moet via goed
onderwijs in staat zijn de eigen talenten te ontdekken en ontwikkelen.
Uit de rankings voor basis en voortgezet onderwijs is het afgelopen decennium een
verslechtering zichtbaar van de Nederlandse scores in internationaal perspectief. Dat baart
zorgen. Zeker als we kijken naar de ontwikkelingen en verwachtingen ten aanzien van de
belangrijkste determinant van goed onderwijs: de docent. Uit onderzoek (OECD TALIS,
CPB, 2007, en McKinsey, 2007) blijkt dat het grootste deel van de variatie in individuele
schoolprestaties wordt veroorzaakt door de kwaliteit van de leraren. Figuur 2.2 illustreert
het enorme belang van een goede leraar: leerlingen met een vergelijkbare schoolprestatie
op de leeftijd van acht jaar verschillen drie jaar later enorm, afhankelijk van de kwaliteit van
de leraar.

32

33

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Figuur 2.2 Invloed kwaliteit leraar op prestatie leerling

prestatie leerlingen
100e percentiel

ng
Leerli

met g

restere
oed p

90e percentiel

raar
nde le

53e percentiel punten

50e percentiel
Leerling met
minder pre
sterend

0e percentiel

e leraar

leeftijd 8

37e percentiel

leeftijd 11

Bron: Barber (2009)

Helaas constateren we juist een teruggang op de KIA-indicator ‘Kwaliteit en beschikbaarheid
onderwijspersoneel’. Deze was vorig jaar nog slechts kwalitatief gescoord. Nu constateren we
dat we met name in bijscholing en bevoegdheid slecht scoren. Vacatures zijn op papier (en
in de indicator) nog niet nijpend, maar scenario’s voor de komende jaren zijn somber, zeker
als de economie weer aantrekt.
In de komende jaren treedt een groot gedeelte van het vergrijsde docentencorps uit (zie onder
meer Commissie Leraren 2007 en SCP 2009). De uitstroom bestaat vooral uit 1e graads
docenten die veelal fulltime werken. Hun vervangers werken veelal in deeltijd en hebben
een lagere bevoegdheid (SBO, 2009).
Uit de Gediplomeerdencijfers van Stamos.nl blijkt dat maar 20% van de 5000 jaarlijks startende
VO-leraren eerstegraads (academisch/HBO) zijn. In de instroomcijfers van de PABO is vanaf
2000 een duidelijke trend zichtbaar van afnemende instroom vanuit havo en vwo die wordt
opgevangen door een grotere instroom vanuit het MBO.
De Nederlandse situatie vormt een opvallend contrast met landen als Singapore en Finland
waar het onderwijs juist een populaire werkplek is voor academici. Daar concurreren de
beste studenten voor een plek op de lerarenopleidingen.

Onvoldoende maatwerk in het onderwijs
Speciale aandacht in het onderwijs is vereist voor zowel de meest gemotiveerde en beste
studenten als de leerlingen die zonder startkwalificatie het onderwijs verlaten. Beide
groepen worden onvoldoende bediend.
De afgelopen jaren is het percentage jongeren met een startkwalificatie langzaam toegenomen.
In dit tempo zouden we binnen enkele jaren het EU doel van maximaal 10% uitval zonder
startkwalificatie kunnen bereiken. Tegelijkertijd zijn er landen zoals Finland en Zweden die
het aanzienlijk beter doen. Van deze top is Nederland nog ver verwijderd.
Maar niet alleen de uitval baart ons zorgen. Het Nederlandse onderwijs is over de hele linie
minder goed in staat de individuele talenten van de leerlingen te ontplooien. In ons land is

34

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

de sociaal economische status van de ouders tweemaal meer van invloed op de leerprestaties dan in de best presterende landen als Finland, Japan en Canada, respectievelijk 15%
tegen 8% (PISA-2006-studie van de OESO). Ook het CBS vindt dat “de sociaal economische
status van de ouders bepalend is voor het opleidingsniveau” (Kösters & Otten, 2007).
Het Nederlandse onderwijs focust sterk op de competentie kennis en gerelateerde
vaardigheden. Het is daarmee voor jongeren met andere talenten soms niet uitdagend en
aantrekkelijk. Terwijl op deze terreinen, denk aan vakkrachten in de bouw, op de arbeidsmarkt juist veel vraag is. Een arbeidsmarkt die ook steeds hogere eisen stelt aan competenties als communicatievaardigheden en een flexibele houding.
Vaak is schooluitval te voorkomen door meer begeleiding, in het bijzonder bij de stap
tussen verschillende onderwijsvormen, zoals van VMBO naar MBO, maar ook MBO naar
HBO (SER, 2009 en WRR, 2009). Het is voor scholen nu vaak lastig hier voldoende tijd en
middelen voor vrij te maken omdat extra aandacht voor groepen leerlingen die niet meekomen
ten koste gaat van het budget voor andere leerlingen. Daarbij is soms zelfs sprake van
zorgverlening in plaats van onderwijs. Scholen zouden dit graag doen maar willen dit dan ook
als zorg kunnen budgetteren om te voorkomen dat het ten koste gaat van de aandacht voor
het onderwijs zelf.
Een tekort aan maatwerk ervaren ook de best presterende studenten. De indicator ‘Uitdagend
hoger onderwijs’ staat weliswaar op groen, maar in internationaal perspectief blijkt dat in
Nederland juist de toplaag minder goed scoort: juist de bovenste percentielen in Nederlandse
onderwijsprestaties blijven achter bij de internationale top (zie figuur 2.3).

Figuur 2.3 Relatieve positie Nederland op vier domeinen onder OESO-leden, PISA 2003

positie Nederland op OESO-ranglijst

Dutch ranking on four domains among 30 OECD members, PISA 2003

top 5
wiskundige geletterdheid

top 10

problemen oplossen
wetenschappelijke geletterdheid

top 20

geletterdheid

1e

25e

50e

Bron: Eigen berekeningen gebaseerd op PISA 2003

75e

99e

percentiel

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Voor onze toppers is het vaak massale hoger onderwijs onvoldoende uitdagend. We benutten
daardoor onze toptalenten onvoldoende. Waar het hoger onderwijs in de jaren ’60 vijf procent
van de jongeren opleidde, neemt nu bijna de helft van alle jongeren deel aan het hoger onderwijs.
Dit vraagt om meer differentiatie binnen de twee hoofdrichtingen van het hoger onderwijs
om alle verschillende talenten die zich aanbieden voldoende uit te dagen.
De indicator ‘Uitdagend HO’ geeft aan dat er weliswaar volop uitdagende initiatieven worden
gestart, zoals ‘Honours programs’, ‘university colleges’ en ‘professional masters’ en
‘associate degrees’ voor MBO-studenten die zich verder willen specialiseren, maar dat
meer nodig is. Ook de initiatiefnemers zelf zien het pas als het begin. Op de deelindicator
‘Internationalisering’ zijn de doelen nog ver weg.
Een risico is ook het sleutelen aan de toegankelijkheid van het Hoger Onderwijs. Het gaat hier
dan niet om inhoudelijk eisen, maar om financiële barrières die opgeworpen worden. Hier moet
continu het doel van 50% hoger opgeleiden (indicator ‘Hoger opgeleiden in de beroepsbevolking’) in het achterhoofd gehouden worden.

Onvoldoende doorleren tijdens werkzame leven
De snelle ontwikkeling van onze kennis en vaardigheden maakt het voor iedereen noodzakelijk
om zich te blijven bijscholen. Daar moet ruimte voor zijn, de tijd en het geld, en een passend
aanbod. En uiteraard een nieuwsgierige en leergierige beroepsbevolking.
Juist nu de werkloosheid oploopt en we langer zullen doorwerken is dit een actueel thema.
De wens om van ‘zware beroepen’ door te stromen naar andere functies is alleen te realiseren als
de kennis en vaardigheden daarvoor aanwezig zijn. Dit kan via bijscholing, via Leven Lang Leren.
Leven Lang Leren staat als thema al jarenlang op de agenda. Het resultaat stelt echter teleur
(indicator ‘Leven Lang Leren’). In 2006 stelden we ons een verdubbeling van het percentage
bijscholende werknemers tot doel. Daarmee zouden we op het niveau uitkomen van Zweden,
de wereldwijde koploper op dat moment. Anno 2010 staan we echter nog altijd op vrijwel
hetzelfde percentage van 17%. Weliswaar boven het EU-doel van 12,5%, maar ver van de
beoogde 35%.
Er zijn wel allerlei initiatieven gaande, vanuit de projectdirectie Leren & Werken, vanuit de
Sociale Partners via afspraken in de CAO’s over scholing, maar ook vanuit de Open Universiteit
en Teleac/NOT met het Nationaal Initiatief Lang Leve Leren. De huidige voorzieningen
voor bijscholing volstaan echter niet voor omscholing. De bestaande opleidings- en
ontwikkel (O&O)-fondsen zijn voor instroom, vakmanschap en versterken scholing in de
eigen sector. O&O-fondsen richten zich nog maar beperkt op het stimuleren van intersectorale
mobiliteit. Vanwege de continu veranderende arbeidsmarkt is hier juist wel vraag naar.

35

Meer maatwerk
voor elk talent

Stap 2
Meer maatwerk
voor elk talent

Meer maatwerk voor elk talent
Iedereen moet zijn talent ten volle kunnen ontwikkelen. Het huidige onderwijs komt
hier onvoldoende aan tegemoet: te veel scholieren vallen teleurgesteld uit, zonder
startkwalificatie. Te veel enthousiaste studenten voelen zich onvoldoende uitgedaagd.
Meer maatwerk is nodig, diversiteit in leerroutes die zijn toegesneden op het individu.
Dit betekent voor sommigen meer persoonlijke begeleiding (voor specifieke zorgleerlingen en bij schoolovergang) en voor anderen een betere aansluiting op de beroepspraktijk. Voor de excellente scholieren en studenten zijn programma’s nodig die hen
meer uitdagen, bijvoorbeeld door internationale uitwisselingsprogramma’s.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

KIA foto 2010: onderzoek
Onvoldoende massa en stabiliteit in onderzoekslandschap
Nederland scoort traditioneel goed als het gaat om het produceren van nieuwe kennis.
En doet dat nog steeds (zie indicatoren ‘Output artikelen’ en ‘Citatie-impact artikelen’).
Maar ook hier is de trend ongunstig. Wat betreft de citatie-impact, een maat voor de
kwaliteit van het onderzoek, heeft Denemarken ons dit jaar uit de top 3 gestoten. Zorgelijker
is en blijft het geringe aantal onderzoekers in de beroepsbevolking. Het aandeel onderzoekers
in de beroepsbevolking staat op rood uitgaande van de oude ambitie van een plek bij de top tien.
Uitgaande van de meer ambitieuze doelstelling om bij de vijf beste kenniseconomieën van de
wereld te horen is op dit punt zelfs een verdubbeling van het totaal aantal onderzoekers nodig.
Fundamenteel onderzoek is nodig, niet alleen om kennis te produceren, maar juist ook om
kennis die buiten ons land wordt gegenereerd te kunnen begrijpen, gebruiken en over te
dragen aan komende generaties kenniswerkers en ondernemers (absorptiecapaciteit).
Voor Nederland speelt ook mee dat we de financiële middelen die er zijn onvoldoende
voorspelbaar en gecoördineerd inzetten. Dit wreekt zich in een snel globaliserende
kenniseconomie waar bedrijven en kenniswerkers zich in toenemende mate concentreren in
een beperkt aantal sterke clusters, rondom gespecialiseerde en hoogwaardige arbeidsmarkten.
Dit effect doet zich des te sterker voor in de EU en wordt verder aangejaagd door de
Europeanisering van de wetenschapsfinanciering via bijvoorbeeld de ERC en EIT (ERAB,
2009). Daarbij neemt ook het belang van de landen buiten de VS en EU snel toe. Zo daalde
tussen 2000 en 2005 het aandeel van de EU en VS in de mondiaal toegewezen octrooien van
76% naar 64% (European Commission, 2009, p. 6). Dit buitenland wordt dus steeds groter
en daarmee belangrijker.
Deze toenemende specialisatie en agglomeratie-effecten vergroten de noodzaak om voort
te bouwen op sterktes. Dit noopt tot scherpere keuzes voor een middelgroot land als Nederland
om mondiaal zichtbaar en relevant te blijven. Eerder al constateerde het Innovatieplatform
(2008) dat het aantrekken van buitenlandse R&D de meest kansrijke manier is om de lage
score van Nederland op private R&D te verbeteren. Momenteel scoort Nederland laag op het
aantrekken van buitenlandse R&D (indicator ‘Internationale R&D-activiteiten in Nederland’)
en kenniswerkers, juist omdat ons land onvoldoende zichtbaar en onderscheidend is.
Dat vergroot de noodzaak van de oorspronkelijke KIA-ambitie om te komen tot meer focus en
massa in het wetenschappelijk onderzoek. Het Rathenau Instituut heeft voor de KIA een maat
ontwikkeld die de focus en massa in het Nederlandse onderzoekslandschap in beeld brengt.
Vooralsnog is er geen versterking van de massa op focusgebieden waarneembaar. Wel is er
de afgelopen jaren vanuit de FES en via Innovatieprogramma’s extra geld gegaan naar
focusgebieden (sleutelgebieden).
Uit eerder onderzoek is wel bekend dat de gebieden waar de Nederlandse citatie-impact
zeer hoog is (en het onderzoek dus van hoge kwaliteit) juist relatief klein van omvang zijn
(en gebieden van lagere kwaliteit juist groot) (NOWT, 2010). Eerder al stelde het CPB (2004)
vast dat de specialisatiepatronen van de (semi-) publieke kennisinstellingen en bètagerichte
R&D-bedrijven in ons land sterk uiteenlopen.

39

40

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Naast het soort onderzoek is ook de verspreiding daarvan via onderwijs en directe verbindingen
met kennisgebruikers van belang. Kennisbenutting en -ontwikkeling vereisen steeds meer dat
de kennis stroomt tussen onderzoekers, docenten en ondernemers. Kennisdelen is mensenwerk,
daarmee staat of valt een kennissamenleving- en economie met duurzame relaties. En hoewel
er veel goed gaat in de samenwerking met kennisgebruikers zijn de resultaten in termen van
valorisatie nog onvoldoende (indicatoren ‘Snelgroeiende bedrijven’ en ‘Omzetaandeel uit
innovatie in industrie en diensten’ ).
Hier is de afgelopen jaren ook door de overheid flink in geïnvesteerd. Veelal echter is dit
gebeurd met incidentele middelen. Kostbare netwerken zijn daarmee gebouwd op een
breekbare ondergrond, terwijl juist duurzame relaties nodig zijn om kennis te laten stromen
tussen onderzoekers en ondernemers (zie figuur 2.4).

Figuur 2.4 Subsidie voor wetenschappelijk ICT-onderzoek, 2004-2012

miljoenen euro’s

Subsidie voor wetenschappelijk ICT-onderzoek
75

Fonds Economische
Structuurversterking
Kennisimpuls
Innovatieplatform

50

Concurreren met
ICT competenties
Innovatiegericht
Onderzoeks Programma

25

NWO EW + GW
0
2004

Technologiestichting STW
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bron: ICTRegie

Het starten van steeds nieuwe initiatieven versterkt het nadelige effect van het tekort aan
middelen. Hierdoor gaat veel energie van onderzoekers verloren aan het opnieuw organiseren
van samenwerkingsverbanden. Hier is bovendien vaak kort tijd voor. De pijn concentreert
zich bij de omgang met FES-gelden. Tegelijkertijd is er ook sprake van een gebrek aan
discontinuïteit, de angst om dingen te stoppen.
Versnippering zit niet alleen in het overheidsinstrumentarium. Regio’s beconcurreren elkaar
op het aantrekken van (buitenlandse) vestigingen en campussen op gelijksoortige terreinen.
Het ontbreekt aan een overkoepelende nationale strategie.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

KIA foto 2010: ondernemen en innoveren
Tekort aan innovatief ondernemerschap
Nederland scoort slecht als het gaat om snelgroeiende bedrijven en innovatie in bedrijven.
Bij innovatief ondernemen staat Nederland aanzienlijk lager op de internationale ranglijsten
dan bij onderwijs en onderzoek. Onze sterke uitgangspositie op het gebied van onderwijs
en kennisproductie, inclusief octrooiaanvragen en ICT-gebruik, wordt niet verzilverd.
Dit jaar is voor het eerst kwantitatief invulling gegeven aan de indicator ‘MKB’ers met
ervaring met samenwerking met kennisinstellingen’. Juist onder de MKB’ers die veelal
innoveren door het slim en creatief toepassen van bestaande kennis (´de toepassers´,
zie EIM, 2008) zit een groot onbenut innovatiepotentieel. Dit kan tot zeer innovatieve
producten en diensten leiden. Bijvoorbeeld omdat het bedrijf met bestaande kennis op
creatieve wijze inspeelt op de wensen van gebruikers en consumenten (AWT, 2005 en
Innovatieplatform, 2005).
Het merendeel van de economie bestaat uit bedrijven die niet zelf structureel onderzoek
verrichten. Daarom is het van groot belang dat de afstand tussen kennisinstellingen en
bedrijven nog kleiner wordt. Juist de Nederlandse economie is sterk afhankelijk van de
productiviteitsstijging van bestaande bedrijven, grotendeels bestaand uit deze MKB
bedrijven. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de VS waar nieuwe snelle groeiers een veel
belangrijkere rol spelen (Van den Toren & Velzing, 2008).
De belangrijkste drempel hier is het intern ‘structureren’ van het innovatieproces en het
leggen van verbindingen met relevante kennisinstellingen. De toepassers innoveren niet
structureel door het gebrek aan tijd, toegankelijkheid van (risico)kapitaal, tijd voor én kennis
van netwerken en het planmatig innoveren. Een belangrijke drempel voor samenwerking
is vaak ook dat deze bedrijven weinig hoger opgeleiden in dienst hebben.

41

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Hoofdstuk 3
Kennisinvesteringsagenda 2011-2015
Inleiding

42

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Kennisinvesteringsagenda 2011-2015
De foto van de Nederlandse kennissamenleving in 2010 laat zien dat de
achterstand op de top verder is opgelopen. Willen we de aansluiting niet
verliezen dan is nu actie nodig. Te beginnen met de komende begroting
voor 2011. Daarnaast is de vorming van een nieuwe regering het moment
bij uitstek om alsnog te komen tot de vereiste versnelling. Op dit moment
werken de verschillende politieke partijen aan hun landelijke verkiezingsprogramma’s. Daar worden nu de plannen gesmeed voor een cruciale
periode voor ons (kennis)land.
Aan het eind van een volgende regeerperiode heeft de wereld de financiële en economische
crisis naar verwachting definitief achter zich gelaten. Ook zal de omslag naar een duurzame
economie een flink eind op streek zijn. Dan ook zal duidelijk zijn of Nederland zijn goede
uitgangspositie van eind 20e eeuw heeft weten om te zetten in een leidende positie in de
21e eeuw, of dat we helaas moeten vaststellen dat Nederland de aansluiting bij de kopgroep
heeft verloren.
Het is daarom van het grootste belang dat de verkiezingsprogramma’s een stevige kennisparagraaf hebben. De KIA-coalitie wil daar aan bijdragen door in dit hoofdstuk niet alleen te
betogen dat de Nederlandse kennisinvesteringen omhoog moeten maar ook aan te geven
hoe deze middelen in te zetten. De KIA-coalitie benoemt daartoe een vijftal prioriteiten.
Per prioriteit schetsen we wat de komende vijf jaar moet gebeuren om te bouwen aan een
land waar geen talent onbenut blijft: wat er op deze terreinen is gebeurd in de afgelopen
jaren door overheid en KIA-partners, wat de KIA-partners gaan doen (de context) en de
aanvullende stappen die nodig zijn van KIA-partijen, politiek en rijksoverheid.

Investeren in kennis
Het is een illusie te denken dat we de gewenste topprestatie kunnen bereiken met een
middelmatige inzet van middelen. We moeten nu investeren, zodat we kunnen blijven
oogsten. Op dit moment teren we in op ons kennisvermogen, de opbrengsten van
investeringen uit het verleden. Na de inputindicatoren die al langer op rood stonden,

43

44

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

zien we nu ook een negatieve trend in voorheen sterke outputindicatoren, als de kwaliteit
van het primair- en voortgezet onderwijs en ons wetenschappelijk onderzoek. De innovativiteit van de Nederlandse bedrijven blijft al langer achter. Onderstaande figuur laat zien dat
Nederland tot eind jaren ’80 voorop liep met investeren in onderwijs en onderzoek. Nederland
behoorde binnen de OESO tot de landen die het grootste deel van hun inkomen in onderwijs
investeerden tot eind jaren ’80, en in onderzoek tot halverwege jaren ’90. Sindsdien is het
echter snel bergafwaarts gegaan.

Figuur 3.1 Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinvesteringen in internationaal perspectief*

Onderzoek

positie Nederland op OESO-ranglijst

2005

2003

2001

1999

1997

1995

1993

1991

1989

1987

1985

1983

1981

Jaar
024681012141618-

Onderwijs

positie Nederland op OESO-ranglijst

1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006

Jaar

024681012141618-

* Voor 1995 bestond er nog geen geharmoniseerde en gecontroleerde OESO-wijze van gegevensverzameling.
Bron: OECD.stat, 2010; bewerking Innovatieplatform

De komende jaren zullen in het teken staan van het terugdringen van het overheidstekort.
Daarbij zullen ingrijpende en vaak pijnlijke maatregelen onontkoombaar zijn. De KIA-coalitie
is zich hier ten volle van bewust als ze wijst op de noodzaak om juist in deze tijden van
crises extra te investeren in ons talent, in kennis. De Europese Commissie heeft ons land tot

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

doel gesteld in 2013 het begrotingstekort onder de 3% grens terug te brengen. Daarbij
moeten we scherp voor ogen houden dat er twee wegen zijn waarlangs we dit kunnen doen.
Naast bezuinigingen en lastenverzwaringen moeten we ook inzetten op versterking van de
economie, de verhoging van onze productiviteit. Ook dit erkent de Europese Commissie in
haar ‘green paper’ voor de nieuwe Lissabon strategie (2009a): “Bij het terugdringen van de
overheidstekorten moeten de overheidsuitgaven zo worden herschikt dat we onze 2020
visie kunnen realiseren. Snoeien in uitgaven voor toekomstgerichte sectoren als onderwijs
en onderzoek zou dit bemoeilijken.” Het kabinet onderkent dit ook, getuige het voornemen
om de publieke uitgaven op het terrein van onderwijs en onderzoek niet onder het huidige
niveau (‘het OESO-gemiddelde’) te laten komen. Daarnaast kondigde het kabinet aan te
willen bekijken of een ambitieuzere inzet nodig is in het kader van “het streven om tot de
meest concurrerende economieën te behoren” (OCW, 2009).
In het voorgaande hoofdstuk concludeerden we dat onze (publieke) achterstand op de top 5
qua kennisinvesteringen ongeveer 5 miljard euro per jaar bedraagt. Om de top 5 te evenaren
is daarmee de financiële opgave in euro’s vergelijkbaar met die bij de start van het vorige kabinet.
Dit jaar nog zal de KIA-coalitie de Kennisinvesteringsagenda uit 2006 herijken. Een dergelijke
actualisering van ambities en financiering (tot een ‘KIA 2010-2020’) zal voorafgaand aan
elke nieuwe kabinetsperiode plaats gaan vinden. Zo ontstaat een zich voortdurend
vernieuwende (‘rollende’) tienjarenagenda. In deze foto zullen we daarom niet nader ingaan
op de financiering van de KIA-ambities en de hieronder beschreven prioriteiten.

45

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Vijf prioriteiten voor de komende vijf jaar
1. Een topdocent voor elke onderwijsdeelnemer
De beste mensen moeten willen werken als docent in het onderwijs. Hiervoor is een aantrekkelijker lerarenvak nodig. Dit vraagt om voldoende tijd en middelen voor deskundigheidsbevordering van docenten, selectie bij de instroom van de docentenopleidingen, betere
opleidingen en nieuwe opleidingsroutes voor zij-instromers. Goede professionele docenten
verdienen de ruimte en verantwoorden zich in de eerste plaats naar elkaar. Dit alles moet
geborgd worden in een professioneel statuut en lerarenregister.

Context
Hier is de afgelopen jaren naar aanleiding van de Commissie Leraren (2007) een forse stap
gezet. De rol van de docent als professional wordt onderkend en er komt geleidelijk een
miljard euro extra (Plan Leerkracht).
De KIA foto 2009 benoemde ´professionalisering docenten´ als een van de actiegebieden.
Binnen SBL werken partijen samen aan de realisatie van een beroepsregister. De koepels en
de lerarenbonden hebben een aanzet gemaakt voor een professioneel statuut. De professional
heeft met behulp van het professioneel statuut de mogelijkheid te tonen op welke wijze hij
de professionele ruimte benut.
Aanzienlijk meer leraren zullen in de nabije toekomst hoger moeten zijn opgeleid dan thans
het geval is. Dit kan geschieden via geaccrediteerde nascholing en professionele masteropleidingen. Ook wordt hiertoe een nascholings- en bevoegdheden register opgesteld waarin
de bevoegdheden en nascholing van alle docenten is opgenomen.
De HBO-raad werkt met verschillende partners aan de kwaliteit van de lerarenopleidingen.
Voor het eerste jaar van de lerarenopleidingen basisonderwijs is een reken- en taaltoets
ingevoerd. De lerarenopleidingen PO en VO ontwikkelen een gemeenschappelijke kennis­
basis die vastlegt over welke kennis een afgestudeerde dient te beschikken. De kennisbasis
omvat ook de bijbehorende vakdidactiek. Daarnaast zijn er met de staatssecretaris afspraken
gemaakt over een toetsing van deze kennis onder verantwoordelijkheid van een onafhankelijke,
landelijke examencommissie.
SBO heeft de website wordleraarinhetvo.nl gemaakt. Op deze website wordt inzichtelijk
gemaakt wat het beroep van leraar inhoudt en kan men zijn of haar geschiktheid testen.
Dit alles in een campagne om het leraarschap te promoten als aantrekkelijke carrièreoptie.
Onderwijs is onder de noemer ‘Productiviteit Onderwijs’ ook onderdeel van de herover­
wegingsoperaties die met bezuinigingsvoorstellen van 20% moeten komen.

46

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Benodigde stappen voor de komende jaren
Meer is nodig om het doel van een topdocent voor elke onderwijsdeelnemer te realiseren.
Ook bij de meeste van de hier genoemde maatregelen ligt het voortouw bij de partijen die
actief zijn in het onderwijs zelf: de leerkrachten en docenten, de schoolbestuurders en het
beroepsveld. Zij zullen hier invulling aan moeten geven. Maar zij kunnen dat niet alleen.
Op de hieronder genoemde terreinen vragen zij in de komende jaren ondersteuning vanuit
de rijksoverheid. In veel gevallen gaat dat om het ter beschikking stellen van de benodigde
middelen. Maar daarnaast kan de overheid ook stimuleren en faciliteren door middel van
(minder) regels en gebruik van haar doorzettingsmacht.

•

•

•
•

•

•

•

•

•
•

Opleiding en bevoegdheid
Zorg voor een verantwoorde en in de tijd overzienbare opleiding tot bevoegdheid voor
zij-instromers met een rijke werkervaring en goede eigen opleidingsachtergrond. Maak zo
voor de vakkanjers uit het bedrijfsleven het onderwijs een logische volgende loopbaanstap;
Selectie aan de poort bij PABO’s en docentenopleidingen om het niveau van de instroom
verder te verbeteren, zonder de toestroom af te knijpen. Kijk daarbij niet enkel naar de
cijfers of vooropleiding maar ook naar andere voor het leraarschap relevante competenties;
Versterking onderwijscurriculum op PABO’s en docentenopleidingen met meer nadruk op de
didactische vaardigheden benodigd voor specifieke groepen leerlingen;
Voor het VO dient 50% van de docenteninstroom een masteropleiding afgerond te hebben of
hiervoor te studeren. Voor het PO is het streven 50% leraren met een master binnen het team,
het gaat daarbij ook om bijvoorbeeld intern begeleiders (master special needs). Ook voor het MBO
is een substantieel hoger percentage masters nodig. Dit vraagt om een verdere stimulans van
het leraarschap op de universiteiten (educatieve minor) en aandacht voor de mogelijkheden van
HBO-masters. De universiteiten en hogescholen dienen hier meer financiële ruimte voor te krijgen;
Verdere invoering lerarenregister. Afgestudeerden komen in het initieel register. Opname in
het lerarenregister geschiedt op grond van aantoonbare nascholing en een aantal jaren
werkervaring. Het streven is dat 20% van de beroepsgeregistreerden aan de excellentie-eisen
voldoet en doorstroomt door naar het excellentregister.
Bijscholing
Bied ruimte voor en geef recht op deskundigheidsbevordering voor docenten en spreek hen
ook aan op hun professionele ontwikkeling wanneer zij hier niet aan deelnemen, dit conform
de Wet BIO (2006): eens bevoegd is niet altijd bekwaam;
Uitbreiding van scholingsbudget voor onderwijspersoneel via onder meer een uitbreiding
van de lerarenbeurs. Er is al extra budget toegezegd, maar ook in de komende jaren mag het
budget geen beletsel vormen voor docenten die zich willen bijscholen en aan de eisen voldoen;
Uitwisselingsprogramma’s tussen schoolleiders en -bestuurders met bestuurders uit andere
sectoren.
Professionele ruimte en plichten
Verdere invoering Professioneel Statuut (zie kader pagina 45);
Personeelsbeleid gericht op het bieden van carrièreperspectief binnen de lesgevende taken
(‘functiemix’). Docenten moeten kunnen doorgroeien. Topdocenten moeten ook top

47

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•
•

betaald worden en bijvoorbeeld ruimte krijgen voor het doen van onderzoek;
Investeren in teamwork om zo de diversiteit binnen het team beter te benutten;
De rol van de Onderwijsinspectie meer over laten nemen door horizontale verantwoording
van docenten onderling, het eigen schoolbestuur en ouders. De Onderwijsinspectie kan zich
dan concentreren op een beperkter aantal wettelijke taken. Enkel de onderpresterende
scholen vallen onder een strenger toezichtregime.

Professioneel statuut
Het professioneel statuut regelt de erkenning van de docent als professional. Het professioneel
statuut is een van de maatregelen volgend uit het rapport van de Commissie Leerkracht.
Het is een verankering van de professionele ruimte in combinatie met de bijkomende rechten
en plichten. In de follow up van dit rapport spraken de Sociale Partners in het Onderwijs en
het Ministerie van OCW in het Convenant Actieplan Leerkracht 2008 af dat het statuut een
per sector aangepaste uitwerking van enkele –wettelijke verankerde– punten geeft. In de
MBO sector is het professioneel statuut momenteel al vorm gegeven in de CAO afspraken.
In andere sectoren is het professioneel statuut nog in ontwikkeling.

2. Maatwerk voor elk talent
Iedereen moet zijn talent ten volle kunnen ontwikkelen. Het huidige onderwijs komt hier
onvoldoende aan tegemoet: te veel scholieren vallen teleurgesteld uit, zonder startkwalificatie.
Te veel enthousiaste studenten voelen zich onvoldoende uitgedaagd. Meer maatwerk is
nodig, diversiteit in leerroutes die zijn toegesneden op het individu. Dit betekent voor
sommigen meer persoonlijke begeleiding (voor specifieke zorgleerlingen en bij schoolovergang)
en voor anderen een betere aansluiting op de beroepspraktijk. Voor de excellente scholieren
en studenten zijn programma’s nodig die hen meer uitdagen, bijvoorbeeld door internationale
uitwisselingsprogramma’s.

Context
Het Innovatieplatform vroeg in 2006 aandacht voor brede talentontwikkeling (Innovatieplatform, 2006a). Gevraagd werd om ‘talentmaximalistatie’: “mensen moeten opgeleid tot het
maximum van hun mogelijkheden”. Eén van de voorstellen was het creëren van meer ruimte
voor het stapelen van diploma’s. Hier is de afgelopen jaren veel aandacht voor geweest. Andere
voorstellen waren meer ruimte voor deeldiploma’s en experimenten met regelvrije scholen.
De afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor maatwerk en zijn university colleges,
honours programma’s en professional masters opgezet. Het Innovatieplatform-VO van de
VO-raad werkt onder andere aan de Digitale Open Leermaterialen Bank waarmee op basis
van digitaal, actueel en aanpasbaar materiaal scholen leerlingen leerroutes op maat kunnen
aanbieden.

48

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Maatwerk zit ook in de kabinetsinspanningen op het gebied van vroeg- en voorschoolse
educatie. Verder zijn er experimenten waarbij VMBO-scholen ook MBO-2 mogen aanbieden
om de overgang te vergemakkelijken en is het voortgezet onderwijs bezig met een stimuleringsplan voor betere loopbaanoriëntatie en begeleiding voor leerlingen in het voortgezet onderwijs.
Goede studiekeuze en studiekeuzebegeleiding draagt bij aan vermindering van studie-uitval
en vergroot het succes.
Universiteiten werken gezamenlijk aan het speerpunt “studiesucces”, waarin studiebegeleiding, onderwijskwaliteit, uitval en studierendement in de bachelor centraal staan. Dit blijft
een prioriteit voor de komende jaren. Ook hebben de universiteiten de Basiskwalificatie
Onderwijs (BKO) ingevoerd, waaraan elke docent aan de universiteit moet voldoen.
Ook wordt aandacht besteed aan praktijkgerichte opleidingen die direct en volledig op de
werkvloer plaatsvinden. Het MBO zet in toenemende mate opleidingen op met- en binnen
het beroepsveld. Zo is in 2007 het Schiphol College van start gegaan, een samenwerkingsverband van de Schiphol Group met het ROC en de gemeente Amsterdam. Het doel is jonge
mensen uit de omgeving van Schiphol met een afstand tot de arbeidsmarkt toe te leiden
naar een baan op de luchthaven.
In onder meer de Brainportregio hebben bedrijven met elkaar uniforme functieomschrijvingen
opgesteld en die samen met de onderwijsinstellingen verbonden aan het onderwijsprogramma.
Hierdoor sluit de opleiding goed aan bij de wensen van het bedrijfsleven.

Benodigde stappen voor de komende jaren
Ook hier geldt dat bij de meeste van de hier genoemde maatregelen het voortouw ligt bij de
partijen die actief zijn in het onderwijs zelf. Zij zullen hier invulling aan moeten geven. Maar
zij geven hier aan juist op deze terreinen in de komende jaren extra ondersteuning nodig te
hebben vanuit de rijksoverheid. In veel gevallen gaat dat om het ter beschikking stellen van
de benodigde middelen. Maar daarnaast kan de overheid ook stimuleren en faciliteren door
middel van (minder) regels en gebruik van haar doorzettingsmacht.

•

•

•
•

•

Betere begeleiding
Betere begeleiding van leerlingen bij de overgang tussen scholen en schoolniveaus zoals bij
VMBO en MBO zodat dit niet leidt tot meer uitval. Het gaat hier met name om persoonlijke
aandacht en zorg en de hiervoor benodigde middelen;
Maak het mogelijk dat de kostenintensieve/dure trajecten voor ‘maatwerkleerlingen’ in
bijvoorbeeld het MBO bekostigd kunnen worden vanuit het zorgbudget in plaats van het
onderwijsbudget zodat scholing actief als participatie-instrument ingezet kan worden en
dit niet ten koste hoeft te gaan van de schoolprestaties van de MBO-instelling;
Specialisaties op de lerarenopleidingen voor lesgeven aan de populatie van maatwerkjongeren;
Goede studiekeuze en studiekeuzebegeleiding bij de overstap naar het HO dragen bij aan
vermindering van studie-uitval: de verwachtingen moeten goed gemanaged. Dit kan voor
het HBO de uitval verminderen en voor het wetenschappelijk onderwijs het switchen tussen
studies verminderen;
Bredere ontwikkeling van de associate degree als antwoord op de behoefte aan een korte
opleiding voor werkenden en voor na het MBO.

49

Leven Lang Leren:
een leergieriger
cultuur

Stap 3
Leven Lang Leren:
een leergieriger
cultuur

Leven Lang Leren: een leergieriger cultuur
Het moet normaal worden voor Nederlanders om zich continu bij te scholen. Aangrijpingspunten zijn hier de vraag, het aanbod en voldoende (financiële) mogelijkheden.
Het afgelopen jaar zijn veel rapporten verschenen en een aantal goede stappen op het
gebied van Leven Lang Leren gezet. Nu is het zaak om de cultuuromslag werkelijk door
te voeren via de invoering van leerrechten, nog meer nadruk op scholing in de aanpak
van werkloosheid, verdere benutting van onderwijs buiten de muren van onderwijsinstellingen (non-formeel) en Leven Lang Leren-ambassadeurs binnen bedrijven.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•

•

•

•

•
•
•
•

Meer praktijkgericht leren
Onderwijs voor jongeren die daar behoefte aan hebben nog praktijkgerichter maken. Stimuleer
daartoe samenwerkingsverbanden tussen school en arbeidsmarkt en leren in de beroepspraktijk.
Uitdagend onderwijs voor excellente studenten
Een breed nationaal programma gericht op talent ontdekken en ontwikkelen, naar voorbeeld
van de Amerikaanse Council for Opportunity in Education. Talenten – zeker ook uit
minderheidsgroepen – worden daarbij al in het voortgezet onderwijs gericht gespot.
Voor hen worden specifieke scholingsactiviteiten aangeboden (bijvoorbeeld masterclasses
en summer schools);
Differentiatie binnen het hoger onderwijs om zodoende recht te doen aan ieders talent:
meer mogelijke trajecten binnen universiteit en hogeschool via bijvoorbeeld meer budget
voor university colleges, honours programma’s en professional masters;
Verhogen private bijdrage aan onderwijs in combinatie met beurzen voor excellente
studenten en beurzen voor de minder draagkrachtigen om zodoende het hoger onderwijs
toegankelijk te houden;
Vasthouden aan financiering tweede studie voor degenen die twee studies tegelijk doen;
Verder stimuleren om (een gedeelte van) de studie in het buitenland te doen;
Vergroten aantal beurzen voor internationaal toptalent om naar Nederland te komen;
Benut internationalisering voor verdere verbreding van de talenkennis van de Nederlandse
student.

3. Leven Lang Leren: een leergieriger cultuur
Het moet normaal worden voor Nederlanders om zich continu bij te scholen. Aangrijpingspunten zijn hier de vraag, het aanbod en voldoende (financiële) mogelijkheden. Het afgelopen
jaar zijn veel rapporten verschenen en een aantal goede stappen op het gebied van Leven
Lang Leren gezet. Nu is het zaak om de cultuuromslag werkelijk door te voeren via de
invoering van leerrechten, nog meer nadruk op scholing in de aanpak van werkloosheid,
verdere benutting van onderwijs buiten de muren van onderwijsinstellingen (non-formeel)
en Leven Lang Leren-ambassadeurs binnen bedrijven.

Context
Sinds jaren ‘80 hebben werkgevers en werknemersorganisaties aandacht voor de stimulering
van employability. Dit heeft er mede toe geleid dat er nu in praktisch alle CAO’s afspraken
worden gemaakt over zaken als individuele trekkingsrechten, persoonlijke ontwikkelingsplannen, loopbaanadvies en scholing.
Een mooi voorbeeld van gezamenlijke actie is het zogenaamde anticyclisch opleiden (ACO)
dat werknemers en werkgevers in de bouw samen met opleidingsbedrijven zijn gestart. In het
verleden werd tijdens laagconjunctuur door de bouw weinig geïnvesteerd in opleidingen.
Daardoor zijn in de periode tot 2008 grote aantallen moeilijk vervulbare vacatures ontstaan.

53

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

De sociale partners wilden niet nog een keer dezelfde fout maken. In de toekomst worden
weer forse tekorten verwachten: daarom is het van groot belang nu anticyclisch op te leiden
en te investeren in de upgrading van het zittend personeel. Tegelijkertijd wordt daarmee
plaats gemaakt voor jongeren om als leerling in te stromen. Hiervoor is geld beschikbaar
vanuit het O&O-fonds dat kan worden geïnvesteerd in meerdere opleidingstrajecten.
Inmiddels hebben meer dan 400 bedrijven interesse getoond waarvan er 178 inmiddels een
goedgekeurd bedrijfsopleidingsplan hebben. Hiermee worden al meer dan duizend zittende
werknemers geschoold en hebben 465 leerlingen een gegarandeerde werkplek.
De komende jaren zullen de vakbonden extra aandacht hebben voor het regelen van het
recht op ontwikkelingsgerichte scholing voor alle werknemers (ook flexwerkers) en het
stimuleren van een scholingscultuur in bedrijven en organisaties door inzet van eigen
kaderleden en het versterken van loopbaanvoorlichting en informatie aan leden.
In de afgelopen jaren zijn verschillende rapporten uitgekomen rond het thema Leven Lang
Leren. Zo was er het advies van de Denktank Leren en Werken (2009) onder leiding van Van
Boxtel en de sociale partners met het advies Leren Loont (Stichting van de Arbeid, 2009).
Voorts zijn de private scholingsaanbieders samen met het Ministerie van OCW bezig met de
verdere ontwikkeling van het Nationaal Kwalificatie Kader (NLQF) dat non-formeel onderwijs
daadwerkelijk een plek geeft tussen het formele onderwijs. Dit gebeurt door de kwalificatiewinst van de specifieke opleidingen zichtbaar te maken. Ook is vooruitgang geboekt op de
erkenning van elders verworven competenties (EVC).

Benodigde stappen voor de komende jaren

•

•
•

•

•

Ook hier geldt dat bij de meeste van de hier genoemde maatregelen het voortouw ligt bij
de partijen die actief zijn in het onderwijs zelf, inclusief de werkgevers en werknemers.
Van de overheid verlangen zij specifiek ondersteuning als het gaat om:
Sectoroverstijgende middelen zijn nodig om intersectorale mobiliteit te stimuleren als
aanvulling op O&O-fondsen. Dit kan via een leerrekening waar overheid en werkgevers geld
op kunnen storten. Creëer en benut hiervoor ook fiscale faciliteiten. Een alternatief zijn
leerrechten die iedere werknemer en zzp’er in de gelegenheid stellen om eenmaal in zijn of
haar werkcarrière een om- of opscholing te volgen naar een kansrijke functie of sector.
Dergelijke leerrechten creëren direct ook vraagfinanciering;
Toepassing van Leven Lang Leren-ambassadeurs binnen de organisaties, naar analogie van
de learning reps in het Verenigd Koninkrijk;
Maak de kwalificatiewinst van bedrijfsopleidingen verder zichtbaar zodat er een netwerk
aan trajectmogelijkheden (met civiel effect) ontstaat voor werkenden via het Nationaal
Kwalificatie Kader (NLQF);
Doorgaan met inspanningen in het kader van scholing tijdens de crisis: scholing als steun bij
omscholing of reïntegratie, scholingsvouchers voor bedrijven die iemand aannemen die nog
veel scholing nodig heeft (is bestaand instrument, goed volgen hoe dit loopt) en voor
bedrijven met deeltijd WW;
Bestrijding van jeugdwerkloosheid (bij aanpak ook branches betrekken, niet alleen gemeenten);

54

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•

Het ontwikkelen en faciliteren van meer ‘tweede leerweg’ -routes voor werkenden en
werkzoekenden, die voorzien in de veranderende en – vooral ook kwalitatief – stijgende
vraag van werkgevers naar goed opgeleid personeel.

4. Sterkere toppen in onderzoek en innovatie
Blijf in het onderzoek- en innovatiebeleid voortbouwen op de bestaande economische en
wetenschappelijke sterktes van Nederland. Zet daarbij in op de kansen die de omslag naar
een duurzame samenleving biedt. Bied hiervoor een voorspelbaar – financieel afdoende –
meerjarenperspectief van minimaal 10 jaar, waarin ook de aardgasbaten zijn ondergebracht,
en een helder breed gedeeld strategisch kader voor de toewijzing van deze middelen.
Organiseer dit op transparante wijze, geef nieuwe initiatieven de tijd om hun waarde te
bewijzen en bied financiële continuïteit voor bewezen succesvolle programma’s en instellingen.

Context
Er is de afgelopen jaren een omslag geweest in het innovatiebeleid. Waar eerder de nadruk
sterk lag op generiek beleid, vindt nu langzaam een verschuiving plaats naar een meer
thematische aanpak. De afgelopen jaren zijn de sleutelgebieden van het Innovatieplatform
vertaald naar Innovatieprogramma’s en is gekozen voor een programmatische aanpak rond
maatschappelijke thema’s.
De KIA foto 2009 kondigde de ‘Roadmap to Excellence’ aan die het Innovatieplatform samen
met de KIA-partners ontwikkelt als input voor de volgende kabinetsformatie. Het doel van
de roadmap is het creëren van ‘sterkere toppen in onderzoek en innovatie’. Het afgelopen
jaar hebben onder de noemer ‘vrienden van wetenschap’ verschillende bijeenkomsten
plaatsgevonden. De ideeën uit deze bijeenkomsten zijn mede gebruikt als input voor dit
programmapunt. De uiteindelijke roadmap zal op zijn beurt een detailuitwerking zijn van
wat in dit programmapunt wordt voorgesteld.
In 2010 wordt ook het Meerjaren Innovatie en Kennis Kompas (MIKK) verwacht. De MIKK
identificeert relevante kennis en innovatiethema’s en helpt zo bij het maken van strategische
keuzes en de onderlinge afstemming hierbij.
Zo zijn universiteiten de afgelopen jaren scherper speerpunten gaan benoemen. Ook is via
topinstituten en programma’s de samenwerking toegenomen, zijn er gezamenlijke
sectorplannen opgesteld (bijvoorbeeld rond natuur- en scheikunde) en werken de drie
technische universiteiten alsmaar nauwer samen (3TU). Deze beweging zal in de komende
jaren doorzetten.
De nationale onderzoeksfinancier NWO benoemt in haar strategie 2011-2014 naast vrij
onderzoek kennisbenutting en themabeleid als prioriteiten. NWO gebruikt als kader voor
het themabeleid de MIKK en de Europese thema’s (Joint Programming en European Research
Area Board). In deze beide agenda’s speelt de verduurzaming van de samenleving een
voorname rol. De tijdlijn voor het themabeleid is minimaal tien jaar.

55

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Ook TNO zet in haar strategie 2011-2014 in op een beperkt aantal (zeven) thema’s van nationaal
en Europees belang en kiest daarbinnen een duidelijke focus. Bijvoorbeeld de kwestie van
de dreigende schaarste aan zeldzame metalen.
STW geeft vanaf 2010 een extra impuls aan het sleutelgebied High Tech Systemen & Materialen
door het starten van een NWO-breed thematisch programma Nanotechnologie en door
programmatisch sterk in te zetten op slim omgaan met energie (met behulp van ICT) en
duurzame technologie.
Daarbij zet STW in op meerdere kleinschalige publiekprivate partnerships, passend bij het
absorptievermogen van de betrokken bedrijven.
Aansluiting tussen het bedrijfsleven en kennisinstellingen is ook gerealiseerd via het
Netherlands Genomics Initiative (NGI) dat de publiekprivate partnerships op het gebied van
de life sciences clustert en een set valorisatie-instrumenten aanbiedt (Venture Challenge,
Pre-Seed Grant, BioGeneration Ventures, Mibiton en BioBusiness Masterclass) die de gehele
kennisketen bedienen.
Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden verenigd in stichting Brainport hebben een
integrale aanpak om de in Brainport aanwezige nationale sterktes als High Tech Systems te
verstevigen. Denk hierbij aan onderwerpen als Leven Lang Leren, aansluiting van onderwijs
en arbeidsmarkt, aantrekken van kenniswerkers, verbetering van de (inter)nationale
bereikbaarheid en verbetering van het leefklimaat.

Benodigde stappen voor de komende jaren

•

Vergroot het aantal onderzoekers, juist op die terreinen waar het belangrijk is dat Nederland
de wereldwijd geproduceerde kennis kan gebruiken in de toepassing of het onderwijs. Op deze
terreinen is een kritische en internationaal zichtbare massa aan (vrije, fundamentele en
toepassingsgerichte) onderzoekers nodig.
Zet daartoe nu echt door en bouw voort op de omslag die de afgelopen jaren (voorzichtig) is
gemaakt, waarbij overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen hun strategische keuzes
meer afstemmen en zo tot een meer gebundelde inzet van middelen komen. Dit vereist een
langjarig commitment van alle betrokken partijen aan een beperkt aantal kansrijke gebieden
en een stroomlijning van de wijze waarop de beschikbare middelen worden verdeeld.
Daardoor wordt het mogelijk om de investeringsvoorstellen zorgvuldig voor te bereiden.
Door zo het zelforganiserende vermogen van onderzoeksgroepen en kennisgebruikers te
benutten is verzekerd dat kennisinvesteringen optimaal besteed worden. Een dergelijke
aanpassing zal ook leiden tot meer zinvolle samenwerking tussen onderzoekers van
verschillende universiteiten en instituten. Dit lokt ook meer private investeringen uit.
Een verdere stroomlijning van de verdeling van middelen vereist:
Dat binnen het FES de middelen voor onderzoek- en innovatie meerjarig vastliggen. Dat
sluit beter aan bij de eigen dynamiek van innovatie: een nieuwe onderzoekslijn die tot
kennisbenutting leidt, zet je niet op voor 4 tot 6 jaar, maar voor 10 tot 15 jaar. Dit kan via het
oprichten van een apart fonds, maar het kan ook door vast te leggen dat deze investeringen

56

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•
•
•
•

worden ontzien bij eventuele ombuigingen en het mogelijk te maken om middelen door te
schuiven naar latere jaren;
Een helder strategisch kader waarbinnen grotere vragen worden gesteld waarvoor
wetenschappers en bedrijven zelf met voorstellen kunnen komen;
Bied de succesvolle programma’s meer continuïteit (zie laatste FES ronde van selectieve continuïteit). Maar schuw ook kritischer discontinuïteit niet, vaker ook met dingen durven stoppen;
Leg de toewijzing van middelen in handen van NWO en Agentschap.nl (voorheen SenterNovem);
Een gebied is kansrijk als we in Nederland op die terreinen beschikken over zowel een goede
kennisbasis als economisch kansrijke positie (zoals bij de huidige sleutelgebieden).

5. Meer innovatieve bedrijven
Benut het potentieel in het MKB door het aantal innovatieve bedrijven te vergroten.
Stimuleer daartoe met laagdrempelige instrumenten de samenwerking met in de beroepspraktijk gewortelde kennisinstellingen. Verhoog de absorptiecapaciteit voor kennis in het
MKB door het in dienst nemen van hoger opgeleide werknemers te stimuleren. En gebruik
de inkoopkracht van de overheid door ministeries, provincies en gemeenten te verplichten
tot het kopen van innovatieve producten en diensten.

Context
Het belang van het MKB als bron van innovatie wordt steeds meer erkend (AWT, 2005 en
Innovatieplatform, 2005). Dit heeft geleid tot passende instrumenten als de innovatievouchers die succesvol zijn gelanceerd. Het budget van de Innovatie Prestatie Contracten is fors
verhoogd en ook het uitbesteden van onderzoek aan MKB bedrijven (SBIR) neemt toe.
De verhoging van de WBSO heeft ook een specifiek positief effect op het MKB. 70% van de
WBSO komt nu terecht bij het MKB.
Het beschikbaar stellen richting markt van de kennis van kennisinstellingen is ook een van
de thema’s waar de Landelijke Commissie Valorisatie mee aan de slag is gegaan. Hiervoor zal
de commissie de kritische succesfactoren in kaart moeten brengen die het proces van
wisselwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen positief beïnvloeden.
Deze Commissie Veenman is een vervolg van het Valorisatie-convenant uit 2008 (NOI, 2008)
waarin de betrokken partijen (met daarbij verschillende KIA-partners) zich committeren aan
valorisatie-bevorderende acties als het doen van duurzame investeringen in valorisatie,
valorisatie te beschouwen als één van de kerntaken van kennisinstellingen en het instellen
van een valorisatieprijs.

•
•

In vervolg op de inzet van praktijkonderzoek op hogescholen hebben de hogescholen de
volgende ambities geformuleerd voor 2016. Deze ambities worden ondersteund door het
bestuur van de Stichting Innovatie Alliantie (waarin wordt deelgenomen door VNO-NCW,
MKB-Nederland, HBO-raad, Syntens, TNO en Novay):
Toename van het aantal ondernemers bij onderzoeks- en innovatieactiviteiten tot tienduizend;
Toename betrokken professionals uit het publieke domein bij onderzoeks- en innovatieacti-

57

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•
•
•

viteiten tot vijfduizend;
Versterking onderzoekend vermogen toekomstige HBO-professionals die in hun beroepsuitoefening ondernemerschap en innovatief vermogen aan elkaar kunnen verbinden;
Het strategisch inbedden van valorisatie in het instellingsbeleid;
Uitbouw van het systeem van kwaliteitszorg praktijkgericht onderzoek.
TNO bereikt jaarlijks ongeveer 15 duizend MKB-bedrijven. In haar nieuwe strategie 2011-2014
kondigt TNO aan in te zetten op speciaal op het MKB toegesneden instrumenten waar de
afgelopen jaren mee is geëxperimenteerd, als de ‘TNO Challenge’ waarbij binnen één week
een probleem van een representatief bedrijf voor een sector of een groep bedrijven wordt
opgelost. Voor de ontwikkelaars en toepassers hanteert TNO een collectieve aanpak gericht
op clusters en ketens om zo de positie van deze bedrijven als toeleverancier van de grote
multinationals te behouden en te versterken.
Andere activiteiten van KIA-partners op dit terrein zijn bijvoorbeeld ICTRegie dat onderzoek
verbindt met bedrijfsleven en maatschappij via ICT Innovatieplatforms (IIP’s). Daarin trekken
ICT-onderzoekers, multinationals, MKB en maatschappelijke organisaties met elkaar op.
Zo zijn gezamenlijk onderzoeksagenda’s opgesteld voor bijvoorbeeld het sleutelgebied
‘creatieve industrie’ en maatschappelijke terreinen als ‘health support’ en ‘duurzame ICT’.
Brainport brengt designers en MKB-bedrijven bij elkaar om zo de maakcompetenties van
de MKB-bedrijven te verbinden met de innovatieve ideeën van designers.

Benodigde stappen voor de komende jaren
De overheid zou de komende jaren haar ondersteuning voor MKB bedrijven die innoveren
door het toepassen van bestaande kennis (de toepassers) moeten uitbreiden en tegelijkertijd
waarborgen dat kennisinstellingen zich meer richten op deze groep.
Dat vraagt om acties gericht op de hele keten: van vergroting van het absorptievermogen
van toepassers (via een regeling waarbij MKB met tijdelijke subsidie hoger opgeleiden in
dienst kan nemen), het leggen van nieuwe relaties tussen in de beroepspraktijk gewortelde
kennisinstellingen en bedrijfsleven en het overbruggen van de kloof tussen ‘proof of concept’
naar ’proof of product’ (haalbaarheidsstudies als STW-valorisation grants), de ontwikkelingsen commercialisatieactiviteiten (SBIR en launching customer) tot het verstrekken van risicokapitaal aan toe.

•
•
•
•
•

Dat vraagt om specifiek op innovatief ondernemerschap gericht beleid:
laagdrempelig (geen of lage cofinanciering en lage drempelwaardes, bijvoorbeeld lager dan
de drie ton die nu geldt bij het Innovatiekrediet);
stabiel en overzichtelijk (een rijksbreed subsidiekader en duidelijk totaaloverzicht van
instrumenten in combinatie met de juiste marketing);
weinig administratie (Hight Trust benadering, zie ‘Het Nieuwe Uitvoeren’ van Agentschap.nl);
gericht op zowel technologische- als sociale innovatie, het benutten van slimmere
werkvormen;
met oog voor het belang van een regionale insteek.

58

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Hierbij moet vooral ook de grote inkoopmacht van overheden benut worden. Initiatieven als
SBIR, duurzaam inkopen en innovatiegericht aanbesteden (voorheen: ‘launching customer’)
zijn van start gegaan maar verdienen een ambitieuzere inzet. Dit vraagt vooral ambitie en
lef van de overheid (een ondernemende cultuur), hoeft niet of nauwelijks extra geld te
kosten en levert innovatieve oplossingen op voor maatschappelijke vraagstukken. Ook voor
provincies en gemeenten is dit een aantrekkelijke mogelijkheid om innovatie te bevorderen.
In de VS geldt een verplichting voor ministeries om 5-7% van het inkoopbudget aan innovatieve producten en diensten te besteden. In Nederland is dit nu niet of nauwelijks het geval.
Maak waar mogelijk ook combinaties: na onderzoek (SBIR) ook eerste klant (innovatiegericht aanbesteden). Let daarbij wel op dat de omvang van de projecten behapbaar blijft voor
de MKB-toepassers.

59

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Bijlagen

60

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Literatuurlijst
•

Ark, B van (2009) Global Economic Outlook 2010 and Beyond; Large Changes in Drivers of Growth, with Many

•

AWT (2005) Innovatie zonder inventie - Kennisbenutting in het MKB, AWT-advies 64, juli 2005, Den Haag

•

AWT (2006) Opening van zaken; beleid voor open innovatie, AWT-advies 68, juli 2006, Den Haag

•

AWT (2009) Kredietcrisis, recessie en kenniseconomie - Hoe houden we onze kennis als vermogen in stand?

•

Barber (2009) The challenge at achieving world class performance: Educations in the 21st century. The Bush

Emerging Economies Pulling Ahead, TCB, november 2009

Briefadvies 26 februari 2009, Den Haag

Foundation, http://www.bushfoundation.org/Education
•

CBS (2007) private R&D investeringen

•

CBS (2009) persbericht werkloosheidscijfers (http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/

•

Commissie Leraren, (2007) LeerKracht! advies van de Commissie Leraren, september 2007

•

CPB (2004) Eenheid of verscheidenheid in onderzoeksagenda’s? Over de bètagerichte R&D-specialisatiepatronen

cijfers/nieuw/default.htm)

van wetenschap en bedrijven in Nederland. CPB Document 74, december 2004, Den Haag
•

CPB (2007) Excellence for productivity, Bijzondere publicatie 69, Centraal Planbureau, Den Haag, Nederland

•

Denktank Leren en Werken (2009) Tijd voor ontwikkeling

•

EIM (2008) Innovatiepiramide, Een segmentatie van het MKB, Zoetermeer, oktober 2008

•

ERA (2009) The role of community research policy in the knowledge-based economy, Expert Group Report.

•

Europese Commissie (2009) Consultation on the future “EU2020” strategy. Commission working document.

Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2010

Brussels, 24 november 2009
•

Europese Commissie (2009) A more research-intensive and integrated European Research Area Science,
Technology and Competitiveness key figures report 2008/2009, DG Research, Brussel

•

FME/CWM (2009) Klant, kennis, keten, kapitaal; onderzoek naar technologie en innovatie in de technologische
industrie, november 2009, Zoetermeer

•

Goldman Sachs (2003) Global Economics Paper No. 99

•

Innovatieplatform (2005) Oppakken, Aanpakken & Doorpakken. Acties die innovatie en ondernemerschap in het

•

Innovatieplatform (2006) ‘Kennisinvesteringsagenda 2006-2016; Nederland, het land van talenten!’ Den Haag

•

Innovatieplatform (2006a) Leren excelleren, talenten maken het verschil, juni 2006, Den Haag

•

Innovatieplatform (2008) Analysis of the Netherlands’ private R&D-position, position paper, September 2008,

MKB bevorderen, oktober 2005, Den Haag

Den Haag
•

Innovatieplatform (2009) 50 buitenlandse bedrijven werven voor Nederland, juli 2009, Den Haag

•

Innovatieplatform (2010) Duurzame energie; economisch groeigebied voor Nederland met groene potentie,
22 februari 2010, Den Haag

• Internationaal Energie Agentschap (2008) Energy Technology Perspectives 2008: Scenarios and Strategies to 2050
•

Kösters & Otten (2007) Sociaaleconomische trends, 3e kwartaal 2007, CBS Den Haag

• Maassen van den Brink en Groot (2003) Investeren en Terugverdienen. Kosten en baten van onderwijsinvesteringen,
in opdracht van Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt (SBO), januari 2003, Den Haag

61

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

• McKinsey (2007) How the worlds’ best-performing school systems come out on top, September 2007, McKinsey London
•

Ministerie van Algemene Zaken (2009) Werken aan toekomst, een aanvullend beleidsakkoord bij ‘samen werken,

•

NBSC (2008) China Statistical Yearbook 2008, China Statistics Press

samen leven’, maart 2009, Den Haag

• NOI (2008), Valorisatieagenda. Kennis moet circuleren. Nederland Ondernemend Innovatieland en Innovatieplatform,
december 2008.
•

NOWT (2010), Wetenschaps- en Technologie-Indicatoren 2010 Nederlands Observatorium van Wetenschap en
Technologie, Den Haag

•

OESO (2006) Education at a Glance

•

OESO (2006) PISA studie

•

OESO MSTI (2006) OESO-data

•

OESO TALIS (2009) Creating Effective Teaching and Learning Environments: First Results from TALIS Executive
summary. OECD, Paris, France 2009

•

OESO (2009a) Science, Technology and Industry Scoreboard 2009, Paris 2009

•

OESO (2009b) Policy responses to the Economic Crisis

•

OECD.stat (2010) Dataset multifactor productiviteit

•

OCW (2009) Naar een robuuste kennissamenleving TK 2009-2010, 27406-153

•

Oreopoulos en Salvanes (2009) How Large are Returns to Schooling? Hint: Money isn’t everything; Working
Paper 15339, National Bureau of Economic Research

•

Roland Berger (2009) Clean Economy, Living Planet for a living planet, Building strong clean energy technology
industries, Wereld Natuur Fonds, november 2009

•

SBO (2009) Samenvatting Nota Werken in het Onderwijs, Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt, Den Haag, 2009

•

SCP (2009) De Sociale Staat van Nederland, november 2009, Den Haag,

• SER (2009) De winst van maatwerk: Je kunt er niet vroeg genoeg bij zijn. Strategic Energy Technology Information
System, http://setis.ec.europa.eu, 18 december 2009, Den Haag
•

Setis (2009)

•

Stamos.nl (2010) STatistieken ArbeidsMarkt OnderwijsSectoren; (cijfers 1e graads) http://www.stamos.nl/index.
bms?verb=showitem&item=9.32

•

Stichting van de Arbeid (2009) Leren loont

• TCB (2009) The Conference Board, Total Economy Database, juni 2009, http://www.conference-board.org/economics
•

Tweede Kamer (2008) TK 2008-2009, 27406 - 123

•

Tweede Kamer (2009) motie Hamer TK 2009-2010 32123 - 10

• Verenigde Naties (1998) World Population Prospects, The 1998 evision; and estimates by the population Reference Bureau.
•

Van den Toren en Velzing (2008) R&D en productiviteitsgroei van Nederlandse sectoren, Achtergronddocument
Innovatieplatform, april 2008, Den Haag

•

Veenhoven (2009) World Database of Happiness, http://worlddatabaseofhappiness.eur.nl/

•

WET BIO (2006)

•

World Economic Forum (2009) Global Competitiveness Index

•

WRR (2006) De verzorgingsstaat herwogen, over verzorgden, verzekeren, verheffen en verbinden. Amsterdam

•

WRR (2009) Vertrouwen in de school over de uitval van ‘overbelaste’ jongeren, Amsterdam University Press,

University Press, Amsterdam 2006

Amsterdam 2009

62

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Deelnemers
KIA-bijeenkomsten
De KIA-coalitie is in het traject richting de KIA foto 2010 viermaal bij elkaar
gekomen om aan deze KIA foto te schrijven. De bijeenkomsten vonden
plaats in Den Haag op 16 oktober, 16 november en 9 december 2009 en
12 januari 2010.
De volgende personen hebben op een of meerdere bijeenkomsten een bijdrage geleverd:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Ad de Graaf
HBO-raad, voorzitter onderzoek- en ondernementafel
Alexander Rinnooy Kan 	Innovatieplatform, voorzitter werkgroep Kennisinvesteringsagenda
Aniek Snel
VSNU
Anna Bakker
PAEPON/ NRTO i.o.
Annet Kil Albersen
SBL
Ans Vollering
KNAW
Astrid Zuurbier
ICT-regie
Chiel Renique
VNO-NCW
Colja Laane
NGI
Dennis Wiersma
LSVb
Emmo Meijer
AcTI
Eppo Bruins
STW
Erik Drop
TNO
Freddy Weima
SBO
Gerard Kleisterlee
Innovatieplatform, lid werkgroep Kennisinvesteringsagenda
Gerard Oosterwijk
LSVb
Gerard van Oortmerssen
ICTRegie
Hannah Jongsma
ISO
Hanneke de Geus
MHP
Hans Corstjens
Platform Bètatechniek
Hans Huibers
MBO-raad
Hans Schwartz
PO-raad
Henk Dits
AcTI-nl
Henno van Horssen
ISO
Isabel Coenen
FNV
Jan Karel Koppen
NWO
Johannes van der Vos
HBO-raad
Karina Visscher
PAEPON/NRTO i.o.
Kees Tetteroo
Innovatieplatform, lid werkgroep Kennisinvesteringsagenda

63

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Kete Kervezee
Linco Nieuwenhuyzen
Loek Schueler
Luud Bochem
Maarten Delen
Marcel Nollen
Marcel van Bronswijk
Mariken Elsen
Nico Nijs
Peter Lucas
Renee Westenbrink
Richard Slotman
Rik Mooijweer
Robbert Dijkgraaf
Roeland Smits
Ronald Kousbroek
Sijbolt Noorda
Sjoerd Slagter
Walter Dresscher
Wijnie van Eck
Willemijn Bulsink
Wim de Haas
Wouter van der Schaaf

PO-raad
Brainport Eindhoven
Platform Bètatechniek
MBO-raad
Gymnasium Arnhem
MBO-raad
Fotin
NWO
MBO-raad
VO-raad
VSNU
HBO-raad
MKB-NL, VNO-NCW
Innovatieplatform, lid werkgroep Kennisinvesteringsagenda
HBO-raad
Metaalunie
VSNU
VO-raad, voorzitter onderwijstafel
AOb
LTO
ISO
KNAW
AOb

64

Sterkere toppen
in onderzoek
en innovatie

Stap 4
Sterkere toppen
in onderzoek
en innovatie

Sterkere toppen in onderzoek en innovatie
Blijf in het onderzoek- en innovatiebeleid voortbouwen op de bestaande economische en
wetenschappelijke sterktes van Nederland. Zet daarbij in op de kansen die de omslag
naar een duurzame samenleving biedt. Bied hiervoor een voorspelbaar – financieel
afdoende – meerjarenperspectief van minimaal 10 jaar, waarin ook de aardgasbaten
zijn ondergebracht, en een helder breed gedeeld strategisch kader voor de toewijzing
van deze middelen. Organiseer dit op transparante wijze, geef nieuwe initiatieven de tijd
om hun waarde te bewijzen en bied financiële continuïteit voor bewezen succesvolle
programma’s en instellingen.

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Indicatorenoverzicht 2010
Net als elk jaar heeft de KIA-coalitie de voortgang op de doelstellingen van de originele
Kennisinvesteringsagenda geanalyseerd. Deze bijlage bevat het volledige overzicht.
Het betreft twee algemene indicatoren: de plek van Nederland op de mondiale concurrentieranglijst (indicator ‘Global Competitiveness Index’) en de totale kennisuitgaven afgezet
tegen het nationaal inkomen (indicator ‘Kennisinvesteringsquote’). Daarnaast zijn er elf
indicatoren op het terrein van onderwijs, zeven op het terrein van onderzoek en zeven op
het terrein van innovatief ondernemerschap.
Uitgangspunt was om dit jaar geen puur kwalitatieve scores meer te hebben. Dat heeft
ertoe geleid dat wegens een gebrek aan data één indicator is geschrapt (indicator ‘Innovatie
stimulerend aanbesteden overheid’). Zes indicatoren die eerder nog niet, of enkel kwalitatief, werden gescoord zijn nu wel van kwantitatieve gegevens voorzien.
Elke indicator is voorzien van een stoplicht met de kleur groen, oranje of rood. Groen betekent
dat verwacht mag worden dat de doelstelling voor 2016 bereikt zal worden (‘op koers’),
oranje dat hiervoor extra inspanningen vereist zijn en rood dat het er op lijkt dat we het doel
voor 2016 niet zullen halen. Bij het bepalen van de kleuren zijn steeds de volgende twee
vragen gesteld:
In hoeverre ontwikkelt de kwantitatieve proxy zich zodanig dat we mogen verwachten dat
de doelstelling voor 2016 wordt gehaald? Hierbij wordt strikt naar de ontwikkeling van het
cijfer gekeken, die zou nu ruwweg halverwege het getal van 2006 en het doel voor 2016
moeten liggen;
Zijn er bijzondere omstandigheden om te verwachten dat het vanaf nu beter, of juist
slechter, zal gaan dan de puur kwantitatieve benadering doet vermoeden? Bijvoorbeeld
vanwege recent ingezet beleid of een vertekening als gevolg van de conjunctuur of andere
relevante omgevingsfactoren.

69

70

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Algemene indicatoren
Global Competitiveness Index
Definitie

Positie van Nederland op de Global Competitiveness Index

Uitgangspositie

11

Doelstelling 2016

Top 5

Stand 2010

10 (waarde 2009)

Stand 2009

8

Stand 2008

10

Databron

World Economic Forum, Global Competitiveness Report 2009

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Het eerste Innovatieplatform heeft een top 5 positie in de
Global Competitiveness Index als doel gesteld . Na bewegingen
in de goede richting in de afgelopen jaren verliest Nederland
dit jaar weer terrein.

   2010:

Kennisinvesteringsquote
Definitie

Het totale bedrag dat publiek en privaat wordt besteed aan
Onderwijs, Kennis en Innovatie in percentage van het BBP

Uitgangspositie

6,7% (waarde 2000)

Doelstelling 2016

9%

Stand 2010

7,5% (waarde 2008)

Stand 2009

7,5% (waarde 2006)

Stand 2008
Databron

OESO: Education at a Glance// CBS Statline; MSTI 2009 // CBS

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

De waardes voor de Kennisinvesteringsquote (KIQ) zijn de
afgelopen jaren op verschillende manier berekend. Voor
goede vergelijkbaarheid wordt vanaf dit jaar gekozen voor de
pure kennisinvesteringen zoals benoemd in de KIA, zonder
investeringen in bijvoorbeeld software. Dit is ook de
KIQ-definitie zoals gehanteerd in de KIA-brief van oktober
2009 en door het Kabinet.
Nederland is wat betreft de KIQ nog niet op koers. Sterker,
het afgelopen jaar is Nederland constant gebleven waar juist
een versnelling nodig is om het doel van 9% te halen.

   2010:

71

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Onderwijs
Risicoleerlingen in VVE
Definitie

Het percentage ‘gewichtenkinderen’ (de doelgroep van vve
met kans op achterstand) van 2,5-4 jaar dat deelneemt aan
voorschoolse en van 4-5 jaar dat deelneemt aan vroegschoolse educatie (VVE)

Uitgangspositie

52%

Doelstelling 2016

100%

Stand 2010

80% voorschoolse educatie, 57% vroegschoolse educatie
(meting 2009)

Stand 2009

62% voorschoolse educatie, 63% vroegschoolse educatie

Stand 2008

53% voorschoolse educatie, 67% vroegschoolse educatie

Databron

Landelijke monitor VVE (Sardes)

Kleur indicator

2009:

Toelichting in foto

De voorschoolse educatie is goed op koers. Wel daalt de
deelname aan de vroegschoolse educatie. Hier verbindt de
KIA-coalitie nog geen conclusies aan. Sardes geeft in haar
monitor VVE geen verklaring voor de dalende trend van
vroegschoolse educatie. Er wordt wel gewezen naar een
andere manier van meten en een andere manier van
financieren.

   2010:

Uitstroom HO/Bèta
Definitie

Het aantal afgestudeerde bètatechnici op HBO en universiteit

Uitgangspositie

16696 in 2000

Doelstelling 2016

25% meer dan in 2000 = 16696 + 25% = 20870

Stand 2010

17.472 (waarde 2008)

Stand 2009

18.086

Stand 2008

17.742

Databron

Cijfers Platform Bètatechniek

Kleur indicator

2009:

   2010:

72

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Toelichting in foto

De afgelopen jaren hebben overheid, bedrijfsleven en
kennisinstellingen onder aanjagen van het Platform Bèta
Techniek gezamenlijk veel acties in gang gezet zoals
bijvoorbeeld het JetNet-initiatief waarin bedrijven
middelbare scholen ‘adopteren’. Deze acties zullen naar
verwachting de komende tijd hun vruchten afwerpen,
resulterend in een groei van de uitstroom HO/bèta. Daarom
is de verwachting dat ondanks het afvlakkende cijfer het
doel van een 25% verhoging in 2016 gehaald zal worden.

Ranking basisonderwijs
Definitie

Prestatie van NL scholieren in PO op rekenen, natuuronderwijs en begrijpend lezen tov andere landen; positie op
wereldwijde ranking

Uitgangspositie

6e, 10e en 2e

Doelstelling 2016

Top 5

Stand 2010

9e, 17e en 12e (waarde 2007)

Stand 2009

9e, 17e en 12e

Stand 2008

Niet meetbaar

Databron

TIMSS 2007 voor rekenen en natuuronderwijs
PIRLS 2006 voor begrijpend lezen

Kleur indicator

2009:

Toelichting in foto

De waarden voor Ranking Basisonderwijs zijn ten opzichte
van vorig jaar niet gewijzigd. Dit onderzoek wordt enkel eens
in de zoveel jaar uitgevoerd en nieuwe data zijn derhalve nog
niet beschikbaar. De kleur voor de indicator is dus dezelfde
als vorig jaar.

   2010:

Ranking voortgezet onderwijs
Definitie

Prestatie van Nederlandse scholieren in het voortgezet
onderwijs op wiskunde, natuuronderwijs en talen ten
opzichte van andere landen; positie op wereldwijde ranking

Uitgangspositie

4e, 8e en 9e

Doelstelling 2016

Top 5

Stand 2010

5e, 9e en 11e

Stand 2009

5e, 9e en 11e

Stand 2008

Niet meetbaar

Databron

PISA 2006

Kleur indicator

2009:

   2010:

73

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Toelichting in foto

De waarden voor Ranking voortgezet onderwijs zijn ten
opzichte van vorig jaar niet gewijzigd. Dit onderzoek wordt
enkel eens in de zoveel jaar uitgevoerd en nieuwe data zijn
derhalve nog niet beschikbaar. De kleur voor de indicator is
dus dezelfde als vorig jaar.

Prestaties beroepsonderwijs
Definitie

Het percentage van de werkzoekende afgestudeerde
MBO’ers en HBO’ers dat binnen anderhalf jaar een baan heeft

Uitgangspositie

MBO: 90,2% (waarde 2004); 95,2% (gemiddelde afgelopen
10 jaar)
HBO: 94,6% (waarde 2004); 96,1% (gemiddelde afgelopen
10 jaar)

Doelstelling 2016

97%

Stand 2010

MBO: 96,8% (waarde 2008)
HBO: 96,5% (waarde 2008)

Stand 2009

Nvt

Stand 2008

Nvt

Databron

Cijfers ROA (Maastricht University)

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Aansluiting bij de beroepspraktijk is het belangrijkste
kwaliteitscriterium voor het beroepsonderwijs. De mate
waarin de afgestudeerde studenten snel een baan kunnen
vinden is hiervoor de maat. Uitgaande van een frictiewerkloosheid van 3% is de doelstelling op 97% gezet. Deze
doelstelling moet altijd in het kader van de conjunctuur
bezien worden.
Kijkend naar de trend van de afgelopen jaren doet het MBO
het goed. Hetzelfde geldt voor het HBO.

   2010:

Jongeren met startkwalificatie
Definitie

Het percentage jongeren van 18-24 jaar dat het onderwijs
verlaat met een diploma op minimaal Havo of MBO-2 niveau
of nog in onderwijs

Uitgangspositie

85,9%

Doelstelling 2016

95%

Stand 2010

88,6% (waarde 2008)

Stand 2009

88,3%

Stand 2008

87,4%

Databron

Labour Force Survey // Eurostat database

74

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Kleur indicator

2009:

Toelichting in foto

In de originele KIA staat als doel voor jongeren met een
startkwalificatie ‘bijna 100%’. Dit jaar heeft de KIA-coalitie
dit vertaald naar een concreet doel. 100% is te hoog. Een
startkwalificatie is niet voor iedereen haalbaar. Zo tellen
praktijkonderwijs en voortgezet speciaalonderwijs niet mee.
Het Europese Lisbon-target is maximaal 10% uitval.
Nederland zit daar met haar score al dichtbij. Maar de KIA wil
zich graag meten met de top van Europa zoals Finland en
Zwitserland die al ruim boven de 90% zitten. Op basis van
bovenstaande informatie heeft de KIA-coalitie gekozen voor
95% als doelstelling.
Belangrijk hier is dat Nederland kleine vooruitgang boekt,
maar dat de top van Europa en de KIA-doelstelling nog ver
weg zijn. Dit leidt tot een rood stoplicht.

   2010:

Succesvolle doorstroom MBO > HBO
Definitie

Percentage scholieren in het middelbaar beroepsonderwijs
(MBO-4) dat doorstroomt naar het hoger beroepsonderwijs

Uitgangspositie

50%

Doelstelling 2016

60%

Stand 2010

67%

Stand 2009

67%

Stand 2008

50%

Databron

OCW Kennis in Kaart 2008 // cijfers HBO-raad

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Vorig jaar is deze indicator op oranje gezet omdat, hoewel
het percentage doorstroming boven het gestelde doel lag, er
tekenen waren dat de uitval eveneens sterk was toegenomen.
Dit jaar zijn naast de doorstroomcijfers ook het succes – of
specifiek de uitval in ’t eerste jaar – bekeken. Deze blijkt de
afgelopen jaren inderdaad toegenomen, van 17,7% in 2004
(meest recente cijfer beschikbaar in 2006) naar nu 22,2%
(cijfer 2008). Deze groeiende uitval is zorgelijk, maar laat
onverlet dat ook als de doorstroomcijfers hiervoor gecorrigeerd worden het gestelde doel nog steeds haalbaar is.
Daardoor is een groen stoplicht voorlopig gerechtvaardigd.
Het terugdringen van de uitval vereist wel aandacht.

   2010:

75

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Uitdagend HO: excellentie en internationalisering
Definitie

Definitie Proxy 1: gedeelte studenten dat deelneemt aan
‘opleidingstrajecten (zoals honours programma’s), die
aanmerkelijk meer van studenten vragen dan gemiddelde
opleidingsprogramma’s
Definitie Proxy 2: Studiepuntmobiliteit: Percentage NL
afgestudeerden dat een (gedeelte van een) opleiding in het
buitenland heeft gedaan
Definitie Proxy 3: Buitenlandse studenten als onderdeel van
totale populatie in het hoger onderwijs

Uitgangspositie

Proxy 1: nvt (werd nog niet gemeten)
Proxy 2: 22% (waarde 2004-2005)
Proxy 3: 5,2% (waarde 2004-2005)

Doelstelling 2016

Proxy 1: 10%
Proxy 2: 35%
Proxy 3: 10%

Stand 2010

Proxy 1: 6,4% (op basis van enkel WO: 1,7% honoursprogramma’s + 4,7% twee bachelors)
Proxy 2: 23,1% (waarde 2006-2007)
Proxy 3: 7,4% (waarde 2008-2009)

Stand 2009

Nvt (kwalitatief)

Stand 2008

Nvt

Databron

Proxy 1: VSNU-berekening
Proxy 2 en 3: Nuffic Internationaliseringsmonitor 2008 (obv
afgestudeerdenonderzoek ROA)

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

De KIA-coalitie heeft dit jaar kwantitatieve doelstellingen
kunnen formuleren op het gebied van excellentie en
internationalisering van het HO. Het blijkt dat de afgelopen
jaren forse stappen zijn gezet om Nederland internationaal
op de kaart te zetten en de excellente Nederlandse
studenten meer uitdagende trajecten te bieden. Daarom is
een groen stoplicht gerechtvaardigd. Het is voor de komende
jaren zaak dit vast te houden en qua studiepuntmobiliteit
een forse groei te realiseren.
De KIA-coalitie vindt ook het aantal buitenlandse docenten
van belang voor goed internationaal onderwijs, maar was
niet in staat om hier gegevens over te vinden. Zij roept de
betreffende partijen op dit te gaan registeren.

   2010:

76

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Kwaliteit en beschikbaarheid onderwijspersoneel
Definitie

Scholing: Deelname aan deskundigheidsbevordering in uren
uitgedrukt als % van arbeidstijd
Bevoegd: Percentage bevoegde/benoembare docenten
(zowel VO/PO als MBO)
Beschikbaarheid: het aantal openstaande vacatures als
percentage van werkgelegenheid

Uitgangspositie

Scholing:
PO: niet beschikbaar
VO: 5% (waarde 2000)
MBO//VE: niet beschikbaar
Bevoegdheid:
PO: niet beschikbaar
VO: 86% (waarde 2005)
MBO: niet beschikbaar
Beschikbaarheid:
PO: 0,1% (waarde 2005)
VO: 0,2% (waarde 2005)
MBO//VE: 0,5% (waarde 2005)

Doelstelling 2016

Scholing: 10%
Bevoegd: 100%
Beschikbaarheid: max 2%

Stand 2010

Scholing:
PO: niet beschikbaar
VO: 3% (waarde 2008)
MBO//VE: niet beschikbaar
Bevoegdheid
PO: 98,9 % (waarde 2009 (incl voor VO-opgeleide))
VO: 83,1% (waarde 2007)
MBO//VE: 95,2% (waarde 2009 (incl andere bevoegdheden))
Beschikbaarheid
PO: 0,7% (waarde 2008)
VO: 0,2% (waarde 2008)
MBO//VE: 0,7% (waarde 2008)

Stand 2009

Nvt (kwalitatief)

Stand 2008

Nvt

Databron

Scholing: SBO
Bevoegdheid OCW: Bevoegd.nl
Beschikbaarheid: Stamos.nl

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Op scholing en bevoegdheid zijn de scores onvoldoende.
Bij elkaar geeft dit een rood stoplicht.

   2010:

77

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Hoger opgeleiden in de beroepsbevolking
Definitie

Percentage van de Nederlandse beroepsbevolking van 25-44
jaar dat hoger opgeleid is

Uitgangspositie

35%

Doelstelling 2016

50%

Stand 2010

36,8% (waarde 2008)

Stand 2009

34,5%

Stand 2008

34,3%

Databron

CBS Enquête Beroepsbevolking (EBB)

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

50% is een ambitieus doel en zal redenerend op basis van
huidige instroom waarschijnlijk niet gehaald worden. Toch is
het belangrijk te realiseren dat inmiddels ruim 50% van de
jongeren in- en uitstroomt in en uit het Hoger Onderwijs. De
50%-doelstelling komt hiermee vanzelf dichterbij.
Internationaal scoort Nederland goed qua hoger opgeleiden.
Nederland zit boven het EU en het OESO-gemiddelde. Maar
landen als Japan, Korea en Canada hebben nog een hele
grote voorsprong met scores die al rond de 50% zitten. Een
oranje stoplicht dekt deze lading.

   2010:

Leven Lang Leren
Definitie

Percentage van de beroepsbevolking dat deelneemt aan
bij- en omscholing (gemeten als de mensen die in de vier
weken voor de survey training of onderwijs hebben genoten)

Uitgangspositie

16,4%

Doelstelling 2016

35%

Stand 2010

17% (waarde 2008)

Stand 2009

16,6%

Stand 2008

15,6%

Databron

Labour Force Survey (Eurostat Yearbook 2009)

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Elk jaar scoort Nederland een klein stukje beter op het gebied
van Leven Lang Leren. Er zijn de afgelopen jaren een fors
aantal goede initiatieven geweest die zetjes hebben gegeven
de goede kant op. Het Lissabondoel van 12,5% is Nederland
al enige tijd gepasseerd, maar een land als Zweden zit al op
35%. Het KIA-doel is nog ver weg, dus een rood stoplicht.

   2010:

Meer innovatieve
bedrijven

Stap 5
Meer innovatieve
bedrijven

Meer innovatieve bedrijven
Benut het potentieel in het MKB door het aantal innovatieve bedrijven te vergroten.
Stimuleer daartoe met laagdrempelige instrumenten de samenwerking met in de
beroepspraktijk gewortelde kennisinstellingen. Verhoog de absorptiecapaciteit voor
kennis in het MKB door het in dienst nemen van hoger opgeleide werknemers te
stimuleren. En gebruik de inkoopkracht van de overheid door ministeries, provincies
en gemeenten te verplichten tot het kopen van innovatieve producten en diensten.

81

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Onderzoek
Ranking universiteiten
Definitie

Aantal universiteiten in de top 50

Uitgangspositie

Nvt

Doelstelling 2016

3 in de top 50

Stand 2010

3

Stand 2009

3

Stand 2008

Nvt

Databron

Top-100 green list van de Leiden Ranking

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Sinds de vorige KIA-foto is er geen nieuwe Leiden Ranking
uitgekomen. Er wordt daarom gebruik gemaakt van dezelfde
cijfers als vorig jaar. Dit betekent ook opnieuw een groene
kleur.

   2010:

Output artikelen
Definitie

Internationale positie van de gemiddelde productie van de
wetenschappelijke artikelen per onderzoeker

Uitgangspositie

Wereldtop

Doelstelling 2016

Top 5

Stand 2010

Plaats 2

Stand 2009

Plaats 2

Stand 2008

Nvt

Databron

NOWT-rapport 2010

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Nederland scoort traditioneel goed qua aantal artikelen per
onderzoeker. Nederlandse onderzoekers zijn bijzonder
productief en staan op dit punt al jaren in de wereldtop: een
groen stoplicht.

   2010:

82

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Citatie-impact artikelen
Definitie

Internationale positie van de gemiddelde impactscore van
Nederlandse wetenschappelijke artikelen

Uitgangspositie

Wereldtop

Doelstelling 2016

Top 5

Stand 2010

Plaats 4

Stand 2009

Plaats 3

Stand 2008

Nvt

Databron

NOWT-rapport 2010

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Nederland scoort nog altijd Top 5 qua citatie-impact, dus
een groene kleur. Nederland scoort traditioneel goed op de
gemiddelde impactscore van Nederlandse wetenschappelijke
artikelen, maar Nederland is aan het zakken. Denemarken is
Nederland voorbij gesneld. En al staan de nummer 5 en
verder op afstand, Nederland zal hier alert moeten zijn.

   2010:

Focus en massa wetenschappelijk onderzoek
Definitie

Ontwikkeling in omvang van output in artikelen van
wetenschappelijke terreinen die gerelateerd zijn aan de
Sleutelgebieden en andere strategische terreinen (zoals
biomedisch en ICT): percentage van de output op deze
terreinen binnen het totaal

Uitgangspositie

21,8% (‘moving average’ 2004-2006)
Chemie: 6,14%
High-tech Systems & Materials (incl Nano): 6,22%
Food & Flowers: 3,24%
Water: 0,95%
Genomics: 3,67%
ICT: 4,34%

Doelstelling 2016

Meer focus en massa op relevante terreinen

Stand 2010

20,6% (waarde 2008)
Chemie: 4,81%
High-tech Systems & Materials (incl Nano): 6,59%
Food & Flowers: 3,08%
Water: 0,95%
Genomics: 4,10%
ICT: 4,22%

Stand 2009

Nvt

Stand 2008

nvt

Databron

Berekeningen Rathenau Instituut

Kleur indicator

2009:

(kwalitatief)   2010:

83

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Toelichting foto

Het Rathenau Instituut heeft op basis van de database van
Web of Science een analyse gemaakt van de output op
terreinen die zij relateren aan de Sleutelgebieden. De 250
categorieën van Web of Science zijn als uitgangspunt
genomen.
De effecten van meer focus en massa hebben een lange
doorlooptijd. Om deze reden is ondanks de afwezigheid van
groei in dit veld (en zelfs krimp) gekozen voor een oranje
stoplicht. Mocht er volgend jaar nog altijd geen ontwikkeling
zijn dan is een rood stoplicht meer gepast.
Opvallend is wel de groei die met name High-tech Systems &
Materials en Genomics hebben doorgemaakt. Dit is als een
positieve ontwikkeling te bestempelen.

Publieke R&D-investeringen
Definitie

Percentage van BBP dat besteed wordt aan publieke R&D

Uitgangspositie

0,75 % BBP

Doelstelling 2016

1,00 % BBP

Stand 2010

0,73 % BBP (waarde 2008)

Stand 2009

0,67% BBP

Stand 2008

0,73% BBP

Databron

OECD MSTI// CBS

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Het is een zorgenpunt voor de KIA dat de publieke R&Duitgaven de afgelopen jaren als percentage van het BBP
blijven afnemen. Temeer omdat deze investeringen in andere
ons omringende landen wel toenemen.
Door een correctie van het CBS lijkt het alsof de publieke
R&D-investeringen voor het eerst in jaren zijn toegenomen.
Deze correctie heeft echter ook effect op de cijfers van de
afgelopen jaren waardoor de negatieve trendlijn per saldo
gehandhaafd wordt (van 0,78% naar 0,76%, 0,74% en
0,73%).

   2010:

NB: Zeer recentelijk heeft het CBS het cijfer voor publieke
R&D investeringen voor de jaren 2007 en 2008 fors naar
boven bijgesteld (naar respectievelijk 0,85% en 0,87%).
Deze cijfers zijn hier niet meegenomen omdat de herziene
reeks niet verder teruggaat en daardoor een vergelijking met
het ijkjaar 2006 niet mogelijk is.

84

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Aandeel onderzoekers in beroepsbevolking
Definitie

Ranking tussen OESO-landen op basis van aantal onderzoekers per 1000 mensen in de beroepsbevolking

Uitgangspositie

5.1, oftewel 22e positie

Doelstelling 2016

Top 10 van OESO-landen (#10 heeft de score 7,8)

Stand 2010

5,7, 16e vd 26 (waarde 2007)

Stand 2009

17e vd 26 (5,5)

Stand 2008

22e vd 30 (4,9)

Databron

OECD MSTI 2009-2

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Opvallend is dat Nederland slecht scoort wat betreft het
aantal onderzoekers in de beroepsbevolking en dat de score
van Nederland vrijwel niet vooruit gaat. Een positie bij de top
10 is erg ver weg.

   2010:

Kennisbenutting:
duurzame publiek-private onderzoeks­samenwerking
Definitie

Kennisbenutting wordt in kaart gebracht op basis van vier
elementen:
Proxy 1: Privaat gefinancierd publiek onderzoek
Proxy 2: Omvang (omzet) per jaar van het 2e gs-onderzoek
dat werd uitgevoerd met nauwe, actieve betrokkenheid en/
of substantiële cofinanciering van (potentiële) gebruikers
(bijv. via gebruikerscommissies of andere vormen van
inspraak/meespraak)
Proxy 3: Publiek-private bijdrage binnen Bsik, FES, IP’s,
Innovatieprogramma’s, TTI’s, Smartmix en IOP’s De waardes
van de toezeggingen zijn over 5 jaar verdeeld om een goed
beeld van de impact te geven
NB. De private bijdrage is op basis van een schatting
Proxy 4: Plaats Nederland in de wereld op basis van
percentage publiek-private co-publicaties binnen de totale
Nederlandse wetenschappelijke publicatie-output

Uitgangspositie

Proxy 1: 0,0754% (waarde 2004)
Proxy 2: 100 (is index waarde 2006)
Proxy 3: € 339,6 mln (waarde 2004)
Proxy 4: 1262; 5,7% (waarde 2004)

Doelstelling 2016

Proxy 1: 0,1% BBP
Proxy 2: 200 (een verdubbeling ten opzichte van waarde 2006)
Proxy 3: 1000 mln per jaar
Proxy 4: Top 5 mondiaal

Stand 2010

Proxy 1: 0,0662% BBP (waarde 2007)
Proxy 2: 140
Proxy 3: € 968,6 mln (waarde 2008)
Proxy 4: # 10 (5,7%; 1676 publicaties; waarde 2008)

85

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Stand 2009

Nvt

Stand 2008

Nvt

Databron

Proxy 1: OECD: MSTI // CBS
Proxy 2: Inventarisatie NWO, STW, FOM, NGI, ZonMW,
WOTRO
Proxy 3: SenterNovem
Proxy 4: Web of Science CWTS/Universiteit Leiden

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Voor proxy 1 is het private aandeel in de HERD en GOVERD
geëxtrapoleerd. (Het CBS verwacht halverwege volgend jaar
de missende jaren in de reeks te kunnen invullen.) Toch geeft
dit getal een aardig inzicht in de relatief goede positie van
Nederland.
Wat betreft proxy 2 is er de afgelopen jaren sprake geweest
van een groei van 10% per jaar. In 2009 is deze groei tot een
halt gekomen.
Proxy 3: De omvang van de PPS-gelden is de afgelopen vijf
jaar fors toegenomen. In de afgelopen jaren is een groot
aantal tijdelijke PPS’en gestart. Organisaties die op het
grensvlak van publiek en privaat gefinancierd onderzoek
werkzaam zijn (bijv. TNO, STW) zijn niet in omvang
toegenomen. Zorgpunt zit hier vooral in de continuïteit: er is
een grote afhankelijkheid ontstaan van niet structurele
middelen.
Voor co-publicaties moet geconcludeerd worden dat
Nederland onder het OESO-gemiddelde presteert. Nederland
heeft nu een 10e plaats, op de hielen gezeten door Oostenrijk
en Nieuw-Zeeland.
Bij elkaar genomen scoort Nederland gemiddeld. Toch is
reden tot zorg, omdat veel van deze prestaties zijn geleverd
op basis van incidentele middelen. Dit geeft bij elkaar een
oranje kleur.

   2010:

86

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Innovatief
ondernemerschap
Snelgroeiende bedrijven
Definitie

Percentage van het MKB-bedrijven (50-1000 werknemers)
met een minimale groei van 60% in werkgelegenheid of
omzet in drie jaar tijd

Uitgangspositie

8%

Doelstelling 2016

12%

Stand 2010

7,2% voor werkgelegenheid & 16,4% voor omzet (waarde
2003-2006)

Stand 2009

7,5% voor werkgelegenheid & 11% voor omzet

Stand 2008

6,6% voor werkgelegenheid & 7,0% voor omzet

Databron

EIM Kengetallen Ondernemerschap 2009

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Nederland heeft de afgelopen jaren voor met name ‘omzet’
een groei kunnen behalen en heeft het target behaald. Voor
‘werkgelegenheid’ is echter een daling ingezet. Belangrijker
nog is dat de andere landen forse groei laten zien. Dit geldt
in het bijzonder voor de VS (22,8% en 45,8%), Finland (11%
en 23,1%) en het Verenigd Koninkrijk (11,7% en 21,7%).

   2010:

Private R&D-investeringen
Definitie

Percentage van het BBP dat besteed wordt aan private R&D

Uitgangspositie

1,03% BBP

Doelstelling 2016

2,00% BBP

Stand 2010

0,89% BBP (waarde 2008)

Stand 2009

1,03% BBP

Stand 2008

1,02% BBP

Databron

OECD MSTI// CBS

Kleur indicator

2009:

   2010:

87

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Toelichting foto

Al jaren zijn de private R&D-investeringen in Nederland
stabiel rond de 1,0%. In 2008 is er volgens voorlopige cijfers
van het CBS een plotselinge verslechtering opgetreden. Deze
daling is nog niet te duiden. Wel vergroot dit de urgentie voor
maatregelen. Nederland moet blijven proberen private
R&D-investeringen uit te lokken.

Internationale R&D-activiteiten in Nederland
Definitie

Aandeel binnen totale private R&D door buitenlandse
bedrijven (zogenaamde foreign affiliates)

Uitgangspositie

21% (waarde 2000)

Doelstelling 2016

30%

Stand 2010

22% (waarde 2006)

Stand 2009

Nvt

Stand 2008

Nvt

Databron

CBS R&D Innovation Survey

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Dit jaar is er gekozen om het aantrekken van internationale
R&D-activiteiten te meten via de zogenaamde foreign
affiliates. Uit studies van EZ en het Innovatieplatform blijkt
dat de NLse achterstand wat betreft private R&D voor een
groot gedeelte is te verklaren door het gebrekkige binnenhalen van onderzoekslaboratoria van buitenlandse bedrijven.
Nederland zou hier (gezien de openheid van de Nederlandse
economie) 50% moeten kunnen halen. Omdat dit niet
binnen enkele jaren veranderd kan worden is voor 2016
gekozen voor 30% als ambitieuze doelstelling.
Nederland is nog niet op koers. De komende jaren zal
moeten worden gekeken wat het effect zal zijn van enkele
recente overnames en nieuwe vestigingen op de waarde voor
Nederland.

   2010:

Omzetaandeel uit innovatie in industrie en diensten
Definitie

Percentage omzetaandeel technologisch nieuwe en sterk
verbeterde producten industrie // diensten

Uitgangspositie

21% // 9%

Doelstelling 2016

30% // 20%

Stand 2010

15% // 9%

Stand 2009

15% // 7%

Stand 2008

14% // 5%

88

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Databron

Eurostat (CIS); CBS Ondernemingsklimaat 2009

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

De omzetaandelen uit innovatie blijven nog altijd ver achter
bij de doelstellingen. Vooralsnog is het niet gelukt om het tij
te keren. Een rood stoplicht is op zijn plaats.

   2010:

Innovatieve starters
Definitie

Gedeelte van de starters dat gebruik maakt van technologieën van vijf jaar en jonger // Aantal mensen dat momenteel
bezig is met het opzetten of managen van een onderneming
tot 3,5 jaar oud in verhouding tot de populatie van 18-64 jaar

Uitgangspositie

21% // 5,1 (waarde 2004)

Doelstelling 2016

30% van de starters (50% groei)

Stand 2010

17% (waarde 2008) // 5.2% (waarde 2007)

Stand 2009

20%

Stand 2008

Niet gemeten

Databron

EIM: Global Entrepreneurship Monitor: Netherlands

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

De indicator innovatieve starters is uitgebreid met de
TEA-index. Om waarde te kunnen hechten aan het gedeelte
van de starters dat innovatief is, is het goed om ook de
hoeveelheid starters te weten. Zichtbaar is dat de TEA de
afgelopen jaren niet sterk gewijzigd is. De daling van de
innovatieve starters is hiermee een autonome daling.
Daarom is voor een rood stoplicht gekozen.

   2010:

Houding ten opzichte van ondernemerschap
Definitie

Percentage Nederlanders met een positieve houding ten
opzichte van ondernemerschap

Uitgangspositie

33%

Doelstelling 2016

45%

Stand 2010

35% (waarde 2007)

Stand 2009

35% (waarde 2007)

Stand 2008

Niet meetbaar

Databron

Flash Eurobarometer Entrepreneurship Survey

Kleur indicator

2009:

   2010:

89

Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

Toelichting foto

De nieuwe survey is nog niet verschenen dus wordt dezelfde
waarde als in de vorige foto aangehouden.
Dit betekent ook opnieuw een rood stoplicht voor deze
indicator.

MKB’ers met ervaring met samenwerking met kennisinstellingen
Definitie

Percentage van innovatieve MKB’ers (10-249 werkzame
personen) dat innovatief heeft samengewerkt met
kennisinstellingen

Uitgangspositie

15%

Doelstelling 2016

25%

Stand 2010

9% met hogeronderwijsinstellingen & 6% met (semi)publieke onderzoeksinstellingen (waarde 2004-2006)

Stand 2009

Niet meetbaar

Stand 2008

Nvt

Databron

Eurostat Community Innovation Survey

Kleur indicator

2009:

Toelichting foto

Scores van andere landen lopen fors uiteen. Finland scoort
rond de 30%, maar andere concurrenten van Nederland
zitten dicht bij de Nederlandse score.

   2010:

op koers

aandacht vereist

niet op koers

nog niet beoordeeld

Snelgroeiende bedrijven
Private R&D-investeringen
Internationale R&D-activiteiten
in Nederland
Omzetaandeel uit innovatie
in industrie en diensten
Innovatieve starters
Houding ten opzichte van
ondernemerschap
MKB’ers met ervaring samenwerking met kennisinstellingen

2009 2010 indicator

Innovatief ondernemerschap

Kennisinvesteringsquote

Ranking universiteiten
Output artikelen
Citatie-impact artikelen
Focus en massa wetenschappelijk onderzoek
Publieke R&D-investeringen
Aandeel onderzoekers in
beroepsbevolking
Kennisbenutting: duurzame
publiek-private samenwerking

2009 2010 indicator

2009 2010 indicator
Risicoleerlingen VVE
Uitstroom HO/Bèta
Ranking basisonderwijs
Ranking voortgezet onderwijs
Prestaties beroepsonderwijs
Jongeren met startkwalificatie
Succesvolle doorstroom
MBO> HBO
Uitdagend HO: excellentie en
internationalisering
Kwaliteit en beschikbaarheid
onderwijspersoneel
Hoger opgeleiden in beroepsbevolking
Leven Lang Leren

Onderzoek

Global Competitiveness Index

2009 2010

Onderwijs

2009 2010

Vergelijking KIA foto’s 2009 en 2010
Bouw op talent! | KIA foto 2010 | 29 maart 2010

90

Colofon
Betrokken medewerkers projectbureau Innovatieplatform
Rens van Tilburg, projectleider KIA foto
Edo Haveman, projectmedewerker KIA foto
Ageeth Telleman
Jan Peter van den Toren
Jeffrey Matakupan
Leonique Korlaar
Maria Henneman
Patricia Heerekop
Stefan Ottenheijm
Ontwerp
Corps ontwerpers, Den Haag
Drukwerk
NDR, Den Haag